Tefsîr-i Nûr (Farsça) — الفاتحة 1:1 – آل عمران 3:200

ترجمه: به نام خداوند بخشنده مهربان . توضیحات: « بِسْمِ » : فراهم آمده است از ( بِ ) و ( اِسْمِ ) . یعنی : کارم را با نام خدا آغاز می‌کنم‌ ؛ نه به نام چیز دیگری ، و نه به فرمان دل یا کس دیگری . واژه ( اِسْم ) از ماده ( سُمُوّ ) به معنی عُلُوّ ، یا ( وسم ) به معنی علامت و نشانه است . « اللهِ » : اسم خاصّ است برای خدا . اصل آن ( إِلاه ) بوده و مصدری است بر وزن ( فِعال ) به معنی مفعول ، یعنی ( مَأْلُوه ) به معنی معبود می‌باشد . همان گونه که مصدر ( خَلْق ) به معنی مخلوق است ( نگا : لقمان‌ / 11 ) . « الرَّحْمنِ » : دارای مهر فراوان ( نگا : أعراف / 156 ) . « الرَّحِیمِ » : دارای مهر همیشگی .

ترجمه: ستایش خداوندی را سزا است که پروردگار جهانیان است . توضیحات: « رَبِّ » : پروردگار . مصدری است به معنی تربیت ، و در اینجا در معنی اسم فاعل ، یعنی مربّی به کار رفته است ، و صفت ( الله ) می‌باشد . « الْعَالَمِینَ » : جهانیان ، جهانها . هر صنفی از اصناف آفریدگان . اسم آلت است و به معنی آنچه خدا بدان شناخته شود . از راه تغلیب به صورت جمع مذکّر سالم با ( ین ) جمع بسته شده است .

ترجمه: بخشنده مهربان است . توضیحات: « الرَّحْمنِ » : و « الرَّحِیمِ » . هر دو صیغه مبالغه‌اند و صفت ( الله ) می‌باشند .

ترجمه: مالک روز سزا و جزا است . توضیحات: « مَالِکِ » : متصرّف . صاحب . خداوند . بدل یا صفت بشمار است . « الدِّینِ » : جزا . داوری . آئین .

ترجمه: تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌طلبیم . توضیحات: « إیَّاکَ » : تو را .

ترجمه: ما را به راه راست راهنمائی فرما . توضیحات: « الصِّرَاطَ » : راه ( نگا : مریم‌ / 36 ، یس‌ / 61 ، زخرف‌ / 61 و 64 ) .

ترجمه: راه کسانی که بدانان نعمت داده‌ای‌ ؛ نه راه آنان که بر ایشان خشم‌گرفته‌ای ، و نه راه گمراهان و سرگشتگان . توضیحات: « صِرَاطَ » : بدل از ( الصِّرَاطَ ) پیشین است . « الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ » : مراد کسانی است که در ( نساء / 69 ) از آنان سخن رفته است . « غَیْرِ » : بدل از ضمیر ( هِمْ ) یا از ( الَّذِینَ ) است . « الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ » : مراد کسانی است که در ( فتح / 6 ) از آنان سخن رفته است . « الضَّآلِّینَ » : گمراهان . مراد کسانی است که در ( آل‌‌عمران‌ / 90 ، واقعه‌ / 41 - 56 ) از ایشان صحبت شده است .

ترجمه: الف . لام . میم . توضیحات: « الم‌ » : الف ، لام ، میم . حروف مقطّعه‌ای هستند همانند ( المص . المر . ن . ق . . . ) که در اوائل برخی از سوره‌ها آمده‌اند . پروردگار متعال برخی از سوره‌ها را بدانها آغاز کرده است تا بدین وسیله اعجاز قرآن را بنمایاند و نشان دهد که این قرآن با وجود این که از همان حروفی فراهم آمده است که عربها سخن خویش را از آنها فراهم می‌نمایند ولیکن از ارائه کتابی چون قرآن ، و حتی سوره‌ای همانند آن ، درمانده و ناتوانند .

ترجمه: این کتاب هیچ گمانی در آن نیست و راهنمای پرهیزگاران است . توضیحات: « ذلِکَ » : آن . در اینجا می‌تواند به معنی ( این ) باشد . « الْکِتَابَ » : نوشته . مراد از کتاب در اینجا کتاب معروف معهود برای پیغمبر است که قرآن می‌باشد و خدا آن را بدو وعده فرموده بود . تسمیه شی‌ء است به نام آنچه سرانجام بدان منتهی می‌شود . « رَیْبَ » : شکّ و شبهه . گمان . « هُدیً » : هدایت . راهنمائی . در اینجا می‌تواند به معنی هادی و راهنما هم باشد . خبر مبتدای محذوفی مانند ( هُوَ ) یا خبر دوم ( ذلِکَ ) است . « الْمُتَّقِینَ » : پرهیزگاران .

ترجمه: آن کسانی که به دنیای نادیده باور می‌دارند ، و نماز را به گونه شایسته می‌خوانند ، و از آنچه بهره آنان ساخته‌ایم می‌بخشند . توضیحات: « الْغَیْبِ » : آن چیزهائی که پوشیده و نهان از حواسّ و فراتر از دائره دانش انسان است و خدا و رسول بدان خبر داده‌اند . از قبیل : فرشتگان ، جنّ ، رستاخیز ، بهشت ، دوزخ ، چگونگی حساب و کتاب در آخرت . آنچه فراتر از دائره دانش و خرد و روح انسان است « الصَّلاة » : نماز .

ترجمه: آن کسانی که باور می‌دارند به آنچه بر تو نازل گشته و به آنچه پیش از تو فرو آمده ، و به روز رستاخیز اطمینان دارند . توضیحات: « مَآ أُنزِلَ إِلَیْکَ » : مراد قرآن است . « مَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ » : مراد دیگر کتابهای صحیح آسمانی است . از قبیل : تورات و انجیل حقیقی . « وَ بِالآخِرَةِ . . . » : آخرت داخل در غیب متقدّم است و به خاطر اهمّیّت فراوان ذکر شده است .

ترجمه: این چنین کسانی ، هدایت و رهنمود خدای خویش را دریافت کرده و حتماً رستگارند . توضیحات: « الْمُفْلِحُونَ » : رستگاران . نجات‌یافتگان .

ترجمه: بیگمان کفرپیشگان برایشان یکسان است چه آنان را بیم دهی و چه بیم ندهی ، ایمان نمی‌آورند . توضیحات: « سَوَآءٌ » : یکسان . برابر . « أنذَرْتَ » : بیم دادی . ترساندی .

ترجمه: خداوند دلها و گوشهایشان را مهر زده است ، و بر چشمانشان پرده‌ای است ، و عذاب بزرگی در انتظارشان است . توضیحات: « خَتَمَ » : مهر زده است . کنایه از عدم‌استعداد ایشان برای پذیرش ایمان و عدم درک آنان است ( نگا : جاثیه / 23 ، روم / 59 ) . « غِشَاوَةٌ » : پرده .

ترجمه: در میان مردم دسته‌ای هستند که می‌گویند : ما به خدا و روز رستاخیز باور داریم . در صورتی که باور ندارند و جزو مؤمنان بشمار نمی‌آیند . توضیحات: « مِنَ النَّاسِ مَنْ . . . » : انسانها سه گروهند : مؤمنان و کافران و منافقان . از این آیه تا آخر آیه بیستم از گروه سوم صحبت می‌گردد .

ترجمه: ( اینان به نظرشان ) خدا و کسانی را گول می‌زنند که ایمان آورده‌اند ، در صورتی که جز خود را نمی‌فریبند ولی نمی‌فهمند . توضیحات: « یُخَادِعُونَ » : گول می‌زنند . فریب می‌دهند . از مصدر مُخادعه و خِداع ، به معنی اظهار خلاف آنچه در دل است برای فریب دیگران . « مَا یَخْدَعُونَ » : نمی‌فریبند . گول نمی‌زنند .

ترجمه: در دلهایشان بیماری ( حسودی و کینه‌توزی با مؤمنان ) است و خداوند ( نیز با یاری دادن و پیروز گرداندن حق ) بیماری ایشان را فزونی می‌بخشد ، و عذاب دردناکی ( در دنیا و آخرت ) به سبب دروغگوئی و انکارشان در انتظارشان می‌باشد . توضیحات: « مَرَضٌ » : مراد بیماری معنوی نفاق است . « فَزَادَهُمُ اللهُ مَرَضاً » : مراد از این بیماری ، بیماری حقد و کینه و اندوهی است که بیماری دل هستند ( نگا : توبه‌ / 124 و 125 ) . « أَلِیمٌ » : دردناک .

ترجمه: هنگامی که بدیشان گفته شود : در زمین فساد و تباهی نکنید . گویند : ما اصلاحگرانی بیش نیستیم . توضیحات: « مُصْلِحُونَ » : اصلاحگران .

ترجمه: هان ! ایشان بی‌گمان فسادکنندگان و تباهی‌پیشگانند ولیکن ( به سبب غرور و فریب‌خوردگی خود به فسادشان ) پی نمی‌برند . توضیحات: « أَلا » : هان !

ترجمه: و هنگامی که بدانان گفته شود : ایمان بیاورید همان گونه که توده مردم ایمان آورده‌اند ، گویند : آیا همانند بی‌خردان ایمان بیاوریم‌ ؟ هان ! ایشان بی‌خردانند ولیکن نمی‌دانند ( که نادانی و بی‌خردی منحصر بدیشان و محدود بدانان است ) . توضیحات: « السُّفَهَآءُ » : جمع سفیه ، بی‌خردان . نادانان . از مصدر سفاهت ، به معنی : جهالت و بی‌عقلی .

ترجمه: وقتی که ( منافقان ) با مؤمنان روبرو می‌گردند ، می‌گویند : ما هم ایمان آورده‌ایم . و هنگامی که با رؤسای شیطان‌صفت خود به خلوت می‌نشینند ، می‌گویند : ما با شمائیم و ( مؤمنان را ) مسخره می‌نمائیم . توضیحات: « لَقُوا » : برخورد کردند . ملاقات نمودند . « خَلَوْا » : خلوت کردند . به خلوت نشستند . اجتماع کردند . « إلی‌ » : با . « شَیَاطِینِهِمْ » : با اهریمنان خود . مراد از شیاطین ، دوستان کفرپیشه و رؤسای شیطان صفت ایشان است . « مُسْتَهْزِءُونَ » : مسخره‌کنندگان . بازیچه قراردهندگان .

ترجمه: خداوند ایشان را مسخره می‌نماید و آنان را رها ساخته تا کورکورانه به سرکشی خویش ادامه دهند . توضیحات: « یَسْتَهْزِئ‌ُ » : مسخره می‌کند . مورد استهزاء قرار می‌دهد . در آیه‌های 14 و 15 ، صنعت مُشاکله به کار رفته است که اتّفاق در لفظ و اختلاف در معنی است . مثلاً در شعر زیر ، « ظلم‌ » ، در مصرع اوّل ، به معنی ستم ، و در مصرع دوم ، به معنی پاداش به کار رفته است : کند گر بر تو ظلم از کین بداندیشتو هم آن ظلم کن بر وی میندیش‌ « یَمُدُّهُمْ » : یاریشان می‌دهد . در اینجا به معنی : بدیشان مهلت و فرصت می‌دهد . « یَعْمَهُونَ » : سرگردان و حیران شوند . از ماده ( عمّه ) به معنی کوردلی و سرگشتگی .

ترجمه: اینان رهنمودهای ( پروردگار ) را به ( بهای ) گمراهی فروخته‌اند و چنین بازرگانی و معامله آنان سودی در بر ندارد ، و راه‌یافتگان ( طریق حق و حقیقت ) بشمار نمی‌آیند . توضیحات: « اشْتَرَوْا » : خریدند . در اینجا به معنی : عوض کردند . « مُهْتَدِینَ » : راه‌یافتگان . راهیابان . « اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی‌ » : گمراهی را برگزیده‌اند و هدایت را رها کرده‌اند .

ترجمه: داستان اینان ، همانند داستان کسی است که آتشی را با کوشش فراوان بیفروزد ( تا خود و همراهانش از آن استفاده کنند ) و آن گاه که آتش دورو بر او را روشن گرداند ، پروردگار آتش آنان را خاموش و نابود نماید ، و ایشان را در انبوهی از تاریکیها رها سازد ، به گونه‌ای که چشمانشان ( چیزی ) نبیند . توضیحات: « مَثَلُهُمْ » : مثل ، به معنی صفت و وضع حال . « الَّذِی‌ » : موصول است وصله آن ( اسْتَوْقَدَ ) و مفرد است . ولی پس از آن ضمیر ( هُمْ ) و فعل ( لا یُبْصِرُونَ ) ذکر می‌شود که جمع است ! علّت آن در بخش نخست آیه ، یک نفر ، و در بخش دوم آیه ، همان فرد همراه قوم و همراهانش مورد نظر است . به عبارت دیگر ، ( اسْتَوْقَدَ ) و ( مَا حَوْلَهُ ) به صورت مفرد ، سپس ( ذَهَبَ اللهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ ) به صورت جمع آمده است . علّت آن ، این است که ( الَّذِی ) به منزله ( مَنْ ) گرفته شده و ضمیری که به ( مَنْ ) برمی‌گردد ، می‌تواند به صورت مفرد یا جمع باشد ( نگا : زمر / 33 ) . « اسْتَوْقَدَ » : برافروخت . تلاش کرد که آتش را شعله‌ور و زبانه‌کش سازد . « أَضَآءَتْ » : روشن کرد .

ترجمه: ( آنان همچون ) کران و لالان و کورانند و ( به سوی حق و حقیقت ) راه بازگشت ندارند . توضیحات: « صُمٌّ » : جمع اَصَمّ ، کران . « بُکْمٌ » : جمع أبْکَم ، لالان . « عُمْیٌ » : جمع أَعْمی ، کوران .

ترجمه: یا گوئی داستان آنان همچون داستان کسانی است که به باران توفنده‌ای گرفتار آمده باشند که از آسمان فرو ریزد ، و در آن ، انبوه تاریکیها و رعد و برق بوده باشد ، و از بیم مرگ انگشتان خود را در گوشهایشان فرو برند تا از صدای صاعقه در امان بمانند . ( نمی‌دانند که ) خدا از هر سو دور کافران را فرا گرفته است ( و هر وقت و هر جا بخواهد نابودشان می‌نماید ) . توضیحات: « صَیِّبٍ » : باران تند . رگبار باران . در عبارت « کَصَیِّبٍ » : مضاف حذف شده است ، و اصل آن چنین است : کَقَوْمِ أَصْحَابِ صَیِّبٍ . . . « السَّمَآءِ » : آسمان . مراد ابر آسمان است . « فِیهِ ظُلُمَاتٌ . . . » : مراد این است که همراه با تاریکیها و غیره است . « أَصَابِعَهُمْ » : اصابع جمع إصْبَع ، انگشتان . « ءَاذَانِهِمْ » : ءَاذَان جمع أُذُن ، گوشها .

ترجمه: چنان است که گوئی آذرخش آسمان می‌‌‌خواهد ( نور ) چشمانشان را برباید . هرگاه که ( پیش پای ایشان را ) روشن می‌دارد ، به پیش می‌روند . و چون ( محیط ) ایشان تاریک شود ، برجای خود می‌مانند . و اگر خدا می‌خواست گوش و چشمان ایشان را از میان می‌برد . چه خدا بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « یَکَادُ » : نزدیک است . ماضی آن ( کَادَ ) است . صورت مثبت این فعل ، مفهوم جمله را منفی می‌سازد ( نگا : نور / 35 و 43 ) و صورت منفی این فعل ، مفهوم جمله را مثبت می‌نماید ( نگا : بقره‌ / 71 ، نور / 40 ) . « یَخْطَفُ » : می‌رباید . « أَبْصَارَ » : چشمها ، دیدگان . « کُلَّمَا » : هر زمان ، وقتی که . « أَضَآءَ » : روشن گردید . روشن کرد . از مصدر ( إضَاءَة ) از افعال ذووجهین است . « أَظْلَمَ » : تاریک گردید . تیره شد . « قَامُوا » : توقّف کردند . ایستادند . « سَمْعِ » : نیروی شنوائی . در اینجا به معنی عضو شنوائی ، یعنی گوش است .

ترجمه: ای مردم ! خدای خود را بپرستید ، آن که شما را و کسانی را آفریده است که پیش از شما بوده‌اند ، تا ( خود را بدین وسیله پاک سازید و ) راه پرهیزگاری گیرید . توضیحات: « لَعَلَّ » : تا این که . شاید این که .

ترجمه: خدای شما کسی است که زمین را برایتان بگسترد ( و آن را در خور اقامت و سکونت کرد ) و آسمان را ( با تمام اجرام و ستارگان ، بسان ) کاخی بیافرید و از آسمان آب فرو فرستاد و با آن ، انواع ( گیاهان و درختان و ) ثمرات را به وجود آورد تا روزی شما گردند . پس شرکاء و همانندهائی برای خدا به وجود نیاورید ، در حالی که شما ( از روی فطرت ) می‌دانید ( که چنین کاری درست نیست ) . توضیحات: « فِرَاشاً » : فرش . گستردنی . « أَندَاداً » : جمع نِدّ ، انبازها ، همتاها . همگونها .

ترجمه: اگر درباره آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم ، دچار شکّ و دودلی هستید ، سوره‌ای همانند آن را بسازید ( و ارائه دهید ) و گواهان خود را بجز خدا ( که بر صدق قرآن گواهی می‌دهد ) فرا خوانید ( تا بر صدق چیزی که آورده‌اید و همسان قرآنش می‌دانید ، شهادت دهند ) اگر راستگو و درستکارید . توضیحات: « رَیْبَ » : شکّ و گمان . « عَبْدِنَا » : بنده ما که محمّد است . « شُهَدَآئَکُمْ » : شُهَدَآء جمع شهیدِ به معنی شاهِد است ، یعنی : گواهان . همدمان . کسانی که گواهی دهند که شما برحق هستید . « مِن دُونِ » : بجز . غیر از .

ترجمه: و اگر نتوانستید که چنین کنید - و هرگز نخواهید توانست‌ - پس ( لازم است که با انجام کارهای نیکو و دوری از بدیها ) خود را از آتشی که ( بخشی از ) افروزینه آن انسان و سنگ ( اصنام ) است ، به دور دارید . آتشی که برای ( شکنجه ) کافران آماده گشته است . توضیحات: « وَقُودُ » ، هیمه آتش . افروزینه . « اُعِدَّتْ » : آماده شده است .

ترجمه: مژده بده به کسانی که ایمان آورده‌اند و کردار نیکو انجام داده‌اند ، این که ایشان را است باغهای ( بهشتی ) که در زیر درختان آن رودها روان است . هرگاه بعضی از میوه‌های آنها بدیشان عطاء شود ، گویند : پیشتر این نصیبمان گشته بود ، و همسان آن را آورده‌اند . ( چه چنین میوه‌هائی در جنس و شکل یکی بوده ، ولی طعم و مزه جداگانه‌ای دارند ) . و در آنجا همسران پاک و بی‌عیبی داشته و در آنجا جاویدان خواهند ماند . توضیحات: « جَنَّاتٍ » : جمع جَنَّة ، باغها ، مراد بهشت است . « مِن قَبْلُ » : پیش‌تر ، در دنیا ، یا در بهشت . « مُتَشَابِهاً » : همانند و همگون در خوبی و مزه و زیبائی . حال ضمیر ( هِ ) است . « أَزْوَاجٌ » : همسران . « مُطَهَّرَةٌ » : پاکیزه از عیوب زنان دنیا ، از قبیل حیض و نِفاس . « خَالِدُونَ » : جاویدانان . سرمدیان .

ترجمه: خداوند شرم ندارد از این که مثال بزند به ( کوچکترین موجودات ) ، پشّه‌ای یا کمتر از آن . کسانی که اهل ایمانند می‌دانند ( هدف از این تمثیل چیست و ) این صحیح و درست است و از جانب خدایشان می‌باشد . و امّا کسانی که راه کفر و انکار را برگزیده‌اند ، می‌گویند : خواست خدا از این مثل چیست‌ ؟ ( باید بدانند ) خدا با بیان این نوع مثل ، بسیاری را سرگردان و ویلان می‌سازد ، و بسی را ( به سوی حق ) راهنمائی می‌نماید . و امّا خدا جز کجروان و منحرفان را با آن گمراه و حیران نمی‌گرداند . توضیحات: « لا یَسْتَحْیی‌ » : شرم نمی‌کند . مراد این است که : ترک نمی‌کند و امتناع نمی‌ورزد . « مَثَلاً مَّا » : ما در آن زائد است و ( بَعُوضَةً ) بدل از « مَثَلاً » است . « بَعُوضَةً » : پشّه . « فَوْقَهَا » : بالاتر از آن . در معنی مراد کوچکی است . یعنی : کمتر و پائین‌تر از آن . « یُضِلُّ بِهِ . . . » : گمراه می‌سازد بدین مثل . مراد این است که قرآن همچون غذای پرچربی است ، برای شخص سالم مفید است و برای شخص بیمار مضرّ ( نگا : ابراهیم / 27 ، غافر / 34 ) .

ترجمه: آن کسانی که پیمانی را که قبلاً با خدا ( به واسطه فطرت و عقل و پیغمبران ) محکم بسته‌اند ، می‌شکنند و آنچه را که خدا دستور داده است که گسیخته نشود ( از قبیل : صله رحم ، مودّت ، مهربانی ، رعایت حقوق انسانی ، و غیره ) آن را می‌گسلند ، و در روی زمین به فساد و تباهی دست می‌یازند ، اینان بی‌گمان زیانبارانند . توضیحات: « یَنقُضُونَ » : می‌شکنند . « عَهْدَ اللهِ » : پیمان خدا که در ( اعراف / 172 ) مذکور است . « مِیثَاقِ » : اسم آلت است ، به معنی : آنچه عهد و پیمان بدان بسته می‌شود . یا مصدر میمی است و به معنی : استوارکردن ، بستن . « خَاسِرُونَ » : زیانباران . زیانکاران .

ترجمه: ( جای تعجّب است ) چگونه خدا را انکار و نسبت بدو کفر می‌ورزید ؟ در صورتی که ( نگاهی به چگونگی هستی خودتان و اوضاعی که دارید ، برای پی‌بردن به وجود خدا کافی است ) شما ( چیزهای بی‌جان و ) مردگانی بودید که خدا شما را بیافرید و جانتان بخشید . سپس شما را می‌میراند ، و بعد از آن زنده‌تان می‌گرداند . آن گاه به سوی او برگردانده می‌شوید . توضیحات: « کَیْفَ » : چگونه . « أَمْوَاتاً » : مردگان . مراد خاکی است که در آن حیات نیست . « أَحْیَاکُمْ » : زندگیتان بخشید . جان به پیکرتان دمید . مراد آفرینش انسان از خاک است . « ثُمَّ یُمِیتُکُمْ » : سپس شما را می‌میراند . مراد بعد از پایان عمر است . « ثُمَّ یُحْیِیکُمْ » : سپس شما را زنده می‌گرداند . مراد هنگام رستاخیز است .

ترجمه: خدا آن کسی است که همه موجودات و پدیده‌های روی زمین را برای شما آفرید ، آن گاه به آسمان پرداخت و از آن هفت آسمان منظّم ترتیب داد . خدا دانا و آشنا به هر چیزی است . توضیحات: « ثُمَّ » : سپس . این واژه در اینجا ترتیب زمانی را نمی‌رساند . همان گونه که در شعر زیر نیز چنین است : اِنَّ مَنْ سادَ ثُمَّ سادَ أَبُوهُ ثُمَّ قَدْ سادَ قَبْلَ ذلِکَ جَدُّهُ . . . مراد این است که : خداوند آسمانها و زمین را قبلاً به صورت گازهای پراکنده آفریده است و بعداً آسمانها را هفت تا نموده و زمین را به گونه‌ای که قابل زیست باشد در آورده است ( نگا : فصّلت / 11 ) . لذا تصوّر نشود زمین قبل از آسمانها پدید آمده باشد . « اسْتَوی‌ » : اراده‌اش بر آن قرار گرفت . قصد کرد . « سَوّی‌ » : آراسته و پیراسته کرد . متناسب و بجا آفرید ( نگا : ملک / 3 ) . « عَلِیمٌ » : بس آگاه .

ترجمه: زمانی ( را یادآوری کن ) که پروردگارت به فرشتگان گفت : من در زمین جانشینی بیافرینم ( تا به آبادانی زمین بپردازد و آن زیبانگاری و نوآوری را که برای زمین معیّن داشته‌ام به اتمام رساند و آن انسان است . فرشتگان دریافتند که انسان بنا به انگیزه‌های سرشتی زمینی‌اش فساد و تباهی برپا می‌دارد . پس برای دانستن نه اعتراض کردن از خدا پرسیدند که حکمت برتری دادن انسان بر ایشان برای امر جانشینی چیست و ) گفتند : آیا در زمین کسی را به وجود می‌آوری که فساد می‌کند و تباهی راه می‌اندازد و خونها خواهد ریخت ، و حال آن که ما ( پیوسته ) به حمد و ستایش و طاعت و عبادت تو مشغولیم‌ ؟ گفت : من حقائقی را می‌دانم که شما نمی‌دانید . توضیحات: « إِذْ » : آن گاه را که . زمانی را که . مفعولٌ‌به فعل محذوفی مانند ( اُذْکُرْ ) است . « جَاعِلٌ » : سازنده . پدیدآورنده . « خَلِیفَةً » : جانشین . برخی واژه خلیفه را جانشین خدا معنی کرده‌اند ، که چندان چنگی به دل نمی‌زند ، و برخی آن را جانشین یکدیگر مردمان گرفته‌اند که سخنی مقبول و پسندیده است . « یَسْفِکُ » : خونریزی می‌کند . « الدِّمَآءَ » : جمع دَم ، خونها . « نُسَبِّحُ » : تسبیح می‌گوئیم . به پاکی می‌ستائیم . « نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ » : ستایشگرانه به تنزیه و پاکی تو می‌پردازیم . حرف باء در اینجا معنی حال را می‌رساند ( نگا : مائده / 61 ) . « نُقَدِّسُ » : به پاکی می‌ستائیم .

ترجمه: سپس به آدم نامهای ( اشیاء و خواصّ و اسرار چیزهائی را که نوع انسان از لحاظ پیشرفت مادی و معنوی آمادگی فراگیری آنها را داشت ، به دل او الهام کرد و بدو ) همه را آموخت . سپس آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود : اگر راست می‌گوئید ( و خود را برای امر جانشینی از انسان بایسته‌تر می‌بینید ) اسامی ( و خواصّ و اسرار ) اینها را برشمارید . توضیحات: « الأَسْمَآءَ » : نامها . در اینجا مراد نامیده‌ها است . « عَرَضَهُمْ » : آنها را نمود . ضمیر ( هُمْ ) به ( الأَسْمَآءَ ) برمی‌گردد . در اینجا چون منظور از اسماء ، مُسمَّیات است و در میان مُسمَّیات ، ذوی‌العقول نیز یافته می‌شود ، از راه تغلیب ، ضمیر ( هُم ) به کار رفته است . « أَنبِؤُنِی‌ » : مرا باخبر کنید .

ترجمه: فرشتگان گفتند : منزّهی تو ، ما چیزی جز آنچه به ما آموخته‌ای نمی‌دانیم ( و توانائی جانشینی را در زمین و استعداد اشتغال به امور مادی را نداریم و معترفیم که آدم موجودی شایسته‌تر از ما است و ) تو دانا و حکیمی . توضیحات: « سُبْحَانَکَ » : تو پاک و منزّهی . سُبْحانَ مصدر یا اسم مصدر است و مفعول مطلق است . « حَکِیم‌ » : کسی که کارها را جز از روی حکمت نکند .

ترجمه: فرمود : ای آدم ! آنان را از نامها ( و خواصّ و اسرار این ) پدیده‌ها آگاه کن . هنگامی که آدم ( فرمان خدا را لبّیک گفت و ) فرشتگان را از ( خواصّ و اسرار اشیاء و ) پدیده‌ها آگاه کرد ، خداوند فرمود : به شما نگفتم که من غیب ( و راز ) آسمانها و زمین را می‌دانم و از آنچه شما آشکار می‌کنید یا پنهان می‌داشتید ، نیز آگاهم‌ ؟ توضیحات: « أَنبَأَ » : باخبر کرد . آگاه نمود . « تُبْدُونَ » : پدیدار می‌کنید . نمایان می‌سازید .

ترجمه: و هنگامی ( را یادآوری کن ) که به فرشتگان گفتیم : برای آدم سجده ( بزرگ‌داشت و خضوع ، نه عبادت و پرستش ) ببرید . همگی سجده بردند جز ابلیس که سر باز زد و تکبّر ورزید ، و ( به خاطر نافرمانی و تکبّر ) از زمره کافران شد . توضیحات: « أُسْجُدُوا ِلآدَمَ » : مراد این است که در برابر آدم خضوع کنید و در راه مصلحت او به کار بپردازید . « إبْلِیسَ » : اهریمن . « إِلاّ إِبْلِیسَ » : مگر اهریمن . استثناء منقطع است و ابلیس از جنس فرشتگان نیست و بلکه از زمره جنّیان است ( نگا : کهف / 50 ) . « أَبَیا‌ » : خودداری کرد . سر باز زد . « اسْتَکْبَرَ » : سرکشی کرد . خویشتن را بزرگتر از آن دید .

ترجمه: و گفتیم : ای آدم ! تو با همسرت در بهشت سکونت کن و از ( نعمتهای فراوان و گوارای ) آن ، هرچه و هر کجا که می‌خواهید ، خوش و آسوده بخورید ولیکن نزدیک این درخت نشوید و از آن نخورید . چه ( اگر چنین کنید ) از ستمگران خواهید شد . توضیحات: « رَغَداً » : به وفور . به فراوانی . صفت مصدر محذوفی است که تقدیر آن چنین است : أَکلاً رَغَداً . یا حال بشمار است . « حَیْثُ » : هرجا . « شِئْتُمْ » : خواستید . « الشَّجَرَةَ‌ » : درخت . نوع آن را خداوند روشن نفرموده است .

ترجمه: امّا شیطان مُوجِب لغزش آنان شد و ایشان را از آنچه در آن بودند ( که بهشت بود ) خارج ساخت و ( در این هنگام ) به آنان گفتیم : همگی ( به زمین ) فرود آئید ، در حالی که بعضی دشمن بعضی خواهید بود ، و برای شما تا مدّتی در زمین جا و قرارگاه و فرایند و بهره‌گیری است . توضیحات: « أَزَلَّ » : لغزانید . دچار لغزش کرد . « إِهْبِطُوا » : فرود آئید . پائین افتید . مراد آدم و حوّاء و ابلیس است . « مُسْتَقَرٌّ » : جایگاه زندگی . قرارگاه . « مَتَاعٌ » : کالا . آنچه از آن بهره‌مند شوند . « حِینٍ » : زمان . روزگار . در اینجا مراد قیامت است .

ترجمه: سپس آدم از پروردگار خود کلماتی را دریافت داشت ( و با گفتن آنها توبه کرد ) و خداوند توبه او را پذیرفت . خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است . توضیحات: « تَلَقَّیا » : دریافت داشت . بیاموخت . « کَلِمَاتٍ » : سخنانی که در ( أعراف / 23 ) آمده است . « تَابَ عَلَیْهِ » : توبه‌اش را پذیرفت و او را بخشید . « التَوَّابُ » : بسیار توبه‌پذیر .

ترجمه: گفتیم : همگی از آنجا ( به زمین ) فرود آئید و چنانچه هدایتی از طرف من برای شما آمد ( که حتماً هم خواهد آمد ) کسانی که از من پیروی کنند ، نه ترسی بر آنان خواهد بود و نه غمگین خواهند شد . توضیحات: « إِمَّا » : اگر که . مرکّب از ( إِنْ ) شرطیّه و ( مَا ) ی تأکید است که آن را مسلّطه نیز می‌نامند . « یَأْتِیَنَّ » : بیگمان می‌آید . « تَبِعَ » : پیروی کرد .

ترجمه: و کسانی که کافر شوند و آیه‌های ما را تکذیب کنند ( و نادیده گیرند ) اهل دوزخند و همیشه در آنجا خواهند ماند . توضیحات: « ءَایَاتِ » : آیه‌های خواندنیِ کتابهای آسمانی ، و نشانه‌های دیدنیِ کتاب جهانی .

ترجمه: ای بنی‌اسرائیل ! به یاد آورید نعمتی را که بر شما ارزانی داشته‌ام ( با اندیشیدن درباره آن و ادای شکر لازم ) ، و به پیمان من ( که ایمان و کردار نیک و باور به پیغمبرانی است که بعد از موسی آمده‌اند ) وفا کنید تا به پیمان شما ( که پاداش نیکو و بهشت برین است ) وفا کنم ، و تنها از من بترسید ( نه از کس دیگری ) . توضیحات: « بَنِی‌إِسْرَآئِیلَ‌ » : پسران اسرائیل . اسرائیل لقب یعقوب است . « أَوْفُوا » : به تمام و کمال وفا کنید . « أُوفِ » : وفا می‌کنم . « إِیَّایَ » : از من . « إرْهَبُونِ » : از من بترسید . یاء ضمیر حذف شده و در اصل ( إرْهَبُونِی ) است .

ترجمه: و ایمان آورید به آنچه فرو فرستاده‌ام ( که قرآن است ) و تصدیق کننده چیزی است که در پیش شما است ( و آن کتابهای آسمانی و توحید و عبادت خدا و دادگری در میان مردم است ) ، و نخستین کافران به آن نباشید ( به جای این که نخستین مؤمنان به آن باشید ) ، و آیه‌های مرا به بهای ناچیز مفروشید ( و آنها را پشت گوش نیندازید ، تا در برابر آن ، بهای ناچیز دنیا را دریافت دارید ) و تنها از من بترسید ( و راه مرا در پیش گیرید و از عذاب من بپرهیزید ) . توضیحات: « مَآ أَنزَلْتُ » : آنچه فرستاده‌ام . مراد قرآن است . « مُصَدِّقاً » : تصدیق کننده . حال ( مَا ) یا ضمیر ( هُ ) محذوف بعد از فعل ( أَنْزَلْتُ ) است ( نگا : آل‌‌عمران / 53 ) . « لا تَشْتَرُوا » : مفروشید . مراد این است که عوض نکنید . « ثَمَناً » : پول . بها .

ترجمه: و حق را ( که از جانب خدا فرو فرستاده شده است ) با باطل ( که خودتان آن را به هم بافته‌اید ) نیامیزید ، و حق را ( که از جمله آن صدق محمّد است ) پنهان نکنید . و حال آن که می‌دانید ( پیغمبری او ، راست است ) . توضیحات: « لا تَلْبِسُوا » : آمیخته نکنید . می‌آمیزید ( نگا : بقره / 79 ، آل‌عمران / 78 ) . « تَکْتُمُوا » : این فعل عطف بر ( لا تَلْبِسُوا ) و مجزوم است . « وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ » : حال آن که می‌دانید . واو آن ، حالیّه است .

ترجمه: و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و با نمازگزاران ( به صورت جماعت ) نماز بخوانید . توضیحات: « أَقِیمُوا » : برپای دارید . چنان که باید بخوانید . « إرْکَعُوا » : به رکوع روید . به رکوع و سجود روید . فروتنانه کرنش برید و خم شوید . « الرَّاکِعِینَ » : به رکوع‌روندگان . متواضعان . « إرْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ » : به همراه خاشعان در برابر اوامر خدا خشوع کنید ( نگا : مائده / 55 ) .

ترجمه: آیا مردم را به نیکوکاری فرمان می‌دهید ( و از ایشان می‌خواهید که بیشتر به طاعت و نیکیها بپردازند و از گناهان دست بردارند ) و خود را فراموش می‌کنید ( و به آنچه به دیگران می‌گوئید ، خودتان عمل نمی‌کنید ؟ ) در حالی که شما کتاب می‌خوانید ( و تورات را در اختیار دارید و در آن تهدید خدا را درباره آن که کردارش مخالف گفتار است ، مطالعه می‌کنید ؟ ) . آیا نمی‌فهمید ( و عقل ندارید تا شما را از این کردار زشت بازدارد ؟ ) . توضیحات: « الْبِرِّ » : خیر و خوبی . هر آنچه در آن خوبی باشد ( نگا : بقره / 177 ) . « تَنسَوْنَ » : فراموش می‌کنید . « لا تَعْقِلوُنَ » : نمی‌فهمید ( نگا : بقره / 73 ، عنکبوت / 43 ) .

ترجمه: و از شکیبائی ( و واداشتن نفس بر آنچه دوست ندارد ، از جمله روزه ) و نماز ( که دل را پاکیزه و انسان را از گناهان و پلیدیها به دور می‌دارد ) یاری جوئید ، و نماز سخت دشوار و گران است مگر برای فروتنان ( دوستدار طاعت و عبادت ) . توضیحات: « اسْتَعِینُوا » : یاری بجوئید . مدد بطلبید . « إنَّهَا » : این که آن . مرجع ضمیر ( هَا ) واژه ( الْصَّلاةِ ) است . « کَبِیرَةٌ » : سخت . سنگین .

ترجمه: آن کسانی که به یقین می‌دانند خدای خویش را ( پس از دوباره زنده شدن ) ملاقات خواهند کرد ، و این که ایشان به سوی او باز خواهند گشت ( تا حساب و کتاب پس بدهند و پاداش و پادافره خود را دریافت دارند ) . توضیحات: « یَظُنُّونَ » : گمان می‌برند . در اینجا به معنی یقین دارند ( نگا : بقره / 249 ، حاقّه / 20 ) . « مُلاقُوا » : ملاقات‌کنندگان .

ترجمه: ای بنی‌اسرائیل ! به یاد آورید نعمت مرا که بر شما ارزانی داشتم ، و این که من شما را ( از نظر نعمتهای گوناگون ) بر جهانیان برتری دادم . توضیحات: « فَضَّلْتُکُمْ » : فضیلت و نعمت افزونتان بخشیدم . در اینجا تفضیل پدران به حساب پسران گرفته شده است‌ ؛ زیرا که افتخار آباء مایه افتخار ابناء است . امّا افتخار آباء یهودیان در تمسّک به فضائل و ترک رذائل و استقامت بر راستای خداشناسی بوده است . اگر ابناء یهودیان نیز چنین باشند ، استحقاق تفضیل را دارند . ولی در صورت انحراف از راه خدا و ترک روش انبیاء ، هر کس دیگری می‌تواند بالاتر و برتر از ایشان باشد . « الْعَالَمِینَ » : جهانیان . مراد اهل زمان معاصر پدرانشان است . چه آنان اهل کتاب بوده و پیغمبران زیادی از میانشان برانگیخته شده بودند ، و همسایگانشان بت‌پرست بوده و در کفر و ضلالت بسر می‌بردند .

ترجمه: و بترسید از روزی که ( در آن به حساب همگان رسیدگی می‌شود و ) از دست کسی برای کس دیگری ، چیزی ساخته نیست ، و از او میانجیگری پذیرفته نمی‌گردد ، و از کسی بلاگردان و جایگزین قبول نمی‌شود ، و کسی به یاری کسی برنمی‌خیزد و همدیگر را نمی‌توانند کمک کنند . توضیحات: « یَوْماً » : روزی . مفعولٌ‌به فعل ( إِتَّقُوا ) است . « لا تَجْزِی . . . عَنْ » : بر عهده نمی‌گیرد و به جای او اداء نمی‌کند ( نگا : بقره / 123 ) . « شَفَاعَةٌ » : میانجیگری . « عَدْلٌ » : فدیه . بدل . تاوان . همتا . قیمت .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که شما را از دست فرعون و فرعونیان رها ساختیم ، آنان که بدترین شکنجه‌ها را به شما می‌رسانیدند . پسرانتان را سر می‌بریدند ( از ترس این که نکند کسی از میان آنان برخیزد و سلطنت و قدرت را از دست فرعون خارج سازد ) و زنانتان را زنده می‌گذاشتند ( تا به خدمت آنان کمر بندند ) ، و در این ( شکنجه و تهدید به نابودی ) آزمایش بزرگی از جانب خدا ، برایتان بود . توضیحات: « نَجَّیْنَا » : رهانیدیم . « یَسُومُونَکُمْ » : بر سرتان می‌آورند . به شما می‌رسانند . برایتان می‌خواهند . « یَسْتَحْیُونَ » : زنده باقی می‌گذارند . « بَلآءٌ » : آزمایش . آزمون ( نگا : اعراف / 168 ، أنبیاء / 35 ) .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که به خاطر شما و برای شما دریا را از هم شکافتیم ( و میان آب آن ، فاصله انداختیم تا از آنجا عبور کنید ) و شما را رهانیدیم و خاندان فرعون را ( در جلو دیدگانتان ) غرق کردیم و شما می‌نگریستید ( و می‌دیدید که بعد از بیرون رفتنتان ، دریا چگونه بر آنان بهم می‌آید ) . توضیحات: « فَرَقْنَا » : فاصله انداختیم . از هم شکافتیم . « بِکُمْ » : برای شما و به خاطر شما . حرف باء در آن به منزله لام تعلیل است .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که با موسی چهل شب ( و روز ) وعده گذاشتیم ( که به مناجات پردازد . هنگامی که به میعادگاه رفت و راز و نیاز به پایان رسید ، و برگشت ، دید که منحرف گشته‌اید و ) پس از او گوساله‌پرستی پیش گرفته‌اید ، ( گوساله‌ای که سامری آن را ساخته بود و معبودتان کرده بود ) و بر خود ستمگر شده‌اید ( چون برای خدا شریک و انباز ساخته‌اید ) . توضیحات: « وَاعَدْنَا » : وعده دادیم . « اِتَّخَذْتُمْ » : گرفتید . این فعل گاهی به دو مفعول نیاز دارد و گاهی به یکی اکتفاء می‌کند . در اینجا مفعول دوم محذوف است که ( إِلهاً ) یا ( مَعْبُوداً ) است . تقدیر چنین است : إِتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ إِلهاً . « الْعِجْلَ » : گوساله .

ترجمه: سپس از شما در گذشتیم و بعد از آن ( توبه کردید و شما را آمرزیدیم ) شاید سپاسگزاری کنید ( و در برابر عفو و فضل خدا ، تنها به عبادت او بپردازید ) . توضیحات: « عَفَوْنا » : عفو کردیم . گذشت نمودیم .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که به موسی کتاب ( تورات ) عطاء کردیم که جدائی‌انداز ( حق و باطل ، و حلال و حرام ) است ، تا این که راه یابید ( به نور آن ، و با اندیشه ژرف ، هدایت را از ضلالت باز شناسید ) . توضیحات: « ءَاتَیْنَا » : دادیم . « الْکِتَابَ » : مراد تورات است . « الْفُرْقَانَ » : جداکننده حق از باطل ، و حلال از حرام . مصدر ثلاثی مجرّد است و در معنی اسم فاعل ، یعنی : فارق به کار رفته است . فرقان صفت ( الْکِتَابَ ) است . یعنی عطف صفت بر موصوف شده است . شاید هم مراد از فرقان معجزاتی است که جداسازنده ادّعای راستین از ادّعای دروغین است . یا این که مراد شرعی است که جداکننده حلال از حرام است . در این صورت ، عطف ( الْفُرْقَانَ ) بر ( الْکِتَابَ ) از قبیل عطف خاصّ بر عام است .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که موسی به قوم خود گفت : ای قوم من ! شما با پرستیدن گوساله ، بر خود ستم کرده‌اید ، پس به سوی آفریدگار خویش برگردید و توبه کنید . بدین گونه که نفس ( سرکش ) خود را بکشید ( و جان تازه و پاکی را به کالبد خویش بدمید ) و این در پیشگاه آفریدگارتان برای شما بهتر است . ( و چون چنین کردید ، لطف خدا شما را در برگرفت ) و توبه شما را پذیرفت . چه او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است . توضیحات: « بَارِئ » : آفریننده . هستی‌بخش . « أُقْتُلُوا أَنفُسَکُمْ » : نفسهای خود را با زدودن شهوات مهار کنید و آنها را پاکیزه دارید . بیگناهان شما ، گناهکاران شما را بکشند .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که گفتید : ای موسی ! هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد ، مگر آن که خدا را آشکارا ببینیم . پس صاعقه آسمانی شما را فرا گرفت ، در حالی که می‌دیدید ( که به سبب سرکشی و درخواست ناروا ، به چه مصیبت بزرگی دچار آمده‌اید ) . توضیحات: « جَهْرَةً » : آشکارا . عیان . جَهْرَةً صفت مصدر محذوفی است و تقدیر آن چنین است : حَتّى نَرَى اللهَ رُؤْیَةً جَهْرَةً .

ترجمه: سپس بعد از مرگِ ( نفس سرکش ) ، شما را برانگیختیم و ( بیداری بخشیدیم ) تا این که سپاسگزاری کنید . توضیحات: « بَعَثْنَاکُمْ » : شما را بیدار و هوشیار کردیم . شما را زنده کردیم . « مَوْتِ » : غفلت و جهالت . مرگ .

ترجمه: و ( از جمله نیکیهائی که در حق شما روا داشتیم ، این که ) ابر را چون سایه‌بانی ، بالای سرتان نگاه داشتیم و برای شما ترنجبین و بلدرچین فرستادیم ( و گفتیم : ) از چیزهای پاکی بخورید که روزی شما کرده‌ایم . ( ولی ایشان کفران نعمت کردند و ناسپاسی ورزیدند ) و بر ما ستم نکردند ، بلکه بر خود ستم نمودند . توضیحات: « ظَلَّلْنَا » : سایه‌بان کردیم . « الْغَمَامَ » : ابر . « الْمَنَّ » : ترنجبین . گزنگبین . « الْسَّلْوَیا‌ » : پرنده بلدرچین . سُمانی .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که گفتیم : به این شهر ( بزرگی که پیغمبرتان موسی برایتان نام برده است ) وارد شوید و هرگونه که می‌خواهید و هر چه که لازم دارید فراوان و آسوده بخورید و از دروازه ( آن شهر ) با خشوع و خضوع وارد شوید و بگوئید : خدایا ! از گناهان ما درگذر ، تا گناهان شما را بیامرزیم . ما به نیکوکاران ( از عفو و مغفرت ) فزونتر می‌بخشیم . توضیحات: « الْقَرْیَةَ » : شهر . برخی آن را بیت‌المقدّس ، و برخی اریحا می‌دانند . ولی قرآن نام شهر را مشخص نفرموده است . « حَیْثُ » : هرگونه . هرجا . « رَغَداً » : فراوان . گوارا و پاکیزه . حال مصدر محذوفی است که تقدیر آن چنین است : أَکْلاً رَغَداً . « سُجَّداً » : فروتنانه . جمع ساجِد ، حال ضمیر ( و ) در ( أُدْخُلُوا ) است . « حِطَّةٌ » : زدودن . برطرف‌کردن . مرفوع است چون خبر مبتدای محذوف است . تقدیر چنین است : مَسْألَتُناحِطَّةٌ . یعنی : درخواست ما اسقاط خطایا و زدودن گناهان است .

ترجمه: سپس ستمگران ( از فرمان خدایشان سرپیچی کردند ) و گفتاری را که به آنان گفته بودیم دیگر کردند و دیگرگون گفتند . پس در برابر سرپیچی و تمرّدشان ، از آسمان بر آنان عذابی نازل کردیم . توضیحات: « غَیْرَ » : منصوب به نزع خافض است . یا این که مفعول دوم فعل ( بَدَّلَ ) است . « رِجْزاً » : عذاب . عقوبت . « بِمَا » : بدان سبب که .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) هنگامی را که موسی برای قوم خود طلب آب کرد ( وقتی که در بیابان ، تشنگی بر همگان چیره شده بود ) . پس گفتیم : عصای خویش را بر سنگ بزن . آن گاه دوازده چشمه از سنگ جوشیدن گرفت . هر تیره‌ای از مردم ، آبشخور خود را دانست ( و بدیشان گفتم : ) از روزی خدا بخورید و بنوشید و تباهکارانه در زمین به لاف و گزاف و تجاوز و تعدّی نپردازید . توضیحات: « إِسْتَسْقَیا » : آب خواست . « عَیْناً » : چشمه . « أُنَاسٍ » : مردم . « مَشْرَبَ » : آبشخور . « لا تَعْثَوْا » : تباهی نکنید . در فساد زیاده‌روی نکنید . « مُفْسِدِینَ » : فسادپیشگان . تباهکاران . حال مؤکّده ضمیر ( و ) در ( لا تَعْثَوْا ) است . « لا تَعْثَوْا فِی الأَرْضِ مُفْسِدِینَ » : منظور نهی از غوطه‌ور شدن در فساد است ، والاّ هر فسادی ناپسند است . همان گونه که هر ربائی حرام و زشت است ، ولی به همین شیوه خداوند فرموده است : لا تَأْکُلُوا الرِّبَآ أَضْعَافاً مُّضَاعَفَةً .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که گفتید : ای موسی ! ما بر یک خوراک ( ترنجبین و بلدرچین ) شکیبائی نداریم . از خدای خود بخواه که برای ما آنچه را زمین از سبزی و خیار و گندم و سیر و عدس و پیاز می‌رویاند ، بیرون آورد . موسی گفت : آیا برآنید که چیز پست‌تر را جانشین چیز بهتر سازید ؟ پس ( از سرزمین سیناء ) به شهری ( از شهرها ) فرود آیید که در آنجا آنچه را خواسته‌اید خواهید یافت ، و ( به سبب این غرور و سرمستی و سرکشی ) گرفتار خواری و تنگدستی شدند و در خور خشم خدا گردیدند . این هم بدان علّت بود که به آیات خدا بی‌باور شدند و پیغمبران را بدون سبب و تنها به انگیزه مخالفت با حق می‌کشتند . این ( تکفیر آیات و کشتن پیامبران ، بر اثر تکرار گناهان و غرق شدن در معاصی بود که بدیشان جرأت داده بود که ) سرکشی کنند و به تجاوز و تعدّی دست یازند . توضیحات: « أُدْعُ » : فراخوان . « بَقْلِ » : سبزیجات . از قبیل : نعناع و کرفس و تره . « قِثَّآء » : خیار . خیار چنبر . « فُوم‌ » : سیر . « بَصَل‌ » : پیاز . « أَدْنَیا‌ » : ناچیز . « خَیْرٌ » : خوب . « مِصْراً » : شهری . « الْمَسْکَنَةُ » : خواری و بیچارگی . « بَآءُوا » : برگشتند . « بَآءُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللهِ » : خشم خدا را با خود آوردند . مورد خشم خدا قرار گرفتند . « عَصَوْا » : سرپیچی کردند .

ترجمه: کسانی که ایمان داشتند ( پیش از این به پیغمبران ، و آنان که به محمّد باور دارند ) و یهودیان ، و مسیحیان ، و ستاره‌پرستان و فرشته‌پرستان ، هر که به خدا و روز قیامت ایمان داشته و کردار نیک انجام داده باشد ، چنین افرادی پاداششان در پیشگاه خدا محفوظ بوده و ترسی بر آنان نیست و غم و اندوهی بدیشان دست نخواهد داد . توضیحات: « الَّذِینَ هَادُوا » : کسانی که یهودی شده‌اند . مراد یهودیان و پیروان موسی است . « النَّصَارَیا » : مسیحیان . « الصَّابِئِینَ » : ستاره‌پرستان . خورشیدپرستان . آنان که از هر دین و آئینی قسمتی را برگرفته‌اند . این آیه بیانگر رستگاری همه این گروهها نیست . بلکه می‌رساند که ایمان در انحصار نژاد و گروه خاصّی نمی‌باشد . هر که دین اسلام را بپذیرد و اوامر و نواهی آن را مراعات دارد ، اهل نجات است ( نگا : نساء / 150 و 151 ، أنفال / 38 ، بیّنه / 6 ) . پس از بعثت رسول اکرم ( ص ) انسانها را می‌توان به چهار گروه تقسیم کرد . سه گروه اهل نجات و رستگاری هستند ، و آنان عبارتند از : 1 - کسانی که در گوشه و کنار جهان زندگی می‌کنند و اصلاً بدانان ندای دعوت اسلام نمی‌رسد . 2 - کسانی که بدانان ندای دعوت اسلام می‌رسد ولی به صورت ناقص و غیرقانع کننده ، و خودشان هم اهل تحقیق و پژوهش نیستند . 3 - کسانی که ندای دعوت اسلام بدیشان می‌رسد و آن را می‌پذیرند و در پندار و گفتار و کردار برابر قوانین اسلام زندگی را سپری می‌کنند . گروه چهارم که نجات پیدا نمی‌کنند و به دوزخ درمی‌افتند کسانیند که ندای دعوت اسلام را می‌شنوند و قانع هم می‌گردند ولی حاضر به پذیرش اسلام نمی‌شوند . . .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن زمان را که از شما پیمان گرفتیم ( که بدانچه در تورات است ، عمل کنید ) و کوه طور را بالای سرتان نگاه داشتیم ( و به شما گفتیم : ) محکم برگیرید آنچه را به شما داده‌ایم ( که تورات است ) و در عمل بدان جدّی باشید و آنچه را در آن است بررسی کنید و در مدّنظر گیرید تا پرهیزگار شوید ( و خویشتن را با مواظبت احکام و دستورات آن ، از عذاب به دور دارید ) . توضیحات: « رَفَعْنَا » : بلند کردیم . « الطُّورَ » : اسم کوهی است که موسی بالای آن با خدا مناجات کرد . « خُذُوا مَا . . . . » : در اینجا حذف قول شده است ، و تقدیر چنین است : قُلْنَا لَهُمْ خُذُوا مَا . . . ، این شیوه در کلام عرب فراوان است ( نگا : زمر / 3 ، فرقان / 41 ) .

ترجمه: سپس شما ، بعد از همه اینها ، ( از طاعت و عبادت ) روگردان شدید ، و اگر لطف خدا و رحمت او شامل شما نمی‌شد ( و به شما مهلت نمی‌داد و عذاب را به تأخیر نمی‌انداخت ) جزو زیانباران می‌بودید . توضیحات: « تَوَلَّیْتُمْ » : روی گرداندید . پشت کردید .

ترجمه: شما بی‌گمان دانسته‌اید ( خبر و سرگذشت ) آنان را که از شما در روز شنبه ( از حدود الهی ) تجاوز کردند . پس بدیشان گفتیم : به بوزینگان رانده شده تبدیل شوید . توضیحات: « إعْتَدَوْا » : تجاوز کردند . « السَّبْتِ » : شنبه . « قِرَدَةً » : جمع قِرْد ، میمونها . بوزینه‌ها . « خَاسِئِینَ » : رانده‌شدگان و مطرودان بسان سگان . خدا متجاوزین را از رحمت خود به دور داشت و آنان را خوار و پست نمود ، به گونه‌ای که مردم از همنشینی ایشان گریزان شدند و آنان را همچون بوزینگان از اجتماع انسانی خود طرد کردند .

ترجمه: پس آن ( عقوبت ) را عبرتی برای معاصران واقعه و آیندگان کردیم ، و پندی برای پرهیزگاران نمودیم . توضیحات: « جَعَلْنَاهَا » : آن را گرداندیم ، مرجع ضمیر ( هَا ) حال ، کَیْنُونَة ، صَیْرُورَة ، مَسْخَة ، و یا قِرَدَة است . « نَکَالاً » : عبرت . پند و اندرز . « مَا بَیْنَ یَدَیْهَا » : مراد معاصران ایشان است . « مَا خَلْفَهَا » : مراد آیندگان است .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن هنگامی را که موسی به قوم خود ( که در میانشان قتلی رخ داده بود و قاتل شناخته نمی‌شد ) گفت : خدا به شما دستور می‌دهد که گاوی را سر ببرید ( تا کلید شناخت قتل شود . ولی ایشان این کار را عجیب پنداشتند و ) گفتند : آیا ما را مسخره می‌کنی‌ ؟ گفت : به خدا پناه می‌برم از این که جزو نادانان باشم ( و مردم را ریشخند نمایم و به مسخره گیرم ) . توضیحات: « بَقَرَةً » : گاو . بقرة ، واحد بَقَر است که اسم جنس است ( نگا : بقره / 70 ) . « هُزُواً » : سخریّه . بازیچه . مصدر و به معنی اسم مفعول ، یعنی مَهْزُوءً است . مانند خَلْق به معنی مَخْلُوق ( نگا : لقمان / 11 ) و صَیْد به معنی مَصید ( نگا : مائده / 94 و 95 ) .

ترجمه: گفتند : از خدای خود بخواه که برایمان روشن کند چه گاوی ( مورد نظر ) است‌ ؟ گفت : ( پروردگار جهانیان به من خبر داده و ) می‌گوید : آن ، گاوی است نه پیر و نه جوان ، بلکه میانه‌سالی است میان این دو . پس آنچه به شما فرمان داده شده است انجام دهید . توضیحات: « فَارِضٌ » : پیر . کهنسال . سالخورده . « بِکْرٌ » : خُردسال . نورسیده . « عَوَانٌ » : میانه‌سال . وسط . « بَیْنَ ذلِکَ » : میان آن چیزی که ذکر شد .

ترجمه: گفتند : از خدای خود بخواه که برایمان بیان دارد ، رنگ آن چگونه است‌ ؟ گفت : ( پروردگار جهانیان به من خبر داده و ) می‌گوید : آن گاو ، گاو زرد پررنگی است که نگاه کنندگان ( بدو ) را شادمانی می‌بخشد . توضیحات: « صَفْرَآءُ » : زردرنگ . « فَاقِعٌ » . خوشرنگ . « لَوْنُ » : رنگ . مرفوع است چون فاعل ( فَاقِعٌ ) است . « تَسُرُّ » : شاد می‌کند . مسرور می‌سازد .

ترجمه: گفتند : خدایت را برایمان فراخوان تا بر ما روشن کند چگونه گاوی است . به راستی این گاو بر ما مشتبه است ( و ناشناخته مانده است ) و ما اگر خدا خواسته باشد راه خواهیم برد ( به سوی گاوی که باید سر ببریم و آن را خواهیم شناخت ) . توضیحات: « تَشَابَهَ » : مشتبه شده است . همگون شده و بهم آمیخته است .

ترجمه: گفت : خدا می‌فرماید که آن ، گاوی است که هنوز به کار گرفته نشده است و رام نگشته است تا بتواند زمین را شیار کند و زراعت را آبیاری نماید . از هر عیبی پاک و رنگش یکدست و بدون لکه است . گفتند : اینک حق مطلب را اداء کردی . پس گاو را سر بریدند ، گرچه نزدیک بود که چنین نکنند . توضیحات: « ذَلُولٌ » : رام . کار کشته . « تُثِیرُ » : زیر و رو می‌کند . « الْحَرْثَ » : کشت و زرع . « مُسَلَّمَةٌ » : سالم . بی‌عیب . « شِیَةَ » : رنگ مخالف . از ماده ( وشی ) . « مَا کَادُوا یَفْعَلُونَ » : نزدیک بود که چنین کاری نکنند .

ترجمه: و ( به یاد بیاورید ) آن گاه را که کسی را کشتید و درباره آن به نزاع برخاستید و یکدیگر را بدان متّهم کردید ، و خدا حقیقت امر را می‌دانست و آنچه را که پنهان می‌کردید ، آشکار و نمایان می‌نمود . توضیحات: « إدَّارَءْتُمْ » : کشمکش کردید . اختلاف ورزیدید . گناه را از خود دور و به گردن دیگری انداختید . فعل ماضی باب تفاعل است و اصل آن ( تَدَارَءْتُمْ ) از ماده ( دَرْء ) به معنی دفْع است . . « مُخْرِجٌ » : بیرون آورنده . آشکارکننده .

ترجمه: پس گفتیم : پاره‌ای از آن ( قربانی ) را به آن ( کشته ) بزنید . ( و این کار را کردید و خدا کشته را زنده کرد ) . خداوند مردگان را ( در روز قیامت ) چنین زنده می‌کند و دلائل ( قدرت ) خود را به شما می‌نمایاند تا این که دریابید ( حقیقت و اسرار شریعت را ) . توضیحات: « بَعْضِ » : بخش . برخ . تکّه . « کَذلِکَ » : آن چنان . بدین منوال . « المَوْتَیا » : مردگان . « ءَایَاتِهِ » : نشانه‌ها و دلائل خود .

ترجمه: پس از آن ، دلهای شما سخت شد ، همچون سنگ یا سخت‌تر از سنگ . و پاره‌ای از سنگها است که از آن نهرها می‌جوشد ، و پاره‌ای از آنها است که می‌شکافد و آب از آن بیرون می‌آید ، و پاره‌ای از آنها است که از ترس خدا فرو می‌ریزد . و خدا از آنچه می‌کنید بی‌خبر نیست . توضیحات: « قَسَتْ » : سخت شد . « الْحِجَارَةِ » : سنگ . « أَشَدُ قَسْوَةً » : سفت‌تر و سخت‌تر . واژه ( أَشَدُّ ) مرفوع است چون عطف بر ( کَالْحِجَارَةِ ) است که در محلّ رفع است‌ ؛ زیرا خبر ( هِیَ ) است . ( قَسْوَةً ) منصوب است چون تمییز است . « لَمَا » در هر سه مورد آیه ، از لام تأکید و مای موصول فراهم آمده است و ( مَا ) مرفوع است چون خبر ( إِنَّ ) است . « یَشَّقَّقُ » : از هم شکافته می‌شود . از باب تفعّل است .

ترجمه: آیا امیدوارید که ( یهودیان به آئین اسلام و ) به شما ایمان بیاورند با این که گروهی از آنان ( که احبار ایشان بودند ) سخنان خدا را ( در تورات ) می‌شنیدند و پس از فهمیدن کامل آن ، دست به تحریفش می‌زدند ؟ و حال آن که علم و اطّلاع داشتند ( که درست نیست به کتابهای آسمانی دست برد ) . توضیحات: « تَطْمَعُونَ » : امیدوارید . « فَرِیقٌ » : گروه . دسته . « عَقَلُوهُ » : آن را فهمیدند و بدان آشنا شدند . « وَ هُمْ یَعْلَمُونَ » : جمله حالیّه است برای ضمیر ( وَ ) در فعل ( یُحَرِّفُونَ ) . « یُحَرِّفُونَ » : تبدیل می‌کردند . تغییر می‌دادند .

ترجمه: و چون با کسانی که ایمان آورده‌اند روبرو می‌شوند ، می‌گویند : ایمان آورده‌ایم ( به این که شما بر حق می‌باشید و محمّد پیغمبری است که در تورات وصف او آمده است . ) و هنگامی که با یکدیگر خلوت می‌کنند ( دسته‌ای بدیشان اعتراض می‌نمایند ) و می‌گویند : آیا مطالبی را که خداوند ( درباره صفات محمّد ) برای شما بیان کرده برای مسلمانان بازگو می‌کنید و از آن سخن می‌رانید ، تا ( روز رستاخیز ) در پیشگاه خدا بر شما حجّت گیرند و علیه شما بدان استدلال کنند ؟ مگر نمی‌فهمید و عقل ندارید ؟ توضیحات: « لَقُوا » : برخورد کردند . رسیدند . « خَلا » : رفت . به خلوت نشست . « مَا فَتَحَ اللهُ عَلَیْکُمْ » : آنچه خداوند در کتاب آسمانی تورات به شما آموخته است . « لِیُحَآجُّوکُم بِهِ » : تا با شما بستیزند و آن را بر شما حجّت گیرند .

ترجمه: آیا نمی‌دانند که آنچه را پنهان می‌کنند و آنچه را آشکار می‌سازند ، خدا همه را می‌داند ؟ توضیحات: « یُسِرُّونَ » : پنهان و نهان می‌کنند . « یُعْلِنُونَ » : علنی و آشکار می‌کنند .

ترجمه: و پاره‌ای از آنان افراد بیسوادی هستند که ( از ) کتاب ( خدا تورات ) جز ( یک مشت خرافات و دروغهائی که احبارشان به هم بافته‌اند و با ) آرزوهای ( آنان سازگار است ) نمی‌دانند ، و تنها به پندارهایشان دل بسته‌اند . توضیحات: « أُمِّیُّونَ » : کسانی که نمی‌توانند بخوانند و بنویسند . بیسوادان . « الکِتَابَ » : مراد تورات است . « أمَانِیَّ » : جمع أُمْنِیَّة از ماده ( مُنیا ) آرزوهای ناروا و نادرست . دروغهای به هم بافته ( نگا : بقره / 111 ، نساء / 123 ، حدید / 14 ) . « إِنْ » : حرف نفی است .

ترجمه: وای بر کسانی ( از احبار ) که کتاب را با دست خود می‌نویسند و آن گاه می‌گویند ( به بیسوادان ) : این ( توراتی است که ) از جانب خدا آمده است تا به بهای کمی آن ( تحریف شده‌ها ) را بفروشند ! وای بر آنان چه چیزهائی را با دست خود می‌نویسند ! و وای بر آنان چه چیزهائی را به چنگ می‌آورند ! ( این گونه نوشته‌ها و کارها ، ایشان را به سوی هلاک و عذاب می‌کشاند ) . توضیحات: « وَیْلٌ » : وای بر ! مرگ بر ! « ثَمَناً » : پول . بها .

ترجمه: می‌گویند : ( هر چند هم گناهکار باشیم ) آتش جز چند روز معدودی گریبانگیرمان نمی‌گردد ! بگو : آیا از جانب خدا پیمان گرفته‌اید و ( چون ) خدا هرگز خلاف وعده‌اش عمل نمی‌نماید ( اطمینان یافته‌اید ) ؟ یا این که چیزی به خدا نسبت می‌دهید که از آن بی‌خبرید ( و دروغی بیش نیست ) ؟ توضیحات: « لَن تَمَسَّنَا » : هرگز به ما نمی‌رسد . « أَیَّاماً مَّعْدُودَةً » : چند روز قابل شمار . مدّت کمی .

ترجمه: آری ! هر کس مرتکب گناه شود ، و گناه ( احساس و وجدان و سراسر وجود ) او را احاطه کند ، این چنین افرادی یاران آتش بوده و جاودانه در آن خواهند ماند . توضیحات: « بَلَیا » : آری . حرف جواب است و برای ابطال نفی متقدّم ، و افاده اثبات مفهوم بعد از خود می‌آید . « سَیِّئَةً » : زشت و قبیح . گناه . « خَطِیئَةُ » : بزه . گناهی که از روی قصد و عمد انجام پذیرد . « أَصْحَابُ الْنَّارِ » : دوزخیان .

ترجمه: و کسانی که ایمان آورده‌اند و کردار پسندیده و افعال شایسته انجام داده اینان اهل بهشت بوده و جاودانه در آن خواهند ماند . توضیحات: « الصَّالِحَاتِ » : گفتار و کردار پسندیده و شایسته . « أَصْحَابُ الْجَنَّةِ‌ » : بهشتیان .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن زمان را که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید و نسبت به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید ، و به مردم نیک بگوئید ، و نماز را برپا دارید ، و زکات را بپردازید . سپس شما جز عدّه کمی روی برتافتید و سرپیچی کردید ( و از وفای به پیمانی که با خدا بسته بودید ) روی‌گردان شدید . توضیحات: « مِیثَاقَ » : پیمان استوار . عهد مؤکّد . « إِحْسَاناً » : نیکوئی کردن . « ذِی‌الْقُرْبَیا » : خویشاوندان . « الْیَتَامَیا » : یتیمان . « حُسْناً » : سخن زیبا و پسندیده . « تَوَلَّیْتُمْ » پشت کردید و روی گرداندید . « مُعرِضُونَ » : اعراض‌کنندگان . سر باز زنندگان . « وَ أَنتُم مُّعرِضُونَ » : جمله حالیّه است و برای تأکید پشت‌کردن و روی گرداندن آمده است .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) هنگامی را که از شما پیمان گرفتیم که خون یکدیگر را نریزید و همدیگر را از سرزمین و خانه و کاشانه خویش بیرون نکنید . ( بر این پیمان ، شما ) اقرار کردید ( و هم اینک باور دارید که در کتابتان موجود است ) و شما ( بر صحّت آن ) گواهی می‌دهید . توضیحات: « لا تَسْفِکُونَ » : نمی‌ریزید . « دِمَآءَ » : جمع دَم ، خونها . « دِیَار » : جمع دار ، خانه‌ها . سرزمینها .

ترجمه: پس از آن ، این شما هستید که یکدیگر را می‌کشید و گروهی از خودتان را از خانه‌ها و سرزمینتان بیرون می‌رانید ، ( و دیگران را بر ضدّ آنان برمی‌شورانید و یاری می‌دهید و ایشان را علیه آنان ) از راه گناه و دشمنانگی ، همپشتی و پشتیبانی می‌کنید . ولی اگر ( بعضی از آنان به صورت ) اسیران نزد شما ( و هم‌پیمانانتان ) بیایند ( برای نجاتشان می‌کوشید و ) فدیه می‌دهید ( و ایشان را آزاد می‌سازید . اگر از شما پرسیده شود ، چه چیز شما را وامی‌دارد که فدیه آنان را بپردازید و آزادشان سازید ؟ می‌گوئید که کتابهای آسمانیمان به ما دستور می‌دهد که فدیه اسیران بنی‌اسرائیل را بپردازیم و ایشان را آزاد سازیم . مگر کتابهای آسمانی به شما دستور نمی‌دهند که خون آنان را نریزید و ایشان را از خانه و کاشانه آواره نسازید ؟ ) و حال آن که بیرون راندن ایشان ( و کشتن آنان ) بر شما حرام است . آیا به بخشی از ( دستورات ) کتاب ( آسمانی ) ایمان می‌آورید و به بخش دیگر ( دستورات آن ) کفر می‌ورزید ؟ برای کسی که از شما چنین کند ، جز خواری و رسوائی در این جهان نیست ، و در روز رستاخیز ( چنین کسانی ) به سخت‌ترین شکنجه‌ها برگشت داده می‌شوند ، و خداوند از آنچه می‌کنید بی‌خبر نیست . توضیحات: « تَظَاهَرُونَ عَلَیْهِمْ » : علیه آنان یکدیگر را پشتیبانی و کمک می‌کنید . « الْعُدْوَانِ » : ظلم و تعدّی . زیاده‌روی در ستم . عطف ( عُدْوَان ) بر ( إِثْم ) عطف خاصّ بر عام است . « أُسَارَیا » : جمع اسیر ، زندانیان . حال است برای ضمیر ( و ) در فعل ( یَأْتُوکُمْ ) . « تُفَادُوهُمْ » : فدیه آزادی آنان را می‌پردازید . بازخریدشان می‌کنید . « إِخْرَاجُ » : بدل ( هُوَ ) و یا مبتدای مؤخّر برای خبر مقدّم ( مُحَرَّمٌ ) و یا نائب فاعل اسم مفعول ( مُحَرَّم ) است . « خِزْیٌ » : خواری . رسوائی . « یُرَدُّونَ » : برگشت داده می‌شوند . برگردانیده می‌شوند .

ترجمه: اینان همان کسانیند که آخرت را به زندگی دنیا فروخته‌اند . لذا شکنجه آنان تخفیف داده نمی‌شود و ایشان یاری نخواهند شد ( و یاوران و کمک‌کنندگانی نخواهند یافت تا برای نجاتشان بکوشند ) . توضیحات: « إِشْتَرَوْا » : خریدند . فروختند .

ترجمه: ( ای گروه یهودیان ! به یاد بیاورید آن گاه را که ) ما به موسی کتاب ( تورات ) دادیم و در پی وی پیغمبرانی فرستادیم ، و ( از جمله آنان ) به عیسی پسر مریم معجزه‌ها و دلائل روشن بخشیدیم و او را به وسیله روح‌القدس ( که جبرئیل است ) تأیید نمودیم و نیرویش دادیم . آیا ( جز این است که ) هر زمان پیغمبری ( از اینان ) برخلاف میل و آرزوی نفس شما چیزی را آورد ، گردن افراختید ( و خود را بزرگتر از آن دانستید که از او پیروی کنید ، و به این هم بسنده نکردید ) بلکه عدّه‌ای را تکذیب نمودید و دروغگو خواندید ، و جمعی را کشتید . توضیحات: « قَفَّیْنَا » : پیاپی آوردیم . به دنبال یکدیگر و پشت سر همدیگر آوردیم . از ماده ( قفو ) است ( نگا : مؤمنون / 44 ) . « الْبَیِّنَاتِ » : معجزات روشن ( نگا : آل‌عمران / 49 ) . « أَیَّدْنَاهُ » : او را تقویت و تأیید کردیم . از ماده ( أیْد ) به معنی قوّت و قدرت . « لا تَهْوِی‌ » : نمی‌خواست . دوست نمی‌داشت . « إسْتَکْبَرْتُمْ » : بزرگی فروختید . خویشتن را بزرگتر از آن دیدید که حق را بپذیرید و در برابر آن کرنش کنید . « فَرِیقاً » : دسته‌ای . گروهی . مفعول مقدّم برای افعال ( کَذَّبْتُمْ ) و ( تَقْتُلُونَ ) است .

ترجمه: و ( موضع آنان در برابر پیغمبر خاتم محمّد امین نیز چنین است و از روی ریشخند ) گفتند : دلهای ما سرپوشیده و در غلاف است ( و گفته نو دعوت تو بدان راه ندارد ! چنین نیست ) بلکه خداوند آنان را به خاطر کفرشان نفرین نموده ( و از رحمت خویش به دور داشته است ) و کمتر ایمان می‌آورند . توضیحات: « غُلْفٌ » : جمع أَغْلَف ، بسته و پوشیده . در پرده ( نگا : فصّلت‌ / 5 ) . « لَعَنَهُمْ » : ایشان را نفرین کرد . بر آنان خشم گرفت و از رحمت خویش به دورشان داشت . « قَلِیلاً مَّا یُؤْمِنُونَ » : اندکی ایمان می‌آورند ( نگا : بقره / 83 ) . ایمان ناچیز و ضعیفی دارند . قَلِیلاً منصوب است چون صفت مصدر محذوفی است : یُؤْمِنُونَ إیمَاناً قَلِیلاً . و یا حال است برای ضمیر ( و ) در فعل ( یُؤْمِنُونَ ) . حرف ( مَا ) زائد است و برای تأکید معنی قِلّت آمده است .

ترجمه: و هنگامی که از طرف خداوند کتابی ( به نام قرآن توسّط پیغمبر اسلام ) به آنان رسید که تصدیق‌کننده چیزهائی ( همچون توحید و اصول دین و مقاصد آن ) بود که با خود ( از تورات ) داشتند ، و ( از روی تورات ) آن را شناختند و ( به صدق محتوایش ) پی بردند ، ولی ( به سبب حسادت و عناد ) بدان کفر ورزیدند ( زیرا ، پیغمبری آن را آورده بود که از بنی‌اسرائیل نبود . گرچه ) قبلاً ( هنگامی که با مشرکان به جنگ و یا نزاع لفظی برمی‌خاستند ، می‌گفتند که خدا ایشان را با فرستادن آخرین پیامبری که کتابشان بدان نوید داده است ، یاری خواهد داد و ) امید فتح و پیروزی بر کافران را داشتند . پس لعنت خداوند بر کافران ( چون ایشان ) باد . توضیحات: « کِتَابٌ » : مراد قرآن است . « یَسْتَفْتِحُونَ » : طلب فتح و پیروزی می‌کردند . « فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا . . . » : مراد از ( مَا ) و ضمیر ( هِ ) در ( کَفَرُوا بِهِ ) محمّد است . برخی مرجع آن دو را ( کتاب ) یعنی قرآن دانسته‌اند . « عَرَفُوا » : شناختند . آگاهی یافتند .

ترجمه: خویشتن را به بدترین چیزها فروختند ( چه از هوای نفس پیروی و به دنبال تعصّبات قبیله‌ای روان شدند ) و به ناروا نسبت به آنچه فرستاده بودیم کفر ورزیدند و کفرشان تنها به خاطر دشمنانگی ( با دیگران و انتقام از مؤمنان ) و ناخوشنودی از این که خداوند ( وحی خویشتن را ) از روی فضل و مرحمت پروردگاریش بر هر که بخواهد از بندگانش نازل می‌کند بود . لذا خشم خدا یکی پس از دیگری آنان را فرا گرفت ( و مستوجب دو خشم شدند : یکی بر اثر کفری که نسبت به محمّد پیغمبر اسلام روا داشتند ، و دیگری خشمی که بر اثر کفر و آزاری که درباره موسی روا می‌داشتند ) . برای کفّار ( همانند ایشان ) عذاب خوارکننده و دردناکی است . توضیحات: « بِئْسَمَا » : چه زشت است . « إِشْتَرَوْا » : فروختند . « أَن یَکْفُرُوا » : تأویل به مصدر می‌شود و تقدیر آن ( کُفْرُهُمْ ) است و مخصوص به ذمّ و محلاًّ مرفوع و مبتدا است ، و عبارت پیشین خبر آن ، و یا این که خبر مبتدای محذوف ( هو ) است ، و تقدیر آن چنین است : ( هُوَ أَن یَّکْفُرُوا ) . « بَغْیاً » : فساد . در اینجا مراد حسد است . چون حسد از فساد نفس سرچشمه می‌گیرد . مفعولٌ‌له برای ( أَن یَّکْفُرُوا ) است . « أَن یُّنَزِّلَ اللهُ » : مفعولٌ‌له و محلاًّ منصوب است . تقدیر آن چنین است : لِأن یُّنَزِّلَ اللهُ . یعنی : لإِنزَالِ اللهِ . « بَآءُوا » : برگشتند . « بَآءُوا بِغَضَبٍ عَلی غَضَبٍ » : برگشتند و خشم پیاپی خدا را با خود آوردند . « مُهِینٌ » : خوارکننده .

ترجمه: هنگامی که به آنان گفته شود : به آنچه خداوند فرو فرستاده است ( که قرآن است ) ایمان بیاورید ، می‌گویند : ما به چیزی ایمان می‌آوریم که بر خود ما نازل شده باشد ( نه بر اقوام دیگر ) ، و به غیر آن کفر می‌ورزند و حال آن که حق بوده و تصدیق‌کننده چیزی است که با خود دارند . بگو : اگر مؤمنید ( و راست می‌گوئید که به تورات ایمان دارید و از آن پیروی می‌کنید ) پس چرا پیامبران خدا را پیش از این می‌کشتید ؟ توضیحات: « وَرَآءَهُ » : غیر آن . بجز آن ( نگا : نساء / 24 ، مؤمنون / 7 ) . « وَ هُوَ الْحَقُّ » : جمله حالیّه است . « مُصَدِّقاً » : تصدیق‌کننده . حال ( حق ) است . « مِن قَبْلُ » : قبلاً . در گذشته . در روزگار پیشین .

ترجمه: به راستی موسی آن همه دلائل روشن و معجزات را برای شما آورد ( ولی پس از آن که از دیده شما نهان گشت و به مناجات پروردگار رفت ) بعد از او گوساله را برگزیدید ( و به گوساله‌پرستی نشستید ) و با این کار ( بر خود ) ستم کردید ( و به بت‌پرستی سابق خویش برگشتید ) . توضیحات: « الْبَیِّنَاتِ » : دلائل روشن . معجزات گویا ( نگا : عنکبوت / 39 ، قصص / 36 ) . « مِنم بَعْدِهِ » : بعد از رفتن موسی به کوه طور ( نگا : بقره / 51 ، نساء / 153 ) .

ترجمه: ( به یاد آورید ) آن گاه را که از شما پیمان گرفتیم و ( موسی تورات را بیاورد و دیدید که تکالیف و وظائف دشواری دربر دارد و شما از انجام آنها سر باز زدید . ما برای نشان دادن صدق تورات و فوائد تعالیم آن ) کوه طور را بالای سرتان ( همچون سایه‌بانی ) نگاه داشتیم ( و شما چنین انگاشتید که کوه بر سرتان فرو می‌ریزد . بدین هنگام به شما گفتیم : ) آنچه را به شما داده‌ایم ، محکم برگیرید و با قدرت هرچه بیشتر بدان عمل کنید . ( در این هنگام اعلان آمادگی کردند و ) گفتند : شنیدیم ، ولی ( به زبان عمل گفتند : ) نافرمانی کردیم ! ( ایمان به دلهایشان ننشسته بود . زیرا ) دلهایشان بر اثر کفر ، با ( محبّت ) گوساله آبیاری شده بود . بگو : ایمانتان شما را به انجام بدترین چیز دستور می‌دهد اگر ( گمان می‌کنید که ) شما مؤمن هستید . توضیحات: « سَمِعْنَا وَ عَصَیْنَا » : شنیدیم و فرمان نبردیم ! البتّه چنین سخنی را با زبان اداء نکرده‌اند ، ولی چون به عهد خود وفا ننموده‌اند انگار که چنین گفته‌اند . خلاصه کردارشان خلاف گفتارشان بوده است و اعمالشان اقوالشان را تکذیب کرده است . « وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ » : دلهایشان از عشق گوساله لبریز گردیده بود . در اینجا حذف مضاف شده است و مضافٌ‌الیه در جای مضاف به کار رفته است . تقدیر چنین است : حُبَّ الْعِجْلِ . « بِکُفْرِهِمْ » : به سبب کفرشان .

ترجمه: بگو اگر ( چنانچه گمان می‌برید ) خداوند ، جهان دیگر را از میان همه مردم تنها به شما اختصاص داده است ، پس ( عملاً با جهاد در راه خدا ) آرزوی مرگ کنید اگر راستگوئید . توضیحات: « الدَّارُ » : خانه . سرا . « الْدَّارُ الآخِرَةِ » : سرای دیگر . « خَالِصَةً » : مخصوص . خاصّ . حال است برای ( الدّار ) که اسم ( کانَتْ ) است و خبر آن ( لَکُمْ ) . « مِن دُونِ » : بدون . واژه‌ای است که برای اختصاص و قطع شرکت دیگران به کار می‌رود ( نگا : بقره / 111 ) .

ترجمه: ولی آنان به خاطر ( اعمال بدی که انجام داده‌اند و ) آنچه پیش از خود فرستاده‌اند ، هرگز آرزوی مرگ نمی‌کنند ، و خداوند از حال ستمگران ( چون ایشان ) آگاه است ( و بهشت از آن پرهیزگاران است‌ ؛ نه خاصّ افرادی همسانشان ) . توضیحات: « بِمَا » : به سبب چیزی که . « قَدَّمَتْ » : انجام داده است . پیشاپیش فرستاده است . « أَیْدِی‌ » : دستها . جمع ( یَد ) که می‌تواند کنایه از خود شخص یا قدرت او نیز باشد .

ترجمه: و آنان را حریص‌ترین مردم بر زندگی ( این دنیا ) خواهی یافت ، حتّی طمعکارتر از مشرکان ( که به زندگی دوباره و بهشت و دوزخ ایمان ندارند . لذا ) هر یک از آنان دوست دارد هزار سال عمر کند ، در حالی که اگر این عمر ( طولانی ) بدو داده شود ، او را از عذاب به دور نمی‌دارد . و خداوند نسبت بدانچه انجام می‌دهند ، بینا است ( و ستمگران را به پاداش کارهای ناشایستشان می‌رساند ) . توضیحات: « لَتَجِدَنَّهُمْ » ، هر آینه ایشان را خواهی یافت . « حَیَاةٍ » : زندگی . نکره‌آمدن آن برای اطلاق است . یعنی هر زندگی‌ای که باشد ، خوب یا بد ، محترمانه یا رذلانه . و . . . « وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا » : عطف بر ماقبل است بر حسب معنی . در ( أَحْرَصَ ) حرف ( مِنْ ) مقدّر است . همچنین می‌توان واژه ( أَحْرَصَ ) را پیش از ( مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا ) محذوف دانست . در هر حال ذکر خاصّ بعد از عام است و بیانگر تأکید حرص یهودیان بر زندگی دنیا است ، و سرزنش و تهدید ایشان را در بردارد . « یُعَمَّرُ » : عمر داده شود . زیست کند . « أَلْفَ » : هزار . « مُزَحْزِح‌ » : دورکننده .

ترجمه: ( بعضی از آنان می‌گویند که : چون جبرئیل ، دشمن ایشان ، قرآن را برای محمّد می‌آورد ، آنان با او دشمنی می‌ورزند و کتابش را قبول ندارند . ای پیغمبر ! بدیشان ) بگو : کسی که دشمن جبرئیل باشد ( در حقیقت دشمن خدا است ) زیرا که او به فرمان خدا قرآن را بر قلب تو نازل کرده است ( نه این که خودسرانه دست به چنین امری زده باشد ) . قرآنی که کتابهای آسمانی پیشین را تصدیق می‌کند ، و هدایت و بشارت برای مؤمنان است . توضیحات: « نَزَّلَهُ » : آن را نازل کرده است . مرجع ( نَزَّلَ ) جبرئیل ، و مرجع ( هُ ) قرآن است . « قَلْبِ » : دل . تسمیه کلّ به اسم جزء است و مراد وجود انسان است . « بِإِذْنِ اللهِ » : با اجازه خدا . به فرمان خدا . « مُصَدِّقاً » : تصدیق‌کننده . حال ضمیر مفعولی ( هُ ) در ( نَزَّلَهُ ) است . « مَا بَیْنَ یَدَیْهِ » : آنچه پیش از آن کتابهای آسمانی بوده است . « هُدیً وَ بُشْرَیا » : هدایت و بشارت . راهنما و مژده‌رسان . ( هُدیً و بُشْرَیا ) عطف بر ( مُصَدِّقاً ) می‌باشند .

ترجمه: کسی که دشمن خدا و فرشتگان و فرستادگان او و جبرئیل و میکائیل باشد ( خداوند دشمن او است ) . چه خداوند دشمن کافران است . توضیحات: « مَنْ » در آیه‌های 97 و 98 شرطیّه است و جواب آن ( فَهُوَ کَافِرٌ ) محذوف است . یا این که جمله ( فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ ) ، و ( فَإِنَّ اللهَ عَدُوٌّ لِّلْکَافِرِینَ ) جواب شرط بشمارند .

ترجمه: بی‌گمان ما آیه‌های روشنی ( به وسیله جبرئیل بر قلب تو القاء کردیم و ) برای تو فرستادیم ( که جویندگان راه حق ، در برابر آنها سرتعظیم فرود می‌آورند ) و جز بیرون روندگان ( از دائره قانون فطرت و دشمنان حق و حقیقت ) کسی بدانها کفر نمی‌ورزد . توضیحات: « ءَایَاتٍ بَیِّنَاتٍ » : آیه‌های واضح و روشن . « الْفَاسِقُونَ » : بیرون روندگان از ربقه شریعت . کافران ( نگا : آل‌عمران / 82 و 110 ، مائده / 47 ، توبه / 67 ، نور / 4 و 55 ، احقاف / 35 ، حشر / 19 ) .

ترجمه: ( ایشان همان گونه که در امر عقیده و ایمان متزلزل می‌باشند ، در عهدهائی که می‌بندند نیز متزلزل هستند ) مگر هر بار که عهدی ( با خدا و پیغمبر و مسلمانان ) بستند ، جمعی از آنان آن را نشکستند و دور نیفکندند ؟ ( و با آن مخالفت نورزیدند ؟ ) . این بدان سبب است که بیشتر آنان ( به حرمت عهد و قداست پیمان ) ایمان ندارند . توضیحات: « أَوَ » : حرف استفهام و برای تهدید است ، و ( وَ ) حرف عطف است . در اینجا معطوفٌ علیه محذوف است و تقدیر چنین است : أَکَفَرُوا بِالآیاتِ الْبَیِّنَاتِ ، وَ کُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْداً . برخی واو عطف را زائد دانسته‌اند . « نَبَذَ » ، دور افکند . بهم زد .

ترجمه: و هنگامی که فرستاده‌ای ( محمّد نام ) از جانب خدا به سراغ آنان آمد ، گرچه ( اوصافش با نشانه‌هائی که در کتابهایشان بود و ) با آنچه با خود داشتند ، مطابقت داشت ، جمعی از اهل کتاب ، کتاب خدا را پشت سر افکندند ( و اوصاف محمّد را از کتابهای خود زدودند . انگار در کتابهایشان چیزی درباره او نیامده است و ) گوئی آنان ( چیزی از اوصاف چنین پیغمبری ) نمی‌دانند . توضیحات: « رَسُولٌ » : فرستاده‌ای . پیغمبری . مراد محمّد ( است و تنکیر ( رسول ) برای تعظیم است . « وَرَآءَ » : فراسو . پشت سر . « ظُهُورِ » : جمع ظَهْر ، پشتها . « کَأَنَّهُمْ لا یَعْلَمُونَ » : گوئی که ایشان نمی‌دانند . صفت یا حال ( فَرِیقٌ ) است .

ترجمه: و ( گروهی از احبار یهود ) به آنچه شیاطین صفتان و گناه پیشگانشان درباره سلطنت سلیمان ( به هم می‌بافتند و بر مردم ) می‌خواندند ، باور داشتند و از آن پیروی نمودند . ( چه گمان می‌بردند که سلیمان پیغمبر نبوده و بلکه جادوگر بوده است و با نیروی سحر ، پریها و پرندگان و بادها را به زیر فرمان خویش در آورده است و لذا شاه جادوگر کافری بیش نبوده است ) . و حال آن که سلیمان هرگز ( دست به سحر نیالوده و ) کفر نورزیده است ، و بلکه ( این ) شیاطین صفتان گناه‌پیشه ، کفر ورزیده‌اند . ( زیرا چنین سخنانی را به هم بافته و به پیغمبر خدا سلیمان افتراء بسته و به جای دستورات آسمانی ، به مردم ) جادو و ( خرافات و از آثار بجا مانده ) آنچه در بابل بر دو فرشته هاروت و ماروت نازل گردیده بود می‌آموزند . ( دو فرشته‌ای که طریق سحرکردن را برای آشنائی به طرز ابطال آن به مردم یاد می‌دادند ) و به هیچ کس چیزی نمی‌آموختند ، مگر این که پیشاپیش بدو می‌گفتند : ما وسیله آزمایش هستیم کافر نشو ( و آنچه به تو می‌آموزیم ، به آشوب و کفر منتهی می‌گردد . آن را بشناس و خویشتن را از آن به دور دار . لیکن مردم نصیحت نپذیرفتند و از آموخته‌هایشان سوء استفاده کردند ) . از ایشان چیزهائی آموختند ( و در راهی از آن استفاده کردند ) که با آن میان مرد و همسرش جدائی می‌افکندند . ( آری این شیطان صفتان گناه‌پیشه ، کفر ورزیدند ، چون این گونه یاوه‌گوئیها و افسانه‌سرائیهای گذشتگان را بهم بافتند و آن را وسیله آموزش جادو به یهودیان کردند ) و حال آن که با چنین جادوی ( خویش ) نمی‌توانند به کسی زیان برسانند مگر این که با اجازه و خواست خدا باشد . و آنان قسمتهائی را فرا می‌گرفتند که برایشان ( از لحاظ دنیا و آخرت ) زیان داشت و بدیشان سودی نمی‌رساند . و مسلّماً می‌دانستند هر کسی خریدار این گونه متاع باشد ، بهره‌ای در آخرت نخواهد داشت . و چه زشت و ناپسند است آنچه خود را بدان فروخته ( و آن را پیشه خویشتن ساخته‌اند ) اگر می‌دانستند ( و علم و دانشی می‌داشتند ) . توضیحات: « إِتَّبَعُوا » : پیروی کردند . گردن نهادند . « تَتْلُو » : می‌گفتند . خبر می‌دادند . به دنبال آن راه می‌افتادند . از آن پیروی می‌کردند . فعل ( تَتْلُو ) در رسم‌الخطّ قرآنی الفی به دنبال دارد . « الشَیَاطِینُ » : اهریمنان . مراد انسانهای ناپاک است ( نگا : بقره / 14 ، انعام / 112 ) . « عَلی مُلْکِ سُلَیْمَانَ » : درباره سلطنت سلیمان . « الْمَلَکَیْنِ » : دو فرشته . « مِنْ أَحَدٍ » : به کسی . « فِتْنَةٌ » : آزمایش . « إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ » : ما وسیله امتحان و آزمایش هستیم . « الْمَرْءِ » : مرد . « ضَآرِّینَ » : زیان‌رسانندگان . « إِشْتَرَیا » : خرید . پذیرفت و بدان عمل کرد . « خَلاقٍ » : بهره . نصیب . « بِئْسَ » : زشت است . « شَرَوْا » : فروختند .

ترجمه: و اگر آنان ایمان می‌آوردند و پرهیزگاری می‌کردند ( پروردگار پاداش نیکی بدانان می‌داد و چنین ) پاداشتی که نزد خدا ( محفوظ ) است بهتر ( از افسانه‌ها و بد نهادیها ) است ، اگر ( علم و دانشی می‌داشتند و ) می‌دانستند . توضیحات: « مَثُوبَةٌ » : ثواب . اجر و پاداش .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! ( هنگامی که از پیغمبر تقاضای مراعات و توجّه بیشتر خود ، برای حفظ و دریافت آیات قرآن می‌کنید ) مگوئید : « رَاعِنَا » : ( رعایتمان کن و ما را بپای ! بلکه واژه‌های هم‌معنی دیگری را به کار برید تا یهودیان و مشرکان نتوانند از آن سوءاستفاده کنند و در مفهوم زشت و دشنام‌آمیز به کارش ببرند ) و بگوئید : « أُنظُرْنَا » ( بر ما نظر انداز ، در ما نگر ، رعایتمان کن . و خوب بدانچه پیغمبر بر شما فرو می‌خواند و می‌گوید ) گوش فرا دهید و بشنوید و برای مشرکان ( ریشخند کننده‌ای چون ایشان ) عذاب دردناکی است . توضیحات: « رَاعِنَا » : ما را بپا . ما را مراعات کن . از ماده ( رعی ) به معنی رعایت ولی یهودیان آن را از ماده ( رعن ) به معنی رعونت ، یعنی حماقت می‌گرفتند . « أُنظُرْنَا » : ملاحظه ما کن . به حال ما بنگر . بر ما شتاب مکن . « إسْمَعُوا » بشنوید . بپذیرید .

ترجمه: کافران اهل کتاب و همچنین مشرکان ، دوست نمی‌دارند خیر و برکتی از جانب خدایتان بر شما نازل گردد و به شما دست دهد ، در حالی که خداوند ( به خواست و آرزوی ایشان توجّهی نمی‌کند و ) به هرکس که بخواهد رحمت خویش را اختصاص می‌دهد ، و خدا دارای فضل سترگ و بخشش بزرگ است . توضیحات: « مَا یَوَدُّ » : دوست نمی‌دارد . « خَیْرٍ » : آنچه در آن نفع و صلاح باشد . خوبی . « فَضْل‌ » : خیر .

ترجمه: هر آیه‌ای را که رها سازیم ( و به دست فراموشی سپاریم ) ، و یا این که ( اثر معجزه‌ای را از آئینه دل مردمان بزدائیم و ) فراموشش گردانیم ، بهتر از آن یا همسان آن را می‌آوریم و جایگزینش می‌سازیم . مگر نمی‌دانی که خداوند بر هر چیزی توانا است‌ ؟ توضیحات: « مَا نَنسَخْ » : آنچه را که زائل کنیم . آنچه را که باطل گردانیم . آنچه را که تغییر دهیم . واژه ( مَا ) شرطیّه و محلّاً منصوب به ( نَنسَخْ ) است و ( نَنسَخْ ) مجزوم بدان است . « ءَایَةٍ » ، هر معجزه‌ای از معجزات پیغمبران پیشین . آیه قرآنی . نشانه جهانی . شریعت . « نُنسِهَا » : از خاطر مردم آن را بزدائیم . از یاد دیگرانش می‌بریم . از مصدر ( إنسَاء ) است .

ترجمه: آیا نمی‌دانی که ملک و فرمانروائی آسمانها و زمین از آن او است‌ ؟ ( و حق دارد هرگونه تغییر و تبدیلی در آیات و معجزات خود بدهد ) و جز خدا سرپرست و یاوری برای شما نیست . توضیحات: « مُلْکُ » : مملکت . حکومت . « مِن دُونِ اللهِ » : غیر از خدا . بجز خدا . « وَلِیٍّ » : سرور . سرپرست . یاور . « نَصِیرٍ » : مددکار . یاری‌دهنده . کمک‌کننده .

ترجمه: شاید می‌خواهید از پیغمبر خود ( همان تقاضاهای نامعقول و نابجا و معجزات معیّن و ناروائی را ) درخواست کنید که پیش از این ، ( از جانب بنی‌اسرائیل برای آزمایش و عناد ) از موسی خواسته می‌شد . ( در پشت سر چنین درخواستی ، بهانه‌جوئی و کفرگرائی نهفته است ) و هر که ایمان را با کفر معاوضه کند ، راه راست را گم کرده است ( و از صراط مستقیم خداشناسی منحرف گشته است ) . توضیحات: « أَمْ » : یا این که . بلکه . « یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإیمَانِ » : کفر را بر ایمان ترجیح دهد و آن را به جای این برگیرد . « ضَلَّ » : عدول کرده است . گم کرده است . « سَوَآءَ » : راستا . وسط ( نگا : مائده / 12 و 60 و 77 ، قصص / 22 ، ممتحنه / 1 ) . « سَوَآءَ السَّبِیلِ » : مراد راه راست و بدون فراز و نشیب است . اضافه صفت به موصوف خود است .

ترجمه: بسیاری از اهل کتاب ، از روی رشک و حسدی که در وجودشان ریشه دوانده است ، آرزو دارند اگر بشود شما را بعد از پذیرش ایمان بازگردانند ( به جانب کفر و به حال سابقی که داشتید ! ) با این که حقّانیّت ( اسلام و درستی راهی که برگزیده‌اید ، از روی خود کتابهای آسمانیشان ) برایشان کاملاً روشن گشته است . پس گذشت نمائید و چشم‌پوشی کنید تا خدا فرمان دهد ( که در برابرشان چه کار کنید ) . بی‌گمان خداوند بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « وَدَّ » : دوست داشت . آرزو کرد . « کُفَّاراً » : حال ضمیر مفعولی ( کُمْ ) در ( یَرُدُّونَکُم ) یا مفعول دوم است . « حَسَداً » : مفعولٌ‌له است . « تَبَیَّنَ » : روشن گردید . « أُعْفُوا » : عفو کنید و عقوبت نکنید . « إصْفَحُوا » : ببخشید و سرزنش نکنید .

ترجمه: ( پس بر شعائر دینیّتان ماندگار باشید ) و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و ( بدانید ) هر کار نیکی که پیشتر برای خود بفرستید ، آن را در نزد خدا خواهید یافت ( و پاداش آن را خواهید دید ) و خدا به هرچه می‌کنید آگاه و بینا است . توضیحات: « أَقِیمُوا » : به جای آورید . به طور بایسته بخوانید . « ءَاتُوا » : بپردازید . « تَجِدُوهُ » : آن را خواهید یافت .

ترجمه: و گویند : جز کسی که یهودی یا مسیحی باشد هرگز ( کس دیگری ) به بهشت در نمی‌آید . این آرزو و دلخوشیهای ایشان است ( و جز مشتی یاوه و سخنان ناروا نمی‌باشد ) . بگو : اگر راست می‌گوئید دلیل خویش را بیاورید . توضیحات: « هُوداً » : جمع هائد به معنی توبه‌کننده ، یهودیان . پیروان موسی . « نَصَارَیا » : جمع نصران و نصرانة ، مسیحیان ، پیروان عیسی . « أمَانِیّ » : جمع اُمْنِیَّة ، آرزوها . آرزوهای نادرست و ناروا . « هَاتُوا » : حاضر کنید . بیاورید . اسم‌الفعل است . « بُرْهَانَ » : حجّت . دلیل .

ترجمه: آری ! هرکس خالصانه روبه خدا کند و نیکوکار باشد ، پاداش او در پیش خدایش محفوظ است ، و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند گردید ( و بهشت و سعادت اخروی در انحصار هیچ طائفه و نژاد خاصّی نیست ) . توضیحات: « بَلَیا » : آری ، کار آن چنان نیست که ایشان می‌گویند ، بلکه . « أَسْلَمَ » : خالص و یکرنگ شد . تسلیم کرد . « أَسْلَمَ وَجْهَهُ » : خویشتن را خالصانه تسلیم کرد . « وَجْه‌ » : چهره . در اینجا به معنی خود و خویشتن است و تسمیه کلّ به اسم جزء می‌باشد . « مُحْسِنٌ » : نیکوکار .

ترجمه: ( جای شگفت است که آنان همان گونه که با اسلام دشمنی می‌ورزند ، با یکدیگر نیز دشمنی دارند ) و یهودیان می‌گویند : مسیحیان دارای حق و حقیقتی نبوده و بر چیزی بند نیستند ، و مسیحیان نیز می‌گویند : یهودیان دارای حق و حقیقتی نبوده و بر چیزی بند نیستند . در حالی که هر دو دسته کتاب می‌خوانند ( و به گمان خود به کتابهای آسمانی خویش استدلال می‌جویند ! ) . و افراد نادان ( مشرکی که از تورات و انجیل بی‌خبرند ) نیز سخنی همانند سخن آنان را می‌گویند . پس خدا در روز قیامت میانشان درباره آنچه با یکدیگر اختلاف دارند ، داوری خواهد کرد . توضیحات: « یَتْلُونَ » : می‌خوانند . « قَالَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ » : مراد بت‌پرستان و مشرکان عرب است . . « یَحْکُمُ » : قضاوت و داوری می‌کند .

ترجمه: ( از جمله دشمنی ایشان نسبت به یکدیگر ، و نسبت به مسلمانان این است که بعضی از قبیله‌ها معابد قبیله‌های دیگر را خراب نمودند و مسلمانان را از ورود به مسجدالحرام باز داشتند ) و چه کسی ستمگرتر از کسانی است که نگذارند در مساجد و اماکن عبادت خدا ، نام خدا برده شود ، و در ویرانی آنها بکوشند ؟ شایسته اینان نبود که چنین ( گناه بزرگی را مرتکب شوند و این کارها را ) بکنند ، بلکه می‌بایست ( حرمت معابد را نگهدارند و ) جز خاشعانه وارد آنها نشوند . بهره آنان در دنیا زبونی و رسوائی ، و در آخرت عذاب بزرگی است . توضیحات: « أَظْلَمُ » : ظالم‌تر ، ستمکارتر . « مَنَعَ » : مانع شد . بازداشت . « مَسَاجِدَ » : معابد . پرستشگاهها . « خَآئِفِینَ » : حال ضمیر ( و ) در فعل ( یَدْخُلُوها ) است . « خِزْیٌ » : خواری . رسوائی .

ترجمه: خاور و باختر ( و همه جهات دیگر ) از آن خدا است ، پس به هر سو رو کنید ، خدا آنجا است . بی‌گمان خدا گشایشگر است ( و بر مردم تنگ نمی‌گیرد ) و بسی دانا است ( به قصد و نیّت کسی که بدو روی می‌آورد ) . توضیحات: « أَیْنَمَا » : هرجا . « تُوَلُّوا » : رو کنید . « ثَمَّ » : آنجا . « وَجْه‌ » : ذات ( نگا : بقره / 272 ، رعد / 22 ، روم / 38 و 39 ) . « وَاسِعٌ » : در برگیرنده . از اسماء خدا است و به معنی : دارای انعام و رحمت فراگیر ، و آن که در قوانین خویش مردم را به تنگنا نمی‌اندازد .

ترجمه: و ( یهودیان و مسیحیان و مشرکان هر سه ) می‌گویند : خداوند فرزندی برای خویش برگزیده است ! - خدا برتر از این چیزها است‌ - ( که نیازمند زاد و ولد و نسل و فرزند باشد ) بلکه آنچه در آسمانها و زمین است از آن او است و همگان ( بنده وی و ) فروتن در برابر اویند . توضیحات: « سُبْحَانَهُ » : او پاک و منزّه است از چنین ناشایستها و نارواها . واژه‌ای است برای تسبیح خدا و ذکر الله . « قَانِتُونَ » : خاشعان . مطیعان . فرمانبرداران گردن کج اراده خدا ، و مُقِرّان به الوهیّت الله .

ترجمه: هستی بخش آسمانها و زمین ، او است . و هنگامی که فرمان وجود چیزی را صادر کند ، تنها بدو می‌گوید : باش ! پس می‌شود . توضیحات: « بَدِیعُ » : کسی که چیزها را بدون مُدل و نمونه قبلی پدید می‌آورد . نوآفرین . این واژه فَعیل به معنی مُفْعِل است ، و در معنی مُبْدِع به کار رفته است . « قَضَیا » : خواست . اراده‌اش بر آن تعلّق گرفت . « اَمْراً » : کار . « کُنْ » : باش . بشو . پدید آی . افعال ( کُنْ ) و ( یَکُونُ ) در اینجا تامّه‌اند .

ترجمه: آنان که نمی‌دانند ( و از زمره مشرکانند ) می‌گویند : چه می‌شود اگر خدا با ما سخن گوید ، و یا این که معجزه‌ای ( از معجزات پیشنهادی ) برای ما بیاید ( و آشکارا جلوه‌گر شود ) . کسانی که پیش از آنان نیز بودند همین سخنان ایشان را می‌گفتند . دلهایشان با هم همانند است ( و افکار و اندیشه آنان همسان است ) . ما آیه‌ها را برای حقیقت‌جویان آشکار و بیان کرده‌ایم . توضیحات: « لَوْ لا یُکَلِّمُنَا اللهُ » : چرا خدا با ما حرف نزند . « لَوْ لا » : چرا نه . حرفی است که بر طلب حصول ما بعد خود دلالت دارد . « ءَایَةٌ » : آیه قرآنی . معجزه پیشنهادی ( نگا : إسراء / 90 - 93 ) . « تَشَابَهَتْ » . به هم مانده است . همگون همدیگر بوده است . « بَیَّنَّا » : بیان و روشن کرده‌ایم . با بیّنه و حجّت فرو فرستاده‌ایم . « یُوقِنُونَ » : جویای یقین هستند . دانش قاطعانه و باور صادقانه دارند .

ترجمه: ما تو را همراه با حقائق یقینی فرستادیم تا مژده‌رسان ( مؤمنان ) و بیم‌دهنده ( کافران ) باشی . و از تو درباره ( عدم ایمان ) دوزخیان پرسیده ‌نمی‌شود ( بلکه بر رسولان پیام باشد و بس ) . توضیحات: « بِالْحَقِّ » : همراه با حق . مؤیّد با حق . مراد از ( حق ) قرآن یا اسلام است ( نگا : نساء / 170 ، بقره / 190 ) . « بَشِیراً » : مژده‌رسان . « نَذِیراً » : ترساننده . بیم‌دهنده . « الْجَحیمِ » : آتش برافروخته و فروزان . اسمی از اسماء دوزخ است .

ترجمه: یهودیان و مسیحیان هرگز از تو خوشنود نخواهند شد ، مگر این که از آئین ( تحریف شده و خواستهای نادرست ) ایشان پیروی کنی . بگو : تنها هدایت الهی هدایت است . و اگر از خواستها و آرزوهای ایشان پیروی کنی ، بعد از آن که علم و آگاهی یافته‌ای ( و با دریافت وحی الهی ، یقین و اطمینان به تو دست داده است ) ، هیچ سرپرست و یاوری از جانب خدا برای تو نخواهد بود ( و خدا تو را کمک و یاری نخواهد کرد ) . توضیحات: « مِلَّة‌َ » : دین . « هُدَیا » : هدایت . رهنمود . « مَالَکَ مِنَ اللهِ » : از سوی خدا برای تو نیست . « وَلِیٍّ » : یاور . مددکار . در اینجا هر چند مخاطب مفرد و شخص رسول است ، ولی در اصل خطاب متوجّه امّت محمّدی در هر عصر و زمانی است .

ترجمه: ( دسته‌ای از ) کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده‌ایم و آن را از روی دقّت و چنانچه باید می‌خوانند ( و تورات و انجیل را محقّقانه وارسی می‌نمایند و سره را از ناسره جدا می‌سازند ) این چنین افرادی به قرآن ایمان می‌آورند ، و کسانی که بدان ایمان نیاورند بی‌گمان ایشان زیانکارانند . توضیحات: « ءَاتَیْنَا » : داده‌ایم . فرستاده‌ایم . « الْکِتَابَ » : تورات . انجیل . قرآن . « حَقَّ » : به کاملترین وجه . چنان که باید . منصوب است چون به مصدر ( تِلاوَةِ ) اضافه شده و مفعول مطلق بشمار است . یا بدان علّت است که صفت مصدر محذوفی است . و یا این که حال ضمیر ( و ) در فعل ( یَتْلُونَ ) و به معنی مِحِقّین است .

ترجمه: ای بنی‌اسرائیل ! به یاد آورید نعمتی را که بر شما ارزانی داشتم ( بدان گاه که شما را از زیر ستم فرعون رهائی بخشیدم و او را در آب غرق نمودم ، و ترنجبین و بلدرچین به شما دادم و پیغمبران زیادی را در میانتان برانگیختم و برای دوره‌ای از زمان ، بزرگی بهره شما نمودم ) و شما را بر جهانیان برتری بخشیدم . توضیحات: « فَضَّلْتُکُمْ » : برتریتان بخشیدم . « الْعَالَمِینَ » : جهانیان . مراد مردمان آن دوره از زمان است .

ترجمه: و از ( عذاب ) روزی خود را در امان دارید که از دست کسی برای کس دیگری چیزی ساخته نیست ، و به جای کسی همانند و بلاگردانی پذیرفته نمی‌گردد ، و شفاعت و میانجیگری بدو سودی نمی‌رساند ، و کسی به یاری کسی بر نمی‌خیزد و یاوری نمی‌شوند . توضیحات: « لا تَجْزِی‌ » : برآورده نمی‌کند . دفع نمی‌کند . « لا تَجْزِی نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَیْئاً » : کسی از کسی چیزی را به دور نمی‌دارد . کسی به جای کسی چیزی را نمی‌پردازد . « عَدْلٌ » : همتا . فدیه . بلاگردان . « شَفَاعَةٌ » : میانجیگری .

ترجمه: و ( به خاطر آورید ) آن گاه را که خدای ابراهیم ، او را با سخنانی ( مشتمل بر اوامر و نواهی و تکالیف و وظائف ، و از راههای مختلف و با وسائل گوناگون ) بیازمود و او ( به خوبی از عهده آزمایش برآمد و ) آنها را به تمام و کمال و به بهترین وجه انجام داد . ( خداوند بدو ) گفت : من تو را پیشوای مردم خواهم کرد . ( ابراهیم ) گفت : آیا از دودمان من ( نیز کسانی را پیشوا و پیغمبر خواهی کرد ؟ خداوند ) گفت : ( درخواست تو را پذیرفتم ، ولی ) پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد ( بلکه تنها فرزندان نیکوکار تو را در بر می‌گیرد ) . توضیحات: « إبْتَلَیا » : آزمود . امتحان کرد . « کَلِمَاتٍ » : تکالیف و اوامر . از آن جمله : ترک فرزند یگانه و دلبندش به همراه مادر در بیابان برهوت و خالی از سکنه حجاز ، و فرمان دادن بدو به این که فرزند یگانه خود اسماعیل را قربانی کند ( نگا : صافّات / 102 - 113 ) . « أَتَمَّهُنَّ » : آنها را به تمام و کمال انجام داد ( نگا : نجم / 37 ) . « جَاعِلٌ » : سازنده .

ترجمه: ( و به یاد آورید ) آن گاه را که خانه ( کعبه ) را پناهگاه و مأوای امن و امان مردم کردیم ( و بدیشان دستور دادیم که برای تجدید همین خاطره بازسازی خانه کعبه بر دست پیغمبران ) از مقام ابراهیم نمازگاهی برای خود برگیرید ( و در جائی که ابراهیم برای ساختن کعبه بالای سنگی می‌ایستاد ، بایستید و به نماز و نیایش بپردازید ) و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم ( و بر عهده ایشان گذاشتیم ) که خانه ما را برای طواف‌کنندگان و اعتکاف‌کنندگان ( و ماندگاران در آن ) و رکوع و سجده‌کنندگان ( نمازگزار ، از کثافات معنوی همانند شرک و بت‌پرستی ، و پلشتیهای حسّی همانند یاوه‌گوئی و گناه و ستیزه‌جوئی ) پاک و پاکیزه کنید . توضیحات: « الْبَیْتَ » : خانه خدا . کعبه ( نگا : مائده / 97 ) . « مَثَابَةًَ » : محلّ مراجعت و گردهمآئی . جایگاه اجر و ثواب . « مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ » : سنگی که ابراهیم برای ساختن کعبه ، بالای آن می‌ایستاد . می‌گویند که زیر مقام ابراهیم امروزی گذاشته شده است . مسجدی که پیرامون کعبه است . « مُصَلّیً » : جایگاه نماز . « عَهِدْنَا إِلَیا . . . » . سفارش کردیم به . امر کردیم به . « طَهِّرَا » : پاک کنید از کثافتها و وجود بتها . « الطَّآئِفِینَ » : طواف‌کنندگان . « الْعَاکِفِینَ » : معتکفان . کسانی که در مسجد مدّتی برای عبادت می‌مانند . « الرُّکَّعِ » : جمع راکع . رکوع‌کنندگان . « الْسُّجُودِ » : جمع ساجد ، سجده‌کنندگان . « الرُّکَّعِ السُّجُودِ » : مراد نمازگزاران است .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که ابراهیم گفت : خدای من ! این ( سرزمین ) را شهر پر امن و امانی گردان ، و اهل آن را - کسانی که از ایشان به خدا و روز بازپسین ایمان آورده باشند - از میوه‌های ( گوناگونی که در آن پرورده شود یا بدان آورده شود ، و دیگر خیرات و برکات زمین ) روزیشان رسان و بهره‌مندشان گردان . ( خدا پاسخ داد و ) گفت : ( دعای تو را پذیرفتم ، ولی در این عمر کوتاه دنیا ، بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست ) و کسی را که کفر ورزد ، مدّت کوتاهی ( از ثمرات و خیرات این جهان ) بهره‌مند می‌گردانم و سپس او را ( روز رستاخیز ) به عذاب آتش ( دوزخ گرفتار و ) ناچار می‌سازم ، و ( سرانجام و سرنوشت این گونه افراد ) چه بد سرانجام و سرنوشتی است ! توضیحات: « بَلَداً » : شهر . مراد مکّه است . « ءَامِن‌ » : محلّ امن و امان . « مَنْ » : بدل جزء از کلّ برای ( اهل ) است . « أُمَتِّعُ » : متمتّع می‌سازم . بهره‌ور می‌گردانم . « أضْطَرُّهُ » : وادارش می‌سازم . مجبورش می‌گردانم . « الْمَصِیرُ » : منزل و مأوی . عاقبت . سرنوشت .

ترجمه: و ( به یاد آورید ) آن گاه را که ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه ( کعبه ) را بالا می‌بردند ( و در اثنای آن دست دعا به سوی خدا برداشته و می‌گفتند : ) ای پروردگار ما ! ( این عمل را ) از ما بپذیر ، بی‌گمان تو شنوا و دانا ( به گفتار و نیّات ما ) هستی . توضیحات: « یَرْفَعُ » : بالا می‌برد . بلند می‌کند . « الْقَوَاعِدَ » : جمع قاعدة ، پایه‌ها . « تَقَبَّلْ » : بپذیر . « السَمِیعُ » : شنوا . « الْعَلِیمُ » : باخبر . آگاه .

ترجمه: ای پروردگار ما ! چنان کن که ما دو نفر مخلص و منقاد ( فرمان ) تو باشیم ، و از فرزندان ما ملّت و جماعتی پدید آور که تسلیم ( فرمان ) تو باشند ، و طرز عبادات خویش را ( در کعبه و اطراف آن ) به ما نشان بده و ( اگر نسیان و لغزشی از ما سر زد ) بر ما ببخشای ( و در توبه را بر رویمان باز گذار ) ، بی‌گمان تو بس توبه‌پذیر و مهربانی . توضیحات: « مُسْلِمَیْنِ » : مثنّی ( مُسْلِم ) به معنی : مخلص . فرمانبردار . مطیع خدا و شریعتهای الله . « أُمَّةً » : ملّت . جماعت . « أَرِنَا » : به ما نشان بده . « مَنَاسِکَ » : آداب و رسوم عبادت ، اعم از مراسم حجّ و غیره ( نگا : مائده / 48 ، حجّ / 67 ) . « التَّوَّابُ » : بس توبه‌پذیر .

ترجمه: ای پروردگار ما ! در میان آنان ( که از دودمان ما و منقاد فرمان تویند ) پیغمبری از خودشان برانگیز تا آیات تو را بر ایشان فرو خواند و کتاب ( قرآن ) و حکمت ( اسرار شریعت و مقاصد آن ) را بدیشان بیاموزد و آنان را ( از شرک و اخلاق ناپسند ) پاکیزه نماید ، بی‌گمان تو عزیزی و حکیمی ( و بر هر چیزی توانا و پیروزی ، و هر کاری را که می‌کنی بنابر مصلحتی و برابر حکمتی است ) . توضیحات: « إِبْعَثْ » : برانگیز . بفرست . « یَتْلُو » : بخواند . در رسم‌الخطّ قرآنی ، الف زائدی در آخر دارد . « ءَایَاتِ » : مراد آیه‌های قرآنی است . « الْکِتَابَ » : قرآن . خطّ و کتابت ( نگا : آل‌عمران / 48 ، جمعه / 2 ) . « الْحِکْمَةَ » : معرفت اسرار اشیاء . حکمت ، بر هر نوع گفتار و کرداری اطلاق می‌شود که صواب بدان تحقّق پذیرد . انجام هر کاری در جای خود و نهادن هر چیزی به جای خود . اسرار احکام دینی و شناخت مقاصد شریعت . « یُزَکِّیهِمْ » : آنان را از معاصی و اخلاق نکوهیده پاک می‌دارد . « الْعَزِیزُ » : چیره شکست‌ناپذیر .

ترجمه: چه کسی از آئین ابراهیم رویگردان خواهد شد مگر آن ( نادانی ) که خود را خوار و کوچک داشته و ( انسانیّت و عقل خویش را به بازیچه گیرد و ناچیز دارد ؟ ) ما او را در این جهان برگزیدیم ( و سمبل و رهبر دیگران کردیم ) و او در جهان دیگر ، از زمره شایستگان ( مقرّب درگاه الهی ) است . توضیحات: « یَرْغَبُ عَنْ . . . » : بیزار می‌شود . دوری می‌گزیند . « مِلَّةِ » : دین . آئین . « سَفِهَ » : سبک شمرد . خوار داشت . به بازیچه گرفت . « نَفْسَ » : خود . « إصْطَفَیْنَا » : برگزیدیم . « إصْطَفَیْنَاهُ » : او را برای پیغمبری برگزیدیم . « الصَّالِحِینَ » : شایستگان . بایستگان .

ترجمه: آن گاه که پروردگارش ( همراه با نمودن نشانه‌ها و آیات کونی و نفسی ) بدو گفت : ( به یگانگی خدا اقرار کن و ) اخلاص داشته باش . گفت : ( اقرار کردم و سر بر آستان تو سائیدم و ) خالصانه تسلیم پروردگار جهانیان گشتم . توضیحات: « اَسْلِمْ » : مطیع شو . مخلص شو .

ترجمه: و ابراهیم فرزندان خود را به این آئین سفارش کرد ، و یعقوب ( نوه او نیز چنین کرد . هر کدام به فرزندان خویش گفتند : ) ای فرزندان من ! خداوند ، آئین ( توحیدی اسلام ) را برای شما برگزیده است . ( پس به ما قول بدهید که یک لحظه هم از آن دوری نکنید ) و نمیرید جز این که مسلمان باشید . توضیحات: « وَصَّیا » : توصیه کرد . سفارش نمود . ارشاد کرد . « بِهَا » : به آن . مرجع ضمیر ( هَا ) واژه ( مِلّة ) در آیه 130 است . « فَلا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنتُم مُّسْلِمُونَ » : مراد این است که همیشه دیندار و فرمانبردار خدا باشید ، تا اگر مرگ شما را در ربود ، مسلمان و مطیع فرمان یزدان ، جهان را بدرود گوئید .

ترجمه: آیا ( شما یهودیان و مسیحیان که محمّد را تکذیب می‌نمائید و ادّعاء دارید که بر آئین یعقوب هستید ) هنگامی که مرگ یعقوب فرا رسید ، شما حاضر بودید ( تا آئینی را بشناسید که بر آن مرد ؟ ) . آن هنگامی که به فرزندان خود گفت : پس از من چه چیز را می‌پرستید ؟ گفتند : خدای تو ، خدای پدرانت ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را که خداوند یگانه است و ما تسلیم ( فرمان ) او هستیم ( و سر عبادت و بندگی بر آستانش می‌سائیم ) . توضیحات: « شُهَدَآءَ » : جمع شهید به معنی شاهد ، حاضران . « إِبْرَاهِیمَ » : بدل جزء از کلّ ( ءَابَآءِ ) است . « إِلهاً وَاحِداً » : علّت نصب ( إِلهاً ) دو چیز می‌تواند باشد : یکی این که بدل ( إِلهَکَ ) باشد ، دوم این که حال آن بشمار آید .

ترجمه: ( به هر حال ، جنگ و جدل درباره آنان چرا ؟ ! ) ایشان قومی بودند که مردند و سر خود گرفتند . آنچه به چنگ آوردند متعلّق به خودشان است ، و آنچه شما فراچنگ آورده‌اید ، از آن شما است ، و درباره آنچه می‌کرده‌اند از شما پرسیده نمی‌شود ( و هیچ کس مسؤول اعمال دیگری نیست و کسی را به گناه دیگری نمی‌گیرند ) . توضیحات: « خَلَتْ » : گذشته است . رفته است .

ترجمه: و ( لیکن بر گفته خویش پافشاری می‌کنند و ) می‌گویند : یهودی یا مسیحی بشوید تا ( به راه راست ) رهنمود شوید . بگو : ( ابراهیم هرگز بر این آئینهای تحریف شده نبوده و ) بلکه ( دین توحیدی داشته است ، و ما پیروی از ) دین راست و پاک ابراهیم می‌کنیم ( که اسلام آن را دوباره زنده کرده است ) و جزو مشرکان نبوده است . توضیحات: « مِلَّةَ » : مفعول فعل مقدّری است و آن چنین است : بَلْ نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ . « حَنِیفاً » : حقّگرا . دوری‌کننده از ضلالت و بطالت ، و گراینده به سوی هدایت و حقیقت . راستگرا . منصوب است چون حال ( اِبْرَاهِیمَ ) است که می‌تواند به جای ( مِلَّة ) قرار گیرد . یا مفعول فعل ( أَعْنِی ) مقدّر است .

ترجمه: بگوئید : ایمان داریم به خدا و آنچه ( به نام قرآن ) بر ما نازل گشته ، و آنچه بر ابراهیم ، اسماعیل ، اسحاق ، یعقوب ، و اسباط ( یعنی نوادگان یعقوب ) نازل شده است ، و به آنچه برای موسی و عیسی آمده است ، و به آنچه برای ( همه ) پیغمبران از طرف پروردگارشان آمده است . میان هیچ یک از آنان جدائی نمی‌اندازیم ( نه این که مثل یهودیان یا عیسویان ، بعضیها را بپذیریم و بعضیها را نپذیریم . بلکه همه پیغمبران را راهنمای بشریّت در عصر خود می‌دانیم و کتابهایشان را به طور اجمال می‌پذیریم ) و ما تسلیم ( فرمان ) خدا هستیم . توضیحات: « أَسْبَاطِ » : جمع سِبط ، نوادگان . قبائل . در اینجا مراد از اسباط ، قبائل دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل است که از نژاد یعقوب بودند ( نگا : اعراف / 160 ) . « لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ » : میان هیچ یک از آنان در این که پیغمبر بوده‌اند ، فرقی نمی‌گذاریم . جمله ، حال برای ضمیر ( نَا ) در فعل ( ءَامَنَّا ) است . « لَهُ » : مرجع ضمیر ( ه ) واژه ( الله ) است .

ترجمه: اگر آنان ایمان بیاورند ، همچنان که شما ایمان آورده‌اید ، و بدان چیزهائی که شما ایمان دارید ، ایشان نیز ایمان داشته باشند ، بی‌گمان ( به راه درست خدائی ) رهنمود گشته‌اند ، و اگر پشت کنند ( و از حقیقت سرپیچی نمایند و دوباره به رسوم و آداب موروثی چنگ زنند ) پس راه اختلاف و دشمنانگی را ( با شما ) در پیش گرفته‌اند ، و خدا تو را بسنده خواهد بود و او تو را از ( اذیّت و آزار و نیرنگ و دسیسه‌های ) ایشان نجات خواهد داد ، و او شنوا و بینا است ( و گفتار ایشان را می‌شنود و کردار آنان را می‌بیند ) . توضیحات: « فَإِنْ ءَامَنُوا بِمِثْلِ مآ ءَامَنْتُم بِهِ » : اگر ایمان بیاورند همان گونه که شما ایمان آورده‌اید . یعنی ایمان به خدا و کتابهای آسمانی و پیغمبران به طور کلّی که در آیه قبلی مذکور است . واژه ( مَا ) مصدری است ، و مرجع ضمیر ( هِ ) در ( بِهِ ) ، الله است . « شِقَاقٍ » : جنگ و ستیز . مخالفت . جبهه‌گیری . « سَیَکْفِیکَ » : تو را بسنده خواهد بود .

ترجمه: ( خداوند ما را با آئین توحیدی و ایمان راستین زینت داده است و ) این رنگ و زینت خدا است و چه کسی از خدا ( می‌تواند ) زیباتر بیاراید و بپیراید ؟ و ما تنها او را می‌پرستیم . توضیحات: « صِبْغَةَ » : رنگ . هیئت . حالتی که چیز رنگ شده به خود می‌گیرد . « صِبْغَةَ الله » : دین خدا . شریعت خدا ، که ایمان است . این واژه از قبیل مشاکله تقدیری است و اشاره به غسل تعمید مسیحیان دارد . یعنی فرو رفتن در آب یا پاشیدن آب بر سر و روی ، مایه پاکی معنوی نمی‌گردد . بلکه آنچه وسیله تطهیر مؤمنان می‌شود دین خدا ، یعنی صبغة الله است . واژه صبغة نخستین ، مفعول فعل مقدّری است : صَبَغَنَا اللهُ صِبْغَةً . یا به صورت اغراء : إلْزَمُوا صِبْغَةَ اللهِ . یا بدل از ( ملّةَ ) در ( مِلَّةَ إبْرَاهِیمَ ) است . صبغه دوم تمییز است .

ترجمه: بگو : آیا درباره ( دین ) خدا با ما به مجادله می‌پردازید ؟ ( و گمان می‌برید که خدا پیغمبران را جز از میان شما بر نمی‌گزیند ) و حال آن که او پروردگار ما و شما است ( و رحمت خویش را به طور یکسان نصیب هر قومی که بخواهد می‌کند ) و ( نتیجه ) کردار ما از آن ما ، و ( نتیجه ) کردار شما از آن شما است ( و هرکس در گرو اعمال خویش است و حسب و نسب باعث امتیاز نیست ) و ما با اخلاص او را پرستش می‌کنیم . توضیحات: « تُحَآجُّونَنَا » : با ما مجادله می‌کنید . « أَتُحَآجُّونَنَا فِی اللهِ ؟ » : آیا با ما درباره عملکرد خدا مجادله می‌نمائید ؟

ترجمه: یا می‌گوئید : ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط ، یهودی یا مسیحی بوده‌اند ؟ ( در صورتی که تورات و انجیل بعد از اینان نازل شده‌اند و یهودیّت و مسیحیّت پس از ایشان پیدا آمده‌اند ! ) بگو : آیا شما بهتر می‌دانید یا خدا ؟ ( چرا آنچه را که در این باره در کتابهای آسمانیّتان آمده است پنهان می‌دارید ؟ ) و چه کسی ستمگرتر از آن کس است که گواهی و شهادت الهی را که نزد او است پنهان دارد ؟ و خدا از آنچه می‌کنید غافل و بی‌خبر نیست . توضیحات: « أَمْ » : یا این که . « أَظْلَمُ » : ستمکارتر . « کَتَمَ » : پنهان کرد . « مِنَ اللهِ » : از سوی خدا . واصله از سوی خدا .

ترجمه: ( به هر حال ) آنان قومی بودند که مردند و سر خود گرفتند . آنچه به چنگ آوردند متعلّق به خودشان است ، و آنچه شما فراچنگ آورده‌اید از آن شما است ، و درباره آنچه می‌کرده‌اند از شما پرسیده نمی‌شود ( و هیچ کس مسؤول اعمال دیگری نیست و کسی را به گناه دیگری نمی‌گیرند ) . توضیحات: « خَلَتْ » : رفته است . سرخود گرفته است .

ترجمه: نابخردان مردم خواهند گفت : چه چیز ایشان را از قبله خود که بر آن بودند برگرداند ؟ بگو : خاور و باختر ( و همه جهات دیگر ) از آن خدا است . هر که را بخواهد به راه راست رهبری می‌نماید . توضیحات: « السُّفَهَآءُ » : جمع سفیه ، کم‌خردان . نابخردان . « وَلاّهُمْ » : روگردان کرد . منصرف ساخت .

ترجمه: و بی‌گمان شما را ملّت میانه‌روی کرده‌ایم ( نه در دین افراط و غلوی می‌ورزید ، و نه در آن تفریط و تعطیلی می‌شناسید . حق روح و حق جسم را مراعات می‌دارید و آمیزه‌ای از حیوان و فرشته‌اید ) تا گواهانی بر مردم باشید ( و بر تفریط مادیگرایانِ لذائذ جسمانی طلب و روحانیّت باخته ، و بر افراط تارکانِ دنیا و ترکِ لذائذ جسمانی کرده ، ناظر بوده و خروج هر دو دسته را از جاده اعتدال مشاهده نمائید ) و پیغمبر ( نیز ) بر شما گواه باشد ( تا چنانچه دسته‌ای از شما راه او گیرد ، و یا گروهی از شما از جاده سیرت و شریعت او بیرون رود ، با آئین و کردار خویش بر ایشان حجّت و گواه باشد ) . و ما قبله‌ای را که بر آن بوده‌ای ( و تا کنون به سوی آن نماز خوانده‌ای و هم اینک فرمان روکردن به جهت کعبه صادره شده است ) قبله ننموده بودیم مگر این که بدانیم چه کسی از پیغمبر پیروی می‌نماید و چه کسی بر پاشنه‌های خود می‌چرخد ( و به عقب بر می‌گردد تا صف ثابت‌قدمان بر ایمان ، و فرصت‌طلبان بی‌ایمان از هم روشن و جدا شود ) . و اگرچه ( تغییر قبله برای کسی که الفت گرفته است بدان رو کند ) بس بزرگ و دشوار است مگر بر کسانی که خدا ایشان را رهنمون کرده باشد ( به احکام دین و راز قانونگذاری و بداند که هدف از روکردن به این سو یا آن سو اطاعت فرمان خدا است نه به خاطر تقدّس خود جهات ) و خدا ایمان شما را ( که انگیزه پیروی از پیغمبر است ) ضایع نمی‌گرداند ( و اجر و پاداش عبادات قبلی شما را هدر نمی‌دهد ، چه ) بی‌گمان خدا نسبت به مردم بس رؤوف و مهربان است . توضیحات: « أُمَّةً وَسَطاً » : ملّت دادگر گزیده‌ای که راه تفریط و افراط نپوید . « وَسَطاً » : متّصف به فضائل . مرکز فضائل و حسنات . دادگر . مفرد و مثنّی و جمع و مذکّر و مؤنّث در آن مساوی است . اطلاق حالّ بر محلّ است . « شُهَدَآءَ » : گواهان . « شُهَدَآءَ عَلَی النَّاسِ » : گواهان بر مردم در روز رستاخیز . « وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً » : پیغمبر بر شما گواه باشد در روز رستاخیز ( نگا : نساء / 41 ) . « لِنَعْلَمَ » : تا روشن و معلوم گردانیم . خدا همیشه عالم و آگاه است و گذشته و حال و آینده در برابر علم او یکسان است . لذا مراد از واژه‌هائی چون ( نَعْلَمَ ) و ( یَعْلَمُ اللهُ ) و عباراتی از این قبیل ، این است که علم غیبی خدا به علم عینی تبدیل شود و آنچه در پس پرده غیب نهان بود ، برای مردم به صحنه ظهور برسد و عیان گردد ( نگا : آل‌عمران / 140 ، توبه / 16 ) . « یَنقَلِبُ عَلَیا عَقِبَیْهِ » : بر پاشنه‌های خود می‌گردد . مرتدّ می‌شود و از دین برمی‌گردد . « عَقِب‌ » : پاشنه . « إِنْ » : مخفّف از مثقّله است . « کَانَتْ » : اسم آن ( هِیَ ) است که مرجع آن ( قِبْلَة ) است . « کَبِیرَةً » : سنگین . دشوار .

ترجمه: ما روگرداندن تو را گاهگاهی به سوی آسمان می‌بینیم ( و پیام آرزوی قلبی تو را جهت نزول وحی در مورد تغییر قبله دریافت می‌داریم ) پس تو را به سوی قبله‌ای متوجّه می‌سازیم که از آن خوشنود خواهی شد ، و لذا رو به سوی مسجدالحرام کن ، و ( ای مؤمنان ! ) در هر جا که بودید روهای خویشتن را ( به هنگام نماز ) به جانب آن کنید . کسانی که کتاب بدیشان داده شده است ( یعنی یهودیان و مسیحیان ) نیک می‌دانند که چنین گرایشی ( به جانب مسجدالحرام ) حق است و به فرمان پروردگارتان می‌باشد ( ولی با وجود این از فتنه‌انگیزی دست بر نمی‌دارند ) و خدا از آنچه می‌کنند بی‌خبر نیست . توضیحات: « تَقَلُّبَ » : روی به این سو و آن سو گرداندن . چرخش . « وَجْهِ » : چهره . « نُوَلِّی‌ » : می‌گردانیم . متوجّه می‌کنیم . « شَطْرَ » : سو . جانب . « حَیْثُ مَا » : هر کجا . « أَنَّهُ » : مرجع ضمیر ( هُ ) ، تغییر قبله یا روکردن به کعبه است .

ترجمه: و اگر هر نوع برهان و حجّتی برای آنان که کتاب بدیشان داده شده است ( یعنی یهودیان و مسیحیان ) بیاوری ( و آن ادلّه و براهین را بر صدق تغییر قبله از بیت‌المقدّس به مسجدالحرام ارائه نمائی ، تو را باور نمی‌دارند و ) از قبله تو پیروی نمی‌نمایند ، و تو ( نیز که در پرتو وحی ، قبله راستین ابراهیم را باز شناخته‌ای ، دیگر ) از قبله ایشان پیروی نخواهی کرد ، و برخی از آنان هم از قبله برخی دیگر پیروی نمی‌نمایند ( بلکه بر اثر تقلید کورکورانه ، یهودیان به سوی مشرِق ، و مسیحیان به جانب مغرب رو می‌کنند و آماده پذیرش دلیل و برهانی نیستند ) و اگر از خواستها و آرزوهای ایشان پیروی کنی ( و برای سازش با آنان رو به قبله ایشان شوی ) بعد از آن که علم و دانائی به تو دست داده است ( و به حقیقت امر آشنا گشته‌ای ) در این صورت تو بی‌گمان از زمره ستمکاران خواهی بود ( و حاشا که چنین کنی . بلکه این اندرزی است برای مؤمنان که هرگز چنین نکنند ، و کسی به خاطر کسی حق را رها نسازد و از باطل پیروی نکند ) . توضیحات: « ءَایَةٍ » : حجّت . دلیل . « مِن بَعْدِ مَا جَآءَکَ مِنَ الْعِلْمِ » ، پس از آن که توسّط وحی از باطل آگاهی یافته‌ای و حق برای تو روشن شده است .

ترجمه: آنان که بدیشان کتاب ( آسمانی ) داده‌ایم ، او را ( که محمّد نام و پیغمبر خاتم است ، خوب ) می‌شناسند ، بدان گونه که پسران خود را می‌شناسند ، و برخی از آنان بی‌گمان حق را ( از جمله پیغمبری محمّد و قبلگی کعبه را ) پنهان می‌دارند ، در حالی که می‌دانند . توضیحات: « یَعرِفُونَهُ » : او را می‌شناسند . از او آگاهی دارند . مرجع ضمیر ( هُ ) پیغمبر ( است ( نگا : جاثیه / 23 ) . « فَرِیق‌ » : فرقه . دسته . گروه . « وَ هُمْ یَعْلَمُونَ » : و حال آن که آنان می‌دانند .

ترجمه: حق ( همان است که ) از جانب پروردگارت ( برایت آمده است ، نه آنچه یهودیان و مسیحیان می‌گویند ) و جزو شکّ‌کنندگان مباش . توضیحات: « الْمُمْتَرِینَ » : شکّ‌کنندگان . از مصدر ( إمتراء ) و از ماده ( مری ) .

ترجمه: هر ملّتی را جهتی است ( که به هنگام نماز ) بدانجا رو می‌کند . ( ابراهیم و اسماعیل رو به کعبه ، و بنی‌اسرائیل رو به صخره بیت‌المقدّس ، و مسیحیان روبه مشرِق می‌کردند . لیکن سو و جهت همچون توحید و ایمان به رستاخیز و حساب و کتاب اخروی ، از اصول و ارکان دین نیست . بلکه مانند تعداد رکعات نماز و مقدار واجب زکات ، باید تسلیم وحی آسمانی بود ) . پس به سوی نیکیها بشتابید و در انواع خیرات بر یکدیگر سبقت بگیرید . هر جا که باشید خدا همگی شما را گرد می‌آورد ( و به حساب همگان رسیدگی می‌کند و بلاد و جهات در امر دین بی‌ارزش است . بلکه خیرات و نیکیها ارزشمند است ) . خدا بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « وِجْهَةٌ » : جهت . سو . مکانی که بدان روی می‌شود . قبله . « هُوَ » : آن گروه نمازگزار . « مُوَلِّیهَا » : رو بدان جهت‌کننده . « إسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ » : در نیکیها با هم مسابقه بدهید و بر همدیگر پیشی بگیرید .

ترجمه: از هر مکانی که بیرون شدی ( و به هرجا که رسیدی ، در سفر و حضر ، و در هر زمان و مکانی ، به هنگام ) نماز رو به سوی مسجدالحرام کن و این روکردنت ( از همه نقاط زمین به سوی مسجدالحرام ) بیگمان حق ( ثابت و موافق مصلحت ) است و از جانب پروردگارت می‌باشد ، و خدا از آنچه می‌کنید بی‌خبر نیست ( و پاداش پیروی مؤمنان از پیغمبر و جزای اعمال و اخلاص ایشان را خواهد داد ) . توضیحات: « مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ » : از هر جا که بیرون رفتی . هر جا که بودی و رفتی . هرگاه که بیرون رفتی . « إِنَّهُ » : این عمل روکردن به کعبه .

ترجمه: و از هرجا که بیرون رفتی ( و به هر جا که رسیدی ، به هنگام نماز در همه نقاط جهان ) رو به سوی مسجدالحرام کن ، و ( ای مؤمنان ! چه در سفر و چه در حضر ، در همه اقطار زمین ، به هنگام نماز ) هر جا که بودید ، رو به سوی آن کنید ، تا مردم بر شما حجّتی نداشته باشند ( و اهل کتاب که از بررسی کتابهایشان دریافته‌اند که پیغمبر برانگیخته از نسل اسماعیل بر قبله او ، یعنی کعبه خواهد بود ، با ترک قبله موقّت بیت‌المقدّس و رو به کعبه نمازگزاردنتان بدانند تو همان پیغمبر راستین و از نژاد اسماعیلی ) مگر کسانی که از ایشان ( با مشرکان هم‌صدا شده و منافقانه رفتار کنند و بر خود و دیگران ) ستم نمایند ( و مزوّرانه بگویند : تغییر قبله محمّد از بیت‌المقدّس به کعبه ، به علّت گرایش به دین آباء و اجدادی خود و عشق به دیار و زادگاه خویش است ) . پس از آنان مترسید ( و به فرمان خدا به هنگام نماز رو به کعبه کنید ) و از من بترسید ( که اگر مخالف وحی رفتار کنید جانب حق را رها ساخته‌اید و پادافره خود را خواهید دید . پس گوش به فرمان خدا باشید ) تا نعمت خویش را بر شما تکمیل کنم ( و با اعطاء قبله مستقلّی فوائد مادی و معنوی به شما بخشم ، و شما نیز با شناخت قبله راستین همیشگی ، آمادگی بیشتر برای دریافت حق را فراهم آرید ) و شاید رهنمود شوید . توضیحات: « لِئَلاّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ » : تا این که مردم بر شما حجّتی نداشته باشند ، مگر این که ستم و یاوه بگویند . این سخن بدان می‌ماند که به کسی بگوئی : تو حقی بر من نداری مگر این که ستم کنی و یاوه‌سرائی نمائی . « حُجَّةٌ » : دلیل . در اینجا مراد دلیل باطل است ( نگا : شوری / 16 ) . « إِلاّ » : مگر . به معنی واو عطف یا لکن است و تقدیر چنین است : وَلاَ الَّذِینَ ظَلَمُوا . یا این که : لکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا .

ترجمه: و همچنین ( برای تکمیل نعمت خود بر شما ) پیغمبری را از خودتان در میانتان برانگیختم که آیات ( قرآن ) ما را بر شما فرو می‌خواند ( و نشانه‌های وحدانیّت و عظمت خدا را در گستره جهان به شما می‌نمایاند ) و شما را پاکیزه می‌دارد ( از رذائلی همچون زنده‌بگور کردن دختران و خونریزیها و کشتن فرزندان از ترس فقر و فاقه و غیره . و با کاشتن نهال فضائل در اندرونتان ، شما را سرور و سرمشق دیگران می‌سازد ) و به شما کتاب ( قرآن ) و حکمت ( اسرار و منافع احکام ) را می‌آموزد ( تا با حفظ نظم و لفظ قرآن و بهره‌مندی از نور آن ، به زندگی خویش حیات و تحرّک بخشید و با استفاده از سنّت عملی و سیرت نبوی ، به احکام شریعت آشنا گردید ) . و به شما ( به همراه کتاب و حکمت ) چیزی یاد می‌دهد که نمی‌توانستید آن را بیاموزید ( چون وسیله آموزش آن ، اندیشه و نگاه نیست ، بلکه باید از راه وحی آموخته شود . همانند اخبار عالم غیب و اشارات علمی و بیان سرگذشت پیغمبران و احوال پیشینیان ، که نه تنها برای اعراب بلکه برای اهل کتاب نیز مجهول بود ) . توضیحات: « کَمَا » : همان گونه که . مانند این انعام دیگرمان که رسولی از میان . « یَتْلُو » : فرو می‌خواند . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر دارد . « الْکِتَابَ » : مراد قرآن است . « الْحِکْمَةَ » : سنّت نبوی . شناخت اسرار شریعت .

ترجمه: پس مرا یاد کنید ( با طاعت و عبادت و دوری از معاصی ، به دل و زبان و قلم و قدم ، و سیر در آفاق و انفس ، جهت کشف عظمت و قدرت من ) تا من نیز شما را یاد کنم ( با اعطاء ثواب و گشایش ابواب سعادت و خیرات و ادامه پیروزی و قدرت و نعمت ) و از من سپاسگزاری کنید ( و با گفتار و کردار ، شکرگزار انعام و احسان من باشید ) و از من ناسپاسی مکنید ( و نعمتهای مرا نادیده مگیرید ) . توضیحات: « لا تَکْفُرُونِ » : منکر نعمتهای من بر خود با سپاسگزاری نکردن از آنها نشوید . یاء متکلّم برای تخفیف و تناسب فواصل حذف شده است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! از بردباری و نماز ( در برابر حوادث سخت زندگی ) کمک بگیرید ( و بدانید که ) خدا با بردباران است ( و یار و یاور ایشان است ) . توضیحات: « إسْتَعِینُوا » : یاری جوئید .

ترجمه: و به کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند مرده مگوئید ، بلکه آنان زنده‌اند ، ولیکن شما ( چگونگی زندگی ایشان را ) نمی‌فهمید . توضیحات: « أَمْوَاتٌ » : مردگان . « أَحْیَآءٌ » : زندگان . واژه‌های اموات و احیاء ، خبر مبتدای محذوف بوده و تقدیر چنین است : هُمْ أَمْوَاتٌ بَلْ هُمْ أَحْیَآءٌ . « لا تَشْعُرُونَ » : احساس نمی‌کنید . نمی‌فهمید . پی نمی‌برید .

ترجمه: و قطعاً شما را با برخی از ( امور همچون ) ترس و گرسنگی و زیان مالی و جانی و کمبود میوه‌ها ، آزمایش می‌کنیم ، و مژده بده به بردباران . توضیحات: « لَنَبْلُوَنَّکُمْ » : بی‌گمان شما را می‌آزمائیم . « الأَنفُسِ » : جانها . کسان . اشخاص .

ترجمه: آن کسانی که هنگامی که بلائی بدانان می‌رسد ، می‌گویند : ما از آنِ خدائیم و به سوی او بازمی‌گردیم . توضیحات: « أَصَابَتْهُمْ » : بدیشان رسید . بر سر آنان آمد . « إِنَّا » : این که ما . « رَاجِعُونَ » : بَرگشتگان . رجوع‌کنندگان .

ترجمه: آنان ( همان بردباران با ایمانی هستند که ) الطاف و رحمت و احسان و مغفرت خدایشان شامل حال آنان می‌گردد ، و مسلّماً ایشان راه‌یافتگان ( به جاده حق و حقیقت و طریق خیر و سعادت ) هستند . توضیحات: « صَلَوَاتٌ » : جمع صَلاة ، عنایت . مغفرت . رأفت . « الْمُهْتَدُونَ » : راه‌یافتگان .

ترجمه: بی‌گمان ( دو کوه ) صفا و مروه ( و هفت بار سعی میان آن دو ) از نشانه‌های ( دین ) خدا و عبادات الله هستند . پس هر که ( می‌خواهد فریضه ) حجّ بیت ( الله‌الحرام ) یا عمره را به جای آورد ، بر او گناهی نخواهد بود که آن دو ( کوه ) را بارها طواف کند ( و سعی میان صفا و مروه را به جای آورد ) . هر که به دلخواه کار نیکی را انجام دهد ( و بیش از واجبات ، به طاعت و عبادت پردازد ، خدا پاداش او را می‌دهد ، چه ) بی‌گمان خدا سپاسگزار و آگاه ( از اعمال و نیّات عبادت‌کنندگان ) است . توضیحات: « الصَّفَا » : اسم کوهی است . « الْمَرْوَةَ » : اسم کوهی است . « شَعَآئِرِ » : جمع شَعیرَة ، علامتها . نشانه‌ها . در اینجا شعائر بر امکنه عبادت اطلاق شده است . « حَجَّ الْبَیْتَ » : قصد کعبه برای ادای مناسک در موسم حجّ کرد . « إعْتَمَرَ » : قصد عُمره کرد . « جُنَاح‌َ » : گناه . « یَطَّوَّفَ » : طواف کند . سعی کند . فعل مضارع باب تفعّل است و اصل آن ( یَتَطَوَّفَ ) می‌باشد . « تَطَوَّعَ » : آزادانه و راغبانه به عهده گرفت . « خَیْراً » : کار نیکو . خوبی . اعم از حجّ و عمره و طواف و . . . « شَاکِرٌ » : سپاسگزار . این واژه بیانگر مبالغه احسان خدا در حق بندگان است و برای خدا معنی جزا دهنده طاعت و کردار شایسته را دارد .

ترجمه: بی‌گمان کسانی که پنهان می‌دارند آنچه را که از دلائل روشن و هدایت فرو فرستاده‌ایم ، بعد از آن که آن را برای مردم در کتاب ( تورات و انجیل ) بیان و روشن نموده‌ایم ، خدا و نفرین‌کنندگان ( چه از میان فرشتگان و چه از میان مؤمنان انس و جان ) ، ایشان را نفرین می‌کنند ( و خواستار طرد آنان از رحمت خدا خواهند شد ) . توضیحات: « الْبَیِّنَاتِ » : دلائل روشن . آیات دالّ بر صدق خاتم‌الانبیاء . « الْهُدَیا » : رهنمود . راهنمای به سوی حق و حقیقت . « الْکِتَابِ » : مراد می‌تواند تورات باشد ( نگا : انعام / 91 ) ، یا جمیع کتابهای آسمانی ، اعم از تورات و انجیل و قرآن . « اللاّعِنُونَ » : نفرین‌کنندگان ، و آنان عبارتند از مؤمنان و فرشتگان .

ترجمه: مگر کسانی که توبه کنند ( از کتمان حق ) و به اصلاح ( حال خود و جبران مافات ) بپردازند و ( آنچه را که از اوصاف پیغمبر و اسلام و دیگر حقائق می‌دانستند و پنهان می‌کردند ) آشکار سازند . چه توبه چنین کسانی را می‌پذیرم و من بسی توبه‌پذیر و مهربانم . توضیحات: « بَیَّنُوا » : روشنگری کردند . پنهان را آشکار نمودند . « أَتُوبُ عَلَیْهِمْ » : توبه ایشان را می‌پذیرم . با فضل و مغفرت خود به سویشان برمی‌گردم .

ترجمه: کسانی که کفر ورزیدند و در حالی که کافر بودند مردند ( و با استمرار کفر و بدون توبه و پشیمانی ، از دنیا رفتند ) نفرین خدا و فرشتگان و همه مردمان بر آنان خواهد بود . توضیحات: « وَ هُمْ کُفَّارٌ » : و حال آن که کافر باشند . « أَجْمَعِینَ » : جملگی . همگی . این واژه تأکید است و شامل کافران نیز می‌گردد ، زیرا که در روز قیامت کافران هم یکدیگر را نفرین می‌کنند ( نگا : عنکبوت / 25 ، احزاب / 68 ) .

ترجمه: جاودانه در آن نفرین باقی می‌مانند ( و همیشه در آتش دوزخ بسر می‌برند ) و نه عذاب آنان سبک می‌شود و نه مهلتی بدیشان داده می‌شود . توضیحات: « لا یُخَفَّفُ » : سبک نمی‌گردد . کاستی داده نمی‌شود . « وَ لاهُمْ یُنظَرُونَ » : مهلت و فرصت بدیشان داده نمی‌شود .

ترجمه: خداوند شما ، خداوند یکتا و یگانه است و هیچ خدائی جز او که رحمان و رحیم است وجود ندارد . توضیحات: « إلهٌ » : معبود . « وَاحِدٌ » : یکتا . یگانه .

ترجمه: مسلّماً در آفرینش آسمانها و زمین و آمد و شد شب و روز ( و اختلاف آن دو در درازی و کوتاهی و منافع بیشمار آنها ) و کشتیهائی که به سود مردم در دریا در حرکتند ( و برابر قانون وزن مخصوص اجسام و سرشت آب و باد و بخار و برق ، و غیره که از ساخته‌های پروردگارند در جریانند ) و آبی که خداوند از آسمان نازل کرده ( که برابر قوانین منظّمی بخارها به ابرها تبدیل و بر پشت بادها به جاهائی که خدا خواسته باشد رهسپار می‌گردند و پس از تلقیح ، به صورت برف و تگرگ و باران مجدّداً بر زمین فرو می‌ریزند ) و با آن زمین را پس از مرگش زنده ساخته و انواع جنبندگان را در آن گسترده ، و در تغییر مسیر بادها و ابرهائی که در میان آسمان و زمین معلّق می‌باشند ( و برابر قوانین و ضوابط ویژه‌ای در پهنه فضا پراکنده نمی‌گردند و هدر نمی‌روند ) ، بی‌گمان نشانه‌هائی ( برای پی‌بردن به ذات پاک پروردگار و یگانگی خداوندگار ) است برای مردمی که تعقّل ورزند . توضیحات: « خَلْقِ » : آفرینش . موجودات . « إخْتِلافِ‌ » : آمد و شد ( نگا : فرقان / 62 ) . دگرگونی از لحاظ زیادت و نقصان و غیره . « الْفُلْکِ » : کشتیها . این واژه برای مفرد و جمع به کار می‌رود ( نگا : هود / 37 ، یونس / 22 ) . « بِمَا » : به سود . به چیزی که سود می‌رساند . واژه ( مَا ) مصدریّه یا موصول است . « مِن السَّمَآءِ » : از آسمان . مراد از آسمان ، ابر آسمان است ( نگا : نور / 43 ، واقعه / 69 ) . « بَثَّ » : پخش کرد . زیاد کرد ( نگا : نساء / 1 ) . « دَآبَّةٍ » : رونده . این واژه گاهی شامل انسان و غیرانسان است ( نگا : هود / 6 و 56 ) . و گاهی شامل جانداران بجز انسان و پرندگان ( نگا : انعام / 38 ) . و زمانی شامل همه جانداران بجز انسان ( نگا : عنکبوت / 60 ) . در اینجا شامل انسان و غیرانسان است . « تَصْرِیفِ » : وزاندن . از این سو بدان سو حرکت دادن . « الرِّیَاحِ » : بادها . « السَّحَابِ » : ابر . « الْمُسَخَّرِ » : فرمانبردار . مقهور .

ترجمه: برخی از مردم هستند که غیر از خدا ، خدا گونه‌هائی برمی‌گزینند و آنان را همچون خدا دوست می‌دارند ، و کسانی که ایمان آورده‌اند خدا را سخت دوست می‌دارند ( و بالاتر از هر چیز بدو عشق می‌ورزند ) . آنان که ستم می‌کنند اگر می‌شد عذابی را مشاهده نمایند که هنگام ( رستاخیز ) می‌بینند ، ( می‌فهمند که ) قدرت و عظمت همه از آن خدا است و خدا دارای عذاب سختی است . توضیحات: « مِن دُونِ اللهِ » : غیر از خدا . به جای خدا . « أَندَاداً » : جمع نِدّ ، همتاها . همگونها . انبازها . « یُحِبُّونَهُمْ » : دوستشان می‌دارند . جمله حالیّه است برای ضمیر مستتر در فعل ( یَتَّخِذُ ) که به لفظ ( مَنْ ) برمی‌گردد . فعل ( یَتَّخِذُ ) با توجّه به لفظ ( مَنْ ) مفرد ذکر گشته است ، و فعل ( یُحِبُّونَهُمْ ) با توجّه به معنی ( مَنْ ) جمع آورده شده است . « وَ لَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا » : اگر کسانی که بر خویشتن ستم روا دیده‌اند می‌دیدند . اگر کسانی که بر خویشتن ستم روا دیده‌اند می‌دانستند . جواب ( لَوْ ) محذوف است که چنین است : لَوَقَعُوا مِنَ الْحَسْرَةِ وَ النَّدَامَةِ فِیمَا لا یَکَادُ یُوصَفُ . « أَنَّ الْقُوَّةَ ِللهِ جَمِیعاً » : قدرت جملگی از آن خدا است . این جمله جانشین دو مفعول ( یَری ) است .

ترجمه: در آن هنگام که ( رستاخیز فرا می‌رسد و پیروان سرگشته از رهبران گمراه‌کننده می‌خواهند که رستگارشان سازند و ) رهبران از پیروان خود بیزاری می‌جویند ( و نسبت به آنان اظهار ناشناسی و بیگانگی می‌کنند ) و عذاب را مشاهده می‌نمایند ، و روابط ( و پیوندهای مودّت و محبّتی که در دنیا میانشان بود ) گسیخته می‌گردد ( و دستشان از همه جا کوتاه می‌شود ) . توضیحات: « تَبَرَّأَ » : بیزاری نمود . « أُتُّبِعُوا » : پیروی شدند . « إِتَّبَعُوا » : پیروی کردند . « تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ » : پیوندها و روابطشان گسیخت . « الأسْبَابُ » : جمع سَبَب ، وسائل نجات .

ترجمه: و ( در این موقع ) پیروان می‌گویند : کاش بازگشتی ( به دنیا ) می‌داشتیم تا از آنان بیزاری جوئیم ، همان گونه که آنان ( امروزه ) از ما بیزاری جستند ( و ناآشنایمان نامیدند . آری ) این چنین خداوند کردارهایشان را به گونه حسرت‌زا و اندوهباری نشان ایشان می‌دهد ، و آنان هرگز از آتش ( دوزخ ) بیرون نخواهند آمد . توضیحات: « کَرَّةً » : برگشت . عودت و رجوع به دنیا ( نگا : زمر / 58 ) . « کَذلِکَ » : این چنین . « یُرِیهِمْ » : بدیشان نشان می‌دهد . بدیشان حالی می‌کند . ضمیر ( هِمْ ) در ( یُرِیهِمْ ) مفعول اوّل ، و واژه ( أَعْمَالَ ) مفعول دوم ، و ( حَسَراتٍ ) مفعول سوم یا حال ( هِمْ ) می‌باشد . « حَسَرَاتٍ » : آه‌ها و ناله‌ها . افسوسها .

ترجمه: ای مردم ! از آنچه در زمین است و حلال و پاکیزه است ( و خدا آن را تحریم نکرده و نفس انسان گوارا و خوشایندش می‌داند ) بخورید ، و پا به پای اهریمن راه نیفتید ( و به دنبال شیطان روان نشوید ) . بی‌گمان او دشمن آشکار شما است . توضیحات: « حَلالاً » : حال ( ما ) یا مفعول ( کُلُوا ) یا صفت مفعول محذوفی است که تقدیر آن چنین است : کُلُوا شَیْئاً حَلالاً : یا صفت مصدر محذوفی است و تقدیر آن چنین می‌شود : کُلُوا أَکْلاً حَلالاً . « طَیِّباً » : پاکیزه ، صفت ( حَلالاً ) است . « خُطُوَاتِ » : جمع خُطْوَةَ ، گامها . « مُبِینٌ » : آشکار . آشکارکننده . از مصدر ( إبانة ) که به صورت لازم و متعدّی به کار می‌رود . یعنی : ظَاهِرُ الْعَدَاوَةِ ، یا : مُظْهِرُ الْعَدَاوَةِ .

ترجمه: او تنها شما را به سوی زشتکاری و گناهکاری فرمان می‌دهد ( و بدیها را در نظرتان می‌آراید و شما را وا می‌دارد بر ) این که آنچه را نمی‌دانید به خدا نسبت دهید ( و با پیروی از اوهام و خرافات نادانسته به دنبال معبودهای باطل روان شوید و حلال را حرام ، و حرام را حلال بشمار آورید ) . توضیحات: « السُّوءِ » : بدی . هر گناهی که سرانجام ناپسندی داشته باشد . قبیح . « الْفَحْشَآءِ » : زشت‌ترین معاصی ، مانند زنا و قتل . « مَا لا تَعْلَمُونَ » : آنچه را که نمی‌دانید . مفعول فعل ( لا تَعْلَمُونَ ) محذوف و تقدیر آن چنین است : مَا لا تَعْلَمُونَ الإِذْنَ فِیهِ مِنَ اللهِ . . .

ترجمه: و هنگامی که به آنان گفته شود : از آنچه خدا فرو فرستاده است پیروی کنید ( و راه رحمان را پیش گیرید ، نه راه شیطان را ) ، می‌گویند : بلکه ما از آنچه پدران خود را بر آن یافته‌ایم پیروی می‌کنیم ( نه از چیز دیگری ) . آیا اگر پدرانشان چیزی ( از عقائد و عبادات دین ) را نفهمیده باشند و ( به هدایت و ایمان ) راه نبرده باشند ( باز هم کورکورانه از ایشان تقلید و پیروی می‌کنند ؟ ) . توضیحات: « أَلْفَیْنَا » : یافته‌ایم . دیده‌ایم . از ماده ( لفی ) . « لا یَعْقِلُونَ » : نمی‌فهمند . درک نمی‌کنند .

ترجمه: مثل ( دعوت‌کننده ) کسانی که کفر ورزیده‌اند ( و راه حقیقت و هدایت را ترک گفته‌اند و کورکورانه به دنبال آباء و اجدادشان افتاده‌اند ) همچون مثل کسی است که ( چوپان گوسفندانی باشد و ) آنها را صدا بزند ، ولی آنها چیزی جز سر و صدا نشنوند ( و بدون این که حقیقت و مفهوم گفتار او را درک کنند ، با اشاره او بی‌اراده سر به زیر اندازند و به این طرف و آن طرف بروند . کافران نیز ) کران و لالان و کورانند و لذا ایشان از روی خرد عمل نمی‌کنند و نمی‌فهمند . توضیحات: « مَثَلُ الَّذِینَ » : مضاف محذوف است و تقدیر چنین است : مَثَلُ دَاعِی الَّذِینَ . مَثَلُ دُعَآءِ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ دُعَآءِ الَّذِی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ إِلاّ دُعَآءً وَ نِدَآءً . « یَنْعِقُ » : فریاد می‌زند . نهیب می‌زند . « مَا » آنچه . مراد چهارپایان ، یا صدا و فریاد است . « یَنْعِقُ بِمَا » : بر چهارپایان نهیب می‌زند . « دُعَآءً » : بانگ‌زدن . فراخواندن . « نِدَآءً » : بانگ‌زدن . فراخواندن . مصدر باب مفاعله است . « صُمٌّ » : جمع أَصمّ ، کران . « بُکْمٌ » : جمع أَبْکَم ، لالان . « عُمْیٌ » : جمع أَعْمی ، کوران .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! از چیزهای پاکیزه‌ای بخورید که روزی شما ساخته‌ایم ، و سپاس خدای را بجا آورید ، اگر او را پرستش می‌کنید . توضیحات: « طَیِّبَاتِ » : چیزهای پاک . مراد خوراکیهای لذیذ یا رزق حلال است .

ترجمه: ( آنچه را که مشرکان و یهودیان و دیگران حرام می‌دانند ، حرام نیست ، بلکه خداوند ) تنها مردار و خون و گوشت خوک و آنچه نام غیرخدا ( به هنگام ذبح ) بر آن گفته شده باشد ( و به نام بتان و شبیه آنها سر بریده شود ) بر شما حرام کرده است . ولی آن کس که مجبور شود ( به خاطر حفظ جان از آن اشیاء حرام بخورد ) در صورتی که علاقه‌مند ( به خوردن و لذّت بردن از چنین چیزهائی نبوده ) و متجاوز ( از حدّ سدّجوع هم ) نباشد ، گناهی بر او نیست . بی‌گمان خداوند بخشنده و مهربان است . توضیحات: « الْمَیْتَةَ » : مردار . « الدَّمَ » : خون . « لَحْمَ » : گوشت . « الْخِنزِیرِ » : خوک . « مَآ أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللهِ » : آنچه به نام چیزی جز خدا ذبح شود . از قبیل : به نام لات ، به نام عزّی ، به نام فلان . یعنی مقصود از ذبح آن حیوان تقرّب به غیر خدا باشد . « أُهِلَّ » : از مصدر ( إهلال ) به معنی صدا بلندکردن . « اُضْطُرَّ » : وادار گردید . مجبور شد . « بَاغٍ » : خواستار و علاقه‌مند . « عَادٍ » : متجاوز از اندازه ضرورت . « غَیْرَ بَاغٍ وَ لا عَادٍ » : نه طالب و راغب آن باشد و نه از حد ضرورت تجاوز کند . واژه ( غَیْرَ ) حال ضمیر مستتر در فعل ( أُضْطُرَّ ) است . « إِثْمَ » : گناه .

ترجمه: کسانی که آنچه را خدا از کتاب ( آسمانی ) نازل کرده است ، پنهان می‌دارند ( یا دست به تأویل ناروا و تحریف می‌یازند ) و آن را به بهای کم ( و ناچیز دنیا ) می‌فروشند ، آنان جز آتش چیزی نمی‌خورند . ( زیرا اموالی که از رهگذر کتمان آیات آسمانی و تحریف و تأویل ناروای حقائق رحمانی به دست می‌آید ، سبب نزول آنان به آتش دوزخ خواهد شد ) و روز رستاخیز خدا ( از آنان روگردان بوده و ) با ایشان سخن نمی‌گوید و آنان را ( از کثافت گناهان با عفو و گذشت خویش ) پاکیزه نمی‌دارد . و ایشان را عذاب دردناکی است . توضیحات: « یَکْتُمُونَ » : پنهان می‌کنند . « یَشْتَرُونَ بِهِ » : می‌خورند بدان . فراچنگ می‌آورند بدان . مرجع ضمیر ( هِ ) واژه ( الْکِتَاب ) یا ( مَا ) یا عمل کتمان است . « بُطُون‌ » : جمع بطن ، شکمها . « لا یُکَلِّمُهُمُ اللهُ » : خدا با ایشان سخن نمی‌گوید . مراد سخنی است که مایه سرور ایشان شود و بیانگر رحمت خدا باشد . والا خداوند با کافران و منافقان صحبت می‌فرماید ( نگا : أنعام / 22 ، یونس / 28 ، حجر / 92 ) . « لا یُزَکِّیهِمْ » : آنان را از کثافات گناهان با مغفرت و گذشت خود پاکیزه نمی‌دارد .

ترجمه: آنان کسانی‌اند که گمراهی را با هدایت ، و عذاب را با آمرزش ( مبادله و ) خریداری کرده‌اند . چقدر در برابر آتش ( دوزخ ) بردبارند ! ( جای بسی شگفت است که شخص عاقل از موجبات عذاب خوشحال بوده و پیوسته در انجام زشتیها که انسان را به دوزخ می‌کشانند ، در تکاپو باشد ) . توضیحات: « مَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ ؟ ! » : شگفتا ، بر آتش چه شکیبایند ؟ !

ترجمه: آن ( عذابی که برایشان مشخّص گشته است ، به خاطر کفری است که نسبت به کتاب روا می‌دارند و در کتمان و تحریفش می‌کوشند ) به سبب این که خدا کتاب ( آسمانی قرآن یا تورات ) را توأم با حق فرو فرستاده ( و اصلاً شائبه بطلان بدان راه ندارد و ایشان به دروغ در تکذیب آن می‌کوشند یا پنهانش می‌دارند ) و به راستی کسانی که درباره کتاب ( آسمانی ) اختلاف می‌ورزند به دشمنانگی و دو دستگی دور ( از صداقت و حقیقتی ) دچارند . توضیحات: « ذلِکَ » : آن . یعنی همه آنچه از خوردن آتش ، و سخن نگفتن به رحمت ، و تزکیه ، و عذاب مترتّب بر کتمان گذشت . . . « شِقَاقٍ » : دشمنانگی . « بَعِیدٍ » : دور از حق .

ترجمه: این که ( به هنگام نماز ) چهره‌هایتان را به جانب مشرِق و مغرب کنید ، نیکی ( تنها همین ) نیست ( و یا ذاتاً روکردن به خاور و باختر ، نیکی بشمار نمی‌آید ) . بلکه نیکی ( کردار ) کسی است که به خدا و روز واپسین و فرشتگان و کتاب ( آسمانی ) و پیغمبران ایمان آورده باشد ، و مال ( خود ) را با وجود علاقه‌ای که بدان دارد ( و یا به سبب دوست داشت خدا ، و یا با طیب خاطر ) به خویشاوندان و یتیمان و درماندگان و واماندگان در راه و گدایان دهد ، و در راه آزادسازی بردگان صرف کند ، و نماز را برپا دارد ، و زکات را بپردازد ، و ( نیکی کردار کسانی است که ) وفاکنندگان به پیمان خود بوده هنگامی که پیمان بندند ، و ( به ویژه کسانی نیکند و شایسته ستایشند که ) در برابر فقر ( و محرومیّتها ) و بیماری ( و زیان و ضررها ) و به هنگام نبرد ، شکیبایند ( و استقامت می‌ورزند ) . اینان کسانی هستند که راست می‌گویند ( در ادّعای ایمان راستین و پیجوئی اعمال نیک ) و به راستی پرهیزکاران ( از عذاب خدا با دوری گرفتن از معاصی و امتثال اوامر الهی ) اینانند . توضیحات: « لَیْسَ الْبِرَّ . . . » : واژه ( بِرَّ ) خبر مقدم ( لَیْسَ ) و ( أَن تُوَلُّوا ) اسم مؤخّر آن است . « الْبِرَّ » : واژه‌ای است که در برگیرنده همه صفات نیک است . خیر فراوان . « قِبَل‌ » : جهت . سو . « لکِنَّ الْبِرَّ » : واژه ( بِرّ ) اسم لکِنَّ است و ( بِرُّ ) دوم محذوف ، خبر آن است که تقدیر چنین می‌شود : لکِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنْ . برخی ( بِرَّ ) را اسم لکِنَّ و ( مَنْ ) را خبر آن گرفته‌اند . « الْکِتَابِ » : جنس کتاب ، یعنی همه کتابهای آسمانی مراد است ( نگا : بقره / 121 ) . « عَلَیا حُبِّهِ » : با وجود دوست داشت خدا . با عشق به کارِ صدقه و احسان . مرجع ضمیر ( ه ) را خدا و مال و مصدر مفهوم از فعل ، یعنی نفس عمل گرفته‌اند . « ذَوِی الْقُرْبَیا » : خویشاوندان . « الْمَسَاکِینَ » : نیازمندانی که چیزی از کسی درخواست نمی‌کنند ( نگا : بقره / 273 ) . « إبْنَ الْسَّبِیلِ » : مسافر نیازمند به سبب دوری از خانواده . « السَّآئِلِینَ » : گدایان . « فِی الرِّقَابِ » : در راه آزادکردن بندگان . در اینجا مراد از ( رِقَاب ) جمع رَقَبَة ، به معنی گردن ، خودِ اشخاص است . « الْمُوفُونَ » : وفاکنندگان . عطف بر ( مَنْ ءَامَنَ ) است ، یا خبر مبتدای محذوف است که تقدیر آن چنین است : وَهُمُ الْمُوفُونَ . « عَاهَدُوا » : عهد بستند . « الْصَّابِرِینَ » : شکیبایان . منصوب است به ( أَخُصُّ ) یا ( أَمْدَحُ ) . « الْبَأْسَآءِ » : بلا و مصیبت خارج از جسم شخص . از قبیل : تنگدستی ، زیان مالی ، مرگ فرزندان . « الْضَّرَّآءِ » : بلا و مصیبت مربوط به جسم شخص . از قبیل : بیماری ، رنجوری . « حِینَ » : زمان . وقت . « الْبَأْسِ » : جنگ . جهاد با دشمنان ( نگا : احزاب / 18 ) .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! درباره کشتگان ، ( قانون مساوات و دادگری ) قصاص بر شما فرض شده است ( و باید در آن کسی را به گناه دیگری نگرفت ، و بلکه ) : آزاد در برابر آزاد ، و برده در برابر برده ، و زن در برابر زن است . پس اگر کسی ( از جنایتش ) از ناحیه برادر ( دینی ) خود ، گذشتی شد ( و یکی از صاحبان خون‌بها کشنده را بخشید ، و یا حکم قصاص تبدیل به خون‌بها گردید ، از سوی عفو کننده ) باید نیک رفتاری شود و ( سختگیری و بدرفتاری نشود ، و از سوی قاتل نیز به ولی مقتول ) پرداخت ( دیه ) با نیکی انجام گیرد ( و در آن کم و کاست و سهل‌انگاری نباشد ) . این ( گذشت از قاتل و اکتفاء به دیه مناسب ) تخفیف و رحمتی است از سوی پروردگارتان . پس اگر کسی بعد از آن ( گذشت و خوشنودی از دیه ) تجاوز کند ( و از قاتل انتقام بگیرد ) او را عذاب دردناکی خواهد بود . توضیحات: « کُتِبَ » : واجب شده است . « الْقَتْلَیا » : جمع قتیل ، کشتگان . « الْحُرُّ » : آزاد . « الْعَبْدُ » : برده . « الأُنثَیا » : ماده . زن . « عُفِیَ » : بخشیده شد . « إتِّبَاعٌ‌ » : دنبال کردن . « إعْتَدَیا » : تجاوز کرد . فراتر رفت .

ترجمه: ای صاحبان خرد ! برای شما در قصاص ، حیات و زندگی است ( بنابر مصلحت و حکمتی که در آن ، و دقائق و نکاتی که در همه احکام است . این است که قانون قصاص را برای شما وضع کردیم تا از تجاوز و خونریزی بپرهیزید . ) باشد که تقوا پیشه کنید . توضیحات: « حَیَاةٌ » : زندگی . تنکیر آن برای تنویع یا تعظیم است . « أُوْلِی الأَلْبَابِ » : افراد باشعور . خردمندان . « أُوْلِی » : صاحبان . دارندگان . مفرد آن ( ذُو ) است . « أَلْبَابِ » : جمع لُبّ ، مغزها . خردها و عقلها .

ترجمه: هنگامی که یکی از شما را ( امراض مخوف و اسباب و علل ) مرگ فرا رسد ، اگر دارائی فراوانی ( با توجّه به عرف محلّ ) از خود به جای گذاشت ، ( از سوی خدا قانون ) وصیّت بر شما واجب شده است ( و باید ) برای پدر و مادر و نزدیکان به طور شایسته وصیّت کند . این حق ( واجبی ) است بر پرهیزکاران ( مؤمن به کتاب خدا ) . توضیحات: « خَیْراً » : مایه سود و صلاح حال ، که در اینجا مراد دارائی و مالی است که برابر عرف محلّ فراوان بشمار آید . « الْوَصِیَّةُ » : نائب فاعل ( کُتِبَ ) است . « الْوَالِدَیْنِ » : پدر و مادر ، که از یک سوم دارائی می‌توان سهم بیشتری بدانان داد . یا مراد پدربزرگ و نیاها و مادربزرگ و ننه‌هائی است که کافرند ، و یا به سبب وجود دیگران از سهم‌الإرث محروم می‌گردند . به این دسته نیز فقط از یک سوم دارائی داده می‌شود . « الأقْرَبِینَ » : خویشاوندان وارث یا غیروارث به شرحی که در ( وَالِدَیْنِ ) گذشت . « بِالْمَعْرُوفِ » : به گونه متعارف میان مردم . دادگرانه . زیبا . « حَقّاً » : مفعول مطلق فعل ( حَقَّ ) است که محذوف است . یا صفت مصدر محذوفی است که تقدیر آن چنین است : إیصَاءً حَقّاً .

ترجمه: پس هر که ( اعم از شاهد و وصی ) آن را بعد از شنیدن تغییر دهد ، تنها گناه آن بر کسانی است که آن ( وصیّت ) را تغییر می‌دهند ( و وصیّت کننده در پیشگاه خدا پاداش خود را می‌گیرد ) . خدا شنوا و دانا است ( و گفتار همگان را می‌شنود و نیّات همگان را می‌داند ) . توضیحات: « بَدَّلَ » : تغییر داد . دگرگون کرد . « إِثْمَ » : گناه .

ترجمه: کسی که از انحراف وصیّت‌کننده ( از جاده عدالت ) یا از گناه او ( به سبب ترک قانون شریعت ) بترسد ( و آن انحراف و گناه و نزاعی را که بدین علّت میان ورثه درگرفته است ، تبدیل و تغییر دهد ) و صلح و صفا را میان آنان ( که وصیّت برایشان شده یا وارثان مرده هستند ) راه بیندازد ، گناهی بر او نیست ( و مشمول قانون تبدیل وصیّت نمی‌باشد ) . بی‌گمان خدا آمرزنده و مهربان است ( و مغفرت خود را شامل او می‌سازد و پاداش نیکوکاریش را می‌دهد ) . توضیحات: « خَافَ » : ترسید . در اینجا مراد ، اطّلاع پیدا کرد و دانست ، می‌باشد . « مُوصٍ » : وصیّت‌کننده . « جَنَفاً » : کناره‌گیری از حق ، و عدول از روی خطا . « إثْم‌ » : گناه . کناره‌گیری از حق و عدول از عدل از روی عمد . « أَصْلَحَ بَیْنَهُمْ » : میان ورثه و آنان که وصیّت برایشان شده است ، صلح و صفا راه انداخت .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! بر شما روزه واجب شده است ، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما بوده‌اند واجب بوده است ، تا باشد که پرهیزگار شوید . توضیحات: « الصِّیَامُ » : روزه .

ترجمه: ( روزه در ) چند روز معیّن و اندکی است ، و کسانی که از شما بیمار یا مسافر باشند ( اگر افطار کردند و روزه نگرفتند ، به اندازه آن روزها ) چند روز دیگری را روزه می‌دارند ، و بر کسانی که توانائی انجام آن را ندارند ( همچون پیران ضعیف و بیماران همیشگی و کارگرانی که سالیانه پیوسته به کارهای سختی ، مانند استخراج زغال‌سنگ اشتغال دارند ، و زندانیان محکوم به اعمال شاقه‌ای که پیوسته به کار سنگین وادار می‌گردند ) لازم است کفّاره بدهند ، و آن خوراک مسکینی است ( از خوراک متوسّطی که به خانواده خود می‌خورانید و باید در برابر هر روزی یک خوراک متوسّط که بتواند به طور معتدل مسکینی را سیر کند بپردازید ) و هر که کار خیر را پذیرا شود ( و بر مقدار فدیه بیفزاید ، و یا علاوه از روزه فرض ، روزه سنّت نیز بگیرد ) برای او بهتر است . و روزه‌داشتن برای شما خوب است اگر ( حقائق و نکات عبادات را ) بدانید . توضیحات: « أَیَّاماً مَّعْدُودَاتٍ » : روزهای اندک . روزهای معیّن . واژه ( أَیَّاماً ) منصوب است چون ظرف یا مفعول فعل محذوف ( صُومُوا ) است . واژه ( مَعْدُودَاتٍ ) صفت است . « عِدَّةٌ » : مبتدا است و خبر آن ( عَلَیْهِ ) محذوف است . تقدیر آن چنین است : عَلَیْهِ عِدَّةٌ . . . « أُخَرَ » : جمع أُخْری ، دیگر . « یُطِیقُونَهُ » : با رنج و مشقّت می‌توانند آن را بگیرند . از قبیل پیران ، زنان حامله و شیرده ، کارگرانی که مجبور به انجام کارهای سخت و طاقت‌فرسایند . « فِدْیَةٌ » : دادن یک وعده غذا از خوراک متوسّط خانواده خود به فقراء . این واژه مبتدا است و خبر آن ( عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ ) می‌باشد . « طَعَامُ » : خوراک . بدل از ( فِدْیَة ) است . « تَطَوَّعَ خَیْراً » : کار نیکو پیشه کرد . یعنی بر مقدار فدیه افزود ، و یا بیش از یکی را طعام داد ، و یا این که هم روزه گرفت و هم فدیه داد . « وَ أَن تَصُومُوا خَیْرٌ لَّکُمْ » : اگر روزه بگیرید برای شما بهتر از دادن فدیه است . واژه ( خَیْرٌ ) خبر است و ( أَن تَصُومُوا ) محلاً مرفوع ، مبتدا است .

ترجمه: ( آن چند روز معیّن و اندک ) ماه رمضان است که قرآن در آن فرو فرستاده شده است ( و آغاز به نزول نموده است ودر مدّت 23 سال تدریجاً به دست مردم رسیده است ) تا مردم را راهنمائی کند و نشانه‌ها و آیات روشنی از ارشاد ( به حق و حقیقت ) باشد و ( میان حق و باطل در همه ادوار ) جدائی افکند . پس هر که از شما ( فرا رسیدن ) این ماه را دریابد ، ( چه خودش هلال را رؤیت کند و چه با دیدن دیگران فرا رسیدن رمضان ثابت شود ) باید که آن را روزه بدارد . و اگر کسی بیمار یا مسافر باشد ( می‌تواند از رخصت استفاده کند و روزه ندارد و ) چندی از روزهای دیگر را ( به اندازه آن روزها روزه بدارد ) . خداوند آسایش شما را می‌خواهد و خواهان زحمت شما نیست ، و ( خداوند ماه رمضان و رخصت آن را برای شما روشن داشته است ) تا تعداد ( روزهای رمضان ) را کامل گردانید و خدا را بر این که شما را ( به احکام دین که سعادتتان در آن است ) هدایت کرده است ، بزرگ دارید و تا این که ( از همه نعمتهای او ) سپاسگزاری کنید . توضیحات: « شَهْرُ » : ماه . « هُدیً » : هدایت بخش . راهنما . حال ( الْقُرْءَانُ ) و تقدیراً منصوب است . « بَیِّنَاتٍ » : دلائل واضح و روشن . « الْفُرْقَانِ » : جداسازنده حق از باطل . مصدر ثلاثی مجرّد است و در معنی اسم فاعل به کار رفته است . « شَهِدَ » : حاضر گردید . بدان رسید . با توجّه بدین معنی ، واژه ( شَهْر ) مفعولٌ‌فیه است . مشاهده کرد . دانست . در این صورت ( شَهْر ) مفعولٌ‌به است ، و در اصل مضاف محذوف شده که تقدیر چنین است : مَنْ رَأَیا مِنْکُمْ هِلالَ الشَّهْرِ ، مَنْ عَلِمَ مِنْکُمْ هِلالَ الْشَّهْرِ . « الْیُسْرَ » : آسودگی . آسانی . « الْعُسْرَ » : رنج . سختی . « لِتُکْمِلُوا » : تا این که تکمیل کنید . فعل مضارع منصوب است و عطف بر معطوفٌ‌علیه مقدّری است مثل ( لِیُسَهِّلَ عَلَیْکُمْ ) و تقدیر چنین است : یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ لِیُسَهِّلَ عَلَیْکُمْ وَ لِتُکَمِّلُوا الْعِدَّةَ .

ترجمه: و هنگامی که بندگانم از تو درباره من بپرسند ( که من نزدیکم یا دور . بگو : ) من نزدیکم و دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند ، پاسخ می‌گویم ( و نیاز او را برآورده می‌سازم ) . پس آنان هم دعوت مرا ( با ایمان و عباداتی همچون نماز و روزه و زکات ) بپذیرند و به من ایمان بیاورند تا آنان راه یابند ( و با نور ایمان به مقصد برسند ) . توضیحات: « دَعْوَةَ » : دعا . درخواست . « الدَّاعِ » : دعاکننده . درخواست کننده . « دَعَانِ » : مرا به یاری خواست . مرا به فریاد خواند . « فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی‌ » : اجابت مرا با دعا بخواهند . هنگامی که آنان را به سوی ایمان و اطاعت دعوت کردم ، دعوت مرا بپذیرند . « یَرْشُدُونَ » : هدایت یابند . رهنمود شوند به مصالح دنیا و آخرت خود .

ترجمه: آمیزش و نزدیکی با همسرانتان در شب روزه‌داری حلال گردیده است . آنان لباس شمایند و شما لباس آنانید ( و دوری از آمیزش با یکدیگر برایتان بسی رنج‌آور است ) . خداوند می‌دانست که شما ( از لذائذ نفسانی می‌کاستید و معتقد بودید که شبها بعد از بخواب رفتن ، همخوابگی با همسران حرام است و ) بر خود خیانت می‌کردید . خداوند توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید . پس هم‌اکنون ( که با نصّ صریح ، همخوابگی آزاد است ) با آنان آمیزش کنید و چیزی را بخواهید که خدا برایتان لازم دانسته است ( همچون بقای نسل و حفظ دین و آبرو و پاداش اخروی ) ، و بخورید و بیاشامید تا آن گاه که رشته بامداد از رشته سیاه ( شب ) برایتان از هم جدا و آشکار گردد . سپس روزه را تا شب ادامه دهید . ( همخوابگی با همسران در تمام شبهای روزه‌داری حلال است . لیکن ) وقتی که در مساجد به ( عبادت ) اعتکاف مشغولید ، با آنان همخوابگی نکنید . این ( احکام روزه و اعتکاف ) حدود و مرزهای الهی است و بدانها نزدیک نشوید . خداوند این چنین آیات خود را برای مردم روشن می‌سازد ، باشد که پرهیزگار شوند . توضیحات: « الرَّفَثُ » : جِماع . « بَاشِرُوهُنَّ » : با ایشان آمیزش و زناشوئی کنید . « إِبْتَغُوا » : بخواهید . بطلبید . « مَا کَتَبَ اللهُ » : چیزی که خدا مقرّر کرده است که زناشوئی است . « الْخَیْطُ الأَبْیَضُ » : رشته و تار سفید . مراد سپیده فجر است که در کنار سیاهی شب نمایان می‌شود . « الْفَجْرِ » : بامدادان . پگاه . « أَتِمُّوا » : به تمام و کمال اداء کنید . تکمیل کنید . « عَاکِفُونَ » : اعتکاف‌کنندگان . ماندگاران . « حُدُود » : جمع حدّ ، مرزها . مراد احکام و قوانین خدا است .

ترجمه: و اموال خودتان را به باطل ( و ناحق ، همچون رشوه و ربا و غصب و دزدی . . . ) در میان خود نخورید و آن را به امراء و قضات تقدیم نکنید تا از روی گناه ، بخشی از اموال مردم را بخورید و شما بر آن آگاه باشید ( و بدانید که ستمکار را یاری داده‌اید و مرتکب گناه شده‌اید ) . توضیحات: « تُدْلُوا بِهَا » : پیشکش نکنید . به عنوان رشوه نپردازید . بر سر آن منازعه نکنید و کار آن را به پیش حاکمان بدسرشت نکشانید . این فعل عطف بر ( تَأْکُلُوا ) و بنابراین مجزوم است . یا منصوب به ( أَنْ ) مقدّر است .

ترجمه: درباره هلالهای ماه از تو می‌پرسند ( که چرا هر دم به شکلی پدیدار می‌شود ؟ ) . بگو : آنها شناسه‌های زمانی ( و تقویم طبیعی ) برای ( نظام زندگی ) مردم و ( تعیین وقت ) حجّ هستند . نیکوئی آن نیست که ( همچون زمان جاهلیّت ، به هنگام حجّ یا برگشت از سفر ) از پشت خانه‌ها به منازل درآئید ، ولیکن نیکی کسی را است که تقوا پیشه کند ، و از درهای خانه‌ها به منازل وارد شوید ، و از ( مخالفت با پروردگار و خشم ) خدا بپرهیزید ، باشد که رستگار گردید . توضیحات: « الأَهِلَّةِ » : جمع هلال ، ماه نو . ماه کمانی شکل . « مَوَاقِیتُ » : جمع میقات ، زمان‌سنج . واژه ( میقات ) اسم آلت و از ماده ( وقت ) است . یعنی آنچه بدان وقت شناخته می‌شود . « ظُهُورِ » : جمع ظَهْر ، پشت‌بامها . « إتَّقَیا » : تقوا پیشه کرد . پرهیزگاری کرد . « أَبْوَابِ » : جمع باب ، درها .

ترجمه: و در راه خدا بجنگید با کسانی که با شما می‌جنگند . و تجاوز و تعدّی نکنید . ( شما جنگ‌افروزی نکنید و بیگناهان و بی‌خبران و زنانی که نمی‌جنگند ، و کودکان و پیرمردان و بیماران و امان‌خواهان را نکشید و خانه‌ها و کشتزارها را ویران نسازید ) . زیرا خداوند تجاوزگران را دوست نمی‌دارد . توضیحات: « قَاتِلُوا » : بجنگید . « لا تَعْتَدُوا » : از قانون شریعت تجاوز نکنید و زنان و پیران کهنسال و افراد بی‌طرف را نکشید . « الْمُعْتَدینَ » : متجاوزین .

ترجمه: و ( چون جنگ درگرفت ) هرجا آنان را ( که آغازکنندگان جنگ بوده‌اند ) دریافتید ایشان را بکشید ، و آنان را ( از مکّه ) که شما را از آنجا بیرون کرده‌اند بیرون سازید ، و ( از جنگ در حرم مکّه نباید باک داشته باشید ، زیرا ایشان با شکنجه و آزار و انواع فتنه و فساد می‌خواستند شما را از دینتان برگردانند که مایه خوشبختی دو جهان شما است و ) فتنه از کشتن بدتر است . و ( لیکن احترام مسجدالحرام به جای خود باقی است و ) با آنان در کنار مسجدالحرام کارزار نکنید ، مگر آن گاه که ایشان در آنجا با شما بستیزند ( و حرمت مسجدالحرام را محفوظ ندارند ) . پس اگر با شما جنگیدند ایشان را بکشید . سزای ( آن گونه ) کافران چنین است . توضیحات: « حَیْثُ » : هرجا . جائی که . « ثَقِفْتُمُوهُمْ » : ایشان را دریافتید . بر آنان چیره شدید . « الْفِتْنَةُ » : کفر و شرک . برگرداندن از دین ( نگا : بقره / 217 ) . « کَذَالِکَ جَزَآءُ الْکَافِرِینَ » : این حکم ، همه کافران را در بر می‌گیرد و سزای همه آنان است .

ترجمه: و اگر دست کشیدند ( از کفر ، و اسلام را پذیرفتند ، خداوند گناهانشان را به آب توبه می‌شوید و بی‌دینی گذشته ایشان را نادیده می‌گیرد ) چه بی‌گمان خدا آمرزنده و مهربان است . توضیحات: « انتَهَوْا » : دست کشیدند . پایان دادند .

ترجمه: و با آنان پیکار کنید تا فتنه‌ای باقی نماند ( و نیروئی نداشته باشند که با آن بتوانند شما را از دینتان برگردانند ) و دین ( خالصانه ) از آن خدا گردد ( و مؤمنان جز از خدا نترسند و آزادانه به دستور آئین خویش زیست کنند ) . پس اگر ( از روش نادرست خود ) دست برداشتند ( و اسلام را پذیرفتند ، دست از آنان بدارید . زیرا حمله بردن و ) تجاوز کردن جز بر ستمکاران ( به خویشتن به سبب کفر و شرک ، روا ) نیست . توضیحات: « فِتْنَةٌ » : کفر و شرک . « عُدْوَان‌ » : تعدّی و تجاوز . « فَلاعُدْوَانَ إِلاّ عَلَی الظَّالِمِینَ » : این جمله ، علّت جزاء محذوف است و در جای آن قرار گرفته است ، و تقدیر چنین است : فَإِنِ انتَهَوْا وَ أَسْلَمُوا فَلا تَعْتَدُوا عَلَیْهِمْ ، لِأَنَّ الْعُدْوَانَ عَلَی الظَّالِمِینَ ، وَ الْمُنتَهُونَ لَیْسُوا بِالظَّالِمِینَ . . .

ترجمه: ماه حرام در برابر ماه حرام است ( و اگر دشمنان احترام آن را نگاه نداشتند ، و در آن با شما جنگ کردند ، شما حق دفاع و مقابله با آنان را دارید و باکی نیست ) و ( حرمت‌شکنی‌های ) مقدّسات دارای قصاص است ، ( و تجاوزکاریهای نادرست ، پاداش به مثل دارد . به طور کلّی ) هر که راه تعدّی و تجاوز بر شما را در پیش گرفت ، بر او همانند آن ، تعدّی و تجاوز کنید ( چه آغازکردن تعدّی و تجاوز ممنوع است ، لیکن در برابر آن دفاع از خویشتن و مبارزه برای اخذ قصاص آزاد است ) ، و از خشم خدا بپرهیزید و بدانید که خدا با پرهیزگاران است . توضیحات: « الشَّهْرُ الْحَرَامُ » : ماه حرام . ماههای حرام چهارتا و عبارتند از : ذوالقعده ، ذوالحجّه ، محرّم ، رجب . علّت تسمیه آنها به واژه حرام ، از این بابت است که خداوند جنگ در آنها را حرام فرموده است ( نگا : توبه / 36 ) . « الْحُرُمَاتُ » : جمع حُرْمَت ، چیزهائی که حفظ و صیانت آنها لازم است . از قبیل : ناموس و شخصیّت و دارائی . مقدّسات . « فَمَنِ اعْتَدَیا عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ . . . » : در اینجا دفع تجاوز دیگران از باب مشاکله ، تجاوز نامیده شده است ( نگا : توبه / 67 ، شوری / 9 و 40 ) .

ترجمه: و در راه خدا انفاق ( و بذل مال ) کنید و ( با ترک انفاق ) ، خود را با دست خویش به هلاکت نیفکنید ، و نیکی کنید ( در کشتن و یاری ستمدیده و جنگ و . . . ) همانا خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد . توضیحات: « أَنفِقُوا » : ببخشید . بذل و بخشش کنید . صرف مال کنید . « لا تُلْقُوا » : میندازید . میفکنید . « أَیْدِی » : جمع ید ، دستها . نفسها . « لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ » : با دست خود ، خویشتن را به هلاکت میندازید . خود را به هلاکت میندازید . حرف ( بِ ) می‌تواند زائد ، یا غیرزائد بشمار آید . « التَّهْلُکَةِ » : هلاک و نابودی . هر چیزی که منتهی به مرگ شود . « أَحْسِنُوا » : نیک رفتار کنید ، در شیوه عبادت و معامله با اسیران و یاری مستمندان و غیره ، نیکوکاری کنید .

ترجمه: و حجّ و عمره را به تمام و کمال خالصانه برای خدا انجام دهید ( و مراسم و مناسک ظاهری را به پایان برید و هدفتان جز رضای خدا نباشد ) و اگر ( از برگزاری بعضی از مناسک ، به وسیله دشمن یا بیماری و غیره ) بازداشته شدید ( و خواستید از احرام به در آئید ، بر شما است که ) هر آنچه از قربانی فراهم شود ( همچون شتر و گاو و گوسفند ، ذبح کنید و آن گاه از احرام به در آئید ) و سرهای خود را نتراشید تا قربانی به قربانگاه خود برسد ( همان جائی که حاجی در آن از انجام مراسم حجّ بازمانده ، و یا کعبه است ) ، و اگر کسی از شما بیمار شد ، یا ناراحتی در سر داشت ( به سبب زخمی بودن یا سردرد و یا بیماریهای دیگر ، و محتاج شد موی سر را بتراشد ، باید که ) فدیه بدهد ، از قبیل ( سه روز ) روزه یا صدقه ( که دادن خوراک یک‌روزه شش نفر ندار است ) و یا گوسفندی ( که باید ذبح و میان فقراء تقسیم شود ) . و وقتی که ( از دشمن یا بیماری ) در امان بودید ( و به حجّ و عمره رفتید و نخست ) کسی از عمره بهره‌مند گردد سپس حجّ را آغاز کند ، آنچه از قربانی میسّر شد ( ذبح می‌کند و به فقرای آنجا می‌دهد ) . و کسی که ( قربانی یا بهای قربانی را ) نیابد ، سه روز در ( ایّام ) حجّ ، و هفت روز هنگامی که بازگشت ( به خانه و کاشانه خود ، باید روزه بگیرد ) . این ده روز کاملی است ( که نباید از آنها غفلت شود ) این ( بهره‌مندی و آغاز از عمره ، یا قربانی و یا روزه‌داری ) از آن کسی است که خانواده او اهل مسجدالحرام ( یعنی ساکنان مکّه و دوروبر آن ) نباشد . ( تقوا داشته باشید ) و از خدا بترسید و بدانید که خدا دارای کیفر سختی است . توضیحات: « أَتِمُّوا » : به تمام و کمال انجام دهید . « أُحْصِرْتُمْ » : محاصره شدید . بازداشته شدید . « إسْتَیْسَرَ » : ممکن شد . دست داد . « الْهَدْیِ » : چهارپایانی که برای قربانی در موسم حجّ به مکّه گسیل می‌گردند . « لا تَحْلِقُوا » : نتراشید . « مَحِلَّ » : مکانی که در آن ذبح حیوان قربانی مشروع گردیده است . « صَدَقَةٍ » : طعام دادن . اطعام شش نفر از فقراء . « نُسُکٍ » : حیوانی که ذبح می‌شود ، و اقلّ آن گوسفندی است .

ترجمه: حجّ در ماههای معیّنی انجام می‌پذیرد ( که عبارتند از : شوّال و ذوالقعده و ذوالحجّه ) . پس کسی که ( در این ماهها با احرام یا تلبیه یا سوق دادن حیوان قربانی و شروع مناسک دیگر حجّ ) ، حجّ را بر خویشتن واجب کرده باشد ( و حجّ را آغاز نموده باشد ، باید آداب آن را مراعات دارد و توجّه داشته باشد که ) در حجّ آمیزش جنسی با زنان و گناه و جدالی نیست ( و نباید مرتکب چنین اعمالی شود ) . و هر کار نیکی که می‌کنید خداوند از آن آگاه است . و توشه برگیرید ( هم برای سفر حجّ و هم برای سرای دیگرتان و بدانید ) که بهترین توشه پرهیزگاری است ، و ای خردمندان ! از ( خشم و کیفر ) من بپرهیزید . توضیحات: « مَن فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ » : کسی که با آغازکردن اعمال حجّ ، حجّ را بر خود واجب کرد . « رَفَثَ‌ » : جماع . « فُسُوقَ » : سرکشی و نافرمانی . گناه و معصیت . « جِدَالَ‌ » : مشاجره . ستیزه . « أُوْلِی الألْبَابِ » : خردمندان .

ترجمه: گناهی بر شما نیست این که از فضل پروردگار خود برخوردار شوید ( و در ایّام حجّ به کسب و تجارت بپردازید ) . و هنگامی که از عرفات ( به سوی مزدلفه ) روان شدید ، خدا را ( با تهلیل و تکبیر و تلبیه ) در نزد مشعرالحرام یاد کنید ، و همان گونه که شما را رهنمون کرده است خدای را یاد کنید ( و با تضرّع و زاری و بیم و امید و این که گوئی که او را می‌بینید به ذکرش بپردازید ) اگرچه پیش از آن جزو گمراهان بوده باشید . توضیحات: « جُنَاحٌ‌ » : گناه . « اَن تَبْتَغُوا » : این که جویای سود از راه معامله و تجارت گردید ، مادام که هدف اصلی حجّ باشد . « أَفَضْتُمْ » : برجوشیدید و چست و چابک سرازیر شدید . « عَرَفَاتٍ » : عرفات مکانی است که روز عرفه ، یعنی نهم ذی‌الحجّه ، حاجیان در آن لبّیک‌گویان و ادعیه‌خوانان می‌مانند و نماز ظهر و عصر را در آنجا می‌گزارند و بعد از آن رهسپار مزدلفه می‌گردند . « الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ » : کوهی است در مزدلفه میان عرفات و مِنیا . « کَمَا هَدَاکُمْ » : همان گونه که رهنمودتان کرده است .

ترجمه: سپس از همان جا که مردم روان می‌شوند ( و از مکان واحدی به نام عرفات به سوی سرزمین مِنیا می‌کوچند ) روان شوید ، و از خداوند آمرزش ( گناهان و کجرویهای پیشین خود را ) بخواهید ( و بدانید که ) بی‌گمان خداوند آمرزنده و مهربان است ( و توبه و بازگشت بندگان مخلص را می‌پذیرد ) . توضیحات: « اَفِیضُوا » : روان شوید . « مِنْ حَیْثُ » : از همان جائی که .

ترجمه: و هنگامی که مناسک ( حجّ ) خود را انجام دادید ( و مراسم آن را به پایان بردید و پراکنده شدید ) همان گونه که پدران خویش را یاد می‌کنید ( و به افتخارات نیاکان مباهات می‌نمائید ) خدا را یاد کنید و بلکه بیشتر از آن ، ( زیرا بزرگی و عظمت در پرتو ارتباط با خدا است . مردمان دو گروهند : ) کسانی هستند که می‌گویند : خداوندا ! به ما در دنیا ( نیکی رسان و سعادت و نعمت ) عطاء کن . ( و لذا ) چنین کسانی در آخرت بهره‌ای ( از سعادت و نعمت و رضایت الهی ) ندارند . توضیحات: « قَضَیْتُمْ » : به جای آوردید و به تمام و کمال به پایان بردید . « مَنَاسِکَ‌ » : عبادات مختصّ حجّ . اعمال حجّ . « کَذِکْرِکُمْ ءَابَآءَکُمْ » : همان گونه که پدران خود را یاد می‌کردید . گویند عربها بعد از انجام اعمال حجّ و اتمام مراسم آن ، در مِنیا گِرد می‌آمدند و مفاخر آباء و محاسن اجدادشان را یاد می‌کردند و می‌ستودند . « خَلاقٍ » : بهره و نصیبی از نعمت .

ترجمه: و برخی از آنان می‌گویند : پروردگارا ! در دنیا به ما نیکی رسان و در آخرت نیز به ما نیکی عطاء فرما ( و سرای آجل و عاجل ما را خوش و خرّم گردان ) و ما را از عذاب آتش ( دوزخ محفوظ ) نگاهدار . توضیحات: « قِنَا » : ما را به دور دار . از ماده ( وقی ) .

ترجمه: اینان ( که جویای سعادت دنیا و آخرتند و در پی خوشبختی هر دو سرایند ) از دسترنج خود بهره‌مند خواهند شد ( و برابر کوششی که برای دنیا می‌ورزند و تکاپوئی که در راه آخرت از خود نشان می‌دهند ، در هر دو جهان از کرده خود سود می‌برند و سعادت دارین نصیبشان خواهد گردید ) ، و خدا سریع‌الحساب است ( و به اعمال همگان آشنا است و هر چه زودتر پاداش و پادافره بندگان را خواهد داد ) . توضیحات: « أُوْلئِکَ » : اشاره به هر دو گروه ، یا اشاره به گروه دوم است .

ترجمه: و در روزهای مشخّصی ( که سه روز ایّام التشریق ، یعنی یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ماه ذی‌الحجّه است و حاجیان در مِنیا بسر می‌برند ) خدا را یاد کنید ( و با اذکار و ادعیه به عبادت و پرستش او بپردازید ) . و اگر کسی ( عبادت سه روزه را در دو روز اوّل ایّام التشریق انجام دهد و ) شتاب نماید ، گناهی بر او نیست ( و مانعی نخواهد بود که روز سوم برای رمی جمرات نباشد ) ، و کسی که ماندگار شود و ( از رخصت استفاده نکند ، بهتر هم خواهد بود و ) گناهی نخواهد داشت ، ( و این رخصت تعجیل یا تأخیر و نفی گناه از شتابنده و ماندگار ، تنها ) از آنِ کسی است که تقوا پیشه سازد ( و از منهیّات و محرّمات خویشتن را به دور دارد ) . از ( خشم و انتقام ) خدا بپرهیزید و بدانید که در پیشگاه او جمع خواهید شد ( و به اعمال و اقوالتان رسیدگی خواهد گردید و پاداش نیکان و پادافره بدان داده خواهد شد ) . توضیحات: « أُذْکُرُوا اللهَ » : مقصود از ذکر ، تکبیر و تهلیل و تحمید و تسبیح است که پس از نماز ، و هنگام رمی جمرات ، و در وقت ذبح قربانی گفته می‌شود . « أَیَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ » : روزهای معلوم و مشخّص ، که سه روز بعد از عید قربان است و ایّام التشریق نام دارد و حاجیان در مِنیا بدین هنگام به رمی جمرات مشغول می‌گردند . « فَمَن تَعَجَّلَ » : اگر رمی جمرات در دو روز اوّل یا در خود سه روز انجام شود ، بلامانع است . « تُحْشَرُونَ » : جمع آورده می‌شوید ( نگا : آل‌عمران / 12 و 158 ، انعام / 38 ) .

ترجمه: در میان مردم کسی یافته می‌شود که سخن او در ( باره امور و اسباب معاش ) زندگی دنیا ، تو را به شگفت می‌اندازد ( و فصاحت و حلاوت کلام او ، مایه اعجاب تو می‌شود ) و خدا را بر آنچه در دل خود دارد گواه می‌گیرد ( و ادّعاء دارد که آنچه می‌گوید ، موافق با چیزی است که در درون پنهان می‌دارد ، و گفتار و کردارش یکی است ) . و حال آن که او سرسخت‌ترین دشمنان است . توضیحات: « یُعْجِبُکَ » : تو را به شگفت می‌آورد . توجّه تو را به خود جلب می‌کند . « فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا » : در زندگی دنیا . درباره امور زندگی دنیا . « یُشْهِدُ اللهَ » : خدا را گواه می‌گیرد . « أَلَدُّ » : صفت مشبّهه و به معنی سخت و شدید است ، یا این که اسم تفضیل و به معنی سرسخت‌ترین و گردنکش‌ترین است . « الْخِصَامِ » : مصدر باب مفاعله و به معنی خصومت و دشمنی است ، و یا این که جمع مکسّر خَصْم ، به معنی دشمنان است .

ترجمه: و هنگامی که پشت می‌کند و می‌رود ( و یا به ریاست و حکومتی می‌رسد ) ، در زمین به تلاش می‌افتد تا در آن فساد و تباهی ورزد و زرع و نسل ( انسانها و حیوانات ) را نابود کند ( و با فساد و تباهی خود ، اقوات و اموال و ارواح را از میان ببرد ) ، و خداوند فساد و تباهی را دوست نمی‌دارد . توضیحات: « تَوَلَّیا » : والی و سرور شد . پشت کرد و رفت . « الْحَرْثَ » : کشت و زرع . « النَّسْلَ » : نژاد انسان یا حیوان . نسل مصدر است و در معنی اسم مفعول به کار رفته است ، همچون خلق و مخلوق .

ترجمه: و هنگامی که بدو گفته می‌شود : از خدا بترس ( و اقوال و افعال برابر دار و به جای افساد اصلاح کن ) ، عظمت ( و نخوت ، سراپای ) او را فرا می‌گیرد و ( غرور ) گناه ( او را به بزهکاری وادار ) می‌کند . پس دوزخ او را بسنده است و چه بد جایگاهی است . توضیحات: « إتَّقِ اللهَ » : از خدا بترس . « اَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ » : عزّت بزهکارانه و غرور گناه او را فرا می‌گیرد . کبریا و نخوت دروغین او را به انجام گناه بیشتر می‌کشاند . « حَسْبُهُ » : او را بس است . او را کافی و بسنده است . « الْمِهَادُ » : آرامگاه . قرارگاه . بستر .

ترجمه: و در میان مردم کسی یافته می‌شود که جان خود را ( که عزیزترین چیزی است که دارد ) در برابر خوشنودی خدا می‌فروشد ( و رضایت الله را بالاتر از دنیا و مافیها می‌شمارد و همه چیز خود را در راه کسب آن تقدیم می‌دارد ) و خداوندگار نسبت به بندگان بس مهربان است ( و بدانان در برابر کار اندک ، نعمت جاوید می‌بخشد و بیش از توانائی انسانی برایشان تکالیف و وظائف مقرّر نمی‌دارد ) . توضیحات: « یَشْرِی‌ » : می‌فروشد ( نگا : نساء / 74 ) . « إبْتِغَآءَ » : خواستن . طلبیدن . مفعولٌ‌له است . « مَرْضَاةِ » : رضایت . خوشنودی . مَرْضاة مصدر میمی‌است و برابر رسم‌الخطّ قرآنی با ( ت ) نوشته شده است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! همگی ( اسلام را به تمام و کمال بپذیرید و ) به صلح و آشتی درآئید ، و از گامهای اهریمن ( و وسوسه‌های وی ) پیروی نکنید ( و به دنبال او راه نروید ) . بی‌گمان او دشمن آشکار شما است . توضیحات: « السِّلْمِ » : صلح و صفا . اسلام . تسلیم . « کَآفَّةً » : جملگی . همگی . حال ضمیر ( و ) در فعل ( أُدْخُلُوا ) یا مصدر است . « أُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَآفَّةً » : جملگی به صلح گردن نهید . جملگی به اسلام درآئید و با تمام وجود بدان بگروید . اسلام را به تمام و کمال بپذیرید . به شریعت واحده همگانی اسلام درآئید . « خُطُوَاتِ » : جمع خُطْوَة ، گامها . « خُطُوَات‌ » : منظور آرایشگری و وسوسه‌انگیزی اهریمن است .

ترجمه: و اگر بعد از آمدن دلائل واضح ( و حجّتهای باهر ، از راه خدا دور گشتید و طریق شیطان پیش گرفتید و از جاده حق ) منحرف و دچار لغزش شدید ( و به دام اهریمن افتادید ) بدانید ( از دست عدالت آفریدگار فرار نتوانید کرد ) که بی‌گمان خدا توانا و حکیم است ( و بر همه چیز چیره و همه کارهایش مطابق حکمت است ) . توضیحات: « زَلَلْتُمْ » : لغزیدید . بیراهه رفتید و منحرف گشتید . « الْبَیِّنَاتُ » : دلائل روشن . « عَزِیزٌ » : غالب . چیره . « حَکِیمٌ » : آن که کارها را به مقتضای حکمت انجام می‌دهد .

ترجمه: آیا آنان که راه صلح و آشتی نمی‌پویند و دین اسلام را نمی‌جویند انتظار دارند که خدا و فرشتگان ( آشکارا در برابر دیدگانشان ظاهر گردند و ) در زیر سایه‌بانهای ابر به سوی ایشان بیایند ( و رو در رو با آنان به سخن درآیند ؟ ! ) . و حال آن که فرمان ( بر قطع امید محال ایشان ) انجام پذیرفته است ( و چنین کاری رخ نمی‌دهد ) و همه کارها به سوی خدا برگشت داده می‌شود . توضیحات: « هَلْ یَنظُرُونَ » : آیا انتظار می‌کشند ؟ استفهام انکاری است و به معنی : انتظار نمی‌کشند . « ظُلَلٍ » : جمع ظُلَّة ، سایه‌بانها . « الْغَمَامِ » : ابر . ابر سفید . « قُضِیَ الأَمْرُ » : کار از کار گذشته است . کار انجام و به پایان رسیده است . فرمان خدا بر آن رفته است . این آیه شریفه دو مفهوم عمده دارد : یکی در بالا گذشت ( نگا : انعام / 158 ) . دیگری عبارت است از : اینان چندان انتظاری نمی‌کشند که قیامت فرا می‌رسد و عذاب خدا و فرشتگان عذاب در سایه‌بانهای ابر سفید که نشانه سرعت و نعمت است ، ولی برای اینان نقمت است ، سر می‌رسند و کار از کار می‌گذرد و همه امور به سوی خدا باز گردانده می‌شود ( نگا : زخرف / 66 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) از بنی‌اسرائیل بپرس : چقدر معجزه‌های بزرگ و دلائل روشنی به آنان داده‌ایم‌ ؟ ( لیکن ایشان نعمتهای خدا را نادیده گرفته و ناسپاسی کرده‌اند ) و هر که نعمت خدای را دگرگونه کند ( و به جای ایمان بدان و شکر بر آن ، نسبت بدان کفر ورزد و ناسپاسی کند ) پس از آن که به سویش آمد ( و به دستش رسید و بر آن اطّلاع یافت ، خدا چنین کسی را دچار عذاب سختی خواهد کرد ) چه بی‌گمان خداوند شدیدالعقاب است . توضیحات: « سَلْ » : بپرس . « کَمْ » : چه اندازه . چه زیاد . « بَیِّنَةٍ » : روشن . « فَإِنَّ اللهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ » : این عبارت می‌تواند با تقدیر ( لَهُ ) در آخر ، جواب شرط باشد . یا این که تعلیل جواب شرط بوده و به جای آن آورده شده باشد ، که تقدیر آن چنین خواهد بود : وَ مَن یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللهِ ، عاقَبَةُ أَشَدَّ عُقُوبَةِ ، لاِنَّهُ شَدِیدُ الْعِقَابِ .

ترجمه: زندگی دنیا برای کافران آراسته و پیراسته شده است ( و همین غرور زینت عارضی و نعمت فانی ، ایشان را گول زده است و از خدا بی‌خبر کرده است ) و مؤمنان را ( که شیفته دلباخته دنیا نشده و بیشتر به امر آخرت مشغولند و احیاناً دستشان تهی است ) مسخره می‌کنند ، ( اینان فراموش کرده‌اند که دنیا پل آخرت است و به آن اندازه باید بدان پرداخت که عبور میسّر گردد ) و روز رستاخیز پرهیزگاران بالاتر از ایشانند ( و باید بدانند که داشتن مال دنیا نشانه بزرگی و برتری کسی و نداشتن آن نشانه کوچکی و پستی فردی نیست ، بلکه بود و نبود نعمت دنیا وسیله آزمون و امتحان همگان است ) و خداوند به هرکس که بخواهد بدون ( در نظر داشتن ) حساب ( کفر یا ایمان ) روزی می‌رساند ( و مال زیاد عطاء می‌دارد و سرانجام وقت بازپرسی و دادرسی و پاسخگوئی فرا می‌رسد ) . توضیحات: « زُیِّنَ » : آراسته گردیده است . « یَسْخَرُونَ مِنْ . . . . » : مَسخره می‌کنند . مورد استهزاء قرار می‌دهند .

ترجمه: مردمان ( برابر فطرت در آغاز از نظر اندیشه و صورت اجتماعی یک‌گونه و ) یک دسته بودند . ( کم‌کم دوره صِرف فطری به پایان رسید و جوامع و طبقات پدید آمدند و بنا به استعدادهای عقلی و شرائط اجتماعی ، اختلافات و تضادهائی به وجود آمد و مرحله بلوغ و بیداری بشریّت فرا رسید ) پس خداوند پیغمبران را برانگیخت تا ( مردمان را به بهشت و دوزخ ) بشارت دهند و بترسانند . و کتاب ( آسمانی ) که مشتمل بر حق بود و به سوی حقیقت ( و عدالت ) دعوت می‌کرد ، بر آنان نازل کرد تا در میان مردمان راجع بدانچه اختلاف می‌ورزیدند داوری کند ( و بدین وسیله مرحله نبوّت فرا رسید . آن گاه ) در ( مطالب و حقّانیّت ) کتاب ( آسمانی ) تنها کسانی اختلاف ورزیدند که در دسترسشان قرار داده شده بود ، و به دنبال دریافت دلائل روشن ، از روی ستمگری و کینه‌توزی ( و خودخواهی و هواپرستی ، در پذیرش و فهم و ابلاغ و اجرا کتاب ) اختلاف نمودند ( و مرحله اختلاف در دین و ظهور دینداران و دین‌سازان حرفه‌ای فرا رسید و زمینه بروز و سلطه طاغوت فراهم شد ) . پس خداوند کسانی را که ایمان آورده بودند ، با اجازه خویش ( که مایه رشد فکری و ایمان پاک و زمینه رستن از انگیزه‌های نفسانی و تمسّک کامل به کتاب آسمانی است ) به آنچه که حق بود و در آن اختلاف ورزیده بودند ، رهنمون شد ، و خداوند هر کسی را که بخواهد به راه راست ( که همان راه حق است ) رهنمود می‌نماید ( تا حق را از میان انحرافها و اختلافها دریابند ، و مرحله برگشت به دین راستین و حاکمیّت کتاب و شریعت فرا رسد ) . توضیحات: « اُمَّةً » : ملّت . دسته . « بَعَثَ » : برانگیخت . فرستاد . « وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ » : و حال آن که درباره آن کتاب ، یا درباره آن حق اختلاف پیدا نکردند ، مگر . . . « بَغْیاً » : از روی ستم . از حسادت . مفعولٌ‌له است . « بِإِذْنِهِ » : به فرمان او . به توفیق و مرحمت او . معنی دیگر آیه : مردمان جملگی بر سرشت واحدی بودند ، و این سرشت ، استعداد هدایت و ضلالت را داشت . بر برخی از آنان ، اسباب هدایت چیره گشت ، و بر برخی دیگر ضلالت غالب آمد . به همین علّت انسانها اختلاف پیدا کردند و خداوند آنان را دریافت و پیغمبرانی را به عنوان هادی و مژده‌رسان و بیم‌دهنده ایشان به سویشان روانه کرد ، و به همراهشان کتابهای مشتمل بر حق فرستاد ، تا این کتابها میان مردمان حَکَم و داور گردند و کشمکش با رجوع بدانها از میان برخیزد . ولیکن تنها آنان که از هدایت پیغمبران سود بردند ایمان آوردند ، آن کسانی که خداوند به هنگام اختلاف ، به سوی حق رهنمودشان کرد . و این خدا است که طرفداران حق را - اگر مخلص باشند - موفّق می‌گرداند ( نگا : تفسیرالمنتخب ) .

ترجمه: آیا گمان برده‌اید که داخل بهشت می‌شوید بدون آن که به شما همان برسد که به کسانی رسیده است که پیش از شما درگذشته‌اند ؟ ( شما که هنوز چنین رنجها و دردهائی را ندیده‌اید و باید چشم به راه تحمّل حوادث تلخ و ناگوار در راه کردگار باشید و بدانید : نخست رنج سپس گنج ) . زیانهای مالی و جانی ( و شدائد و مشکلات ، آن چنان ملّتهای پیشین را احاطه کرده است و ) به آنان دست داده است و پریشان گشته‌اند که پیغمبر و کسانی که با او ایمان آورده بوده‌اند ( هم‌صدا شده و ) می‌گفته‌اند : پس یاری خدا کی ( و کجا ) است‌ ؟ ! ( لیکن خدا هرگز مؤمنان را فراموش ننموده است و پس از تعلیم فداکاری به مؤمنان و آبدیدگی ایشان که رمز تکامل است ، به وعده خود وفا کرده و بدیشان پاسخ گفته است که : ) بیگمان یاری خدا نزدیک است . توضیحات: « اَمْ » : بلکه آیا . « وَ لَمَّا یَأْتِکُمْ » : و حال آن که هنوز به شما نرسیده است ( نگا : حجرات / 14 ) : « مَثَلُ » : حال . وضع . « خَلَوْا » : رفته‌اند . درگذشته‌اند . « الْبَأْسَآءُ » : فقر . جنگ . شدّت و سختی . « الضَّرَّآءُ » : بیماری . تنگدستی . ضرر و زیان . « زُلْزِلُوا » : به تکان افتاده‌اند . پریشان و آشفته گشته‌اند . « مَتَیا نَصْرُ اللهِ ؟ » : یاری خدا کی خواهد بود ؟ البتّه این سخن به صورت درخواست یاری و حصول مدد کردگاری بیان شده است و جنبه تمنّا و تقاضا را داشته است . « أَلا » : هان !

ترجمه: از تو می‌پرسند : چه چیز را صدقه و انفاق کنند ؟ بگو : آنچه از ( مال و دارائی پاکیزه و ) پسندیده صدقه و انفاق می‌کنند از آن پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و بیچارگان و واماندگان در راه ( و بریده از مال و دارائی خویش ) است . و هر کار نیکی که می‌کنید خداوند از آن آگاه است . توضیحات: « مَاذَا » : چه چیز ؟ « خَیْرٍ » : مراد مال و ثروت است . « الْمَسَاکِینِ » : درماندگان و بیچارگانی که درآمدشان کفاف خرجشان را نمی‌کند ( نگا : کهف / 79 ) . « إبْنِ السَّبِیلِ » : مسافر تهیدستی که دسترسی به اهل و عیال و مال و منال خود ندارد .

ترجمه: جنگ بر شما واجب ( کفائی ) گشته است ، و حال آن که ( بنابه سرشت انسانی ) از آن بیزارید ، لیکن چه بسا چیزی را دوست نمی‌دارید و آن چیز برای شما نیک باشد ، و چه بسا چیزی را دوست داشته باشید و آن چیز برای شما بد باشد ، و خدا ( به رموز کارها آشنا است و از جمله مصلحت شما را ) می‌داند و شما ( از اسرار امور بی‌خبرید و مصلحت خود را چنان که شاید و باید ) نمی‌دانید . توضیحات: « کُرْهٌ » : ناپسند . ناخوشایند . « عَسَیا » : چه بسا .

ترجمه: از تو درباره جنگ‌کردن در ماه حرام می‌پرسند . بگو : جنگ در آن ( گناهی ) بزرگ است . ولی جلوگیری از راه خدا ( که اسلام است ) و بازداشتن مردم از مسجدالحرام و اخراج ساکنانش از آن و کفر ورزیدن نسبت به خدا ، در پیشگاه خداوند مهمتر از آن است ، و برگرداندن مردم از دین ( با ایجاد شبهه‌ها در دلهای مسلمانان و شکنجه ایشان و غیره ) بدتر از کشتن است . ( مشرکان ) پیوسته با شما خواهند جنگید تا اگر بتوانند شما را از آئینتان برگردانند ، ولی کسی که از شما از آئین خود برگردد و در حال کفر بمیرد ، چنین کسانی اعمالشان در دنیا و آخرت بر باد می‌رود ، و ایشان یاران آتش ( دوزخ ) می‌باشند و در آن جاویدان می‌مانند . توضیحات: « الْشَّهْرِالْحَرَامِ » : ( نگا : بقره / 194 ) . « قِتَالٍ » : جنگیدن . بدل از ( الْشَّهْرِ ) است . « صَدٌّ » : بازداشتن . ممانعت . واژه ( صَدٌّ ) مبتدا است و کلمات ( کُفْرٌ ) و ( إِخْرَاجٌ ) عطف بر آن بوده و واژه ( أَکْبَرُ ) خبر است . « کُفْرٌ بِهِ » : کافرشدن به خدا است . « الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ » : عطف بر ( سَبِیلِ اللهِ ) است . « فِتْنَةُ » : کفر و شرک . برگرداندن از دین ( نگا : بقره / 191 ) . « مَن یَرْتَدِدْ » : هر که برگردد . « حَبِطَتْ » : باطل و تباه گشته و هدر رفته است .

ترجمه: کسانی که ایمان آورده‌اند و کسانی که هجرت نموده‌اند و در راه خدا جهاد کرده‌اند ، آنان رحمت خدا را چشم می‌دارند ، و خداوند آمرزنده و مهربان است . توضیحات: « یَرْجُونَ » : امیدوارند . انتظار دارند .

ترجمه: درباره باده و قمار از تو سؤال می‌کنند . بگو : در آنها گناه بزرگی است و منافعی هم برای مردم دربر دارند ، ولی گناه آنها بیش از نفع آنها است . و از تو می‌پرسند : چه چیز را صدقه و انفاق کنند ؟ بگو : مازاد ( نیازمندی خود ) . این چنین خداوند آیات ( و احکام ) را برای شما روشن می‌سازد ، شاید ( درباره مصالح دنیا و آخرت خود ) بیندیشید . توضیحات: « الْخَمْرِ » : می . « الْمَیْسِرِ » : قمار با همه انواع آن . « الْعَفْوَ » : اضافه بر نیاز . مازاد بر نفقه . آنچه به رنج نیندازد ( نگا : اعراف / 199 ) . مفعولٌ‌به فعل محذوف ( أَنفِقُوا ) است . « یُبَیِّنُ » : روشن می‌گرداند .

ترجمه: ( تا راجع به نیازهای روحی و جسمی خود ) در دنیا و آخرت ( اندیشه کنید ) . و درباره یتیمان می‌پرسند ( که نظر اسلام راجع به معامله و مخالطه با ایشان چیست‌ ؟ ) . بگو : هر چیز که صلاح ایشان در آن باشد ، نیک و پسندیده است ، و اگر با آنان ( زندگی خود را به قصد اصلاح نه افساد ) بیامیزید ( مانعی ندارد ) . ایشان برادران ( دینی ) شما هستند ( و انتظار چنین کمکی می‌رود ) ، و خداوند مفسد را از مصلح ( موجود در میان شما ، جدا می‌سازد و ) می‌شناسد ، و اگر خدا می‌خواست ( با تعیین تکالیف و وظائف سخت در امر سرپرستی یتیمان ) شما را به زحمت می‌انداخت . بی‌گمان خداوند چیره و حکیم است ( و قانونی جز آنچه مصالح بندگان در آن باشد ، وضع نمی‌کند ) . توضیحات: « فِی الدُّنْیَا وَ اْلآخِرَةِ » : درباره کار و بار دنیا و آخرت . در اینجا مضاف محذوف است ، از قبیل ( امور . شؤون ) . و جار و مجرور متعلّق به ( یُبَیِّنُ ) یا ( تَتَفَکَّرُونَ ) در آیه پیشین است . « وَ إِن تُخَالِطُوهُمْ » : و اگر با آنان همزیستی کنید در خوردن و نوشیدن و مسکن و زن‌دادن و زن‌گرفتن ، شایسته است و از شما انتظار همین است . « أَعْنَتَ » : به رنج انداخت . از ماده ( عَنَت ) به معنی مشقّت .

ترجمه: و با زنان مشرک ( غیر اهل کتاب ) تا ایمان نیاورند ازدواج نکنید ، و بی‌گمان کنیز مؤمنی از زن ( آزاد ) مشرکی بهتر است ، اگرچه ( زیبائی یا ثروت یا موقعیّت او ) شما را به شگفتی انداخته باشد ( و دلباخته او بوده باشید ) ، و ( زنان و دختران خود را ) به ازدواج مردان مشرک در نیاورید ، مادامی که ایمان نیاورند . و بی‌گمان غلام مؤمنی از مرد مشرکی بهتر است اگرچه ( زیبائی یا ثروت یا موقعیّت او ) شما را به شگفتی انداخته باشد ( و دل از کفتان ربوده باشد ) . آنان ( اعم از زنان یا مردان مشرک ) به سوی آتش ( دوزخ ) دعوت می‌کنند ( و سبب شقاوت می‌گردند ) و خدا به سوی بهشت و آمرزش به فرمان خود و توفیق خویش دعوت می‌کند ( و پیروی از دستور او ، وسیله سعادت می‌شود ) ، و خدا آیات خود را برای مردم روشن می‌سازد ( و احکام شریعت را با دلائل واضح تفهیم می‌نماید ) تا این که ( راه صلاح و سعادت خویش را بشناسند و ) یادآور شوند . توضیحات: « لا تَنکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ » : با زنان مشرک ازدواج نکنید . « أَمَةٌ‌ » برده . بنده . « لا تَنکِحُوا الْمُشْرِکِینَ » : زنان را به ازدواج کافران درنیاورید . « عَبْدٌ » : برده . بنده . « یَدْعُونَ » : فرا می‌خوانند . دعوت می‌کنند . « یَدْعُو » : فرا می‌خواند . دعوت می‌کند . در رسم‌الخطّ قرآنی الفی در آخر دارد . « بِإِذْنِهِ » : به اراده و توفیق خود . « یَتَذَکَّرُونَ » : متذکّر شوند . پند و عبرت گیرند .

ترجمه: و از تو درباره ( آمیزش با زنان به هنگام ) حیض می‌پرسند . بگو : زیان و ضرر است ( و علاوه از نافرمانی ، بیماریهائی به دنبال دارد ) . پس در حالت قاعدگی از ( همبستری با ) زنان کناره‌گیری نمائید ، و با ایشان نزدیکی نکنید تا آن گاه که پاک می‌شوند . هنگامی که پاک شوند ، از مکانی که خدا به شما فرمان داده است ( و راه طبیعی زناشوئی و وسیله حفظ نسل است ) با آنان نزدیکی کنید . بی‌گمان خداوند توبه‌کاران و پاکان را دوست می‌دارد . توضیحات: « الْمَحِیضِ » : قاعدگی . خون ماهانه . موقع قاعدگی . موضع قاعدگی . این واژه مصدر میمی یا اسم مکان و یا اسم زمان می‌تواند باشد . « أَذیً » : اذیّت و آزار . زیان و ضرر . پلیدی و پلشتی . « إعْتَزِلُوا » : کناره‌گیری کنید . « لا تَقْرَبُوهُنَّ » : با ایشان نزدیکی زناشوئی نکنید . « حَتَّیا یَطْهُرْنَ » : تا وقتی که پاک می‌گردند . یعنی خون ماهانه پایان می‌گیرد و غسل انجام می‌پذیرد . یا این که خون ماهانه پایان می‌گیرد و بس . « مِنْ حَیْثُ » : از همان جائی که . در همان جائی که . « الْمُتَطَهِّرِینَ » : پاکیزه‌دارندگان .

ترجمه: زنان شما محلّ بذرافشانی شما هستند ، پس از هر راهی که می‌خواهید به آن محلّ درآئید ( و زناشوئی نمائید به شرط آن که از موضع نسل تجاوز نکنید ) ، و برای خود ( با انتخاب همسران شایسته و پرورش فرزندان صالح و بایسته ، توشه‌ای ) پیشاپیش بفرستید ، و از خدا خویشتن را برحذر دارید ( و به هنگام حیض با زنان نزدیکی نکنید و از راهی جز راه بقای نوع بشر با ایشان زناشوئی ننمائید ) و بدانید که شما او را ملاقات خواهید کرد ( و از شما درباره اعمال و اقوالتان پرسیده خواهد شد ) ، و مژده بده به مؤمنان ( که با رعایت حدود دین ، سعادت اخروی و رضایت پروردگار را به دست خواهند آورد ) . توضیحات: « حَرْثٌ » : کشتزار . « أَنَّیا شِئْتُمْ » : هرگونه که خواستید . نشسته ، ایستاده ، بر رو افتاده ، بر پشت افتاده ، و غیره . به شرط آن که در قُبُل باشد نه دُبُر . « قَدِّمُوا لِأَنفُسِکُمْ » : برای خویشتن پیشاپیش بفرستید . یعنی با انجام اعمال شایسته برای آخرت توشه‌ای بیندوزید . « مُلاقُوهُ » : ملاقات‌کنندگان او .

ترجمه: و خدا را آماج سوگندهای خویشتن نکنید ، ( زیرا کثرت سوگند منافی با تعظیم نام خداوند است . پس زیاد سوگند نخورید ) تا این که نیکوکار و پرهیزگار شوید و ( بتوانید ) میان مردمان به اصلاح بپردازید و خدا شنوا و دانا است . توضیحات: « عُرْضَةً » : نصب شده . در معرض قرار گرفته . مانع . سدّ راه . این واژه مصدر است و در معنی اسم مفعول یعنی معروض به کار رفته است . « لا تَجْعَلُوا اللهَ عُرْضَةً . » : نام خدا را آماج تیر سوگندهای راست یا دروغ خود نسازید تا این که نیک شوید . سوگند خوردنتان به خدا نباید مانع از آن بشود که نیکی کنید و . . . « أَیْمَانِ » : جمع یَمِین ، سوگندها . چیزهائی که بر آنها سوگند یاد می‌شود . « أَن تَبَرُّوا » : تا این که نیک باشید . این که نیکی کنید . فعل مضارع مجزوم و جواب نهی است ، و تقدیر چنین است : لِتَکُونُوا بِرّاً . و یا این که فعل مضارع منصوب و علّت نهی است و تقدیر چنین است : فِی أَن تَبَرُّوا . برخی هم ( أَن تَبَرُّوا ) را مبتدا و خبر آن ( أَوْلَی ) یا ( أَمْثَلُ ) محذوف دانسته‌اند .

ترجمه: خداوند شما را به خاطر سوگندهائی که بدون توجّه یاد می‌کنید ( و از روی عادت ، نه از روی قصد و نیّت از دهان می‌پرد ) مؤاخذه نخواهد کرد ( و کفّاره یا عقاب بر آن مترتّب نیست ) ولیکن شما را در برابر آنچه دلهایتان کسب کرده است ( و از روی اراده و اختیار بوده است ) مؤاخذه می‌کند ( و کفّاره یا عقاب بر آن مترتّب است ) ، و خداوند آمرزنده و بردبار است ( و گناهان را می‌بخشد و لغزشها را نادیده می‌گیرد و در رساندن عقاب شتاب نمی‌ورزد ) . توضیحات: « لا یُؤَاخِذُکُمْ » : مورد بازخواستتان قرار نمی‌دهد . « اللَّغْوِ » : یاوه . پوچ . لغو در سوگند ، یعنی سوگندی که بدون قصد و اراده و از روی عادت بر زبان رانده می‌شود . مانند : آری والله . نه‌والله . که بدون قصد سوگند ، از روی عُرف و عادت بر زبان جاری می‌گردد و کفّاره ندارد . « مَا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ » : آنچه که از دل بر می‌آید و با قصد و اراده اداء می‌گردد . « حَلِیمٌ » : شکیبا .

ترجمه: کسانی که زنان خویش را ایلاء می‌نمایند ( یعنی سوگند یاد می‌کنند که با ایشان آمیزش جنسی ننمایند ) حق دارند چهار ماه انتظار بکشند ( و باید بدانند که خدا از چنین سوگندی خوشنود نیست ، و در ضمن این چهار ماه باید وضع خود را با همسر خویش از نظر زندگی و طلاق روشن سازند . در این فرصت ) اگر بازگشت کردند ( و سوگند خویش را نادیده گرفتند و با زنان خود همبستر شدند ، چه بهتر ، کفّاره سوگند را می‌پردازند و ازدواج به حالت خود باقی است ) . چه خداوند بسی آمرزنده و مهربان است . توضیحات: « یُؤْلُونَ » : سوگند می‌خورند . از مصدر ( إیلاء ) و از ماده ( أَلْوَة ) یا ( أَلْیَة ) به معنی سوگند . إیلاء در اصطلاح شرع به معنی این است که مرد سوگند بخورد که با همسرش نزدیکی نکند . « تَرَبُّصُ » : انتظار کشیدن . منتظر ماندن . « فَآءُوا » : برگشتند . رجوع کردند .

ترجمه: و اگر تصمیم بر جدائی گرفتند ( و در این مدّت بازنگشتند ، پس از انقضای آن ، یکی از دو راه در پیش است : برگشت به زندگی زناشوئی عادی ، یا طلاق به اختیار یا به اجبار . و باید بدانند که گفتار و کردارشان از دید خدا پنهان نمی‌ماند ) چه خداوند شنوا و دانا است . توضیحات: « عَزَمُوا » تصمیم گرفتند . عزم خود را جزم کردند .

ترجمه: و زنان مطلّقه باید ( بعد از طلاق ) به مدّت سه بار عادت ماهانه ( و یا سه‌بار پاک‌شدن از حیض ) انتظار بکشند ( و عدّه نگهدارند ، تا روشن شود که حامله نیستند ) ، و اگر ( در ایمان خود صادق هستند و راست می‌گویند که ) به خدا و روز رستاخیز باور دارند ، برای آنان حلال نیست که خدا آنچه را ( اعم از جنین یا خون ماهانه ) در رحم ایشان آفریده است پنهان کنند ، و شوهران آنان برای برگرداندنشان ( به زندگی زناشوئی و از سرگرفتن آن ) در این ( مدّت عدّه ، از دیگران ) سزاوارترند ، در صورتی که ( شوهران به راستی ) خواهان اصلاح باشند ( و نخواهند به همسران خود زیان برسانند و خیانت نمایند ، که در این صورت سروکارشان با خدا است ) و برای همسران ( حقوق و واجباتی ) است ( که باید شوهران اداء بکنند ) همان گونه که بر آنان ( حقوق و واجباتی ) است که ( باید همسران اداء بکنند ) به گونه شایسته‌ای ( که برابر عرف مردمان و موافق با شریعت اسلام باشد ) . و مردان را بر زنان برتری ( رعایت و حفاظت در امور خانوادگی ) است . و خداوند باعزّت و باحکمت است ( و برای آنان قوانینی وضع می‌کند که با حکمت سازگار است ) . توضیحات: « الْمُطَلَّقَاتُ » : زنان طلاق داده شده . « قُرُوءٍ » : جمع قُرْء ، حیض یا پاک‌شدن از حیض . « أَرْحَام‌ » : جمع رَحِم ، زهدانها ، بچّه‌دانها . « بُعُولَة‌ » : جمع بَعْل ، شوهران . « أَحَقُّ » : بسی شایسته و سزاوار . واژه ( أَحَقُّ ) اسم تفضیل است و در اینجا معنی تفضیل ندارد و بلکه برای مبالغه است . « الْمَعْرُوفِ » : پسندیده . کار نیکوئی که خداوند بدان دستور داده است . از قبیل حسن معاشرت و زیان نرساندن و غیره . . . « لِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ » : مردان را بر زنان منزلت است . منظور درجه و منزلت سرپرستی و مراقبت از ایشان است ( نگا : نساء / 34 ) .

ترجمه: طلاق دو بار است ( آن طلاقی که حق مراجعت در آن محفوظ است . بعد از دو مرتبه طلاق ، یکی از دو کار را باید کرد : ) نگاهداری ( زن ) به گونه شایسته ( و عادلانه ) یا رهاکردن ( او ) با نیکی ( و بایستگی و به دور از ظلم و جور . بعد از طلاق سوم ، حق مراجعت سلب می‌شود مگر بعد از ازدواج راستین با شوهر دیگری و وقوع طلاق میان او و شوهر اخیر ) . و برای شما حلال نیست که چیزی از آنچه ( مهر ایشان کرده‌اید یا ) بدیشان داده‌اید بازپس بگیرید ، مگر این که ( شوهر و همسر ) بترسند که نتوانند حدود خدا را پابرجا دارند . پس اگر ( ای گروه مؤمنان ) بیم داشتید که حدود الهی را رعایت نکنند ، گناهی بر ایشان نیست که زن فدیه و عوضی بپردازد ( و در برابر آن طلاق بگیرد ) . اینها حدود و مرزهای ( احکام شرعی ) الهی است و از آنها تجاوز نکنید ، و هرکس از حدود و مرزهای ( اوامر و نواهی ) الهی تجاوز کند ( ستمگر بوده و ) بی‌گمان این چنین کسانی ستمگرند ( و به خود و به جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند ستم می‌نمایند ) . توضیحات: « مَرَّتَانِ » : دوبار . دو دفعه . « إمْسَاک‌ » : نگاه‌داری کردن . « تَسْرِیحٌ » : رهاکردن . طلاق‌دادن . « أَلطَّلاقُ مَرَّتَانِ » : طلاقی که بعد از آن ، از سرگرفتن زناشوئی آزاد است ، دو بار است و بس . « إِحْسَانٍ » : زیبا رفتارکردن . « وَ لا یَحِلُّ لَکُمْ . . . » . برای شما حلال نیست که . این هنگامی است که جدائی به میل و رغبت مرد انجام بگیرد ( نگا : نساء / 20 ) . « حُدُودَ اللهِ » : احکام و شرائع خدا . « جُنَاح » : گناه . بزه . « إفْتَدَتْ بِهِ » : زن آن را برای رهائی خویشتن داد .

ترجمه: پس اگر ( بعد از دو طلاق و رجوع ، بار دیگر باز هم ) او را طلاق داد ، از آن به بعد زن بر او حلال نخواهد بود ، مگر این که با شوهر دیگری ازدواج کند ( و با او آمیزش جنسی نماید و ازدواج واقعی و جدّی صورت گیرد ؛ نه موقّتی و فریبکارانه ) . در این صورت اگر ( شوهر دوم ) او را طلاق داد ، گناهی بر آن دو ( زن و شوهر اوّل ) نخواهد بود که ( به کانون زندگی زناشوئی ) برگردند ( و زن با شوهر اوّل مجدّدا ازدواج نماید ) در صورتی که امیدوار باشند که می‌توانند حدود الهی را ( محترم بشمارند و ) پابرجا دارند . و اینها حدود الهی است که خدا آنها را برای کسانی که آگاهند ( و به شرع اسلام ایمان دارند ) بیان می‌نماید . توضیحات: « حَتَّیا تَنکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ » : تا آن گاه که با شوهری جز او به طور دائم و به روال عادی ازدواج می‌کند ، و . . . « فَلا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا » : بر شوهر نخست و همسر نخست گناهی نیست .

ترجمه: و هنگامی که زنان را طلاق دادید ، و به ( آخرین روزهای ) عدّه خود رسیدند ، یا به طرز صحیح و عادلانه‌ای آنان را نگاه دارید ( و با ایشان آشتی کنید ) یا آنان را به طرز پسندیده و دادگرانه‌ای رها سازید ، و به خاطر زیان رسانیدن بدیشان و تعدّی کردن بر ایشان ، هیچ گاه ( با آنان آشتی نکنید و ) ایشان را نگاه ندارید ، و کسی که چنین کند ، بی‌گمان به خویشتن ستم کرده است ، و ( با این گونه اعمال و سوءاستفاده کردن از قوانین ) آیه‌های ( احکام و حدود ) خدا را به باد استهزاء نگیرید ، و نعمت خدا را بر خود ( که از جمله الفت میان شوهر و همسر و تنظیم امور زندگی خانوادگی است ) و آنچه را که از کتاب و حکمت ( یعنی قرآن و اسرار شریعت اسلام ) بر شما نازل کرده است و شما را با آن پند می‌دهد ، به خاطر بیاورید و از ( خشم ) خدا بپرهیزید و بدانید که بی‌گمان خداوند از هر چیزی آگاه است . توضیحات: « بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ » : به انقضاء عدّه خود نزدیک شدند . « أَجَل‌ » : مدّت . در اینجا مراد سپری‌شدن آخرین روزهای عدّه است . « سَرِّحُوهُنَّ » : آنان را رها سازید . آنان را طلاق دهید . « ضِرَاراً » : زیان‌رساندن . مفعولٌ‌له است . « هُزُواً » : بازیچه . مسخره . مصدری است به معنی اسم مفعول ، یعنی مَهْزُوء . مفعول دوم ( لا تَتَّخِذُوا ) است . « الْحِکْمَة » : گفتار یا کردار درست و بجا . عطف صفت بر موصوف است ( نگا : احزاب / 34 ) .

ترجمه: و هنگامی که زنان را طلاق دادید و مدّت عدّه خود را به پایان رسانیدند ، مانع آنان نشوید که با شوهران ( سابق یا با کسان دیگری ) ازدواج کنند ، اگر در میانشان به طرز پسندیده‌ای تراضی برقرار گردد ( و خواسته باشند زندگی خانوادگی آبرومندانه‌ای به راه اندازند ) ، این ( احکام حکیمانه همراه با ترغیب و ترهیبی که گذشت ) همان چیزی است که کسانی از شما بدان پند داده می‌شوند که به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند . این ( اوامر و نواهی الهی ) برای شما ( از نظر رشد علائق و روابط اجتماعی و تطهیر نفوس از زنگ بدگمانیها و آلودگیهای محیط ) پربرکت‌تر و پاکیزه‌تر ( از ممانعت زنان از ازدواج با دیگران و غیره ) است ، و خدا ( مصالح اجتماعی بشری و فوائد نهفته در این احکام را ) می‌داند و شما ( اسرار این اوامر و نواهی را چنان که شاید و باید ) نمی‌دانید . توضیحات: « لا تَعْضُلُوهُنَّ » : ایشان را باز ندارید و از آنان ممانعت به عمل نیاورید . « اَزْکَیا » : بالنده‌تر و سودمندتر . « أَطْهَرُ » : پاکیزه‌تر و تمییزتر .

ترجمه: مادران ( اعم از مطلّقه و غیرمطلّقه ) دو سال تمام فرزندان خود را شیر می‌دهند ، هرگاه یکی از والدین یا هر دوی ایشان خواستار تکمیل دوران شیرخوارگی شوند ، بر آن کس که فرزند برای او متولّد شده ( یعنی پدر ) لازم است خوراک و پوشاک مادران را ( در آن مدّت به اندازه توانائی ) به گونه شایسته بپردازد . هیچ کس موظّف به بیش از مقدار توانائی خود نیست ، نه مادر به خاطر فرزندش ، و نه پدر به سبب بچّه‌اش باید زیان ببیند ( بلکه حق دیدار از فرزند برای هر دو محفوظ است و بر پدر پرداخت عادلانه ، و بر مادر پرورش مسلمانانه لازم است . چنانچه پدر بمیرد یا به سبب فقر از پرداخت حق حضانت عاجز باشد ) بر وارث فرزند چنین چیزی لازم است ( و در صورت دارا بودن ، باید آنچه بر پدر فرزند ، از قبیل خوراک و پوشاک و اجرت شیرخوارگی لازم بوده است بپردازد ) و اگر ( والدین ) خواستند با رضایت و مشورت همدیگر ( کودک را زودتر از دو سال ) از شیر بازگیرند گناهی بر آنان نیست . و اگر ( ای پدران ) خواستید دایگانی برای فرزندان خود بگیرید ، گناهی بر شما نیست ، به شرط این که حقوق آنان را به طور شایسته بپردازید ، و از ( خشم ) خدا بپرهیزید و بدانید که خدا بدانچه انجام می‌دهید بینا است ( لذا پدران و مادران خدا را در نظر دارند و به تربیت اولاد عنایت نمایند ) . توضیحات: « یُرْضِعْنَ » : باید شیر بدهند . « حَوْلَیْنِ » : مدّت دو سال . « رَضاعَة » : شیردادن . « الْمَوْلُودِ لَهُ » : پدر . « رِزْقُ » : نفقه . « کِسْوَة » : جامه . « بِالْمَعْرُوفِ » : به گونه شایسته و برحسب عُرف محیطی که زن در آن زندگی می‌کند . « لا تُضَآرَّ » : نباید زیان‌خورده بشود . ( لا ) حرف نهی است و ( تُضَآرَّ ) فعل مضارع مجزوم است و فتحه به جای جزمه آمده است . « فِصَال‌ » : از شیر بازگرفتن طفل . « تَرَاضٍ » : خوشنودی . « تَشَاوُرٍ » : رایزنی . « أَن تَسْتَرْضِعُوا » : این که دایه بگیرید . « مَا ءَاتَیْتُمْ » : آنچه به عنوان مزد برای دایه مقرّر داشته‌اید و بدو می‌دهید . ( ءَاتَیْتُمْ ) به منزله ( أَعْطَیْتُمْ ) است و به دو مفعول نیازمند است که هر دو در اینجا محذوفند . تقدیر چنین است : ( ءَاتَیْتُمُوهُ الْمَرَاضِعَ ) .

ترجمه: و کسانی که از شما ( مردان ) می‌میرند و همسرانی از پس خود به جای می‌گذارند ، همسرانشان باید چهار ماه و ده شبانه‌روز انتظار بکشند ( و عدّه نگاه دارند ) ، و هنگامی که به آخر مدّتشان رسیدند و آن را به پایان بردند ، گناهی بر شما نیست که هر چه می‌خواهند درباره خودشان به طور شایسته انجام دهند ( و اعمالی موافق با شرع از ایشان سر زند و با مرد دلخواه خود ازدواج کنند ) ، و خدا از آنچه می‌کنید آگاه است . توضیحات: « یُتَوَفَّوْنَ » : می‌میرند . « یَذَرُونَ » : ترک می‌گویند و به جای می‌گذارند . از ماده ( وذر ) . « یَتَرَبَّصْنَ » : انتظار می‌کشند . عِدّه نگاه می‌دارند . بدین معنی که زن شوهر مرده ، باید از آرایش و خواستگاری و ازدواج و خروج از منزل - مگر با بودن عذر شرعی - دوری کند . « أَرْبَعَةَ اَشْهُرٍ وَ عَشْراً » : چهار ماه و ده شبانه‌روز قمری . « فِی أَنفُسِهِنَّ » : درباره خود نسبت به خود . « بِالْمَعْرُوفِ » : کاری که معهود شرافتمندان و پسند اسلام است .

ترجمه: و گناهی بر شما ( مردان ) نیست که به طور کنایه از زنانی ( که شوهرانشان فوت کرده‌اند و در عدّه بسر می‌برند ) خواستگاری کنید ، و یا در دل خود تصمیم بر این کار را بگیرید ( بدون این که آن را اظهار نمائید ) ، خداوند می‌دانست شما آنان را یاد خواهید کرد ( و این گرایش فطری مردان نسبت به زنان است و خداوند با خواسته طبیعی شما به شکل معقول مخالف نیست ) ولی به آنان پنهانی وعده زناشوئی ندهید ، مگر این که به طرز پسندیده‌ای ( و به طور کنایه ) اظهار کنید ( امّا در همه حال ) اقدام به ازدواج ننمائید تا عدّه آنان بسر آید ، و بدانید که خداوند آنچه را در دل دارید می‌داند ، پس از ( مخالفت فرمان ) او خویشتن را برحذر دارید و بدانید که بیگمان خداوند بس آمرزنده و شکیبا است ( و در مجازات بندگان شتاب نمی‌کند ) . توضیحات: « عَرَّضْتُم بِهِ » : بدان گوشه زدید . آن را با کنایه گفتید . از قبیل این که بگوئید : تو بانوی شایسته و دینداری هستی . امیدوارم خداوند زن خوبی چون تو را نصیبم گرداند و . . . « خِطْبَةِ » : خواستگاری . « أَکْنَنتُمْ » : پنهان داشتید . « أَکْنَنتُمْ فِی أَنفُسِکُمْ » : به دل خود جای دادید . به اندیشه خود راه دادید . « اِلاّ أَن تَقُولُوا قَوْلاً مَّعْرُوفاً » : جز گفتار پسندیده و بزرگوارانه در کنایه خود به کار نبرید . « لا تَعْزِمُوا » : تصمیم نگیرید . قصد نکنید . « لا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکَاحِ » : در مدّت عدّه اقدام به عقد نکاح نکنید . چرا که در مدّت عدّه خواستگاری آشکار و بی‌پرده حرام است ، و عقد ازدواج در آن باطل است . « الْکِتَابُ » : مصدری است به معنی اسم مفعول یعنی : مکتوب به معنی مفروض که منظور عدّه است . مانند : لباس به معنی ملبوس .

ترجمه: اگر زنان را قبل از آمیزش جنسی و تعیین مَهر ( به عللی ) طلاق دهید ، گناهی بر شما نیست ( و در این موقع ) آنان را ( با هدیّه‌ای مناسب حال خود ) بهره‌مند سازید . آن کس که توانائی ( مالی ) دارد ، و آن کس که توانائی ( مالی ) ندارد ، به اندازه خودش ، هدیّه‌ای شایسته ( و مناسب حال دهنده و گیرنده ) می‌پردازد ، و این ( پرداخت هدیّه ) بر نیکوکاران الزامی است . توضیحات: « مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ » : اگر یا مادام که با آنان آمیزش جنسی انجام نداده باشید . واژه ( مَا ) می‌تواند شرطیّه باشد . یعنی : إِن لَّمْ تَمَسُّوهُنَّ . یا زمانیّه باشد . یعنی : مُدَّةَ لَمْ تَمَسُّوهُنَّ . « فَرِیضَةً » : صداق . مهریّه . « مَتِّعُوهُنَّ » : بدانان متاع دهید . متاع و مُتعه ، به معنی هدیّه‌ای است که شوهر بعد از طلاق به همسر مطلّقه خود می‌دهد . دادن آن به همسر مطلّقه‌ای که با او نزدیکی زناشوئی نشده و مهریّه‌ای برای وی قبلاً معیّن نگشته است واجب است ، و دادن آن به زنان مطلّقه دیگر مستحبّ است . « مُوسِعِ » : دارا . ثروتمند . « مُقْتِر » : نادار . تنگدست . « قَدَر » : اندازه توان . « مَتَاعاً » : بهره‌مند ساختن . اسم مصدر است و به جای تمتیع به کار رفته است و مفعول مطلق است . تقدیر آن چنین است : مَتِّعُوهُنَّ مَتَاعاً : « حَقّاً » : ثابت و پابرجا . ( بِالْمَعْرُوفِ ) صفت اوّل ( مَتَاعاً ) است ، و ( حَقّاً ) صفت دوم آن است . یا این که ( حَقّاً ) مفعول مطلق بشمار است و تقدیر آن چنین است : حَقَّ ذلِکَ حَقّاً .

ترجمه: و اگر زنان را پیش از آن که با آنان تماس بگیرید ( و آمیزش جنسی بنمائید ) طلاق دادید ، در حالی که مهریّه‌ای برای آنان تعیین نموده‌اید ، ( لازم است ) نصف آنچه را که تعیین کرده‌اید ( به آنان بدهید ) مگر این که آنان ( حق خود را ) ببخشند و یا ( اگر صغیر و یا سفیه هستند ، ولی آنان ، یعنی ) آن کس که عقد ازدواج در دست او است ، آن را ببخشد ، و اگر شما ( مردان ) گذشت کنید ( و تمام مهریّه را به زنان بپردازید ) به پرهیزگاری نزدیکتر است ، و گذشت و نیکوکاری را در میان خود فراموش مکنید . بیگمان خداوند به آنچه انجام می‌دهید بینا است . توضیحات: « نِصْفُ » : نیم . این واژه می‌تواند مبتدای خبر محذوف ، و یا خبر مبتدای محذوف باشد ، و تقدیر چنین است : فَعَلَیْکُمْ نِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ ؛ فَالْوَاجِبُ نِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ . « یَعْفُونَ » : زنان گذشت کنند . « یَعْفُو » : او گذشت کند . در رسم‌الخطّ قرآنی ، الف زائدی در آخر این فعل موجود است . « الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةَ الْنِّکَاحِ » : شوهر است . « فَضْل‌ » : بزرگواری و نیک رفتاری .

ترجمه: در انجام نمازها و ( به ویژه ) نماز میانه ( یعنی عصر ، کوشا باشید و ) محافظت ورزید و فروتنانه برای خدا بپا خیزید ( و با خشوع و خضوع ، در برابر دیدگان خود ، هیبت و عظمت خدا را مجسّم دارید ) . توضیحات: « صَلَوَات‌ » : نمازها . « الصَّلوةِ الْوُسْطَی‌ » : نماز میانه . بهترین نماز . واژه ( وُسْطَی ) به معنی وسط و گزیده و بهترین آمده است . دانشمندان اسلامی هر یک از نمازها را ( الصَّلاةِ الْوُسْطَی ) دانسته‌اند ، ولیکن ارجح اقوال دالّ بر نماز عصر است . « قَانِتِینَ » : خاشعین . فروتنانه و متواضعانه . حال ضمیر ( و ) در فعل ( قُومُوا ) است . از مصدر ( قُنُوت ) به معنی بریدن از امور جهان و پرداختن به مناجات یزدان و اشتغال به ذکر و دعای خداوند منّان است .

ترجمه: و اگر ( به خاطر جنگ یا خطر دیگری ) ترسیدید ( و نتوانستید با خشوع و خضوع لازم به نماز بایستید ، نماز را ترک نکنید ، بلکه آن را ) در حال پیاده یا سواره انجام دهید . امّا هنگامی که امنیّت خود را باز یافتید ( نماز را به صورت معمولی و به تمام و کمال به جای آورید و ) برابر آن چیزهائی که نمی‌دانستید و خدا به شما آموخت ، خدای را یاد کنید ( و به عبادت و نیایش بپردازید ) . توضیحات: « رِجَالاً » : جمع راجل ، پیادگان . « رُکْبَاناً » : جمع راکب ، سواران . ( رِجَالاً وَ رُکْبَاناً ) حال ضمیر ( و ) در جواب شرط محذوف است که تقدیر آن چنین است : فَإِنْ خِفْتُمْ فَصَلُّوا رَاجِلِینَ أَوْ رَاکِبِینَ . « کَمَا » : همان گونه که .

ترجمه: و کسانی که از شما در آستانه مرگ قرار می‌گیرند و همسرانی را از خود به جای می‌گذارند ، ( فرمان خدا این است که ) باید برای همسران خود وصیّت کنند که تا یک سال آنان را ( با پرداخت هزینه زندگی ) بهره‌مند سازند ، به شرط این که آنان ( خودشان از خانه شوهر ) بیرون نروند ، پس اگر بیرون روند هر کار پسندیده‌ای که نسبت به خود انجام دهند ( از قبیل ازدواج مجدّد ) گناهی بر شما نیست ، و خداوند توانا و حکیم است . توضیحات: « وَصِیَّةً‌ » : توصیه ، سفارش ، مفعول مطلق یا مفعولٌ‌به فعل محذوفی است و تقدیر آن چنین است : یُوصُونَ وَصِیَّةً . یا این که : کَتَبَ اللهُ عَلَیْهِمْ وَصِیَّةً . « مَتَاعاً » : مفعولٌ‌به فعل محذوف ( یُوصُونَ ) یا ( وَصِیَّةً ) است که به معنی ( تَوْصِیَةً ) می‌باشد . « غَیْرَ إِخْرَاجٍ » : بدل ( مَتَاعاً ) ، یا حال ( ألَّذِینَ ) یا ( أَزْوَاجاً ) ، و یا منصوب به نزع خافض می‌تواند باشد . آیه ( 234 ) حق واجبی است که گزیر و گریزی از آن نیست ، و این آیه بیانگر حقی است که زن در استفاده و عدم استفاده از آن آزاد است .

ترجمه: و برای زنان مطلّقه ، هدیّه مناسبی است ( که از طرف شوهر پرداخت می‌گردد و ) این حقی است بر مردان پرهیزگار . توضیحات: « حَقّاً » : مفعول مطلق فعل محذوفی است . تقدیر آن چنین است : حَقَّ ذلِکَ حَقّاً . با توجه به احکام گذشته ، زنان مطلّقه چهارگروهند : الف - زن مطلّقه‌ای که با او آمیزش جنسی شده است و مهریّه‌ای برای وی معلوم گشته است . چنین زنی ، عدّه نگاه می‌دارد و مهریّه خود را به تمام و کمال دریافت می‌نماید . ب - زن مطلّقه‌ای که با او آمیزش جنسی شده است و مهریّه‌ای برای وی معلوم نگشته است . چنین زنی ، عدّه نگاه می‌دارد و مهریّه‌ای مثل مهریّه خویشاوندان و زنان خانواده خویش دریافت می‌نماید . یعنی مهرالمثل بدو تعلق می‌گیرد . ج - زن مطلّقه‌ای که با او آمیزش جنسی نشده است و مهریّه برای او معلوم گشته است . چنین زنی نصف مهریّه خود را دریافت می‌دارد و عدّه‌ای ندارد . د - زن مطلّقه‌ای که با او آمیزش جنسی نشده است و مهریّه‌ای هم برای او معلوم نگشته است . چنین زنی وجوباً حق متاع به اندازه قدرت مالی شوهر دریافت می‌دارد ، و عدّه‌ای ندارد . یادآوری : دادن حق متاع به زنان بندهای [ « الف » و « ب » و « ج » ] مستحبّ است ، لیکن پرداخت آن به زنان گروه [د] واجب است . [نگا : تفسیر مراغی ، جزء دوم ، صفحه 197 و 205 . تفسیر المصحف المیسّر ، صفحه 48] .

ترجمه: خداوند این چنین آیات خود را برای شما شرح می‌دهد تا این که ( درباره احکام الهی و همه پدیده‌های جهان ) بیندیشید . توضیحات: « کَذَالِکَ » : بدینسان . با چنین بیانات خردپسندانه و قوانین خیرخواهانه .

ترجمه: آیا آگاهی ( از داستان شگفت ) کسانی که از خانه‌های خویش ، در حالی که هزاران نفر بودند ، از ترس مرگ بیرون رفتند ( و سستی نمودند و از جهاد با دشمن سر باز زدند ؟ ) پس خداوند بدیشان گفت : بمیرید . ( یعنی خداوند عوامل مرگ آنان را فراهم ساخت و با چیره‌شدن دشمن بر ایشان ، گرفتار کشتن و ذلّت و خواری شدند ) سپس خداوند آنان را ( با آگاهی و بیداری و پیکار قهرمانانه افرادی از ایشان ) زنده کرد . ( مگر نه این است که پذیرش ظلم و جور ، مرگ ملّتها است‌ ؟ ! و هرگاه گروهی از ایشان از غفلت خویش بیدار شدند و بپاخاستند ، خود و دیگران را با جبران مافات از نو زندگی و حیات می‌بخشند ؟ ! و چنین زندگی بزرگوارانه‌ای پس از زندگی ذلّت‌بار ، نعمت سترگی است و از فضل خدا است و ) بیگمان خداوند فضل خویش را شامل مردم می‌سازد ( فضلی که موجب شکر و سپاس است ) ولیکن بیشتر مردم شکرگزاری نمی‌کنند . توضیحات: « أَلَمْ تَرَإِلی‌ ؟ » : آیا آگاهی از ؟ مگر نمی‌دانی که‌ ؟ . مخاطب پیغمبر است و مراد ملّت او ، و هدفِ پرسش تحریک آنان برای آگاهی از این چنین کسانی و پندگیری از کار ایشان است . « الَّذِینَ خَرَجُوا » : کسانی که بیرون رفتند . خداوند نژاد و شماره و سرزمین چنین کسانی را روشن نفرموده است ، و چه بسا تنها جنبه ضرب‌المثل داشته باشد و برای پند و اندرز بوده و اصلاً داستانی در میان نباشد . « أُلُوفٌ » : جمع أَلْف ، هزاران . « حَذَرَ » : از ترس . مفعولٌ‌له است . « مُوتُوا . . . أَحْیَاهُمْ » : مراد از موت و حیات ، نابودی دسته‌ای و ماندگاری دسته‌ای است ، و این که زندگی شجاعانه و بزرگوارانه حیات است ، و زندگی ترسویانه و پستانه ، مرگ بشمار است . پس در اینجا سخن از موت و حیات معنوی است ( نگا : بقره‌ / 56 ، أنعام / 122 ، انفال / 24 ) .

ترجمه: و در راه خدا بجنگید و بدانید که خداوند شنوا و دانا است . توضیحات: « سَمِیعٌ » : شنوا است و گفتار هرکسی را می‌شنود . « عَلِیمٌ » : دانا است و از کردار و پندار هر کسی آگاه است .

ترجمه: کیست که به خدا قرض نیکوئی دهد تا آن را برای او چندین برابر کند ؟ و خداوند ( روزیِ بندگان را ) محدود و گسترده می‌سازد و به سوی او بازگردانده می‌شوید . توضیحات: « مَن ذَا الَّذِی » : چه کسی است که‌ ؟ ( مَنْ ) : مبتدا ، ( ذَا ) : خبر ، ( الَّذِی ) : صفت . « قَرْضاً » : مفعول مطلق و به معنی ( إقراض ) است ، یا مفعولٌ‌به و به معنی ( مقروض ) است . « قَرْضاً حَسَناً » : وام نیکو . و آن وقتی است که از مال حلال و با طیبه خاطر باشد . « فَیُضَاعِفَهُ » : تا چندین برابرش گرداند . « أَضْعَافاً » : جمع ( ضِعْف ) چندین برابر . مفعولٌ‌به دوم فعل ( یُضَاعِفَ ) یا حال ضمیر ( ه ) در ( یُضَاعِفَهُ ) است . « یَقْبِضُ » : باز می‌گیرد . کم می‌کند . « یَبْسُطُ » : گسترش می‌دهد . فراوان می‌گرداند .

ترجمه: آیا آگاهی از ( داستان شگفت ) جماعتی از بنی‌اسرائیل که بعد از موسی می‌زیستند و در آن وقت به پیغمبر خود گفتند : شاهی برای ما انتخاب کن تا ( تحت فرماندهی او ) در راه خدا جنگ کنیم . ( پیغمبرشان برای اطمینان از تصمیمشان بدیشان ) گفت : شاید اگر دستور پیکار به شما داده شود ( سرپیچی کنید و در راه خدا جهاد و ) پیکار نکنید . گفتند : چگونه ممکن است در راه خدا پیکار نکنیم ، در حالی که از خانه و فرزندانمان رانده شده‌ایم‌ ؟ امّا هنگامی که دستور پیکار به آنان داده شد ، همه جز عده کمی از ایشان سرپیچی کردند ( و به خود و پیغمبرشان و دینشان ستم نمودند ) و خداوند از ستمکاران آگاه است . توضیحات: « مَلاَ » : بزرگان قوم . « نَبِیٍّ » : پیغمبری . منظور سَموئیل است . « نُقَاتِلْ » : تا بجنگیم . مجزوم است چون جواب فعل امر ( إِبْعَثْ ) است . « عَسَیْتُمْ » : شاید شما . از افعال ناقصه است و اسم آن ضمیر ( تُمْ ) و خبر آن جمله ( أَلاّ تُقَاتِلُوا ) است . « مَا لَنَا » : چه می‌شود ما را ؟ چرا ما ؟ ( مَا ) : مبتدا ، ( لَنَا ) خبر است . « دِیَار » : جمع دار ، خانه و کاشانه . شهر و میهن . « کُتِبَ » : واجب گردید . « تَوَلَّوْا » : سرپیچی کردند . پشت نمودند و خلف وعده کردند .

ترجمه: و پیغمبرشان به آنان گفت : خداوند طالوت را برای زمامداری شما روانه کرده است . بزرگان قوم گفتند : چگونه او بر ما حکومت داشته باشد با این که ما از او برای زمامداری سزاوارتریم و او که مال و دارائی زیادی ندارد ؟ گفت : خدا او را بر شما برگزیده است و دانش و ( قدرت ) جسم او را وسعت بخشیده است و خداوند ملک خود را به هرکس که بخواهد می‌بخشد . و ( احسان و تصرّف و قدرت ) خداوند فراخ ، و آگاه ( از لیاقت افراد برای منصبها ) است . توضیحات: « أنَّیا » : چگونه‌ ؟ از کجا ؟ « لَمْ یُؤْتَ » : داده نشده است . « سَعَةً » : فزونی . فراوانی . « إصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ » : او را بر شما برگزیده است . « بَسْطَةً » : گسترش . فراخی . « وَاسِعٌ » : به معنی ( ذُوسَعَةٍ ) یعنی : دارا است ، یا به معنی ( مُوسِع ) یعنی : توسعه‌دهنده و بخشایشگر است .

ترجمه: و پیغمبرشان به آنان گفت : نشانه حکومت او این است که صندوق ( عهد ) به سوی شما خواهد آمد ( همان صندوق عهدی که دلگرمی و ) آرامشی از سوی پروردگارتان و یادگارهای خاندان موسی و هارون در آن است ، و فرشتگان آن را حمل می‌کنند . در این کار بیگمان نشانه‌ای برای شما است ( و چنین رهنمودی شما را بر آن می‌دارد که ) اگر مؤمن هستید ( بدو بگروید و به دنبال حق روان شوید ) . توضیحات: « ءَایَةَ » : نشانه . « مُلْک‌ » : سلطنت . حکومت . « تَابُوتُ‌ » : صندوق عهد . صندوق تورات . صندوقی بوده است که تورات در آن گذاشته شده بود . عَمالِقه آن را از بنی‌اسرائیل گرفته بودند ، ولی بعدها مجدّدا به دستشان افتاد . گویا در آن ، الواح شکسته ، عصا و جامه موسی ، و عمامه هارون ، و چیزهای دیگری بوده است . « سَکِینَةٌ » : آرامش . گویا هنگام جنگ ، موسی چنین صندوقی را در جلو لشکریان حرکت می‌داد و بدین وسیله بنی‌اسرائیل تقویت قلب پیدا می‌کردند و از میدان رزم نمی‌گریختند . « تَحْمِلُهُ الْمَلآئِکَةُ » : فرشتگان آن را برمی‌دارند . فرشتگان آن را نگهداری می‌کنند . کار پسندیده خارِق‌العاده‌ای که با دست و تصرّف انسانها انجام نگیرد ، عادةً به فرشتگان نسبت داده می‌شود ، همان گونه که در اینجا مذکور است .

ترجمه: و هنگامی که طالوت ( به فرماندهی لشکر بنی‌اسرائیل منصوب شد ) و سپاهیان را با خود بیرون برد ، بدیشان گفت : خداوند شما را به وسیله رودخانه‌ای آزمایش می‌کند . آنان که از آن بنوشند از ( پیروان ) من نیستند ، و آنان که جز مشتی از آن ننوشند از ( یاران ) من هستند . همگی جز عدّه کمی از آن نوشیدند . پس وقتی که او و افرادی که ایمان آورده بودند ( و از بوته آزمایش سالم به در آمده بودند ) از آن رودخانه گذشتند ( از کمی افراد خود ناراحت شدند و عدّه‌ای ) گفتند : امروز ما توانائی مقابله با جالوت و سپاهیان او را نداریم . امّا آنان که یقین داشتند که با خدای خویش ملاقات خواهند کرد ( و در روز رستاخیز پاداش خود را دریافت خواهند نمود ) گفتند : چه بسیارند گروههای اندکی که به فرمان خدا ( توفیق نصیبشان شده است و ) بر گروههای فراوانی چیره شده‌اند . و خداوند با بردباران ( و در صف استقامت‌کنندگان ) است . توضیحات: « فَصَلَ » : از محلّ اقامت دور کرد . حرکت داد . « نَهَرٍ » : رودخانه . « لَمْ یَطْعَمْهُ » : آن را نچشید و ننوشید . « غُرْفَةً » : مشتی . « جَاوَزَهُ » : از آن عبور کرد . « جَالُوتَ » : اسم مشهورترین پهلوانان دشمن بود . « فِئَةٍ » : گروه .

ترجمه: و هنگامی که در برابر جالوت و سپاهیان او قرار گرفتند ( و لشکریان فراوان و ساز و برگ مجهّز جنگی ایشان را دیدند ، به آفریدگار خویش پناه بردند و ) گفتند : پروردگارا ! ( بر دلهایمان آب ) صبر و شکیبائی بریز و گامهایمان را ثابت و استوار بدار و ما را بر جمعیّت کافران پیروز گردان . توضیحات: « بَرَزُوا » : بیرون رفتند و برای مبارزه آماده شدند . « أَفْرِغْ » : بریز . « اَقْدَام‌ » : جمع قَدَم ، گامها .

ترجمه: سپس به فرمان خدا ایشان را ( مغلوب کردند و ) فراری دادند ، و داود ( یکی از لشکریان طالوت ، ) جالوت را کشت ، و خداوند حکومت و حکمت بدو بخشید و از آنچه می‌خواست بدو یاد داد ، و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نکند ، فساد زمین را فرا می‌گیرد ، ولی خداوند نسبت به جهانیان لطف و احسان دارد . توضیحات: « هَزَمُوهُمْ » : ایشان را شکستند و فراری دادند . « ءَاتَاهُ » : بدو داد . « حِکْمَة » : مراد نبوّت است که انزال تورات بیانگر آن است ( نگا : نساء / 163 ) .

ترجمه: اینها آیات خدا است که آنها را به حق بر تو می‌خوانیم و تو از زمره فرستادگان ( خداوند ) هستی . توضیحات: « بِالْحَقِّ » : به گونه راستین ، به گونه‌ای که برای اهل کتاب شکّی در آن باقی نماند . ( بِالْحَقِّ ) حال فاعل ( نَحْنُ ) یا مفعول ( هَا ) در فعل ( نَتْلُوهَا ) است ، یعنی : مُتَلَبِّسِینَ بِالْحَقِّ وَ الْصَّوَابِ ، أَوْ مُتَلَبِّسَةً بِالْیَقِینِ .

ترجمه: این پیغمبران ( که نام برخی از آنان گذشت ) بعضی از ایشان را بر بعضی دیگر برتری دادیم . خداوند با برخی از آنان سخن گفت ، و بعضی را درجاتی برتر داد ، و به عیسی پسر مریم معجزاتی دادیم و او را با روح‌القدس ( یعنی جبرئیل ) تقویت و تأیید نمودیم . اگر خداوند می‌خواست کسانی که بعد از این پیغمبران می‌آمدند ، به دنبال نشانه‌های روشنی که به ( دست ) آنان می‌رسید ( و هدایت راستین و دین حقی را که دریافت می‌نمودند به مقتضای چنین هدایت و دینی ، همه ایشان ایمان می‌آوردند و اختلافی نمی‌ورزیدند و ) با یکدیگر نمی‌جنگیدند . ولیکن ( بنا به خواست خدا ) اختلاف ورزیدند و بعضی ایمان آوردند و برخی کافر شدند . و اگر خدا می‌خواست با هم نمی‌جنگیدند و به ستیز نمی‌خاستند ، ولی خداوند آنچه را می‌خواهد ( از روی حکمتی که خود می‌داند ) انجام می‌دهد . توضیحات: « کَلَّمَ اللهُ » : خدا با او سخن گفته است . عائد موصول ، یعنی ضمیر ( ه ) محذوف است ، و تقدیر چنین است : کَلِمَةُ اللهُ . . . « دَرَجَاتٍ » : مراتب و منازل . منصوب است چون مفعول دوم ( رَفَعَ ) در مفهوم ( بَلَّغَ ) است ، یا حال ( مِن بَعْضِهِمْ ) و در مفهوم ( ذَا دَرَجَاتٍ ) ، یا مفعول مطلق است و درجات در مفهوم ( رفعات ) است ، منصوب به نزع خافض است و حرف جرّ ( عَلی یا إِلی یا فی ) محذوف است . « بَیِّنَات‌ » : دلائل روشن . معجزات مذکور در ( آل‌عمران / 49 ) . « أَیَّدْنَاهُ » : یاری و توانائیش دادیم . « رُوحِ الْقُدُسِ » : روح پاک . یعنی : جبرئیل . اضافه موصوف به صفت است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! ( برخی ) از آنچه بهره شما کرده‌ایم ( در راه خدا ) صرف کنید ، پیش از آن که روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی و نه دوستی و رفاقتی و نه میانجیگری و شفاعتی است ، و کافران ستمگرند ( و به خود و جامعه خود ظلم می‌کنند ، و نتیجه ظلم آنان در آن روز ظاهر خواهد شد ) . توضیحات: « أَنفِقُوا » : ببخشید . خرج کنید . « بَیْعٌ » : خرید و فروش . « خُلَّةٌ » : دوستی . رفاقت . مراد دوستی و رفاقتی است که سودمند شود و مایه نجات گردد ( نگا : انفطار / 19 ) . والاّ مؤمنان در آخرت دوست همدیگر خواهند بود ( نگا : زخرف / 67 ) . « شَفَاعَةٌ » : میانجیگری . نفی شفاعت در این آیه به طور مطلق است ، ولیکن مقیّد به آیه‌های دیگر است ، از جمله إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً ( طه / 109 ) . وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی ( انبیاء / 28 ) .

ترجمه: خدائی بجز الله وجود ندارد و او زنده پایدار ( و جهان هستی را ) نگهدار است . او را نه چرتی و نه خوابی فرا نمی‌گیرد ( و همواره بیدار است و سستی و رخوت بدو راه ندارد ) . از آنِ او است آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است ( و در ملک کائنات ، او را انبازی نیست ) . کیست آن که در پیشگاه او میانجیگری کند مگر با اجازه او ؟ می‌داند آنچه را که در پیش روی مردمان است و آنچه را که در پشت سر آنان است ( و مطلع بر گذشته و حال و آینده ، و آگاه بر بود و نبود جهان است و اصلاً همه زمانها و مکانها در پیشگاه علم او یکسان است . مردمان ) چیزی از علم او را فراچنگ نمی‌آورند جز آن مقداری را که وی بخواهد . ( علم و دانش محدود دیگران ، پرتوی از علم بی‌پایان و بی‌کران او است ) . فرماندهی و فرمانروائی او آسمانها و زمین را دربر گرفته است ، و نگاهداری آن دو ( برای او گران نیست و ) وی را درمانده نمی‌سازد و او بلندمرتبه و سترگ است . توضیحات: « حَیّ » : زنده جاوید و باقی پایدار . « قَیُّوم‌ » : نگهدار جهان و گرداننده امور آن . ( الْحَیُّ ) و ( الْقَیُّومُ ) : صفت یا بدل ، و یا خبر مبتدای محذوف می‌باشد . « سِنَةٌ » : چرت . از ماده ( وسن ) . « مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ » : آنچه در پیش روی آنان است که امور مربوط به این جهان است . « مَا خَلْفَهُمْ » : آنچه در پشت سر آنان است که امور مربوط به آن جهان یعنی آخرت است . « لا یُحِیطُونَ » : احاطه نمی‌کنند . فراچنگ نمی‌آورند . « کُرْسِیُّ » : تخت سلطنت . عرش . در اینجا مراد علم و عظمت و قدرت خدا است . « لا یَؤُودُهُ » : او را درمانده و ناتوان نمی‌سازد و بر او سنگینی نمی‌کند . از ماده ( أود ) .

ترجمه: اجبار و اکراهی در ( قبول ) دین نیست ، چرا که هدایت و کمال از گمراهی و ضلال مشخّص شده است ، بنابراین کسی که از طاغوت ( شیطان و بتها و معبودهای پوشالی و هر موجودی که بر عقل بشورد و آن را از حق منصرف کند ) نافرمانی کند و به خدا ایمان بیاورد ، به محکم‌ترین دستاویز درآویخته است ( و او را از سقوط و هلاکت می‌رهاند و ) اصلاً گسستن ندارد . و خداوند شنوا و دانا است ( و سخنان پنهان و آشکار مردمان را می‌شنود و از کردار کوچک و بزرگ همگان آگاهی دارد ) . توضیحات: « إِکْرَاهَ » : وادار کردن . واداشتن . « رُشْد » : هدایت . راه درست . « غَیّ » : ضلالت . راه کج . « طَاغُوت‌ » : هر معبودی جز خدا . شیطان . هر کس و هر چیزی که اطاعت از آن ، مایه طغیان و دوری از راه حق شود ، چه آفریده‌ای که پرستیده شود ، و چه فرماندهی که در شرّ و بدی از او فرمانبرداری گردد ، و چه اهریمنی باشد که انسان را از راه به در برد . مفرد و جمع و مذکّر و مؤنّث در آن یکسان است . « عُرْوَةِ » : دستاویز . « وُثْقَیا » : مؤنّث ( أَوْثَق ) بس محکم و استوار . « إِنفِصَام‌ » : گسستن .

ترجمه: خداوند متولّی و عهده‌دار ( امور ) کسانی است که ایمان آورده‌اند . ایشان را از تاریکی‌های ( زمخت گمراهی شکّ و حیرت ) بیرون می‌آورد و به سوی نور ( حق و اطمینان ) رهنمون می‌شود . و ( امّا ) کسانی که کفر ورزیده‌اند ، طاغوت ( شیاطین و داعیان شرّ و ضلال ) متولّی و سرپرست ایشانند . آنان را از نور ( ایمان و فطرت پاک ) بیرون آورده به سوی تاریکیهای ( زمخت کفر و فساد ) می‌کشانند . اینان اهل آتشند و در آنجا جاویدانه می‌مانند . توضیحات: « وَلِیّ » : دوست . یاور . خداوند ولی مؤمنان است و آنان را به راه خیر و خوبی رهنمون می‌شود و یاریشان می‌نماید . شیطان ولی کافران است و آنان را به راه پلشتی و زشتی می‌خواند و بدیشان چنین می‌نمایاند که خیرخواه آنان است و بدیشان سود می‌رساند . « ظُلُمَات‌ » : تاریکیها . « خَالِدُونَ » : جاویدانان .

ترجمه: آیا با خبری از کسی که با ابراهیم درباره ( الوهیّت و یگانگی ) پروردگارش راه مجادله و ستیز در پیش گرفت ، بدان علّت که خداوند بدو حکومت و شاهی داده بود ( و بر اثر کمی ظرفیّت از باده غرور سرمست شده بود ) ؟ هنگامی که ابراهیم گفت : پروردگار من کسی است که ( با دمیدن روح در بدن و بازپس گرفتن آن ) زنده می‌گرداند و می‌میراند . او گفت : من ( با عفو و کشتن ) زنده می‌گردانم و می‌میرانم . ابراهیم گفت : خداوند خورشید را از مشرِق برمی‌آورد ، تو آن را از مغرب برآور . پس آن مرد کافر واماند و مبهوت شد . و خداوند مردم ستمکار ( مُصرّ بر تبهکاری ، و دشمن حق ) را هدایت نمی‌کند . توضیحات: « أَلَمْ تَرَ إِلَیا ؟ » : آیا آگاهی از ؟ باید آگاه باشی از ؟ « حَآجَّ » : مجادله و منازعه کرد . به حجّت‌گوئی و حجّت خواهی نشست . « أَنْ ءَاتَاهُ اللهُ الْمُلْکَ » : چون که خدا بدو حکومت و شاهی داده بود . یعنی سلطنت و قدرت او را مغرور کرده بود و به انکار خدا واداشته بود . « بُهِتَ » : مبهوت گردید . خاموش و درمانده و سرگردان و بی‌برهان شد .

ترجمه: یا ( آیا آگاهی از ) همچون کسی که از کنار دهکده‌ای گذر کرد ، در حالی که سقف خانه‌ها فرو تپیده بود و دیوارهای آنها بر روی سقفها فرو ریخته بود ؛ گفت : چگونه خدا این ( اجساد فرسوده و از هم پاشیده مردمان اینجا ) را پس از مرگ آنان زنده می‌کند ؟ پس خدا او را صد سال میراند و سپس زنده‌اش گرداند و ( به او ) گفت : چه مدّت درنگ کرده‌ای‌ ؟ گفت : ( نمی‌دانم ، شاید ) روزی یا قسمتی از یک روز . فرمود : ( نه ) بلکه صد سال درنگ کرده‌ای . به خوردنی و نوشیدنی خود ( که همراه داشتی ) نگاه کن ( و ببین که با گذشت این زمان طولانی به اراده خدا ) تغییر نیافته است . و بنگر به الاغ خود ( که چگونه از هم متلاشی شده است . ما چنین کردیم ) تا تو را نشانه ( گویائی از رستاخیز ) برای مردمان قرار دهیم . ( اکنون ) به استخوانها بنگر که چگونه آنها را برمی‌داریم و بهم پیوند می‌دهیم و سپس بر آنها گوشت می‌پوشانیم . هنگامی که ( این حقائق ) برای او آشکار شد ، گفت : می‌دانم که خدا بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « أَوْ کَالَّذِی‌ » : یا آگاهی از داستان آن کسی که . حرف کاف زائد است ، و تقدیر چنین است : أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی مَرَّ . یا کاف به معنی مِثل و برای تشبیه است . در این صورت عطف بر معنی کلام سابق است . چرا که ( أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَآجَّ ) همسان ( أَلَمْ تَرَ کَالَّذِی حَآجَّ ) است ، و ( أَوْ کَالَّذِی مَرَّ ) عطف بر آن است . « خَاوِیَةٌ » : فرو تپیده . فرو ریخته . « عُرُوش » : جمع عَرْش ، سقفها . « أَنَّیا » : چگونه‌ ؟ « أَمَاتَ » : میراند . « لَبِثْتَ » : درنگ کرده‌ای . مانده‌ای . « لَمْ یَتَسَنَّهْ » : تغییر نکرده است . با گذشت سالها فاسد و تباه نگشته است . گوئی سالهائی بر آن نگذشته است . از ماده ( سنه ) است ، یا از ماده ( سنو ) و هاء آن برای سکته است ، مانند ( کِتابِیَهْ ) و علامت جزم حذف حرف عله است . « نُنشِزُ » : فراهم می‌چینیم و بهم می‌پیوندیم . « نَکْسُو » : می‌پوشانیم .

ترجمه: و ( به خاطر بیاور ) هنگامی را که ابراهیم گفت : پروردگارا ! به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی . گفت : مگر ایمان نیاورده‌ای‌ ؟ ! گفت : چرا ! ولی تا اطمینان قلب پیدا کنم ( و با افزودن آگاهی بیشتر ، دلم آرامش یابد ) . گفت : پس ( در این صورت ) چهار تا از پرندگان را بگیر و آنها را به خود نزدیک گردان ( تا مشخّصات و ممیّزات آنها را دریابی . آن گاه آنها را ذبح کن و در هم بیامیز ) ، سپس بر سر هر کوهی قسمتی از آنها را بگذار . بعد آنها را بخوان ، به سرعت به سوی تو خواهند آمد ، و بدان که خداوند چیره و باحکمت است . توضیحات: « مَوْتَیا » : جمع میّت ، مردگان . « بَلَیا » : آری . حرف جواب است . برای ابطال نفی متقدّم و افاده اثبات مفهوم بعد از خود می‌آید . « صُرْهُنَّ » : آنها را به خود نزدیک کن . آنها را بهم بیامیز . آنها را پاره پاره کن . از ماده ( صَور ) به معنی میل یا قطع . « جُزْءاً » : قطعه و پاره و تکّه . « أُدْعُهُنَّ » : آنها را صدا بزن . « سَعْیاً » : شتابان . مصدری است به معنی اسم فاعل و حال بشمار است و تقدیر چنین است : یَأْتِینَکَ سَاعِیَاتٍ . همچون : جَآءَ زَیْدٌ رَکْضاً ؛ أَیْ رَاکِضاً . یا این که مفعول مطلق است و همچون قَعَدْتُ جُلُوساً می‌باشد .

ترجمه: مثل کسانی که دارائی خود را در راه خدا صرف می‌کنند ، همانند دانه‌ای است که هفت خوشه برآرد و در هر خوشه صد دانه باشد ، و خداوند برای هر که بخواهد آن را چندین برابر می‌گرداند ، و خدا ( قدرت و نعمتش ) فراخ ( و از همه چیز ) آگاه است . توضیحات: « سَنَابِلَ » : جمع سُنبُلة ، خوشه‌ها . « یُضَاعِفُ » : چندین برابر می‌گرداند . « وَاسِعٌ » : دارای انعام و رحمت فراگیر .

ترجمه: کسانی که دارائی خود را در راه خدا صرف می‌کنند و به دنبال آن منّتی نمی‌گذارند و آزاری نمی‌رسانند ، پاداششان نزد پروردگارشان است ( و اندازه اجرشان را کسی جز خدا نمی‌داند ) ، و نه ترسی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین خواهند شد . توضیحات: « لا یُتْبِعُونَ » : به دنبال نمی‌آورند . ملحق نمی‌سازند . « مَنّاً » : منّت . « أَذیً » : اذیّت و آزار .

ترجمه: گفتار نیک و گذشت ، بهتر از بذل و بخششی است که اذیّت و آزاری به دنبال داشته باشد . و خداوند بی‌نیاز و بردبار است . توضیحات: « قَوْلٌ » : گفتار . سخن . « مَعْرُوفٌ » : نیک . پسندیده . « یَتْبَعُهَا » : به دنبال آن بیاید .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! بذل و بخششهای خود را با منّت و آزار ، پوچ و تباه نسازید ، همانند کسی که دارائی خود را برای نمودن به مردم ، ریاکارانه صرف می‌کند و به خدا و روز رستاخیز ایمان ندارد . مَثَل چنین کسی همچون مَثَل قطعه سنگ صاف و لغزنده‌ای است که بر آن ( قشری از ) خاک باشد ( و بذرافشانی شود ) ، و باران شدیدی بر آن ببارد ( و همه خاکها و بذرّها را فرو شوید ) و آن را به صورت سنگی صاف ( و خالی از هر چیز ) برجای گذارد . ( چنین ریاکارانی ) از کاری که انجام داده‌اند سود و بهره‌ای برنمی‌گیرند ، و خداوند گروه کفرپیشه را ( به سوی خیر و صلاح ) رهنمود نمی‌نماید . توضیحات: « صَدَقَاتِ‌ » : بذل و بخششها . احسان و نیکیها . « رِئَآءَ » : ریا . ظاهرفریبی . منصوب است چون مفعولٌ‌له ، یا حال است و به معنی : مُرائی . « صَفْوَان‌ » : سنگ بزرگ صاف و لغزنده . « وَابِلٌ » : باران تند . رگبار باران . « صَلْداً » : سخت و لغزنده وبدون گرد و غبار .

ترجمه: مثل کسانی که دارائی خود را برای خوشنودی خدا و استوار کردن جانهای خود ( بر ایمان و احسان ) صرف می‌کنند ، همچون مثل باغی است که روی پشته‌ای باشد ( و از هوای آزاد و نور آفتاب به حدّ کافی بهره گیرد ) و باران شدیدی بر آن ببارد و در نتیجه چندین برابر میوه دهد ، و اگر هم باران شدیدی بر آن نبارد ، باران خفیفی بر آن ببارد ، ( به سبب خاک خوب و آفتاب مناسب و هوای آزاد ، باز هم ببار نشیند ) ، و آنچه را انجام می‌دهید خدا می‌بیند . توضیحات: « إبْتِغَآءَ » : خواستن . طلبیدن . مفعولٌ‌له یا حال است و به معنی طالبین . « مَرْضَاتِ » : رضایت . خوشنودی . مَرْضاة مصدر میمی است و برابر رسم‌الخطّ قرآنی با ( ت ) نوشته شده است . « تَثْبِیتاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ » : برای استوارکردن جانهایشان بر ایمان و احسان . برای عادت دادن خود به بذل و بخشش و پایدارکردن خویشتن بر ایمان . به خاطر یقین و باوری که از ته دل به پاداش خدا دارند . مفعولٌ‌له است ، یا حال است و به معنی مُثَبِّتِینَ . « جَنَّةٍ‌ » : باغ . « رَبْوَةٍ » : زمین مرتفع . پشته . « أُکُل‌ » : محصول . میوه . « ضِعْفَیْنِ » : دوچندان . چهار برابر . چندین برابر . « طَلٌّ » : باران خفیف . منظور این است که بذل و بخشش چنین کسانی هرگونه که باشد نتیجه و ثمره خود را می‌دهد و در پیشگاه خدا محفوظ و پیوسته در حال افزایش خواهد بود .

ترجمه: آیا کسی از شما دوست می‌دارد که باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که از زیر درختان آن ، جویبارها روان باشد و برای او در آن هرگونه میوه‌ای ( از میوه‌های دیگر ) باشد ، و در حالی که به سن پیری رسیده و فرزندانی ( کوچک و ) ضعیف داشته باشد ، ( در این هنگام ) گردبادی ( کوبنده ) که در آن آتش ( سوزانی ) باشد ، به باغ برخورد کند و آن را بسوزاند ؟ ! این چنین خداوند آیات خود را برایتان بیان و آشکار می‌سازد ، شاید بیندیشید ( و با نیروی اندیشه راه حق را بیابید ) . توضیحات: « یَوَدُّ » : دوست می‌دارد . « نَخِیلٍ » : خرما . نخلستان . « أَعْنَابٍ » : جمع عِنَب ، انگورها . تاکستان . « کِبَر » : پیری . کهنسالی . « إِعْصَارٌ » : گردباد . « نَارٌ » : آتش . منظور باد سموم است . نتیجه : کسانی که بذل و بخشش خود را با ریا و اذیّت و آزار همراه می‌کنند ، گردبادِ چنین کردار و رفتاری ، خرمن عمر و حاصلِ به ظاهر خیرات آنان را از میان می‌برد ، و وقتی در سرای دیگر آماده می‌شوند ، می‌بینند که چیزی برایشان نمانده است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! از قسمتهای پاکیزه اموالی که ( از طریق تجارت ) به دست آورده‌اید و از آنچه از زمین برای شما بیرون آورده‌ایم ( از قبیل منابع و معادن زیرزمینی ) ببخشید و به سراغ چیزهای ناپاک نروید تا از آن ببخشید ؛ در حالی که خود شما حاضر نیستید آن چیزهای پلید را دریافت کنید مگر با اغماض و چشم‌پوشی در آن ، و بدانید که خداوند بی‌نیاز و شایسته ستایش است . توضیحات: « لا تَیَمَّمُوا » : قصد نکنید . روی نیاورید . « خَبِیثَ‌ » : ناپاک . مراد از آن ، چیز بی‌مقدار و بدردنخور است‌ ؛ نه چیز حرام . زیرا چیز حرام ، اندوختن یا بخشیدن را نشاید . « حَمِیدٌ » : ستوده . فَعِیل به معنی مَفْعُول است .

ترجمه: اهریمن شما را ( به هنگام انفاق می‌ترساند و ) وعده تهیدستی می‌دهد و به انجام گناه شما را دستور می‌دهد ، ولی خداوند به شما وعده آمرزش خویش و فزونی ( نعمت ) می‌دهد . و خداوند ( فضل و مرحمتش ) وسیع ( و از همه چیز ) آگاه است . توضیحات: « فَحْشَآء » : بزه و گناهی که قبح و زشتی آن زیاد و چشمگیر باشد از قبیل : زنا ، قتل ، ندادن زکات ، ترک نماز ، بخل ، و . . . « مَغْفِرَةً » : آمرزش ، که در آخرت بهره نیکان می‌گردد . « فَضْلاً » : فزونی نعمت و پرکردن جای چیز بخشیده شده ، که در دنیا نصیب نیکوکاران می‌شود . ( نگا : سبأ / 39 )

ترجمه: فرزانگی را به هرکس که بخواهد ( و شایسته بیند ) می‌دهد ، و به هرکس که فرزانگی داده شود ، بیگمان خیر فراوانی بدو داده شده است ، و جز خردمندان ( این حقائق را درک نمی‌کنند و ) متذکّر نمی‌گردند . توضیحات: « حِکْمَةَ » : فرزانگی . اصابت در کردار و گفتار ، و انجام هر چیزی در جای مناسب خود . در اینجا مراد معرفت اسرار قرآن است . « أُوْلُوا » : صاحبان . « أَلْبَابِ‌ » : جمع لُبّ ، خِردها . « أُوْلُوا الألْبَابِ‌ » : عاقلان .

ترجمه: و هر هزینه‌ای را که ( در راه خیر یا شر ) متحمّل می‌شوید ، یا هر نذری را که ( در راه طاعت یا معصیت ) به گردن می‌گیرید ، بیگمان خداوند آن را می‌داند ، و ستمگران را یاوری نیست . توضیحات: « نَفَقَة‌ » : بذل و بخشش . صرف مال . « أَنصَار » : یاوران . مددکاران .

ترجمه: اگر بذل و بخششها را آشکار کنید ، چه خوب ، و اگر آنها را پنهان دارید و به نیازمندان بپردازید ، برای شما بهتر خواهد بود و برخی از گناهان شما را می‌زداید ، و خداوند آگاه از هر آن چیزی است که انجام می‌دهید . توضیحات: « إِن تُبْدُوا » : اگر آشکار سازید . « صَدَقَات‌ » : بذل و بخششها . « فَنِعِمَّا هِیَ » : چه خوب ! مراد این است که آشکار ساختن بذل و بخششها پسندیده است . « یُکَفِّرُ » : محو و نابود می‌کند . می‌زداید . « سَیِّئَات‌ » : نابکاریها . زشتیها . مراد گناهان کوچک و بزرگ است .

ترجمه: هدایت آنان بر تو واجب نیست ، ولیکن خداوند هر که را بخواهد هدایت می‌کند ، و هر چیز نیک و بایسته‌ای که می‌بخشید برای خودتان است ( و سود آن عائد خودتان می‌گردد ) و ( این وقتی خواهد بود که ) جز برای رضایت خدا نبخشید . و هر چیز نیک و بایسته‌ای که ( بدین گونه ) ببخشید به طور کامل به خود شما بازپس داده می‌شود و ( کوچکترین ) ستمی به شما نخواهد شد . توضیحات: « لَیْسَ عَلَیْکَ هُدَاهُمْ » : هدایت آنان بر تو واجب نیست ، بلکه بر تو تبلیغ است و بس . « خَیْر » : مراد مال و دارائی است . « ما تُنفِقُونَ » : نمی‌بخشید . نباید ببخشید . « وَجْه‌ » : ذات . اطلاق جزء بر کلّ است . « إبْتِغَآءَ وَجْهِ اللهِ » : طلب رضای خدا . « یُوَفَّ » : به تمام و کمال داده می‌شود .

ترجمه: ( چنین بذل و بخششی مخصوصاً باید ) برای نیازمندانی باشد که در راه خدا درمانده‌اند و به تنگنا افتاده‌اند و نمی‌توانند در زمین به مسافرت پردازند ( و از راه تجارت و کسب و کار برای خود هزینه زندگی فراهم سازند و ) به خاطر آبرومندی و خویشتنداری ، شخص نادان می‌پندارد که اینان دارا و بی‌نیازند ، امّا ایشان را از روی رخساره و سیمایشان می‌شناسی ، ( چه از لحن گفتار و طرز رفتار پیدا و نمودارند و ) با الحاح و اصرار ( چیزی ) از مردم نمی‌خواهند . و هر چیز نیک و بایسته‌ای را که ببخشید ، بیگمان خدا از آن آگاه است . توضیحات: « لِلْفُقَرَآءِ » : به مستمندان . جار و مجرور متعلّق است به ( وَ مَا تُنفِقُوا ) در آیه قبلی ، یا به فعل محذوفی همچون ( إِعْمَدُوا ؛ إِجْعَلُوا . ) یعنی : إِعْمَدُوا لِلْفُقَرَآءِ ؛ إِجْعَلُوا مَا تُنفِقُونَ لِلْفُقَرَآءِ ؛ صَدَقَاتُکُمْ لِلْفُقَرَآءِ . « أُحْصِرُوا » : بازداشته شده‌اند . جلو آنان گرفته شده است . همه اوقاتشان وقف جهاد یا کسب علم شده است . « ضَرْب‌ » : راه رفتن . مسافرت کردن . مراد جستجو و تکاپوی در کار تجارت و کسب و تلاشِ در پی معاش است . « تَعَفُّف‌ » : قناعت . شرم و حیا . « سِیمَا » : رخساره . دیدار . « إِلْحَافاً » : الحاح . اصرار . مفعول مطلق است‌ ؛ زیرا الحاف خود نوعی از سؤال یعنی درخواست است‌ ؛ و یا این که به معنی مُلْحِفینَ و حال بشمار است . « لا یَسْأَلُونَ الْنَّاسَ إِلْحَافاً » : پافشارانه چیزی از مردم نمی‌خواهند . از مردم اصلاً چیزی نمی‌خواهند . « خَیْر » : مراد مال و دارائی است .

ترجمه: کسانی که دارائی خود را در شب و روز ( و در همه اوضاع و احوال ) و به گونه پنهان و آشکار می‌بخشند ، مزدشان نزد پروردگارشان ( محفوظ ) است و نه ترسی بر آنان است و نه ایشان اندوهگین خواهند شد . توضیحات: « سِرّاً وَ عَلانِیَةً » : پنهان و آشکارا . حال ضمیر ( و ) در فعل ( یُنفِقُونَ ) بوده و به معنی : مُسِرِّینَ و مُعْلِنِینَ به کار رفته‌اند . ذکر ( لَیْل ) پیش از ( نَهار ) و ( سِرّ ) قبل از ( عَلانِیَة ) بیانگر این واقعیّت است که بذل و بخشش نهانی ، مقدّم بر بذل و بخشش آشکارا است .

ترجمه: کسانی که ربا می‌خورند ( از گورهای خود به هنگام دوباره زنده شدن ، یا از مشی اجتماعی خود در دنیا ) برنمی‌خیزند مگر همچون کسی که ( - بنا به گمان عربها - ) شیطان او را سخت دچار دیوانگی سازد ( و نتواند تعادل خود را حفظ کند ) ؛ این از آن‌رو است که ایشان می‌گویند : خرید و فروش نیز مانند ربا است . و حال آن که خداوند خرید و فروش را حلال کرده است و ربا را حرام نموده است . پس هر که اندرز پروردگارش به او رسید و ( از رباخواری ) دست کشید ، آنچه پیشتر بوده ( و سود و نزولی که قبلاً دریافت نموده است ) از آن او است و سروکارش با خدا است‌ ؛ امّا کسی که برگردد ( و مجدّدا مرتکب رباخواری شود ) این گونه کسانی اهل آتشند و جاودانه در آن می‌مانند . توضیحات: « یَأْکُلُونَ » : می‌خورند . مراد دریافت می‌دارند و در آن تصرّف می‌نمایند . « لا یَقُومُونَ » : به هنگام زنده‌شدن از گورها برنمی‌خیزند . از مشی اجتماعیِ دیوانه‌وار خود در دنیا دست برنمی‌دارند و آنی آسوده‌خاطر نمی‌گردند . « یَتَخَبَّطُهُ » : او را پیاپی و ناهنجارانه بزند . « مَسّ » : جنون . دیوانگی . « مِنَ الْمَسِّ » . به سبب دیوانگی ناشی از خودباختگی یا هراس . جار و مجرور متعلّق به یَقُومُ یا یَتَخَبَّطُهُ است . در اینجا رباخواران به صرعیان و دیوانگان تشبیه شده‌اند ، و این تشبیه بنا بر اسلوب عرب است . آنان زیبایان و نیکوکاران و اشیاء قشنگ و خوشایند را به فرشته تشبیه می‌کنند ( نگا : یوسف / 31 ) و زشتها و بدکرداران و اشیاء بدریخت و ناخوشایند را به شیطان و غول ( نگا : صافّات / 65 ) . « بَیْع‌ » : معامله . خرید و فروش . « مَا سَلَفَ » : آنچه از ربا پیش از تحریم بوده است و گذشته است . « أَمْر » : کار .

ترجمه: خداوند ( برکت ) ربا را ( و اموالی را که ربا با آن بیامیزد ) نابود می‌کند و ( ثواب ) صدقات را ( و اموالی را که از آن بذل و بخشش شود ) فزونی می‌بخشد ، و خداوند هیچ انسان ناسپاس گنهکاری را دوست نمی‌دارد . توضیحات: « یَمْحَقُ » : نابود می‌کند . محو می‌گرداند . رو به کاستی می‌برد . « یُرْبِی‌ » : افزایش می‌دهد . فزونی می‌بخشد . « کَفَّارٍ » : معتاد به کفر و مقیم بر آن . « أَثِیمٍ » : فرو رفته در گناه . واژه‌های ( کَفَّار ) و ( أَثِیم ) صیغه مبالغه‌اند و در اینجا برای بیان رسوائی و نابکاری رباخوار به کار رفته‌اند ، و نباید گمان برد که خداوند کافر گناهکار را دوست می‌دارد . نه هرگز ! به کار رفتن صیغه مبالغه ، برای فرق با غیرمبالغه نیست .

ترجمه: بیگمان کسانی که ایمان بیاورند و کار شایسته انجام بدهند و نماز را چنان که باید برپای دارند و زکات را بپردازند ، مزدشان نزد پروردگارشان است و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند . توضیحات: « أقَامُوا الصَّلاةَ وَ ءَاتَوُا الزَّکَاةَ » : نماز را چنان که باید می‌خوانند و زکات مال بدر می‌کنند . نمازخواندن و زکات‌دادن ، جزو ( صالِحات ) یعنی کارهای شایسته و پسندیده می‌باشد ، لیکن ذکر مجدّد آن دو ، بیانگر فضیلت سترگ آنها است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! از ( عذاب و عقاب ) خدا بپرهیزید و آنچه از ( مطالبات ) ربا ( در پیش مردم ) باقی مانده است فروگذارید ، اگر مؤمن هستید . توضیحات: « إِتَّقُوا اللهَ » : در اینجا مضاف محذوف است ، و تقدیر چنین است : إِتَّقُوا عِقَابَ اللهِ . یعنی : خویشتن را از عقاب و عذاب خدا بپرهیزید . « ذَرُوا » : ترک کنید . رها سازید . از ماده ( وذر ) .

ترجمه: پس اگر چنین نکردید ، بدانید که به جنگ با خدا و پیغمبرش برخاسته‌اید ، و اگر توبه کردید ( و از رباخواری دست کشیدید و اوامر دین را گردن نهادید ) اصل سرمایه‌هایتان از آن شما است ، نه ستم می‌کنید و نه ستم می‌بینید . توضیحات: « فَأْذَنُوا » : پس یقین داشته باشید . پس بدانید . « تُبْتُمْ » : توبه کردید . پشیمان شدید و دست کشیدید . « رُؤُوس‌ » : جمع رَأْس ، سرمایه‌ها . اصل اموال .

ترجمه: و اگر ( بدهکار ) تنگدست باشد ، پس مهلت ( بدو داده ) می‌شود تا گشایشی فرا رسد ، و اگر ( قدرت پرداخت نداشته باشد و شما همه وام خود را ، یا برخی از آن را بدو ) ببخشید ، برایتان بهتر خواهد بود اگر دانسته باشید . توضیحات: « ذُو عُسْرَةٍ » : تنگدست . نادار . « نَظِرَةٌ » : مهلت . فرصت‌دادن . « مَیْسَرَةٍ » : گشایش . فراخ دستی . « أَن تَصَدَّقُوا » : اگر ببخشید و صرف‌نظر کنید . تاء مضارعه از اوّل این فعل حذف شده است .

ترجمه: و از ( عذاب و عقاب ) روزی بپرهیزید که در آن به سوی خدا بازگردانده می‌شوید ؛ سپس به هرکسی آنچه را فراچنگ آورده است به تمامی بازپس داده می‌شود ، و به آنان ستم نخواهد شد . توضیحات: « تُرْجَعُونَ » : بازگشت داده می‌شوید . از مصدر ( رَجْع وَ رُجْعی ) به معنی : إعاده و برگشت دادن‌ ؛ نه از مصدر ( رُجُوع ) به معنی : برگشتن . « تُوَفَّیا کُلُّ نَفْسٍ » : به هر کسی اجر و پاداش اعمالش به تمام و کمال داده می‌شود .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! هرگاه به همدیگر تا مدّت معیّنی ( از لحاظ روز و ماه و سال ) وامی دادید ، آن را بنویسید ، و باید نویسنده‌ای دادگرانه آن را بنویسد ، و هیچ نویسنده‌ای از نوشتن ( سند ) بدان گونه که خدا بدو آموخته است ، سرپیچی نکند . پس نویسنده باید بنویسد و آن کس که حق بر ذمّه او است ، باید املاء کند و از پروردگارش بترسد و چیزی از آن نکاهد ، و اگر کسی که حق بر ذمّه او است کم‌خرد یا ( به سبب کوچکی یا بیماری یا پیری ) ناتوان باشد ، یا ( به سبب لالی یا گنگی یا ناآشنائی با زبان ) او نتواند که املاء کند ، باید ولی او ( که شرع یا حاکم برای وی تعیین کرده است ) دادگرانه املاء کند . و دو نفر از مردان خود را به گواهی گیرید ، و اگر دو مرد نبودند ، یک مرد و دو زن ، از میان کسانی گواه کنید که مورد رضایت و اطمینان شما هستند . - ( این دو زن به همراه یکدیگر باید شاهد قرار گیرند ) تا اگر یکی انحرافی پیدا کرد ، دیگری بدو یادآوری کند - و چون گواهان را به گواهی خوانند باید که از این کار خودداری نورزند . و از نوشتن وام - خواه کم باشد یا زیاد - تا سررسید آن دلگیر نشوید . این در پیشگاه ( شریعت ) خدا دادگرانه‌تر و برای گواهی ( و صحّت شهادت ) استوارتر ، و برای آن که دچار شکّ و تردید نشوید ، بهتر می‌باشد . مگر این که داد و ستد حاضر و نقدی باشد که در میان خود دست به دست می‌کنید ، پس در این صورت بر شما باکی نیست اگر آن را ننویسید . و هنگامی که خرید و فروش ( نقدی ) می‌کنید ( باز هم ) کسانی را به گواهی گیرید ، و نویسنده و گواه نباید که زیان ببینند و نباید که زیان برسانند ، و اگر چنین کنید از فرمان خدا بیرون رفته‌اید ( و بر حکم او شوریده‌اید ) . و از خدا بترسید ( و اوامر و نواهی او را پیش چشم دارید ) و خداوند ( آنچه را که به نفع شما یا به زیان شما است ) به شما می‌آموزد ، و خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است . توضیحات: « تَدَایَنتُمْ » : به همدیگر وام دادید . « أَجَلٍ » : مدّت . « لا یَأْبَ » : خودداری نکند . « یُمْلِلْ » : املاء کند . بیان کند . « لا یَبْخَسْ » : نکاهد . « شَهِیدَیْنِ » : دو گواه . شهید فعیل به معنی فاعل است و جمع آن شهداء است . « دُعُوا » : فرا خوانده شدند . « لا تَسْأَمُوا » : سستی نکنید . کم‌حوصلگی و بی‌مبالاتی نکنید . « أَقْسَطُ » : دادگرانه‌تر . « أَقْوَمُ » : پابرجاتر . استوارتر . « أَدْنیا » : اقرب . نزدیکتر . « تُدِیرُونَ » : مبادله می‌کنید . نقداً دست به دست می‌کنید . « تَبَایَعْتُمْ » : با همدیگر خرید و فروش کردید . « لا یُضَآرَّ » : زیان رسانده نشود . زیان نرساند . این فعل می‌تواند مجهول یا معلوم باشد و ( کَاتِبٌ ) و ( شَهِیدٌ ) نائب فاعل یا فاعل بشمار آید . « فُسُوق » : سرپیچی . نافرمانی . « فُسُوقٌ بِکُمْ » : این کار بیانگر نافرمانی شما است . این کار شما را از راه حق و صلاح بیرون می‌برد . « یُعَلِّمُکُمُ اللهُ » : خدا به شما احکام خود را می‌آموزد که متضمّن مصالح شما می‌باشند . مفعول فعل ، محذوف است .

ترجمه: و اگر در سفر بودید و نویسنده‌ای نیافتید ، پس چیزهائی گروگان بگیرید . و اگر برخی از شما به برخی دیگر اطمینان کرد ، باید کسی که امین شمرده شده است ، امانت او را بازپس دهد ( و بستانکار در گروگان که امانتی محسوب است خیانت روا ندارد ، و بدهکار وام را که ودیعه‌ای بشمار است ، به موقع بپردازد ) و از خدائی که پروردگار او است بترسد ، و گواهی را پنهان نکنید و هرکس آن را پنهان دارد قلبش بزهکار است ، و خدا بدانچه انجام می‌دهید آگاه است . توضیحات: « رِهَانٌ » : جمع رَهْن به معنی مرهون ، گروگانها . رِهَانٌ : مبتدا است و خبر آن محذوف است و تقدیر چنین است : فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ تَکْفِی . یا خبر است و مبتدای آن محذوف است و تقدیر چنین است : فَعَلَیْکُمْ رِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ . « ءَاثِمٌ » : گناهکار . « ءَاثِمٌ قَلْبُهُ » : دل او بزهکار است . نسبت دادن گناه به دل ، برای مبالغه و وضوح جرم است ، همان گونه که برای تأکید کاری می‌گوئیم : گوشم آن را شنیده است . چشمم آن را دیده است . واژه ( قلب ) می‌تواند فاعل یا بدل بعض از کل ( ءَاثِمٌ ) باشد ، و ضمیر ( ه ) ضمیر شأن ، و یا مرجع آن ( مَنْ ) است .

ترجمه: آنچه در آسمانها است و آنچه در زمین است ، از آن خدا است ، و ( لذا ) اگر آنچه را که در دل دارید آشکار سازید یا پنهان دارید ، خداوند شما را طبق آن محاسبه می‌کند ، سپس هر که را بخواهد ( و شایستگی داشته باشد ) می‌بخشد و هر کس را بخواهد ( و مستحق باشد ) عذاب می‌کند ، و خدا بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « إِن تُبْدُوا » : اگر آشکار سازید . « أَوْ تُخْفُوهُ » : یا این که آن را پنهان دارید . « یُحَاسِبْکُم بِهِ اللهُ » : خداوند برابر آن شما را بازخواست می‌کند . یعنی : نیّت بد خود را چه آشکار سازید و چه پنهان دارید ؛ یا اعمال زشت خویش را چه آشکارا و چه نهانی انجام دهید ، خدا در برابر آن شما را مورد بازخواست قرار می‌دهد .

ترجمه: فرستاده ( خدا ، محمّد ) معتقد است بدانچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده است ( و شکّی در رسالت آسمانی خود ندارد ) و مؤمنان ( نیز ) بدان باور دارند . همگی به خدا و فرشتگان او و کتابهای وی و پیغمبرانش ایمان داشته ( و می‌گویند : ) میان هیچ یک از پیغمبران او فرق نمی‌گذاریم ( و سرچشمه رسالت ایشان را یکی می‌دانیم ) . و می‌گویند : ( اوامر و نواهی ربّانی را توسّط محمّد ) شنیدیم و اطاعت کردیم . پروردگارا ! آمرزش تو را خواهانیم ، و بازگشت به سوی تو است . توضیحات: « مَآ أُنزِلَ » : مراد قرآن است . « لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مُِن رُّسُلِهِ » : مراد آن است که ما مثل یهودیان و مسیحیان نیستیم و همه پیغمبران را از آدم تا خاتم فرستاده خدا می‌دانیم . « غُفْرَانَکَ » : از تو بخشش گناهانمان را خواستاریم و رحمت و لطف تو را چشم می‌داریم . واژه غفران ، مفعول مطلق فعل محذوف ( إِغْفِرْ ) یا مفعولٌ‌به فعل محذوف ( نَسْأَلُکَ ) است . « رَبَّ » : منادا است به حذف حرف ندا . « مَصِیر » : رجوع . برگشت . مصدر میمی از ( صَیْرُورَة ) است .

ترجمه: خداوند به هیچ کس جز به اندازه توانائیش تکلیف نمی‌کند ( و هیچ‌گاه بالاتر از میزان قدرت شخص از او وظائف و تکالیف نمی‌خواهد . انسان ) هر کار ( نیکی که ) انجام دهد برای خود انجام داده و هر کار ( بدی که ) بکند به زیان خود کرده است . پروردگارا ! اگر ما فراموش کردیم یا به خطا رفتیم ، ما را ( بدان ) مگیر ( و مورد مؤاخذه و پرس و جو قرار مده ) ، پروردگارا ! بار سنگین ( تکالیف دشوار ) را بر ( دوش ) ما مگذار آن چنان که ( به خاطر گناه و طغیان ) بر ( دوش ) کسانی که پیش از ما بودند گذاشتی . پروردگارا ! آنچه را که یارای آن را نداریم بر ما بار مکن ( و ما را به بلاها و محنتها گرفتار مساز ) و از ما درگذر و ( قلم عفو بر گناهانمان کش ) و ما را ببخشای و به ما رحم فرمای . تو یاور و سرور مائی ، پس ما را بر جمعیّت کافران پیروز گردان . توضیحات: « وُسْع‌ » : تاب و توان . « کَسَبَتْ » : فراچنگ آورد . « إِکْتَسَبَتْ » : فراچنگ آورد . اغلب ثلاثی مجرّد ماده ( کسب ) برای انجام خوبیها ، و ثلاثی مزید برای انجام بدیها به کار می‌رود . « نَسِینَا » : در انجام وظائف غفلت و کوتاهی کردیم ( نگا : کهف / 24 و طه 52 ) . « أَخْطَأْنَا » : دچار خطا و گناه شدیم ( نگا : طه / 73 ) . « إِصْر » : تکالیف سخت و طاقت‌فرسا ( نگا : اعراف / 157 ) . « مَوْلی‌ » : سَرور و یاور .

ترجمه: الف . لام . میم . توضیحات: « الم‌ » : به سرآغاز سوره بقره مراجعه شود .

ترجمه: جز خدا ، خدائی نیست و او زنده ( به خود ) و متصرّف ( در کار و بار جهان ) است . توضیحات: « الْحَیُّ » : زنده جاوید و باقی پایدار . « الْقَیُّومُ » : نگهدار جهان و گرداننده امور آن . واژه ( الْحَیُّ ) و ( الْقَیُّومُ ) صفت یا بدل ، و یا خبر مبتدای محذوف می‌باشند .

ترجمه: ( همان کسی که ) کتاب ( قرآن ) را بر تو نازل کرده است که مشتمل بر حق است ( و متضمّن اصول رسالتهای آسمانی پیشین ، و ) تصدیق‌کننده کتابهائی است که قبل از آن ( برای پیغمبران فرستاده شده‌اند و ) بوده‌اند . و خداوند پیش از آن ، تورات را ( برای موسی ) و انجیل را ( برای عیسی ) نازل کرده است . توضیحات: « بِالْحَقِّ » : مشتمل بر احکام و عقائد و اخبار صحیح ثابت . جار و مجرور در موضع نصب بوده و حال کتاب است . « مُصَدِّقاً » : تصدیق‌کننده . حال دوم کتاب است . تقدیر چنین خواهد بود : نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مُحَقِّقاً مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ . « مَا بَیْنَ یَدَیْهِ » : مراد کتابهای آسمانی پیشین است ( نگا : سبأ / 31 ) . « وَ أَنزَلَ الْتَوْرَاةَ وَ الإِنجِیلَ » : این جمله بیانگر بعضی از ( مَا بَیْنَ یَدَیْهِ ) است که از شهرت بیشتری برخوردارند .

ترجمه: پیش از ( قرآن ، تورات و انجیل را نازل کرده است ) جهت رهنمود مردمان ، و ( چون منحرف گشتند ، قرآن یعنی ) جدا سازنده ( حق از باطل ) را فرو فرستاده است . بیگمان کسانی که نسبت به آیات خدا کفر ورزند ، عذاب سختی دارند ، و خداوند توانا و انتقام گیرنده است . توضیحات: « مِن قَبْلُ » : پیش‌تر . جار و مجرور متعلّق به ( أَنزَلَ ) است . « هُدیً » : مفعولٌ‌له ، و یا حال تورات و انجیل است . « فُرْقَان‌ » : جداسازنده هدایت از ضلالت و حق از باطل و حلال از حرام ( نگا : بقره / 53 و 185 ، انبیاء / 48 ، فرقان / 1 ) . « ذُوانتِقَامٍ » : انتقام‌گیرنده .

ترجمه: شکّی نیست که هیچ‌چیز نه در زمین و نه در آسمان بر خدا پنهان نمی‌ماند ( کوچک باشد یا بزرگ ، پدیدار باشد یا پنهان ، دور باشد یا نزدیک ) .

ترجمه: او است که شما را در رحمهای ( مادران ) هر آن گونه که بخواهد شکل می‌بخشد ( و به صورتهای مختلف می‌آفریند ) . جز او خدائی نیست ( و همو ) عزیز و حکیم است . توضیحات: « یُصَوِّرُکُمْ » : شما را می‌آفریند و از لحاظ عقلانی و جسمانی شکل می‌بخشد . « أَرْحَام‌ » : جمع رَحِم ، محلّ تکوین جنین .

ترجمه: او است که کتاب ( قرآن ) را بر تو نازل کرده است . بخشی از آن ، آیه‌های « مُحْکَمَات‌ » است ( و معانی مشخّص و اهداف روشنی دارند و ) آنها اصل و اساس این کتاب هستند ، و بخشی از آن آیه‌های « مُتَشَابِهَات‌ » است ، ( و معانی دقیقی دارند و احتمالات مختلفی در آنها می‌رود ) . و امّا کسانی که در دلهایشان کژی است ( و گریز از حق ، زوایای وجودشان را فرا گرفته است ) برای فتنه‌انگیزی و تأویل ( نادرست ) به دنبال متشابهات می‌افتند . در حالی که تأویل ( درست ) آنها را جز خدا و کسانی نمی‌دانند که راسخان ( و ثابت‌قدمان ) در دانش هستند . ( این چنین وارستگان و فرزانگانی ) می‌گویند : ما به همه آنها ایمان داریم ( و در پرتو دانش می‌دانیم که محکمات و متشابهات ) همه از سوی خدای ما است . و ( این را ) جز صاحبان عقل ( سلیمی که از هوی و هوس فرمان نمی‌برند ، نمی‌دانند و ) متذکّر نمی‌شوند . توضیحات: « مُحْکَمَاتٌ‌ » : آیه‌های متقن و واضحی که همگان می‌توانند به معانی و تفسیر آنها پی ببرند و در فهم آنها دچار اشتباه و التباس نشوند . « أُمُّ الْکِتَابِ‌ » : اصل و اساس قرآن و مرجع احکام حلال و حرام و کلید مشکلات و مجملات . « مُتَشَابِهَاتٌ‌ » : آیاتی که مشکل و قابل تأویل بوده و معانی کاملاً واضح و روشنی ندارند و چون محتمل مفاهیم و اوجه زیادی هستند ، قاطعانه نمی‌توان آنها را تفسیر و تبیین کرد . از قبیل : حروف مقطّعه ، هنگامه رستاخیز ، چگونگی روح ، مجملات قرآن ، صفات‌یزدان ، و . . . « زَیْغٌ » : انحراف از حق . کج‌روی . « إِبْتِغاء » : خواستن . طلبیدن . « فِتْنَة‌ » : برگرداندن از دین . کفر و شرک ( نگا : بقره / 191 و 217 . . . ) . « تَأْوِیل‌ » : واژه ( تأویلِ ) نخستین به معنی تحریف و تفسیر نادرست ، و دومی به معنی تفسیر صحیح و تبیین متشابهات در حدود توان بشری است . « الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ » : دانشمندان زبردست و فرزانه . « رَاسِخُونَ » : عطف بر ( اللهُ ) است و ضمیر ( هُ ) در ( تَأْویلَهُ ) به ( مَا ) یعنی متشابه برمی‌گردد . « کُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا » : هر یک از محکم و متشابه ، از سوی پروردگارمان نازل شده است و ممکن نیست برخی از آن مخالف برخی دیگر باشد .

ترجمه: ( چنین فرزانگان خردمندی می‌گویند : ) پروردگارا ! دلهای ما را ( از راه حق ) منحرف مگردان بعد از آن که ما را ( حلاوت هدایت چشانده و به سوی حقیقت ) رهنمود نموده‌ای ، و از جانب خود رحمتی به ما عطاء کن . بیگمان بخشایشگر توئی تو . توضیحات: « لا تُزِغْ » : منحرف مگردان . « هَبْ » : عطاء کن . ببخش . « مِن لَّدُنکَ » : از سوی خود . « الْوَهَّاب » : بس بخشنده .

ترجمه: پروردگارا ! تو مردمان را در روزی که تردیدی در آن نیست جمع خواهی کرد ( تا همگان را در برابر کارشان پاداش دهی و بدین امر وعده داده‌ای و ) بیگمان خدا خلاف وعده نمی‌کند . توضیحات: « لِیَوْمٍ » : برای حساب روزی که قیامت است . مضاف محذوف است ، و تقدیر آن چنین است : لِحِسَابِ یَوْمٍ . « الْمِیعَاد » : وعده . مصدر میمی است .

ترجمه: ( در چنین روزی ) به هیچ وجه اموال و اولاد کافران ، آنان را نمی‌تواند از ( عذاب ) خدا نجات دهد ( و مایه رهائی ایشان از عذاب خدا گردد ) و ایشان افروزینه آتش ( دوزخ ) هستند . توضیحات: « لَن تُغْنِیَ عَنْهُمْ » : بدیشان نفع نمی‌رساند . از ایشان دفع نمی‌گرداند . « مِنَ اللهِ » : از عذاب خدا . « وَقُود » : افروزینه . هیمه‌ای که آتش را با آن روشن می‌سازند . هیزم .

ترجمه: ( اینان رفتار و کردار زشتی دارند ) همچون رفتار و کردار قوم فرعون و کسانی که پیش از ایشان بودند و آیات ما را ( با وجود روشنی ) تکذیب می‌کردند ، پس خدا آنان را به ( کیفر ) گناهانشان گرفت ، و خداوند شدیدالعقاب است . توضیحات: « دَأب » : عادت . کار . جار و مجرور « کَدَأْبِ » : متعلّق است به ( دَأْب ) محذوف و تقدیر آن چنین است : دَأْبُهُمْ کَدَأْبِ . « ءَالِ‌ » : اهل . پیروان . دار و دسته . « فِرْعَوْن‌ » : لقب شاهان مصر . در اینجا مراد فرعون معاصر موسی است به نام رامسس دوم .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) به کسانی که کافرند ، بگو : شما ( در دنیا ) شکست خواهید خورد و ( در آخرت ) گردآورده می‌شوید و به دوزخ افکنده می‌شوید ، و ( دوزخ ) چه بد جایگاهی است ! توضیحات: « تُحْشَرُونَ » : گردآورده می‌شوید . « مِهَاد » : آرامگاه . قرارگاه . بستر

ترجمه: در دو دسته‌ای که ( در میدان جنگ بدر ) با هم روبرو شدند ، نشانه‌ای ( و درس عبرتی ) برای شما است . دسته‌ای در راه خدا می‌جنگید ( و برای اعلاء فرمان خدا و انتشار دین حق می‌رزمید ) و دسته‌ای دیگر کافر بود ( و در راه اهریمن هوی و هوس نبرد می‌کرد . چنین کافرانی ) مؤمنان را ( بخواست خدا ) باچشم خویش دو برابر ( تعداد واقعی ) خود می‌دیدند ( و بدین‌سبب ترس و هراس بر آنان چیره شد و گریختند ) و خداوند هرکس را بخواهد با یاری خود تأیید می‌کند ( و پیروزی را نصیب او می‌گرداند ) . بیگمان در این امر عبرتی برای صاحبان چشم ( بینا و بینش راستین ) است . توضیحات: « إِلْتَقَتَا » : با هم در جنگ بدر رویاروی شدند ( نگا : انفال / 41 - 44 ) . « فِئَةٌ‌ » : دسته . گروه . « یَرَوْنَهُم مِّثْلَیْهِمْ » : دسته کافران ، شماره گروه مؤمنان را دو برابر خود می‌دیدند ( نگا : أنفال / 43 ) . ( مِثْلَیْهِمْ ) حال ضمیر ( هِمْ ) است . « رَأْیَ الْعَیْنِ » : دیدن روشن و آشکار . ( رَأْیَ ) مفعول مطلق ( یَرَوْنَهُمْ ) است . « أُوْلِی الأبْصَارِ » : دارندگان چشم . صاحبان بینش .

ترجمه: برای انسان ، محبّت شهوات ( و دلبستگی به امور مادی ) جلوه داده شده است ، از قبیل : عشق به زنان و فرزندان و ثروت هنگفت و آلاف و الوف طلا و نقره و اسبهای نشاندار ( و مرکبهای ممتاز ) و چهارپایان ( همچون : شتر و گاو و بز و گوسفند . . . ) و کشت و زرع . اینها ( همه ) کالای دنیای پست ( فعلی ) است و سرانجام نیک ( تلاشگران در راه حق ) در پیشگاه خدا است ( و همو داند که در آخرت به نیکوکاران چه چیزهائی عطاء خواهد کرد ) . توضیحات: « مِنَ النِّسَآءِ وَ . . . » : از قبیل عشق به زنان و . . . . دوست داشت زنان و . . . حرف ( مِنْ ) می‌تواند مفسّره یا بیانیّه باشد . « الْبَنِینَ » : پسران . مراد فرزندان است . « الْقَنَاطِیر » : جمع قِنطار ، دارائی هنگفت . آلاف و الوف . « الْمُقَنطَرَةِ » : انباشته . بیشمار . کومه . « الذَّهَبِ » : طلا . « الْفِضَّةِ » : نقره . « الْخَیْلِ » : رمه اسبان . « الْمُسَوَّمَةِ » : سر داده شده برای چَرا . نشاندار سفید پیشانی و دست و پا . زیبا و برازنده . « الأنْعَامِ » : چهارپایان . شتر و گاو و بز و گوسفند . « الْحَرْثِ » : کشتزار . مصدر است و به معنی اسم مفعول به کار رفته است . « الْمَئَابِ » : مرجع . بازگشت . « حُسْنُ الْمَئَابِ » : بازگشتگاه نیکو در بهشت . صفت به موصوف خود اضافه شده است .

ترجمه: بگو : آیا شما را از چیزی با خبر سازم که از این ( چیزهائی که در دیده‌ها آراسته و جلوه داده شده است ) بهتر است‌ ؟ برای کسانی که پرهیزگاری پیشه کنند در نزد پروردگارشان باغهائی ( در جهان دیگر ) است که رودخانه‌ها از پای ( درختان ) آنها می‌گذرد ، آنان در آنجاها جاویدانه خواهند بود . ( همچنین ایشان را ) همسران پاکیزه ( از هر پلیدی و نقصی ) و خوشنودی خدا است . و خداوند ( رفتار و کردار ) بندگان را می‌بیند ( و نیّت درونی ایشان را می‌داند ) . توضیحات: « أُنَبِّئُکُمْ » : آگاهتان کنم . « ذلِکُمْ » : آنچه گذشت از زنان و . . . « رِضْوَان‌ » : خوشنودی فراوان .

ترجمه: و همان کسانی که ( ایمان ، دل آنان را لبریز می‌سازد و فریاد برمی‌آورند و ) می‌گویند : پرودگارا ! ما ایمان آورده‌ایم ، پس گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش ( دوزخ ) به دور دار . توضیحات: « قِنَا » : ما را محفوظ و مصون دار . از ماده ( وقی ) .

ترجمه: و همان کسانی که ( در راه طاعت و عبادت ، و دوری از گناه و معصیت ، و تحمّل مشقّات و ناملایمات ) بردبار ، و ( در نیّت و کردار و گفتار ) درستکار ، و ( با خشوع و خضوع بر طاعت و عبادت ) مداوم و ماندگار ، و ( از آنچه می‌توانند و بدان دسترسی دارند ) بخشاینده ، و در سحرگاهان آمرزش خواهند . توضیحات: « الصَّابِرِینَ » : شکیبایان . ( الصَّابِرِینَ ) می‌تواند مجرور باشد و بدل یا صفت ( الَّذِینَ ) و یا صفت ( الْعِبَادِ ) بشمار آید ، و یا منصوب باشد و مخصوص به مدح قلمداد شود . « الْقَانِتِینَ » : مطیعان خاشع و خاضع . مداومان بر طاعت و عبادت .

ترجمه: خداوند ( با نشان دادن جهان هستی به گونه یک واحد بهم پیوسته و یک نظام یگانه و ناگسسته ، عملاً ) گواهی می‌دهد این که معبودی جز او نیست ، و این که او ( در کارهای آفریدگان خود ) دادگری می‌کند ، و فرشتگان و صاحبان دانش ( هر یک به گونه‌ای در این باره ) گواهی می‌دهند . جز او معبودی نیست که هم توانا است و هم حکیم . توضیحات: « قَآئِماً بِالْقِسْطِ » : در میان بندگانش دادگرانه رفتار می‌کند . ( قَآئِماً ) حال ( هُوَ ) است .

ترجمه: بیگمان دین ( حق و پسندیده ) در پیشگاه خدا اسلام ( یعنی خالصانه تسلیم فرمان الله شدن ) است ( و این ، آئین همه پیغمبران بوده است ) و اهل کتاب ( در آن ) به اختلاف برنخاستند مگر بعد از آگاهی ( بر حقیقت و صحّت آن‌ ؛ این کار هم ) به سبب ستمگری و سرکشی میان خودشان بود ( و انگیزه‌ای جز ریاست‌خواهی و انحصارطلبی نداشت ) . و کسی که به آیات خدا ( اعم از آیات دیدنی در آفاق و انفس ، یا آیات خواندنی در کتابهای آسمانی پشت کند و ) کفر ورزد ( بداند که ) بیگمان خدا زود حسابرسی می‌کند . توضیحات: « الإِسْلام‌ » : فرمانبرداری از خدا و قوانین و احکام آسمانی . آئین اسلام که همه انبیاء از آدم تا خاتم بر آن بوده‌اند و در تبلیغ آن کوشیده‌اند ( نگا : بقره / 132 ، آل‌عمران / 67 ، انعام 161 - 163 ) . « بَغْیاً » : ستمگری و سرکشی . مفعولٌ‌له یا حال است .

ترجمه: پس اگر با تو به ستیز پرداختند ، بگو : من و کسانی که از من پیروی نموده‌اند ، خویشتن را تسلیم خدا کرده‌ایم و رو بدو نموده‌ایم . و بگو به اهل کتاب ( یعنی یهودیان و مسیحیان ) و به بیسوادان ( یعنی مشرکان عرب ) : آیا شما تسلیم شده‌اید ؟ اگر تسلیم شوند ، بیگمان هدایت یافته‌اند ( و راه را از چاه باز شناخته‌اند ) و اگر سرپیچی کنند ( نگران مباش‌ ؛ زیرا ) بر تو ابلاغ ( رسالت ) است و بس ، و خدا بینا به ( اعمال و عقائد ) بندگان است . توضیحات: « حَآجُّوکَ » : با تو جدال و ستیزه کردند . « أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ ِللهِ » : با تمام وجود فرمانبردار اوامر و نواهی خدایم و کسی را انباز او نمی‌گردانم . « وَجْه‌ » : مراد ذات و وجود است . « مَنْ » : عطف بر ضمیر ( تُ ) است . « الأُمِّیِّینَ » : کسانی که نمی‌توانند بخوانند و بنویسند . بیسوادان . در اینجا مراد عربهای مشرک است . « ءَأَسْلَمْتُمْ » : این واژه ماضی و استفهامی است ؛ ولی مراد امر است و تقدیر چنین است : أَسْلِمُوا ( نگا : مائده / 91 ) . « الْبَلاغ‌ » : تبلیغ .

ترجمه: کسانی که به آیات ( دیدنی و خواندنی ) خدا کفر می‌ورزند ، و پیغمبران را به ناحق به قتل می‌رسانند ، و کسانی از مردمان را می‌کشند که به عدالت و دادگری فرمان می‌دهند ( و ایشان را به سوی خدا می‌خوانند ) ، پس آنان را به عذاب دردناکی بشارت بده . توضیحات: « الْقِسْط‌ » : دادگری .

ترجمه: آنان کسانی هستند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شده ( و اگر کردار نیکی هم داشته باشند ، باطل و بی‌ثمر خواهد بود ) و ایشان را یاور و مددکاری نیست ( تا آنان را از زیان دنیوی و عذاب اخروی نجات دهد ) . توضیحات: « حَبِطَتْ » : تباه و هدر رفته است . باطل و بی‌ثمر شده است .

ترجمه: آیا آگاهی از حال کسانی که بدیشان بهره‌ای از کتاب ( آسمانی ) داده شده است‌ ؛ ( هنگامی که ) ایشان به سوی کتاب خدا ( قرآن ) دعوت می‌شوند تا در میانشان داوری کند ( و حق را از باطل جدا سازد ، ولی آنان دعوت را نمی‌پذیرند ) سپس گروهی از ایشان سرپیچی می‌کنند ، و حال آن که ( همیشه چنین کسانی از حق و حقیقت ) روی گردانند . توضیحات: « أُوتُوا نَصِیباً مِّنَ الْکِتَابِ » : بهره‌ای از کتاب بدیشان داده شده است و بدان آشنایند . مراد از چنین کسانی ، رؤسای یهود ، و از کتاب ، تورات است . « إِلی کِتَابِ اللهِ » : مراد از کتاب خدا تورات یا قرآن است . « مُعرِضُونَ » : رویگردانان . پشت‌کنندگان .

ترجمه: این ( عمل آنان ) بدان خاطر است که می‌گفتند : جز چند روز اندکی ، آتش ( دوزخ ) به ما نمی‌رسد ( و مجازات محدودی داریم . چرا که از قوم گزیده‌ایم ! ) و افتراهائی که در دینشان به خدای می‌بستند و ( پیوسته ) به هم می‌بافتند ، ایشان را گول زده است . توضیحات: « ذلِکَ » : آنچه مذکور افتاد از تولّی و اعراض . ذلِکَ : مبتدا و عبارت ( بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَن تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاّ أَیَّاماً مَّعْدُودَاتٍ ) خبر است . « لَن تَمَسَّنَا » : به ما نمی‌رسد و ما را نمی‌سوزاند . « أیَّاماً مَّعْدُودَاتٍ » : چند روز اندک . منظورشان تنها چهل روز است که در آن گوساله‌پرستی کرده‌اند . « غَرَّ » : گول زد . فریب داد .

ترجمه: پس ( حال آنان ) چگونه خواهد بود ( و چه کار خواهند کرد ) وقتی که ایشان را در روزی که هیچ شکّی در ( وقوع ) آن نیست ، جمع می‌آوریم و به هر کسی ( پاداش و پادافره ) آنچه کرده و فراچنگ آورده است به تمام و کمال داده شود و بر آنان ستم نرود . توضیحات: « کَیْفَ » : حال آنان چگونه خواهد بود ؟ چه وضعی پیدا می‌کنند ؟ . « وُفِّیَتْ » : به تمام و کمال داده شد .

ترجمه: بگو : پروردگارا ! ای همه چیز از آن تو ! تو هر که را بخواهی حکومت و دارائی می‌بخشی و از هر که بخواهی حکومت و دارائی را بازپس می‌گیری ، و هر کس را بخواهی عزّت و قدرت می‌دهی و هرکس را بخواهی خوار می‌داری ، خوبی در دست تو است و بیگمان تو بر هر چیزی توانائی . توضیحات: « مَالِکَ » : منادا است یا صفت ( الله ) . « تَنزِعُ » : بازپس می‌گیری . سلب می‌کنی .

ترجمه: ( بخشی از ) شب را جزو روز می‌گردانی ( و بدین سبب شبها کوتاه و روزها دراز می‌گردند ) و ( بخشی از ) روز را جزو شب می‌گردانی ( و لذا روزها کوتاه و شبها دراز می‌شوند ) و زنده را از مرده پدید می‌آوری و مرده را از زنده ، و به هر کس که بخواهی بدون حساب روزی می‌بخشی . توضیحات: « تُولِجُ » : داخل می‌گردانی . وارد می‌کنی . « تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنْ . . . » : زنده را از مرده ، و مرده را از زنده پدیدار می‌سازی . همان گونه که شب به داخل روز می‌خزد و روز از شب می‌خیزد ، عین این خَزِش و خیزِش در سلولهای بدن موجود زنده برقرار است . پیوسته سلولهائی می‌میرند و سلولهای دیگری به وجود می‌آیند ، و چرخه حیات و موت لحظه‌ای متوقّف نمی‌گردد .

ترجمه: مؤمنان نباید مؤمنان را رها کنند و کافران را به جای ایشان به دوستی گیرند ، و هر که چنین کند ( رابطه او با خدا گسسته است و بهره‌ای ) وی را در چیزی از ( رحمت ) خدا نیست - مگر آن که ( ناچار شوید و ) خویشتن را از ( اذیّت و آزار ) ایشان مصون دارید و ( به خاطر حفظ جان خود تقیه کنید ) - و خداوند شما را از ( نافرمانی ) خود برحذر می‌دارد و بازگشت ( همگان ) به سوی او است . توضیحات: « مِن دُونِ » : به جای . « فَلَیْسَ مِنَ اللهِ فِی شَیْءٍ » : بهره‌ای از دین خدا ندارد ، و بسی دور از رحمت او است ( نگا : مائده / 51 ) . در اینجا مضاف پیش از ( اللهِ ) حذف شده است که ( دین ) یا ( ثَواب ) یا ( رَحْمَة ) است . « إِلاّ أَن تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً » : مگر این که از اذیّت و آزارشان بترسید که در این صورت می‌توانید با آنان در ظاهر دوستی ورزید ، بدان اندازه که دفع ضرر گردد ( نگا : نحل / 106 ) . « تُقَاة » : پرهیز کردن و خویشتن را محفوظ داشتن . اصل آن ( وُقَیَة ) است و واو به تاء ، و یاء به الف تبدیل شده است . مفعول مطلق است . « یُحَذِّرُکُمُ اللهُ نَفْسَهُ » : خدا شما را از عقاب و عذاب خود برحذر می‌دارد . مضاف پیش از ( نَفْسَهُ ) حذف شده است که ( عِقَاب ) است .

ترجمه: بگو : اگر آنچه را که در سینه‌هایتان دارید پنهان سازید یا آشکار کنید ، خداوند آن را می‌داند و خداوند آگاه از هر چیزی است که در آسمانها و زمین است ، و خداوند بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « صُدُور » : سینه‌ها . در اینجا مراد دل و درون است .

ترجمه: ( کسانی که از فرمان پروردگارشان سرپیچی می‌کنند ، بترسند از ) روزی که هر کسی آنچه را از نیکی انجام داده است حاضر و آماده می‌بیند ( و مایه سرور او می‌شود ) و دوست می‌دارد کاش میان او و آنچه از بدی انجام داده است فاصله زیادی می‌بود ( تا دیدار زشت آن را نبیند و به فرجام نامبارک آن ، دچار عقاب و عذاب نشود ) ، و خداوند شما را از ( نافرمانی ) خودش برحذر می‌دارد ، و خداوند نسبت به بندگان مهربان است ( و با نافرمانی از او ، رحمت را به زحمت ، و نعمت را به نقمت تبدیل نکنید ) . توضیحات: « مُحْضَراً » : حاضر و آماده ( نگا : کهف / 49 ) . حال ( ما ) است . « أَمَداً بَعِیداً » : فاصله زیاد .

ترجمه: بگو : اگر خدا را دوست می‌دارید ، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشاید ، و خداوند آمرزنده مهربان است .

ترجمه: بگو : از خدا و از پیغمبر اطاعت و فرمانبرداری کنید ، و اگر سرپیچی کنند ( ایشان به خدا و پیغمبر ایمان ندارند و کافرند و ) خداوند کافران را دوست نمی‌دارد . توضیحات: « تَوَلَّوْا » : پشت کردند . سرپیچی نمودند .

ترجمه: خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم ( از قبیل : اسماعیل و اسحاق و یعقوب ) و خاندان عِمران ( از قبیل : موسی و هارون و عیسی و مادرش مریم ) را از میان جهانیان برگزید . توضیحات: « إصْطَفی‌ » : برگزید و برتری بخشید . از ماده ( صفو ) .

ترجمه: آنان فرزندانی بودند که ( چه از نظر پاکی و تقوا و فضیلت ، و چه از نظر دودمان ) برخی از برخی دیگرند ( زیرا خاندان ابراهیم که اسماعیل و اسحاق و فرزندان ایشانند از نسل ابراهیم هستند ، و ابراهیم از نسل نوح ، و نوح از آدم است ، و خاندان عمران که موسی و هارون و عیسی و مادرش می‌باشند ، از نژاد ابراهیم و نوح و آدم هستند ) ، و خداوند شنوا و دانا است ( و از گفتار بندگان و افعال ایشان آگاه است ) . توضیحات: « ذُرِّیَّةً » : نسل . دودمان . بدل ( ءَالَ ) است .

ترجمه: ( خداوند شنید ) هنگامی که همسر عمران گفت : پروردگارا ! من آنچه را در شکم دارم خالصانه نذر تو کردم ( تا کارش تنها خدمت به بیت‌المقدّس باشد . ) پس ( آن را ) از من بپذیر که تو شنوا و دانائی ( و گریه و زاری مرا می‌شنوی و اخلاص و هدف مرا می‌دانی ) . توضیحات: « مُحَرَّراً » : آزاد از کار و بار دنیا ، و مختصّ عبادت تو و خدمت بیت‌المقدّس . حال ( ما ) است .

ترجمه: پس هنگامی که او را زائید ، ( دید که دختر است و به درگاه پروردگار دست مناجات برداشت و عذر خواهان ) گفت : خداوندا ! من او را دختر زائیدم - ولی خدا بدانچه او به دنیا آورده بود آگاه‌تر بود ( از خود مریم ، و بهتر می‌دانست که ) پسر مانند دختر نیست ( و این دختر به مراتب از پسری که آرزوی او بود ، سودمندتر خواهد بود - و گفت : ) من او را مریم نام گذاردم و او و فرزندانش را از ( وسوسه و گمراه‌سازی ) اهریمن مطرود ( از درگاه فضل و کرمت ، به تو می‌سپارم و ) در پناه تو می‌دارم . توضیحات: « رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهَا أُنثَیا » : این جمله بیانگر افسوس مادر مریم است ، نه این که او خدا را آگاه سازد . ( أُنثَیا ) حال ضمیر ( هَا ) است . « لَیْسَ الذَّکَرُ کَالأُنثَیا » : این سخن می‌تواند گفته خدا باشد و یا گفته مادر مریم که با افسوس می‌گوید : برای خدمت به بیت‌المقدّس ، دختر همچون پسر نمی‌تواند مفید باشد . « أُعِیذُهَا بِکَ » : او را در پناه تو می‌دارم و به تو می‌سپارم . « الرَّجِیمِ‌ » : مطرود .

ترجمه: خداوند ، او ( یعنی مریم ) را به طرز نیکوئی پذیرفت ، و به طرز شایسته‌ای ( نهال وجود ) او را رویانید ( و پرورشش داد ) ، و زکریّا ( شوهر خاله او ) را سرپرست او کرد . هر زمان که زکریّا وارد عبادتگاه او می‌شد ، غذای ( تمییز و زیادی ) را در پیش او می‌یافت . ( باری ) به مریم گفت : این از کجا برای تو می‌آید ؟ ! گفت : این از سوی خدا می‌آید . خداوند به هرکس که بخواهد بی‌حساب و بی‌شمار روزی می‌رساند . توضیحات: « تَقَبَّلَ » : پذیرفت . « أَنبَتَهَا نَبَاتاً حَسَناً » : او را به زیباترین وجه تربیت کرد و به بهترین صورت محافظت و مراقبت نمود . ( نَبَاتاً ) مفعول مطلق است . « کَفَّلَهَا زَکَرِیَّا » : زکریّا را سرپرست مریم کرد . « أَنَّیا » : از کجا ؟

ترجمه: بدان هنگام ( که زکریّا آن همه مرحمت و محبّت خدا را در حق مریم دید ، خاشعانه در عبادتگاه به پا خاست و رو به سوی آسمان کرد و ) پروردگار خویش را به فریاد خواند ، گفت : پروردگارا ! ( هر چند که خود پیرم و همسرم نازا ) فرزند شایسته‌ای از جانب ( لطف و کرم ) خویش به من عطاء فرما ، بیگمان تو شنونده دعائی ( و پذیرنده تمنّائی ) . توضیحات: « هُنَالِکَ » : آنجا ، پیش مریم و در کنار عبادتگاه . « دَعَا » : به کمک طلبید . به فریاد خواند .

ترجمه: پس ( خداوند دعای او را پذیرفت و ) در حالی که در عبادتگاه به نیایش ایستاده بود ، فرشتگان او را ندا در دادند که خداوند تو را به یحیی مژده می‌دهد ، و او تصدیق کننده کلمه خدا ( یعنی عیسی ، چون با کلمه « کُن‌ » پدید آمده است ) و پیشوا و برکنار از هوسهای سرکش ، و پیغمبری از ( تبار ) صالحان خواهد بود . توضیحات: « مَلآئِکَةُ » : فرشتگان . در اینجا چه بسا مراد تنها جبرئیل باشد . « مُصَدِّقاً » : تصدیق‌کننده . حال ( یَحْیی ) است . « کَلِمَةٍ » : مراد عیسی است ( نگا : آل‌عمران / 45 ) . « سَیِّداً » : سَرور . مراد این است که با دانش و فضلی که دارد بر قوم خود سروری و آقائی می‌کند . « حَصُوراً » : برکنار از هوسهای سرکش . کسی که با وجود قدرت ازدواج برای زهد و پارسائی از آن چشم می‌پوشد . البتّه این امر دلیل بر فضلِ ترک ازدواج نیست‌ ؛ چرا که یحیی نه از پدر خود برتر بوده است و نه از نیای خود ابراهیم خلیل . « مِنَ الصَّالِحِینَ » : از نژاد صالحان .

ترجمه: ( با رسیدن این مژده ، زکریّا متحیّرانه و مضطربانه کیفیّت وقوع این امر خارق‌العاده را جویا شد و ) گفت : پروردگارا ! چگونه فرزندی مرا خواهد بود ، در حالی که پیری به سراغ من آمده است و همسرم نازا است‌ ؟ ( خداوند توسّط فرشتگان بدو ) فرمود : همین طور است ، خداوند هر کاری را بخواهد انجام می‌دهد . توضیحات: « أَنَّیا » : چگونه‌ ؟ « غُلام‌ » : فرزند . « الْکِبَرُ » : پیری . کهنسالی . « عَاقِرٌ » : نازا .

ترجمه: گفت : پروردگارا ! نشانه‌ای برای من قرار بده ( که حاملگی همسرم را برساند ) . فرمود : نشانه تو آن است که نمی‌توانی سه روز با مردم حرف بزنی مگر با رمز و اشاره ، و ( در این مدّت به شکرانه نعمت ) پروردگارت را بسی یاد کن و سحرگاهان و شامگاهان او را تسبیح گوی و به پاکی بستای . توضیحات: « ءَایَةً » : نشانه . علامت . « أَلاَّ تُکلِّمَ النَّاسَ » : این که نمی‌توانی با مردم سخن بگوئی . « رَمْزاً » : اشاره با دست یا سر و غیره . « الْعَشِیِّ » : شامگاهان . « الإِبْکَار » : سحرگاهان ( نگا : مریم / 11 ) .

ترجمه: ( تو حضور نداشتی ) هنگامی که فرشتگان گفتند : ای مریم ! خدا تو را برگزیده و پاکیزه‌ات داشته است ، و تو را بر همه زنان جهان برتری داده است . توضیحات: « طَهَّرَکِ » : تو را از ناپاکیها زدوده است و از اتّهامات یهودیان پاکیزه داشته است . « إصْطَفَاکِ عَلَیا نِسَآءِ الْعَالَمِینَ » : تو را بر سائر زنان جهانیان برتری داد ؛ در این که تو یگانه زنی هستی که برای خدمت در کلیسا پذیرفته شده و بدون شوهر ، صاحب نوزاد گشته است .

ترجمه: ای مریم ! ( به شکرانه این نعمت بزرگ ) همیشه خاشعانه به اطاعت و عبادت پروردگارت مشغول شو و با نمازگزاران به سجده و رکوع بپرداز ( و با آنان نماز بخوان ) . توضیحات: « أُقْنُتِی لِرَبِّکِ » : فروتنانه به پرستش پروردگارت بپرداز . « أُسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرَّاکِعِینَ » : با نمازگزاران نماز بخوان .

ترجمه: این ( چیزهائی که گفته شد ) از جمله خبرهای غیبی است که آن را به تو وحی می‌کنیم و تو در آن هنگام که قلمهای خود را ( برای قرعه‌کشی به درون آب یا کیسه‌ای و . . . ) می‌افکندند تا ( روشن شود بر طبق قرعه ) کدام یک سرپرستی مریم را بر عهده گیرد ، و بدان هنگام که میان خود ( بر سر سرپرستی او ) کشمکش داشتند حضور نداشتی ( و همه اینها از راه وحی به تو می‌رسد ) . توضیحات: « أَنبَآءِ » : جمع نَبَأ ، اخبار « أَقْلام‌ » : قلمها . تیرها . « أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ » : تا ببینند کدام یک سرپرستی مریم را به عهده می‌گیرد . ( أَیُّ ) مبتدا و جمله بعدی خبر است ، و فعلی مانند ( یَنظُرُونَ ) یا ( یَعْلَمُونَ ) قبل از آن مقدّر است . « إِذْ یَخْتَصِمُونَ » : آن گاه که منازعه و کشمکش می‌کردند .

ترجمه: ( تو حضور نداشتی ) آن گاه که فرشتگان گفتند : ای مریم ! خداوند تو را به کلمه خود که نامش مسیح عیسی پسر مریم است مژده می‌دهد ، و او در این جهان و آن جهان بلندمرتبه و بزرگوار و از زمره مقرّبان است . توضیحات: « مَسِیحُ » : لقب عیسی است ، معرّب ( مشیخا ) که در تورات آمده است و به معنی مدهون و تعمید شده است . « وَجِیهاً » : دارای وجاهت و کرامت . محترم . حال عیسی است .

ترجمه: و در گهواره و در حالت کهولت ( یعنی میان‌سالی ، که از سی سال تا پنجاه و یک سال است ) با مردم سخن خواهد گفت و از زمره صالحان بشمار است . توضیحات: « مَهْد » : گهواره . « کَهْلاً » : کهولت و میان‌سالی . ( یُکَلِّمُ النَّاسَ ) و ( کَهْلاً ) حالند و عطف بر ( وَجیهاً ) در آیه قبلی می‌باشند . « صَالِحِینَ » : کاملان در تقوا و صلاح .

ترجمه: ( مریم در حالی که از تولّد فرزند از راه غیرطبیعی ، شگفت‌زده شده بود ) گفت : پروردگارا ! چگونه مرا فرزندی خواهد بود ، در حالی که انسانی با من نزدیکی نکرده است‌ ؟ ! فرمود : این گونه هر چه را بخواهد می‌آفریند ، و هنگامی که اراده چیزی کند ( و بخواهد پدید آید ) فقط بدان می‌گوید : پدید آی ! پس ( بی‌درنگ ) پدید می‌آید . توضیحات: « لَمْ یَمْسَسْنِی‌ » : با من آمیزش و نزدیکی نکرده است . « قَضَیا » : اراده کرد . مقدّر فرمود .

ترجمه: و بدو خطّ و کتابت ، و دانش راستین و سودمند ، و تورات و انجیل می‌آموزد . توضیحات: « کِتَابَ‌ » : خطّ و کتابت . « یُعَلِّمُهُ الْکِتَابَ » : مراد این است که عیسی باسواد خواهد بود ؛ نه بیسواد .

ترجمه: و او را به عنوان پیغمبری به سوی بنی‌اسرائیل روانه می‌دارد ( و بدیشان خبر می‌دهد ) که من ( بر صدق نبوّت خود ) نشانه‌ای را از سوی پروردگارتان برایتان آورده‌ام ، و آن این که : من از گِل چیزی را به شکل پرنده ‌برایتان می‌سازم ، سپس در آن می‌دمم و به فرمان خدا پرنده‌ای ( زنده ) می‌گردد ؛ و کور مادرزاد و مبتلای به بیماری پیسی را شفا می‌دهم و مردگان را به فرمان خدا زنده می‌کنم و از آنچه می‌خورید و از آنچه در خانه‌های خود ذخیره می‌کنید به شما خبر می‌دهم ! بیگمان در اینها نشانه‌ای برای شما است اگر ( اراده پذیرش ) ایمان داشته باشید . توضیحات: « رَسُولاً » : حال و تقدیر چنین است : وَ یُکَلِّمُهُم رَسُولاً . یا این که مفعولٌ‌به فعل محذوفی است و تقدیر چنین می‌شود : وَ نَجْعَلُهُ رَسُولاً . « أَنِّی‌ » معمول ( رَسُولاً ) است و تقدیر چنین است : رَسُولاً ناطِقاً بِأَنِّی . « أَخْلُقُ » : شکل می‌بخشم . « طِینِ » : گِل . « أُبْرِئُ » : شِفا می‌دهم . « أَکْمَهَ » : کور مادرزاد . « أَبْرَصَ » : پیس . « مَوْتَیا‌ » : جمع میّت ، مردگان .

ترجمه: و ( من پیغمبریم که ) تصدیق‌کننده آن چیزی هستم که پیش از من از تورات بوده است و ( آمده‌ام ) تا پاره‌ای از چیزهائی را که ( بر اثر ستم و گناه ) بر شما حرام شده است ( به عنوان تخفیفی از سوی خدا ) برایتان حلال کنم ، و نشانه‌ای ( به دنبال نشانه‌ای ) را برایتان آورده‌ام‌ ؛ بنابراین ( معجزه‌ها و نشانه‌های پیاپی ) از خدا بترسید و از من اطاعت کنید . توضیحات: « مُصَدِّقاً » : حال فعل محذوف ( جِئْتُکُمْ ) است . « مَا بَیْنَ یَدَیَّ » : آنچه پیش از من بوده است . « ءَایَةً » : معجزه .

ترجمه: بیگمان خداوند پروردگار من و پروردگار شما است ، پس او را بپرستید ؛ این راه راست است ( و انسان را به سعادت هر دو جهان می‌رساند ) . توضیحات: « صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ » : ( نگا : فاتحه / 6 ، بقره / 142 و 213 ) .

ترجمه: ولی هنگامی که عیسی از ایشان احساس کفر ( و سرکشی و نافرمانی ) کرد ، گفت : کیست که یاور من به سوی خدا ( و برای تبلیغ آئین او ) گردد ؟ حواریّون گفتند : ما یاوران ( دین ) خدائیم‌ ؛ ( زیرا ما ) به او ایمان آورده‌ایم‌ ؛ و ( تو نیز ) گواه باش که ما مخلص و منقاد ( اوامر او ) هستیم . توضیحات: « مَنْ أَنصَارِی إِلَی اللهِ » : چه کسانی در دعوت به سوی خدا مرا یاری خواهند کرد ؟ ( إِلی ) به معنی ( لِ ) یا ( فی ) است . « حَوَارِیُّونَ » : جمع حَواریّ ، خاصّگان . یاران گزیده . این واژه بیشتر برای یاران یکرنگ انبیاء به کار می‌رود . « مُسْلِمُونَ » : مطیعان اوامر خدا .

ترجمه: پرودرگارا ! ما بدانچه نازل فرموده‌ای ایمان آورده‌ایم و از پیغمبر پیروی نموده‌ایم ، پس ما را از زمره گواهان ( بر تبلیغ پیغمبر و انکار بنی‌اسرائیل ) بنویس . توضیحات: « شَاهِدِینَ » : گواهان . اقرارکنندگان به یگانگی خدا .

ترجمه: و ( یهودیان و دشمنان مسیح برای نابودی او و آئین آسمانی ) نقشه کشیدند ، و خداوند ( هم برای حفظ او و آئین آسمانی ) چاره‌جوئی کرد ؛ و خداوند بهترینِ چاره‌جویان است . توضیحات: « مَکَرُوا » : نقشه کشیدند و چاره‌جوئی نمودند . حیله‌گری کردند . « مَکَرَ اللهُ » : خداوند برای ابطال حیله و نقشه ایشان چاره‌جوئی کرد . میان ( مَکَرُوا ) و ( مَکَرَ ) مُشاکله است‌ ؛ یعنی اتّفاق در لفظ و اختلاف در معنی .

ترجمه: ( به یاد آورید ) هنگامی را که خدا به عیسی فرمود : من تو را ( با مرگ طبیعی در وقت معیّن ) می‌میرانم و ( مقام تو را بالا می‌برم و بعد از مرگ طبیعی ) به سوی خویش فرا می‌برم ، و تو را از ( دست ) کافران می‌رهانم و کسانی را که از تو پیروی می‌کنند تا روز رستاخیز برتر از کسانی خواهم ساخت که کفر می‌ورزند ، سپس برگشت ( همه ) شما به سوی من خواهد بود و در میان شما درباره آنچه که اختلاف دارید داوری خواهم کرد . توضیحات: « مُتَوَفِّیکَ » : تو را در وقت خود می‌میرانم ( نگا : مائده / 117 ) . « رَافِعُکَ إِلَیَّ » : تو را منزلت و رفعت می‌بخشم و با کسانی چون ادریس همدم می‌گردانم ( نگا : مریم / 57 ) . « مُطَهِّر » : رهاننده . « فَوْقَ الَّذِینَ » : مراد فوقیّت و برتری معنوی ، یعنی فضائل و قوّت حجّت است . « مَرْجِع‌ » : برگشت .

ترجمه: امّا کافران را در دنیا ( با مسلّط کردن ملّتها بر آنان ) و در آخرت ( با جاودانگی در آتش دوزخ ) به عذاب سختی گرفتار و مجازات خواهم کرد ، و هیچ گونه یاورانی نخواهند داشت ( که ایشان را از عذاب خدا برهانند ) .

ترجمه: و امّا کسانی که ایمان می‌آورند و کارهای شایسته انجام می‌دهند ، خداوند پاداش آنان را به طور کامل خواهد داد ، و خداوند ستمکاران را دوست نمی‌دارد .

ترجمه: این ( اخباری که ای محمّد ) بر تو می‌خوانیم از آیات ( خدا در قرآن است ) و از قرآن مشتمل بر علم نافع است . توضیحات: « ذلِکَ » : آنچه راجع به کار و بار عیسی گذشت . « ذِکْر » : قرآن ( نگا : حجر / 6 و 9 ) . « حَکِیم‌ » : دارای حکمت . محکم و متقن .

ترجمه: مسأله ( آفرینش ) عیسی برای خدا ، همچون مسأله ( آفرینش ) آدم است که او را از خاک بیافرید ، سپس بدو گفت : پدید آی ! و ( بی‌درنگ ) پدید آمد . توضیحات: « مَثَلَ عِیسَیا . . . الخ » : مراد آن است که اگر آفرینش عیسی بدون پدر در نظرتان بعید می‌نماید ، بدانید که آفرینش آدم بدون پدر و مادر شگفت‌تر از آن است .

ترجمه: ( این بیان درباره آفرینش عیسی ) حقیقتی است از جانب پروردگارت‌ ؛ پس از تردیدکنندگان مباش . توضیحات: « أَلْحَقُّ » : خبر مبتدای محذوف است که تقدیر آن چنین است : هُوَ الْحَقُّ . « مُمْتَرِینَ » : شکّ کنندگان . از ماده ( مِرْیَة ) به معنی : شکّ .

ترجمه: هرگاه بعد از علم و دانشی که ( درباره مسیح ) به تو رسیده است ( باز ) با تو به ستیز پرداختند ، بدیشان بگو : بیائید ما فرزندان خود را دعوت می‌کنیم و شما هم فرزندان خود را فرا خوانید ، و ما زنان خود را دعوت می‌کنیم و شما هم زنان خود را فرا خوانید ، و ما خود را آماده می‌سازیم و شما هم خود را آماده سازید ، سپس دست دعا به سوی خدا برمی‌داریم و نفرین خدا را برای دروغگویان تمنّا می‌نمائیم . توضیحات: « فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ » : پس اگر کسی درباره مسأله عیسی با تو بدون دلیل مجادله کرد . « تَعَالَوْا » : بیائید . « نَبْتَهِلْ » : فروتنانه دست دعا به درگاه خدا برداریم و به زاری از او بخواهیم که . مباهله کنیم .

ترجمه: بیگمان این ( چیزی که درباره عیسی بر تو می‌خوانیم ) سرگذشت واقعی ( مسیح ) است ( و ادّعاهائی همچون الوهیّت عیسی و فرزند خدا بودن او ، بی‌اساس است ) و هیچ معبودی جز خداوند یگانه نیست و خداوند دارای عزّت و حکمت است . توضیحات: « هُوَ الْقَصَصُ » : ( هُوَ ) ضمیر فصل است و ( قَصَص ) خبر ( إِنَّ ) .

ترجمه: اگر ( با این همه شواهد روشن ، باز هم از پذیرش حق ) روی بگردانند ( بدان که خواهان حقیقت نیستند و ) خداوند از تبهکاران آگاه است . توضیحات: « تَوَلَّوْا » : اعراض نمودند .

ترجمه: بگو : ای اهل کتاب ! بیائید به سوی سخن دادگرانه‌ای که میان ما و شما مشترک است ( و همه آن را بر زبان می‌رانیم ، بیائید بدان عمل کنیم ، و آن این ) که جز خداوند یگانه را نپرستیم ، و چیزی را شریک او نکنیم ، و برخی از ما برخی دیگر را ، به جای خداوند یگانه ، به خدائی نپذیرد . پس هرگاه ( از این دعوت ) سر بر تابند ، بگوئید : گواه باشید که ما منقاد ( اوامر و نواهی خدا ) هستیم . توضیحات: « کَلِمَةٍ » : کلام . سخن . « سَوَآءٍ » : دادگرانه . یکسان . صفت ( کَلِمَةٍ ) است . « سَوَآءٍ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ » : مراد این است که همه کتابهای آسمانی صحیح از جمله تورات و انجیل و قرآن در آن اختلاف ندارند . « مِن دُونِ اللهِ » : به جای خدا . غیر از خدا .

ترجمه: ای اهل کتاب ! چرا درباره ( دین ) ابراهیم با یکدیگر به مجادله و ستیز می‌پردازید ( و هر یک از شما او را بر آئین خویش می‌پندارید ) و حال آن که تورات و انجیل نازل نشده‌اند مگر بعد از او ؟ آیا نمی‌فهمید ( که پیشین نمی‌شود پیرو پَسین باشد ) ؟ توضیحات: « لِمَ » : چرا . « تُحَآجُّونَ » : مجادله و ستیز می‌کنید .

ترجمه: هان ! شما ( ای یهودیان و مسیحیان ) ای گروهی که درباره چیزی که ( به گمان خود ) نسبت بدان آگاهی و اطّلاعی دارید ، مجادله و مناظره کردید ، ولی چرا درباره چیزی که آگاهی و اطّلاعی از آن ندارید مجادله و مناظره می‌نمائید ؟ و خدا ( چگونگی دین ابراهیم را ) می‌داند و شما نمی‌دانید . توضیحات: « هَآ أَنتُمْ هَ‍ؤُلآءِ » : هان ! شما که . ( ها ) حرف تنبیه است و به اوّل اسماء اشاره ، و ضمیر مرفوعی که با اسم اشاره از آن خبر دهند ، اضافه می‌گردد . مانند : هذا . هاأَنَاذا .

ترجمه: ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی ، ولیکن ( از ادیان باطله بیزار و منصرف و ) بر ( دین ) حق و منقاد ( فرمان ) خدا بود ، و از زمره مشرکان ( و کافرانی چون قریش و همگنان ایشان ) نبود . توضیحات: « حَنِیفاً » : دور از باطل و گراینده به حق . مخلصی که خویشتن را تسلیم فرمان خدا کرده و در هیچ چیز سر از فرمان دین او نپیچد .

ترجمه: سزاوارترین مردم ( برای انتساب ) به ابراهیم ( و دین او ) کسانی هستند که ( در زمان ابراهیم دعوت او را اجابت کردند و ) از او پیروی نمودند و نیز این پیغمبر ( محمّد ) و کسانی‌اند که ( با او ) ایمان آورده‌اند ( زیرا محمّد و یارانش اهل توحید خالصند که دین ابراهیم است ) و خداوند سرپرست و یاور مؤمنان است . توضیحات: « أَوْلَیا » : سزاوارترین . « هذَا النَّبِیُّ » : مراد محمّد است .

ترجمه: گروهی از اهل کتاب آرزو داشتند کاش می‌شد شما را گمراه کنند ! و ( با القاء شبهه‌هائی در دینتان ، شما را از اسلام برگردانند ، ولی با این کارها ) جز خویشتن را گمراه نمی‌سازند و نمی‌فهمند .

ترجمه: ای اهل کتاب ! چرا آیه‌های ( دالّ بر صدق نبوّت محمّد ، فرستاده ) خداوند را نادیده می‌گیرید و تکذیب می‌دارید ، و حال آن که ( صحّت آنها و نشانه‌های نبوّت محمّد را در کتابهای خود ) می‌بینید ؟ توضیحات: « تَشْهَدُونَ » : می‌بینید . بیگمان می‌دانید ( نگا : بقره / 146 ) .

ترجمه: ای اهل کتاب ! چرا حق را با باطل می‌آمیزید و کتمانش می‌کنید ، و حال آن که شما می‌دانید ( که عقاب و عذاب خدا در برابر چنین کاری چیست ) ؟ توضیحات: « تَلْبِسُونَ » : آمیزه هم می‌دارید .

ترجمه: جمعی از اهل کتاب ( به همکیشان خود ) گفتند : بدانچه بر مسلمانان نازل شده است ، در آغاز روز ایمان بیاورید ، و در پایان روز بدان کافر شوید ، تا شاید ( از قرآن پیروی نکنند و از آن ) برگردند . توضیحات: « أَلَّذِی‌ » : آنچه . « وَجْهَ الْنَّهَارِ » : آغاز روز . مراد از اوّل و آخر روز ، مدّتی از زمان است‌ ؛ نه آغاز و انجام اصطلاحیِ یک روز ( نگا : واژه « غَداً » در کهف / 23 و لقمان / 34 ) .

ترجمه: و باور مکنید مگر به کسی که پیروی از آئین شما کرده باشد - بگو : بیگمان هدایت ، هدایت خدا است‌ - این که ( دیگران آن افتخارات و کتابهای آسمانی را که نصیب شما شده است به دست آورند . یعنی ) به کسی همان چیزی داده شود که به شما داده شده است ، و این که دیگران بتوانند در پیشگاه پروردگارتان با شما به داوری بنشینند و اقامه حجّت کنند . بگو : فضل و بزرگی در دست خدا است و آن را به هرکس که بخواهد می‌دهد . و خداوند ( عطاء و نعمتش ) فراخ ، و آگاه ( از اهلیّت و شایستگی مستحقّ وحی و رسالتِ خویش ) است . توضیحات: « لا تُؤْمِنُوا » : نپذیرید . تصدیق نکنید . « لا تُؤْمِنُوا إِلاّ لِمَنْ . . . . » : نابکاران یهودی به پیروان خود می‌گفتند : نبوّت منحصر به قوم یهود است و لذا امور دین را از دیگران نشنوید ، پیغمبری محمّد را نپذیرید ، و قبول نداشته باشید در روز قیامت کسی بتواند علیه شما اقامه حجّت کند . « وَاسِع‌ » : دارای رحمت و قدرت فراوان .

ترجمه: هر کس را که بخواهد به رحمت خود مخصوص می‌گرداند . خداوند دارای فضل عظیم و لطف عمیم است .

ترجمه: و در میان اهل کتاب کسانی هستند که اگر دارائی فراوانی به رسم امانت بدیشان بسپاری ، آن را به تو بازپس می‌دهند . و در میان آنان کسانی هستند که اگر دیناری به رسم امانت بدیشان بسپاری ، آن را به تو بازپس نمی‌دهند ، مگر آن که پیوسته بالای سرشان ایستاده باشی . این بدان خاطر است که ایشان می‌گویند : ما در برابر امّیها ( یعنی غیر یهود ) مسؤول نبوده و بازخواستی نداریم ! و بر خدا دروغ می‌بندند ( و چنین چیزی حکم خدا نیست ) و حال آن که ایشان ( این را ) می‌دانند . توضیحات: « إِن تَأْمَنْهُ » : اگر او را امین بدانی . « قِنطَارٍ » : مراد دارائی هنگفت است ( نگا : آل‌عمران / 14 و نساء / 20 ) . « دِینَارٍ » : مراد دارائی اندک است . « إِلاّ مَا دُمْتَ عَلَیْهِ قَآئِماً » : مگر آن که بالای سر او بایستی و پیوسته مطالبه کنی . « أُمِّیِّینَ » : عربها . ملّتهای غیر یهود . منسوب است به ( أُمّ ) یا ( أُمَم ) که مفردش ( أُمَّة ) است و یاء نسبت بعد از حذف حرف تاء به آخر آن افزوده می‌شود . « سَبِیل‌ » : راه . مراد عتاب و عِقاب است .

ترجمه: آری ! کسی که به عهد و پیمان خود وفا کند و پرهیزگاری پیشه نماید ( محبّت و رضایت خدا را فراچنگ آورده است ) زیرا خداوند پرهیزگاران را دوست می‌دارد . توضیحات: « بَلَیا » : ( نگا : بقره / 81 ) . « أَوْفَیا » : وفا کرد . « إِتَّقَیا » : پرهیزگاری کرد .

ترجمه: کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خود را به بهای کمی ( از مادیات و مقامات دنیوی هر اندازه هم در نظرشان بزرگ و سترگ جلوه‌گر شود ) بفروشند ، بهره‌ای در آخرت نخواهند داشت و خداوند با ایشان در آخرت ( با مرحمت ) سخن نمی‌گوید ، و به آنان در قیامت ( با محبّت ) نمی‌نگرد ، و ایشان را ( از کثافات گناه ) پاک نمی‌سازد ، و عذاب دردناکی دارند . توضیحات: « یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَ أَیْمَانِهِمْ » : عهد خدا و سوگندهای خود را می‌فروشند . « خَلاّق » : بهره و نصیب از خیر و نعمت . « لا یُکَلِّمُهُمُ اللهُ وَ لا یَنظُرُ إِلَیْهِمْ » : مراد آن است که خداوند از آنان ناراضی است و بدیشان نظر لطف ندارد . « لا یُزَکِّیهِمْ » : با مغفرت خود آنان را از گناهان پاکیزه نمی‌دارد .

ترجمه: و در میان آنان کسانی هستند که به هنگام خواندن کتاب ( خدا ) زبان خود را می‌پیچند و آن را دگرگون می‌کنند تا شما گمان برید ( آنچه را که می‌خوانند ) از کتاب ( خدا ) است ! در حالی که از کتاب ( خدا ) نیست . و می‌گویند که : آن از نزد خدا ( نازل شده ) است و با این که از سوی خدا نیامده است و به خدا دروغ می‌بندند و حال آن که می‌دانند ( که دروغ می‌گویند ) . توضیحات: « فَرِیق‌ » : دسته . گروه . « یَلْوُونَ » : پیچ می‌دهند . به گونه صحیح اداء نمی‌کنند . « یَلْوُون أَلْسِنَتَهُم بِالْکِتابِ » : آنچه می‌خوانند تحریفش می‌کنند و درست بیان نمی‌دارند . مراد تحریف تورات و توجیه و تفسیر آن برابر خواست خودشان است ( نگا : نساء / 46 ) .

ترجمه: هیچ کسی ( از پیغمبران ) را نسزد که خدا بدو کتاب و حکمت و نبوّت بخشد ، آن گاه او به مردمان بگوید : به جای خدا ، بندگان ( و پرستش‌کنندگان ) من باشید . بلکه ( به مردمان این چنین می‌گوید که : ) با کتابی که آموخته‌اید و یاد داده‌اید و درسی که خوانده‌اید ، مردمانی خدائی باشید ( و جز او را بندگی نکنید و نپرستید ) . توضیحات: « مِن دُونِ اللهِ » : به جای خدا . « رَبَّانِیِّینَ » : خداجویان و خداپرستان .

ترجمه: و ( هیچ کسی از پیغمبران ) به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و پیغمبران را به پروردگاری خود گیرید . مگر ( معقول است که ) شما را به کفر فرمان دهد ، بعد از آن که ( مخلصانه رو به خدا کرده‌اید و ) مسلمان شده‌اید ؟ ! توضیحات: « أَرْبَاب‌ » : جمع رَبّ ، پروردگاران .

ترجمه: ( به خاطر بیاورید ) هنگامی را که خداوند پیمان مؤکّد از ( یکایک ) پیغمبران ( و پیروان آنان ) گرفت که چون کتاب و فرزانگی به شما دهم و پس از آن پیغمبری آید و ( دعوت او موافق با دعوت شما بوده و ) آنچه را که با خود دارید تصدیق نماید ، باید بدو ایمان بیاورید و وی را یاری دهید . ( و بدیشان ) گفت : آیا ( بدین موضوع ) اقرار دارید و پیمان مرا بر این کارتان پذیرفتید ؟ گفتند : اقرار داریم ( و فرمان را پذیرائیم . خداوند بدیشان ) گفت : پس ( برخی بر برخی از خود ) گواه باشید و من هم با شما از زمره گواهانم . توضیحات: « مِیثَاق » : پیمان استوار . « لَمَآ ءَاتَیْتُکُم مِّن کِتَابٍ » : اگر کتاب برای شما فرستادم . ( لَ ) حرف تأکید است و ( مَا ) شرطیّه و فعل ( ءَاتَیْتُکُمْ ) شرط و فعل ( لَتُؤْمِنُنَّ ) جواب شرط می‌باشد . « مَا » : اگر . آنچه . واژه ( مَا ) می‌تواند شرطیّه یا موصول باشد . « إِصْر » : عهد . « أَخَذْتُمْ عَلَیا ذلِکُمْ إِصْرِی‌ » : آیا پیمان مرا بر این کارتان پذیرفتید ؟ آیا از پیروان خود بر این کار پیمان گرفتید ؟ « إشْهَدُوا » : گواه باشید بر خود و پیروان خود .

ترجمه: پس هر که بعد از این ( پیمان محکم ، از ایمان به پیغمبر اسلام ) روی بگرداند ، از زمره فاسقان ( و بیرون‌روندگان از شرع خدا و کافران به انبیاء از اوّل تا آخر ) است . توضیحات: « تَوَلَّیا » : پشت کرد و عهدشکنی نمود .

ترجمه: آیا جز دین خدا را می‌جویند ( که اسلام است ) ؟ ولی آنان که در آسمانها و زمینند از روی اختیار یا از روی اجبار در برابر او تسلیمند و به سوی او بازگردانده می‌شوند . توضیحات: « یَبْغُونَ » : طلب می‌کنند . می‌جویند . « طَوْعاً وَ کَرْهاً » : خواه و ناخواه . مطیعانه با اراده و اختیار ، و مجبورانه در آفرینش و پیدایش . این دو مصدر در معنی اسم فاعل ، یعنی طَآئِعینَ و کَارِهِینَ به کار رفته و حالند .

ترجمه: بگو : ایمان داریم به خدا و بدانچه بر ما و بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط ( یعنی فرزندان و نوادگان دوازده‌گانه یعقوب ) نازل شده است ، و بدانچه به موسی و عیسی و سائر پیغمبران از سوی پروردگارشان داده شده است . میان هیچ یک از پیغمبرانش ( در ایمان بدیشان ) تفاوت نمی‌گذاریم و ما ( بدین وسیله ) خالصانه و خاشعانه تسلیم اوئیم . توضیحات: « أَسْبَاط‌ » : نوادگان . قبائل . مراد از قبائل ، قبائل دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل است ( نگا : بقره / 136 و 60 ، و اعراف‌ / 160 ) .

ترجمه: و کسی که غیر از ( آئین و شریعت ) اسلام ، آئینی برگزیند ، از او پذیرفته نمی‌شود ، و او در آخرت از زمره زیانکاران خواهد بود . توضیحات: « یَبْتَغِ » : بخواهد . طلب کند . « إِسْلام‌ » : توحید و انقیاد . آئین اسلام .

ترجمه: چگونه خداوند گروهی را رهنمونی می‌کند که بعد از ایمانشان و بعد از آن که گواهی دادند به این که پیغمبر بر حق است و معجزات و دلائل روشنی برای آنان ( بر حقّانیّت محمّد ) بیامد ، کافر شدند ؟ و خدا گروه ستمکاران را هدایت نخواهد کرد . توضیحات: « بَیِّنَات‌ » : دلائل روشن . معجزات .

ترجمه: این چنین کسانی ، کیفرشان این است که لعنت خدا و فرشتگان و مردمان همه ، بر آنان باشد . توضیحات: « جَزَآؤُهُمْ » : مبتدای دوم است .

ترجمه: در این لعن و نفرین ، جاودانه می‌مانند و عذابشان تخفیف نمی‌گردد و مهلتی بدیشان داده نخواهد شد . توضیحات: « وَلاهُمْ یُنظَرُونَ » : مهلتی بدیشان داده نمی‌شود و دخول آنان به دوزخ به تأخیر نمی‌افتد و عذاب ایشان بلاانقطاع خواهد بود .

ترجمه: مگر کسانی که بعد از آن ، توبه کنند و به اصلاح بپردازند ( یعنی به سوی خدا برگردند و در مقام جبران گذشته برآیند ، که توبه آنان پذیرفتنی است ) زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است .

ترجمه: کسانی که بعد از ایمانشان کافر می‌شوند و آن گاه بر کفر می‌افزایند ( و در این راه اصرار می‌ورزند ) هیچ گاه توبه آنان ( بعد از گذشت فرصت که از روی ناچاری یا در آستانه مرگ صورت می‌گیرد ) قبول نمی‌شود و ایشان به حقیقت گمراهند . توضیحات: « ضَآلُّونَ » : گمراهان .

ترجمه: کسانی که کفر می‌ورزند و با کفر از دنیا رخت برمی‌بندند ، اگر زمین پر از طلا باشد و ( بتوانند برای بازخرید خود ) آن را به عنوان فدیه بپردازند ، هرگز از هیچ کدام از آنان پذیرفته نخواهد شد . برای ایشان عذاب دردناکی است و یاوری ندارند . توضیحات: « مِلْءُ الأرْضِ » : پرِ زمین . « ذَهَباً » : طلا . « لَوِ افْتَدَیا بِهِ » : اگر آن را برای رهائی خود و نجات از عذاب بدهد .

ترجمه: به نیکی ( کاملی که جویای آنید و مورد پسند خدا است ) دست نمی‌یابید ، مگر آن که از آنچه دوست می‌دارید ( در راه خدا ) ببخشید . و هر چه را ببخشید ( کم یا زیاد ، بی‌ارزش یا باارزش ) خدا بر آن آگاه است . توضیحات: « لَن تَنَالُوا » : نائل نمی‌گردید . دست نمی‌یابید . « بِرَّ » : خوبی . خیر کثیر . « مَا تُنفِقُوا » : آنچه را که می‌بخشید .

ترجمه: همه غذاها بر بنی‌اسرائیل حلال بود ، جز آنچه اسرائیل ( یعنی یعقوب به عللی ، یا قوم اسرائیل به سبب ارتکاب گناهان ) پیش از نزول تورات بر خود حرام کرده بود . بگو : اگر راست می‌گوئید ( که شریعت ابراهیم چنین چیزهائی را حرام نموده است ، برای اثبات ادّعای خویش ) تورات را بیاورید و آن را بخوانید . توضیحات: « حِلّ » : حلال . ( نگا : مائده / 5 ) . « إِسْرَآئِیلُ‌ » : یعقوب . قوم اسرائیل .

ترجمه: بنابراین کسانی که بعد از این به خدا دروغ بندند ( و به ابراهیم و سایر پیغمبران پیشین ، نسبتهای ناروا دهند ) اینان ستمگرند . توضیحات: « إِفْتَرَیا » : بهم بافت . دروغ بست . نسبت ناروا داد .

ترجمه: بگو : خدا راست گفته است ( و همه خوراکیها بر بنی‌اسرائیل حلال بوده است ) بنابراین از آئین ابراهیم پیروی کنید که ( بی‌آلایش بود و ) به حق گرایش داشت و جزو مشرکان نبود . توضیحات: « مِلَّةَ‌ » : دین و آئین . « حَنِیفاً » : حقگرا ( نگا : بقره / 135 ) .

ترجمه: نخستین خانه‌ای ( از حیث قدمت و حرمت که با دست انبیاء جهت پرستش و نیایش صحیح خداوند یگانه ) برای مردم بنیانگذاری گشته است ، خانه‌ای است که در مکّه قرار دارد ( و کعبه نام و از لحاظ ظاهر و باطن ) پربرکت و نعمت است و ( از آنجا که قبله‌گاه نماز مسلمانان و مکان حجّ آنان یعنی کنگره بزرگ سالانه ایشان است ، مایه ) هدایت جهانیان است . توضیحات: « أوَّلَ بَیْتٍ » : نخستین خانه . مراد این است نخستین خانه‌ای که برای عبادت با دست پیغمبران ساخته شده است کعبه است که ابراهیم و اسماعیل آن را ساخته‌اند و بعد از آن قرنها بعد مسجدالاقصی در سال 1005 پیش از میلاد توسّط سلیمان ساخته شد . « بَکَّةَ‌ » : اسمی از اسامی مکّه است . « مُبَارَکاً » : پرخیر و برکت است برای حاجیان و ساکنان آنجا ( نگا : بقره / 126 ) . حال ضمیر مستتر در ( وُضِعَ ) است .

ترجمه: در آن نشانه‌های روشنی است ، مقام ابراهیم ( یعنی مکان نماز و عبادت او از جمله آنها است ) . و هرکس داخل آن ( حرم ) شود در امان است . و حجّ این خانه واجب الهی است بر کسانی که توانائی ( مالی و بدنی ) برای رفتن بدانجا را دارند . و هرکس ( حجّ خانه خدا را به جای نیاورد ، یا اصلاً حجّ را نپذیرد ، و بدین وسیله ) کفر ورزد ( به خود زیان رسانده نه به خدا ) چه خداوند از همه جهانیان بی‌نیاز است . توضیحات: « مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ » : ( نگا : بقره / 125 ) . ( مَقَامُ ) خبر است برای مبتدای محذوف ، و یا بدل از ( ءَایَاتٌ ) است . « حِجُّ » : رهسپار بیت‌الله شدن و برای انجام مناسک در آنجا ماندن . « مَنِ اسْتَطَاعَ » : ( مَنْ ) بدل است .

ترجمه: بگو : ای اهل کتاب ! چرا نسبت به آیات خدا ( که دالّ بر صدق نبوّت محمّد است ) کفر می‌ورزید و ( آنها را تکذیب می‌کنید ) با آن که خدا گواه بر اعمالِ شما است‌ ؟ توضیحات: « شَهِیدٌ » : دانا و آگاه .

ترجمه: بگو : ای اهل کتاب ! چرا کسی را که ایمان آورده است ، از راه خدا باز می‌دارید و می‌خواهید این راه را کج نشان دهید ، و حال آن که شما ( از راستی و درستی این راه ) آگاهید ؟ و خدا از آنچه می‌کنید بی‌خبر نیست ( و پاداش شما را می‌دهد ) . توضیحات: « تَصُدُّونَ » : باز می‌دارید . « تَبْغُونَهَا عِوَجاً » : آن راه را کج می‌خواهید . مراد این است که راه خدا را در نظر مردم کج نشان می‌دهید . « عِوَجاً » : کج . « وَ أَنتُمْ شُهَدَآءُ » : همان گونه که گواهان از حقیقت قضیّه آگاهند ، شما نیز از روی کتابهای خود از راه خدا قاطعانه آگاهید .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ، اگر از گروهی از کسانی که کتاب بدیشان داده شده است پیروی کنید ، شما را پس از ایمان آوردنتان به کفر باز می‌گردانند . توضیحات: « یَرُدُّوکُمْ . . . کَافِرِینَ » : شما را کافر سازند . شما را به کفر برگردانند . « کَافِرِینَ » : مفعول دوم ، یا حال است .

ترجمه: و چگونه باید شما کافر شوید و حال آن که آیات خدا بر شما فرو خوانده می‌شود و پیغمبر او در میان شما است ( و نور قرآن راه را تابان و رهنمودهای فرستاده خدا حقیقت را عیان می‌دارد ! ) و هرکس به خدا تمسّک جوید ، بیگمان به راه راست و درست ( رستگاری ) رهنمود شده است . توضیحات: « یَعْتَصِمْ » : چنگ بزند . متوسّل گردد .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید آن چنان که باید از خدا ترسید از خدا بترسید ( و با انجام واجبات و دوری از منهیّات گوهر تقوا را به دامان گیرید ) و شما ( سعی کنید غافل نباشید تا چون مرگتان به ناگاه در رسد ) نمیرید مگر آن که مسلمان باشید . توضیحات: « لا تَمُوتُنَّ إِلا وَ أَنتُم مُّسْلِمُونَ » : مراد این است که انسان باید پیوسته متمسّک به اسلام و مراقب اعمال خود باشد تا به ناگاه چون پیک اجل در رسید ، با ایمان استوار دار فانی را وداع گوید .

ترجمه: و همگی به رشته ( ناگسستنی قرآن ) خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید که بدان گاه که ( برای همدیگر ) دشمنانی بودید و خدا میان دلهایتان ( انس و الفت برقرار و آنها را به هم ) پیوند داد ، پس ( در پرتو نعمت او برای هم ) برادرانی شدید ، و ( همچنین شما با بت‌پرستی و شرکی که داشتید ) بر لبه گودالی از آتش ( دوزخ ) بودید ( و هر آن با فرا رسیدن مرگتان بیم فرو افتادنتان در آن می‌رفت ) ولی شما را از آن رهانید ( و به ساحل ایمان رسانید ) ، خداوند این چنین برایتان آیات خود را آشکار می‌سازد ، شاید که هدایت شوید . توضیحات: « حَبْل‌ » : ریسمان . رشته . « حَبْلِ الله » : مراد قرآن است . « إِخْوَان‌ » : جمع اَخ ، برادران . « شَفَا » : لبه . « أَنقَذَکُمْ » : شما را نجات داد .

ترجمه: باید از میان شما گروهی باشند که ( تربیت لازم را ببینند و قرآن و سنّت و احکام شریعت را بیاموزند و مردمان را ) دعوت به نیکی کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند ، و آنان خود رستگارند . توضیحات: « وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ » : باید در میان شما جماعتی باشد که . باید ملّتی باشید که . « أُمَّةٌ » : جماعت . ملّت .

ترجمه: و مانند کسانی نشوید که ( با ترک امر به معروف و نهی از منکر ) پراکنده شدند و اختلاف ورزیدند ( آن هم ) پس از آن که نشانه‌های روشن ( پروردگارشان ) به آنان رسید ، و ایشان را عذاب بزرگی است . توضیحات: « بَیِّنَاتُ‌ » : دلائل روشن .

ترجمه: ( به یاد آورید روزی را که در چنین ) روزی ، روهائی سفید و روهائی سیاه می‌گردند . و امّا آنان که ( به سبب انجام کارهای بد در پیشگاه پروردگارشان شرمنده و سرافکنده و بر اثر غم و اندوه ) روهایشان سیاه است ( بدیشان گفته می‌شود : ) آیا بعد از ایمان ( فطری و اذعان به حق ) خود کافر شده‌اید ؟ ! پس به سبب کفری که می‌ورزیده‌اید عذاب را بچشید ! توضیحات: « یَوْمَ » : مفعولٌ‌به فعل محذوفی چون ( أُذْکُرْ ) یا مفعولٌ‌فیه ( وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ) است . « تَبْیَضُّ » : سفید می‌گردد . مراد بشّاشت و شادی مؤمنان است . « تَسْوَدُّ » : سیاه می‌گردد . مراد اندوه و ناراحتی کافران است . « ذُوقُوا » : بچشید . « بَعْدَ إِیمَانِکُمْ » : مراد ایمان فطری یا ایمان ناشی از تبلیغ پیغمبران است .

ترجمه: و امّا آنان که ( به سبب انجام کارهای شایسته در پیشگاه آفریدگارشان سرافرازند و سر از پای نمی‌شناسند و بر اثر شادی و سرور ) روهایشان سفید است ، در رحمت خدای غوطه‌ورند و جاودانه در آن ماندگارند ! توضیحات: « إِبْیَضَّتْ » : سفید گردید .

ترجمه: اینها آیات خدا هستند که ( درباره پاداش نیکوکاران و پادافره بدکاران نازل شده‌اند و ) مشتمل بر حق و حقیقتند ، و خداوند ( هیچ گاه ) ستمی برای جهانیان نمی‌خواهد .

ترجمه: و ( چگونه ممکن است خدا ستم کند در حالی که آفرینش و فرمانروائی و تصرّف امور ) آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است از آن خدا است و کارها ( ی مردمان سرانجام ) به سوی خدا برگردانده می‌شود ( و پاداش و پادافره هر یک را خواهد داد ) .

ترجمه: شما ( ای پیروان محمّد ) بهترین امّتی هستید که به سود انسانها آفریده شده‌اید ( مادام که ) امر به معروف و نهی از منکر می‌نمائید و به خدا ایمان دارید . و اگر اهل کتاب ( مثل شما به چنین برنامه و آئین درخشانی ) ایمان بیاورند ، برای ایشان بهتر است ( از باور و آئینی که برآنند . ولی تنها عدّه کمی ) از آنان با ایمانند و بیشتر ایشان فاسق ( و خارج از حدود ایمان و وظائف آن ) هستند . توضیحات: « کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ . . . » : شما بهترین ملّت هستید اگر امر به معروف و نهی از منکر داشته باشید و با جان و مال در این راه بکوشید .

ترجمه: آنان هرگز نمی‌توانند به شما زیانی ( ژرف و پردامنه ) برسانند مگر آزار مختصری ( که اثر چندانی بر جای نمی‌گذارد ) و اگر با شما بجنگند پشت کرده و پای به فرار می‌نهند ، سپس یاری نمی‌شوند ( و نصرت و پیروزی را فراچنگ نمی‌آورند ، مادام که شما امر به معروف و نهی از منکر داشته باشید ) . توضیحات: « یُوَلُّوکُمُ الأدْبَارَ » : به شما پشت می‌کنند و می‌گریزند .

ترجمه: آنان هرکجا یافته شوند ، ( مُهر ) خواری بر ایشان خورده است‌ ؛ مگر ( این که از روش ناپسند خود دست بردارند و در اعمال خویش تجدیدنظر کنند و ) با پیمان خدا ( یعنی رعایت قوانین شریعت ) و پیمان مردم ( یعنی رعایت مقرّرات همزیستی مسالمت‌آمیز ، خویشتن را از اذیّت و آزار در امان دارند و از مساوات حقوقی و قضائی برخوردار گردند ) و آنان شایسته خشم خدا شده‌اند و ( مُهر ) بیچارگی بر ایشان خورده است . چرا که آنان به آیات خدا کفر می‌ورزیده‌اند و پیغمبران را به ناحق می‌کشته‌اند ( و هرکس هم در هر عصر و زمانی به چنین کارهائی دست یازد و اعمال ننگین گذشتگان را بپسندد ، جزای او همین خواهد بود ) . این ( جرأت بر گناهان بزرگ ، ناشی از استمرار گناهان کوچک بود و ) به سبب سرکشی ( از فرمان خدا ) و تجاوز ( از حدود شریعت یزدان ) می‌باشد . توضیحات: « ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ » : خیمه ذلّت بالایِ سر آنان برافراشته شده است . مُهر خواری بر ایشان خورده است . « أَیْنَمَا » : هرجا . « ثُقِفُوا » : یافته شوند و فراچنگ آورده شوند . « حَبْلِ اللهِ » : آنچه خدا بر مسلمانان واجب کرده است که در حق اهل کتاب روا دارند بدان گاه که تحت ذمّه ایشان قرار می‌گیرند . « حَبْلِ النَّاسِ » : همکاری و همیاری مسلمانان با افراد ذمّی . « بَآؤُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللهِ » : برگشتند و خشم خدا را با خود آوردند . مستحقّ خشم خدا گشتند . « مَسْکَنَةُ » : خواری و مذلّت . « عَصَوْا » : سرکشی کردند . « کَانُوا یَعْتَدُونَ » : تجاوز می‌کردند .

ترجمه: آنان همه یکسان نیستند ، گروهی از اهل کتاب ( به دادگری خاسته‌اند و برحق ) پابرجایند و در بخشهائی از شب - در حالی که به نماز ایستاده‌اند - آیات خدا را می‌خوانند . توضیحات: « سَوَآءً » : برابر و یکسان . « أُمَّةٌ » : دسته . جماعت . « قَآئِمَةٌ » : بر دین خدا ماندگار و استوار . « ءَانَآءَ » : جمع ( إِنْو ) یا ( إِنْی ) ، ساعاتی از شب . پاسی از شب .

ترجمه: به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند و ( مردمان را ) به کار نیک می‌خوانند و از کار زشت باز می‌دارند و در انجام اعمال شایسته و بایسته بر یکدیگر سبقت می‌گیرند ، و آنان از زمره صالحانند . توضیحات: « یُسَارِعُونَ » : بر همدیگر پیشی می‌جویند .

ترجمه: و آنچه از اعمال نیک انجام دهند ( هدر نمی‌رود و بی‌پاداش نمی‌ماند و ) از ثواب آن محروم نمی‌گردند ، و خداوند آگاه از ( حال و احوال ) پرهیزگاران است . توضیحات: « لَن یُکْفَرُوهُ » : در پیشگاه خدا به هیچ وجه از اجر آن محروم نمی‌شوند و کارشان بی‌مزد نمی‌ماند .

ترجمه: بیگمان اموال و اولاد کسانی که کفر ورزیده‌اند ، ایشان را به هیچ وجه از ( کیفر و عذاب ) خدا نمی‌رهاند ( و کوچکترین سودی به حالشان ندارد ) و آنان دوزخیانند و در آنجا جاودانه می‌مانند . توضیحات: « لَن تُغْنِیَ » : هرگز نمی‌رهاند . هرگز دفع نمی‌گرداند .

ترجمه: مَثَل آنچه کافران در این جهان ( در راه خوشگذرانی و جاه‌طلبی و کسب قدرت و شهرت ، و حتّی آنچه که در راه خیرات و حسنات ) بذل و بخشش می‌کنند ، همانند سرمای سختی است که به کشتزار قومی اصابت کند که ( با کفر و معاصی ) بر خود ستم کرده‌اند ، و آن را نابود سازد . و خداوند ( با هدر دادن اعمالشان ) بر آنان ستم ننموده است و بلکه خودشان ( با ارتکاب پلشتیها و زشتیها ) به خویشتن ستم روا می‌دارند . توضیحات: « رِیحٍ » : باد . « صِرٌّ » : سرمای سخت . « رِیحٍ فِیهَا صِرُّ » : مراد باد صرصر است ( نگا : حاقّه / 6 ، و فصّلت 16 ) . « حَرْثَ » : کشتزار . « أَنفُسَهُمْ » : مفعول مقدّم ( یَظْلِمُونَ ) است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! از غیر خود محرم اسرار برنگزینید ، آنان از هرگونه شر و فسادی در حق شما کوتاهی نمی‌کنند . آنان آرزوی رنج و زحمت شما را ( در دل ) دارند ( و پیوسته در انتظار آنند . نشانه‌های ) دشمنانگیاز دهان آنان آشکار است ، و آنچه در دل دارند بزرگتر است ( از بدسگالیهائی که ظاهر می‌سازند ) . ما نشانه‌هائی را ( که بتوان با آنها دشمن را از دوست باز شناخت ) برای شما بیان کردیم اگر اهل عقل و درایت هستید . توضیحات: « بِطَانَةً » : مَحرم اَسرار . « مِن دُونِکُمْ » : از غیر خود . « لا یَأْ لُونَکُمْ » : تقصیر و کوتاهی نمی‌کنند . از ماده ( أَلا ، یَأْ لُو ) . « لا یَأْ لُونَکُمْ خَبَالاً » : برای تباهی کارتان کوتاهی نمی‌کنند و بلکه به تلاش می‌ایستند . « لا یَأْ لُونَ » : قصور نمی‌کنند . ترک نمی‌کنند . « خَبَالاً » : فساد . تباهی . منصوب به نزع خافض یا تمییز است بنا به معنی اوّل ( لا یَأْ لُونَ ) ، و مفعولٌ‌به است بنا به معنی دوم آن . « مَا عَنِتُّمْ » : رنج و مشقّت شما را . ( مَا ) مصدریّه است و ( عَنِتُّمْ ) از ماده ( عَنَت ) به معنی مشقّت است . « أَکْبَرُ » : بزرگتر و بیشتر .

ترجمه: هان ! ( ای مؤمنان ! ) این شمائید که آنان را ( به خاطر قرابت یا صداقت یا مودّت ) دوست می‌دارید ، و ایشان شما را ( به خاطر تعصّب دینی خود ) دوست نمی‌دارند ، و شما به همه کتابهای ( آسمانی ) ایمان دارید ( امّا آنان به کتاب آسمانی شما ایمان ندارند ) . و وقتی که با شما برخورد می‌کنند ( برای گول‌زدنتان ، به دروغ ) می‌گویند : ایمان آورده‌ایم . امّا هنگامی که تنها می‌شوید ، از شدّت خشم بر شما ، سرانگشتان خود را به دندان می‌گزند ، بگو : با ( درد همین ) خشمی که دارید ، بمیرید ، بیگمان خداوند از آنچه در درون سینه‌ها می‌گذرد آگاه است . توضیحات: « خَلَوْا » : تنها ماندند و مجلسشان از اغیار خالی شد . رفتند . « عَضُّوا » : گاز گرفتند . « أَنَامِل‌ » : جمع أُنْمُلَة ، سرانگشتان .

ترجمه: اگر نیکی به شما دست دهد ( و نعمتی همچون پیروزی و غنیمت بهره شما گردد ) ناراحت می‌شوند ، و اگر به شما بدی برسد ، شادمان می‌شوند . و اگر ( در برابر اذیّت و آزارشان ) بردباری کنید و ( از دوستی با ایشان ) بپرهیزید ، حیله‌گری ( و دشمنانگی خائنانه ) آنان به شما هیچ زیانی نمی‌رساند ، ( چه ) شکّی نیست خداوند بدانچه انجام می‌دهند احاطه دارد ( و قادر به دفع نقشه‌های خائنانه و نیرنگهای اهریمنانه ایشان از شما است ) . توضیحات: « إِن تَمْسَسْکُمْ » : اگر به شما برسد . « لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً » : اصلاً مکر ایشان به شما زیانی نمی‌رساند . ( شَیْئاً ) مفعول مطلق است . انگار که چنین فرموده است : لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ ضُرًّا ( نگا : آل‌عمران / 144 ، و نساء / 36 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! به یاد مؤمنان آور ) زمانی را که سحرگاهان از میان خانواده خود بیرون رفتی و پایگاههای جنگ را برای مسلمانان آماده کردی ( و جای تیراندازان و جای سواران و جای سائر مؤمنان را مشخّص نمودی ) و خداوند شنوا و دانا است ( و گفتگوهایتان را می‌شنید و اندیشه‌هایتان را می‌دانست ) . توضیحات: « غَدَوْتَ » : سحرگاهان بیرون رفتی ، از واژه ( غُدْوَة ) به معنی : آغاز روز . « تُبَوِّئ‌ُ » : جایگزین می‌کنی . ترتیب می‌دهی . « مَقَاعِدَ » : جایگاهها . مفعول دوم است .

ترجمه: آن گاه که دو طائفه از شما ( یعنی بَنُوسَلَمه از خَزْرَج ، و بَنُوحارِثه از أَوْس ) آهنگ آن کردند که سستی ورزند ( و از وسط راه بازگردند و به جهاد نپردازند ) ، ولی خداوند یار آنان بود ( و به ایشان کمک کرد تا از این اندیشه برگشتند ) ، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند و بس . توضیحات: « هَمَّتْ » : خواست . قصد کرد . « أَن تَفْشَلا » : که سستی کنند . تنبلی کنند .

ترجمه: خداوند شما را در بدر پیروز گردانید و حال آن که ( نسبت به کافران ) ناچیز ( و از ساز و برگ اندکی برخوردار ) بودید ، پس از خدا بترسید تا شکر ( نعمت او را بتوانید ) به جای آورید . توضیحات: « أَذِلَّة » : جمع ذلیل ، خواران . در اینجا مراد این است که از لحاظ شماره اندک و از نظر توشه ضعیف بودید .

ترجمه: بدان گاه که تو به مؤمنان می‌گفتی : آیا شما را بسنده نیست که پروردگارتان با سه هزار از فرشتگانِ فرستاده ( از سوی خویش برای آرامش خاطرتان ) یاریتان کرد ؟ توضیحات: « مُنزَلِینَ » : روانه‌شدگان . صفت ( ثَلاثَةِ ءَالافٍ ) یا حال ( الْمَلآئِکَةِ ) است .

ترجمه: آری ! ( شما را بسنده است . و علاوه از آن ) اگر بردباری ( در کارزار ) داشته باشید و پرهیزگاری کنید ( از معصیت خدا و مخالفت با پیغمبر ) ، و آنان ( یعنی دشمنان مشرک ) هم اینک بر شما تاخت آرند ، پروردگارتان ( بر تعداد فرشتگان بیفزاید و ) با پنج هزار فرشته یورشگر و نشانگذار ، شما را یاری کند . توضیحات: « مِن فَوْرِهِمْ هذا » : همین الآن با سرعت . « مُسَوِّمِینَ » : یورشگران . نشانگذاران بر بدن خود یا بر مرکب خویش . مسلّط‌کنندگان مؤمنان بر کافران .

ترجمه: و خداوند آن ( یاری با فرشتگان ) را جز مژده‌ای برای ( پیروزی ) شما نساخت ، و برای آن کرد که دلهای شما بدان آرام گیرد ، و پیروزی جز از جانب خداوند توانای دانا نیست . توضیحات: « بُشْرَیا » : مژده .

ترجمه: ( هدف از یاریتان توسّط فرشتگان آن است که ) تا گروهی از بزرگان کافران را نابود کند و یا آنان را سرکوب و خوار نماید و با شکست و ننگ خشمگینشان سازد و ناامید برگردند ( و دیگر بار آرزوی پیروزی در سر نپرورانند ) . توضیحات: « لِیَقْطَعَ » : تا هلاک کند . « طَرَفاً » : جماعتی از رؤساء و اشراف . « یَکْبِتَهُمْ » : خوار و سرکوبشان کند . « خَآئِبِینَ » : ناامیدان .

ترجمه: چیزی از کار ( بندگان جز اجرا فرمان یزدان ) در دست تو نیست ( بلکه همه امور در دست خدا است . این او است که ) یا توبه آنان را می‌پذیرد ( و دلهایشان را با آب ایمان می‌شوید ) یا ایشان را ( با کشتن و خوار داشتن در دنیا ، و عذاب آخرت ) شکنجه می‌دهد ، چرا که آنان ستمگرند . توضیحات: « لَیْسَ لَکَ مِنَ الأمْرِ شَیْءٌ » : جمله معترضه‌ای است میان سابق و لاحق خود ، و درباره لعن و نفرین رسول ( بر کافران اُحُد ، یا قاتلان قاریان بِئْرِمَعُونه نازل شده است . « یَتُوبَ عَلَیْهِمْ » : عطف بر ( یَکْبِتَهُمْ ) است .

ترجمه: و از آن خدا است آنچه در آسمانها و زمین است . هر که را بخواهد می‌آمرزد ، و هر که را بخواهد عذاب می‌دهد ، و خدا بخشنده و مهربان است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! ربا را دو و چند برابر مخورید ، و از خدا بترسید ، باشد که رستگار شوید . توضیحات: « أَضْعَافاً مُّضَاعَفَةً » : دو و چند برابر . این گفته ، قیدی برای تحریم نیست ، بلکه بیان واقعیّتی است که در جاهلیّت بوده است و الاّ رِبا به هر کیفیّتی که باشد - مضاعف یا غیرمضاعف ، کم یا زیاد - با نصّ صریح قرآن حرام و مبغوض است ( نگا : بقره / 275 و 276 ) . ( أَضْعافاً ) حال رِبا است .

ترجمه: و از آتشی بپرهیزید که برای کافران ( نه مؤمنان ) آماده شده است . توضیحات: « أُعِدَّتْ » : آماده گشته است .

ترجمه: و از خدا و پیغمبر اطاعت کنید تا که ( در دنیا و آخرت ) مورد رحمت و مرحمت قرار گیرید .

ترجمه: و ( با انجام اعمال شایسته و بایسته ) به سوی آمرزش پروردگارتان ، و بهشتی بشتابید و بر همدیگر پیشی گیرید که بهای آن ( برای مثال ، همچون بهای ) آسمانها و زمین است‌ ؛ ( و چنین چیز با ارزشی ) برای پرهیزگاران تهیّه دیده شده است . توضیحات: « سَارِعُوا إِلَیا مَغْفِرَةٍ » : بشتابید به سوی اسباب مغفرت . از قبیل توبه و عبادت . « عَرْض‌ » : بها و ارزش . پهنا . اگر عرْض به معنی عوض و بدل یعنی بها و ارزش معنوی بهشت گرفته نشود و بلکه عرض مخالف طول باشد ، باید مراد آسمانها و زمینِ منظومه شمسی یا بخشی از جهان ناشناخته باشد ؛ نه همه افلاک و کرات ( نگا : یونس / 101 ، حدید / 21 ) .

ترجمه: آن کسانی که در حال خوشی و ناخوشی و ثروتمندی و تنگدستی ، به احسان و بذل و بخشش دست می‌یازند ، و خشم خود را فرو می‌خورند ، و از مردم گذشت می‌کنند ، و ( بدین وسیله در صف نیکوکاران جایگزین می‌شوند و ) خداوند ( هم ) نیکوکاران را دوست می‌دارد . توضیحات: « سَرَّآءِ » : توانگری و فراخ دستی . « ضَرَّآءِ » : ناداری و تنگدستی . « کَاظِمِینَ » : فروخورندگان خشم و غضب . عطف بر ( ألَّذِینَ ) است . « عَافِینَ » : عفوکنندگان . درگذرندگان .

ترجمه: و کسانی که چون دچار گناه ( کبیره‌ای ) شدند ، یا ( با انجام گناه صغیره‌ای ) بر خویشتن ستم کردند ، به یاد خدا می‌افتند ( و وعده و وعید و عقاب و ثواب و جلالت و عظمت او را پیش چشم می‌دارند و پشیمان می‌گردند ) و آمرزش گناهانشان را خواستار می‌شوند - و بجز خدا کیست که گناهان را بیامرزد ؟ - و با علم و آگاهی بر ( زشتی کار و نهی و وعید خدا از آن ) چیزی که انجام داده‌اند پافشاری نمی‌کنند ( و به تکرار گناه دست نمی‌یازند ) . توضیحات: « فَاحِشَةً » : گناه کبیره ، مانند زنا و قتل . « وَهُمْ یَعْلَمُونَ » : آنان قبح کارشان را می‌دانند . آنان می‌دانند که خداوند توبه توبه‌کاران را می‌پذیرد و بندگان خود را می‌بخشد .

ترجمه: آن چنان پرهیزگارانی پاداششان آمرزش خدایشان و باغهای ( بهشتی ) است که در زیر ( درختان ) آنها جویبارها روان است و جاودانه در آنجاها ماندگارند ، و این چه پاداش نیکی است که بهره کسانی می‌گردد که اهل عملند ( و برابر فرمان خدا کار می‌کنند ) . توضیحات: « خَالِدِینَ » : جاودانگان . حال ( أوْلئِکَ ) است . « نِعْمَ اَجْرُ الْعَامِلِینَ » : بهترین پاداش برای کسانی که برابر فرمان خدا کار می‌کنند ، بهشت است . مخصوص به مدح ، یعنی ( الْجَنَّةُ ) محذوف است .

ترجمه: پیش از شما ( ای مؤمنان ، درباره گذشتگان ) قواعد و ضوابطی بوده است ( که ثابت و تغییرناپذیر به مرحله اجرا درآمده است و امور اجتماعی بشر برابر آن چرخیده و گردیده است و همیشه هم‌چنین خواهد بود ) پس در زمین به گردش بپردازید و بنگرید که فرجام تکذیب‌کنندگان ( حق که پیوسته با باطل در جنگ است ) چگونه گشته است . توضیحات: « خَلَتْ » : رفته است . گذشته است . « سُنَن‌ » : جمع سُنَّة ، راهها و روشها . وقائع و رخدادها . ملّتها و امّتها . مراد سُنَّةالله ، یعنی نظامی است که خداوند آن را پدید آورده است و بر طبق آن آفرینش در گردش و چرخش است . « أُنظُرُوا » : بنگرید . بیندیشید . « کَیْفَ کانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ » : ( کَیْفَ ) خبر مقدّم ( کانَ ) و ( عاقِبَة ) اسم آن است .

ترجمه: این ( که درباره صفات مؤمنان و قواعد و ضوابط ثابت خدا درباره گذشتگان گذشت ) روشنگری است برای مردمان ، و مایه رهنمود و پندپذیری برای پرهیزگاران است . توضیحات: « بَیَانٌ » : روشنگری .

ترجمه: و ( از جهاد در راه خدا به سبب آنچه بر سرتان می‌آید ) سست و زبون نشوید و ( برای کشتگانتان ) غمگین و افسرده نگردید ، و شما ( با تأییدات خداوندی و قوّه ایمان راستین و نیروی حقی که از آن دفاع می‌کنید ) برتر ( از دیگران ) هستید ( و پیروزی و بهروزی از آن شما است ) اگر که به راستی مؤمن باشید ( و بر ایمان دوام داشته باشید ) . توضیحات: « لا تَهِنُوا » : سست و زبون نشوید . از ماده ( وَهْن ) . « أَعْلَوْنَ » : برتران . چیرگان .

ترجمه: اگر به شما ( در جنگ احد ) جراحتی رسیده است ( و به جانتان گزندی و به دارائیتان زیانی وارد آمده است ، نگران و پریشان نشوید ) به آن جمعیّت نیز ( در جنگ بدر ) جراحتی همانند آن رسیده است ، و ما این روزها ( ی پیروزی و شکست ) را در میان مردم دست به دست می‌گردانیم ( و گاهی بهره اینان و گاهی نصیب آنان می‌نمائیم ) تا ثابت‌قدمان بر ایمان را ( از سائرین ) جدا سازد و مؤمنان شناخته شوند و خداوند از میان شما قربانیانی برگیرد و افتخار شهادت نصیبشان گرداند . و خداوند ستمکاران را دوست نمی‌دارد . توضیحات: « قَرْحٌ » : زخم . جراحت . مراد از ( قَرْحِ ) اوّل در این آیه و آیه 172 همین سوره ، اذیّت و آزار و شکست و زیانهائی است که در جنگ احد گریبانگیر مسلمانان گردید . و مراد از ( قَرْحِ ) دوم ، کشت و کشتار و درد و آزار و بلاها و زیانهائی است که در جنگ بدر به کافران رسید ( نگا : آل‌عمران / 165 ) . « نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ » : میان مردم دست به دست می‌گردانیم ، و گاهی بدینان و گاهی بدانان می‌سپاریم . « أیَّام‌ » : روزها . مراد ازمنه و اوقات است‌ ؛ نه روزهای معمولی . « لِیَعْلَمَ اللهُ » : تا خدا معلوم گرداند . باید توجّه داشت که خدا همیشه آگاه بوده و هست . لذا منظور از ( یَعْلَمَ اللهُ ) و عباراتی از این قبیل ، این است که علم غیبی به علم عینی تبدیل شود و خفیّ جلیّ گردد . « یَتَّخِذْ مِنکُمُ الشُّهَدَآءَ » : تا برخی از شما را مفتخر به درجه شهادت در راه خود کند . تا به برخی از شما افتخار گواهی‌دادن بر مردم در روز رستاخیز بخشد ( نگا : بقره / 143 ) .

ترجمه: و تا این که خداوند مؤمنان را سره و خالص گرداند و کافران را نابود و تباه سازد . توضیحات: « لِیُمَحِّصَ » : تا سره و خالصشان گرداند . تا از هر عیبی پاکشان دارد . « یَمْحَقَ » : هلاک و تباه کند .

ترجمه: آیا پنداشته‌اید که شما ( تنها با ادّعای ایمان ) به بهشت درخواهید آمد ، بدون آن که خداوند کسانی از شما را مشخّص سازد که به تلاش و پیکار برخاسته‌اند ، و بدون آن که خداوند بردبارانی را متمایز گرداند ( که رنجها و سختیها ، آنان را پاکیزه و آبدیده کرده باشد ) . توضیحات: « أَمْ » : آیا . « حَسِبْتُمْ » : گمان برده‌اید . « لَمَّا یَعْلَمِ اللهُ » : خداوند هنوز نشناخته باشد و جدا نساخته باشد ( نگا : بقره / 143 و آل‌عمران / 140 ) . « یَعْلَمَ الصَّابِرِینَ » : فعل ( یَعْلَمَ ) منصوب است به ( أَنْ ) مقدّر . چکیده معنی آیه این است که : به بهشت دست نخواهید یافت مگر آن گاه که آزمایش خود را بدهید و خداوند جهاد در راه خود و استقامت با دشمنان دین را از شما مشاهده کند ( نگا : عنکبوت / 2 ) .

ترجمه: شما که تمنّای مرگ ( و شهادت در راه خدا ) را داشتید پیش از آن که با آن روبرو شوید ، ( هم‌اینک در میدان نبرد اُحُد آماده‌اید و با شهادت یاران ) مرگ را می‌بینید و شما بدان می‌نگرید ، ( پس چرا به دهشت افتاده‌اید و با دیدن آنچه آرزو می‌کردید زبون و غمگین گشته‌اید ؟ ! ) . توضیحات: « کُنتُمْ تَمَنَّوْنَ » : آرزو می‌کردید و می‌خواستید .

ترجمه: محمّد جز پیغمبری نیست و پیش از او پیغمبرانی بوده و رفته‌اند ؛ آیا اگر او ( در جنگ اُحُد کشته می‌شد ، یا مثل هر انسان دیگری وقتی ) بمیرد یا کشته شود ، آیا چرخ می‌زنید و به عقب برمی‌گردید ( و با مرگ او اسلام را رها می‌سازید و به کفر و بت‌پرستی بازگشت می‌کنید ) ؟ ! و هرکس به عقب بازگردد ( و ایمان را رها کرده و کفر را برگزیند ) هرگز کوچکترین زیانی به خدا نمی‌رساند ، ( بلکه به خود ضرر می‌زند ) و خدا به سپاسگزاران پاداش خواهد داد . توضیحات: « خَلَتْ » : رفته است . « إِنقَلَبْتُمْ عَلَیا أَعْقَابِکُمْ » : بر پاشنه‌های خود عقب‌گرد می‌کنید و چرخ می‌زنید . مراد این که : به کفر برمی‌گردید . « أَعْقَاب‌ » : جمع عَقِبْ ، پاشنه‌های پا .

ترجمه: و هیچ کسی را نسزد که بمیرد مگر به فرمان خدا ، و خداوند وقت آن را دقیقاً در مدّت مشخّص و محدودی ثبت و ضبط کرده است ( و در کتابی که مشتمل بر مرگ و میرها است نوشته است ) . و هرکس پاداش ( و کالای ) دنیا را خواستار شود از آن بدو می‌دهیم ، و هر که پاداش ( و متاع ) آخرت را خواهان باشد از آن بدو می‌دهیم ، و ما پاداش سپاسگزاران را خواهیم داد . توضیحات: « أَن تَمُوتَ » : اسم ( کانَ ) است و ( إِلاّ بِإِذْنِ اللهِ ) خبر آن . « کِتَاباً مُّؤَجَّلاً » : در کتابی نوشته است که مشتمل بر مرگ و میرها است . ( نگا : تفسیرالمنتخب / 93 و انعام / 59 ) . وقت آن را دقیقاً در وقت مشخّص و محدودی تعیین کرده است ( نگا : فاطر / 11 ، انعام / 2 ، هود / 104 ) . ( کِتَاباً ) : منصوب به نزع خافض یا مفعول مطلق است . تقدیر چنین می‌شود : کَتَبَ اللهُ ذلِکَ فِی کِتَابٍ مُّشْتَمِلٍ عَلَی اْلآجَالِ ، یا : کَتَبَ اللهُ ذلِکَ کِتَاباً مُّوَقَّتاً بِوَقْتٍ مَّعْلُومٍ . « مُؤَجَّلاً » : مشتمل بر مرگ و میرها . دارای وقت معیّن و محدود .

ترجمه: و چه بسیار پیغمبرانی که مردان خدای فراوانی به همراه آنان کارزار می‌کرده‌اند و به سبب چیزی که در راه خدا بدانان می‌رسیده است ( از قبیل : کشته‌شدن برخی از یاران و مجروح‌شدن خود و دوستان ) سست و ضعیف نمی‌شده‌اند و زبونی نشان نمی‌داده‌اند ( و بلکه شکیبائی می‌کرده‌اند ) و خداوند شکیبایان را دوست می‌دارد . توضیحات: « کَأَیِّنْ » : چه بسیار . « رِبِّیُّونَ » : جمع ( رِبّی ) ، عالِمان راسخ در علوم دینی . مردان خدا . مؤمنان مخلص . « قَاتَلَ مَعَهُ » : در رکاب یکایک آنان جنگیده‌اند . « مَا اسْتَکَانُوا » : خواری ننمودند و برای دیگران کرنش نبردند . از ماده ( کَیْن ) یا از ( کَوْن ) .

ترجمه: و ( این عمل ایشان به هنگام سختی بود ، و در این وقت ) گفتارشان جز این نبود که می‌گفتند : پروردگارا ! گناهانمان را ببخشای و از زیاده‌رویها و تندرویهایمان صرف نظر فرمای و گامهایمان را ثابت و استوار بدار و ما را بر گروه کافران پیروز بگردان . توضیحات: « إِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا » : مراد تجاوز از حدود و ثغور قوانین و مقرّرات الهی است .

ترجمه: پس خداوند پاداش این جهان را ( با پیروز کردنشان بر دشمنان ، و فراچنگ آوردن غنیمت و کرامت و عزّت ) بدیشان داد ، و پاداش نیکوی آخرت را ( برای آنان تضمین کرد ) و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد . توضیحات: « حُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ » : پاداش نیکوی آخرت . صفت به موصوف اضافه شده است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! اگر از کافران ، فرمانبرداری کنید ، شما را به کفر برمی‌گردانند و زیان دیده ( از سوی دین و ایمان به سوی کفر و حرمان ) برمی‌گردید . توضیحات: « خَاسِرِینَ » : زیانباران . حال ضمیر ( و ) است .

ترجمه: ( کافران یاور شما نیستند ) بلکه خدا یاور شما است و او بهترینِ یاوران ( و بزرگترینِ مددکاران ) است . توضیحات: « مَوْلی‌ » : سرورِ مُتصرّف .

ترجمه: در دلهای کافران رُعْب و هراس خواهیم انداخت ، از آن‌رو که چیزهائی را انباز خدا ساخته‌اند که خداوند دلیل و برهانی ( بر حقّانیّت آنها ) فرو نفرستاده است ، و جایگاه آنان آتش ( دوزخ ) است ، و جایگاه ستمکاران چه بد جایگاهی است . توضیحات: « سُلْطَان‌ » : حجّت و برهان ( نگا : نساء / 91 ، 144 ، 153 ، انعام‌ / 81 ، اعراف / 33 ، حجّ / 71 ، روم / 35 ) . « مَثْوی‌ » : اقامتگاه .

ترجمه: و در آن هنگام که آنان را ( در آغاز جنگ اُحُد ) با کمک و یاری او از پای در می‌آوردید ، خداوند به وعده خود ( که پیروزی بود و بر زبان پیغمبر رفته بود ) با شما وفا کرد ، تا آن گاه که سستی کردید و در امر ( ماندن در سنگرها و رهاکردن آنجاها ) به کشمکش پرداختید و اختلاف ورزیدید ، و پس از آن که آنچه را دوست می‌داشتید به شما نشان داد ( که غلبه بر دشمن بود ) نافرمانی کردید ( و دو دسته شدید : ) دسته‌ای از شما خواهان کالای دنیا ( یعنی غنائم جنگ شد ) و دسته‌ای خواستار آخرت ( یعنی : رضایت‌الله و پاداش اخروی ) گردید . پس ( بر اثر فرار ، دست ) شما را از آنان بازداشت و از ایشان منصرفتان گردانید ( و بدین وسیله پیروزی شما به شکست انجامید ) تا شما را بیازماید و ( مؤمنان مخلص ، از دیگران ممتاز و جدا شوند . و هنگامی که پشیمان شدید ) شما را بخشید ، و خداوند را بر مؤمنان نعمت و منّت است . توضیحات: « تَحُسُّونَهُمْ » : ایشان را از پای در می‌آورید و مستأصلشان می‌نمائید . « إِذْن‌ » : مشیّت و فرمان . « فَشِلْتُمْ » : ضعیف و پست همت شُدید . « عَصَیْتُمْ » : نافرمانی و سرکشی کردید . « أَرَاکُمْ » : نشانتان داد . « صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ » : شما را از ایشان بازداشت . مراد این که خداوند شما را از جنگ ایشان منصرف و معونت خود را بازگرفت و شکست را بهره شما کرد .

ترجمه: ( ای مؤمنان به یاد آورید ) آن گاه را که در زمین پراکنده می‌شدید و می‌گریختید و دور می‌گشتید و ( از شدّت بیم و هراس ) در فکر کسی ( جز نجات خود ) نبودید ، و پیغمبر از پشت سر شما را صدا می‌زد ( و می‌گفت : ای بندگان خدا ! به سوی من بیائید ، من پیغمبر خدایم ، و هرکس بر دشمن بتازد ، بهشت از آن او است . . . ) . پس در برابر غم ( و اندوهی که به سبب نافرمانی ، به پیغمبر چشاندید ) غم ( و اندوهی ) به شما رساند ( و غم و اندوهها یکی پس از دیگری به سوی شما روی می‌آورد ) این بدان خاطر بود که دیگر برای آنچه ( از غنیمت ) از دست داده‌اید و بر آنچه ( از هزیمت ) به شما رسیده است غمگین نشوید ، و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است . توضیحات: « تُصْعِدُونَ » : در زمین پراکنده می‌شوید و می‌گریزید و دور می‌گردید . از مصدر ( إِصْعاد ) . فرق ( إِصْعاد ) با ( صُعود ) در این است که اصعاد در زمین صاف انجام می‌پذیرد ، ولی صعود در تپه‌ها و کوهها . « لا تَلْوُونَ » : روی برنمی‌گردانید و نمی‌نگرید . « فِی أُخْرَاکُمْ » : در پشت سرتان . « فَأَثَابَکُمْ غَمّاً بِغَمٍّ » : خدا سزای غمی را که با مخالفت خود به پیغمبر رسانیدید ، با غمی‌داد که بر اثر شکست به شما رساند . یا : خداوند غم هزیمت را بر غم جراحت شما افزود .

ترجمه: سپس به دنبال این غم و اندوه ، آرامشی به گونه خواب سبکی بر شما چیره کرد که گروهی از ( مؤمنان راستین ) شما را فرا گرفت ، و گروه دیگری تنها در بند خود بودند و درباره خدا پندارهای نادرستی چون پندارهای زمان جاهلیّت داشتند ( و بر سبیل انکار ) می‌گفتند : آیا چیزی از کار ( پیروزی و نصرتی که پیغمبر به ما وعده داده بود ) نصیب ما می‌شود ؟ بگو : همه کارها ( اعم از پیروزی و شکست ) در دست خدا است . ( آنان در حین گفتن این سخن ) در دل خود چیزهائی را پنهان می‌دارند که برای تو آشکار نمی‌سازند . ( به خود ) می‌گویند : اگر کار به دست ما بود ( و یا : اگر برابر وعده محمّد ، سهمی از پیروزی داشتیم ، ) در اینجا کشته نمی‌شدیم . بگو : اگر ( برای جنگ بیرون نمی‌آمدید و ) در خانه‌های خود هم بودید ، آنان که کشته‌شدن در سرنوشتشان بود ، به قتلگاه خود می‌آمدند و ( در مسلخ مرگ کشته می‌شدند . آنچه خدا خواست - بنا به مصلحتی که خود می‌دانست‌ - در جنگ احد شد ) تا خداوند آنچه را که در سینه‌ها دارید بیازماید و تا آنچه را که در دلها دارید خالص و سره گرداند ، و خداوند بدانچه در سینه‌ها ( از اسرار و رازها ) است آگاه است . توضیحات: « أَمَنَةً » : امن . آرامش . مفعولٌ‌به یا مفعوٌل‌له است . « نُعَاساً » : چرت . بدل است . « أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ » : خودشان برای خودشان اهمّیّت دارند و خویشتن را می‌پایند و بس . « ظَنَّ الْجَاهِلِیَّةِ » : همچون گمان جاهلیّت . یا : همچون گمان اهل جاهلیّت . ( ظَنَّ ) بدل است . « هَل لَّنَا مِنَ الأمْرِ شَیْءٌ » : مگر فتح و پیروزی نصیب ما می‌شود ؟ هرگز ! مگر در کار و بار خود اختیاری نداریم‌ ؟ اگر داشتیم چنین و چنان می‌کردیم و . . . « یُخْفُونَ » : پنهان می‌دارند . « لا یُبْدُونَ » : آشکار نمی‌کنند . « بَرَزَ » : بیرون آمد ( نگا : بقره / 250 ) . « مَضَاجِع‌ » : جمع مَضْجَع ، آنجا که انسان در آن دراز می‌کشد و بر پهلو می‌افتد . مراد خوابگاه مرگ و قتلگاه است . « لِیَبْتَلِیَ » : تا بیازماید . « لِیُمَحِّصَ » : تا سره و خالص سازد ( نگا : بقره / 143 و آل‌عمران / 141 ) .

ترجمه: آنان که در روز رویاروئی دو گروه ( مسلمانان و کافران در جنگ احد ) فرار کردند ، بیگمان اهریمن به سبب پاره‌ای از آنچه کرده بودند ( که سرکشی از فرمان خدا بود ) آنان را به لغزش انداخت و خداوند ایشان را بخشید ، چرا که خداوند آمرزنده و شکیبا است . توضیحات: « تَوَلَّوْا » : پشت کردند . روی گرداندند . « الْجَمْعَانِ » : دو گروه مؤمنان و مشرکان . « إِسْتَزَلَّهُمْ » : آنان را به لغزش انداخت . آنان را به خطا و گناه دچار کرد .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! شما همانند کافران نباشید که چون برادرانشان به مسافرتی ( برای تجارت و کسب و کار ) می‌رفتند ( و می‌مردند ) یا ( در کشورهای خود یا جای دیگری ) به جنگ می‌پرداختند ( و کشته می‌شدند ) می‌گفتند : اگر نزد ما می‌ماندند ، نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند . ( شما ای مؤمنان ! چنین سخنانی را نگوئید ) تا خداوند این ( گفتار و گمان ) را حسرتی بر دل آنان کند . و خدا است که زنده می‌کند و می‌میراند ( و زندگی و مرگ در دست او است ) و خدا آنچه را که می‌کنید ( چه خوب باشد و چه بد ) می‌بیند . توضیحات: « ضَرَبُوا فِی الأرْضِ » : در زمین مسافرت کردند . « غُزّیً » : جمع غازی ، جنگجویان . جهادگران . « لِیَجْعَلَ اللهُ ذلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ » : تا خداوند آن عقیده و باور نادرست ایشان را حسرتی در دل آنان گرداند . تا خداوند جهاد مؤمنان و دستیابی به غنیمت و فوز شهادت ایشان را مایه حسرت کافران گرداند . لام ( لِیَجْعَلَ ) لام عاقبت است ( نگا : قصص / 8 ) .

ترجمه: و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید ، مغفرت و مرحمتی ( که شما را در برمی‌گیرد ) بهتر از چیزهائی است که ( آنان در طول عمر ) جمع‌آوری می‌کنند . توضیحات: « لَئِنْ » : اگر . « قُتِلْتُمْ . . . » : فعل شرط است ، و جواب شرط محذوف است که ( لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللهِ . . . ) جانشین و در معنی آن است .

ترجمه: و اگر بمیرید یا کشته شوید ( مگر نه این است که فانی نمی‌شوید و در هر دو صورت ) به سوی خدا بازگردانده می‌شوید ( و پاداش اعمال خوب یا بدتان داده می‌شود ) . توضیحات: « تُحْشَرُونَ » : جمع‌آوری می‌شوید .

ترجمه: از پرتو رحمت الهی است که تو با آنان ( که سر از خطّ فرمان کشیده بودند ) نرمش نمودی . و اگر درشتخوی و سنگ‌دل بودی از پیرامون تو پراکنده می‌شدند . پس از آنان درگذر و برایشان طلب آمرزش نما و در کارها با آنان مشورت و رایزنی کن . و هنگامی که ( پس از شور و تبادل آراء ) تصمیم به انجام کاری گرفتی ( قاطعانه دست به کار شو و ) بر خدا توکّل کن‌ ؛ چرا که خدا توکّل‌کنندگان را دوست می‌دارد . توضیحات: « فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللهِ » : به سبب رحمتی که خدا آن را در دل تو به ودیعت نهاده است . ( مَا ) حرف زائدی است که برای تأکید ربط سبب یعنی ( رحمت ) ، به مسبّب یعنی ( لِنتَ ) به کار رفته است . « لِنتَ » : نرم شدی . نرمش نمودی . « فَظّاً » : تندخو . « غَلِیظَ الْقَلْبِ » : سنگدل . نامهربان . « إنفَضُّوا » : پراکنده می‌شدند .

ترجمه: اگر خداوند شما را یاری کند ( همان گونه که در جنگ بدر یاری کرد ) هیچ کس بر شما چیره نخواهد شد ، و اگر خوارتان گرداند ( و دست از یاریتان بردارد ، همان گونه که در جنگ احد چنین شد ) کیست که پس از او شما را یاری دهد ؟ و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند و بس .

ترجمه: ( شما گمان کردید ممکن است پیغمبر به شما خیانت کند ! در حالی که ) هیچ پیغمبری را نسزد که خیانت کند ، و هر کس خیانت ورزد ، در روز رستاخیز آنچه را که در آن خیانت کرده است با خود ( به صحنه محشر ) می‌آورد ، سپس به هرکسی پاداش و پادافره آنچه کرده است به تمام و کمال داده می‌شود ، و بدانان ستم نخواهد شد . توضیحات: « یَغُلَّ » : خیانت در غنیمت کند . « غَلَّ » : خیانت در غنیمت کرد . « تُوَفَّیا » : به تمام و کمال داده می‌شود .

ترجمه: آیا کسی که ( با طاعت و عبادت ) در پی خوشنودی خدا است ، مانند کسی است که ( با معصیت و نافرمانی ) خشم خدا را نصیب خود می‌کند ، و جایگاه او دوزخ خواهد بود ؟ ! و دوزخ بدترین بازگشتگاه است . توضیحات: « إِتَّبَعَ » : پیروی کرد . دنبال کرد . « رِضْوَان‌ » : خوشنودی . « بَآءَ » : برگشت . « سَخَط‌ » : خشم . « بَآءَ بِسَخَطٍ مِّنَ اللهِ » : با کوله‌باری از خشم خدا برگشت . مراد این که مورد خشم خدا قرار گرفت . « مَصِیر » : بازگشتگاه .

ترجمه: ( هر یک از ) آنان ( چه دینداران و چه بی‌دینان ) برای خود جاه و مقام ، و جا و مکانی در پیشگاه خدا دارند ( و برابر و یکسان نیستند ) و خداوند می‌بیند آنچه را که انجام می‌دهند ( لذا درجات و درکات هر یک را برابر کردار و رفتارشان تعیین می‌نماید و به هرکس آن دهد که سزد ) . توضیحات: « هُمْ دَرَجَاتٌ » : آنان دارای منازل و مراتبی هستند . در اینجا مضاف محذوف است و مضافٌ‌الیه به جای آن قرار گرفته است . تقدیر چنین است : هُمْ ذَوُو دَرَجَاتٍ عِندَ اللهِ .

ترجمه: یقیناً خداوند بر مؤمنان ( صدر اسلام ) منّت نهاد و تفضّل کرد بدان گاه که در میانشان پیغمبری از جنس خودشان برانگیخت . ( پیغمبری که ) بر آنان آیات ( کتاب خواندنی قرآن و کتاب دیدنی جهان ) او را می‌خواند ، و ایشان را ( از عقائد نادرست و اخلاق زشت ) پاکیزه می‌داشت و بدیشان کتاب ( قرآن و به تبع آن خواندن و نوشتن ) و فرزانگی ( یعنی اسرار سنّت و احکام شریعت ) می‌آموخت ، و آنان پیش از آن در گمراهی آشکاری ( غوطه‌ور ) بودند . توضیحات: « بَعَثَ » : برانگیخت . فرستاد . « یَتْلُو » : می‌خواند . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی به دنبال دارد . « یُزَکِّیهِمْ » : از عقائد تباه و رفتارهای نابهنجار پاکشان می‌دارد . « الْکِتَاب‌ » : قرآن مجید . « الْحِکْمَة‌ » : سنّت مطهّره .

ترجمه: آیا ( به ناله و افغان افتاده‌اید و بی‌حال و زبون شده‌اید ) هنگامی که مصیبتی ( در جنگ احد ) به شما دست داده است ( و می‌گوئید : ) این ( کشتار و فرار ) از کجا است‌ ؟ ! و حال آن که ( در جنگ بدر ) دو برابر آن ، ( پیروزی ) کسب کرده‌اید ( و از طرف کشته و اسیر گرفته‌اید ؟ ! ) بگو : این ( شکست خوردن و کشته‌شدن ) از ناحیه خودتان ( و نتیجه مخالفت با رهنمودهای رسول خدا و پیروی او حرص و آزتان ) است . بیگمان خداوند بر هر چیزی توانا است ( و پیروزی و شکست در حیطه اختیار او است ) . توضیحات: « أَوَلَمَّا » : آیا هنگامی . ( أَ ) حرف استفهام ، ( وَ ) حرف عطف ، و ( لَمَّا ) ظرف زمان است . « أَصَابَتْکُم مُّصِیبَةٌ » : بلائی که به شما رسید که عبارت است از کشته‌شدن هفتاد نفر از مسلمانان در جنگ احد . « أَصَبْتُم مِّثْلَیْهَا » : دو برابرش به دیگران رسانده‌اید که عبارت است از کشتن هفتاد نفر و اسیر نمودن هفتاد نفر از کافران در جنگ بدر . « أَنَّیا هذَا » : این از کجا است‌ ؟

ترجمه: و آنچه ( در جنگ احد ، ) در روزی که دو دسته ( مؤمنان و کافران ) با هم نبرد کردند به شما رسید ، به فرمان خدا ( و برابر اراده و قضا و قدر پروردگار ) بود ، و برای این بود که خداوند ( ایمان ) مؤمنان را ( به مردم ) بنمایاند . توضیحات: « إِلْتَقَیا » : بهم رسیدند و جنگیدند ( نگا : آل‌عمران / 155 ) . « لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنینَ » : تا مؤمنان راستین را از مؤمنان دروغین جدا سازد .

ترجمه: و نیز برای این بود که ( نفاق ) منافقان را ظاهر گرداند . منافقانی که چون بدیشان گفته شد : بیائید در راه خدا بجنگید یا ( دست‌کم ) برای دفاع ( از خود ) برزمید ، گفتند : اگر می‌دانستیم که جنگی واقع خواهد شد ، بیگمان از شما پیروی می‌کردیم ( و شما را تنها نمی‌گذاشتیم ! ) آنان در آن روز ( که چنین می‌گفتند ) به کفر نزدیکتر بودند تا به ایمان . ایشان با دهان چیزی می‌گویند که در دلشان نیست ( و گفتار و کردارشان با هم نمی‌خواند ) و خداوند ( از هر کسِ دیگری ) داناتر بدان چیزی است که پنهانش می‌دارند . توضیحات: « نَافَقُوا » : اظهار ایمان کردند و کفر را به دل گرفتند . « إِدْفَعُوا » : دفاع کنید و شرّ دشمن را از سر خانواده و میهن خود کوتاه کنید .

ترجمه: آنان کسانی هستند که نشستند و ( از جنگ کناره‌گیری کردند و نسبت ) به برادران خود گفتند : اگر از ما اطاعت می‌کردند ( و حرف ما را می‌شنیدند ) کشته نمی‌شدند . بگو : پس مرگ را از خود به دور دارید اگر راست می‌گوئید ( که می‌توان با پرهیز و حذر از دست قضا و قدر گریخت ) . توضیحات: « قَعَدُوا » : نشستند . « إِدْرَءُوا » : به دور دارید . دفع کنید .

ترجمه: و کسانی را که در راه خدا کشته می‌شوند ، مرده مشمار ، بلکه آنان زنده‌اند و بدیشان نزد پروردگارشان روزی داده می‌شود ( و چگونگی زندگی و نوع خوراک ایشان را خدا می‌داند و بس ) . توضیحات: « لا تَحْسَبَنَّ » : گمان مبر . به حساب میاور . « أَمْوَاتاً » : مردگان . مفعول دوم فعل ( لا تَحْسَبَنَّ ) است . « أَحْیَآءٌ » : زندگان . خبر مبتدای محذوف است .

ترجمه: آنان شادمانند از آنچه خداوند به فضل و کرم خود بدیشان داده است ، و خوشحالند به خاطر کسانی که بعد از آنان مانده‌اند ( و هنوز در راه خدا می‌رزمند و به فوز شهادت نائل نشده‌اند و ) بدیشان نپیوسته‌اند . ( شادی و سرور آنان از این بابت است که پیروزی یا شهادت در انتظار هم‌کیشان ایشان است و مقامات برجسته آنان را در آن جهان می‌بینند ، و می‌دانند ) این که ترس و هراسی بر ایشان نیست و آنان اندوهگین نخواهند شد . ( چه نه مکروهی بر سر راه آنان در سرای باقی است ، و نه بر کاری که در سرای فانی کرده‌اند و دارائی و عزیزانی را که ترک گفته‌اند ، پشیمانند ) . توضیحات: « فَرِحِینَ » : شادمانان . حال ضمیر ( و ) در ( یُرْزَقُونَ ) است . « یَسْتَبْشِرُونَ » : شادمان و خوشحالند . مژده و نوید می‌دهند ( نگا : فرهنگ لسان‌العرب ، و محیط‌المحیط ) .

ترجمه: شاد و خوشحالند به خاطر نعمتی که خدا بدانان داده است و فضل و کرمی که او بدیشان روا دیده است ، و خوشوقت و مسرورند از این که ( می‌بینند ) خداوند اجر و پاداش مؤمنان را ضائع نکرده و هدر نمی‌دهد .

ترجمه: کسانی که پس از ( آن همه ) زخمهائی که خوردند و جراحتهائی که برداشتند ، فرمان خدا و پیغمبر را اجابت کردند ( و هنوز زخمهای جنگ احد التیام نیافته به تعقیب مشرکان پرداختند و به سوی حمْراءُ اْلاُسُد شتافتند و بدین وسیله کار بسیار نیکوئی کردند ، ) برای کسانی از آنان که ( چنین کار ) نیکی کردند و ( از نافرمانی خدا و رسول ترسیدند و ) پرهیز نمودند ، اجر و پاداش بس بزرگی است . توضیحات: « إسْتَجَابُوا » : اجابت و اطاعت کردند . « قَرْح‌ » : زخم .

ترجمه: آن کسانی که مردمان بدیشان گفتند : مردمان ( قریش برای تاختن بر شما دست به دست هم داده‌اند و ) بر ضدّ شما گرد یکدیگر فراهم آمده‌اند ، پس از ایشان بترسید ؛ ولی ( چنین تهدید و بیمی به هراسشان نیانداخت ؛ بلکه برعکس ) بر ایمان ایشان افزود و گفتند : خدا ما را بس و او بهترین حامی و سرپرست است . توضیحات: « حَسْبُنَا » : ما را بس است . برای ما کافی است . « وَکِیلُ » : حامی و سرپرست . فَعیل به معنی مَفْعول است ، یعنی وکیل به معنی موکول می‌باشد .

ترجمه: سپس آنان ( برای جهاد بیرون رفتند ، ولیکن دشمنانشان را خوف و هراس برداشت و از رویاروئی با چنین مؤمنانی خودداری ورزیدند ، و مسلمانان ) با نعمت بزرگ ( شهامت و عافیت و استقامت و بردن ثواب جهاد ) و فضل و مرحمت سترگ خداوند ( که با رعب و وحشت انداختن به دل دشمنان ، نصیب مسلمانان کرد و ایشان را از دست کشتار و آزار کافران رستگار کرد ، به مدینه ) برگشتند ، و حال آن که هیچ گونه آسیبی بدیشان نرسید ، و رضایت خدا را خواستند ( و در پی خرسندی پروردگار بودند و شایستگی بزرگواری او را پیدا کردند ) و خداوند دارای فضل و کرم سترگی است . توضیحات: « إِنقَلَبُوا » برگشتند . « بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللهِ » : به همراه نعمتی از خدا که قوّت ایمان است . « فَضْلٍ » : فضل و مرحمت بزرگی که اجر عظیم است . « لَمْ یَمْسَسْهُمْ » : بدیشان نرسید .

ترجمه: این تنها اهریمن است که شما را از دوستان خود ( با پخش شایعات و سخنان بی‌اساس ) می‌ترساند ، پس ( از آنجا که شما به خدا ایمان دارید ، بیباک و دلیر باشید و ) از آنان مترسید و از من بترسید اگر مؤمنان ( راستین ) هستید . توضیحات: « الشَّیْطَانُ » : اهریمن . مراد از آن ، انسان منافق شیطان‌صفتی است که این حرف را زد . « یُخَوِّفُ أَوْلِیَآءَهُ » : شما را از دوستان خود می‌ترساند . شما را با دوستان خود می‌ترساند . مفعول اوّل ( یُخَوِّفُ ) محذوف است و تقدیر چنین است : یُخَوِّفُکُمْ أوْلِیَآءَهُ . یا : یُخَوِّفُکُم بِأوْلِیَآئِهِ .

ترجمه: کسانی که در ( راه ) کفر بر همدیگر پیشی می‌گیرند ( و همیشه بر کفرشان می‌افزایند و از بد به بدتر می‌گرایند ) تو را غمگین نسازند ؛ چرا که آنان هیچ زیانی به خدا نمی‌رسانند . خداوند می‌خواهد ( ایشان را به حال خود واگذارد و ) در آخرت بهره‌ای ( از ثواب ) برای آنان برجای نگذارد ، و ( علاوه از محرومیّت از ثواب ) ایشان را عذاب بزرگی است . توضیحات: « یُسَارِعُونَ » : بر همدیگر شتاب می‌گیرند و سبقت می‌جویند . « شَیْئاً » : به هیچ وجه . اصلاً . مفعول مطلق یا منصوب به نزع خافض است و تقدیر چنین است : لَن یَضُرُّوا اللهَ ضَرَراً ما . یا : لَن یَضُرُّوا اللهَ بِشَیْءٍ مَّا أَصْلاً . « حَظّاً » : بهره . نصیب .

ترجمه: بیگمان کسانی که ( بهای ) ایمان را می‌دهند و ( کالای ) کفر را می‌خرند ، هیچ زیانی به خدا نمی‌رسانند ، و ایشان را عذاب دردناکی است . توضیحات: « إشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالإِیمَانِ » : مراد این است که کفر را به جای ایمان برمی‌گزینند .

ترجمه: کافران ( و بی‌دینانی که ایمان را داده و کفر را خریداری کرده‌اند ) گمان نبرند که اگر بدیشان مهلت می‌دهیم ( و وسائل رفاه دنیوی برایشان مهیّا می‌داریم و بر عمرشان می‌افزائیم ) به صلاح آنان است ، بلکه ما بدیشان فرصت می‌دهیم تا بر گناهان خود بیفزایند و ( در آخرت به عذاب شدیدی دچار آیند . بیگمان ) برای آنان عذاب خوارکننده‌ای است . توضیحات: « نُمْلِی‌ » : فرصت و مجال می‌دهیم ( نگا : مؤمنون / 55 و 56 ) . « مُهِینٌ » : خوارکننده .

ترجمه: ( ای مؤمنان ! سنّت ) خدا بر این نبوده است که مؤمنان را به همان صورتی که شما هستید ( و مؤمن با منافق آمیزه یکدیگر شده است و مسلمان از نامسلمان جدا نگشته است ) به حال خود واگذارد . بلکه خداوند ( با محکّ سختیها و دشواریها و فرازها و نشیبهای زندگی ، از جمله جهاد ، منافق ) ناپاک را از ( مؤمن ) پاک جدا می‌سازد . و ( همچنین سنّت ) بر این نبوده است که ( کسی را از آفریدگان خود ، و از جمله ) شما را بر غیب مطّلع سازد ( تا مؤمنان و منافقان را از طریق علم غیب بشناسید . زیرا این برخلاف سنّت الهی است ) . ولی خداوند از میان پیغمبران خود ، هر که را بخواهد برمی‌گزیند ( و بر قسمتی از غیب مطّلع می‌سازد ، البتّه بدان اندازه که برای مقام رهبری او لازم و ضروری باشد ) پس به خدا و پیغمبرانش ایمان بیاورید ، و اگر ایمان بیاورید و پرهیزگار شوید ، پاداش بزرگی خواهید داشت . توضیحات: « لِیَذَرَ » : ترک کند . رها سازد . از ماده ( وذر ) . « یَجْتَبی‌ » : برمی‌گزیند .

ترجمه: آنان که نسبت بدانچه خداوند از فضل و نعمت خود بدیشان عطاء کرده است بخل می‌ورزند ( و زکات مال بدرنمی‌کنند و در راه مصالح جامعه به بذل و بخشش دست نمی‌یازند ) گمان نکنند که این کار برای آنان خوب است و به سود ایشان است ، بلکه این کار برای آنان بد است و به زیان ایشان تمام می‌شود . در روز قیامت همان چیزی که بدان بخل ورزیده‌اند ( و سخت بدان دل بسته‌اند و برابر قانون خدا در راه خدمت به اجتماع به کار نبرده‌اند ، وبال آنان می‌گردد و عذاب آن ) طوق ( سنگین اسارت بر گردن ) ایشان می‌گردد . ( و این اموال چه در راه خدا و بندگان او انفاق شود یا نشود ، بالاخره از صاحبان آن جدا خواهد شد ) و همه آنچه در آسمانها و زمین است از آن خدا است و سرانجام هم همه را به ارث خواهد برد ، ( چه : در حقیقت مالک اصلی خدا است ، و این امانت چند روزی پیش ما است ) و خداوند از آنچه می‌کنید آگاه است . توضیحات: « هُوَ خَیْراً » : ( هُوَ ) ضمیر فصل است . ( خَیْراً ) مفعول دوم ( لا یَحْسَبَنَّ ) و مفعول اوّل آن ( الْبُخْلَ ) و محذوف است و تقدیر چنین است : وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمَآ ءَاتَاهُمُ اللهُ مِن فَضْلِهِ الْبُخْلَ خَیْراً لَّهُمْ . « سَیُطَوَّقوُنَ » : طوق گردن ایشان می‌گردد .

ترجمه: ( با وجود این که ملک آسمانها و زمین از آن او است و همه چیز را همو به ارث می‌برد ، برخی از یهودیان از روی ریشخند گفتند : ای محمّد ! خدای تو فقیر است و از ما درخواست قرض می‌کند ! بگو : ) بیگمان خداوند سخن کسانی را شنید که گفتند : خدا فقیر است و ما بی‌نیازیم ! آنچه را گفتند ( بر ایشان ) خواهیم نوشت ، و به قتل رساندن پیامبران را به ناحق ( توسّط گذشتگان ) ایشان ( هم ثبت و ضبط خواهد شد ) و بدانان خواهیم گفت : بچشید عذاب ( آتش ) سوزان را . توضیحات: « إِنَّ اللهَ فَقِیرٌ » : سخن یهودیانی است که قرآن را به استهزاء می‌گرفتند و با توجّه به آیه 245 بقره ( مَن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً . . . ) چنین بی‌ادبانه دم می‌زدند . « قَتْلَهُم‌ » : عطف به ( مَا ) است . « الأنبِیَآءَ » : مفعولٌ‌به مصدر ( قَتْلَ ) است . « الْحَرِیقِ » : سوزاندن . سوزاننده . اسم مصدری است به معنی إحراق یا فعیل به معنی فاعل یعنی مُحْرِق است . در هر صورت مراد دوزخ است .

ترجمه: این ( عذاب آتش سوزان ) به خاطر چیزی است که دستهای خودتان ( مرتکب آن گشته است و برایتان با انجام اعمال ناشایست ) پیشاپیش فرستاده است ، و خداوند به بندگان ( هرگز کمترین ) ستمی روا نمی‌دارد . توضیحات: « ذلِکَ » : آن عذاب . در اینجا معنی ( این ) دارد و مبتدا است و خبر آن جمله ( بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ ) است . « بِمَا » : به سبب آنچه . « قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ » : دستهایتان تقدیم داشته است . تعبیر کلّ با جزء است و مراد : خودتان کرده‌اید و پیشاپیش فرستاده‌اید . « لَیْسَ بِظَلاّمٍ » : کمترین ستمی روا نمی‌دارد ( نگا : نساء / 40 ) . ستم‌پیشه نیست . واژه ( ظَلاّم ) صیغه مبالغه در کمیّت است‌ ؛ نه کیفیّت ، یا صیغه نسبت است و به معنی ( ظالم ) ، همچون نجّار منسوب به نجّارة ، و حَدّاد منسوب به حِدادَة ، و عَطّار منسوب به عِطْر .

ترجمه: آنان کسانی هستند که گفتند : خداوند از ما پیمان گرفته است ‌ ( و به ما سفارش کرده است ) که به هیچ پیغمبری ایمان نیاوریم ، مگر هنگامی که برای ما قربانی بیاورد و آتش ( آذرخش آسمانی پیدا شود و در برابر دیدگانمان ) آن را بخورد ! بگو : پیغمبرانی پیش از من دلائل روشن و چیزی را که گفتید با خود آورده‌اند ( و به شما نموده‌اند ) پس چرا آنان را کشته‌اید ، اگر راستگوئید ؟ ! توضیحات: « قُرْبَان » : هر نوع نیکی و خوبی‌ای که با انجام آن به خدا تقرّب جویند . مصدری است مانند غُفران و رُجحان و به معنی اسم مفعول به کار می‌رود ، یعنی : الْمُتقرّب بِهِ إِلَی اللهِ ( نگا : مائده / 27 ) . « بَیِّنَات‌ » : معجزات .

ترجمه: پس اگر ( این بهانه‌جویان ) تو را تکذیب کردند ( چیز تازه‌ای نیست و غمگین مباش ) چه پیغمبران زیادی پیش از تو تکذیب شده‌اند که معجزات و دلائل روشن و کتابهای متقن و مشتمل بر مواعظ و اندرز و کتاب روشنگر ( راه نجات ) با خود آورده‌اند . توضیحات: « زُبُر » : جمع زَبُور ، کتاب مشتمل بر مواعظ . کتاب آسمانی داود ( نگا : نساء / 163 و انبیاء / 105 ) . « کِتَاب‌ » : مراد جنس کتاب است و شامل تورات و انجیل و صُحُف ابراهیم می‌گردد . عطف آن بر ما قبل خود ، عطف عامّ بر خاصّ است . « مُنِیر » : روشنگر راه حق .

ترجمه: هر کسی مزه مرگ را می‌چشد ، و بیگمان به شما پاداش و پادافره خودتان به تمام و کمال در روز رستاخیز داده می‌شود . و هرکه از آتش دوزخ به دور گردد و به بهشت برده شود ، واقعاً سعادت را فراچنگ آورده و نجات پیدا کرده است . و زندگی دنیا چیزی جز کالای فریب نیست . توضیحات: « نَفْسٍ » : کس . شخص . « ذَآئِقَة‌ » : چشنده . « تُوَفَّوْنَ » : به تمام و کمال به شما داده می‌شود . « زُحْزِحَ » : دور کرده شد . « فَازَ » : کامیاب شد . به مراد رسید . « مَتَاع‌ » : کالا . « غُرُور » : خدعه و فریب .

ترجمه: به طور مسلّم از لحاظ مال و جان خود مورد آزمایش قرار می‌گیرید و حتماً از کسانی که پیش از شما بدیشان کتاب داده شده است ، و از کسانی که کفر ورزیده‌اند ، اذیّت و آزار فراوانی می‌بینید ( و اعمال ناشایستی و سخنان نابایستی می‌شنوید ) و اگر ( در برابر آزمایش مالی و جانی ) بردباری کنید و ( از آنچه باید پرهیز کرد ) بپرهیزید ، ( کارهای شایسته همین است و ) این اموری است که باید بر انجام آنها عزم را جزم کرد و در اجرای آنها کوشید . توضیحات: « لَتُبْلَوُنَّ » : مسلّماً آزموده می‌شوید ( نگا : بقره / 155 و انبیاء / 35 ) . « لَتَسْمَعُنَّ » : مسلّماً خواهید شنید . مراد از شنیدن در اینجا دیدن و دریافتن است . « مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ » : مراد یهودیان و مسیحیان است . « مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا » : مراد سائر کفّار است . « عَزْم‌ » : مصدر است و در معنی اسم مفعول یعنی مَعْزُوم ، به معنی آنچه باید در راه رسیدن بدان به تلاش ایستاد و جدّی بود ، به کار رفته است .

ترجمه: و ( به یاد بیاور ای پیغمبر ! ) آن گاه را که خداوند پیمان مؤکّد ( بر زبان انبیاء ) از اهل کتاب گرفت که باید کتاب ( خود ) را برای مردمان آشکار سازید و توضیح دهید و آن را کتمان و پنهان نسازید . امّا آنان آن را پشت سر افکندند و به بهای اندکی آن را فروختند ! چه بد چیزی را خریدند ! ( آنان باقی را با فانی معاوضه کردند ! ) . توضیحات: « مِیثَاق » : عهد و پیمان . « لَتُبَیِّنُنَّهُ » : قطعاً آن را باید بیان دارید و توضیح دهید و تفهیم کنید . « نَبَذُوهُ » : آن را دور انداختند و نسبت بدان اهمال و سهل‌انگاری کردند و تعالیم آن را به کار نبستند . « وَرَآء » : فراسوی . « ظُهُور » : جمع ظَهْر ، پشتها .

ترجمه: گمان مبر آنان که از کارهای ( ناشایستی ) که انجام می‌دهند خوشحال می‌شوند ، و دوست می‌دارند که در برابر کارهای ( نیکی ) که انجام نداده‌اند ستایش شوند ، از عذاب ( الهی ) نجات یابند و رستگار شوند . بلکه برای ایشان عذاب دردناکی است . توضیحات: « مَفَازَةٍ » : مصدر میمی است و بمعنی نجات و رستگاری . یا اسم مکان است و به معنی مکان نجات و رستگاری . برکنار .

ترجمه: و ملک آسمانها و زمین از آن خدا است ، و خدا بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « مُلْک‌ » : سلطنت و شاهی . کشور .

ترجمه: مسلّماً در آفرینش ( عجیب و غریب و منظّم و مرتّب ) آسمانها و زمین ، و آمد و رفت ( پیاپی ، و تاریکی و روشنی ، و کوتاهی و درازی ) شب و روز ، نشانه‌ها و دلائلی ( آشکار برای شناخت آفریدگار و کمال و دانش و قدرت او ) برای خردمندان است . توضیحات: « خَلْق‌ » : آفرینش . آفریده . « إِخْتِلاف‌ » : آمد و شد . دگرگونی . « ءَایَات‌ » : ادلّه و نشانه‌های دالّ بر قدرت خدا . « أُوْلِی‌الألْبَاب‌ » : صاحبان عقل و خرد .

ترجمه: کسانی که خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلوهایشان افتاده ( و در همه اوضاع و احوال خود ) یاد می‌کنند و درباره آفرینش ( شگفت‌انگیز و دلهره‌انگیز و اسرارآمیز ) آسمانها و زمین می‌اندیشند ( و نقشه دلربا و ساختار حیرتزای آن ، شور و غوغائی در آنان برمی‌انگیزد ، و به زبان حال و قال می‌گویند : ) پروردگارا ! این ( دستگاه شگفت کائنات ) را بیهوده و عبث نیافریده‌ای‌ ؛ تو منزّه و پاکی ( از دست یازیدن به کار باطل ! ) ، پس ما را ( با توفیق بر انجام کارهای شایسته و بایسته ) از عذاب آتش ( دوزخ ) محفوظ دار . توضیحات: « قِیَاماً » : جمع قائم ، ایستادگان . « قُعُوداً » : جمع قاعد ، نشستگان . « قِیَاماً وَ قُعُوداً وَ . . . الأرْضِ » : حال ضمیر ( و ) یَذْکُرُونَ بوده و بر همدیگر عطف شده‌اند . « جُنُوب‌ » : جمع جنْب ، پهلوها . « بَاطِلاً » : بیهوده و عبث . صفت مصدر محذوفی است و تقدیر چنین است : خَلْقاً باطِلاً . یا حال ( هذا ) است . « سُبْحَانَکَ » : پاک و منزّهی تو . مفعول مطلق فعل محذوف ( سَبَّحَ ) . « قِنَا » : ما را محفوظ و مصون دار . از ماده ( وقی ) .

ترجمه: پروردگارا ! بیگمان تو هر که را ( به خاطر اعمال زشتش ) به آتش درآری ، به راستی خوار و زبونش کرده‌ای . و ( اینان بر خود و دیگران ستم کرده‌اند و ) ستمکاران را یاوری نیست . توضیحات: « أَخْزَیْتَهُ » : خوار و زبونش کرده‌ای .

ترجمه: پروردگارا ! ما از منادی ( بزرگوار توحید ، یعنی محمّد پسر عبدالّله ) شنیدیم که ( مردم را ) به ایمان به پروردگارشان می‌خواند و ما ایمان آوردیم ( و ندای او را لبّیک گفتیم . اکنون که چنین است ) پروردگارا ! گناهانمان را بیامرز و بدیهایمان را بپوشان و ما را با نیکان و ( در مسیر ایشان ) بمیران . توضیحات: « مُنَادِیاً » : ندادهنده . مراد پیغمبر اسلام یا قرآنی است که به ارمغان آورده است . « ذُنُوب‌ » : گناهان کبیره . « سَیِّئَات » : گناهان صغیره . « أَبْرَار » : جمع بَرّ و بارّ ، نیکان . « تَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَار » : ما را با نیکان بمیران . مراد این است که هر چند ما نیک نیستیم ولی با این وجود ما را در سلک نیکان قرار و از زمره ایشان قلمداد فرما .

ترجمه: پروردگارا ! آنچه را که بر ( زبان ) پیغمبران خود ( و به پاداش تصدیق ایشان و پیروی از آنان ) به ما وعده داده‌ای ، ( از قبیل : پیروزی دنیا و نعمت آخرت ) به ما عطاء کن ، و در روز رستاخیز ما را ( با درآوردن به دوزخ ) خوار و زبون مگردان . بیگمان تو خلف وعده نخواهی کرد . توضیحات: « عَلَیا رُسُلِکَ » : بر زبان پیغمبرانت . مضاف محذوف است و تقدیر چنین است : عَلَیا أَلْسِنَةِ رُسُلِکَ . « لا تُخْزِنَا » : خوارمان مدار و زبونمان مگردان . « مِیعَاد » : مصدر میمی است و به معنی وعده . یا به معنی زمان وعده است و مراد رستاخیز است .

ترجمه: پس پروردگارشان دعای ایشان را پذیرفت و پاسخشان داد که من عمل هیچ کسی از شما را که به کار پرداخته باشد - خواه زن باشد یا مرد - ضائع نخواهم کرد . پاره‌ای از شما از پاره دیگر هستید ( و همگی همنوع و همجنس می‌باشید ) . آنان که هجرت کردند ، و از خانه‌های خود رانده شدند ، و در راه من اذیّت و آزارشان رساندند ، و جنگیدند و کشته شدند ، هر آینه گناهانشان را می‌بخشم و به بهشتشان درمی‌آورم . بهشتی که رودخانه‌ها در زیر ( درختان ) آن روان است . این پاداشی از سوی خدا ، ( ایشان را ) است ، و پاداش نیکو تنها نزد خدا است . توضیحات: « إِسْتَجَابَ » : پذیرفت . پاسخ داد . « أَنِّی » : که من . فتحه همزه با توجّه به حرف جرّ محذوفی است که تقدیر چنین است : فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ بِأَنِّی لآ أُضِیعُ . « بَعْضُکُم مِّن بَعْضٍ » : برخی از برخی دیگرید . مراد این که مرد و زن از یک جنس بوده و برتری آنان با عمل صالح است . « لاُکَفِّرَنَّ » : بیگمان محو می‌گردانم و می‌زدایم . « ثَوَاباً » : مفعول مطلق فعل محذوف ( لأُثِیبَنَّهُمْ ) است یا تمییز و یا حال ( جَنَّات ) و . . . « حُسْنُ الثَّوَابِ » : پاداش نیکو . اضافه صفت به موصوف است .

ترجمه: رفت و آمد ( پیروزمندانه ، و اشتغال به کسب و کار و تجارت و بسر بردن در ناز و نعمت ) کافران در شهرها ، تو را نفریبد . توضیحات: « لا یَغُرَّنَّکَ » : تو را گول نزند . « تَقَلُّبُ » : گشت و گذار . آمد و شد ( نگا : نحل / 46 ) . غلْط خوردن در ثروت و نعمت . « بِلاد » : جمع بلد ، شهرها . جاها و سرزمینها .

ترجمه: ( این ) متاع ناچیزی است ، سپس ( به دنبال این نعمت و قدرت ناچیز ظاهری ) جایگاهشان دوزخ است ، و چه بد جایگاهی است ! توضیحات: « مَتَاعٌ » : کالا و نعمت . تمتّع و بهره‌مندی . خبر مبتدای محذوفی چون ( هُوَ ) است که مرجع آن ( تَقَلُّب ) است . « مَأْوَیا » : مکانی که سرانجام بدان پناه می‌برند ( نگا : آل‌عمران / 151 ) . « مِهَاد » : آرامگاه . بِستر .

ترجمه: ولی آنان که از ( خشم ) پروردگارشان ( با انجام طاعات و ترک منهیّات ) می‌پرهیزند ، بهشت از آن ایشان است که در زیر ( درختان ) آن رودخانه‌ها روان است ، و جاودانه در آن می‌مانند . ( تازه ، این لذائذ جسمانی ) به عنوان مهمانی و پذیرائی ( نخستین ) از جانب خدا است ، و آنچه ( از لذائذ روحانی و الطاف بیکران صمدانی ) در پیشگاه یزدان است برای نیکان ( بسی والاتر از آن ، و ) بهتر ( از متاع فانی جهان ) است . توضیحات: « نُزُلاً » : نوشیدنی و خوراکی که از مهمان در آغاز نزول ، بدان پذیرائی می‌کنند . زاد و توشه . حال ( جَنَّات ) است .

ترجمه: برخی از اهل کتاب هستند که به خدا و بدانچه بر شما نازل شده و بدانچه بر خود آنان نازل گردیده است ، ایمان دارند . در برابر خدا فروتن بوده و آیات خدا را به بهای ناچیز ( دنیا ) نمی‌فروشند . پاداش ایشان در نزد پروردگارشان ( محفوظ ) است . بیگمان خداوند سریع‌الحساب است ( و به سرعت تمام در مدّتی اندک به حساب اعمال همگان رسیدگی کرده و پاداش و پادافره نیکان و بدان را بدون کم و کاست خواهد داد ) . توضیحات: « خَاشِعِینَ » : فروتنان . حال است .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! ( در برابر شدائد و ناملایمات ) شکیبایی ورزید و ( در مقابل دشمنان ) استقامت و پایداری کنید و ( از مرزهای مملکت خویش ) مراقبت به عمل آورید و از ( خشم ) خدا بپرهیزید ، تا این که رستگار شوید . توضیحات: « صَابِرُوا » : بر دیگران در صبرکردن پیروز شوید و از آنان شکیباتر باشید . « رَابِطُوا » : مرزداری کنید و از سرزمین اسلامی خود مراقبت به عمل آورید .