Rebar Kurdish Tafsir — Âl-i İmran 3:1 – Nisa' 4:176

{سووره‌تی (ئالى عیمران) (واته‌: خانه‌واده‌ى عیمران كه‌ باوكى مه‌ریه‌م بوو)} {سووره‌تێكى (مه‌ده‌نى یه‌) و (٢٠٠) ئایه‌ته‌} بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الم (١) ] سه‌باره‌ت به‌ ئه‌لیف لام میم له‌ سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسى ئه‌و پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانه‌وه‌ هاتوون .

[ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ (٢) ] زاتی پیرۆزی الله ئه‌و په‌رستراوه‌یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێكی به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌و، وه‌ هه‌میشه‌ زیندووه‌، وه‌ هه‌ڵسوڕێنه‌رو به‌ڕێوه‌به‌رو ڕاگری ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌یه‌ .

[ نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خوای گه‌وره‌ ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ی به‌ حه‌ق و به‌ به‌ڵگه‌ی ته‌واو دابه‌زاندووه‌ بۆ سه‌ر تۆ كه‌ هیچ گومانى تێدا نیه‌ [ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ ] وه‌ به‌ڕاستدانه‌ری ئه‌و كتێبه‌ ئاسمانیانه‌ی پێش خۆیه‌تی له‌ ته‌ورات و ئینجیل [ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ پێشتریش ته‌وراتی بۆ موسى - صلی الله علیه وسلم - و ئینجیلی بۆ عیسى پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دابه‌زاندووه‌ .

[ مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ ] كه‌ ئه‌م كتێبانه‌ پێش هاتن و دابه‌زینی قورئانی پیرۆز هیدایه‌ت بوونه‌ بۆ خه‌ڵكی [ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ فورقانیشی دابه‌زاندووه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ كه‌ حه‌ق و باتڵ لێك جیا ئه‌كاته‌وه‌ [ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كوفر ئه‌كه‌ن به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌و ئیمانی پێ ناهێنن به‌دڵنیایى ئه‌وانه‌ سزایه‌كی زۆر سه‌ختیان بۆ هه‌یه‌ [ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر باڵاده‌سته‌ وه‌ ئینتیقام و تۆڵه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر سه‌خت و قورس و گه‌وره‌یه‌ .

[ إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ (٥) ] به‌ دڵنیایى هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌ نه‌ له‌ زه‌وی و نه‌ له‌ ئاسماندا، وه‌ هه‌موو شتێك لای خوای گه‌وره‌ ئاشكرایه‌ .

[ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ وێنه‌ی ئێوه‌ ئه‌كێشێ له‌ناو ڕه‌حمی دایكتاندا هه‌ر چۆنێك ویستی لێ بێت: له‌ نێرو مێ، له‌ جوان و ناشرین، له‌ ڕه‌ش و سپی، له‌ درێژو كورت، وه‌ شێوازه‌كانی تری له‌شی ئه‌كێشێت به‌ وویستی خۆی، ئه‌م ئایه‌ته‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ عیساى كوڕى مه‌ریه‌م - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌ویش خواى گه‌وره‌ له‌ ره‌حمى دایكیدا دروستى كردووه‌و به‌نده‌یه‌كى دروستكراوه‌ نه‌ك خوا بێت یان كوڕى خوا بێت [ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦) ] هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله، كه‌ خوایه‌كه‌ زۆر به‌ عیززه‌ت و باڵاده‌ست و كاربه‌جێ و دانایه‌.

{ئایەتی موحكەم‌و موتەشابیهـ} [ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ی بۆ سه‌ر تۆ دابه‌زاندووه‌ [ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ ] كه‌ هه‌یه‌ له‌ ئایه‌ته‌كانی قورئانی پیرۆز موحكه‌من واته‌: یه‌ك ته‌فسیرو یه‌ك لێكدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ زیاتر له‌ مانایه‌ك هه‌ڵناگرێ و ماناكانی ئاشكراو ڕوونه‌ [ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ ] كه‌ ئه‌مانه‌ ئه‌سڵ و بنچینه‌ی قورئانی پیرۆزن [ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ] وه‌ هه‌ندێك ئایه‌تی تریش هه‌یه‌ موته‌شابیهن كه‌ زیاتر له‌ ماناو ته‌فسیرێك هه‌ڵئه‌گرێ و هه‌موو كه‌س ماناكانی نازانێ [ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ ] جا ئێمه‌ ئه‌مرمان پێ كراوه‌ شوێن ئایه‌تی موحكه‌م بكه‌وین و ئیشی پێ بكه‌ین، وه‌ ئیمان به‌ ئایه‌تی موته‌شابیهـ بێنین، به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زه‌یغ و لادان له‌ حه‌ق له‌ دڵیاندا هه‌یه‌و دڵیان له‌سه‌ر حه‌ق لایداوه‌ [ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ] ئه‌مانه‌ ئه‌چن شوێن ئایه‌ته‌ موته‌شابیهه‌كان ئه‌كه‌ون بۆ ئه‌وه‌ی گومان بۆ موسڵمانان دروست بكه‌ن وه‌ مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فیتنه‌ و ئاشووب بۆ خه‌ڵكی موسڵمان بنێنه‌وه‌و دینه‌كه‌یان لێ تێكبده‌ن وه‌ ئه‌یانه‌وێ ته‌ئویلیشی بكه‌ن و لێكی بده‌نه‌وه‌ به‌و شێوازه‌ی كه‌ گونجاو بێ له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونی خراپی خۆیان [ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ] له‌ كاتێكدا ئه‌و ئایه‌ته‌ موته‌شابیهانه‌ هیچ كه‌سێك ته‌فسیرو لێكدانه‌وه‌ی نازانێ ته‌نها زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ [ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا ] جا هه‌یه‌ له‌ زاناكان لێره‌ ڕائه‌وه‌ستێ، واته‌: ته‌نها خوا ئه‌زانێ و ئه‌وانه‌ی له‌ زانست و زانیاری چه‌سپاو و دامه‌زراون ئه‌ڵێن: ئیمانمان پێی هێناوه‌، وه‌ هه‌یشه‌ ئه‌فه‌رمووێ: ته‌نها خوای گه‌وره‌و زانا دامه‌زراوه‌كانیش مانای ئه‌و ئایه‌ته‌ موته‌شابیهانه‌ ئه‌زانن وه‌كو ابن عباس ئه‌فه‌رمووێ: منیش یه‌كێكم له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ لێكدانه‌وه‌ی ئه‌و ئایه‌تانه‌ ئه‌زانم، وه‌ زانایان ئه‌ڵێن: ئێمه‌ ئیمانمان به‌هه‌مووی هه‌یه‌ به‌ موحكم و به‌ موته‌شابیهه‌وه‌ چونكه‌ هه‌مووی له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ هاتووه‌ [ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (٧) ] وه‌ هیچ كه‌سێك بیر ناكاته‌وه‌ مه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی كه‌ خاوه‌ن عه‌قڵ و تێگه‌یشتنن .

[ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا ] ئه‌مه‌ هه‌ر قسه‌ی زانا چه‌سپاو و دامه‌زراوه‌كانه‌ له‌ عیلمدا ئه‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار دڵمان له‌ حه‌ق لانه‌ده‌ی به‌وه‌ی كه‌ شوێن ئایه‌تی موته‌شابیه بكه‌وین له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هیدایه‌تی ئێمه‌ت دا بۆ حه‌ق [ وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٨) ] وه‌ له‌ لایه‌ن خۆته‌وه‌ ڕه‌حممان پێ بكه‌ به‌ دڵنیایى هه‌ر تۆ به‌خشه‌ری هه‌موو شتێكی .

[ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار به‌ دڵنیایى هه‌ر تۆ كۆكه‌ره‌وه‌ی خه‌ڵكیت له‌ ڕۆژێكدا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ هیچ گومانێك له‌ ڕوودانی ئه‌و ڕۆژه‌دا نیه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٩) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ هه‌ر به‌ڵێن و وه‌عدێكی دابێ ئه‌یباته‌ سه‌ر.

{ هەندێك لە باسی كافران} [ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ] به‌ دڵنیایى كافران و بێباوه‌ڕان ماڵ و منداڵیان هیچ سوودێكیان پێ ناگه‌یه‌نێ لای خوای گه‌وره‌ وه‌ له‌ عه‌زابی خواى گه‌وره‌ ڕزگاریان ناكات [ وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (١٠) ] وه‌ ئه‌مانه‌ سووته‌مه‌نی ئاگری دۆزه‌خن.

[ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] هه‌روه‌كو حاڵ و پیشه‌و داب و نه‌ریتی فیرعه‌ون و داروده‌سته‌كه‌ی وه‌ ئوممه‌ته‌ كافره‌كانی پێش ئه‌مانیش كه‌ ده‌سه‌ڵات هیچ سوودى پێ نه‌گه‌یاندن [ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ ] ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌یان به‌ درۆزانی وه‌ خوای گه‌وره‌ بردیانیه‌وه‌و سزای دان به‌هۆی تاوانی خۆیانه‌وه‌ [ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١١) ] وه‌ عقوبه‌و سزای خوای گه‌وره‌ یه‌كجار سه‌خته‌ .

[ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ جووله‌كه‌ بڵێ، یاخود وتراوه‌ به‌ موشریكانی قوڕه‌یش بڵێ: ئێوه‌ له‌ دونیادا تێكده‌شكێنرێن وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا حه‌شر ئه‌كرێن بۆ ئاگری دۆزه‌خ كه‌ خراپترین شوێنی مانه‌وه‌یه‌ .

[ قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا ] ئه‌ی جووله‌كه‌ ئه‌مه‌ی كه‌ به‌سه‌ر كافراندا هات نموونه‌ و نیشانه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو بۆ ئێوه‌ كه‌ دوو كۆمه‌ڵ به‌ یه‌ك گه‌یشتن [ فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ ] كۆمه‌ڵێكیان له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ كوشتار ئه‌كات كه‌ موسڵمانانن له‌ جه‌نگی به‌دردا، وه‌ كۆمه‌ڵه‌كه‌ی تریش كافرن [ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ ] له‌ كاتێكدا كه‌ كافره‌كان سێ ئه‌وه‌نده‌ی موسڵمانان بوون به‌ڵام خوای گه‌وره‌ خۆیانی وا هێنایه‌ پێش چاویان كه‌ به‌قه‌ده‌ر كافرانن و له‌ پێش چاوى خۆیاندا زۆری كردن، وه‌ كافرانی له‌ پێش چاویان كه‌م كرد [ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌سه‌رخستنی خۆی پاڵپشتی هه‌ر كه‌سێك ئه‌كات كه‌ ویستی لێ بێت [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ (١٣) ] ئه‌مه‌ به‌ دڵنیایى په‌ندو ئامۆژگاریه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ چاویان شت ئه‌بینێ وه‌ په‌ند وه‌رئه‌گرن.

{شتە رازێنراوەكان لەلای مرۆڤ} [ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ ] بۆ خه‌ڵكی ڕازێنراوه‌ته‌وه‌و جوانكراوه‌و له‌لایان خۆشه‌ویستكراوه‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ئاره‌زووی تیایه‌و دڵ پێی خۆشه‌ له‌ ئافره‌ت و كوڕ [ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ] وه‌ له‌و زێڕو زیو و سه‌روه‌ت و سامانه‌ زۆرانه‌ی كه‌ چه‌ند قاتێكه‌ له‌ ئاڵتون و زیو و ماینی له‌وه‌ڕێنراو و نیشانكراو له‌ ئاژه‌ڵان وه‌ له‌ كێڵگه‌و زه‌رعات، ئه‌نعام حوشترو مانگاو مه‌ڕو بزن ئه‌گرێته‌وه‌ [ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (١٤) ] به‌ڵام ئه‌مانه‌ هه‌ر هه‌مووی خۆشی و ڕازاوه‌یی ژیانی دونیایه‌ به‌ڵام باشترین گه‌ڕانه‌وه‌و سه‌ره‌نجام و پاداشت لای خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌ .

[ قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رموو: ئایا هه‌واڵتان پێ بده‌م له‌ هه‌موو له‌و شتانه‌ باشتر چیه‌؟ [ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ ] بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌ له‌ دونیادا له‌ لایه‌نی په‌روه‌ردگاریان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت [ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] خوای گه‌وره‌ كۆمه‌ڵێك باخ و باخاتیان له‌ناو به‌هه‌شتدا ئه‌داتێ كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو له‌ ژێر ئه‌و دارانه‌دا ئه‌ڕوات وه‌ به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ ] وه‌ كۆمه‌ڵێك خێزانی پاكیان ئه‌داتێ كه‌ وه‌ك ئافره‌تانی دونیا نین كه‌ تووشی حه‌یزو نیفاس و ئه‌و شتانه‌ ببن [ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ ] وه‌ ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌شیان له‌سه‌ره‌ خوای گه‌وره‌ لێیان ڕازی ئه‌بێ [ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (١٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بینه‌ره‌ به‌ به‌نده‌كانی خۆی كێ شایه‌نی ئه‌م پاداشتانه‌یه‌ كه‌ بیداته‌وه‌ .

[ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٦) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ باوه‌ڕداران دوعا ئه‌كه‌ن و ئه‌پاڕێنه‌وه‌ ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئێمه‌ ئیمانمان به‌تۆ هێناوه‌ بۆخاترى ئیمان هێنانمان پێت له‌ تاوانه‌كانمان خۆشبه‌ وه‌ بمانپارێزه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خ (ئه‌مه‌ ته‌وه‌سول كردنه‌ به‌ ئیمان و كرده‌وه‌ى چاكى خۆت كه‌ دروسته‌) .

[ الصَّابِرِينَ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ صه‌برو ئارامیان گرتووه‌ له‌ دونیا [ وَالصَّادِقِينَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕاستگۆ بوونه‌ له‌ نیه‌ت و له‌ كرده‌وه‌یاندا له‌ نهێنی و ئاشكرادا [ وَالْقَانِتِينَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چی خوای گه‌وره‌ بوونه‌ [ وَالْمُنْفِقِينَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ماڵی خۆیان به‌خشیوه‌ له‌ پێناوی خوای گه‌وره‌دا [ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ (١٧) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ به‌ره‌به‌یاندا داوای لێخۆشبوونیان له‌ خوای گه‌وره‌ كردووه‌ .

[ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] خوای گه‌وره‌ خۆی شایه‌تی ئه‌دات كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله [ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ ] وه‌ مه‌لائیكه‌ت و زانایانیش ئه‌م شایه‌تییه‌ ئه‌ده‌ن كه‌ شایه‌تیه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌یه‌ [ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) ] هیچ په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ ئیلا زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ كه‌ خوایه‌كی زۆر باڵاده‌ست و كاربه‌جێیه‌، ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین شایه‌تییه‌ كه‌ له‌ دونیادا درابێت له‌به‌ر گه‌وره‌یی شایه‌ته‌كان كه‌ خوای گه‌وره‌ و مه‌لائیكه‌ته‌كان و زانایانن كه‌ پێغه‌مبه‌رانیش ئه‌گرێته‌وه‌، وه‌ له‌به‌ر گه‌وره‌یی شایه‌تیدانه‌كه‌ كه‌ له‌سه‌ر ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌یه‌، وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ وه‌سفی شایه‌تیه‌كه‌شیانی كردووه‌ كه‌ شایه‌تییه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌یه‌، (وه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ فه‌زڵى زانایانى تێدایه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ به‌ شایه‌ت دایانى ناوه‌و به‌ شایه‌تیه‌كه‌یشیان رازیه‌و وه‌سفى ده‌كات).

{ تەنها دینی راست لای خوای گەورە ئیسلامە} [ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ ] به‌ دڵنیایى ته‌نها دینێك كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی ڕازی بێ و قبووڵی بكات ئیسلامه‌ [ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌هلی كتاب بوون و كتابی ئاسمانیان بۆ هاتبوو له‌ جووله‌كه‌و گاوره‌كان ئیختیلاف و جیاوازی نه‌كه‌وته‌ نێوانیان ئیلا له‌ پاش ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ عیلم و زانیاریان بۆ هات له‌ كتێبه‌ ئاسمانیه‌كانی خۆیاندا [ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ] كاتێكیش كه‌ ئیمانیان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌هێنا هه‌ر له‌ حه‌سوودیدا بوو، یاخود له‌نێوان یه‌كتریدا حه‌سودیان به‌یه‌كتر برد [ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كوفر بكات به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ و ئیمانی پێ نه‌هێنێ ئه‌وا به‌ راستى حیساب و لێپرسینه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر خێرایه.

[ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر هاتوو به‌ قسه‌ی پووچه‌ڵ گفتوگۆو ده‌مه‌قاڵێیان له‌گه‌ڵ كردى له‌سه‌ر یه‌كخواپه‌رستى خواى گه‌وره‌ ئه‌وه‌ پێیان بڵێ من ڕووی خۆم ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ كردووه‌ به‌ ئیخلاصه‌وه‌ عیباده‌ت بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م به‌ تاك و ته‌نها من و ئه‌و موسڵمانانه‌ى كه‌ شوێن من ئه‌كه‌ون [ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ ] وه‌ به‌و كه‌سانه‌ بڵێ: كه‌ ئه‌هلی كتابن له‌ جووله‌كه‌و گاور، وه‌ نه‌خوێنده‌واره‌كان كه‌ موشریكانی عه‌ره‌بن: ئایا ئێوه‌ش موسڵمان ئه‌بن [ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا ] ئه‌گه‌ر موسڵمان بوون ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایی هیدایه‌تیان وه‌رگرتووه‌و هاتوونه‌ته‌ سه‌ر ڕێگای هیدایه‌ت [ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر پشتیان هه‌ڵكرد وه‌ حه‌قیان وه‌رنه‌گرت ئه‌وه‌ ته‌نها تۆ ئه‌وه‌نده‌ت له‌سه‌ره‌ كه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌یان پێ بگه‌یه‌نی، وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌یان بۆ لاى خواى گه‌وره‌یه‌ [ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٢٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بینه‌ره‌ به‌ به‌نده‌كانی خۆی و ئاگای لێیانه‌.

{هەندێك لە باسی جولەكە} [ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كوفر ئه‌كه‌ن به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ وه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كوژن به‌ ناحه‌ق كه‌ مه‌به‌ست پێی جووله‌كه‌یه‌ كه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌یان كوشتووه‌ [ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌یش ئه‌كوژن كه‌ فه‌رمان به‌ دادپه‌روه‌ری و چاكه‌ ئه‌كه‌ن له‌ناو خه‌ڵكیدا واته‌: موسڵمانان [ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢١) ] موژده‌ی سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازار بده‌ به‌و جووله‌كانه‌ .

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ] ئا ئه‌مانه‌ن كه‌ له‌ دونیاو قیامه‌تدا خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌كانیان به‌تاڵ ئه‌كاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر چاكه‌شیان هه‌بێ [ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٢) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش كه‌س نیه‌ كه‌ سه‌ریان بخات و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ڕزگاریان بكات .

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ ] ئایا نابینی ئه‌وانه‌ی به‌شێك له‌ كتابیان وه‌رگرتووه‌و زانیاریان هه‌یه‌ كه‌ زانایانی جووله‌كه‌ن [ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ] كاتێك كه‌ بانگ ئه‌كرێن بۆ لای كتابه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ حوكم و بڕیار له‌ نێوانیاندا بدات، یان بۆلاى كتابه‌كه‌ى خۆیان كه‌ موژده‌ى هاتنى پێغه‌مبه‌رى خواى - صلی الله علیه وسلم - تێدایه‌ [ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ] پاشان كۆمه‌ڵێك له‌وان پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن و ئه‌ڕۆن و روو وه‌رئه‌گێڕن .

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ] ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ خشته‌ی بردبوون و له‌خۆبایی كردبوون ئه‌وه‌بوو كه‌ به‌ گومانی خۆیان ئه‌یانووت ئاگری دۆزه‌خ ئێمه‌ ناگرێته‌وه‌ ته‌نها چه‌ند ڕۆژێكی كه‌م نه‌بێ چل رۆژه‌، یان حه‌وت ڕۆژه‌، ئه‌یانووت: ژیانى دونیا حه‌وت هه‌زار ساڵه‌ له‌ برى هه‌ر هه‌زار ساڵ یه‌ك رۆژ ئێمه‌ ده‌خرێینه‌ ناو ئاگرى دۆزه‌خ پاشان ده‌رده‌كرێین و موسڵمانان شوێنمان ده‌گرنه‌وه‌ له‌ناو ئاگردا [ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) ] وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ دینه‌كه‌یاندا له‌ خشته‌ی بردبوون و له‌خۆبایی كردبوون ئه‌و درۆیانه‌ بوو كه‌ هه‌ڵیانبه‌ستبوو كه‌ ئه‌یانووت: ئێمه‌ نه‌وه‌و خۆشه‌ویستی خوای گه‌وره‌ین، ئێمه‌ ناچینه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خ .

[ فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ ] ئه‌بێ حاڵیان چۆن بێ كاتێك كه‌ كۆیان ئه‌كه‌ینه‌وه‌ له‌ ڕۆژێكدا كه‌ هیچ گومانی تیا نیه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ [ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٥) ] وه‌ هه‌موو كه‌سێك پاداشت یان سزای كرده‌وه‌كانی خۆی وه‌رئه‌گرێ وه‌ هیچ كه‌سێك سته‌می لێ ناكرێ به‌وه‌ی كه‌ چاكه‌كانی بۆ نه‌نووسرێ، یاخود تاوانی خه‌ڵكی تر بخرێته‌ سه‌رشانی .

[ قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ته‌نها تۆ خاوه‌نی هه‌موو موڵكه‌كانی [ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ ] موڵك به‌ هه‌ر كه‌سێك ئه‌به‌خشی كه‌ ویستت لێ بێت [ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ ] وه‌ له‌ هه‌ر كه‌سێكی وه‌رئه‌گریته‌وه‌ كه‌ ویستت لێ بێت [ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك به‌ عیززه‌ت ئه‌كه‌ی كه‌ وویستت لێ بێت [ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك زه‌لیل ئه‌كه‌ی كه‌ ویستت لێ بێت [ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) ] خێرو چاكه‌ ته‌نها به‌ده‌ستی تۆیه‌، وه‌ به‌ دڵنیایى هه‌ر تۆ تواناو ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌ .

[ تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ] شه‌و ئه‌خه‌یته‌ ناو ڕۆژه‌وه‌، وه‌ ڕۆژ ئه‌خه‌یته‌ ناو شه‌وه‌وه‌و تێكه‌ڵیان ئه‌كه‌ی [ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ ] وه‌ له‌ مردوو زیندوو ده‌رئه‌كه‌ی وه‌ له‌ زیندووش مردوو ده‌رئه‌كه‌یت وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك كه‌ مردووه‌ مرۆڤێكی زیندوو ده‌رئه‌كه‌یت وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌یشه‌وه‌، وه‌ له‌ هێلكه‌ مریشك ده‌رئه‌كه‌ی وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، وه‌ له‌ تۆوێك جۆره‌ها به‌روبووم ده‌رئه‌كه‌ی وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، یاخود مرۆڤی موسڵمان له‌ كافر ده‌رئه‌كه‌ی وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ [ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢٧) ] وه‌ ڕزقی هه‌ر كه‌سێك ئه‌ده‌ی كه‌ خۆت ویستت لێ بێت به‌بێ حیساب و به‌بێ ژماره‌.

[ لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ] نابێ باوه‌ڕداران كافران بكه‌ن به‌ دۆست و خۆشه‌ویست و سه‌رخه‌رو پشتیوانی خۆیان و خۆشیانیان بوێ له‌ جگه‌ له‌ ئیمانداران [ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك وابكات ئه‌وا خوای گه‌وره‌ به‌ریه‌ له‌و كه‌سه‌و شتێكی لای خوای گه‌وره‌ نامێنێ [ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً ] ئیلا ئه‌گه‌ر هاتوو ترسان بتانكوژن ئه‌وكاته‌ دروسته‌ به‌ ئاشكرا وه‌لائی خۆتانیان بۆ ده‌ربڕن به‌ڵام دڵتان پڕ بێت له‌ باوه‌ڕ [ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌تانترسێنێ و ئاگادارتان ئه‌كاته‌وه‌ به‌ نه‌فسی پیرۆزی خۆی نه‌كه‌ن كافران بكه‌نه‌ وه‌لی و دۆست و خۆشه‌ویستی خۆتان چونكه‌ سزاى سه‌ختتان ده‌دات [ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) ] وه‌ سه‌ره‌نجامی گه‌ڕانه‌وه‌شتان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه.

[ قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌ر شتێك له‌ سینگتاندا له‌ دڵتاندا بشارنه‌وه‌ یان ئاشكرای بكه‌ن خوای گه‌وره‌ عیلم و زانیاری پێیه‌ وه‌ ئاگای لێیه‌ [ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ هه‌مووی هه‌یه‌ [ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هه‌موو كه‌سێك هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی كردبێت له‌ چاكه‌ یان خراپه‌ ئه‌بینێ كه‌ ئاماده‌یه‌و نیشانی ئه‌درێ [ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا ] ئه‌گه‌ر خراپه‌ی كردبێ ئاواته‌خوازه‌ كه‌ ماوه‌و مه‌سافه‌یه‌كی یه‌كجار زۆر له‌ نێوان ئه‌م و خراپه‌كانیدا بێت و هه‌ر نه‌یبینێ [ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ دیسان ئه‌تانترسێنێ به‌نه‌فسی پیرۆزی خۆی له‌ خوای گه‌وره‌و سزاكه‌ى بترسێن [ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٣٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ ڕه‌ئفه‌ت و ڕه‌حمه‌ته‌ به‌ به‌نده‌كانی.

{شوێنكەوتنی پێغەمبەری خوا - صلی الله علیه وسلم - نیشانەی خۆشویستنی خوایە} [ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاست ئه‌كه‌ن خوای گه‌وره‌تان خۆش ئه‌وێ ئه‌وه‌ شوێن من بكه‌ون ئه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ش خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ی خۆش ئه‌وێ وه‌ له‌ تاوانه‌كانتان خۆش ئه‌بێ، كه‌سانێك بانگه‌شه‌ى خۆشه‌ویستى خوایان كرد خواى گه‌وره‌ به‌م ئایه‌ته‌ تاقیكردنه‌وه‌، كه‌واته‌ هه‌ركه‌سێك شوێن پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كه‌وێت و بیدعه‌ بكات ئه‌وه‌ راستگۆ نیه‌ له‌ خۆشه‌ویستى بۆ خواى گه‌وره‌، وه‌ شوێنكه‌وتنى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر خۆشه‌ویستى خواى گه‌وره‌و هۆكاره‌ بۆ ده‌ستخستنى خۆشه‌ویستى خواى گه‌وره‌و لێخۆشبوونى تاوانه‌كان [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو و به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌ .

[ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بكه‌ن [ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٣٢) ] ئه‌گه‌ر پشتیان هه‌ڵكرد له‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ كافرانی خۆش ناوێ .

[ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (٣٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئاده‌م و نوح و ئالی ئیبراهیم خۆی و نه‌وه‌كانی كه‌ پێغه‌مبه‌ر بوونه‌ وه‌ ئالی عیمران كه‌ عیسى له‌وان بووه‌ ئه‌مانه‌ى هه‌ڵبژاردووه‌ به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا .

[ ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ] له‌ نه‌سه‌ب و ڕه‌چه‌ڵه‌كدا ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێكن هه‌ندێكیان له‌ هه‌ندێكی تریانن ته‌نانه‌ت له‌ نیه‌ت و كرده‌وه‌و ئیخلاص و ته‌وحیدیشدا پێغه‌مبه‌ران هه‌موویان یه‌ك بوونه‌ [ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌.

{لە دایك بوونی مەریەم} [ إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا ] كاتێك كه‌ خێزانه‌كه‌ی عیمران كه‌ ناوی (حه‌نه‌) بووه‌ دایكی مه‌ریه‌م كه‌ نه‌نكی عیسى بوو - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من ئه‌و كۆرپه‌یه‌ی له‌ناو سكمدایه‌ كه‌ مه‌ریه‌م بوو نه‌زرم كردووه‌ بۆ عیباده‌تی تۆ وه‌ ئازاد بێت بۆ ئه‌وه‌ی خزمه‌تی (بیت المقدس) بكات [ فَتَقَبَّلْ مِنِّي ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌و نه‌زره‌م لێ قبووڵ بكه‌ [ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) ] هه‌ر تۆ به‌ دڵنیایى زۆرو بیسه‌رو زانای .

[ فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى ] كاتێك كه‌ مناڵه‌كه‌ی بوو بینی مناڵه‌كه‌ی كچه‌ وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مه‌ كچه‌، خه‌فه‌تی لێ خوارد [ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ ] كه‌ ئه‌مه‌یان فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی باشتر ئه‌زانێ چی بووه‌ واته‌: بۆ به‌گه‌وره‌زانینی مه‌ریه‌مه‌ كه‌ مه‌ریه‌م كچێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌ [ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى ] دایكی مه‌ریه‌م وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار كوڕ وه‌كو كچ نیه‌ واته‌: كچ ناتوانێ خزمه‌تی مزگه‌وت بكات [ وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ ] وه‌ من ناوم ناوه‌ به‌ مه‌ریه‌م [ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٣٦) ] وه‌ من په‌نای خۆى و نه‌وه‌كانیشی ئه‌گرم به‌ تۆ له‌ شه‌یتانی نه‌فرین لێكراو و ڕه‌جم كراو، خوایه‌ خۆی و نه‌وه‌كانی بپارێزه‌، خوای گه‌وره‌ دوعاكه‌ی قبووڵ كردو پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: هیچ منداڵێك نیه‌ له‌ دایك بێت ئیلا شه‌یتان ئازارى ده‌دات بۆیه‌ به‌ گریانه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بێت ته‌نها عیسى و - صلی الله علیه وسلم - دایكى نه‌بێت.

{زەكەریا - صلی الله علیه وسلم - سەرپەرشتی مەریەم دەكات} [ فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ ] خوای گه‌وره‌ نه‌زره‌كه‌ی لێ قبووڵ كرد [ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا ] وه‌ به‌جوانی په‌روه‌رده‌ی كرد وه‌ زه‌كه‌ریاش - صلی الله علیه وسلم - مه‌ریه‌می گرته‌ ئه‌ستۆی خۆی و سه‌رپه‌رشتی كرد كه‌ مێردی خوشكه‌كه‌ی بوو، چونكه‌ مه‌ریه‌م باوكى مردو بێ باوك بوو، وه‌ ساڵێكى گرانى بوو [ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا ] هه‌ر كاتێك زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌چووه‌ لای میحرابه‌كه‌ شوێنی عیباده‌ته‌كه‌ی مه‌ریه‌م ئه‌یبینی هه‌ندێ خۆراكی لایه‌ كه‌ له‌ زستاندا میوه‌ی هاوینی لایه‌، وه‌ له‌ هاویندا خۆراك و میوه‌ی زستانی لایه‌ [ قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا ] زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - پێی سه‌یر بوو فه‌رموو: ئه‌ی مه‌ریه‌م ئه‌م میوانه‌ت له‌ كوێ بوو؟ [ قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ] فه‌رمووی: ئه‌مه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌یه‌ خوای گه‌وره‌ وه‌كو كه‌رامه‌ت و ڕێزێك پێی ئه‌به‌خشی [ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ڕزق و ڕۆزی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت به‌بێ حیساب.

{زەكەریا - صلی الله علیه وسلم - داوای منداڵ لە خوای گەورە دەكات} [ هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ ] له‌وێدا زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - كه‌ بینی خوای گه‌وره‌ ئه‌و ڕزقه‌ی به‌ مه‌ریه‌م به‌خشیوه‌ ئه‌وكاته‌ هیواو ئومێدی زیاتر بوو كه‌ خۆى پیره‌مێرد بوو، وه‌ خێزانه‌كه‌ى پیره‌ژنێكى نه‌زۆك بوو، دوعای كردو له‌ په‌روه‌ردگار پاڕایه‌وه‌ [ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٨) ] فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار له‌لایه‌ن خۆته‌وه‌ نه‌وه‌یه‌كی پاك و چاكم پێ ببه‌خشه‌ به‌ دڵنیایى تۆ هه‌موو دوعایه‌ك ئه‌بیستی وه‌ وه‌ڵام ئه‌ده‌یته‌وه‌ .

[ فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ ] مه‌لائیكه‌ت واته‌: جبریل بانگی له‌ زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - كرد كاتێك كه‌ ڕاوه‌ستا بوو به‌پێوه‌ له‌ میحرابه‌كه‌یدا نوێژی ئه‌كرد (بۆیه‌ به‌ شوێنى نوێژ كردن ده‌وترێت میحراب (شه‌ڕگه‌) چونكه‌ شوێنى شه‌ڕكردنه‌ له‌گه‌ڵ شه‌یتان) [ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى ] ئه‌ی زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ موژده‌ی پێدایت به‌ مناڵێك كه‌ ناویشی یه‌حیا ئه‌بێ [ مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌م مناڵه‌ی تۆ باوه‌ڕ به‌ وشه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات، واته‌: له‌ دواترا كه‌ عیسى - صلی الله علیه وسلم - دێت باوه‌ڕ به‌ عیسى ئه‌كات كه‌ پورزاى یه‌كترى بوون و دایكیان خوشك بوو [ وَسَيِّدًا ] وه‌ ئه‌م كوڕه‌ی تۆ یه‌حیا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌بێ به‌ كه‌سێكی گه‌وره‌ له‌زانست و په‌رستن و حیكمه‌ت و ته‌قواو رێزدا، وه‌ ئه‌بێ به‌ پێغه‌مبه‌ر [ وَحَصُورًا ] وه‌ خۆی ئه‌پارێزێ له‌ چوونه‌ لای ئافره‌ت یان له‌ تاوان [ وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) ] وه‌ ئه‌بێته‌ پێغه‌مبه‌رێك له‌ پێغه‌مبه‌ره‌ چاكه‌كان .

[ قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ ] زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - پێی سه‌یر بوو فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من چۆن منداڵم ئه‌بێت له‌ كاتێكدا كه‌ ته‌مه‌نم زۆر گه‌وره‌یه‌ كه‌ ته‌مه‌نی سه‌دو بیست ساڵ بووه‌ [ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ ] وه‌ خێزانه‌كه‌م له‌ گه‌نجیه‌تیشدا نه‌زۆك بووه‌و مناڵی نه‌بووه‌ چۆن ئێستا به‌م پیریه‌ مناڵی ئه‌بێ، كه‌ ته‌مه‌نى نه‌وه‌دو هه‌شت ساڵ بووه‌ [ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ (٤٠) ] فریشته‌كه‌ فه‌رمووی: خوای گه‌وره‌ به‌م شێوازه‌ وویستی له‌ هه‌ر شتێك بێت ئه‌نجامی ئه‌دات و ئه‌یكات .

[ قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً ] زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار نیشانه‌یه‌كم پێ بده‌ بزانم تا شوكرانه‌بژێری تۆی پێ بكه‌م له‌سه‌ر ئه‌م نیعمه‌ته‌ [ قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا ] خواى گه‌وره‌ فه‌رمووی: نیشانه‌ی تۆ ئه‌وه‌بێت كه‌ سێ ڕۆژ ناتوانیت قسه‌ له‌گه‌ڵ هیچ كه‌سێكدا بكه‌ی ته‌نها به‌ هێماو به‌ ئاماژه‌ نه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ ساغیت، وه‌ ئه‌و سێ ڕۆژه‌ خۆت یه‌كلا بكه‌ره‌وه‌ بۆ شوكرانه‌بژێری و زیكرى خوای گه‌وره‌ [ وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٤١) ] وه‌ زۆر زیكری خوای گه‌وره‌ بكه‌، (عه‌شی) له‌ دوای زه‌واله‌وه‌ هه‌تا خۆرئاوابوونه‌، (ئیبكار) یش له‌ دوای فه‌جره‌وه‌ تا كاتی چێشته‌نگاو، له‌و كاتانه‌دا زۆر زیكرو یادی خوای گه‌وره‌ بكه‌ .

[ وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ ] وه‌ مه‌لائیكه‌ته‌كان به‌ مه‌ریه‌میان فه‌رموو: ئه‌ى مه‌ریه‌م له‌به‌ر زۆر په‌رستن و دونیانه‌ویستیت خوای گه‌وره‌ تۆی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ناوت به‌رز بكاته‌وه‌ وه‌ تۆی پاك كردۆته‌وه‌ له‌ كوفرو خراپه‌و هه‌موو شتێك [ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ (٤٢) ] وه‌ تۆی هه‌ڵبژاردو فه‌زڵتی داوه‌ به‌سه‌ر ئافره‌تانی هه‌موو جیهاندا تا ڕۆژی قیامه‌ت (باشترین ئافره‌تى دونیا مه‌ریه‌م و خه‌دیجه‌و فاتیمه‌و ئاسیه‌ى خێزانى فیرعه‌ون بوونه‌).

[ يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) ] ئه‌ی مه‌ریه‌م تۆ ملكه‌چبه‌ و نوێژو عیباده‌ت بۆ خوای گه‌وره‌ بكه‌ و به‌رده‌وام به‌ له‌سه‌رى، وه‌ سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ به‌ره‌ وه‌ نوێژ بكه‌ له‌گه‌ڵ نوێژخوێنان .

[ ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ ] ئه‌مه‌ی كه‌ باسمان كرد ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - هه‌ندێك له‌ هه‌واڵه‌كانی غه‌یب بوو به‌ وه‌حی بۆ تۆمان نارد، وه‌ تۆ له‌لای ئه‌وان نه‌بووی كاتێك كه‌ قه‌ڵه‌مه‌كانیان هه‌ڵدایه‌ ناو ئاوه‌وه‌ وه‌كو تیروپشكێك بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كامیان مه‌ریه‌م بگرنه‌ لای خۆیان و سه‌رپه‌رشتی بكه‌ن وتیان: ئه‌گه‌ر هاتوو قه‌ڵه‌می هه‌ر كه‌سێك راوه‌ستاو له‌گه‌ڵ ئاوه‌كه‌دا نه‌ڕۆی ئه‌وا سه‌رپه‌رشتی مه‌ریه‌م ئه‌كات، وه‌ قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی زه‌كه‌ریا - صلی الله علیه وسلم - راوه‌ستاو تیروپشكه‌كه‌ بۆ ئه‌و ده‌رچوو سه‌رپه‌رشتی مه‌ریه‌می كرد [ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) ] وه‌ كاتێك كه‌ مشتومڕیان بوو له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ تۆ له‌لای ئه‌وان نه‌بووی خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ بۆ تۆی ئه‌گێڕێته‌وه‌.

{فریشتە موژدەی عیسا - صلی الله علیه وسلم - بە مەریەم دەدەن} [ إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ ] كاتێك كه‌ مه‌لائیكه‌ته‌كان وتیان: ئه‌ی مه‌ریه‌م خوای گه‌وره‌ مژده‌ت ئه‌داتێ به‌ وشه‌یه‌ك كه‌ وشه‌كه‌ ئه‌وه‌بوو خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: (كُنْ) عیسى - صلی الله علیه وسلم - دروستبه‌ یه‌كسه‌ر ئه‌ویش دروست بوو [ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ ] كه‌ ئه‌و وشه‌یه‌ش كه‌ عیسای لێ دروست ئه‌بێ ناوی مه‌سیحه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستی به‌سه‌ر هه‌ر نه‌خۆشیه‌كدا بهێنایه‌ ئیلا به‌ئیزنی خوای گه‌وره‌ چاك ئه‌بوو بۆیه‌ پێی وتراوه‌: مه‌سیح، یاخود له‌به‌ر زۆر گه‌ڕان و سه‌فه‌ر كردنى [ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ] عیسای كوڕی مه‌ریه‌م - صلی الله علیه وسلم - له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌بێ باوك له‌ دایك بووه‌ درایه‌ پاڵ دایكی [ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) ] له‌ دونیاو قیامه‌تیشدا خاوه‌ن ڕێزو پله‌و پایه‌و ناوبانگه‌ وه‌یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی كه‌ له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ نزیكه‌ .

[ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) ] وه‌ له‌ناو بێشكه‌دا قسه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی ئه‌كات و بانگه‌وازیان ئه‌كات بۆ یه‌كخواپه‌رستى وه‌كو موعجیزه‌یه‌ك، وه‌ كاتێكیش كه‌ ئه‌چێته‌ ناو ساڵه‌وه‌ وه‌ له‌ به‌نده‌ چاكه‌كانه‌ له‌ وته‌و كرده‌وه‌یدا .

[ قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ ] مه‌ریه‌میش پێی سه‌یر بوو فه‌رمووى: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من چۆن مناڵم ئه‌بێ له‌ كاتێكدا هیچ مرۆڤێك جیماعی له‌گه‌ڵ مندا نه‌كردووه‌و من شووم نه‌كردووه‌ [ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ] فریشته‌كه‌ فه‌رمووی: به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ وویستی له‌هه‌ر شتێك بێت دروستی ئه‌كات (ئه‌مه‌یش ره‌دده‌ بۆ گاوره‌كان كه‌ ده‌ڵێن عیسى خوایه‌ یان كوڕى خوایه‌، به‌ڵكو خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى دروستى ده‌كات و دروستكراوه‌) [ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) ] ئه‌گه‌ر خواى گه‌وره‌ بڕیاری هه‌ر شتێك بدات ئه‌وا پێی ئه‌فه‌رمووێ: ببه‌ یه‌كسه‌ر ئه‌و شته‌ش ئه‌بێ.

[ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ عیسى - صلی الله علیه وسلم - فێره‌ نوسین و زانیاری و تێگه‌یشتن و حیكمه‌ت و ته‌ورات و ئینجیل ئه‌كات، كه‌ عیسى - صلی الله علیه وسلم - ته‌ورات و ئینجیلیشى له‌به‌ر بووه‌.

{هەندێك لە موعجیزەكانی عیسا - صلی الله علیه وسلم - } [ وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ ] وه‌ ئه‌یكاته‌ پێغه‌مبه‌رێك و ئه‌ینێرێ بۆ لای به‌نی ئیسرائیل [ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ] وه‌ پێیان ئه‌ڵێ: من لای خوای گه‌وره‌وه‌ موعجیزه‌م بۆتان هێناوه‌ [ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ ] من له‌ قوڕ وه‌كو شێوازی باڵنده‌تان بۆ دروست ئه‌كه‌م وه‌ دوای ئه‌وه‌ كه‌ دروستی ئه‌كه‌م فووی پیا ئه‌كه‌م به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ ئه‌بێته‌ باڵنده‌یه‌ك و ئه‌فڕێ به‌ ئاسماندا [ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ ] وه‌ كوێرو نابینای زكماك و به‌ڵه‌ك چاك ئه‌كه‌مه‌وه‌ به‌ ئیزنی خوا [ وَأُحْيِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ مردوو زیندوو ئه‌كه‌مه‌وه‌ به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م موعجیزانه‌ى پێبه‌خشى چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا زانستى پزیشكى بڵاو بوو، وه‌پزیشكه‌كان تواناى چاره‌سه‌رى ئه‌م شتانه‌یان نه‌بوو [ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ ] وه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ هه‌ر شتێك ئه‌خۆن یان هه‌ڵیده‌گرن بۆ سبه‌ینێ من هه‌واڵتان پێ ئه‌ده‌م وه‌ پێتان ڕائه‌گه‌یه‌نم و ئه‌زانم [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) ] ئا ئه‌مانه‌ هه‌مووی نیشانه‌و به‌ڵگه‌و موعجیزه‌یه‌ بۆ ئێوه‌ له‌سه‌ر راستى پێغه‌مبه‌رایه‌تى من بۆ ئه‌وه‌ی ئیمان بێنن ئه‌گه‌ر باوه‌ڕدارن .

[ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ ] وه‌ ئه‌و ته‌وراته‌ی كه‌ له‌ پێش مندا بۆ موسى - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ منیش به‌ دڵنیایى دائه‌نێم وه‌ ئه‌ویش مژده‌ی پێ دابوون كه‌ عیسى - صلی الله علیه وسلم - به‌و شێوازه‌ دێت [ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ش هاتوومه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ ته‌وراتدا له‌سه‌رتان حه‌رام كرابوو كه‌ خۆتان حه‌رامتان كردبوو له‌سه‌ر خۆتان تا بۆتانی حه‌ڵاڵ بكه‌مه‌وه‌ [ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ] وه‌ موعجیزه‌و نیشانه‌یه‌كیشم له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆتان هێناوه‌ له‌سه‌ر راستگۆییم [ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) ] ئێوه‌ش ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن وه‌ گوێڕایه‌ڵی من بكه‌ن وه‌ شوێنی من بكه‌ون .

[ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ ] به‌ دڵنیایى هه‌ر الله یه‌ كه‌ په‌روه‌ردگاری من و په‌روه‌ردگاری ئێوه‌یه‌ وه‌ ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و شه‌ریكی بۆ دامه‌نێن و من مه‌كه‌ن به‌شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ [ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) ] ئه‌مه‌ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌یه.

‌ [ فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ ] كاتێك كه‌ عیسى - صلی الله علیه وسلم - هه‌ستی كرد به‌رده‌وامن له‌سه‌ر كوفرو ئیمانی پێ ناهێنن فه‌رمووى: كێ پشتیوانی منه‌ له‌ ده‌عوه‌و بانگه‌واز كردن بۆ گه‌یاندنی دینی خوا [ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ ] حه‌واری و قوتابی و كه‌سه‌ تایبه‌ته‌كانی خۆی كه‌ دوانزه‌ كه‌س بوون وتیان: ئێمه‌ پشتیوانی دینی خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌ - صلی الله علیه وسلم - ئه‌بین بۆ بڵاو كردنه‌وه‌كه‌ی دینی خوا [ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) ] ئیمانمان به‌خوای گه‌وره‌ هێناوه‌ وه‌ تۆیش له‌ ڕۆژی قیامه‌ت شایه‌تیمان بۆ بده‌ كه‌ ئێمه‌ موسڵمانین.

[ رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئیمانمان هێنا به‌و ئینجیل و دینه‌ی كه‌ بۆ ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ت دابه‌زاند وه‌ شوێنی كه‌وتین [ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) ] تۆش له‌و كه‌سانه‌مان ناونووس بكه‌ كه‌ شایه‌تی ئه‌ده‌ین به‌ وه‌حدانیه‌تی تۆو پێغه‌مبه‌رایه‌تی عیسى - صلی الله علیه وسلم - .

[ وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ ] كافران نه‌خشه‌و پیلانیان داناو فێڵیان كرد وه‌ خوای گه‌وره‌ش له‌ به‌رامبه‌ر نه‌خشه‌و پیلان و فێڵی ئه‌وان نه‌خشه‌و پیلان و فێڵی بۆیان دانا [ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٥٤) ] وه‌ باشترین نه‌خشه‌دانه‌ر كه‌ فێڵی ئه‌وان هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌ خوای گه‌وره‌یه‌، كه‌سانێك له‌ به‌نى ئیسرائیل چوونه‌ لاى پاشاى ئه‌و كاته‌ كه‌ كافر بوو وتیان عیسى زۆڵه‌و خه‌ڵكى گومڕا ده‌كات و له‌ گوێڕایه‌ڵى تۆ لایان ده‌بات و كێشه‌ دروست ده‌كات، پاشایش خه‌ڵكى نارد بیكوژن و له‌ خاچى بده‌ن خواى گه‌وره‌ رزگارى كردو له‌ په‌نجه‌ره‌ى ماڵه‌كه‌وه‌ به‌رزى كرده‌وه‌ بۆ ئاسمان و شێوه‌ى خسته‌ سه‌ر یه‌كێك له‌ قوتابیه‌كانى و ئه‌ویان كوشت و له‌ خاچیاندا وایانزانى عیسى یه‌ - صلی الله علیه وسلم -.

{خوای گەورە عیسا - صلی الله علیه وسلم - بەرز دەكاتەوە بۆ ئاسمان} [ إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ ] كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی عیسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌تخه‌وێنم، وفاة لێره‌ به‌ ماناى خه‌وتن دێت نه‌ك مردن وه‌كو خواى گه‌وره‌ له‌ ئایه‌تى تر ده‌فه‌رمێت: [ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّكُمْ بِالَّيْلِ ] واته‌: خواى گه‌وره‌ به‌شه‌و ده‌تانخه‌وێنێت نه‌ك ده‌تانمرێنێت، وه‌له‌ دوعاى له‌ خه‌وهه‌ستان سوننه‌ته‌ بڵێیت: (الحَمْدُ للهِ الذي أحيانا بَعدَ ما أماتَنا وإليه النُّشُور) واته‌: حه‌مدو سوپاش بۆ ئه‌و خوایه‌ى كه‌ به‌خه‌به‌رى هێناین پاش ئه‌وه‌ى خه‌واندمانى وه‌گه‌ڕانه‌وه‌یش هه‌ر بۆ لاى ئه‌وه‌ [ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ ] وه‌ به‌رزت ئه‌كه‌مه‌وه‌ بۆ لای خۆم بۆ ئاسمان، یان پاش و پێش له‌ ئایه‌ته‌كه‌ هه‌یه‌، واته‌: به‌رزت ده‌كه‌مه‌وه‌ بۆ لاى خۆم پاشان ده‌تمرێنم [ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ] وه‌ به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ت پاكت ئه‌كه‌مه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌لای ئه‌م كافرانه‌ بیت [ وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ شوێن تۆ كه‌وتوونه‌ موسڵمانان ئه‌بێ به‌رز بن و له‌سه‌رووی كافرانه‌وه‌ ده‌بن تا ڕۆژی قیامه‌ت [ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) ] پاشان له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش گه‌ڕانه‌وه‌تان هه‌ر بۆ لای خۆمه‌و خۆم بڕیار له‌ نێوانتاندا ئه‌ده‌م له‌و ئیختیلاف و جیاوازیه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ كافراندا هه‌تانبووه‌.

[ فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا ] ئه‌وانه‌ی كه‌ كافرو بێباوه‌ڕ بوون [ فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ] ئه‌وانه‌ سزایه‌كی زۆر سه‌ختیان ده‌ده‌م له‌ دونیاو قیامه‌ت [ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٥٦) ] وه‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ له‌ قیامه‌تدا سه‌ریان بخات و پشتیوانیان بێت و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ڕزگاریان بكات .

[ وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ ئه‌جرو پاداشتیان به‌ته‌واوی ده‌ده‌مه‌وه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوات بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زاڵمان و سته‌مكارانی خۆش ناوێت و ڕقی لێیانه‌ .

[ ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌مه‌ی كه‌ بۆتمان گێڕایه‌وه‌و بۆتمان خوێنده‌وه‌ له‌ باسی عیسادا له‌م ئایه‌ت و زیكره‌ پڕ حیكمه‌تانه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌و وه‌حى بوو له‌ خواوه‌ بۆ تۆ هات .

[ إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ] نموونه‌ی عیسى - صلی الله علیه وسلم - له‌لای خوای گه‌وره‌ وه‌كو نموونه‌ی ئاده‌م وایه‌ [ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ] كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ ئاده‌می له‌ خۆڵ دروست كرد به‌بێ دایك و باوك، وه‌ عیسایشى به‌بێ باوك دروست كرد، ئیتر بۆچی باوه‌ڕ به‌ عیسى ناهێنن خۆ ئه‌وه‌تا باوه‌ڕتان به‌ ئاده‌م هه‌یه‌ كه‌ به‌بێ دایك و باوك دروست بووه‌ [ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) ] پاشان پێی فه‌رموو ببه‌ یه‌كسه‌ر دروست بوو، بوو به‌ مرۆڤ .

[ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) ] حه‌ق له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌یه‌ هه‌ر شتێ بفه‌رمێ حه‌قه‌ ئێوه‌ له‌و كه‌سانه‌ مه‌بن كه‌ گومانتان هه‌بێ له‌ فه‌رمووده‌و فه‌رمایشی خوای گه‌وره‌ .

[ فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ زانست و زانیاریت بۆ هات هه‌ر كه‌سێك له‌ گاوره‌كان هاتن ده‌مه‌قاڵێ و مشتومڕ له‌گه‌ڵ تۆدا بكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ عیسى - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌وان ئه‌ڵێن: خوایه‌ یان كوڕی خوایه‌ [ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ] ئه‌وا تۆ بانگیان بكه‌و بڵێ: وه‌رن بانگی مناڵه‌كانمان ئه‌كه‌ین و ئێوه‌یش بانگی مناڵه‌كانتان بكه‌ن، وه‌ بانگی خێزانه‌كانمان ئه‌كه‌ین و ئێوه‌یش بانگی خێزانه‌كانتان بكه‌ن، وه‌ ئێمه‌ دێین و ئێوه‌ش وه‌رن هه‌ر هه‌موومان كۆ ئه‌بینه‌وه‌ [ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ (٦١) ] ئه‌مه‌ (موباهه‌له‌)ی پێ ئه‌ووترێ دوای ئه‌وه‌ دوعا ئه‌كه‌ین له‌ خوای گه‌وره‌و به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌ست به‌رز ئه‌كه‌ینه‌وه‌و ئه‌ڵێین: له‌عنه‌تی خوای گه‌وره‌ له‌و كه‌سه‌ بێ كه‌ درۆ ئه‌كات له‌عنه‌تی خوا له‌ درۆزنان بێ ئه‌وكاته‌ دوعاكه‌ جێبه‌جێ ئه‌بێ، به‌ڵام ئه‌وان نه‌یانتوانی بێن ئه‌م موباهه‌له‌یه‌ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - بكه‌ن زانیان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ڕاستگۆیه‌و خۆیان درۆ ئه‌كه‌ن، كه‌ ئه‌مه‌ ساڵى نۆى كۆچى له‌سه‌ر گاوره‌كانى نه‌جران دابه‌زى .

[ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ] به‌دڵنیایى ئه‌م چیرۆك و به‌سه‌رهاته‌ی عیسى - صلی الله علیه وسلم - كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆتی گێڕایه‌وه‌ ئه‌مه‌ چیرۆكێكی حه‌ق و ڕاسته‌ [ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ ] وه‌ هیچ خواو په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ ئیلا زاتی پیرۆزی الله نه‌بێت و عیسى خوا نیه‌ [ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر باڵاده‌ست و به‌ عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌ .

[ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) ] ئه‌گه‌ر پشتیان كرد له‌م حه‌قه‌ ئاشكرایه‌ ئه‌وا به‌راستى خوای گه‌وره‌ خۆی زۆر زانایه‌ به‌ هاوبه‌شدانه‌ران و ئاشووبگێڕان له‌سه‌ر زه‌وی وه‌ سزایان ده‌دات.

{گفتوگۆ لەگەڵ جولەكەو گاور} [ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئه‌ی ئه‌هلی كتاب ئه‌ی جووله‌كه‌و گاوران وه‌رن بۆ لای وشه‌یه‌ك كه‌ ئێمه‌و ئێوه‌ تیایدا یه‌كسانین [ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ ] ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ با هیچ كه‌سێك نه‌په‌رستین جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله [ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا ] وه‌ با هیچ كه‌سێ نه‌كه‌ینه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ [ وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ] با هه‌ندێكمان هه‌ندێكمان نه‌كه‌ینه‌ ڕه‌ب و په‌روه‌ردگارو له‌ غه‌یری خوا نه‌یانپه‌رستین وه‌كو ئێوه‌ كه‌ جووله‌كه‌ ده‌ڵێن: عوزێر كوڕی خوایه‌، گاوره‌كانیش كه‌ ئه‌ڵێن: عیسى كوڕی خوایه‌ و ئه‌یانكه‌ن به‌ خواو ئه‌یانپه‌رستن [ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) ] ئه‌گه‌ر به‌مه‌ ڕازی نه‌بوون و پشتیان هه‌ڵكرد ئه‌وا پێیان بڵێن: شایه‌ت بن ئێمه‌ موسڵمانین خۆمان ته‌سلیم خوای گه‌وره‌ كردووه‌و به‌تاك و ته‌نها ئێمه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌په‌رستین .

[ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئه‌ی ئه‌هلی كتاب ئه‌ی جووله‌كه‌و گاوره‌كان بۆچی مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێ ئه‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌ ئیبراهیم كه‌ ئه‌ڵێن: ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - له‌سه‌ر دینی ئێمه‌ بووه‌ [ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ ] له‌ كاتێكدا ئێوه‌ خۆتان ئه‌زانن ته‌ورات و ئینجیل بۆ موسى و عیسى (عليهما الصلاة والسلام) دانه‌به‌زیوه‌ ئیلا له‌ دوای ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - نه‌بێ ئیتر چۆن ئیبراهیم له‌سه‌ر دینی ئێوه‌ بووه‌ [ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٥) ] بۆ عاقڵ نابن و بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌ ئیتر چۆن ئیبراهیم جووله‌كه‌ یان گاور بووه‌ .

[ هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ ] ئه‌وه‌تا ئێوه‌ مشتومڕ له‌ شتێكدا ئه‌كه‌ن كه‌ زانیاریتان پێى هه‌یه‌ له‌ ته‌وراتدا كه‌ ئه‌وه‌ی حه‌ڵاڵه‌و ئه‌وه‌ی حه‌رامه‌ له‌و شتانه‌دا مشتومڕو موناقه‌شه‌ ئه‌كه‌ن [ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ ] ئه‌ی بۆچی له‌ شتێكدا كه‌ زانست و زانیاریتان نیه‌ موناقه‌شه‌و موجاده‌له‌ی تیا ئه‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌ڵێن: ئیبراهیم له‌سه‌ر دینی ئێمه‌ بووه‌ [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) ] له‌ كاتێك خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ و زانیارى هه‌یه‌و ئێوه‌ نایزانن .

[ مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا ] ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - نه‌ جووله‌كه‌ بووه‌و نه‌ گاور بووه‌ [ وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا ] به‌ڵكو حه‌نیف بووه‌ له‌ هه‌موو دینه‌كان لایداوه‌ بۆ ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌ وه‌ موسڵمان بووه‌و تاعه‌ت و گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ی كردووه‌و دینه‌كه‌ی ئیسلام بووه‌ [ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) ] وه‌ ئه‌و له‌ موشركین نه‌بووه‌و هاوبه‌شی بۆ خوا بڕیار نه‌داوه‌ وه‌كو ئێوه‌ .

[ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا ] له‌ هه‌موو كه‌س له‌پێشترو شایه‌نتر به‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ شوێنی كه‌وتون له‌ كاتی خۆی، وه‌ ئه‌م پێغه‌مبه‌ره‌یه‌ كه‌ محمده‌ - صلی الله علیه وسلم - له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ نه‌وه‌ی ئه‌وه‌، وه‌ باوه‌ڕدارانیش له‌ هه‌موو كه‌س له‌ پێشترن به‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - [ وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ دۆست و پشتیوان و سه‌رخه‌ری هه‌موو باوه‌ڕدارانه‌ .

[ وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ ] كۆمه‌ڵێك له‌ ئه‌هلی كتاب واته‌ جووله‌كه‌كانی (به‌نی نه‌زیرو به‌نى قوڕه‌یزه‌و به‌نی قه‌ینوقاع) ئاواته‌خواز بوون كه‌ ئێوه‌ گومڕا بكه‌ن و له‌ دینه‌كه‌تان هه‌ڵتانبگه‌ڕێننه‌وه‌و پاشگه‌زتان بكه‌نه‌وه‌ [ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩) ] به‌ڵام ئه‌وان نازانن و هه‌ست ناكه‌ن كه‌ ته‌نها خۆیان گومڕا ئه‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باوه‌ڕداران له‌سه‌ر دینه‌كه‌یان دامه‌زراون .

[ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) ] ئه‌ی جووله‌كه‌و گاوره‌كان بۆ كوفر ئه‌كه‌ن به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ له‌ كاتێك خۆتان شایه‌تن ئه‌وه‌ی له‌ كتابه‌كانتاندا هه‌یه‌ باسی ڕاستێتی هاتنی محمدی تیایه‌ - صلی الله علیه وسلم - .

[ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ ] ئه‌ی ئه‌هلی كتاب بۆ حه‌ق و باتڵ تێكه‌ڵ ئه‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ر له‌ خه‌ڵك بشێوێنن [ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) ] وه‌حه‌قه‌كه‌ ئه‌شارنه‌وه‌ كه‌ هاتنی پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - له‌ كاتێكدا ئه‌زانن كه‌ محمد پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - له‌ كتابه‌كانی ئێوه‌دا ئه‌و موژده‌یه‌تان پێدراوه‌ .

[ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) ] كۆمه‌ڵێك له‌ ئه‌هلی كتاب سه‌ركرده‌و گه‌وره‌كانیان به‌ جووله‌كه‌كانیان وت: له‌سه‌ره‌تای ڕۆژ به‌یانی زووه‌كه‌ی ئێوه‌ش بڕۆن ئیمان بێنن به‌و شته‌ی كه‌ بۆ سه‌ر باوه‌ڕداران دابه‌زیوه‌و موسڵمان بن و نوێژى به‌یانیان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن و كۆتایی ڕۆژ ئێواره‌كه‌ی كافر ببنه‌وه‌ به‌ڵكو هه‌ندێك له‌وانه‌ی كه‌ شه‌ك و گومانیان هه‌یه‌ ئه‌وانیش هه‌ڵگه‌ڕێنه‌وه‌و پاشگه‌ز ببنه‌وه‌ .

[ وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ] وه‌ جووله‌كه‌ هه‌ندێكیان به‌هه‌ندێكیان وت: ئیمان مه‌هێنن و باوه‌ڕ مه‌كه‌ن ته‌نها به‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ شوێنى دینه‌كه‌ی ئێوه‌ كه‌وتوونه‌ [ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هیدایه‌ت هه‌ر هیدایه‌تی خوایه‌و به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ ] ئه‌مه‌ هه‌ر له‌ قسه‌ی جووله‌كه‌كانه‌ كه‌ حه‌سوودی به‌ ئیمانداران ئه‌به‌ن كه‌ پێغه‌مبه‌ریان بۆ هاتووه‌و كتابیان بۆ هاتووه‌، ئه‌ڵێن ئه‌و زانیارییه‌ى پێتانه‌ ئاشكراى مه‌كه‌ن بۆ موسڵمانان با فێر نه‌بن و هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌ی ئێوه‌یان پێ نه‌درێ یان لای خوای گه‌وره‌ نه‌یكه‌نه‌ به‌ڵگه‌ به‌سه‌رتانه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ حه‌قه‌كه‌مان ناسیوه‌و شوێنی نه‌كه‌وتووینه‌ [ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: فه‌زڵی پێغه‌مبه‌رایه‌تی و دینی ئیسلام به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) ] به‌هه‌ر كه‌سێكی ئه‌به‌خشێت كه‌ خۆی ویستی لێ بێت و شایه‌نی بێت، وه‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی خوای گه‌وره‌ یه‌كجار فراوانه‌ .

[ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) ] خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمه‌ت و پێغه‌مبه‌رایه‌تی خۆی تایبه‌ت ئه‌كات به‌هه‌ر كه‌سێك ویستی لێ بێت وه‌ خواى گه‌وره‌ خاوه‌نى فه‌زڵى زۆر گه‌وره‌یه‌ (كه‌ لێره‌ پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - ئوممه‌ته‌كه‌ی تایبه‌ت كرد به‌م فه‌زڵه‌) .

[ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ ] كه‌ له‌ناو ئه‌هلی كتابیشدا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ ئه‌گه‌ر قینتارێك واته‌: سه‌د ڕه‌تڵ ئاڵتوون یان پاره‌یه‌كى یه‌كجار زۆری به‌ئه‌مانه‌ت له‌لا دابنێی بۆت ئه‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ [ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ ] وه‌ هه‌یشیانه‌ ته‌نها یه‌ك دینارێكی به‌ ئه‌مانه‌ت له‌لا دابنێی بۆت ناگه‌ڕێنێته‌وه‌و خیانه‌ت و ناپاكی لێ ئه‌كات [ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ] ئیلا ئه‌گه‌ر هاتوو به‌ڵگه‌و شایه‌ت و ئه‌و شتانه‌ت هه‌بێت و به‌زۆر لێی وه‌ربگریته‌وه‌ [ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وتیان: عه‌ره‌به‌ نه‌خوێنده‌واره‌كان كه‌ ئه‌هلی كتاب نین چه‌ندێ زوڵم و خیانه‌تیان لێ بكه‌ین ئه‌وه‌ ئاساییه‌و گوناهبار نابین وه‌ ئه‌م شته‌ له‌ كتابه‌كانمان و له‌ دینه‌كه‌ماندا هه‌یه‌، درۆیان بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ست و به‌ناوى خواى گه‌وره‌وه‌ قسه‌یان ده‌كرد وه‌ خۆشیان ئه‌یانزانی كه‌ درۆ ئه‌كه‌ن و ئه‌م شته‌ ڕاست نیه‌ و خیانه‌ت و حه‌رامه‌ .

[ بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى ] به‌ڵێ هه‌ر كه‌سێك وه‌فای هه‌بێ به‌رامبه‌ر به‌ عه‌هدو په‌یمانی و ماڵی خه‌ڵكی بگه‌ڕێنێته‌وه‌، یان وه‌فای هه‌بێت به‌رامبه‌ر ئه‌و عه‌هدو په‌یمانه‌ى كه‌ به‌ خوای گه‌وره‌ی داوه‌ كه‌ ئیمان به‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - بێنن، وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات و ماڵی خه‌ڵكی به‌ناحه‌ق نه‌خوات و ئه‌مانه‌تی خه‌ڵكی بگه‌ڕێنێته‌وه‌ [ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) ] ئه‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك به‌و شێوازه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ خۆشی ئه‌وێ .

[ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا ] پیاوێك له‌ بازاڕ شتێكى ده‌فرۆشت سوێندى خوارد به‌ خواى گه‌وره‌ كه‌ ئه‌وه‌نده‌ى پێداوه‌ پێیشى نه‌دابوو راستى نه‌ده‌كرد بۆ ئه‌وه‌ى فێڵ له‌ موسڵمانێك بكات خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند و فه‌رمووى: ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ عه‌هدو به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌و سوێند خواردن به‌درۆ ئه‌گۆڕنه‌وه‌ به‌ نرخێكی كه‌م، واته‌ دونیاى پێ ده‌ست ده‌خه‌ن [ أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ ] ئه‌وانه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هیچ به‌شێكیان نیه‌ له‌ ئه‌جرو پاداشت [ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت قسه‌یان له‌گه‌ڵدا ناكات وه‌ ته‌ماشایان ناكات وه‌پاكیان ناكاته‌وه‌ له‌ تاوان وه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌، (ئه‌شعه‌س) ده‌فه‌رمێت ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر من دابه‌زى كه‌ بیرێكم هه‌بوو له‌ناو زه‌وى ئامۆزایه‌كم، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: كێ شایه‌تته‌؟ وتم: شایه‌تم نیه‌، فه‌رمووى: ده‌بێت ئه‌و سوێند بخوات، وتم: ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ لایه‌وه‌ ئاساییه‌ سوێند ده‌خوات، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: هه‌ركه‌سێك به‌درۆ سوێند بخوات بۆ ئه‌وه‌ى ماڵى موسڵمانێك داگیر بكات و بخوات به‌ ناحه‌ق ئه‌وه‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت ده‌گات به‌ خواى گه‌وره‌و لێى توڕه‌یه‌، خواى گه‌وره‌یش بۆ به‌راستدانانى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند.

{جولەكە سەر لە خەڵكی دەشێوێنن } [ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ ] وه‌ له‌ناو جووله‌كه‌كانیشدا كۆمه‌ڵێك هه‌ن كه‌ زمانیان گێڕو خوار ئه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌دا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ قسه‌ی تر بده‌نه‌ پاڵ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌و وا بزانن ئه‌میش هه‌ر له‌ ته‌وراته‌كه‌یه‌و ئه‌یخوێننه‌وه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ قسه‌ی خۆیانه‌و له‌ كتابی خوای گه‌وره‌ نیه‌و شتی وا نه‌هاتووه‌ [ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌مه‌ى كه‌ ئێمه‌ ئه‌یخوێنینه‌وه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ دابه‌زیوه‌ به‌ڵام ڕاست ناكه‌ن و له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ نیه‌ [ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) ] دیسان درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستن و به‌ناو خوای گه‌وره‌وه‌ درۆ ئه‌كه‌ن له‌ كاتێكدا خۆیشیان ئه‌زانن ئه‌مانه‌ گه‌وره‌ترین تاوانه‌ .

[ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ ] بۆ هیچ مرۆڤێك نیه‌ وه‌ نابێت كه‌ خوای گه‌وره‌ كتاب و حوكم و بڕیار و پێغه‌مبه‌رایه‌تی بۆ بنێرێ پاشان به‌ خه‌ڵكه‌كه‌ بڵێت: خه‌ڵكه‌كه‌ وه‌رن ببن به‌ به‌نده‌ی من له‌ غه‌یری خوا، واته‌: پێغه‌مبه‌ران بۆیان نیه‌ شتى وا بڵێن، به‌ڵكو ئه‌مه‌ پیشه‌ى زاناو قه‌شه‌ى جوله‌كه‌و گاوره‌كانه‌ [ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ ] به‌ڵكو پێغه‌مبه‌ران به‌ خه‌ڵكى ئه‌ڵێن: ئێوه‌ خواویست و خواناس و خواپه‌رست و زاناو دیندار بن و گوێڕایه‌ڵی خوا بكه‌ن به‌هۆی ئه‌و زانیاریه‌ى كه‌ هه‌تانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كتابه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی دابه‌زاندوون [ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) ] وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دیراسه‌ی كتابه‌كه‌ ئه‌كه‌ن و شاره‌زان لێی و له‌به‌رتانه‌ .

[ وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا ] وه‌ هیچ له‌ پێغه‌مبه‌ران ئه‌مر به‌ ئێوه‌ ناكه‌ن كه‌ فریشته‌كانی خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ران بكه‌ن به‌خواو له‌ غه‌یری خوا ئه‌وان بپه‌رستن [ أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) ] ئایا له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ موسڵمانن پێغه‌مبه‌ران ئه‌مرتان پێ ئه‌كه‌ن به‌كوفر؟! حاشا شتی وانیه‌و ته‌نانه‌ت ئه‌وان درۆیان بۆ پێغه‌مبه‌رانیش هه‌ڵبه‌ستووه‌.

{خوای گەورە بەڵێن لە پێغەمبەران وەردەگرێت كە شوێن محمد - صلی الله علیه وسلم - بكەون} [ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ] خوای گه‌وره‌ عه‌هدو به‌ڵێن و په‌یمانی له‌ پێغه‌مبه‌ران وه‌رگرتووه‌ كاتێك كه‌ كتاب و حیكمه‌تی بۆ ناردن [ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ ] پاشان هه‌ر كات پێغه‌مبه‌رێكتان بۆ هات كه‌ به‌ڕاستدانه‌ری ئه‌وه‌ی لای ئێوه‌یه‌ كه‌ له‌ ته‌ورات و ئینجیلدا هه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌ - صلی الله علیه وسلم - [ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ ] كه‌ ئێوه‌ش عه‌هدو به‌ڵێنتان داوه‌ كه‌ ده‌بێ ئیمانی پێ بێنن و سه‌ری بخه‌ن [ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي ] خواى گه‌وره‌ به‌ پێغه‌مبه‌رانى فه‌رموو: ئایا ئێوه‌ دان به‌م شته‌دا ئه‌نێن ، وه‌ عه‌هدو به‌ڵێن و په‌یمانتان له‌سه‌ر ئه‌م شته‌ داوه‌ [ قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) ] وتیان به‌ڵێ دانیپێدا ده‌نێین، خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ده‌ی هه‌ندێكتان شایه‌ت بن به‌سه‌ر هه‌ندێكتانه‌وه‌ وه‌ منیش له‌گه‌ڵ ئێوه‌ شایه‌تم له‌سه‌ر ئه‌م شته‌ .

[ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ ] جا هه‌ر كه‌سێ له‌و عه‌هدو به‌ڵێن و په‌یمانه‌ پشتهه‌ڵكات [ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢) ] ئه‌وانه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ ده‌رچوونه‌ .

[ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ ] ئایا داوای جگه‌ له‌ دینی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] له‌ كاتێكدا هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ بوونه‌ [ طَوْعًا وَكَرْهًا ] به‌خۆشی خۆیان بێت یان به‌ پێ ناخۆش بوون بێت ته‌نانه‌ت ئاژه‌ڵان و دارو به‌ردیش ته‌نانه‌ت كافریش به‌ ئه‌مره‌ كه‌ونیه‌كانی خوای گه‌وره‌ ته‌سلیم بوونه‌ [ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) ] وه‌ هه‌ر هه‌مووشیان بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ .

[ قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئێمه‌ ئیمانمان هێناوه‌ به‌خوای گه‌وره‌ وه‌ به‌وه‌ی كه‌ بۆ ئێمه‌ دابه‌زیوه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ [ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ ] وه‌ ئیمانمان هێناوه‌ به‌و كتێبانه‌ی كه‌ بۆ سه‌ر ئیبراهیم و ئیسماعیل و ئیسحاق و یه‌عقوب و ئه‌سباطيش (هۆزه‌كانی به‌نی ئیسرائیل) دابه‌زیوه‌ ئیمانمان به‌ هه‌ر هه‌مووی هه‌یه‌ [ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ ] وه‌ ئیمانمان به‌و كتێبانه‌ هه‌یه‌ كه‌ بۆ موسى و عیسى و سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌رانی تر هاتووه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ [ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ ] ئێمه‌ جیاوازی ناخه‌ینه‌ نێوان هیچ یه‌كێك له‌و پێغه‌مبه‌رانه‌و باوه‌ڕمان به‌هه‌ر هه‌موویان هه‌یه‌ [ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) ] وه‌ ئێمه‌ خۆمان ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ كردووه‌و موسڵمان و ملكه‌چی خوای گه‌وره‌ین.

{ دینداری بە جگە لە ئیسلام قەبوڵ نیە} [ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ جگه‌ له‌ ئیسلام داوای دینێكی تر بكات و له‌سه‌ر دینێكى تر بێت ئه‌وا خوای گه‌وره‌ لێی قبووڵ ناكات و لێی وه‌رناگرێ [ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا له‌ زه‌ره‌رمه‌ندانه‌ وه‌ ڕزگاری نابێت.

[ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ] چۆن خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانێك ئه‌دات كه‌ كافر بنه‌وه‌ له‌ دوای ئیمان هێنانیان [ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ ] وه‌ شایه‌تیان داوه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - حه‌قه‌ [ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ] وه‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرایان بۆ هاتووه‌ [ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانێكی ئاوا سته‌مكار نادات كه‌ حه‌قه‌كه‌ بناسن و دواتر لێی پاشگه‌ز ببنه‌وه‌ .

[ أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) ] سزای ئه‌م كه‌سانه‌ كه‌ موڕته‌د بوون و هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ له‌ دین ئه‌مانه‌ نه‌فره‌تی خوای گه‌وره‌و فریشته‌كان و سه‌رجه‌م خه‌ڵكیان له‌سه‌ره‌ واته‌: ده‌ركردن و دوورخستنه‌وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوا.

[ خَالِدِينَ فِيهَا ] ئه‌وانه‌ به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی له‌ ئاگری دۆزه‌خدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ ] وه‌ سزایان له‌سه‌ر سووك ناكرێ [ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) ] وه‌ بۆیشیان دواناخرێ وه‌ مۆڵه‌تیان پێ نادرێ .

[ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا ] ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ مورته‌د بوون سه‌رله‌نوێ ته‌وبه‌ بكه‌ن وه‌ چه‌ندێ فه‌سادو ئاشووب و كرده‌وه‌ی خراپیان كردووه‌ ئه‌مجا كرده‌وه‌ی چاك بكه‌ن و چاكسازى بكه‌ن [ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) ] ئه‌وا به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو و به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌ سه‌باره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دووباره‌ ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن و موسڵمان ئه‌بنه‌وه‌، پیاوێك له‌ ئه‌نصاریه‌كان موسڵمان بوو پاشان له‌ دین هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ پاشان په‌شیمان بووه‌وه‌ به‌ قه‌ومه‌كه‌ى وت پرسیارم بۆ بكه‌ن له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئایا بۆم هه‌یه‌ ته‌وبه‌ بكه‌م و موسڵمان ببمه‌وه‌؟ خواى گه‌وره‌ ئه‌م چه‌ند ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند (٨٦-٨٩)، قه‌ومه‌كه‌ى ناردیان به‌ شوێنیداو هاته‌وه‌و موسڵمان بووه‌وه‌ .

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌و هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌، وه‌ دواتر كوفره‌كه‌یان زیاتر كردوه‌و به‌رده‌وام بوونه‌ له‌سه‌رى [ لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ ] له‌سه‌ره‌مه‌رگدا روح بكاته‌ غه‌رغه‌ره‌یان ئه‌گه‌ر ته‌وبه‌ش بكه‌ن ته‌وبه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ قبووڵ ناكرێ [ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ به‌ دڵنیایى گومڕان و جارێكیتر هیدایه‌ت وه‌رناگرن، كه‌سانێك موسڵمان بوون پاشان هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ پاشان موسڵمان بوونه‌وه‌ پاشان هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ وه‌ڵامیان نارد بۆ قه‌ومه‌كه‌یان پرسیاریان بۆ بكه‌ن، ئه‌وانیش بۆ پێغه‌مبه‌رى خوایان - صلی الله علیه وسلم - باس كرد خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند .

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌ وه‌ به‌كافری مردوونه‌ [ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ ] ئه‌گه‌ر به‌ پڕایی زه‌وی ئاڵتوونی هه‌بێ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا بیبه‌خشێ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی پێ بكڕێته‌وه‌و خۆی پێ ڕزگار بكات له‌ ئاگری دۆزه‌خ لێی قبووڵ ناكرێ و لێی وه‌رناگیرێ [ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ] ئه‌مانه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌ [ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١) ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش نیه‌ كه‌ ڕزگاریان بكات و سه‌ریان بخات و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ده‌ربازیان بكات .

[ لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ] به‌هه‌شت، یان چاكه‌ى ته‌واو به‌ده‌ست ناهێنن و ناگه‌ن به‌ پله‌ی چاكه‌كاران تا ئه‌وه‌ی خۆتان له‌لاتان خۆشه‌ویسته‌ نه‌یبه‌خشن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ [ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) ] وه‌هه‌ر شتێكیش كه‌ ئێوه‌ بیبه‌خشن له‌پێناو خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ پێی و پاداشتان ئه‌داته‌وه‌ له‌سه‌ری، وه‌كو (ابو طلحة) كه‌ خۆشه‌ویستترین ماڵى لاى (بیره‌حا) بوو كه‌ باخێك خورما بوو كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى له‌ پێناو خواى گه‌وره‌دا به‌خشى، وه‌ ئیمامى عومه‌ر باشترین ماڵى باخێك بوو له‌ خه‌یبه‌ر كردى به‌ وه‌قف بۆ موسڵمانان له‌رێى خوا .

[ كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ ] هه‌موو خواردنێك بۆ به‌نو ئیسرائیل حه‌ڵاڵ بوو ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ ئیسرائیل واته‌: یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - خۆی له‌سه‌ر خۆی حه‌رامی كرد كه‌ گۆشت و شیری حوشتری له‌سه‌ر خۆی حه‌رام كرد، یاخود هه‌موو گۆشتێكی له‌سه‌ر خۆی حه‌رام كردووه‌ ئه‌وه‌ی ده‌ماری تیابێ، یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - نه‌خۆش كه‌وت نه‌زرى كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ شیفاى بدات ئه‌م شتانه‌ له‌سه‌ر خۆى حه‌رام بكات كه‌ له‌ شه‌ریعه‌تى ئه‌وان دروست بووه‌ [ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ ] ئه‌م شتانه‌ پێش ئه‌وه‌ی ته‌ورات دابه‌زێ هه‌مووی حه‌ڵاڵ بووه‌ [ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣) ] ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ده‌ی وه‌رن ته‌ورات بێنن و بیخوێننه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ڕاستگۆن ده‌بینن ئه‌وه‌ى ئێمه‌ ده‌یڵێن هه‌مووى تێدایه‌ .

[ فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) ] هه‌ر كه‌سێ درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵبه‌ستێ له‌دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌ورات بێنن و بیخوێننه‌وه‌ ئه‌و ئه‌و كه‌سانه‌ زاڵم و سته‌مكارن .

[ قُلْ صَدَقَ اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: خوای گه‌وره‌ ڕاستی فه‌رمووه‌ [ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ] ئێوه‌ شوێنی دینی ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - بكه‌ون به‌پاكی له‌ شیرك لاده‌ن بۆ سه‌ر ته‌وحید [ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) ] وه‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - له‌ هاوبه‌شبڕیارده‌ران نه‌بووه‌ به‌ڵكو یه‌كخواپه‌رست بووه‌.

{ یەكەم ماڵ خوداپەرستی تێدا كرابێت مەككە بووە} [ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ ] به‌دڵنیایى یه‌كه‌م ماڵێك كه‌ بۆ خوداپه‌رستى خه‌ڵكى دروست كرابێ له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا (به‌ككه‌) بووه‌ واته‌: مه‌ككه‌ [ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (٩٦) ] كه‌ شوێنێكی پڕ خێرو به‌ره‌كه‌ت بووه‌ وه‌ هیدایه‌تیشه‌ بۆ هه‌موو جیهان ڕووی تێ ئه‌كه‌ن بۆ ته‌وحیدی خوای گه‌وره‌، باشترین و چاكترین و خۆشه‌ویستترین زه‌ویه‌ لاى خواى گه‌وره.

‌ [ فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ ] كۆمه‌ڵێ نیشانه‌ی ڕوون و ئاشكراو دروشمه‌كانی خوا له‌وێ هه‌یه‌ وه‌كو صه‌فاو مه‌روه‌ وه‌ شوێنی راوه‌ستانى ئیبراهیمیشى لێیه‌ كه‌ دیواره‌كه‌ی كه‌عبه‌ى دروست كرد چووه‌ سه‌ر ئه‌و به‌ردانه‌ [ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ بچێته‌ ناو كه‌عبه‌ی پیرۆز ئه‌وه‌ ترسی نابێ وه‌ ئه‌مین ئه‌بێ [ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ] حه‌قی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌سه‌ر به‌نده‌كانی كه‌ له‌ ته‌مندا جارێك حه‌جی ماڵی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن هه‌ر كه‌سێ توانای هه‌بێ توانای لاشه‌و جه‌سته‌ و پاره‌، وه‌ ڕێگا ئه‌من و ئاسایش بێ [ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ كوفر بكات واته‌: حه‌ج نه‌كات و باوه‌ڕی به‌ حه‌ج نه‌بێ ئه‌وا خوای گه‌وره‌ بێپێویسته‌و ده‌وڵه‌مه‌نده‌و پێویستی به‌ هیچ كه‌س نیه‌ له‌ جیهان، به‌م ئایه‌ته‌ حه‌ج فه‌رز بوو.

{جولەكەو گاور رێگری لە دینی خوا دەكەن} [ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: ئه‌ی ئه‌هلی كتاب بۆ كوفر ئه‌كه‌ن به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ [ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) ] وه‌خوای گه‌وره‌ شایه‌ته‌و ئاگاداره‌ به‌سه‌رتانه‌وه‌ به‌و كرده‌وه‌ كوفریانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن .

[ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] دیسان ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌ی ئه‌هلی كتاب ئه‌ی جووله‌كه‌و گاور بۆ ڕێگری ئه‌كه‌ن له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی دینی خوای گه‌وره‌و نه‌خشه‌و پیلان دائه‌نێن بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵك موسڵمان نه‌بێ [ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا ] ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمان دێنێ ئێوه‌ ئه‌تانه‌وێ ڕێگای خوای گه‌وره‌ گێڕو خوار بكه‌نه‌وه‌و سه‌ر له‌ خه‌ڵكی بشێوێنن [ وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ ] له‌ كاتێكدا ئێوه‌ خۆتان شایه‌تن و ئه‌زانن كه‌ دینى خواى گه‌وره‌ حه‌قه‌ [ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ بێئاگا نیه‌ له‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن وه‌ سزاتان ده‌داته‌وه‌ له‌سه‌رى .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئه‌گه‌ر بێتوو ئێوه‌ گوێڕایه‌ڵی كۆمه‌ڵێك له‌ ئه‌هلی كتاب بكه‌ن و به‌قسه‌یان بكه‌ن [ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠) ] ئه‌وه‌ ئه‌وان له‌ دوای ئیمان هێنان پاشگه‌زتان ئه‌كه‌نه‌وه‌و كافرتان ئه‌كه‌نه‌وه‌ .

[ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ ] وه‌ ئێوه‌ چۆن جارێكی تر كوفر ئه‌كه‌ن به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ كاتێكدا كه‌ ئێوه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌تان به‌سه‌ردا ئه‌خوێندرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌زانن جووله‌كه‌ چیان له‌ ئێوه‌ ده‌وێ وه‌ پێغه‌مبه‌ری خواش - صلی الله علیه وسلم - له‌ناو ئێوه‌دایه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای [ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ ده‌ست بگرێ به‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ هیدایه‌تدراوه‌ وه‌ دامه‌زراوه‌ له‌سه‌ر ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئه‌وه‌نده‌ى كه‌ خوای گه‌وره‌ شایه‌نێتی، واته‌: گوێڕایه‌ڵى بكه‌ن و سه‌رپێچى مه‌كه‌ن، وه‌ یادى بكه‌ن و له‌ بیرى مه‌كه‌ن، وه‌شوكرانه‌بژێرى بكه‌ن كوفرانه‌ى مه‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ توانای صه‌حابه‌دا نه‌بوو بۆیه‌ دواتر ئه‌م ئایه‌ته‌ نه‌سخ بووه‌وه‌و ئه‌م ئایه‌ته‌ی تر دابه‌زى [ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ ] (التَّغَابُنِ : ١٦) واته‌: چه‌ندێك له‌ تواناتاندا هه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) ] وه‌ ئێوه‌ مه‌مرن ئیلا له‌سه‌ر ئیسلام نه‌بێ و به‌ موسڵمانێتی نه‌بێ، وه‌ ئه‌وه‌ى له‌سه‌ر هه‌ر شتێك بژى له‌سه‌ر ئه‌وه‌یش ده‌مرێت، وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یش زیندوو ده‌كرێته‌وه‌.

{فەرمانكردن بەیەكریزی‌و قەدەغە كردنی پەرتەوازەیی} [ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا ] وه‌ ئێوه‌ هه‌ر هه‌مووتان ده‌ست بگرن به‌ حه‌بل و په‌تی خوای گه‌وره‌وه‌ واته‌: به‌ دینی خواو به‌ ئیسلام و به‌ قورئان [ وَلَا تَفَرَّقُوا ] وه‌ به‌ڵام ته‌فره‌قه‌ مه‌كه‌ن و پارچه‌ پارچه‌و به‌ش به‌ش و په‌رته‌وازه‌ مه‌بن [ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً ] وه‌یادی ئه‌و نیعمه‌تانه‌ی خوای گه‌وره‌ بكه‌نه‌وه‌ به‌سه‌رتانه‌وه‌ كاتێك كه‌ ئێوه‌ (ئه‌وس و خه‌زره‌ج) دوژمنی یه‌كتری بوون [ فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ دڵتانی یه‌كخست و به‌هۆی نیعمه‌ت و دینه‌كه‌ى خوای گه‌وره‌ كردنی به‌ برای یه‌كتری [ وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ ] وه‌ ئێوه‌ له‌سه‌ر لێواری چاڵی ئاگری دۆزه‌خ بوون كه‌ به‌و حاڵه‌ بمردنایه‌ ئه‌چوونه‌ ئاگری دۆزه‌خ چونكه‌ كافر بوون [ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا ] خوای گه‌وره‌ له‌و كوفره‌ وه‌ له‌و ئاگری دۆزه‌خ ئێوه‌ی ڕزگار كرد به‌هۆی پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ - صلی الله علیه وسلم - [ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ ئایه‌ته‌كانی خۆیتان بۆ ڕوون ئه‌كاته‌وه‌ [ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تتان بدات و ڕێگای هیدایه‌ت بگرنه‌به‌ر .

[ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ ] با له‌ ناو ئێوه‌ ئه‌ی موسڵمانان كۆمه‌ڵێك هه‌بن كه‌ بانگه‌وازی خه‌ڵكی بكه‌ن بۆ چاكه‌ [ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) ] وه‌فه‌رمان بكه‌ن به‌ چاكه‌و ڕێگری بكه‌ن له‌ خراپه‌، وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوون .

[ وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا ] وه‌ ئێوه‌ى موسڵمان وه‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ مه‌بن كه‌ ته‌فره‌قه‌یان كرد، واته‌: جووله‌كه‌و گاور كه‌ دینه‌كه‌یان پارچه‌ پارچه‌ كردو بوونه‌ به‌ش به‌شه‌وه‌، وه‌ ئیختیلاف و جیاوازی و ناكۆكى كه‌وته‌ نێوانیانه‌وه‌ [ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرایان له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ هات [ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) ] وه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ سزایه‌كی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ (كه‌واته‌ پارچه‌ پارچه‌یى و په‌رته‌وازه‌یى حه‌رامه‌و پیشه‌ى جوله‌كه‌و گاور بووه‌ نابێت موسڵمانان وابن).

{سپی بوونی رووی ئەهلی سوننە‌و رەش بوونی رووی ئەهلی بیدعە} [ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ] ڕۆژی قیامه‌ت ڕۆژێكه‌ كه‌ هه‌ندێ له‌ ڕووه‌كان سپی ئه‌بێ وه‌ هه‌ندێ ڕوو ڕه‌ش ئه‌بێ [ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕوویان ڕه‌ش بووه‌ پێیان ئه‌ووترێ: [ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ ] ئایا له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمانتان هێنا كافر بوونه‌وه‌و مورته‌د بوونه‌وه‌ [ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) ] ده‌ی سزای خوای گه‌وره‌ بچێژن به‌هۆی ئه‌و كوفره‌ی كه‌ له‌ دونیادا كردتان، وتراوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕوویان ڕه‌ش ئه‌بێ مه‌به‌ست پێی ئه‌هلی كتابه‌، وه‌ وتراوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ مورته‌د بوونه‌ته‌وه‌، وه‌ وتراوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ مونافیق بوونه‌، وه‌ وتراوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ بیدعه‌چین، وه‌كو ابن عباس ئه‌فه‌رمووێ: (تَبْيَضُّ وُجُوهُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَة) ڕووی ئه‌هلی سوننه‌و جه‌ماعه‌ سپی ئه‌بێ (وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ أَهْلِ الْبِدَعِ وَالفُرْقَة) وه‌ ئه‌هلی بیده‌ع و گومڕایی و پارچه‌ پارچه‌یى ڕوویان ڕه‌ش ئه‌بێ له‌ قیامه‌تدا .

[ وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ڕوویان سپی ئه‌بێ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت [ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧) ] ئه‌وانه‌ له‌ناو ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانی خوای گه‌وره‌دان له‌ به‌هه‌شتدان وه‌ به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ .

[ تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌مه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌ حه‌ق و به‌دادپه‌روه‌ری بۆت ده‌خوێنینه‌وه‌ [ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ نایه‌وێ زوڵم له‌ جیهان بكات له‌ خه‌ڵكی بكات به‌وه‌ی كه‌ سزایان بدات له‌ كاتێك ئه‌وان شایه‌نی سزای خوای گه‌وره‌ نه‌بن .

[ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌ ته‌نها خۆی ته‌سه‌ڕوفی تیادا ئه‌كات [ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش هه‌موو كاروباره‌كان بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌.

{ ئوممەتی ئیسلام باشترین ئوممەتن} [ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ] ئه‌ی ئوممه‌تی ئیسلام ئێوه‌ له‌ناو حه‌فتا ئوممه‌تدا باشترین و چاكترین و به‌سودترین ئوممه‌تن كه‌ ده‌ركه‌وتبێتن و هاتبێتن بۆ خه‌ڵكی، كه‌ حه‌فتا هه‌زار له‌م ئوممه‌ته‌ به‌بێ لێپرسینه‌و سزا ده‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - داواى كرد خواى گه‌وره‌ بۆى زیاد بكات خواى گه‌وره‌یش له‌گه‌ڵ هه‌ر هه‌زارێك حه‌فتا هه‌زارى ترى بۆ زیاد كرد، ئه‌مه‌یش به‌هۆى گه‌وره‌یى و به‌ڕێزى پێغه‌مبه‌ری خواوه‌یه‌ - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ باشترینى ئوممه‌تى ئیسلامیش هاوه‌ڵانن چونكه‌ گفتوگۆ كردن له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌، وه‌ له‌قیامه‌تیش هه‌ر ئوممه‌تى ئیسلام باشترین ئوممه‌تن و یه‌كه‌م ئوممه‌تن كه‌ ده‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌و نیوه‌ى خه‌ڵكى به‌هه‌شت پێك ده‌هێنن [ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ] چونكه‌ فه‌رمان ئه‌كه‌ن به‌چاكه‌و ڕێگری و قه‌ده‌غه‌ی خراپه‌ ئه‌كه‌ن، وه‌ ئیمان به‌خوای گه‌وره‌ ئه‌هێنن [ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌هلی كتابیش له‌ جووله‌كه‌ و گاور ئیمانیان بهێنایه‌ وه‌كو ئێوه‌ ئه‌وه‌ بۆ خۆیان باشتر بوو به‌ڵام ئیمانیان نه‌هێنا [ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (١١٠) ] كه‌مێكیان ئیمانیان هێنا به‌ڵام زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان فاسق بوون و له‌ ڕێگای حه‌ق ده‌رچوو بوون و له‌ناو كوفرو گومڕایی خۆیاندا مانه‌وه‌.

{هەندێك لە سیفاتی جولەكە} [ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى ] جووله‌كه‌كان ناتوانن هیچ جۆره‌ زیانێك به‌ ئێوه‌ بگه‌یه‌نن ته‌نها ئازار نه‌بێ به‌قسه‌و بوهتان كردن [ وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كوشتاریشتان بكه‌ن ئه‌وه‌ پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن و ئه‌دۆڕێن و تێكئه‌شكێن و توانای ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئێوه‌یان نیه‌ [ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) ] وه‌ حاڵیشیان وایه‌ هه‌میشه‌ سه‌رشۆڕن و سه‌رناخرێن .

[ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زه‌لیلی و سه‌رشۆڕى به‌سه‌ر جووله‌كه‌دا داناوه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بن موسڵمان زاڵ ئه‌بێ به‌سه‌ریاندا [ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ ] ته‌نها مه‌گه‌ر عه‌هدو په‌یمانێك هه‌بێ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ كوشتار نه‌كرێن [ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ ] یاخود موسڵمانان خۆیان عه‌هدو په‌یمان و به‌ڵێنێكیان له‌گه‌ڵیاندا هه‌بێ [ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ] وه‌ جووله‌كه‌كان به‌ تووڕه‌بوونی خواى گه‌وره‌وه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان تووڕه‌یه‌ [ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ] وه‌ دیسانه‌وه‌ زه‌لیلی و ڕیسوایی زاڵكراوه‌ به‌سه‌ریانداو نووسراوه‌ له‌سه‌ریان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان كوفر ئه‌كه‌ن به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ [ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ] وه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كوژن به‌ناحه‌ق [ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) ] وه‌ ئه‌میش به‌هۆی مه‌عصیه‌ت و له‌ڕێ ده‌رچوونی خۆیان، وه‌ ده‌ستدرێژیان ئه‌كرد.

[ لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - نوێژى عیشاى دواخست پاشان هاته‌ ناو مزگه‌وت خه‌ڵكى چاوه‌ڕوانیان ده‌كرد فه‌رمووى: شوێنكه‌وتوانى هیچ دینێك نیه‌ زیكرى خواى گه‌وره‌ بكه‌ن له‌م كاته‌دا جگه‌ له‌ ئێوه‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، ئه‌م ئایه‌تانه‌ له‌سه‌ر چه‌ند زانایه‌كى جوله‌كه‌ دابه‌زى كه‌ موسڵمان بوون وه‌كو (عبدالله¬ى كوڕى سه‌لام و سه‌عله‌به‌ى كوڕى سه‌عیدو ئه‌سه‌دى كوڕى سه‌عید) و كه‌سانى تر كه‌ موسڵمان بوون زانا جوله‌كه‌ كافره‌كان وتیان ئه‌مان خراپترینمان بوون ئه‌گه‌ر باشترینمان بوونایه‌ وازیان له‌ دینى باوك و باپیرانیان ناهێنا، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، واته‌: ئه‌هلی كتابیش هه‌موویان یه‌كسان نین كه‌سانێكیان تیادایه‌ كه‌ دامه‌زراو و دادپه‌روه‌ر و گوێڕایه‌ڵ و شوێنكه‌وتوى شه‌رعن، ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ له‌ قورئانی پیرۆز ئه‌خوێننه‌وه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌ شه‌ونوێژدا وه‌ سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن .

[ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ] وه‌ ئیمانیان به‌خوای گه‌وره‌و به‌ڕۆژی دوایی هه‌یه‌ وه‌ فه‌رمان ئه‌كه‌ن به‌ چاكه‌ به‌ جووله‌كه‌كانی تریش ئێوه‌ش وه‌رن موسڵمان بن و شوێن پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ون - صلی الله علیه وسلم - [ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ] وه‌ ڕێگری ئه‌كه‌ن له‌ خراپه‌ [ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ ] وه‌ ده‌ستپێشخه‌ری ئه‌كه‌ن له‌ ئه‌نجامدانی كاری چاكدا [ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) ] ئا ئه‌وانه‌ كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ ئه‌مانیش له‌گه‌ڵ پیاوچاكاندان له‌گه‌ڵ صه‌حابه‌كانی پێغه‌مبه‌ری خوادان - صلی الله علیه وسلم - له‌وانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئێوه‌ باشترین ئوممه‌تن .

[ وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ ] وه‌ هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی چاك بكه‌ن ئه‌وه‌ نافه‌وتێت و بێ پاداشت نابن به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ به‌ته‌واوی پاداشتتان ئه‌داته‌وه‌ [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای ئه‌كه‌ن .

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ] به‌دڵنیایى كافران نه‌ ماڵیان نه‌ مناڵیان هیچ سوودێكیان پێ ناگه‌یه‌نێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ بیه‌وێ سزایان بدات وه‌ تێكیانبشكێنێ به‌رامبه‌ر به‌ موسڵمانان [ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦) ] وه‌ ئه‌مانه‌ هاوه‌ڵ و ئه‌هلی دۆزه‌خن وه‌ به‌ نه‌مری و به‌هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ .

[ مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] نموونه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ماڵی خۆیان ئه‌به‌خشن له‌ ژیانی دونیادا له‌ دژایه‌تی خواو پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - [ كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ ] وه‌كو نموونه‌ی بایه‌ك وایه‌ كه‌ سه‌رمایه‌كی زۆر سه‌ختی له‌گه‌ڵدابێ [ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ ] كه‌ بدات له‌ زه‌رعات و كێڵگه‌ی كه‌سانێك كه‌ زوڵمیان له‌ نه‌فسی خۆیان كردبێ به‌تاوان كه‌ ئه‌و كێڵگه‌و كشتوكاڵ و زه‌رعاته‌ هه‌مووی له‌ناو ئه‌بات [ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زوڵمیان لێ ناكات به‌ڵكو ئه‌وان خۆیان زوڵمیان له‌ نه‌فسی خۆیان كرد به‌ شیرك و به‌ كوفرو دژایه‌تی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌ك بوو واته‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر شتێك بكه‌ن ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ كوفردا لێیان وه‌رناگرێ.

{كافر جێگای متمانە نیە} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ كه‌سانێكی كافر مه‌كه‌ن به‌ خاوه‌ن نهێنى خۆتان و نهێنی خۆتان لای ئه‌وان ئاشكرا مه‌كه‌ن و مه‌دركێنن چونكه‌ [ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا ] ئه‌وان كه‌مته‌رخه‌می ناكه‌ن له‌ ئاشووبگێڕان دژی ئێوه‌ [ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ ] وه‌ ئه‌وان ئاواته‌خوازى هه‌موو شتێكن كه‌ ئێوه‌ تووشی مه‌شه‌قه‌ت و ناڕه‌حه‌تى و زیان بكات [ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ ] له‌به‌ر سه‌ختی ڕق و كینه‌یان ڕق و كینه‌ له‌ ده‌میانه‌وه‌ ده‌رئه‌كه‌وێت و به‌ڕوویانه‌وه‌ دیاره‌ ناتوانن بیشارنه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ كینه‌ له‌ دڵن [ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ ] هێشتا ئه‌وه‌یشی له‌ دڵیاندا شاردوویانه‌ته‌وه‌ یه‌كجار زۆرتره‌ [ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) ] به‌دڵنیایى ئێمه‌ ئایه‌ته‌كانی خۆمانتان بۆ ڕوون ده‌كه‌ینه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ عه‌قڵتان هه‌بێ و لێی تێ بگه‌ن .

[ هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ ] ئێوه‌ى ئیماندارن كه‌ دووڕووه‌كانتان خۆش ئه‌وێ كه‌ باوه‌ڕیان ئاشكرا كردووه‌ به‌ڵام ئه‌وان ئێوه‌یان خۆش ناوێ [ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ ] ئێوه‌ ئیمانتان به‌هه‌موو كتابه‌ ئاسمانیه‌كان هه‌یه‌ [ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا ] كاتێ ئه‌وان ئه‌گه‌ن به‌ ئێوه‌ ئه‌ڵێن: ئێمه‌ ئیمانمان هێناوه‌ [ وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ پشت له‌ ئێوه‌ هه‌ڵئه‌كه‌ن و ئه‌ڕۆن و خاڵی ئه‌بنه‌وه‌ و ته‌نها ئه‌بنه‌وه‌ په‌نجه‌ی خۆیان ئه‌گه‌زن له‌ ڕق و كینه‌و خه‌فه‌ت خواردندا [ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: بمرن به‌ ڕق و كینه‌ی خۆتانه‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩) ] به‌ڕاستى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌و دڵه‌ى كه‌ له‌ناو سینگتاندایه‌ .

[ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ ] ئه‌گه‌ر هه‌ر چاكه‌یه‌ك تووشی ئێوه‌ بێت له‌سه‌ركه‌وتن و هێزو هه‌بوونى ئه‌وان پێیان ناخۆشه‌ و خه‌فه‌تبار ئه‌بن [ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر تووشی خراپه‌یه‌كیش بن له‌ نه‌بوونى یان تێكشكان له‌ شه‌ڕدا ئه‌وان به‌و شته‌ دڵخۆش ئه‌بن [ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێوه‌ صه‌بر بگرن وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و ئه‌وانتان خۆش نه‌وێ ئه‌وا نه‌خشه‌و پیلانی ئه‌وان هیچ زیانێك به‌ئێوه‌ ناگه‌یه‌نێ و خوای گه‌وره‌ ئه‌تانپارێزێ [ إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زانایه‌ وه‌ زانیاری خوای گه‌وره‌ ده‌وری ئه‌وانی داوه‌و ئاگای لێیانه‌ كه‌ هه‌ر شتێك بكه‌ن.

{چەند دیمەنێك لە غەزای ئوحود} [ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ كاتێك تۆ به‌یانی له‌ ماڵى خۆت ده‌رئه‌چیت و ئه‌ڕۆی بۆ لای ئیمانداران وه‌ شوێنی جه‌نگیان بۆ ده‌ست نیشان ئه‌كه‌ی، باسی جه‌نگی ئوحوده‌ كه‌ رۆژى شه‌ممه‌ له‌مانگى شه‌ووال له‌ ساڵى سێى كۆچى روویدا [ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌ .

[ إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا ] كاتێك كه‌ دوو كۆمه‌ڵ له‌ ئێوه‌ كه‌ (به‌نو سه‌له‌مه‌ له‌ خه‌زره‌ج و به‌نى حاريثه له‌ ئه‌وس) بوون ئه‌مانه‌ نزیك بوو له‌ جه‌نگی ئوحود دا تێكبشكێن كاتێك كه‌ سێ سه‌د كه‌س له‌ مونافیقان به‌سه‌ركردایه‌تى (عبدالله¬ى كوڕى ئوبه‌ى كوڕى سه‌لول) گه‌ڕانه‌وه‌و گومانیان دروست كرد ئه‌مانیش نزیك بوو غه‌زاكه‌ به‌جێ بێلن و بگه‌ڕێنه‌وه‌ به‌ڵام [ وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا ] ئه‌مانه‌ ئیماندار بوون خوای گه‌وره‌ دۆست و پشتیوانیان بوو وه‌ پاراستیانی له‌وه‌ی كه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر ئه‌وان دابه‌زى [ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) ] با باوه‌ڕداران پشت به‌ خوای گه‌وره‌ ببه‌ستن وه‌ نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ له‌ ئیشی خێر.

[ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ ] ئه‌ی باوه‌ڕدارن خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ی له‌ جه‌نگی به‌دردا سه‌رخست به‌سه‌ر كافراندا [ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ] وه‌ كاتێك ئێوه‌ كه‌م و زه‌لیل بوون [ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) ] ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌ڵكو شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكه‌ن .

[ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - یادی ئه‌وه‌ بكه‌وه‌ كاتێك كه‌ له‌ جه‌نگی به‌دردا به‌ باوه‌ڕدارانت وت ئایا ئه‌وه‌نده‌تان به‌س نیه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ سێ هه‌زار مه‌لائیكه‌تی یه‌ك له‌ دوای یه‌كتان بۆ دابه‌زێنێت؟ .

[ بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا ] به‌ڵێ به‌ستانه‌ ئه‌گه‌ر ئارام بگرن و دامه‌زراو بن له‌ جه‌نگدا وه‌ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) ] ڕاسته‌وخۆ له‌و كاته‌دا په‌روه‌ردگار پشتیوانتان ئه‌كات و پێنج هه‌زار مه‌لائیكه‌تی تری نیشانكراوتان بۆ ئه‌نێرێ كه‌ وتراوه‌: نیشانكراو بوون به‌ ئازایه‌تی، یاخود عه‌مامه‌یان له‌سه‌ردا بووه‌، یاخود له‌سه‌ر ئه‌سپ بوونه‌و ناوچه‌وانى ئه‌سپه‌كانیان نیشانكراو بووه‌ به‌ صوفى سپى .

[ وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ ] دابه‌زینی ئه‌م مه‌لائیكه‌تانه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها موژده‌ی سه‌ركه‌وتنه‌ بۆ ئێوه‌ خوای گه‌وره‌ پێتان ئه‌دا [ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ ] وه‌ تا دڵتان ئارام بێ به‌و پشتیوانیه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ مه‌لائیكه‌ت سه‌رى خستن [ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) ] وه‌ سه‌ركه‌وتن نیه‌ ئیلا له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ نه‌بێ، واته‌: به‌زۆری و به‌كه‌می و به‌ چه‌ك نیه‌ به‌ڵكو سه‌ركه‌وتن له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و كاربه‌جێ و دانایه‌ .

[ لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ] ئێوه‌ی سه‌رخست له‌ به‌دردا بۆ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك له‌ كافران تێكبشكێنێ و له‌ناویان ببات [ أَوْ يَكْبِتَهُمْ ] یاخود تووشی غه‌م و خه‌فه‌ت و په‌ژاره‌یان بكات [ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧) ] بۆ ئه‌وه‌ی به‌ نائومێدیه‌وه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ بۆی هاتبوون ده‌ستیان نه‌كه‌وت .

[ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ ركاتى دووه‌مى نوێژى به‌یانى پاش وتنى: (سمع الله لمن حمده، ربنا ولك الحمد) دوعاى له‌چه‌ند كه‌سێك كردو ناوى هێنان فه‌رمووى: خوایه‌ نه‌فره‌ت له‌ فڵانه‌ كه‌س و فڵانه‌ كه‌س بكه‌ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - هیچ شتێك به‌ده‌ست تۆ نیه‌، دواتر هه‌موویان موسڵمان بوون كه‌ (صه‌فوانى كوڕى ئومه‌یه‌و سوهه‌یلى كوڕى عه‌مرو حارسى كوڕى هیشام) بوون، وه‌ له‌ جه‌نگى ئوحود كه‌ ددانى پیرۆزى پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلی الله علیه وسلم - شكاندو بریندارو خوێناویان كرد، فه‌رمووى: چۆن قه‌ومێك رزگاریان ده‌بێت كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان بریندار بكه‌ن خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: هیچ شتێك به‌ ده‌ستى تۆ نیه‌ [ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ] ئایا كافران تێكئه‌شكێن یان ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن و خوای گه‌وره‌ ته‌وبه‌یان لێ قبووڵ ئه‌كات ئه‌میش ئاماژه‌یه‌ به‌وه‌ی كه‌ كافرانی قوڕه‌یش له‌ داهاتوودا موسڵمان ئه‌بن یان سزایان ئه‌دا ئه‌گه‌ر موسڵمان نه‌بن [ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨) ] ئه‌وان زاڵم و سته‌مكارن زوڵمیان له‌ خۆیان كردووه‌ واته‌: ئه‌مه‌ ئیشی تۆ نیه‌ هیدایه‌ت به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌و تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ هه‌ر ئیشی خوای گه‌وره‌یه‌ .

[ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ [ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ ] خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت له‌ هه‌ر كه‌سێك خۆشبێ خۆش ئه‌بێ به‌فه‌زڵى خۆى [ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ] ویستی لێ بێت سزای هه‌ر كه‌سێك بدات سزای ئه‌دات به‌عه‌دلی خۆی [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌ییه‌ .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ ڕیبا مه‌خۆن چه‌ند قاتێ، له‌ پێش ئیسلام حاڵیان وابوو ئه‌گه‌ر قه‌رزیان دوابكه‌وتایه‌ زیاتریان ئه‌خسته‌ سه‌ری بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: چه‌ند ئه‌وه‌نده‌و قات له‌سه‌ر قات مه‌یخۆن [ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) ] به‌ڵكو ئێوه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ سه‌رفرازتان بكات .

[ وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١) ] وه‌ خۆتان بپارێزن له‌و ئاگره‌ی كه‌ بۆ كافران ئاماده‌كراوه‌ (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ دۆزه‌خ ئێستا دروستكراوه‌و ئاماده‌كراوه‌) .

[ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) ] وه‌ ئێوه‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ن - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمتان پێ بكات.

[ وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ] وه‌ پێشبڕكێ و په‌له‌ بكه‌ن بۆ لێخۆشبوونێك له‌ په‌روه‌ردگارتانه‌وه‌ [ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ ] وه‌ بۆ به‌هه‌شتێك كه‌ پانتایه‌كه‌ی فراوانه‌ به‌ فراوانی ئاسمانه‌كان و زه‌وی كه‌ گه‌وره‌ترین دروستكراون [ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) ] كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌ی ئاماده‌كردووه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ به‌هه‌شت ئێستا دروستكراوه‌و ئاماده‌كراوه‌).

{هەندێك لە سیفاتی مرۆڤی خۆپارێزو موتتەقی} [ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌به‌خشن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ له‌ كاتی هه‌بوونی و نه‌بوونیاندا، له‌ نه‌خۆشى و له‌شساغیاندا [ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ڕقی خۆیان ئه‌خۆنه‌وه‌و له‌به‌ر خوا ده‌رینابڕن خواى گه‌وره‌ له‌ پێش چاوى خه‌ڵكى بانگى ده‌كات له‌ رۆژى قیامه‌ت تا به‌ ئاره‌زوى خۆى حۆرى هه‌ڵبژێرێت [ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ خه‌ڵك ئه‌بوورێن وه‌ سزای خه‌ڵكی ناده‌ن [ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ئه‌وێ كه‌ چاكه‌كارو لێبوورده‌ن .

[ وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كاتێك كه‌ كارێكی به‌دڕه‌وشتی و زینایه‌كیان كرد [ أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ] یان زوڵمیان له‌ نه‌فسی خۆیان كرد به‌تاوان [ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ ] زیكرو یادی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌نه‌وه‌و داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن بۆ ئه‌و تاوانه‌ی كه‌ كردوویانه‌و له‌سه‌ری به‌رده‌وام نابن [ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ ] وه‌ كێ هه‌یه‌ له‌تاوان خۆشبێ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌، ته‌نها خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كان خۆش ئه‌بێ [ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا ] وه‌ به‌رده‌وام نه‌بوونه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ی كه‌ كردوویانه‌ [ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) ] وه‌ ئه‌وان ئه‌زانن ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام بن گوناهبار ئه‌بن، یان ئه‌زانن ئه‌گه‌ر ته‌وبه‌ بكه‌ن خوا لێیان خۆش ده‌بێت .

[ أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ ] ئه‌م كه‌سانه‌ كه‌ سیفه‌تیان باسكرا پاداشتیان لای خوای گه‌وره‌ لێخۆشبوونێكه‌ له‌ خوای گه‌وره‌و لێیان خۆش ئه‌بێ [ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵێك داری لێیه‌و ئاو به‌ژێری ئه‌و دارانه‌دا ئه‌ڕوات و به‌هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦) ] كه‌ ئه‌مه‌ باشترین پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ له‌ دونیا كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ .

[ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ ] له‌دواى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ جه‌نگى ئوحود حه‌فتا له‌ هاوه‌ڵان كوژرا خواى گه‌وره‌ ده‌فه‌رمێت: ئه‌م تێكشكانه‌ به‌سه‌ر موسڵمانانى ئوممه‌تانی پێشتریشدا ڕوویداوه‌ به‌ڵام سه‌ره‌نجام هه‌ر بۆ موسڵمانانه‌[ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) ] ده‌ی ئێوه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا بگه‌ڕێن بۆ ئه‌وه‌ی په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن، وه‌ ببینن و بزانن سه‌ره‌نجامی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆیان به‌درۆ زانیوه‌ چۆن بووه‌و خوای گه‌وره‌ چۆن له‌ناوی بردوون .

[ هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) ] ئه‌م قورئانه‌ ڕوون كردنه‌وه‌ی هه‌موو شتێكى تێدایه‌ بۆ خه‌ڵكی، وه‌ هیدایه‌ته‌و په‌ندو ئامۆژگاریشه‌ به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن .

[ وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) ] وه‌ ئێوه‌ لاوازو بێده‌سه‌ڵات مه‌بن وه‌ خه‌فه‌ت مه‌خۆن هه‌ر ئێوه‌ی موسڵمان به‌رزو باڵاده‌ست و سه‌ركه‌وتوو ده‌بن به‌سه‌ر دوژمنتاندا ئه‌گه‌ر ئیماندار بن.

{حیكمەت لە جەنگ‌و كوشتاری كافران} [ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ له‌ جه‌نگی ئوحود دا تووشی برینداری و تێكشكان بوونه‌ ئه‌وا هه‌ر هه‌مان ئه‌م قه‌ومه‌ كافرانه‌ ئه‌وانیش تووشی برینداری و تێكشكان بوون له‌ جه‌نگی به‌دردا هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ [ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ ] وه‌ ئه‌م ڕۆژگارو ڕووداوانه‌ له‌ سه‌ركه‌وتن و تێكشكاندن خوای گه‌وره‌ دابه‌شی كردووه‌ له‌ نێوان خه‌ڵكیدا [ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ ] وه‌ تا باوه‌ڕداران بۆ خوای گه‌وره‌ ده‌ركه‌وێت (هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ خواى گه‌وره‌ ده‌یزانی) وه‌ خوای گه‌وره‌ كه‌سانێكتان لێهه‌ڵبژێرێ و ده‌یكات به‌ شه‌هید له‌ پێناو خۆیدا [ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ كه‌سانی زاڵم و سته‌مكاری خۆش ناوێ .

[ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا ] وه‌ تا خوای گه‌وره‌ باوه‌ڕداران پاك بكاته‌وه‌ له‌تاوان و له‌ بێژنگیان بدات [ وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١) ] وه‌ كافرانیش له‌ناوبه‌رێ و ڕیشه‌كێشیان بكات .

[ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) ] ئایا وا حیساب ئه‌كه‌ن و وا گومان ئه‌به‌ن كه‌ بچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هێشتا خوای گه‌وره‌ نه‌زانێ كێ له‌ ئێوه‌ جیهاد ئه‌كات وه‌ كێ ئارامگره‌، واته‌: تا تاقی نه‌كرێنه‌وه‌و جیهاد نه‌كه‌ن و ئارام نه‌گرن به‌رامبه‌ر دوژمن به‌ ئاسانی ناچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ .

[ وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ ] ئێوه‌ی باوه‌ڕدار ئاواته‌خوازی گه‌یشتن به‌ دوژمن و شه‌هیدى بوون پێش ئه‌وه‌ی به‌ كافران بگه‌ن له‌ جه‌نگی ئوحود دا وه‌ تێكبشكێن له‌وێ [ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) ] ئێو خۆتان به‌چاوی خۆتان مردنتان بینی وه‌ ئێوه‌ش ته‌ماشاتان ئه‌كرد كه‌ چۆن لێتان ئه‌كوژرێ كه‌ حه‌فتاتان لێ كوژرا له‌ جه‌نگی ئوحود .

[ وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ ] كاتێك كه‌ له‌ جه‌نگی ئوحود وتیان: محمد - صلی الله علیه وسلم - كوژراوه‌ هه‌بوو له‌ موسڵمانان نزیك بوو تووشی فه‌شه‌ل بن خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: محمد - صلی الله علیه وسلم - هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها پێغه‌مبه‌رێك نه‌بێت له‌ پێغه‌مبه‌رانی خوا [ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ] كه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رانی تر پێش محمد - صلی الله علیه وسلم - مردوونه‌ وه‌ كوژراون [ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ ] ئایا ئه‌گه‌ر محمد - صلی الله علیه وسلم - بمرێت یان بكوژرێت ئێوه‌ پاشگه‌ز ئه‌بنه‌وه‌ له‌ دین و هه‌ڵئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌و واز له‌ دین دێنن، ئه‌مه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ داببه‌زێ كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ پێغه‌مبه‌ری خوای - صلی الله علیه وسلم - ڕاگه‌یاند كه‌ ئه‌تپارێزم و ناتوانن بتكوژن [ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ] (الْمَائِدَة : ٦٧) [ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ] ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بمرێ یان بكوژرێ هه‌ر كه‌سێك پاشگه‌ز بێته‌وه‌ ئه‌وا هیچ زیانێك له‌ خوای گه‌وره‌ نادات ته‌نها زیان له‌ خۆی ئه‌دات [ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌داته‌وه‌ كه‌ شوكرانه‌بژێری خوایان كردووه‌و ئارامیان گرتووه‌و كوشتاریان كردووه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا .

[ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش نیه‌ كه‌ بمرێ ئیلا به‌ ئیزن و به‌قه‌زاو قه‌ده‌رو ئه‌جه‌لى خوای گه‌وره‌ نه‌بێ كه‌ نووسراوه‌و كاته‌كه‌ی دیاریكراوه‌و پێش و دوا ناكه‌وێ [ وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ئێوه‌ ئه‌گه‌ر پاداشتی دونیای بوێ وه‌كو غه‌نیمه‌ت ئه‌وه‌ پێی ئه‌به‌خشین له‌ دونیادا [ وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش پاداشتی قیامه‌تی بوێ و به‌هه‌شتی بوێ ئه‌وه‌ پێی ئه‌به‌خشین هه‌ر كه‌سێ به‌ گوێره‌ی نیه‌تی خۆی [ وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) ] وه‌ پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌ده‌ینه‌وه‌ كه‌ شوكرانه‌بژێری خوایان كردووه‌و ئارامیان گرتووه‌و دامه‌زراو بوونه‌ له‌سه‌ر دینه‌كه‌یان .

[ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ ] زۆرێك له‌ پێغه‌مبه‌رانی خوا كه‌سانێكی زاناو خواپه‌رست و خواوویست له‌گه‌ڵیدا كوشتاریان كردووه‌ [ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا ] به‌ڵام ئه‌مان تووشی لاوازی و بێده‌سه‌ڵاتى نه‌بوونه‌ كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان كوژرابێ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا [ وَمَا اسْتَكَانُوا ] وه‌ تووشی زه‌لیلی نه‌بوونه‌ [ وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ئه‌وێ كه‌ ئارامگرن وه‌ دامه‌زراون وه‌ پشت هه‌ڵناكه‌ن و ڕاناكه‌ن .

[ وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا ] وه‌ ئه‌و پیاوچاكانه‌ی له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌راندا كوشتاری كافرانیان كردووه‌ هیچ وته‌یه‌كیان نه‌بووه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ وتوویانه‌: خوایه‌ له‌ تاوانه‌كانمان خۆشبه‌ تاوانی بچووك [ وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا ] وه‌ له‌ تاوانه‌ گه‌وره‌كان ئه‌گه‌ر سنوورمان به‌زاندبێ [ وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا ] وه‌ پێمان دامه‌زراو بكه‌ له‌ كاتی جه‌نگدا [ وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (١٤٧) ] خوایه‌ سه‌رمان بخه‌ی به‌سه‌ر كه‌سانی كافردا .

[ فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا ] خوای گه‌وره‌ له‌ دونیا پاداشتی دانه‌وه‌ به‌ سه‌ركه‌وتن و عیززه‌ت و غه‌نیمه‌ت [ وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ ] وه‌ باشترین پاداشتی قیامه‌تیشیان ئه‌داته‌وه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌ [ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ چاكه‌كارانى خۆش ئه‌وێ .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئه‌گه‌ر ئێوه‌ گوێڕایه‌ڵی كافران بكه‌ن ئه‌وه‌ له‌ دینه‌كه‌تان پاشگه‌زتان ئه‌كه‌نه‌وه‌ وه‌ كافرتان ئه‌كه‌نه‌وه‌ [ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (١٤٩) ] ئه‌و كاته‌ زه‌ره‌رمه‌ند ئه‌بن و به‌ زه‌ره‌رمه‌ندی ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ له‌ دونیاو قیامه‌ت .

[ بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ پشتیوانی ئێوه‌یه‌و پاشگه‌ز مه‌بنه‌وه‌ [ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) ] وه‌ باشترین سه‌رخه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ سه‌رتان ئه‌خات به‌سه‌ر دوژمناندا .

[ سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا ] دڵی كافران پڕ له‌ ترس و له‌رز ئه‌كه‌ین چونكه‌ ئه‌وان شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ داناوه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ هیچ به‌ڵگه‌ی نه‌ناردۆته‌ خواره‌وه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی هه‌بێ [ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) ] وه‌ ئه‌و موشریكانه‌ شوێنیان ئاگری دۆزه‌خه‌ كه‌ خراپترین شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌و زاڵم و سته‌مكارو موشریكانه‌یه‌.

{چەند دیمەنێكی تر لە غەزای ئوحود} [ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ ] به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ ئه‌و وه‌عدو به‌ڵێنه‌ی به‌ئێوه‌ی دابوو وه‌عدو به‌ڵێنی خۆی برده‌ سه‌ر كاتێك كه‌ ئێوه‌ كوشتاری كافران ئه‌كه‌ن و ڕیشه‌كێشیان ئه‌كه‌ن به‌ ئیزنی خوا، وه‌ له‌سه‌ره‌تاى جه‌نگه‌كه‌ سه‌ركه‌وتن [ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ ] له‌ كاتێكدا كه‌ ده‌ترسان وه‌ لاواز بوون [ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ ] وه‌ كێشه‌ كه‌وته‌ نێوانتانه‌وه‌ تیر هاوێژه‌كان كه‌ هه‌ندێكیان وتیان: با بڕۆین بۆ غه‌نیمه‌ت كۆكردنه‌وه‌، وه‌ هه‌ندێكیان وتیان: با له‌ جێی خۆمان دامه‌زراو بین [ وَعَصَيْتُمْ ] وه‌ سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ری خواتان - صلی الله علیه وسلم - كردو له‌سه‌ر شاخه‌كه‌ هاتنه‌ خواره‌وه‌ [ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ ] كاتێك كه‌ پێتان خۆش بوو سه‌ركه‌ون به‌سه‌ریاندا [ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا ] وه‌ له‌ناو ئێوه‌دا هه‌یه‌ دونیای ده‌وێ، واته‌: حه‌زی له‌ غه‌نیمه‌ت بوو [ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ] وه‌ هه‌یشتانه‌ قیامه‌تی ئه‌وێ و چاوه‌ڕێی پاداشتی قیامه‌ته‌ [ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ ] دوای ئه‌وه‌ تێكشكان تا خوای گه‌وره‌ تاقیتان بكاته‌وه‌ [ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ زانی په‌شیمانن لێتان بووراو لێتان خۆشبوو [ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی زۆره‌ به‌سه‌ر باوه‌ڕداران.

[ إِذْ تُصْعِدُونَ ] كاتێك كه‌ ڕائه‌كه‌ن بۆ سه‌ر شاخه‌كه‌ [ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ ] وه‌ ئاوڕ له‌ كه‌س ناده‌نه‌وه‌ له‌وانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵتاندان یان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - [ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ ] وه‌ پێغه‌مبه‌ری خواش - صلی الله علیه وسلم - بانگتان ئه‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی تر كه‌ له‌گه‌ڵیان جه‌نگ ئه‌كه‌ن ئه‌ی به‌نده‌كانی خوا بگه‌ڕێنه‌وه‌ [ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ ] به‌هۆی ئه‌م هه‌ڵهاتنه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ تووشی غه‌م وپه‌ژاره‌ له‌سه‌ر غه‌م و په‌ژاره‌تانی كرد چونكه‌ سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ری خواتان كردو - صلی الله علیه وسلم - بیستان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كوژراوه‌ [ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ ] بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خه‌فه‌ت نه‌خۆن له‌و غه‌نیمه‌یه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستان چوو [ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ ] وه‌ له‌و تێكشكاندنه‌ش كه‌ ڕووبه‌ڕووتان بوه‌وه‌ [ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه‌ .

[ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ ] له‌ دوای ئه‌و تێكشكان و خه‌فه‌ته‌ خوای گه‌وره‌ هێمنی و ئارامی بۆتان دابه‌زاند به‌وه‌ی كه‌ وه‌نه‌وزه‌ و خه‌وه‌نوچكه‌یه‌كی كه‌م بردتانیه‌وه‌ كه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ هێمن و ئارام بنه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ جه‌نگه‌كه‌دا مابوونه‌وه‌ كه‌ باوه‌ڕداران بوون [ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ] به‌ڵام كۆمه‌ڵێكی تر كه‌ هه‌ندێكی خه‌ڵكی مونافیق بوون ته‌نها هه‌م و غه‌میان نه‌فسی خۆیان بوو به‌هۆڵی خۆیانه‌وه‌ بوون، له‌ ترسدا وه‌نه‌وزه‌ نه‌یبردنه‌وه‌ [ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ ] وه‌ گومانی ناحه‌ق و نه‌زانیان به‌خوای گه‌وره‌ ئه‌برد كه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌ریان ناخات و موسڵمانان له‌ناو ده‌چن [ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ ] وه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ری خوایان ئه‌ووت - صلی الله علیه وسلم - ئایا سه‌ركه‌وتن بۆ ئێمه‌ هه‌یه‌ ئایا سه‌ر ئه‌كه‌وین به‌سه‌ر دوژمنان تا غه‌نیمه‌تیان لێ به‌رین ئه‌مان بۆ غه‌نیمه‌ت هاتبوون [ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: سه‌ركه‌وتن هه‌مووی به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌و به‌ده‌ست كه‌س نیه‌ [ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ ] شتێك له‌ نه‌فسی خۆیان ئه‌شارنه‌وه‌ بۆ تۆی ده‌رنابڕن كه‌ ئه‌مانه‌ وتمان: مونافیق بوون [ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا ] ئه‌ڵێن: ئه‌گه‌ر بهاتایه‌و سه‌ركه‌وتن بۆ ئێمه‌ بوایه‌ و ئێمه‌ سه‌ربكه‌وتینایه‌ ئێستا لێره‌دا ئاوا نه‌ئه‌كوژراین، ئه‌مه‌ قسه‌ى (موتعیبى كوڕى قوشه‌یر) بوو خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند [ قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر له‌ ماڵه‌كانی خۆیشتان بوونایه‌ ئه‌بوایه‌ ده‌رچوونایه‌ بۆ كوشتارو بكوژرانایه‌و ئه‌مه‌ شوێنه‌كانیان بوایه‌ ئه‌مه‌ قه‌زاو قه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌یه‌و ناگه‌ڕێته‌وه‌ [ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ ] وه‌ تا خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ی له‌ دڵتاندایه‌ تاقیتان بكاته‌وه‌ كێ ئیخلاصی هه‌یه‌و كێیش شه‌یتان وه‌سوه‌سه‌ی بۆ دروست ده‌كات [ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ ] وه‌ دڵتان پاك بكاته‌وه‌و پاڵفته‌ی بكات [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١٥٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زانایه‌ به‌و دڵه‌ی كه‌ له‌ناو سینگتاندایه‌ .

[ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ ] به‌دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پشتیان هه‌ڵكرد له‌ ئێوه‌ كاتێك كه‌ ئه‌و دوو كۆمه‌ڵه‌ موسڵمان و كافره‌ ڕووبه‌ڕووی یه‌ك بوونه‌وه‌ له‌ جه‌نگی ئوحود دا [ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا ] ئه‌مه‌ ته‌نها شه‌یتان بوو خستیانیه‌ ناو ئه‌و تاوانه‌وه‌و به‌هۆی هه‌ندێك تاوانی پێشترى خۆیان تێكشكان [ وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ ] وه‌ دواتر له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ته‌وبه‌یان كردو داوای لێبوردنیان له‌ خوای گه‌وره‌ كرد خوای گه‌وره‌ لێیان بورا [ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو له‌سه‌رخۆیه‌و په‌له‌ ناكات له‌ سزادانی به‌نده‌كانیدا .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ وه‌كو كافران مه‌بن كه‌ به‌ برا كافره‌كانی خۆیان ئه‌وت: [ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى ] ئه‌گه‌ر ده‌رچوونایه‌ له‌سه‌ر زه‌وی بگه‌ڕانایه‌ بۆ بازرگانی و كاسبی بۆ كوشتارو له‌ ڕێگا بمردنایه‌ [ لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا ] ئه‌یانووت: ئه‌گه‌ر له‌لای ئێمه‌ بوونایه‌و نه‌چوونایه‌ بۆ بازرگانی یان بۆ سه‌فه‌ر یان بۆ كوشتار ئه‌وه‌ نه‌ئه‌كوژران، ئێوه‌ وه‌كو ئه‌وان مه‌بن قسه‌ی وا مه‌كه‌ن واته‌: ئه‌گه‌ر هاتوو كه‌سێكتان لێ مرد شتی وا نه‌ڵێن ئه‌وه‌ قه‌زاو قه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌یه‌ [ لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ ] ئه‌م شتانه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یكاته‌ خه‌فه‌ت و په‌شیمانی له‌ دڵی بێباوه‌ڕاندا [ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ ] وه‌ ته‌نها خوای گه‌وره‌یه‌ ده‌تانژێنێت و ده‌تانمرێنێت [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بینایه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن وه‌ هه‌مووی ئه‌بینێ و چاوی له‌ هه‌مووی هه‌یه.

‌ [ وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ ] ئه‌ی صه‌حابه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ بكوژرێن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا له‌ جیهاد دا یان له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا بمرن [ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) ] ئه‌م مردن و كوشتنه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ ئه‌مه‌ لێخۆشبوون و ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی له‌گه‌ڵدایه‌، وه‌ باشتره‌ له‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ كۆی ئه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ دونیا .

[ وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر بمرن یان بكوژرێن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ به‌هه‌ر شێوازێك بێت [ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) ] ئه‌وا حه‌شر ئه‌كرێن و كۆ ئه‌كرێنه‌وه‌ له‌لای خوای گه‌وره‌و به‌ كه‌سوكارتان شاد ئه‌بنه‌وه‌و یه‌كتری ئه‌بیننه‌وه‌.

{ نەرمونیانی پێغەمبەری خوا - صلی الله علیه وسلم - } [ فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌هۆی ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌وه‌ به‌سه‌ر تۆوه‌ تۆ ئاوا نه‌رم و نیان بووی له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌رت [ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر تۆ كه‌سێكی قسه‌خراپ و ڕه‌وشت خراپ و ڕه‌ق و ووشك و دڵڕه‌ق بوویتایه‌ [ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ] ئه‌وا له‌ ده‌ورت دوور ئه‌كه‌وتنه‌وه‌ [ فَاعْفُ عَنْهُمْ ] بۆیه‌ له‌ مافی خۆتدا كه‌مته‌رخه‌میان كرد تۆ لێیان ببوره‌ [ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ ] وه‌ له‌ مافی خوای گه‌وره‌ بوو داوای لێخۆشبوونیان بۆ بكه‌ [ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ] وه‌ له‌ كاروباردا ڕاوێژیان پێ بكه‌ [ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر بۆ هه‌ر كارێكیش دوای ئه‌وه‌ی ڕاوێژت پێیان كرد ویستت بیكه‌یت و عه‌زیمه‌تت هه‌بوو ئه‌وا پشت به‌ خوای گه‌وره‌ ببه‌سته‌ له‌ ئه‌نجامدانی [ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ئه‌وێ كه‌ پشت به‌ خواى گه‌وره‌ ده‌به‌ستن و كاره‌كانیانى پێ ده‌سپێرن .

[ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ سه‌رتانبخات كه‌س نیه‌ به‌سه‌رتاندا زاڵ بێت [ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ سه‌رتان نه‌خات و یارمه‌تیتان نه‌دات به‌سه‌ر دوژمنتاندا [ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ ] له‌ پاش خوای گه‌وره‌ كێ هه‌یه‌ ئێوه‌ سه‌رخات؟ واته‌: كه‌س نیه‌ ته‌نها سه‌رخه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) ] با باوه‌ڕداران ته‌وه‌كول بكه‌نه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌و پشت به‌ خوای گه‌وره‌ ببه‌ستن و كاره‌كانیان به‌خوای گه‌وره‌ بسپێرن .

[ وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ] بۆ هیچ پێغه‌مبه‌رێك نیه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران كه‌ غلول بكات واته‌: له‌ غه‌نیمه‌ت بدزێ (ابن عباس) ئه‌فه‌رمووێ: پارچه‌ قوماشێك له‌ غه‌نیمه‌كانی به‌در دیار نه‌ما یه‌كێك له‌ دووڕووه‌كان وتوویه‌تی: له‌وانه‌یه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بردبێتی خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: بۆ هیچ پێغه‌مبه‌رێك نیه‌ كه‌ له‌ غه‌نیمه‌ت بدزێ ئیشی ئه‌وان نیه‌ پێغه‌مبه‌ران له‌وه‌ پاكترن و خیانه‌ت ناكه‌ن، وه‌ به‌ (يُغَلَّ) ده‌خوێنرێته‌وه‌، واته‌: نابێت دزى و ناپاكى له‌ پێغه‌مبه‌ران بكرێت و تۆمه‌تبار بكرێن [ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێكیش شتی وا بكات ئه‌وا له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئه‌وه‌ی كه‌ دزیویه‌تی ئه‌یهێنێ واته‌: تاوانه‌ و خوای گه‌وره‌ لێی ئه‌پرسێته‌وه‌ له‌و خیانه‌ته‌ی كردۆتی، (وه‌ دیارى وه‌رگرتن له‌ خه‌ڵكى له‌لایه‌ن فه‌رمانبه‌رانى ده‌وڵه‌ته‌وه‌ جۆرێكه‌ له‌ دزى) [ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ ] پاشان هه‌موو كه‌سێك ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ده‌ستی هێناوه‌ له‌ چاك و خراپ ئه‌جرو پاداشتی خۆی یان سزای خۆی به‌ته‌واوی وه‌رئه‌گرێ [ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١) ] وه‌ هیچ كه‌سێ زوڵم و سته‌می لێ ناكرێ .

[ أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ ] ئایا كه‌سێك شوێن ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ كه‌وتبێ وه‌كو پێغه‌مبه‌رانی خوا [ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) ] وه‌ك كه‌سێك وایه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ى له‌ خۆى تووڕه‌ كردبێت (مه‌به‌ست كافران و بێباوه‌ڕانه‌) كه‌ شوێنیان ئاگرى دۆزه‌خه‌ كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌ .

[ هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ ] ئه‌مه‌ چه‌ند پله‌یه‌كی لێك جیاوازن ئه‌وه‌ی شوێن ڕه‌زامه‌ندی خوا كه‌وتووه‌ جیاوازه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌تووڕه‌بوونی خوای گه‌وره‌وه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ به‌هۆی تاوانه‌وه‌ [ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٦٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ بینه‌ره‌ به‌هه‌موو كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن خوای گه‌وره‌ هه‌مووی ئه‌بینێ .

[ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی ڕژاند به‌سه‌ر باوه‌ڕداراندا كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌رێكی بۆیان نارد له‌ نه‌فسی خۆیان له‌ جنسی خۆیان ئه‌ویش وه‌كو ئه‌وان مرۆڤ بوو [ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ ] كه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا ئه‌خوێنێته‌وه‌ ئه‌وان كه‌ نه‌خوێنده‌وار بوون [ وَيُزَكِّيهِمْ ] وه‌ پاكیان ئه‌كاته‌وه‌ له‌ كوفرو شیرك و تاوان [ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ ] وه‌ فێری قورئان و سوننه‌تیان ئه‌كات، حیكمه‌ت، واته‌: سوننه‌ت [ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (١٦٤) ] هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌مانه‌ پێش هاتنی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ گومڕاییه‌كی زۆر ئاشكرادا بوون.

{چەند دیمەنێكی تر لە غەزای ئوحود} [ أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا ] كاتێك كه‌ ئێوه‌ تووشی به‌ڵاو موسیبه‌تێك بوون له‌ جه‌نگی ئوحود دا كه‌ حه‌فتا له‌ موسڵمان كوژرا به‌ڵام له‌ به‌دردا حه‌فتا له‌ كافران كوژراو حه‌فتاشیان لێ به‌دیل گیرا دوو ئه‌وه‌نده‌تان ده‌ست كه‌وت [ قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا ] كه‌ له‌ ئوحود دا تێكشكان وتتان: بۆچی ئێمه‌ تووشی تێكشكان و كوشتن بووین له‌ كاتێكدا له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌جه‌نگین وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوامان - صلی الله علیه وسلم - له‌گه‌ڵدایه‌ [ قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: ئه‌م تێكشكانه‌ به‌ هۆى خۆتانه‌وه‌ بوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تیر هاوێژه‌كان سه‌رپێچی فه‌رمانی پێغه‌مبه‌ری خوایان كرد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ جێگای خۆیان به‌جێ هێشت (ئه‌مه‌ هاوه‌ڵان كه‌ خۆشه‌ویستى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بوون یه‌ك سه‌رپێچیان كرد خواى گه‌وره‌ سزاى دان، ئه‌ى ئێمه‌ى موسڵمان له‌م رۆژگاره‌دا هه‌زاره‌ها تاوان و سه‌رپێچى ده‌كه‌ین و چاوه‌ڕوانى سه‌ركه‌وتنین چۆن خواى گه‌وره‌ سه‌رمان ده‌خات و سزامان نادات؟!) [ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه.

[ وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌سه‌ر ئێوه‌ هات و تووشی ئێوه‌ بوو له‌ كوشتن و برینداری و تێكشكان له‌ جه‌نگی ئوحود كه‌ هه‌ردوو كۆمه‌ڵه‌كه‌ ڕووبه‌ڕووی یه‌ك بوونه‌وه‌ هه‌مووی قه‌زاو قه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ تا بزانێ باوه‌ڕداری ڕاسته‌قینه‌ كێیه‌ و ده‌ركه‌وێت .

[ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا ] وه‌ تا مونافیقانیش ده‌ركه‌وێ وه‌ مونافیق و موسڵمان له‌ یه‌كتری جیا بێته‌وه‌ كه‌ (عبدالله¬ی كوڕی ئوبه‌ی كوڕی سه‌لول) له‌ ئوحود كاتێك كه‌ هات سێیه‌كی سوپاكه‌ی له‌گه‌ڵ خۆیدا گه‌ڕانده‌وه‌ [ وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] هه‌ندێك له‌ هاوه‌ڵان به‌ مونافیقانیان وت: وه‌رن ئێوه‌ش له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا كوشتار بكه‌ن ئه‌گه‌ر ئیمانتان به‌خواو ڕۆژی دوایی هه‌یه‌ [ أَوِ ادْفَعُوا ] یاخود ئه‌گه‌ر ئیمانتان به‌خواو به‌ڕۆژی دوایش نیه‌ هه‌ر هیچ نه‌بێ ئه‌م سوپایه‌ی كه‌ هێرشی كردۆته‌ سه‌ر مه‌دینه‌ بیانگه‌ڕێننه‌وه‌ له‌ ماڵ و منداڵتان، یاخود له‌ دوای ئێمه‌وه‌ پاڵ نێن و پاڵپشتیمان بكه‌ن، یاخود ڕه‌شاییمان زیاد بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌وان هیچیان نه‌كرد [ قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ ] وتیان: ئه‌گه‌ر جه‌نگمان بزانیایه‌ ئه‌وا شوێنتان ئه‌كه‌وتین وه‌ كوشتارمان ئه‌كرد له‌گه‌ڵتاندا [ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ ] ئه‌وان له‌و ڕۆژه‌دا له‌ كوفره‌وه‌ نزیكتر بوون وه‌ك له‌ ئیمان كه‌ هه‌ندێ موسڵمان گومانی ئیمانداری پێیان ئه‌برد [ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ] به‌ده‌م شتێكیان ده‌ووت كه‌ ئیمانیان ده‌رئه‌بڕی به‌ڵام ئیمان له‌ دڵیاندا نه‌بوو كوفریان شاردبۆوه‌ [ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ (١٦٧) ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ زۆر زاناتره‌ به‌وه‌ی كه‌ شاردوویانه‌ته‌وه‌ له‌ كوفر .

[ الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا ] ئه‌و مونافیقانه‌ی كه‌ خۆیان دانیشتبوون نه‌هاتن بۆ غه‌زا هێشتا به‌ برا ئیمانداره‌كانى خۆیانیان ئه‌ووت ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ جه‌نگی ئوحود دا كوژران ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌ به‌ قسه‌ی ئێمه‌یان بكردایه‌و ده‌رنه‌چوونایه‌ بۆ جه‌نگ ئه‌وه‌ نه‌ئه‌كوژران [ قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٦٨) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ده‌ی ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاست ئه‌كه‌ن مردن له‌سه‌ر خۆتان ڕه‌ت بكه‌نه‌وه‌ ئێوه‌ش هه‌ر ئه‌مرن هیچ كه‌س نیه‌ له‌ مردن ڕزگاری بێ .

[ وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ] جابرى كوڕى عبدالله (خوایان لێ رازى بێت) ده‌فه‌رمێت: پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - پێى فه‌رمووم ئه‌ى جابر بۆ ئه‌بینم خه‌فه‌تباری؟ وتم ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - باوكم شه‌هید بووه‌و كۆمه‌ڵیك منداڵى به‌جێهێشتووه‌و قه‌رزاریشه‌، فه‌رمووى: ئایا هه‌واڵت پێ بده‌م كه‌ خواى گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ هیچ كه‌سێكدا قسه‌ى نه‌كردووه‌ ئیلا له‌ پشت په‌رده‌وه‌ نه‌بێت به‌ڵام به‌بێ په‌رده‌ رووبه‌ڕوو قسه‌ى له‌گه‌ڵ باوكتدا كردو فه‌رمووى: داوا بكه‌ پێت ببه‌خشم وتى ئه‌ى په‌روه‌ردگار بمگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دونیا تا دووباره‌ له‌ پێناو تۆدا بكوژرێمه‌وه‌، خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى بڕیارم داوه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دونیا نیه‌، وتى ئه‌ى په‌روه‌ردگار تا هه‌واڵ بده‌مه‌ ئه‌وانه‌ى دونیا، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، له‌سه‌ر ئه‌و حه‌فتا صه‌حابه‌یه‌ دابه‌زى كه‌ له‌ (بیئر مه‌عونه‌) كوژران، ئه‌وانه‌ی له‌ جه‌نگی ئوحود وه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌كوژرێن وانه‌زانن ئه‌وانه‌ مردوون [ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) ] به‌ڵكو ئه‌وانه‌ زیندوون له‌ حه‌یاتی به‌رزه‌خدا لای په‌روه‌ردگار ڕزق و ڕۆزیان پێ ئه‌درێ به‌ به‌رده‌وامی.

[ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ] زۆر دڵخۆشن به‌و فه‌زڵ و ڕێزو پله‌و پایه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێیانى به‌خشیوه‌ [ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) ] وه‌ موژده‌ ئه‌ده‌ن به‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ هێشتا نه‌كوژراون و به‌وان نه‌گه‌یشتوونه‌ كه‌ هیچ ترسێكتان له‌سه‌ر نیه‌ بۆ داهاتوو، وه‌ خه‌فه‌تیش ناخۆن له‌ ڕابردوو له‌ دونیا چیتان به‌جێ هێشتووه‌ خوای گه‌وره‌ له‌وه‌ باشترتان پێ ئه‌به‌خشێ .

[ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ ] وه‌ موژده‌ ئه‌ده‌ن به‌ براكانیان ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌هلی ئیمان و ئه‌هلی جیهادن به‌و فه‌زڵ و چاكه‌و ڕێزه‌ زۆره‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیوون له‌به‌هه‌شتدا [ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتی باوه‌ڕداران نافه‌وتێنێ .

[ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ ] پاش ئه‌وه‌ى ئه‌بو سوفیان و كافران له‌ جه‌نگى ئوحود گه‌ڕانه‌وه‌ وه‌ گه‌یشتنه‌ (ره‌وحا) وتیان نه‌ محمدتان كوشت و نه‌ كچانتان له‌ دواى خۆتانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌سپه‌كان سه‌رخست، خراپترین كارتان كرد، كه‌ ئه‌م قسانه‌ به‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - گه‌یشت بانگى هاوه‌ڵانى كرد و ئه‌وانیش ئاماده‌ بوون، تا گه‌یشتنه‌ (حه‌مرائل ئه‌سه‌د) یان بیرى (ئه‌بی عویه‌ینه‌) خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ وه‌ڵامی خواو پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلی الله علیه وسلم - دایه‌وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ تووشی برینداری و سه‌ختی جه‌نگ بوون [ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ چاكه‌كار بوونه‌ وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ .

[ الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ ] ئه‌بو سوفیان پیاوێكی ده‌شتنشینی نارد بۆ لای ئیمانداران و پێی وتن: كه‌ خه‌ڵكی واته‌: كافران هه‌موویان بۆ ئێوه‌ كۆبوونه‌ته‌وه‌ لێیان بترسێن، ویستی وره‌یان بڕوخێنێ به‌ڵام [ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا ] ئیمانداران ئیمانیان زیادی كرد وه‌ نه‌ترسان و وره‌یان نه‌ڕووخاو [ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) ] وتیان: ئێمه‌ خوای گه‌وره‌مان به‌سه‌ وه‌ خوای گه‌وره‌ باشترین خوایه‌كه‌ كه‌ پشتی پێ ببه‌ستین و كاره‌كانی خۆمانی پێ بسپێرین، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند .

[ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ] ئه‌بو سوفیان به‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - وت: مه‌وعیدت لاى به‌در بێت كه‌ له‌وێ هاوڕێكانمانتان كوشت، ترسنۆك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و ئازاو پاڵه‌وان خۆى بۆ كوشتارو بازرگانى ئاماده‌ ده‌كات، كه‌ به‌در بازاڕى بازرگانى بوو، به‌ڵام كاتێك كه‌ رۆیشتن كه‌سیان لێ نه‌بینى و بازرگانى خۆیان كرد، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، باوه‌ڕداران گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ نیعمه‌ت و به‌فه‌زڵ و چاكه‌یه‌كی زۆر له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ تووشی شه‌ڕو هیچ زه‌ره‌رو زیانێك نه‌بوون و پاراستیانی [ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ ] وه‌ شوێن ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ كه‌وتن [ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) ] وه‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی خوای گه‌وره‌ یه‌كجار گه‌وره‌یه‌ .

[ إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ ] ئه‌وه‌ی كه‌ داتانئه‌نیشێنێت و نایه‌لێ ده‌رچن بۆ جیهاد وه‌ ئه‌تانترسێنێ ئه‌وه‌ ته‌نها شه‌یتانه‌ كه‌ ترسی دۆسته‌كانی خۆی له‌ كافران ئه‌خاته‌ دڵی باوه‌ڕدارانه‌وه‌ [ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) ] به‌ڵام ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ له‌وان مه‌ترسن و ترسی كافرانتان نه‌بێ، ئێوه‌ ته‌نها له‌ من بترسن ئه‌گه‌ر ئیماندارن .

[ وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خه‌فه‌ت نه‌خۆی له‌و كافرانه‌ى كه‌ په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ سه‌رپێچى و عینادى كردن [ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا ] ئه‌وان به‌ دڵنیایى هیچ زیانێك به‌ خوای گه‌وره‌ ناگه‌یه‌نن به‌ڵكو ته‌نها زیان به‌خۆیان ئه‌گه‌یه‌نن [ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌یه‌وێ ئه‌وان هیچ به‌ش و ئه‌جرو پاداشتیان نه‌بێ له‌ قیامه‌تدا [ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ .

[ إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان گۆڕیه‌وه‌ به‌ كوفر ئه‌وانه‌یش دیسانه‌وه‌ هیچ زیانێك به‌خوای گه‌وره‌ ناگه‌یه‌نن و ته‌نها زیان به‌خۆیان ئه‌گه‌یه‌نن [ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌ .

[ وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ] وه‌ با كافران وا نه‌زانن كه‌ ئێمه‌ ته‌مه‌نیان درێژ ئه‌كه‌ین و ژیانی خۆشیان پێ ئه‌ده‌ین یان له‌ جه‌نگێك به‌سه‌ر موسڵماناندا سه‌ر ئه‌كه‌ون وا نه‌زانن ئه‌مه‌ خێرو چاكه‌یه‌ بۆ ئه‌وان [ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا ] به‌ڵكو ئێمه‌ بۆیان درێژ ئه‌كه‌ینه‌وه‌ یان پێیان ئه‌به‌خشین بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر تاوانبار بن [ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٧٨) ] وه‌ سزایه‌كیان ئه‌ده‌ین كه‌ ڕیسواو زه‌لیل و سه‌رشۆڕیان ئه‌كه‌ین .

[ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ ] خوای گه‌وره‌ واز له‌ باوه‌ڕداران ناهێنێ به‌م شێوازه‌ی كه‌ ئێوه‌ی له‌سه‌رن هه‌روا بمێننه‌وه‌ [ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ] تا به‌هۆى تاقیكردنه‌وه‌وه‌ پیسه‌كان واته‌: مونافیق و تاوانباران جیا نه‌كاته‌وه‌ له‌ پاكه‌كان، واته‌: باوه‌ڕدارانی پاك به‌وه‌ی كه‌ هه‌ردووكتان له‌ یه‌كتری جیا بكاته‌وه‌ [ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌هۆی جه‌نگه‌وه‌ مونافیق و باوه‌ڕدار له‌ یه‌ك جیا ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ غه‌یب نیشانی ئێوه‌ نادات تا له‌ ڕێی غه‌یبه‌وه‌ پێتان بڵێ كێ مونافیقه‌ [ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆی هه‌ڵئه‌بژێرێ تا غه‌یبیان نیشان بدات و پێیان بڵێ، وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ناوی زۆرێ له‌ مونافیقانی به‌ (حوزه‌یفه‌ى یه‌مانى) وت [ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ] ئێوه‌ ئیمان بێنن به‌خوای گه‌وره‌ به‌ پێغه‌مبه‌رانی خوا [ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئیمان بێنن و ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئه‌وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی یه‌كجار گه‌وره‌تان هه‌یه‌ .

[ وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: هه‌ركه‌سێك خواى گه‌وره‌ ماڵ و پاره‌یه‌كى پێ ببه‌خشێت و زه‌كاته‌كه‌ى نه‌دات ئه‌وه‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت ئه‌و ماڵ و پاره‌یه‌ى ده‌بێته‌ مارێكى كه‌چه‌ڵله‌به‌ر زۆرى ژه‌هره‌كه‌ى، وه‌ دوو خاڵى ره‌ش له‌ ناوچه‌وانێتى پێوه‌ى ده‌ئاڵێ و هه‌ردوو شه‌ویلگه‌ى ده‌گرێت و پێى ده‌ڵێت من ماڵ و پاره‌كه‌تم، پاشان پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌: وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ڕه‌زیلی و چروكی ئه‌كه‌ن له‌و ماڵه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی خۆی پێی به‌خشیون و له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا نایبه‌خشن با وا نه‌زانن كه‌ ئه‌و ڕه‌زیلیه‌ بۆ ئه‌وان باشتره‌و ماڵه‌كه‌یان به‌وه‌ زیاد ئه‌كات [ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ ] به‌ڵكو ئه‌وه‌ بۆیان خراپه‌و تاوانبار ئه‌بن له‌سه‌ری و تووشی سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌بن و ماڵه‌كه‌شیان له‌ناو ئه‌چێ [ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] ئه‌و ماڵه‌ی كه‌ ڕه‌زیلیان لێی كردووه‌و نه‌یانبه‌خشیوه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئه‌بێته‌ ته‌وقێك له‌ ئاگرو مارو ئه‌چێته‌ گه‌رده‌نیان [ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ خوای گه‌وره‌ پێتان ئه‌به‌خشێ ئیتر ئێوه‌ بۆچی ڕه‌زیلی ئه‌كه‌ن [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن.

{جولەكە دەڵێن خوا هەژارە!} [ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ ] به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ وته‌ی ئه‌و جووله‌كانه‌ى بیست كه‌ وتیان: خوای گه‌وره‌ فه‌قیره‌و ئێمه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندین، كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند [ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ] (الْبَقَرَة : ٢٤٥) كێ هه‌یه‌ قه‌رزێكی باش به‌ خوای گه‌وره‌ بدات؟ واته‌: پاره‌ ببه‌خشێ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا خوای گه‌وره‌ به‌باشتر پێی ئه‌به‌خشێ، وتیان: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا په‌روه‌ردگاری تۆ فه‌قیره‌ تا داوای قه‌رز له‌ به‌نده‌كانی بكات كه‌ (فینحاصى) جوله‌كه‌ به‌ ئه‌بو به‌كرى وت و ئه‌بو به‌كریش لێیدا ئه‌ویش هاته‌ لاى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - وتى نابینى هاوه‌ڵه‌كه‌ت چى لێكردووم، ئه‌بو به‌كر وتى ئه‌م جوله‌كه‌یه‌ ده‌ڵێ خواى ئێوه‌ فه‌قیره‌و داواى قه‌رزمان لێ ده‌كات و ئێمه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندین، جوله‌كه‌كه‌ نكوڵى كرد خوای گه‌وره‌ ئه‌بو به‌كرى به‌راست داناو ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند، به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ وته‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی بیست له‌ جووله‌كه‌ كه‌ ئه‌ڵێن: خوای گه‌وره‌ فه‌قیره‌و ئێمه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندین بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ داوای قه‌رز له‌ ئێمه‌ ئه‌كات [ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا ] ئه‌وه‌ی كه‌ وتیان مه‌لائیكه‌ته‌كان ئه‌ینووسنه‌وه‌و ئه‌یپارێزن تا ڕۆژی قیامه‌ت [ وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ] وه‌ ئه‌وه‌ش ئه‌نووسین كه‌ ئه‌مانه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌یان به‌ ناحه‌ق ئه‌كوشت [ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ] وه‌ پێیان ئه‌ڵێین: ده‌ی بچێژن سزای ئاگرێك كه‌ زۆر سووتێنه‌ره‌.

[ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ] ئه‌میش به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ی كه‌ له‌ پێش خۆتانه‌وه‌ ناردتان و ئه‌نجامتاندا [ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زوڵم له‌ به‌نده‌كانی ناكات به‌ڵكو به‌ دادپه‌روه‌ری خۆی سزایان ئه‌دات له‌سه‌ر كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆیان .

[ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ ] وه‌ جووله‌كه‌ عاده‌تیان وابوو به‌درۆ ئه‌یانووت: خوای گه‌وره‌ عه‌هدو به‌ڵێن و په‌یمانی به‌ ئێمه‌ داوه‌ كه‌ ئیمان به‌هیچ پێغه‌مبه‌رێك نه‌هێنین هه‌تا خێرێك نه‌كه‌ین و ئاگرێك له‌ ئاسمانه‌وه‌ نه‌یات ئه‌و خێره‌ نه‌سووتێنێ، واته‌: داوای ئه‌وه‌یان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا ئه‌كرد - صلی الله علیه وسلم - [ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: وه‌ له‌ پێش منیشه‌وه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رانی تر هات به‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرا وه‌ به‌وه‌ش كه‌ خۆتان ده‌ڵێن كه‌ خێرتان دابنایه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ ئاگر ئه‌هات و ئه‌یسووتان واته‌: خوا لێتانی قبووڵ كردووه‌ ئه‌وه‌یش ڕوویده‌دا به‌ڵام [ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣) ] ئه‌ی بۆچی ئێوه‌ ئیمانتان به‌و پێغه‌مبه‌رانه‌ نه‌هێناوه‌و ئه‌و پێغه‌مبه‌رانه‌تان كوشت وه‌كو (یه‌حیای كوڕی زه‌كه‌ریاو زه‌كه‌ریاى باوكى) وه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رانی تر ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن .

[ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ ] ئه‌گه‌ر تۆیان به‌درۆ زانی ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ به‌لاته‌وه‌ ئاسایی بێت چونكه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رانی تر له‌ پێش تۆدا به‌درۆ زانراون كاتێك [ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ ] كه‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراو كتابیان هێناوه‌، زوبور جه‌معی زه‌بوره‌ واته‌: كتاب [ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) ] وه‌ كتابێكی ڕوون و ئاشكرایان بۆ خه‌ڵكه‌كه‌ هێناوه‌ هێشتا خه‌ڵك شوێنیان نه‌كه‌وتووه‌ .

[ كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ] هه‌موو نه‌فسێك ئه‌بێ مردن بچێژێ ئه‌گه‌ر چاكه‌كار بێ یان خراپه‌كار، مرۆڤـ بێت یان جنى، مه‌لائیكه‌ت بێت یان شه‌یتان [ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] وه‌ ئێوه‌ش ئه‌جرو پاداشتی خۆتان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا به‌ته‌واوی وه‌رئه‌گرن [ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ ] جا هه‌ر كه‌سێك خۆی دووربخاته‌وه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خ به‌ ئیمان هێنان و كرده‌وه‌ی چاك [ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ] وه‌ بخرێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ به‌ دڵنیایى ئه‌وه‌ براوه‌ی حه‌قیقی و ڕزگار بووی ته‌واوه‌ [ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) ] وه‌ ژیانی دونیا هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها ڕابواردن و هیواو ئومێدو ئاواتێكى كه‌مى له‌ناوچووه‌ كه‌ مرۆڤی پێ له‌ خشته‌ ئه‌برێ .

[ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خۆت و ئوممه‌ته‌كه‌ت خوای گه‌وره‌ تاقیتان ده‌كاته‌وه‌ له‌ ماڵتاندا به‌وه‌ی كه‌ تووشی به‌ڵاو موسیبه‌تتان ئه‌كات و له‌ناوی ئه‌بات [ وَأَنْفُسِكُمْ ] وه‌ خۆتان به‌هۆی جه‌نگ و غه‌زاوه‌ كه‌ تووشی كوشتن و مردن ئه‌بن [ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا ] وه‌ له‌ گاورو جووله‌كه‌ ئه‌وانه‌ی پێش ئێوه‌ كه‌ كتابیان بۆ هاتووه‌ وه‌ له‌ موشریكه‌كانیش ئازارێكی زۆر ئه‌بیستن تانه‌و ته‌شه‌رتان لێ ئه‌ده‌ن له‌ ناموس و دین و خۆتان، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (كه‌عبى كوڕى ئه‌شره‌فى) جوله‌كه‌ دابه‌زى كه‌ ئازارى پێغه‌مبه‌رى خواى - صلی الله علیه وسلم - ده‌دا كه‌ (محمدى كوڕى مه‌سله‌مه‌) كوشتى [ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێوه‌ صه‌بر بگرن و ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئه‌وا له‌ كاره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانه‌ عه‌زیمه‌تتان له‌سه‌ری هه‌بێ وه‌ به‌جددی بیگرن .

[ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ڵێن و په‌یمانی له‌ ئه‌هلی كتاب وه‌رگرت له‌ جووله‌كه‌و گاوره‌كان [ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ ] ئه‌بێ پێغه‌مبه‌رایه‌تی محمد - صلی الله علیه وسلم - بۆ خه‌ڵك ڕوون بكه‌نه‌وه‌و نه‌یشارنه‌وه‌ به‌ڵام [ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ ] ئه‌مان ئه‌و عه‌هدو به‌ڵێنه‌یان فڕێدایه‌ پشتیان [ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ] وه‌ شتێكی كه‌م و دونیایه‌كی كه‌می له‌ناوچوویان پێ كڕی [ فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) ] كه‌ ئه‌مه‌ به‌ دڵنیایى خراپترین شته‌ كه‌ دونیایان كڕی و ئه‌و عه‌هدو په‌یمانه‌ی خوای گه‌وره‌یان گۆڕیه‌وه‌ به‌ دونیا .

[ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) ] وا حیساب مه‌كه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ ڕزگاریان ئه‌بێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ كه‌ دڵخۆشن به‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێیانی به‌خشیوه‌، یان دڵخۆشن به‌و خراپه‌و تاوانانه‌ى كه‌ ئه‌نجامى ده‌ده‌ن وه‌ پێیان خۆشه‌ كه‌ خه‌ڵك حه‌مدو سوپاسیان بكات به‌ شتێك و به‌ كارێك كه‌ نه‌یان كردووه‌، كه‌ له‌سه‌ر جووله‌كه‌ دابه‌زى كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - بانگى كردن و پرسیارى شتێكى لێ كردن و ئه‌وانیش شاردیانه‌وه‌و شتێكى تریان وت و پێیان خۆش بوو سوپاس بكرێن به‌ شتێك كه‌ نه‌یانكردبوو، وه‌ له‌سه‌ر مونافیقه‌كانیش دابه‌زى كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - بچوایه‌ بۆ غه‌زا ئه‌مان ناچوون و دواتر عوزری درۆینه‌یان ده‌هێنایه‌وه‌و سوێندیان ده‌خواردو پێیان خۆش بوو كه‌ خه‌ڵكى سوپاسیان بكات له‌سه‌ر شتێك كه‌ نه‌یانكردبوو، ئه‌وانه‌ وانه‌زانی رزگاریان ده‌بێت له‌ سزاى خواى گه‌وره‌، به‌ڵكو سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازار ئه‌درێن .

[ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌وه‌ى له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

{بیركردنەوە لە دروستكراوەكانی خوای گەورە} [ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٠) ] به‌ دڵنیایى له‌ دروست كردنی ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و جیاوازی نێوان شه‌و و ڕۆژ له‌ تاریكی و ڕووناكی و له‌ كورتی و درێژی و له‌ ساردی و گه‌رمی و له‌ هێمنی و ئارامی و قه‌ره‌باڵغی ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكران له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ خاوه‌نی عه‌قڵێكی ڕاست و ساغ و سه‌لیم و ته‌واو بن .

[ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زیكری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌پێوه‌ وه‌ به‌ دانیشتنه‌وه‌ وه‌ به‌ڕاكشانه‌وه‌ له‌سه‌ر لایه‌كانیان، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی نوێژه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌توانێ به‌پێوه‌ بیكات به‌ دانیشتنه‌وه‌، وه‌ نه‌توانێت به‌ ڕاكشانه‌وه‌ ئه‌یكه‌ن [ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا ] وه‌ بیر ئه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ دروست كردنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی وه‌ ده‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار تۆ ئه‌م زه‌وی و ئاسمان و دروستكراوانه‌ت به‌بێ هوده‌و بۆ یاری و گاڵته‌ دروست نه‌كردووه‌ به‌ پووچه‌ڵی [ سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٩١) ] پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ تۆ ئه‌ی په‌روه‌ردگار كه‌ ئیشی تۆ گاڵته‌و بێ هوده‌یی تیادا نیه‌ خوایه‌ بمانپارێزه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خ، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - شه‌وێك له‌ ماڵى عائیشه‌ شه‌ونوێژى كردو گریا تا ریشى پیرۆزى ته‌ڕ بوو، پاشان چووه‌ سوجده‌و گریا تا زه‌وییه‌كه‌ى ته‌ڕ كرد، پاشان بیلال هات ئیزنى وه‌رگرێت بۆ بانگى به‌یانى پێى وت ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - چى ده‌تگرێنێت له‌ كاتێكدا خواى گه‌وره‌ له‌ تاوانى رابردوو داهاتووت خۆش بووه‌؟! فه‌رمووی: ئه‌ی بیلال هاوار بۆ خۆت چى رێگریم لێ بكات له‌ گریان كه‌ ئه‌مشه‌و هه‌ندێك ئایه‌تم بۆ دابه‌زیوه‌ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌خت له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌یخوێننه‌وه‌و بیری لێ ناكه‌نه‌وه‌ واته‌: هه‌ر كه‌سێك ئه‌م ئایه‌تانه‌ی خوێنده‌وه‌ ئه‌بێ بیرى لێبكاته‌وه‌ .

[ رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار هه‌ر كه‌سێك تۆ بیخه‌یته‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ به‌ دڵنیایى زه‌لیل و ئیهانه‌ و سه‌رشۆڕت كردووه‌ [ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (١٩٢) ] وه‌ ئه‌و كه‌سه‌ زاڵمانه‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ پشتیوانیان بێ و له‌ ئاگری دۆزه‌خ ڕزگاریان بكات .

[ رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئێمه‌ گوێمان له‌ بانگخوازێك بوو كه‌ بانگی ئه‌كرد بۆ ئیمان هێنان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - [ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ ] ئه‌یفه‌رموو ئیمان بێنن به‌ په‌روه‌ردگارتان [ فَآمَنَّا ] ئێمه‌ش وه‌ڵاممان دایه‌وه‌ وه‌ ئیمانمان به‌تۆ هێنا [ رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا ] ده‌ی په‌روه‌ردگار بۆ خاتری ئه‌و ئیمان هێنانه‌ی كه‌ ئیمانمان به‌تۆ هێناو شوێن پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ت - صلی الله علیه وسلم - كه‌وتین له‌ تاوانه‌كانمان خۆشبه‌و بۆمانى داپۆشه‌ [ وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا ] وه‌ خراپه‌كانمان بسڕه‌وه‌ [ وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ (١٩٣) ] وه‌ له‌گه‌ڵ چاكه‌كاراندا بمانمرێنه‌و بمانگه‌یه‌نه‌ به‌ پیاوچاكان ( ئه‌مه‌ ته‌وه‌سول كردنه‌ به‌كرده‌وه‌ى چاكى خۆت كه‌ شه‌رعییه‌و دروسته‌) .

[ رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] وه‌ ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌و شته‌ی كه‌ له‌سه‌ر زمانی پێغه‌مبه‌رانه‌وه‌ به‌ڵێنت به‌ ئێمه‌ دابوو له‌ پاداشت و به‌هه‌شت پێمان ببه‌خشه‌ وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئابڕوومان مه‌به‌و سه‌رشۆڕمان مه‌كه‌ له‌ پێش چاوى خه‌ڵكى [ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ (١٩٤) ] به‌ دڵنیایى ئه‌ی په‌روه‌ردگار تۆ هه‌ر به‌ڵێنێك بده‌ی جێ به‌جێی ئه‌كه‌یت و توانات به‌سه‌ریدا هه‌یه‌ .

[ فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ ] په‌روه‌ردگاریش وه‌ڵامی دوعاكه‌ی دانه‌وه‌ [ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ] كه‌ من كرده‌وه‌ی هیچ كه‌سێك له‌ ئێوه‌ نافه‌وتێنم ئه‌وه‌ی كرده‌وه‌ی چاكی كردبێت پاداشتی ئه‌ده‌مه‌وه‌ ئیتر ئه‌گه‌ر نێر بێ یان مێ جیاوازی نیه‌، ئافره‌تیش وه‌كو پیاو وایه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی و كرده‌وه‌ی چاك و پاداشتدا [ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كۆچیان كردبێ چ پیاو بن یان ئافره‌ت وه‌ له‌ ماڵ و حاڵی خۆیان ده‌ركرابێتن [ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي ] وه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئازار درابێتن له‌ لایه‌ن موشریكانه‌وه‌ [ وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا ] وه‌ كوشتاری دوژمنانی خوای گه‌وره‌یان كردبێ وه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا كوژرابێتن [ لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ ] ئه‌وه‌ هه‌رچی خراپه‌یان كردبێ هه‌ر هه‌موویان بۆ ئه‌سڕمه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیجره‌ت كردن و جیهاد كردن و شه‌هید بوون له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ هه‌موو تاوانی مرۆڤـ ئه‌سڕێته‌وه‌ ته‌نها قه‌رزارى نه‌بێت [ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] وه‌ ئه‌یانخه‌مه‌ ناو به‌هه‌شتانێك كه‌ باخ و داره‌كانی جۆگه‌له‌ ئاوی به‌ژێردا ئه‌ڕوات [ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ] ئه‌مه‌ پاداشتێكه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ [ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ (١٩٥) ] وه‌ باشترین پاداشت له‌لای خوای گه‌وره‌یه‌ .

[ لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ (١٩٦) ] ئه‌و كه‌سانه‌ له‌ خشته‌ت نه‌به‌ن و پێیان هه‌ڵنه‌خه‌ڵه‌تێی كه‌ به‌هۆى بازرگانی و سه‌فه‌ره‌وه‌ سه‌روه‌ت و سامانیان زۆره‌ .

[ مَتَاعٌ قَلِيلٌ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و شتانه‌ی پێیان به‌خشیوه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی كه‌مه‌ له‌ ژیانی دونیا ڕائه‌بوێرن [ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٩٧) ] پاشان سه‌ره‌نجامیان بۆ دۆزه‌خه‌ كه‌ خراپترین شوێنی مانه‌وه‌یه‌ .

[ لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌و له‌ خوای گه‌وره‌ ترساون [ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یانخاته‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر باخ و داره‌كاندا ئه‌ڕوات به‌هه‌میشه‌یی و نه‌مری تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ] ئه‌مه‌ شوێنێكه‌ كه‌ تیایدا دائه‌به‌زن وه‌ بۆیان ئاماده‌كراوه‌ له‌لایه‌ن خواى گه‌وره‌وه‌ [ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ (١٩٨) ] هێشتا ئه‌وه‌ی لای خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ چاكه‌كاران باشترین شته‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆیانی ئاماده‌كردووه‌ .

[ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - كاتێك هه‌واڵى مردنى (نه‌جاشى) پاشاى حه‌به‌شه‌ى بیست نوێژى جه‌نازه‌ى غائیبى له‌سه‌ر كرد، وترا ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نوێژ له‌سه‌ر به‌نده‌یه‌كى حه‌به‌شى ده‌كه‌یت؟ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، وه‌ ئه‌هلی كتاب له‌ جووله‌كه‌و له‌ گاوره‌كان هه‌موویان وه‌كو یه‌ك نین هه‌یانه‌ ئیمان به‌خوای گه‌وره‌و به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دێنێ [ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ ] وه‌ ئیمان به‌و كتابه‌ دێنێ كه‌ بۆ ئێوه‌ دابه‌زیوه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ وه‌ به‌وه‌ی كه‌ بۆ خۆیان دابه‌زیوه‌ [ خَاشِعِينَ لِلَّهِ ] وه‌ ملكه‌چن بۆ خوای گه‌وره‌ [ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ] وه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ناگۆڕنه‌وه‌ به‌ دونیایه‌كی كه‌م یان واز ناهێنن له‌ شوێنكه‌وتنی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - له‌به‌ر ده‌سه‌ڵات و پله‌و پایه‌، یان سیفه‌تى پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ناشارنه‌وه‌ كه‌ له‌ كتابه‌كانیاندا باسكراوه‌ [ أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ] ئه‌مانه‌ ئه‌جرو پاداشتی خۆیان بۆ هه‌یه‌ لای په‌روه‌ردگار به‌ڵكو دوو ئه‌جریان هه‌یه‌ ئه‌جرێكیان كه‌ ئیمانیان به‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆیان هێناوه‌ ئه‌جرێكیش كه‌ ئیمانیان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا هێناوه‌ - صلی الله علیه وسلم - [ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩٩) ] به‌ دڵنیایى حیساب و لێپرسینه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر خێرایه‌ .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا ] ئه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕتان هێناوه‌ ئارام بگرن [ وَصَابِرُوا ] وه‌ صه‌برێكی زیاتر به‌تایبه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ دوژمنان له‌ كاتی سه‌ختی و سه‌غڵه‌تی جه‌نگدا زۆر دان به‌خۆتاندا بگرن به‌رامبه‌ر دوژمن و زۆر ئارامگر بن [ وَرَابِطُوا ] وه‌ له‌ پاسه‌وانیدا بن له‌ به‌رامبه‌ر دوژمن ئه‌وه‌ (ڕیباطى) پێ ئه‌ووترێ كه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆری هه‌یه‌، یان له‌ شوێنى عیباده‌ت كردنتان جێگیرو به‌رده‌وام بن، یان چاوه‌ڕوانى نوێژ له‌ دواى نوێژ بن [ وَاتَّقُوا اللَّهَ ] وه‌ ئێوه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ سه‌رفرازتان بكات له‌ دونیاو له‌ قیامه‌تدا، به‌م شێوازه‌ ته‌فسیری سووره‌تی (ئالی عیمران) كۆتایی هات، والحمد لله .

سووره‌تی (نيساء) (واته‌: ئافره‌تان) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌و (١٧٦) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ] ئه‌ی خه‌ڵكی ته‌قوای ئه‌و خوایه‌ بكه‌ن كه‌ ئێوه‌ی دروست كردووه‌ له‌ یه‌ك كه‌س كه‌ ئاده‌م بوو- صلى الله عليه وسلم - [ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا ] وه‌ له‌ په‌راسوى ئاده‌میش خێزانه‌كه‌ی دروست كرد كه‌ حه‌وا بوو [ وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ] وه‌ له‌ ئاده‌م و حه‌واش پیاوان و ئافره‌تانێكی یه‌كجار زۆری له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا بڵاو كردۆته‌وه‌ [ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ] وه‌ ته‌قوای ئه‌و خوایه‌ بكه‌ن كه‌ هه‌ندێكتان داوا له‌ هه‌ندێكتان ئه‌كه‌ن به‌خوای گه‌وره‌ واته‌ ده‌ڵێن: له‌به‌ر خوای گه‌وره‌ ئه‌و شته‌مان پێ بده‌ن، وه‌ سیله‌ی ڕه‌حم و په‌یوه‌ندى خزمایه‌تیتان بگه‌یه‌نن و مه‌یپچڕێنن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا (١) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ چاودێره‌ به‌سه‌رتانه‌وه‌و ئاگای لێتانه‌.

{ستەم نەكردن لە منداڵی بێباوك} [ وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ ] وه‌ ئه‌و بێباوكانه‌ى كه‌ هێشتا بالغ نه‌بوونه‌و ئێوه‌ سه‌رپه‌رشتیان ئه‌كه‌ن كه‌ بالغ بوون و پێگه‌یشتن ئه‌وا ماڵی خۆیانیان بده‌نێ و پێیان ببه‌خشن و زوڵم و سته‌میان لێ مه‌كه‌ن [ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ ] وه‌ ماڵه‌ پاكه‌كه‌ مه‌گۆڕنه‌وه‌ به‌ پیسه‌كه‌، له‌سه‌رده‌مى نه‌فامى و جاهیلیدا ئه‌گه‌ر كه‌سێكى بێباوك سه‌د مه‌ڕی باشی قه‌ڵه‌وی بۆ جێبمایه‌ ئه‌وه‌ی سه‌رپه‌رشتی ئه‌كرد سه‌د مه‌ڕی لات و لاوازی خۆی ئه‌دا پێی و ئه‌و سه‌ده‌ باشه‌ی بۆ خۆی هه‌ڵئه‌گرت، ئێوه‌ وامه‌كه‌ن ئه‌وه‌ سیفه‌تی خه‌ڵكی سه‌رده‌می نه‌زانی و نه‌فامی بووه‌، یاخود ئه‌وه‌ی ئه‌وان بۆ ئێوه‌ پیسه‌ واته‌: حه‌رامه‌ ئه‌و حه‌رامه‌ مه‌گۆڕنه‌وه‌ به‌حه‌ڵاڵه‌‌كه‌ی خۆتان ئه‌وه‌ی خۆتان حه‌ڵاڵه‌ ئه‌وه‌ی خۆتان بخۆن [ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ ] وه‌ ماڵی ئه‌وانیش تێكه‌ڵ ماڵی خۆتان مه‌كه‌ن و به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌مووی مه‌خۆن [ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا (٢) ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ تاوانێكی زۆر گه‌وره‌یه‌.

{دروستێتی فرەژنی بەمەرجی دادپەروەری} [ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ] پیاوێك كچێكى بێباوكى له‌لا بوو كه‌ دارخورماى هه‌بوو بۆ خۆى ماره‌ى كرد ، له‌به‌ر دارخورماكه‌ هێشتبوویه‌وه‌ حه‌زى پێى نه‌بوو، نه‌ ته‌ڵاقى ده‌دا له‌به‌ر دارخورماكه‌ نه‌ ئاره‌زویشى لێبوو، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: وه‌ كه‌ سه‌رپه‌رشتی كچێكى بێباوكتان كردو گه‌وره‌ بوو ئێوه‌ ویستتان لێبوو بۆ خۆتان ماره‌ی بكه‌ن، به‌ڵام ترسان له‌وه‌ی كه‌ دادپه‌روه‌ر نه‌بن له‌گه‌ڵیدا به‌وه‌ی ماره‌ییه‌كه‌ی هه‌مووی نه‌ده‌نێ یان كه‌می بده‌نێ، كه‌ خه‌ڵكی سه‌رده‌می نه‌فامی وایان ئه‌كرد، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وان ماره‌ بكه‌ن له‌ ئافره‌تانی تر كه‌ خۆتان به‌ باشی ئه‌زانن، پیاو ئه‌توانێ دوو یان سێ یان چوار ژن بێنێت، به‌ڵام له‌ چوار به‌ولاوه‌ حه‌رامه‌ [ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌وه‌ ترسان كه‌ دادپه‌روه‌ر نه‌بن له‌ نێوانیاندا ئه‌و كاته‌ ته‌نها یه‌ك ژنێك بهێنن [ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ] یاخود جاریه‌و كه‌نیزه‌ك كاتی خۆی كه‌ هه‌بووه‌ ئه‌توانن ئه‌وانیش بێنن [ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا (٣) ] ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر یه‌ك خێزانێك بێنن باشتره‌ وه‌ سه‌لامه‌تتره‌ له‌وه‌ی كه‌ زیاتر بێنن و سته‌میان لێ بكه‌ن.

{پێدانی مارەیی بە ئافرەتان} [ وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ژنتان هێنا ئه‌وه‌ ماره‌ییه‌كه‌یان بده‌نێ به‌دڵخۆشی و به‌ پێخۆش بوونی خۆتان و له‌ دڵتانه‌وه‌ ده‌رچێ [ فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا (٤) ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌تان خۆیان له‌ دڵیان ده‌رچوو به‌بێ ئه‌وه‌ی زۆریان لێ بكرێ شتێك له‌ ماره‌ییه‌كه‌یان بۆتان گێڕایه‌وه‌ ئه‌وا ئێوه‌ به‌باشی بیخۆن و نۆشی گیانتان بێ مادام فێڵتان لێیان نه‌كردووه‌و زۆرتان لێیان نه‌كردووه‌ به‌ حوسن و ڕه‌زای خۆیان گه‌ڕاندوویانه‌ته‌وه‌ .

[ وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هه‌تیو و بێباوكن و هێشتا منداڵن یان ژیر نین ئێوه‌ى سه‌رپه‌رشتیاریان پاره‌كانیان ته‌سلیم مه‌كه‌ن تا گه‌وره‌ ده‌بن كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌هۆى ئه‌و پاره‌و ماڵه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندى دونیاو دوارۆژى ئێوه‌ی راگرتووه‌ [ وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ ] به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ پێویستیان بوو له‌ خواردن و پۆشاك و جلو به‌رگ بۆیان سه‌رف بكه‌ن [ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٥) ] وه‌ قسه‌یه‌كی جوانیان پێ بڵێن وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ بڵێی هه‌ر كاتێك گه‌وره‌ بووی ئه‌وكاته‌ پاره‌كه‌ت ته‌سلیم ئه‌كه‌م ئێستا تۆ ناتوانی ته‌سه‌ڕوفی پێوه‌ بكه‌یت و له‌وانه‌یه‌ له‌ناوی بده‌یت.

[ وَابْتَلُوا الْيَتَامَى ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ بێ باوكن تاقیان بكه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانن ئایا گه‌وره‌ بوونه‌و ئه‌توانن پارێزگارى له‌ ماڵی خۆیان بكه‌ن و به‌فیڕۆی نه‌ده‌ن [ حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ ] تا بالغ ده‌بن، نیشانه‌ی بالغ بوون هاتنه‌وه‌ی مه‌نی¬یه‌، یاخود ده‌رچوونی تووكه‌ له‌ عانه‌، یاخود خه‌و بینین و ئیحتیلام بوونه‌، یان ته‌مه‌ن بگاته‌ پانزه‌ ساڵ، وه‌ سه‌باره‌ت به‌ كچ سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ كه‌وتنه‌ سووڕی مانگانه‌وه‌یه‌ [ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا ] سه‌ره‌ڕای بالغ بوونه‌كه‌ ئه‌گه‌ر بینیتان عاقڵ بوونه‌ وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ پله‌ی ڕه‌شاده‌ت و ئه‌توانن به‌جوانی هه‌ڵسوكه‌وت و مامه‌ڵه‌ له‌ ماڵی خۆیاندا بكه‌ن [ فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ ] ئه‌وكاته‌ پاره‌كه‌ی خۆیان كه‌ ئه‌مانه‌ته‌ لای ئێوه‌ بیانده‌نێ [ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا ] وه‌ پاره‌ی ئه‌وان مه‌خۆن به‌وه‌ی كه‌ زیادڕه‌وی تیا بكه‌ن یان ده‌ستپێشخه‌ری و په‌له‌ بكه‌ن پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و مناڵه‌ گه‌وره‌ بێت و بالغ بێت ماڵه‌كه‌ی هه‌مووی له‌ناو بده‌یت و چۆن ویستت لێ بوو بۆ خۆتی به‌كار بێنی شتی وا نه‌كه‌ن [ وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ ] وه‌هه‌ر كه‌سێك له‌و سه‌رپه‌رشتیارانه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌مه‌نده‌ با ده‌ستكاری ماڵی هه‌تیوه‌كه‌ نه‌كات وه‌ بۆی هه‌ڵبگرێ [ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌یشی كه‌ فه‌قیره‌ با له‌ ماڵی هه‌تیوه‌كه‌ بخوات به‌ڵام به‌چاكه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ پێویست بێ به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رپه‌رشتی ئه‌و بێباوكانه‌ ده‌كات، یان به‌ قه‌رز بیبات و دواتر بۆیان بگێڕێته‌وه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر ماڵى بێباوكان و سه‌رپه‌رشتیارانى بێباوكان دابه‌زى [ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ بالغ بوون و پاره‌كه‌ی خۆیانتان ته‌سلیم كرد ئه‌وا با كه‌سانێك شایه‌ت بن كه‌ ئێوه‌ ئه‌و پاره‌تان ته‌سلیم كردۆته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى دواتر تۆمه‌تبار نه‌كرێن [ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٦) ] وه‌ بۆ قیامه‌تیش خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ كه‌ چاودێری كرده‌وه‌كانی ئێوه‌یه‌و ئاگای لێیه‌و شایه‌ته‌ به‌سه‌ریه‌وه‌.

{دابەشكردنی میراتی} [ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ ] كه‌سێك كه‌ ئه‌مرێ ئه‌گه‌ر كوڕی له‌دوای خۆی به‌جێ هێشت ئه‌و كوڕانه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دایك و باوك و خزمه‌ نزیكه‌كانیان به‌جێی دێلن به‌شی خۆیان هه‌یه‌ له‌و میراتیه‌ [ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ ] به‌هه‌مان شێوه‌ ئافره‌تانیش ئه‌گه‌ر دایك و باوكیان مرد یان خزمى نزیكیان مردو میراتیان به‌جێ هێشت ئه‌مانیش به‌شی خۆیان له‌و میراتیه‌ هه‌یه‌، كه‌ له‌ سه‌رده‌مى نه‌فامیدا به‌شی ئافره‌تیان نه‌ئه‌داو ئافره‌تیان له‌ میراتی بێبه‌ش ئه‌كرد [ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (٧) ] ئیتر ئه‌گه‌ر زۆر بێت یان كه‌م ئه‌مه‌ به‌شێكی دیاریكراو و حه‌قێكه‌و خوای گه‌وره‌ جێگیری كردووه‌و نابێ بێبه‌شیان بكه‌ن .

[ وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر له‌كاتی دابه‌ش كردنی میراتیدا كه‌سانێكی خزم یان بێباوك یان فه‌قیرو هه‌ژار كه‌ میراتیان به‌رناكه‌وێ ئاماده‌ بوون به‌شیان بده‌ن به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی له‌ دڵ و ده‌ستدان ده‌رده‌چێ و بێبه‌شیان مه‌كه‌ن، به‌ڵام به‌شی تایبه‌ت و دیاریكراویان نیه‌ [ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٨) ] وه‌ كه‌ شتێكیشتان پێیان دا به‌ قسه‌یه‌كی جوان به‌ڕێیان بكه‌ن و منه‌ت مه‌كه‌نه‌ سه‌ریان و ئازاریان مه‌ده‌ن.

[ وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ ] چۆن ئه‌گه‌ر هاتوو له‌ دوای خۆت مناڵى لاواز به‌جێ بێلیت ترست لێیان هه‌یه‌، وه‌ پێت خۆشه‌ جوان سه‌رپه‌رشتی بكرێن جا تۆش له‌گه‌ڵ مناڵی خه‌ڵكدا به‌هه‌مان شێوه‌یه‌به‌ [ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٩) ] وه‌ با ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و قسه‌ی ڕاست و دروست بكه‌ن ئه‌وه‌ی كه‌ موافقی حه‌ق و دادپه‌روه‌ری بێ.

[ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠) ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ماڵی هه‌تیو ئه‌خۆن به‌ زوڵم و سته‌م ئه‌وه‌ ئاگریان خواردووه‌و له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خوای گه‌وره‌ ئاگر ئه‌خاته‌ ناو سكیانه‌وه‌، وه‌ ئه‌خرێنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خ كه‌ گڕو بڵێسه‌ی هه‌یه‌و ئه‌یانگرێته‌وه‌.

[ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ] جابرى كوڕى عبدالله (خوا لێیان رازى بێت) ده‌فه‌رمێت: پێغه‌مبه‌ری خواو- صلى الله عليه وسلم - ئه‌بو به‌كر به‌پێ سه‌ردانیان كردم له‌ به‌نى سه‌له‌مه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بینیمى ئاگام له‌ خۆم نیه‌ داواى ئاوى كردو ده‌ستنوێژى شوشت و پاشان ئاوه‌كه‌ى پرژانده‌ سه‌رما منیش هاتمه‌وه‌ هۆش خۆم و وتم: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمانم پێده‌كه‌یت چى له‌ ماڵه‌كه‌م بكه‌م؟ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: خوای گه‌وره‌ ئامۆژگاریتان ئه‌كات سه‌باره‌ت به‌و منداڵانه‌تان كه‌ له‌ دوای خۆتان به‌جێ ئه‌مێنن و میراتیتان لێ ئه‌به‌ن ئه‌گه‌ر كوڕو كچ هه‌ردووكیان به‌جێ مابوون كوڕ دووبه‌ش ئه‌بات و كچ به‌شێك ئه‌بات، واته‌: كوڕ دوو ئه‌وه‌نده‌ی كچ ئه‌بات، چونكه‌ پیاو نه‌فه‌قه‌ و ماره‌یى له‌سه‌ره‌ و له‌سه‌ر كچ نیه‌، وه‌ له‌ سه‌رده‌مى نه‌فامیدا كچیان بێبه‌ش ده‌كرد له‌ میراتى [ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ] ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌و مناڵانه‌ی كه‌ به‌جێ ماون كچ بوون وه‌ له‌ دوو كچ زیاتر بوون وه‌ كوڕیان له‌گه‌ڵدا نه‌بوو ئه‌وه‌ دوو له‌سه‌ر سێی میراتی باوكیان ئه‌به‌ن، جابرى كوڕى عبدالله (خوا لێیان رازى بێت) ده‌فه‌رمێت: خێزانه‌كه‌ى (سه‌عدى كوڕى ره‌بیع) هات بۆ لاى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - وتى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ئه‌مه‌ هه‌ردوو كچه‌كه‌ى (سه‌عدى كوڕى ره‌بیع)ن باوكیان له‌گه‌ڵ تۆ بوو له‌ جه‌نگى ئوحود شه‌هید بوو، وه‌ مامه‌یان هه‌موو ماڵه‌كه‌ى بردوون و هیچى بۆ نه‌هێشتونه‌، وه‌ ناخوازرێن به‌بێ ئه‌وه‌ى پاره‌یان هه‌بێت، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: خواى گه‌وره‌ خۆى له‌م بابه‌ته‌دا بڕیار ده‌دات و ئایه‌تى میراتى دابه‌زى، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ناردى به‌ شوێن مامه‌یانداو فه‌رمووى: دوو له‌سه‌ر سێى ماڵه‌كه‌ بده‌ به‌ هه‌ردوو كچه‌كه‌و هه‌شت یه‌كى بده‌ به‌ دایكیان، ئه‌وه‌ى مایه‌وه‌ بۆ تۆیه‌ [ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو ته‌نها كچێكی به‌جێ هێشت ئه‌وه‌ نیوه‌ی میراتی باوكی ئه‌بات [ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ ] وه‌ بۆ دایك و باوكی مردووه‌كه‌ هه‌ر یه‌كێ له‌وانه‌ شه‌ش یه‌ك ئه‌بات له‌وه‌ی كه‌ كوڕه‌كه‌یان به‌جێی هێشتووه‌ ئه‌گه‌ر مناڵی هه‌بوو ئیتر كوڕ بێ یان كچ بێ [ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ] ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌و پیاوه‌ منداڵى نه‌بوو ته‌نها دایك و باوكێكی به‌جێهێشتبوو میراتگری تری به‌جێ نه‌هێشتبوو ئه‌و كاته‌ دایكه‌كه‌ یه‌ك له‌سه‌ر سێ ئه‌بات و باوكه‌كه‌ش دوو له‌سه‌ر سێ ئه‌بات [ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ] ئه‌گه‌ر هاتوو خوشك و برای به‌جێ هێشتبوو ئه‌گه‌ر كوڕ بێ یان كچ ئه‌و كاته‌ دایكه‌كه‌ شه‌ش یه‌ك ئه‌بات [ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ] له‌دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و مردووه‌ ئه‌گه‌ر وه‌سیه‌تی كردبوو وه‌سیه‌ته‌كه‌ی شه‌رعی بوو وه‌سیه‌ته‌كه‌ی جێبه‌جێ ئه‌كرێ، یان ئه‌گه‌ر قه‌رزار بوو قه‌رزاریه‌كه‌ی لێ ده‌رئه‌كرێ ئه‌و كاته‌ میراتیه‌كه‌ی دابه‌ش ئه‌كرێت [ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ] خوای گه‌وره‌ میراتی به‌م شێوازه‌ دابه‌ش كردووه‌ كه‌ ئێوه‌ نازانن ئایا باوكتان و مناڵتان له‌ دوای خۆتان كامیان زیاتر سوودی بۆتان ئه‌بێ [ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ] ئه‌مه‌ فه‌رزێكه‌ خوای گه‌وره‌ دایناوه‌ ئه‌بێ جێبه‌جێی بكه‌ن نابێ بیگۆڕن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو پیاوێك خێزانه‌كه‌ی مرد وه‌ ماڵی به‌جێ هێشت ئه‌وا نیوه‌ی میراتیه‌كه‌ی بۆ مێرده‌كه‌ی ئه‌بێ ئه‌گه‌ر هاتوو مناڵی به‌جێ نه‌هێشتبوو [ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ ] ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌و ئافره‌ته‌ مناڵیشی به‌جێ هێشتبوو مێردیشی هه‌بوو ئه‌وا مێرده‌كه‌ى چوار یه‌ك ئه‌بات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مناڵی هه‌یه‌ [ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ] ئه‌ویش له‌ دوای ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ئه‌و ئافره‌ته‌ كه‌ مرد وه‌سیه‌تی كردبوو ئه‌وه‌نده‌ پاره‌كه‌م بكه‌نه‌ خێر به‌مه‌رجێك له‌ سێ یه‌ك زیاتر نه‌بێ، یان قه‌رزاره‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ قه‌رزی خه‌ڵكی لێ ئه‌درێته‌وه‌ ئه‌و كاته‌ ئه‌وه‌ی مایه‌وه‌ به‌م شێوازه‌ دابه‌ش ئه‌كرێ [ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر پیاوێك مردو خێزانى به‌جێ هێشت و مناڵی نه‌بوو ئه‌وا ئه‌و خێزانه‌ چوار یه‌ك ئه‌بات له‌ چوار به‌شدا به‌شێك میراتی پیاوه‌كه‌ی ئه‌بات [ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر پیاوه‌كه‌ مناڵی به‌جێ هێشت و خێزانیشی هه‌بوو خێزانه‌كه‌ی هه‌شت یه‌ك ئه‌بات [ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ] ئه‌میش به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و پیاوه‌ وه‌سیه‌تێكی كردبوو وه‌سیه‌ته‌كه‌ی جێبه‌جێ ده‌كرێ ئه‌گه‌ر شه‌رعی بوو، یاخود ئه‌گه‌ر هاتوو قه‌رزار بوو قه‌رزه‌كه‌ی لێ ده‌رئه‌كرێ دواتر دابه‌ش ئه‌كرێ [ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً ] (كه‌لاله‌): به‌ كه‌سێك ئه‌ووترێ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی نیه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌بێته‌ میراتگری برایه‌تی یان مامه‌یه‌تی یان ئامۆزایه‌تی ئه‌وانه‌ ئه‌بێته‌ میراتگری ئه‌وه‌ كه‌لاله‌ی پێ ئه‌ووترێ، وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو كه‌سێك مردو كوڕو باوكی به‌جێ نه‌هێشت [ أَوِ امْرَأَةٌ ] یاخود ئافره‌تێك به‌هه‌مان شێوه‌ (كه‌لاله‌)یه‌ مێردو ئه‌و شتانه‌ی به‌جێنه‌هێشتووه‌ ته‌نها برای یان مامه‌ی یان ئامۆزای ئه‌بێته‌ میراتگری [ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو خوشك و برای له‌ دایكى هه‌بوو ئه‌وا هه‌ر یه‌كێ له‌وانه‌ شه‌ش یه‌ك ئه‌بات [ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ ] ئه‌گه‌ر ژماره‌یان زیاتر بوو ئه‌و كاته‌ به‌شدارن له‌ سێ یه‌كه‌كه‌دا [ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر وه‌سیه‌تی كردبوو وه‌سیه‌ته‌كه‌ی شه‌رعی بوو جێبه‌جێ ئه‌كرێ، یاخود ئه‌گه‌ر قه‌رزار بوو قه‌رزه‌كه‌ی لێ ئه‌درێته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ وه‌سیه‌ته‌كه‌ى زه‌ره‌ر بگه‌یه‌نێ به‌ میراتگره‌كانی، یاخود وه‌سیه‌ت بكات زیاتر له‌ سێ یه‌كى ماڵه‌كه‌ی بكرێته‌ خێر ئه‌و وه‌سیه‌ته‌ دروست نیه‌و شه‌رعی نیه‌و جێبه‌جێ ناكرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بۆ زیانگه‌یاندنه‌ به‌ میراتگره‌كانی [ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ ] هه‌ر وه‌سێتێك پێچه‌وانه‌ی ئامۆژگارى خوای گه‌وره‌ بوو جێبه‌جێ ناكرێ ئامۆژگارى خوای گه‌وره‌ شه‌رعییه‌و جێبه‌جێ ئه‌كرێ [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو حه‌لیم و له‌سه‌رخۆیه‌و په‌له‌ ناكات له‌ سزادانى به‌نده‌كانى.

[ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ] ئه‌مه‌ی پێشه‌وه‌ كه‌ باسمان كرد سنووری خوای گه‌وره‌یه‌ نابێ بیبه‌زێنن [ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا بكات- صلى الله عليه وسلم - ئه‌وا خواى گه‌وره‌ ئه‌یخاته‌ ناو به‌هه‌شتێكه‌وه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێریاندا ئه‌ڕوات به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین سه‌ركه‌وتن و بردنه‌وه‌یه‌.

[ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ سه‌رپێچی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بكات [ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ ] وه‌ سنووری خوای گه‌وره‌ ببه‌زێنێ و ئه‌م حوكمانه‌ بگۆڕێ [ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ ئه‌یخاته‌ ناو ئاگرى دۆزه‌خه‌وه‌و به‌ نه‌مری تیایدا ده‌مێنێته‌وه‌ [ وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤) ] وه‌ سزایه‌كی ئه‌دات كه‌ تیایدا ڕیسواو سه‌رشۆڕو زه‌لیلی ئه‌كات.

{سزای ئافرەتی زیناكار} [ وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ ] وه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ زینا ئه‌كه‌ن [ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ ] ئه‌وه‌ چوار كه‌س بكه‌ن به‌ شایه‌ت به‌سه‌ریانه‌وه‌ [ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ ] ئه‌گه‌ر چوار كه‌س شایه‌تیاندا ئه‌وه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ بیانهێلنه‌وه‌و به‌ندیان بكه‌ن بۆ هه‌میشه‌یی تا ئه‌مرن [ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا (١٥) ] یان خوای گه‌وره‌ ڕێگایه‌كی تریان بۆ دائه‌نێت، كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ نه‌سخ بۆوه‌ به‌ ئایه‌تی سووره‌تی (نور) كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: [ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ ] (النُّور:٢) واته‌: سه‌د جه‌ڵده‌یان لێ بده‌ن.

[ وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو چ پیاو یان ئافره‌ت زینایان كرد ئه‌وه‌ ئێوه‌ ئازاریان بده‌ن به‌ لێدان و سه‌رزه‌نشت كردن [ فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو ته‌وبه‌یان كرد له‌و زینایه‌ وه‌ له‌دوای ئه‌وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كرد ئه‌وه‌ وازیان لێ بێنن و ئازاریان مه‌ده‌ن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر ته‌وبه‌ قبووڵ ده‌كات وه‌ زۆر به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌، دیسانه‌وه‌ ئه‌مه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ئایه‌تی جه‌ڵده‌كه‌ دابه‌زێ كه‌ له‌ سووره‌تی (نور) دا هاتبوو.

{تەوبە كردن بۆ كێیە؟} [ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ] خوای گه‌وره‌ قبووڵ كردنی ته‌وبه‌ی له‌سه‌ر خۆی پێویست كردووه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێ ته‌وبه‌ بكات خوا ته‌وبه‌ی لێ قبووڵ ده‌كات بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خراپه‌ ئه‌كه‌ن به‌ نه‌زانی، (ابن عباس) ئه‌فه‌رمووێ: هه‌ر كه‌سێك خراپه‌ی كرد ئه‌وه‌ جاهیل و نه‌زانه‌ [ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ ] پاشان به‌نزیكى ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ واته‌: پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ڕوح بگاته‌ غه‌رغه‌ره‌یان [ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ] ئا ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ ته‌وبه‌یان لێ قبووڵ ده‌كات و لێیان خۆش ئه‌بێ [ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ ] وه‌ ته‌وبه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ نیه‌ كه‌ هه‌موو جۆره‌ خراپه‌یه‌ك ئه‌كه‌ن [ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ ] تا یه‌كێكیان ئه‌گاته‌ سه‌ره‌مه‌رگ كه‌ دڵنیایه‌ ئه‌مرێ و ڕوح ئه‌گاته‌ غه‌رغه‌ره‌ی [ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ ] ئه‌ڵێ: ئه‌وه‌ من ئێستا ته‌وبه‌م كرد ته‌وبه‌ بۆ ئه‌وانه‌ نیه‌ [ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ] وه‌ ته‌وبه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ نیه‌ كه‌ به‌كافری ئه‌مرن [ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٨) ] ئا ئه‌مانه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازارمان بۆ ئاماده‌ كردوون.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا ] له‌سه‌رده‌می نه‌فامى و نه‌زانیدا ئافره‌تێ مێرده‌كه‌ی بمردایه‌ ئه‌گه‌ر جوان بوایه‌ بۆ خۆیان به‌ میراتی ئه‌یانبردو ماره‌یان ئه‌كردو خۆیان له‌ هه‌موو كه‌س له‌ پێشتر ده‌زانى پێی، وه‌ ئه‌گه‌ر جوانیش نه‌بوایه‌ نه‌یان ئه‌هێشت شوو بكات تا مردن بۆ ئه‌وه‌ی میراتییه‌كه‌ی به‌رن، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ی باوه‌ڕداران حه‌ڵاڵ نیه‌ بۆ ئێوه‌ به‌زۆر ئافره‌تان به‌میراتی به‌رن [ وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ] وه‌ ئافره‌ت سه‌غڵه‌ت و ناچار مه‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ى ماره‌یی بۆ پیاوه‌كه‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌و داوای ته‌ڵاق بكات ئیلا ئه‌گه‌ر هاتوو زینای كرد ئه‌و كاته‌ دروسته‌ پیاو ناچارى بكات یاخود زۆری لێ بكات بۆ ئه‌وه‌ى داواى ته‌ڵاق بكات [ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ] به‌ڵام ئێوه‌ به‌جوانی و به‌ باشه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئافره‌تاندا بكه‌ن و كردارو گوفتارتان چاك بێت له‌گه‌ڵیاندا [ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩) ] وه‌ ئه‌گه‌ر له‌به‌ر هه‌ر هۆیه‌ك ڕقتان له‌ خێزانه‌كانتان بوو به‌بێ ئه‌وه‌ی فاحیشه‌و زیناو خراپه‌كاری كردبێ ئه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ئێوه‌ شتێكتان له‌لا ناخۆش بێ و پێتان ناخۆش بێ به‌ڵام خوای گه‌وره‌ خێرێكی زۆری تێ كردبێ ئێوه‌ نازانن له‌وانه‌یه‌ مناڵی باشی ببێ بۆیه‌ ئارام بگرن له‌سه‌ریان.

[ وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو خێزانێكی ترتان هێنا وه‌ قینتارێك ماره‌ییتان پێیدا، واته‌: سه‌د ڕه‌تڵ ئاڵتوونتان پێیدا، ئه‌وه‌نده‌ زۆرتان دا [ فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا ] پاشان ئه‌گه‌ر هاتوو ته‌ڵاقت دا نابێ هیچ له‌ ماره‌ییه‌كه‌ی لێ بسه‌نیته‌وه‌ [ أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠) ] ئایا ئێوه‌ ئه‌و ماره‌ییه‌یان لێ ئه‌سه‌ننه‌وه‌ به‌بێ حه‌ق ئه‌مه‌ بوهتان و ناحه‌قییه‌ وه‌ تاوانێكی زۆر ئاشكرایه‌و حه‌رامه‌.

[ وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ ] وه‌ چۆن ئێوه‌ ئه‌و ماره‌ییه‌ له‌ ئافره‌تان ئه‌سه‌ننه‌وه‌ كاتێك كه‌ ئێوه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ جیماع و سه‌رجێیتان كردووه‌ [ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١) ] وه‌ پێشتریش عه‌قدو به‌ڵێنێكی ئه‌ستوور له‌ نێوانتاندا هه‌بووه‌ كه‌ عه‌قدی ماره‌بڕین بووه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو پیاو خێزانه‌كه‌ی گواسته‌وه‌و جیماعی له‌گه‌ڵ كردو دواى ئه‌وه‌ ته‌ڵاقیدا ئه‌وه‌ ئه‌و ماره‌ییه‌ هه‌مووی بۆ خێزانه‌كه‌ ئه‌بێت، وه‌ ئه‌گه‌ر پێش گواستنه‌وه‌ ته‌ڵاقى بدات ئه‌وه‌ نیوه‌ى ماره‌ییه‌كه‌ى ده‌كه‌وێت، ئیلا ئه‌گه‌ر ئافره‌ته‌كه‌ خۆی داوای ته‌ڵاق و خولع بكات ئه‌و كاته‌ هیچى ناكه‌وێت و ده‌بێت ماره‌ییه‌كه‌ بۆ پیاوه‌كه‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌.

{ ئەو ئافرەتانەی كە حەرامن مارە بكرێن} [ وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ] له‌ سه‌رده‌مى نه‌فامیدا ئه‌گه‌ر پیاو باوكی بمردایه‌ یان باوكی ژنه‌كه‌ی ته‌ڵاق بدایه‌ ئه‌چوو باوه‌ژنه‌كه‌ی خۆی ماره‌ ئه‌كرده‌وه‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئێوه‌ نه‌كه‌ن باوه‌ژنی خۆتان ماره‌ بكه‌ن چونكه‌ ته‌نها به‌ ماره‌بڕینى له‌ باوكتان له‌ ئێوه‌ حه‌رام ده‌بێت، ئیلا ئه‌وه‌ی له‌ پێشترو له‌ كۆندا ڕوویداوه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ سزاتان نادات به‌ڵام له‌مه‌ودوا حه‌رامه‌ [ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا (٢٢) ] به‌ دڵنیایى ئه‌مه‌ فاحیشه‌یه‌و به‌زینا حیسابه‌و ماره‌ی نایات وه‌ شتێكی ڕق لێبوو بوغزێنراوه‌ وه‌ خراپترین ڕێگاو كاره‌ كه‌ مرۆڤـ باوه‌ژنی خۆی ماره‌ بكاته‌وه‌.

[ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌مانه‌ی لێتان حه‌رام كردووه‌: دایكتان وه‌ نه‌نكتان وه‌ تا به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ بڕوا [ وَبَنَاتُكُمْ ] وه‌ كچتان وه‌ كچی كچتان تا به‌ره‌و خواره‌وه‌ بڕوا [ وَأَخَوَاتُكُمْ ] وه‌ خوشكتان [ وَعَمَّاتُكُمْ ] وه‌خوشكی باوكتان (پور) [ وَخَالَاتُكُمْ ] وه‌ خوشكی دایكتان (میمك) [ وَبَنَاتُ الْأَخِ ] وه‌ كچی برا (برازا) [ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ ] وه‌ كچی خوشك (خوشكه‌زا) [ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ ] وه‌ ئه‌و دایكانه‌ی كه‌ شیریان پێتان داوه‌ ئه‌ویش ده‌بێ به‌دایكتان به‌مه‌رجێك ته‌مه‌نتان دوو ساڵ كه‌متر بێت و پێنج جار تێر شیرتان خواردبێ [ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ ] وه‌ خوشكی شیریتیان [ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ ] وه‌ دایكی خێزانه‌كانتان (خه‌سو) [ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ ] وه‌ ئه‌گه‌ر بێوه‌ژنێكت هێناو گواستته‌وه‌و كچی هه‌بوو ئیتر كچه‌كه‌ی بۆ هه‌میشه‌یی لێت حه‌رام ئه‌بێ، ئیتر ئه‌و كچه‌ تۆ به‌خێوی بكه‌ی كه‌ زیاتر وابووه‌ یان به‌خێویشی نه‌كه‌ی [ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو ئافره‌ته‌ بێوه‌ژنه‌كه‌ت ماره‌ بڕی و نه‌تگواسته‌وه‌و ته‌ڵاقتداو پاشان كچه‌كه‌یت هێنا ئه‌وه‌ دروسته‌ مادام نه‌تگواستۆته‌وه‌ [ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ ] وه‌ ژنی كوڕه‌كه‌تان (بووكتان) ئه‌و كوڕه‌ی كه‌ له‌ پشتی خۆته‌ ئه‌ویش لێتان حه‌رامه‌ ته‌نها ماره‌ی بكات ئیتر لێتان حه‌رام ئه‌بێ، نه‌ك وه‌كو له‌ سه‌رده‌می نه‌زانیدا كوڕی خه‌ڵكتان ئه‌كرد به‌ كوڕی خۆتان به‌ (ته‌به‌ننی) [ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ] یاخود ئه‌گه‌ر بێتوو دوو خوشك به‌یه‌كه‌وه‌ ماره‌ بكه‌ن ئیلا ئه‌گه‌ر له‌ سه‌رده‌می نه‌زانیدا كردبێتتان خوای گه‌وره‌ لێتان ناگرێ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌رام بێت كه‌ خه‌ڵكى سه‌رده‌مى نه‌فامى ده‌یانكرد خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

[ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ] وه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌تان لێ حه‌رامه‌ كه‌ مێردیان هه‌یه‌ هێشتا مێرده‌كه‌ی ته‌ڵاقی نه‌داوه‌ یان ته‌ڵاقی داوه‌و هێشتا عیدده‌ی ته‌واو نه‌بووه‌ ئیلا ئه‌وه‌ی كه‌ جاریه‌و كه‌نیزه‌یه‌ و ئافره‌تی كافران كه‌ له‌ جه‌نگدا به‌ دیل ئه‌گیرێن حه‌ڵاڵن بۆتان [ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ] ئه‌مه‌ حوكمی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ ئێوه‌ی داناوه‌و نابێ بیگۆڕن [ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ ] جگه‌ له‌مانه‌ی كه‌ باسمان كرد خوای گه‌وره‌ ئافره‌تانى ترى بۆتان حه‌ڵاڵ كردووه‌ [ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ ] به‌وه‌ی كه‌ به‌ماڵی خۆتان ماره‌یی بده‌ن به‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ ئه‌یانهێنن [ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆتان داوێن پاك بكه‌ن و خۆتان بپارێزن له‌ زینا كردن [ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ] ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ سوودتان له‌و ئافره‌تانه‌ بینی به‌جیماع كردن و نزیك بوونه‌وه‌و نیكاحی شه‌رعی ئه‌وا ماره‌یی خۆیانیان بده‌نێ، وه‌ وتراوه‌: (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ) مه‌به‌ست پێی موتعه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای ئیسلامدا حه‌ڵاڵ بووه‌ پاشان نه‌سخ بۆوه‌ كه‌ فه‌رمووده‌كه‌ له‌ بوخاری و موسلیم هاتووه‌ ئیمامی عه‌لى گێڕاویه‌تیه‌وه‌: (أَنَّ النَّبِيَّ- صلى الله عليه وسلم - نَهَى عَنْ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ يَوْمَ خَيْبَرَ، وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ) (البخاري (٥١١٥) مسلم (١٤٠٧)) پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - نه‌هی كرد له‌ نیكاحی موتعه‌و سیخه‌ وه‌ له‌ گۆشتی گوێدرێژی ماڵی له‌ غه‌زای خه‌یبه‌ردا [ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ ] وه‌ له‌ دوای ده‌ستنیشان كردنی ماره‌ییش گوناهبار نابن ئه‌گه‌ر له‌ نێوان خۆتاندا ڕێ بكه‌ون ئایا زیاتری ئه‌ده‌یتێ یان بۆت ئه‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ له‌ دڵه‌وه‌ ده‌رچێت [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٢٤) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌ ئێوه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند نه‌بوو پاره‌ی نه‌بوو كه‌ ئافره‌تێكی ئازادی داوێن پاكى باوه‌ڕدار بێنێ [ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ] ئه‌و كاته‌ ئه‌توانێ جاریه‌و كه‌نیزه‌كێك بێنێ كه‌ ئیمانداره‌ [ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ به‌ سوێند خواردنی ئێوه‌ یاخود به‌ ئیمانی ئێوه‌ [ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ] كه‌ هه‌مووتان نه‌وه‌ی ئاده‌من [ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ ] ئه‌وه‌ به‌ ئیزنی خاوه‌نه‌كانیان بیانهێنن [ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ] وه‌ ماره‌ییان بده‌نێ به‌چاكه‌ [ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ داوێن پاكن نه‌ك ئه‌وانه‌ی كه‌ زیناكار بن یان ئه‌وانه‌ی كه‌ دۆستیان هه‌یه‌ [ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ] ئه‌گه‌ر هاتوو داوێن پاك بوون و دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هێنایانتان زینایان كرد كه‌ ئافره‌تێكی ئازاد سه‌د جه‌ڵده‌ی لێ ئه‌درێ ئه‌وان كه‌نیزه‌كن نیوه‌ واته‌: په‌نجا جه‌ڵده‌یان لێ ئه‌درێ [ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ ] ئه‌مه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ ناتوانێ ئافره‌تی ئازاد بێنێ و له‌وه‌ ئه‌ترسێ تووشی نه‌هامه‌تى و تاوان بێ ئه‌وا ئه‌و كه‌نیزه‌كانه‌ بێنن [ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئارام بگرن ئافره‌تی ئازاد بێنن ئه‌وه‌ باشتره‌ بۆتان [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥) ] وه‌ به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ به‌زه‌ییه.

‌[ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌یه‌وێ ئه‌م شتانه‌تان بۆ ڕوون بكاته‌وه‌ وه‌ ڕێگای پێغه‌مبه‌رانی پێش خۆتان بۆ ڕوون بكاته‌وه‌ تا شوێنی بكه‌ون [ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌وبه‌تان لێ قبووڵ بكات [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) ] وه‌ به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یه‌وێ ته‌وبه‌تان لێ قبووڵ بكات و لێتان خۆشبێ [ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا (٢٧) ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شوێن شه‌هوه‌ت و ئاره‌زووی خۆیان كه‌وتوونه‌ ئه‌وان ئه‌یانه‌وێ ئێوه‌ لابده‌ن و سه‌رنجتان ڕاكێشن سه‌رنج ڕاكێشان و لادانێكی یه‌كجار گه‌وره‌ بۆ ڕێگای خۆیان بۆ به‌دڕه‌وشتی.

[ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌یه‌وێ كارئاسانیتان بۆ بكات و نایه‌وێ كارتان له‌سه‌ر قورس بكات [ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا (٢٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ مرۆڤی وا دروست كردووه‌ كه‌ لاوازه‌ ناتوانێ به‌رگه‌ی زۆر شت بگرێ بۆیه‌ كارئاسانیتان بۆ ده‌كات.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ ماڵی خۆتان له‌نێوان یه‌كتریدا به‌ باتڵ و به‌حه‌رام مه‌خۆن وه‌كو ڕه‌شوه‌و به‌رتیل و پاره‌ی فاڵچێتی و پاره‌ی زیناو قومارو ریباو هه‌ر شتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ حه‌رامی كردبێ [ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ ] ئیلا ئه‌گه‌ر بازرگانیه‌ك بێت به‌ڕه‌زامه‌ندی هه‌ردوولا كڕیارو فرۆشیار، وه‌ غه‌ش و فێڵ و نادیاری تیا نه‌بێت [ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ] وه‌ ئێوه‌ خۆتان مه‌كوژن چونكه‌ به‌هه‌ر شتێك خۆتان بكوژن له‌ناو ئاگرى دۆزه‌خدا به‌و شته‌ سزا ده‌درێن، یاخود هه‌ندێكتان هه‌ندێكتان مه‌كوژن كه‌ هه‌ر كه‌سێكت كوشت وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ خۆتت كوشتبێ [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٢٩) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌ به‌رامبه‌ر ئێوه‌.

[ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا ] وه‌هه‌ر كه‌سێك ئه‌م شته‌ بكات ماڵی خه‌ڵكی به‌ناحه‌ق و به‌زوڵم بخوات یان كه‌سێك بكوژێ به‌ دوژمنكاری و به‌ زوڵم به‌بێ حه‌ق [ فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠) ] ئه‌وا ئه‌یخه‌نه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌یش لای خوای گه‌وره‌ زۆر ئاسانه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

{تاوانی گەورە چییە؟} [ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ خۆتان به‌ دوور بگرن وه‌ خۆتان بپارێزن له‌ تاوانه‌ گه‌وره‌كان ئه‌وه‌ ئێمه‌ له‌ تاوانه‌ بچووكه‌كانتان خۆش ئه‌بین، تاوانی گه‌وره‌ هه‌موو تاوانێكه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ڕه‌شه‌ی ئاگری دۆزه‌خی لێ كردبێت، یان غه‌زه‌بی خوای گه‌وره‌ی له‌سه‌ر بێت، یان له‌عنه‌تی خوای له‌سه‌ر بێت، یان حدودو سنووری خوای گه‌وره‌ی له‌سه‌ر بێ له‌ دونیا [ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا (٣١) ] وه‌ ئه‌تانخه‌ینه‌ شوێنێكى چاكه‌وه‌و پێی ڕازین كه‌ به‌هه‌شته‌.

[ وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ ] ئێوه‌ ئاواته‌خواز مه‌بن و حه‌سوودی مه‌به‌ن به‌و فه‌زڵه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕژاندوویه‌تى به‌سه‌ر هه‌ندێكتاندا، به‌ڵكو داوا له‌ خواى گه‌وره‌ بكه‌ن كه‌ به‌ ئێوه‌یشى ببه‌خشێت [ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا ] پیاوان هه‌ر شتێك خۆیان به‌ده‌ستی بێنن ئه‌وه‌ به‌ش و پشكی خۆیانه‌ [ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ ] وه‌ ئافره‌تانیش هه‌ر شتێك به‌ده‌ست بێنن ئه‌وا به‌ش و پشكی خۆیانه‌ [ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ ] له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی حه‌سوودی به‌یه‌كتری ببه‌ن داوای فه‌زڵ و چاكه‌ی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٣٢) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌و زانیاری به‌هه‌موو شتێك هه‌یه‌.

[ وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ ] وه‌ بۆ ئه‌و هه‌موو كه‌سێك میراتگرمان داناوه‌ له‌وه‌ى كه‌ دایك و باوكی یان خزمه‌كانی به‌جێی دێلن [ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ] ئه‌وانه‌یشی كه‌ وه‌عدو به‌ڵێنتان به‌یه‌كتر داوه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می نه‌زانیدا پیاو به‌ڵێنی به‌ پیاو ئه‌دا كه‌ ئه‌گه‌ر من مردم تۆ ببه‌ به‌میراتگرم، وه‌ ئه‌گه‌ر تۆ مردی من ئه‌بم به‌ میراتگرت، وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - برایه‌تى خسته‌ نێوان موهاجیرو ئه‌نصاره‌كان میراتیان له‌ یه‌كترى ده‌برد، تا ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى ئه‌م شته‌ نه‌سخ بۆوه‌، وه‌ به‌م ئایه‌ته‌یش كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: [ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ ] (الْأَحْزَابِ: ٦ ، الْأَنْفَالِ: ٧٥) واته‌: خزمه‌كان شایانترن میراتى له‌ یه‌كترى ببه‌ن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٣٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ شاهێده‌ به‌سه‌ر هه‌موو شتێكه‌وه‌.

{ چارەسەری ئافرەتی سەرپێچیكار} [ الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ ] پیاوان سه‌رپه‌رشتیارو باڵاده‌ستن به‌سه‌ر ئافره‌تانه‌وه‌ [ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ ] به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌زڵی هه‌ندێكیانی داوه‌ به‌سه‌ر هه‌ندێكیاندا فه‌زڵی پیاوی داوه‌ به‌سه‌ر ئافره‌تدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌هێزتره‌ وه‌ توانای ئیشوكاری زیاتره‌ [ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ ] وه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ماڵی خۆیان ئه‌به‌خشن، وه‌ ماره‌یى و نه‌فه‌قه‌ی ئافره‌ت له‌سه‌ر پیاوه‌ پیاوان نه‌فه‌قه‌ی ئافره‌تان ئه‌كه‌ن [ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ ] ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ چاكن وه‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خواو- صلى الله عليه وسلم - پاشان مێرده‌كانیشیان ئه‌كه‌ن [ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ ] وه‌ له‌ كاتی ئاماده‌ نه‌بوونی مێرده‌كانیاندا له‌ ماڵه‌وه‌ به‌پارێزگاری خوای گه‌وره‌ خۆیان و منداڵیان ئه‌پارێزن وه‌ ماڵی مێرده‌كانیان ئه‌پارێزن [ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ ] وه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ترسی ئه‌وه‌تان لێیان هه‌یه‌ كه‌ سه‌رپێچیتان بكه‌ن و به‌قسه‌تان نه‌كه‌ن و گوێڕایه‌ڵیتان نه‌كه‌ن [ فَعِظُوهُنَّ ] ئه‌وه‌ ئامۆژگاریان بكه‌ن [ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ ] ئه‌گه‌ر ئامۆژگاری سوودی نه‌بوو له‌ جێگادا پشتیان تێ بكه‌ن و جێگایان لێ جیا بكه‌نه‌وه‌و لێیان دووربكه‌ونه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌ویش سوودی نه‌بوو [ وَاضْرِبُوهُنَّ ] وه‌ لێیان بده‌ن به‌ڵام (ضربا غير مبرح) نه‌ شوێنێكی بشكێنی، وه‌ نه‌شوێنه‌واری دیار بێت، وه‌ نه‌ خوێنى لێبێت، ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بزانێ تۆ لێی تووڕه‌ی بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئیصڵاحی بكه‌ی [ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا ] وه‌ ئه‌گه‌ر گوێڕایه‌ڵیان كردن ئه‌و كاته‌ وازیان لێ بێنن نه‌ به‌ قسه‌ نه‌ به‌كرده‌وه‌ هیچ شتێكی خراپیان له‌گه‌ڵدا مه‌كه‌ن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا (٣٤) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌رزه‌ له‌ زاتی پیرۆزیدا وه‌ له‌ كرده‌وه‌یدا وه‌ له‌ سیفاتیدا وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر گه‌وره‌یه‌، ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ پیاوان ئه‌گه‌ر سته‌م بكه‌ن له‌ ئافره‌تان.

[ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا ] ئه‌گه‌ر له‌وه‌ ترسان كه‌ ناكۆكى و كێشه‌ی نێوان ژن و پیاو گه‌وره‌ بێته‌وه‌ [ فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا ] ئه‌وا دوو پیاوی عاقڵ و دیندارو دادپه‌روه‌ر بنێرن یه‌كێك له‌ لایه‌نی پیاوه‌كه‌و یه‌كێك له‌لایه‌نی ئافره‌ته‌كه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وان صوڵح بكه‌ن له‌ نێوان ئه‌و ژن و پیاوه‌دا [ إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا ] ئه‌گه‌ر ئه‌و دوو دادوه‌ره‌ مه‌به‌ستیان صوڵح و ڕێكه‌وتن بێت و نیه‌تیان باش بێت ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ نێوانی ئه‌و ژن و پیاوه‌ ڕێك ئه‌خاته‌وه‌و به‌یه‌كتریان ئه‌گه‌یه‌نێته‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا (٣٥) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ وه‌ زانیاریه‌كی زۆر ووردى هه‌یه‌.

{چەند رەوشت‌و ئاكارێكی جوان} [ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ] وه‌ ئێوه‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و به‌تاك و ته‌نها بیپه‌رستن وه‌ هیچ جۆره‌ شه‌ریكێك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار مه‌ده‌ن نه‌ شیركی گه‌وره‌ نه‌ بچووك [ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ] وه‌ له‌گه‌ڵ دایك و باوكتاندا چاكه‌كار بن [ وَبِذِي الْقُرْبَى ] وه‌ له‌گه‌ڵ خزمه‌ نزیكه‌كانتاندا [ وَالْيَتَامَى ] وه‌ له‌گه‌ڵ بێ باوكان و [ وَالْمَسَاكِينِ ] هه‌ژاران و [ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى ] وه‌ دراوسێی خزم، یان موسڵمان [ وَالْجَارِ الْجُنُبِ ] وه‌ دراوسێى بێگانه‌، یاخود كه‌ موسڵمان نین [ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ ] وه‌ هاوڕێی سه‌فه‌رو [ وَابْنِ السَّبِيلِ ] ڕێبواران كه‌ شارو وڵاتی خۆیان به‌جێ هێشتووه‌ [ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ] وه‌ كه‌نیزه‌ك و كۆیله‌و به‌نده‌كان، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا چاك بن. {چەند رەوشتێكی ناشیرین} [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا (٣٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ناوێ كه‌ خۆبه‌گه‌وره‌زان و لووتبه‌رزن وه‌ فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ئه‌كه‌ن.

[ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خۆیان ڕه‌زیلن و ئه‌و مافانه‌ی له‌سه‌ریانه‌ جێبه‌جێی ناكه‌ن وه‌ فه‌رمانیش به‌خه‌ڵكی ئه‌كه‌ن به‌ڕه‌زیلی و چروكی [ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیوون له‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی خۆی ئه‌یشارنه‌وه‌و پێیانه‌وه‌ دیار نیه‌و خۆیان واده‌رئه‌خه‌ن كه‌ فه‌قیرو هه‌ژارن، یاخود مه‌به‌ست پێى جوله‌كه‌یه‌ كه‌ ره‌زیلیان كردو پێغه‌مبه‌رایه‌تى پێغه‌مبه‌ری خوایان- صلى الله عليه وسلم - شارده‌وه‌و ده‌ریاننه‌خست [ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (٣٧) ] وه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كافرن و كوفرانه‌ى نیعمه‌تى خوا ده‌كه‌ن له‌ناو دۆزه‌خدا سزایه‌كمان بۆیان داناوه‌ كه‌ ڕیسواو سه‌رشۆڕیان ئه‌كه‌ین.

[ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ماڵه‌كانی خۆیان ئه‌به‌خشن به‌ڵام بۆ ڕیاو ڕووبینیانه‌و له‌به‌ر خوای گه‌وره‌یان نیه‌ [ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ ] وه‌ ئیمانیان به‌خواو به‌ڕۆژی دوایی نیه‌ [ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا (٣٨) ] وه‌هه‌ر كه‌سێك شه‌یتان دۆست و هاوه‌ڵی بێت و له‌گه‌ڵیدا بێ ئه‌وا خراپترین دۆست و هاوڕێیه‌ چونكه‌ فه‌رمانی پێ ده‌كات به‌ڕه‌زیلی و چرووكی و ڕیاو هه‌موو خراپه‌كاریه‌ك.

[ وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ ] چی ئه‌بوو ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌ ئیمانیان به‌خواو به‌ڕۆژی دوایی بهێنایه‌، وه‌ بیبه‌خشن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیون [ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا (٣٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌وان و ئاگای له‌ حاڵ و نیه‌تیان هه‌یه‌.

[ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زوڵم و سته‌م له‌ هیچ كه‌سێك ناكات ئه‌گه‌ر به‌ كێشی مێرووله‌یه‌كی بچووكیش بێت، یاخود به‌كێشی گه‌ردێكیش بێت [ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر كه‌سێك كرده‌وه‌ی چاكه‌ بكات ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ چه‌ند قاتێ ئه‌جرو پاداشتی ئه‌داته‌وه‌ [ وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (٤٠) ] وه‌ له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌ی ئه‌داته‌وه‌ له‌ به‌هه‌شتدا.

[ فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ ] ده‌بێت له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا حاڵى خه‌ڵكى چۆن بێت كاتێك كه‌ له‌ هه‌موو ئوممه‌تێك كه‌سێك ئه‌كه‌ینه‌ شایه‌ت به‌سه‌ریانه‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یه‌ [ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا (٤١) ] وه‌ ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - تۆیش ئه‌كه‌ین به‌شایه‌ت به‌سه‌ر ئه‌م ئوممه‌ته‌وه‌و كافرانه‌وه‌ كه‌ دینه‌كه‌ت پێیان گه‌یاندووه‌، (عبدالله¬ى كوڕى مه‌سعود) ده‌فه‌رمێت: پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - پێى فه‌رمووم: قورئانم بۆ بخوێنه‌، وتم ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - قورئان بۆ تۆ بخوێنم كه‌ بۆ خۆت دابه‌زیووه‌؟ فه‌رمووى: به‌ڵێ پێم خۆشه‌ له‌ جگه‌ له‌ خۆمى ببیستم: عبدالله ده‌فه‌رمێت: سوره‌تى (نیسائم) خوێند تا گه‌یشتمه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: ئێستا به‌سه‌، بینیم فرمێسك به‌ هه‌ردوو چاویدا دێته‌ خواره‌وه‌.

[ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ ] له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ كوفریان كردووه‌ وه‌ سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ری خوایان كردووه‌- صلى الله عليه وسلم - له‌ دونیاداو ئیمانیان پێی نه‌هێناوه‌و گوێڕایه‌ڵیان نه‌كردووه‌ ئاواته‌خوازن له‌گه‌ڵ زه‌ویه‌كه‌دا ڕێك بخرێنه‌وه‌ واته‌: زه‌وی شه‌ق بوایه‌ بچوونایه‌ته‌ ناویه‌وه‌و قوتى بدانایه‌ به‌ڵام لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا نه‌كرایا [ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا (٤٢) ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا هیچ قسه‌یه‌ك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌و قسه‌كانیان هه‌مووی ئاشكرایه‌و ڕووبه‌ڕوویان ئه‌بێته‌وه‌و دانى پێدا ده‌نێن.

{ قۆناغی دووەمی حەرام كردنی مەی} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ ] (ئیمامى عه‌لى) ده‌فه‌رمێت: له‌ ماڵى (عبدالرحمنى كوڕى عه‌وف) ده‌عوه‌ت بووین پێش ئه‌وه‌ى مه‌ى خواردنه‌وه‌ حه‌رام بكرێت نانمان خواردو مه‌ی زۆرمان خوارده‌وه‌و كاتى نوێژ هات و یه‌كێكمان پێشنوێژیمان كردو سوره‌تى (كافرون) مان خوێندو لێمان تێكچوو تێكه‌ڵمان كردو به‌هه‌ڵه‌ خوێندمانه‌وه‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ نزیكی نوێژ مه‌كه‌ونه‌وه‌ كاتێك كه‌ حاڵتان وایه‌ مه‌یتان خواردۆته‌وه‌و سه‌رخۆشن تا بزانن له‌ نوێژه‌كه‌دا چی ئه‌ڵێن، خوای گه‌وره‌ له‌كاتی نوێژ كردندا مه‌ی خواردنه‌وه‌ی لێ قه‌ده‌غه‌ كردن، كه‌ ئه‌مه‌ قۆناغى دووم بوو له‌ قۆناغه‌كانه‌ی حه‌رام كردنى مه‌ی خواردنه‌وه‌ كه‌ دواتر به‌یه‌كجاری حه‌رام كرا. { تەشریع بوونی تەیەموم} [ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا ] وه‌ نوێژ مه‌كه‌ن له‌ كاتێكدا كه‌ جه‌نابه‌تتان له‌سه‌ره‌ كاتێك كه‌ مه‌نی هاتۆته‌وه‌ تا غوسل ده‌رئه‌كه‌ن ئیلا كاتێك كه‌ ڕێگا ئه‌بڕن و له‌سه‌فه‌ردان ئه‌و كاته‌ دروسته‌ به‌ ته‌یه‌مومه‌وه‌ نوێژ بكه‌ن وه‌ له‌ شوێنی خۆیشتان كه‌ ئاو نه‌بوو ئه‌توانن ته‌یه‌موم بكه‌ن، یاخود كه‌ له‌شتان گران بوو مه‌یه‌نه‌ مزگه‌وت تا غوسڵ ده‌رده‌كه‌ن مه‌گه‌ر له‌سه‌فه‌ردا بن [ وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو نه‌خۆش بوون و نه‌تانتوانی ئاو به‌كار بهێنن یاخود له‌سه‌فه‌ردا بوون [ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ ] یان كه‌سێك له‌ ئێوه‌ له‌سه‌ر ئاوه‌وه‌ هاته‌وه‌ [ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ ] یاخود جیماعتان كردبوو له‌گه‌ڵ خێزانه‌كانتاندا [ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً ] وه‌ ئاوتان ده‌ست نه‌كه‌وت كه‌ غوسلی پێ ده‌ركه‌ن یان ده‌ستنوێژی پێ بشۆن [ فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا ] ئه‌وا ته‌یه‌موم بكه‌ن به‌ (صَعِيد) واته‌: ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی به‌رزبووبێته‌وه‌ ئه‌توانی ته‌یه‌مومی پێ بكه‌یت به‌مه‌رجێك پاك بێ [ فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ ] وه‌ ته‌یه‌مومیش ته‌نها مه‌سحی ده‌موچاو و هه‌ردوو ده‌سته‌ له‌وه‌ زیاتر نیه‌، (عائیشه‌) ده‌فه‌رمێت: له‌سه‌فه‌رێكدا له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ده‌رچوین ملوانكه‌كه‌م لێ بزر بوو كه‌ له‌ (ئه‌سمائى) خوشكم وه‌رمگرتبوو، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - مایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بیدۆزینه‌وه‌و چه‌ند كه‌سێكى نارد بۆ گه‌ڕان به‌ دوایدا، وه‌ ئاویش نه‌بوو خه‌ڵكى چوون بۆ لاى (ئه‌بو به‌كر)ى باوكم وتیان نابینى عائیشه‌ چى كردووه‌ به‌هۆى ئه‌وه‌وه‌ ماوینه‌ته‌وه‌و ئاویش نیه‌، (عائیشه‌) ده‌فه‌رمێت: (ئه‌بو به‌كر) ى باوكم هات و لۆمه‌ى كردم و به‌ده‌ستى ده‌یدا له‌ كه‌له‌كه‌م منیش ناجولامه‌وه‌ چونكه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - له‌سه‌ر رانم خه‌وتبوو، وه‌ كه‌ له‌ خه‌و هه‌ڵسا ئاو نه‌بوو خواى گه‌وره‌ ئایه‌تى ته‌یه‌مومى دابه‌زاندو ته‌یه‌مومیان كرد، ده‌فه‌رمێت: ئه‌و وشتره‌مان هه‌ڵساند كه‌ من له‌سه‌رى بووم ملوانكه‌كه‌ له‌ ژێریدا بوو [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێبوورده‌و لێخۆشبووه‌.

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ ] ئایا نابینی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌شێك له‌ كتابیان وه‌رگرتووه‌ كه‌ ئه‌هلی كیتابن كه‌ گومڕایی ئه‌كڕن و له‌سه‌ر گومڕایی و دینی جووله‌كه‌ ده‌مێننه‌وه‌و ئیمان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ناهێنن [ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) ] وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان گومڕان ئه‌یانه‌وێ ئێوه‌ش گومڕا بكه‌ن.

[ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ له‌ ئێوه‌ به‌ دوژمنانتان و باشتر ئه‌یانناسێ [ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا (٤٥) ] وه‌ ته‌نها خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ دۆست و پشتیوان و سه‌رخه‌ری ئێوه‌ بێ.

{ جولەكە دەستكاری تەورات دەكەن} [ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ جووله‌كه‌ن ده‌ستكاری ته‌ورات ئه‌كه‌ن و وشه‌كان له‌ جێی خۆی ئه‌گۆڕن و ماناكانى ده‌گۆڕن و ته‌ئویلی ئه‌كه‌ن [ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا ] وه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئه‌وه‌ قسه‌ی تۆمان بیست به‌ڵام سه‌رپێچی فه‌رمانی تۆ ئه‌كه‌ین و به‌ قسه‌ت ناكه‌ین [ وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ ] وه‌ دوعا له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ئه‌كه‌ن ئه‌ڵێن: ببیسته‌ ده‌ى هه‌رگیز نه‌بیستیت ئا به‌و شێوازه‌ دوعا له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ئه‌كه‌ن [ وَرَاعِنَا ] وه‌ له‌ زمانی خۆیاندا (راعینا) وشه‌یه‌ك بوو بۆ تانه‌و ته‌شه‌رو جوێندان بوو، به‌ڵام وایان ده‌رئه‌بڕی كه‌ مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌یه‌ ڕه‌چاومان بكه‌ن، خوای گه‌وره‌ نه‌هی له‌ موسڵمانانیش كرد وه‌كو له‌ (سووره‌تی به‌قه‌ره‌ له‌ ئایه‌تی سه‌دو چوار) باسمان كرد كه‌ خوای گه‌وره‌ نه‌هی كرد كه‌ موسڵمانان مه‌ڵێن: (راعینا) ئه‌وه‌ قسه‌ی جووله‌كه‌كان بوو [ لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ ] وه‌ زمانیان لوول ئه‌كه‌ن و لاری ئه‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ تانه‌و ته‌شه‌ر له‌ دینه‌كه‌تان بده‌ن [ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌وان بیانووتایه‌: ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئه‌وه‌ وته‌ی تۆمان بیست وه‌ گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانی تۆ ئه‌بین [ وَاسْمَعْ ] وه‌ تۆش گوێ بگره‌ كه‌ ئێمه‌ چی ئه‌ڵێین [ وَانْظُرْنَا ] وه‌ چاوه‌ڕێمان بكه‌ یان ڕه‌چاومان بكه‌و چاودێریمان بكه‌ [ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ ] ئه‌وه‌ بۆ ئه‌وان باشترو دادپه‌روه‌رتر بوو له‌و قسانه‌ی تر كه‌ ئه‌یانكرد [ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ نه‌فره‌تی لێ كردن و له‌ ڕه‌حمه‌تی خۆی ده‌ری كردن و دووری خستنه‌وه‌ به‌هۆی كوفریانه‌وه‌ كه‌ كوفریان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا ئه‌كردو- صلى الله عليه وسلم - ئیمانیان پێی نه‌هێنا [ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (٤٦) ] وه‌ ئه‌وان ئیمان ناهێنن ته‌نها كه‌مێكیان نه‌بێ.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ ] ئه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كیتابتان بۆ هاتووه‌و وه‌رگرتووه‌و ئه‌هلی كیتابن ئیمان بێنن به‌و قورئانه‌ی كه‌ بۆ ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌مان دابه‌زاندووه‌ كه‌ به‌ڕاستدانه‌ری ئه‌و ته‌وراته‌ى لای خۆتانه‌و پێچه‌وانه‌ی نیه‌ [ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا ] پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌موچاو و ڕوویه‌ك بسڕینه‌وه‌و نه‌یهێلین یان بیگۆڕین و بیخه‌ینه‌ پشته‌وه‌، (كه‌عبى ئه‌حبار) كه‌ زانایه‌كى جوله‌كه‌ بوو ئه‌م ئایه‌ته‌ى بیست موسڵمان بوو [ أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ ] یان نه‌فره‌تیان لێ بكه‌ین هه‌روه‌كو چۆن نه‌فره‌تمان له‌ ئه‌صحابی سه‌بت هاوه‌ڵانی شه‌ممه‌ كرد كه‌ له‌ سوره‌تى (ئه‌عراف) (إن شاء الله) باسى ده‌كه‌ین كه‌ خوای گه‌وره‌ كردیانى به‌ مه‌یمون و به‌راز [ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٤٧) ] وه‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ ئه‌بێ و كه‌س ناتوانێ بیگه‌ڕێنێته‌وه‌.

{ خوای گەورە تەنها لە هاوبەشبڕیاردان خۆش نابێت} [ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ هه‌رگیز خۆش نابێ له‌ كه‌سێك كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات و له‌سه‌ر شیرك بمرێ و ته‌وبه‌ نه‌كات [ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ] وه‌ جگه‌ له‌ شه‌ریك دانان بۆ خوای گه‌وره‌ چه‌ندێك مرۆڤـ تاوانی گه‌وره‌ی هه‌بێ ئه‌وه‌ ئه‌كه‌وێته‌ به‌ر ویست و مه‌شیئه‌تی خوای گه‌وره‌، خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت لێی خۆش ئه‌بێت به‌ فه‌زڵی خۆی، وه‌ ویستی لێ بێت سزای ئه‌دات به‌ دادپه‌روه‌رى خۆی، به‌ڵام به‌هه‌میشه‌یی له‌ ئاگری دۆزه‌خدا نامێنێته‌وه‌ [ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا (٤٨) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات ئه‌وه‌ به‌دڵنیایى درۆو بوهتان و تاوانێكی یه‌كجار گه‌وره‌ی بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵبه‌ستووه‌.

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ ] ئایا نابینی ئه‌وانه‌ی كه‌ ته‌زكییه‌ی نه‌فسی خۆیان ئه‌كه‌ن و خۆیان به‌ باش دائه‌نێن كه‌ جووله‌كه‌و گاوره‌كان بوون ئه‌یانووت: ئێمه‌ نه‌وه‌و خۆشه‌ویستی خوای گه‌وره‌ین و ئاگر ئێمه‌ ناگرێته‌وه‌ [ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ كه‌ كێ شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ پاكی بكاته‌وه‌ ئێوه‌ خۆتان به‌باش دامه‌نێن، وه‌ رووبه‌ڕوو مه‌دحى كه‌س مه‌كه‌ن [ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٤٩) ] وه‌ هیچ كه‌سێك زوڵمی لێ ناكرێ به‌ ئه‌ندازه‌ى فه‌تیلێكیش، واته‌: ئه‌و ده‌زوه‌ى كه‌ له‌ خه‌تی ناوكی خورمادایه‌.

[ انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ] ته‌ماشا بكه‌ ئه‌وان چۆن درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵده‌به‌ستن [ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا (٥٠) ] كه‌ ئه‌م كاره‌یان به‌سه‌ له‌سه‌رى سزا بدرێن كه‌ درۆهه‌ڵبه‌ستن تاوانێكی زۆر ئاشكرایه‌.

{هەندێك لە سیفاتی خراپی جولەكە} [ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ ] ئایا نابینی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌شێك له‌ كتابیان وه‌رگرتووه‌ كه‌ جووله‌كه‌ن و ته‌وراتیان بۆ هاتووه‌ [ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ ] ئیمانیان به‌ (جیبت و تاغوت) هه‌یه‌، (جیبت) واته‌: ساحیرو جادووگه‌رو كاهین و فاڵچى و بت، وه‌ تاغوتیش واته‌: شه‌یتان، یان هه‌موو كه‌سێك كه‌ له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ بپه‌رسترێ وه‌ ڕازی بێ به‌و په‌رستنه‌، یان گوێڕایه‌ڵی بكرێ له‌ مه‌عصیه‌تی خوای گه‌وره‌دا وه‌ ڕازی بێ كه‌ شوێنی بكه‌وی به‌ڕه‌هایى، ئه‌وه‌ تاغوته‌ [ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا (٥١) ] كاتێك (كه‌عبى كوڕى ئه‌شره‌فى) جوله‌كه‌ هات بۆ مه‌ككه‌ قوره‌یش پێیان وت: تۆ باشترین و گه‌وره‌ى خه‌ڵكى مه‌دینه‌ى، وتى: به‌ڵێ، وتیان: نابینى محمدى تاكى لاوازى وجاغكوێر ده‌ڵێ ئه‌و له‌ ئێمه‌ باشتره‌ له‌ كاتێكدا ئێمه‌ خزمه‌تى حاجیان ده‌كه‌ین و كلیلى كه‌عبه‌مان به‌ده‌سته‌و ئاوى زه‌مزه‌میان پێ ده‌ده‌ین، (كه‌عبیش) وتى: به‌ڵكو ئێوه‌ له‌ محمد باشترن، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: جووله‌كه‌ به‌ كافرانی قوره‌یش ئه‌ڵێن: ئێوه‌ دین و ڕێگاتان ڕاستتره‌ له‌ دین و ڕێگای ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ له‌ محمدو- صلى الله عليه وسلم - هاوه‌ڵانى .

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ ] خوای گه‌وره‌ له‌عنه‌تی له‌مانه‌ كردووه‌ كه‌ فه‌زڵی موشریكانی قوره‌یش ئه‌ده‌ن به‌سه‌ر ئیمانداران و پێغه‌مبه‌ری خوادا- صلى الله عليه وسلم - [ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌عنه‌ت و نه‌فره‌تی لێ بكات نابینی كه‌سێك هه‌بێ كه‌ پشتیوان و سه‌رخه‌ری بێت و ڕزگاری بكات له‌ سزای خوای گه‌وره‌.

[ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ ] یاخود ئایا به‌شێك له‌ موڵكیان هه‌یه‌ ئایا موڵك بۆ ئه‌وانه‌؟ واته‌ هیچ موڵكیان نیه‌ [ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) ] ئه‌گه‌ر موڵك هی ئه‌وان بوایه‌ ئه‌وا له‌به‌ر زۆر ڕه‌زیلی و حه‌سوودیان به‌شی هیچ كه‌سێكیان نه‌ئه‌دا ته‌نانه‌ت (نه‌قیر) ێكیش واته‌: ناوكی خورما كونێكی تیایه‌ به‌قه‌ده‌ر ئه‌و كونه‌ی ناوكی خورما به‌شی هیچ كه‌سێكیان نه‌ئه‌دا.

[ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ] یاخود هه‌ر جووله‌كه‌ حه‌سوودی به‌خه‌ڵكی ئه‌به‌ن واته‌: به‌ پێغه‌مبه‌ری خواو- صلى الله عليه وسلم - صه‌حابه‌ له‌سه‌ر ئه‌و فه‌زڵه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیون كه‌ پێغه‌میه‌رایه‌تی و سه‌ركه‌وتنه‌ به‌سه‌ر دوژمناندا [ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ ] ئێوه‌ بۆچی حه‌سوودی به‌ محمد- صلى الله عليه وسلم - ئه‌به‌ن ئه‌وه‌تا ئێمه‌ به‌ ئیبراهیم و نه‌وه‌كانی ئیبراهیم پێغه‌مبه‌رایه‌تی و كیتاب و حیكمه‌تیشمان پێ به‌خشیون [ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤) ] وه‌ موڵكێكی زۆر گه‌وره‌مان پێ به‌خشیوون، وه‌ محمد- صلى الله عليه وسلم - یه‌كه‌م كه‌س نیه‌ كه‌ وه‌حی بۆ هاتبێت و كرابێت به‌ پێغه‌مبه‌ر ئه‌وه‌تا ئێوه‌ خۆتان ئاگاتان له‌ ئیبراهیم و سوله‌یمان و داودو پێغه‌مبه‌رانی تر هه‌یه‌.

[ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ ] له‌ناو جووله‌كه‌ هه‌بووه‌ ئیمانی به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا هێناوه‌- صلى الله عليه وسلم - كه‌ كه‌مینه‌یه‌ك بوونه‌ [ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ ] وه‌ هه‌یشیان بووه‌ پشتی هه‌ڵكردووه‌ كه‌ زۆرینه‌ بوونه‌ [ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ پشتیان هه‌ڵكردووه‌و ئیمانیان نه‌هێناوه‌ جه‌هه‌ننه‌م كه‌ ئاگرێكی سووتێنه‌ره‌ به‌سه‌ بۆ ئه‌وان كه‌ خوای گه‌وره‌ تیایدا بیانسووتێنێ.

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كوفریان به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ كردووه‌و باوه‌ڕیان پێ نه‌هێناوه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌یانخه‌ینه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ كه‌ ئاگرێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌ [ كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ ] هه‌ر كاتێك كه‌ پێسته‌كانیان سووتا ئه‌وكاته‌ بۆیان ئه‌گۆڕین به‌ پێسته‌ی تری تازه‌ جگه‌ له‌و پێسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی سزا بچێژن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ست كردن به‌ ئێش و ئازار زیاتر له‌ پێسته‌كه‌دایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام له‌ ئێش و ئازاردا بن [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و كاربه‌جێیه‌.

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] ئه‌یانخه‌ینه‌ ناو به‌هه‌شتان و باخ و باخاتێكه‌وه‌ كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر داره‌كانیاندا ئه‌ڕوا [ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ] به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی له‌ به‌هه‌شتدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ ] وه‌ ئه‌وانه‌ خێزانی زۆر پاكیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ تووشی حه‌یزو نیفاس نابن [ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا (٥٧) ] وه‌ ئه‌یانخه‌ینه‌ ژێر سێبه‌رێكی زۆر چڕو پڕو پاك و زۆر گه‌وره‌وه‌ كه‌ هیچ گه‌رمیه‌كی تیا نیه‌، كه‌ دارى وا له‌به‌هه‌شتدا هه‌یه‌ سوارچاك سه‌د ساڵ به‌ژێر سێبه‌ره‌كه‌یدا ده‌ڕوات هێشتا نایبڕێت.

{فەرمانكردن بە گەڕاندنەوەی راسپاردە بە خاوەنەكانیان} [ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ فه‌رمانتان پێ ده‌كات كه‌ ئه‌مانه‌ته‌كان بگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ خاوه‌نی خۆیان، ئه‌م ئایه‌ته‌ هه‌ر چه‌نده‌ ئایه‌تێكی مه‌ده‌نییه‌ له‌ دوای كۆچكردنی پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - بۆ مه‌دینه‌ دابه‌زیوه‌، به‌ڵام له‌ناو مه‌ككه‌دا دابه‌زیوه‌ له‌سه‌ر گه‌ڕاندنه‌وه‌ی كلیله‌كانی كه‌عبه‌ی پیرۆز بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى كه‌ (عثمان بن أبي طلحة) بوو [ وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر حوكم و بڕیاریشتان دا له‌ نێوان خه‌ڵكیدا با به‌ دادپه‌روه‌ری بێ به‌تایبه‌تی قازیه‌كان ئه‌وانه‌ی كه‌ فه‌رمانڕه‌وان، چونكه‌ تا دادپه‌روه‌ر بن خوا له‌گه‌ڵیانه‌و پشتیوانیانه‌ [ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌مه‌ باشترین شته‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ ئامۆژگاری ئێوه‌ی پێ ده‌كات [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا (٥٨) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رى وته‌كانتانه‌و بینه‌رى كرده‌وه‌كانتانه‌.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ] ئه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانتان هێناوه‌ گوێڕایه‌ڵی خواو گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ن- صلى الله عليه وسلم - وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ فه‌رمانڕه‌واو كاربه‌ده‌ستی ئێوه‌ن چ فه‌رمانڕه‌وایان وه‌ چ زانایان هه‌ردووكی ئه‌گرێته‌وه‌ له‌ چاكه‌دا به‌ڵام له‌ خراپه‌و تاواندا گوێڕایه‌ڵى بۆ كه‌س نیه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (عبدالله بن حذافة بن قيس بن عدي) دابه‌زى كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - كردى به‌ ئه‌میرى سریه‌یه‌ك و فه‌رمانى پێ كردن كه‌ گوێڕایه‌ڵى بكه‌ن، ئه‌ویش توڕه‌ بوو وتى ئایا پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمانى پێ نه‌كردون گوێڕایه‌ڵیم بكه‌ن؟ وتیان به‌ڵێ، وتى دارم بۆ كۆ بكه‌نه‌وه‌، كۆیان كرده‌وه‌، وتى: ئاگرى تێبه‌ر بده‌ن، ئاگریان تێبه‌ردا، وتى: بچنه‌ ناوى، ویستیان بچنه‌ ناوى، به‌ڵام هه‌ندێكیان هه‌ندێكیان ده‌گرت و وتیان: ئێمه‌ له‌ترسى ئاگر رامان كرد بۆ لاى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - به‌ قسه‌یان نه‌كرد تا ئاگره‌كه‌ دامركایه‌وه‌و ئه‌ویش توڕه‌بوونه‌كه‌ى ئارام بوه‌وه‌ كه‌ ئه‌م هه‌واڵه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - گه‌یشت فه‌رمووى: ئه‌گه‌ر بچونایه‌ته‌ ناو ئاگره‌كه‌ لێى ده‌رناچوون تا رۆژى قیامه‌ت، چونكه‌ گوێڕایه‌ڵى ته‌نها له‌ چاكه‌دایه‌. {گەڕاندنەوەی كێشە بۆ لای خواو پێغەمبەری خوا- صلی الله علیه وسلم -} [ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ر شتێكدا كێشه‌ كه‌وته‌ نێوانتانه‌وه‌ له‌ دین و دونیا ئه‌وه‌ بیگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ لای خواو پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - واته‌: بۆ لای قورئان و سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - پاش مردنی پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - [ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئیمانتان به‌خواو به‌ڕۆژی دوایی هه‌یه‌ [ ذَلِكَ خَيْرٌ ] كه‌ كێشه‌تان بگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ لای قورئان و سوننه‌ت ئه‌م گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ بۆ لای قورئان و سوننه‌ت باشترین كارێكه‌ كه‌ ئه‌یكه‌ن [ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٥٩) ] وه‌ باشترین سه‌ره‌نجام و شوێنی گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ له‌ كاتی كێشه‌دا بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای قورئان و سوننه‌ت.

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ ] (ئه‌بو به‌رزه‌ى ئه‌سله‌مى) پێش موسڵمان بوونى فاڵچى بوو بڕیارى له‌ نێوان جوله‌كه‌كان ده‌دا له‌ كاتى ناكۆكیدا، چه‌ند موسڵمانێكیش چوون بۆ لاى، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئایا نابینی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ گومانی خۆیان ئه‌ڵێن: ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئیمانمان هێناوه‌ به‌و قورئانه‌ی كه‌ بۆ تۆ دابه‌زیوه‌ وه‌ به‌و ئه‌و كیتابانه‌ی تریش كه‌ له‌ پێش تۆدا دابه‌زیوه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌یانه‌وێ حوكم و بڕیار به‌رن بۆ لای تاغوت و فاڵچیه‌كان و ئه‌وانه‌ی كه‌ حوكم به‌غه‌یری قورئانی پیرۆز ئه‌كه‌ن [ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ ] له‌ كاتێك كه‌ فه‌رمانیان پێكراوه‌ له‌ هه‌موو كتێبه‌ ئاسمانیه‌كاندا كه‌ كوفر بكه‌ن به‌هه‌موو تاغوتێك [ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا (٦٠) ] وه‌ شه‌یتان ئه‌یه‌وێ گومڕایان بكات و له‌ ڕێگای ڕاست دووریان بخاته‌وه‌ گومڕاكردنێكی زۆر دوور.

[ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ ] وه‌ كاتێك كه‌ بانگیان بكه‌یت و پێیان بڵێیت وه‌رن بۆ لای ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ دایبه‌زاندوه‌ وه‌ وه‌رن بۆ لای پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - با حوكم و بڕیار له‌ نێوانتاندا بكات [ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١) ] ئه‌بینی مونافیقان پشتت تێ ئه‌كه‌ن و ڕا ئه‌كه‌ن له‌وه‌ی كه‌ حوكم بێننه‌وه‌ بۆ لای قورئان و بۆ لای پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم -.

[ فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ] ئه‌ی كاتێك كه‌ تووشی به‌ڵاو موسیبه‌تێك ئه‌بن به‌هۆی كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆیانه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ حوكم ئه‌به‌ن بۆ لای تاغوته‌كان [ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢) ] پاشان دێن بۆ لای تۆ ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - وه‌ سوێند ئه‌خۆن به‌خوای گه‌وره‌ كه‌ ئێمه‌ حوكممان بردووه‌ بۆ لای تاغوته‌كان یان بۆ لای غه‌یری تۆ ته‌نها مه‌به‌ستمان چاكه‌ بووه‌و مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ بگه‌ینه‌ ڕێككه‌وتن نه‌ك مه‌به‌ستمان سه‌رپێچی كردنی تۆ بێت، (ابن عباس) ده‌فه‌رمێت: ئه‌بو به‌رزه‌ى ئه‌سله‌مى پێش موسڵمان بوونى فاڵچى بوو بڕیارى له‌ نێوان جوله‌كه‌دا ده‌دا كه‌ كێشه‌یان هه‌بوایه‌، كه‌سانێك له‌ موسڵمانانیش چوون بۆ لاى خواى گه‌وره‌ ئه‌م سێ ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند:

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ چی له‌ناو دڵیاندا هه‌یه‌ له‌ نیفاق و له‌ دژایه‌تی كردنی پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - [ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ ] تۆش ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - پشتیان تێ بكه‌و عوزریان قبووڵ مه‌كه‌ وه‌ ئامۆژگاریان بكه‌و بیانترسێنه‌ له‌ نیفاق [ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا (٦٣) ] وه‌ له‌ نه‌فسی خۆشیاندا ته‌نهایان بكه‌ره‌وه‌ به‌ته‌نها ئامۆژگاریه‌كی زۆر كاریگه‌ریان بكه‌ به‌ڵكو بگه‌ڕێنه‌وه‌.

[ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ ئێمه‌ هیچ پێغه‌مبه‌رێكمان نه‌ناردووه‌ ئیلا بۆ ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ گوێڕایه‌ڵی بكرێت [ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ] ئه‌گه‌ر ئه‌وان كاتێك كه‌ زوڵم له‌ نه‌فسی خۆیان ئه‌كه‌ن به‌وه‌ی كه‌ تاوان ئه‌كه‌ن [ جَاءُوكَ ] بێن بۆ لای تۆ ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - [ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ ] وه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن بۆ تاوانه‌كانیان [ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ ] وه‌ پێغه‌مبه‌ری خواش- صلى الله عليه وسلم - داوای لێخۆشبوونیان بۆ بكات له‌ خواى گه‌وره‌ [ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤) ] ئه‌وا ئه‌بینن كه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر ته‌وبه‌یان لێ قبووڵ ده‌كات وه‌ زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌ییه‌ له‌گه‌ڵیان.

[ فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - سوێند بێ به‌ په‌روه‌ردگارت ئیمان ناهێنن تا تۆ نه‌كه‌نه‌ حاكم و دادوه‌ر له‌و ناكۆكیانه‌ی كه‌ له‌ نێوانیاندا ڕوو ئه‌دات [ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ ] پاشان كه‌ تۆ بڕیارت دا له‌ نێوانیاندا نابێ له‌ نه‌فس و ناخیشیاندا هیچ پێ ناخۆش بوونێك هه‌بێ له‌و بڕیاره‌ی كه‌ تۆ داوته‌، وه‌ ئه‌بێ له‌ناخی دڵیاندا پێی ڕازی بن و دڵیان پێی خۆش بێ [ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥) ] وه‌ خۆیان ته‌سلیم بكه‌ن به‌و بڕیاره‌ی تۆ ته‌سلیم بوونێكی ته‌واو به‌بێ ره‌تكردنه‌وه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (زوبێری كوڕی عه‌وام) و پیاوێكی ئه‌نصاری دابه‌زى له‌سه‌ر ئاودانی دار خورما، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: ئه‌ى (زوبێر) تۆ ئاوى باخه‌كه‌ت بده‌ پاشان ئاوه‌كه‌ به‌ربده‌وه‌ بۆ هاوسێكه‌ت، ئه‌نصاریه‌كه‌ وتى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بۆیه‌ بڕیاره‌كه‌ت بۆ ئه‌ودا چونكه‌ پورزاى خۆته‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند.

[ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌سه‌ریان بنووسین وه‌ فه‌رمانیان پێ بكه‌ین كه‌ ئه‌بێ ئێوه‌ خۆتان بكوژن یان یه‌كتری بكوژن [ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ ] یاخود له‌ ماڵه‌كانتاندا ده‌رچن [ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ ] كه‌سیان نه‌یانده‌كرد ته‌نها كه‌مێك نه‌بێ له‌ خه‌ڵكی كه‌ ئه‌م شته‌ ئه‌كه‌ن، كه‌ صه‌حابه‌كانن كه‌ باوه‌ڕدارانن ئه‌وه‌نده‌ ئیماندارن ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ بفه‌رمووێ: خۆتان بكوژن یان یه‌كتری بكوژن فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ له‌و شته‌شتدا جێ به‌جێ ئه‌كه‌ن یان له‌ ماڵ و حاڵی خۆتان ده‌رچن ئه‌ڕۆن وه‌كو چۆن كۆچیان كرد له‌ مه‌ككه‌وه‌ بۆ مه‌دینه‌ به‌ڵام خه‌ڵكی تر نایكات [ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان كه‌ ئامۆژگاری ئه‌كران به‌وه‌ی كه‌ شوێن شه‌رعی خوای گه‌وره‌ بكه‌ون و ملكه‌چی فه‌رمانی پێغه‌مبه‌ری خوا بن- صلى الله عليه وسلم - ئه‌مه‌یان بكردایه‌ ئه‌وه‌ بۆ ئه‌وان بۆ مونافیقان باشتر بوو له‌ دونیاو له‌ قیامه‌ت [ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) ] وه‌ ئه‌مه‌ زیاتر جێگیرو دامه‌زراوی ئه‌كردن له‌سه‌ر دینه‌كه‌ی خۆیان.

[ وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) ] وه‌ له‌لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌مان ئه‌دانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ به‌ به‌هه‌شت.

[ وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) ] وه‌ هیدایه‌تیشمان ئه‌دان بۆ ڕێگا ڕاسته‌كه‌ی خوای گه‌وره.

[ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ ] پیاوێك له‌ ئه‌نصارییه‌كان هاته‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - كه‌ غه‌مبار بوو، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - پێى فه‌رموو: ئه‌ى فڵانه‌ كه‌س بۆچى ده‌تبینم خه‌فه‌تباریت؟ وتى ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - شتێكه‌ بیرم لێ كرده‌وه‌، فه‌رمووى چیه‌؟ وتى: ئێمه‌ به‌یانى و ئێواره‌ دێین بۆ خزمه‌تى تۆ و ته‌ماشات ده‌كه‌ین و له‌ خزمه‌تتدا داده‌نیشین، به‌ڵام له‌ قیامه‌تدا تۆ پله‌ت به‌رزه‌ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌راندایت ئێمه‌ پێت ناگه‌ین، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - هیچ وه‌ڵامى نه‌دایه‌وه‌ یه‌كسه‌ر جبریل ئه‌م ئایه‌ته‌ى بۆ هێنا، پێغه‌مبه‌ری خوایش- صلى الله عليه وسلم - ناردى به‌ شوێن پیاوه‌كه‌داو موژده‌ى پێدا: وه‌ هه‌ر كه‌سێك گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا بكات- صلى الله عليه وسلم - ئه‌وه‌ له‌ به‌هه‌شتدا له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی ڕژاندووه‌ به‌سه‌ریاندا له‌ پێغه‌مبه‌ران و ڕاستگۆیان و شه‌هیدان و پیاوچاكان [ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) ] كه‌ ئه‌مانه‌یش باشترین ڕه‌فیق و هاوه‌ڵن كه‌ مرۆڤ هاوڕێیه‌تی و هاوه‌ڵێتیان بكات.

[ ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ ] ئه‌میش فه‌زڵ و چاكه‌و گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠) ] وه‌ به‌سه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ چه‌ندێ زانایه‌ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شایانى فه‌زڵ و هیدایتن.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران حه‌زه‌ری خۆتان وه‌رگرن و ئاگادار بن نه‌وه‌كو دوژمن له‌ناكاو بداته‌ سه‌رتانداو ڕیشه‌كێشتان بكات [ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ ] وه‌ ئێوه‌ هه‌ڵسن بۆ كوشتار كردنی دوژمن كۆمه‌ڵ له‌ دواى كۆمه‌ڵ و سریه‌ له‌ دواى سریه‌ [ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١) ] یاخود هه‌ر هه‌مووتان به‌یه‌ك كۆمه‌ڵ هه‌ڵسن بۆ كوشتاری دوژمن.

{هەندێك لە سیفاتی مونافیقان} [ وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ ] وه‌ هه‌یه‌ له‌ ئێوه‌ كه‌ مونافیقانن خۆیان و خه‌ڵكى تریش دوا ئه‌خه‌ن له‌ جیهاد كردن وه‌كو (عبدالله‌ى كوڕى ئوبه‌ى كوڕى سه‌لولى) گه‌وره‌ى مونافیقان [ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ تووشی به‌ڵاو موسیبه‌تێك بن له‌ كوشتن و تێكشكاندن [ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢) ] ئه‌و مونافیقانه‌ ئه‌ڵێن: خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی ڕژاند به‌سه‌ر ئێمه‌دا كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ئاماده‌ی جه‌نگه‌كه‌ نه‌بووین و وه‌ك ئه‌وان بكوژرێین یان تێكبشكێین، نازانن چ ئه‌جرو پاداشتێكیان له‌ده‌ست چووه‌ له‌ ئارام گرتن یان شه‌هید بوون.

[ وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر تووشی فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ بن له‌سه‌ركه‌وتن و ده‌ستكه‌وتنی غه‌نیمه‌ت [ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ ] ئه‌و مونافیقانه‌ خه‌فه‌ت ئه‌خۆن و ئه‌ڵێن: ئایا بۆ ئێمه‌تان به‌شدار نه‌كرد له‌ غه‌نیمه‌ت دا ئایا ئێمه‌ ئێوه‌مان خۆش ناوێ و یارمه‌تیتان ناده‌ین [ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ ] وه‌ خه‌فه‌ت ئه‌خۆن ئه‌ڵێن: خۆزگه‌ ئێمه‌ش له‌گه‌ڵیاندا بووینایه‌ [ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣) ] ئه‌و كاته‌ بردنه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ ئه‌مانبرده‌وه‌، مه‌به‌ستیان له‌وه‌یه‌ كه‌ غه‌نیمه‌تیان ده‌ست ئه‌كه‌وت نه‌ك مه‌به‌ستیان سه‌رخستنی دینی خوا بێت.

{ فەرمانكردن بە كوشتاركردن لە پێناو خوای گەورە} [ فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ] خوای گه‌وره‌ هانی باوه‌ڕداران ئه‌دا با باوه‌ڕداران ئه‌وانه‌ی كه‌ ژیانی دونیا ئه‌فرۆشن به‌ قیامه‌ت با ئه‌وانه‌ كوشتاری كافران بكه‌ن [ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا كوشتاری كافران بكات و بكوژرێت ئه‌وه‌ شه‌هیده‌و خوای گه‌وره‌ ئه‌یخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر زاڵ و سه‌ركه‌وتوو بێت به‌سه‌ر كافراندا ئه‌وه‌ ڕێزی خوای گه‌وره‌یه‌ له‌ دونیادا بۆیان و ئه‌جرو پاداشتێكی زۆریان ئه‌داته‌وه‌.

[ وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ ] ئه‌وه‌ ئێوه‌ چیتانه‌ بۆ كوشتاری كافران ناكه‌ن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌و رزگار كردنى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ لاواز كراوان و دیلن و كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر ده‌ستی كافران، یاخود ئه‌وانه‌ی كه‌ ناتوانن هیجره‌ت و كۆچ بكه‌ن له‌ مه‌ككه‌وه‌ بۆ مه‌دینه‌ له‌ پیاوان و ئافره‌تان و مناڵان، (ابن عباس) ده‌فه‌رمێت: من و دایكم له‌و كه‌سه‌ لاوازكراوانه‌ بووین له‌ مه‌ككه‌ [ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌ڵێن: خوایه‌ ده‌رمان بكه‌ له‌م شاره‌ كه‌ مه‌ككه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی زاڵم و سته‌مكاره‌ [ وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥) ] وه‌ تۆ له‌لایه‌ن خۆته‌وه‌ پشتیوان و سه‌رخه‌رو یارمه‌تیده‌رمان بۆ بنێره‌.

[ الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیماندارو باوه‌ڕدارن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی دینه‌كه‌ى كوشتار ئه‌كه‌ن [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ كافرو بێباوه‌ڕن له‌ پێناوی تاغوت و شه‌یتاندا كوشتار ئه‌كه‌ن و، گوێڕایه‌ڵى شه‌یتان ده‌كه‌ن [ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ ] ئێوه‌ كوشتاری دۆستانی شه‌یتان بكه‌ن [ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦) ] به‌ دڵنیایى نه‌خشه‌و پیلان و فڕوفێڵی شه‌یتان زۆر لاوازه‌.

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ] (عبدالرحمانى كوڕى عه‌وف) و چه‌ند هاوه‌ڵێكى له‌ مه‌ككه‌ هاتنه‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - وتیان: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ئێمه‌ كاتێك كه‌ هاوبه‌شبڕیارده‌ر بووین به‌عیززه‌ت بووین به‌ڵام كاتێك كه‌ موسڵمان بووین زه‌لیل بووین، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: من فه‌رمانم پێكراوه‌ به‌ لێبووردن و له‌م كاته‌دا كوشتار مه‌كه‌ن، به‌ڵام كاتێك كه‌ كۆچى كرد بۆ مه‌دینه‌و فه‌رمانى پێكرا به‌ كوشتار كردن هه‌ندێك نه‌یانكردو ده‌ستیان هه‌ڵگرت خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئایا نابینى ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌تادا كاتێك كه‌ جیهاد فه‌رز نه‌بوو له‌ مه‌ككه‌ بوون پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - پێی فه‌رموون: ده‌ست بگرنه‌وه‌و كوشتاری كافران مه‌كه‌ن و ته‌نها نوێژه‌كانتان بكه‌ن وه‌ زه‌كاتی ماڵتان بده‌ن [ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ ] وه‌ كاتێك كه‌ له‌ مه‌دینه‌ كوشتاری كافران فه‌رز كرا [ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً ] له‌ناو ئه‌واندا كه‌سانێك كه‌ مونافیقان بوون له‌ كافران ئه‌ترسان وه‌كو ترسانیان له‌ خوای گه‌وره‌، یاخود زیاتر له‌وان ئه‌ترسان وه‌ك له‌ خوای گه‌وره‌ [ وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ ] وه‌ ئه‌یانووت: ئه‌ی په‌روه‌ردگار تۆ بۆچی كوشتارت له‌سه‌ر ئێمه‌ فه‌رز كرد [ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ ] بۆ دوات نه‌خست بۆ كات و ماوه‌یه‌كی تر تا له‌ ژیاندا ڕامانبواردایه‌ [ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ژیان و ڕابواردنی دونیا كه‌مه‌و كۆتایی دێت [ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى ] وه‌ ڕۆژی قیامه‌ت باشتره‌ بۆ كه‌سێك كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات [ وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧) ] وه‌ ئێوه‌ هیچ زوڵم و سته‌متان لێ ناكرێ و پاداشتى خۆتان به‌ته‌واوى وه‌رده‌گرن، (فه‌تیله‌) واته‌: ئه‌و ده‌زوه‌ باریكه‌ی له‌ناو ناوكی خورمایه‌ چه‌ندێك كه‌مه‌ ئه‌وه‌نده‌ش كه‌س زوڵمی لێ ناكرێ.

{كەس لە مردن رزگاری نابێت} [ أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ] ئێوه‌ ئه‌گه‌ر خۆیشتان بشارنه‌وه‌ له‌ كوشتارو جیهادی كافران، كه‌ ئه‌جه‌لتان بێ له‌ هه‌ر شوێنێك بن مردن هه‌ر ئه‌تانگرێته‌وه‌و ده‌مرن ئه‌گه‌ر چى ئێوه‌ له‌ناو قه‌ڵای زۆر پته‌و و به‌هێزو به‌رزدا بن. { باوەڕ بوون بە قەدەری خوا} [ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر مونافیقان تووشی چاكه‌یه‌ك ببوونایه‌ له‌ رزق و رۆزى و به‌روبووم ئه‌یانووت: ئه‌مه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ [ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر تووشی به‌ڵاو موسیبه‌تێكیش ببوونایه‌ له‌ نه‌بوونى و كه‌مى به‌روبووم و مردنى منداڵ ئه‌یانووت: ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئه‌مه‌ به‌هۆی تۆو شوێنكه‌وتنى تۆوه‌ بووه‌ [ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: هه‌موو شتێك له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌و به‌ قه‌زاو قه‌ده‌رو به‌ده‌ستى خوای گه‌وره‌یه‌ [ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا (٧٨) ] ئه‌وه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ چیانه‌ بۆ له‌ قسه‌ تێ ناگه‌ن.

[ مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ] ئه‌ی مرۆڤ تۆ تووشی هه‌ر چاكه‌یه‌ك ببی له‌ ڕزق و ڕۆزی و نازو نیعمه‌ت و له‌شساغی ئه‌مه‌ هه‌مووی له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ [ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر تووشی ده‌ردو به‌ڵاو نه‌خۆشی و ناخۆشی ببی ئه‌وه‌ به‌هۆی تاوانی خۆته‌وه‌یه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر ئارام بگریت و سوپاسگوزار بیت ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یكاته‌ هۆى سڕینه‌وه‌ى تاوانه‌كانت و به‌رز بوونه‌وه‌ى پله‌ت [ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ] وه‌ ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - تۆمان ناردووه‌ وه‌كو پێغه‌مبه‌رێك بۆ لای خه‌ڵكی كه‌ دینه‌كه‌یان پێ بگه‌یه‌نی ته‌نها ئیشت ئه‌وه‌یه‌ [ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٧٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ كه‌ شایه‌ت بێ له‌نێوان تۆو خه‌ڵكیدا.

[ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ] هه‌ر كه‌سێك گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ری خوا بكات- صلى الله عليه وسلم - به‌دڵنیایی ئه‌وه‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ی كردووه‌و سه‌رفراز ده‌بێت [ وَمَنْ تَوَلَّى ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ پشت هه‌ڵكات له‌ گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - [ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا (٨٠) ] ئه‌وه‌ تۆمان نه‌ناردووه‌ كه‌ كرده‌وه‌كانیان بپارێزی ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ت له‌سه‌ره‌ كه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌یان پێ بگه‌یه‌نی، وه‌ خۆیان زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بن.

{ هەندێك لە سیفاتی مونافیقان} [ وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ ] مونافیقان لای تۆن ئه‌ڵێن: گوێڕایه‌ڵیت ئه‌كه‌ین، به‌ڵام كاتێك كه‌ له‌لای تۆ ده‌رئه‌چن و وون ده‌بن [ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ ] كۆمه‌ڵێك له‌وان قسه‌ی تۆ ئه‌گۆڕن و ده‌ستكاری ئه‌كه‌ن [ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ش ئه‌و قسانه‌ی كه‌ گۆڕیویانه‌و ده‌ستكاریان كردووه‌ له‌ نامه‌ی كرده‌وه‌كانیاندا ئه‌ینووسێ له‌ رێى فریشته‌كانه‌وه‌ تا له‌ ڕۆژی قیامه‌ت سزایان بدات [ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ] وه‌ تۆ پشتیان تێ بكه‌و وازیان لێ بێنه‌ [ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ] وه‌ پشت به‌خوای گه‌وره‌ ببه‌سته‌و كاره‌كانت ته‌نها به‌ خواى گه‌وره‌ بسپێره‌ [ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٨١) ] وه‌ به‌سه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ پشتیوان و سه‌رخه‌رو یارمه‌تیده‌رت بێت.

[ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ] ئایا بۆ بیر له‌ قورئانی پیرۆز ناكه‌نه‌وه‌و بۆ لێی ناڕوانن تا لێی بگه‌ن [ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر قورئانی پیرۆز له‌لایه‌ن جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ بوایه‌ [ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا (٨٢) ] ئه‌وه‌ ئه‌یانبینی ئیختیلاف و جیاوازی و دژ به‌یه‌كیه‌كی زۆر له‌ قورئاندا هه‌بوایه‌ به‌ڵام هیچ شتێك له‌م جۆره‌ی تیانیه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ دابه‌زیوه‌.

[ وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ ] وه‌ كاتێك كه‌ مونافیقان هه‌واڵ و پڕوپاگه‌نده‌یه‌كیان بڵاو بكردایه‌ته‌وه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ موسڵمانه‌ لاوازه‌كان بڵاویان ئه‌كرده‌وه‌و به‌قسه‌یان ئه‌كردن، ئه‌گه‌ر له‌ شتێك كه‌ هێمنی و ئارامی و سه‌ركه‌وتنی موسڵمانانی تیادا بوایه‌ یان ترس و له‌رزو تێشكانی موسڵمانانی تیا بوایه‌ یه‌كسه‌ر بڵاویان ئه‌كرده‌وه‌ به‌ قسه‌ی مونافیقانیان ئه‌كردو كاریگه‌ریان به‌سه‌ریانه‌وه‌ ئه‌بوو [ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م هه‌واڵانه‌یان بگه‌ڕاندایه‌ته‌وه‌ بۆ لای پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - وه‌ بۆ لای زانایان [ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ] ئه‌وه‌ به‌عاقڵی و زانایی و دانایى خۆیان ئه‌یانزانی كامه‌ی باشه‌ بڵاوی بكه‌نه‌وه‌و كامه‌ی خراپه‌ بڵاوى نه‌كه‌نه‌وه‌، (ئیمامى عومه‌ر) كاتێك بیستى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - خێزانه‌كانى ته‌ڵاق داوه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ هات تا چووه‌ ناو مزگه‌وته‌كه‌ بینى خه‌ڵكى باسى ئه‌م شته‌ ده‌كه‌ن، ئه‌میش ئارامى نه‌گرت تا داواى ئیزنى له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - كردو پرسیارى لێ كرد ئایا خێزانه‌كانت ته‌ڵاق داوه‌؟ فه‌رمووى نه‌خێر، ده‌ڵى منیش وتم: الله اكبر، وه‌ له‌لاى ده‌رگاى مزگه‌وته‌كه‌ راوه‌ستام و به‌ به‌رزترین ده‌نگم وتم: پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - خێزانه‌كانى ته‌ڵاق نه‌داوه‌، وه‌ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند وه‌ من بووم كه‌ له‌ كانگاى خۆى حوكمه‌كه‌م ده‌ركرد [ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا (٨٣) ] وه‌ ئه‌گه‌ر فه‌زڵ و ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ نه‌بوایه‌ له‌سه‌ر ئێوه‌ ئه‌ی موسڵمانان ئه‌وه‌ ئێوه‌ شوێن شه‌یتان ئه‌كه‌وتن ته‌نها كه‌مێكتان نه‌بێ.

[ فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - خۆت كوشتاری كافران بكه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ [ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ] وه‌ ته‌كلیف له‌ هیچ كه‌سێك ناكرێ ته‌نها له‌ نه‌فسی خۆت نه‌بێ [ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ] به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ت له‌سه‌ره‌ كه‌ هانی باوه‌ڕدارانیش بده‌ی بۆ كوشتارو جیهاد كردن [ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ كۆتایی به‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتى كافران دێنێ كه‌ (عَسَى) له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ ته‌ئكیده‌ [ وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا (٨٤) ] وه‌ تواناو ده‌سه‌ڵات و سزا و زاڵبوونی خوای گه‌وره‌ زۆر سه‌ختتره‌ به‌سه‌ر كافراندا.

[ مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا ] هه‌ر كه‌سێك تكایه‌كی باش بۆ موسڵمانێك بكات ئیشێكی شه‌رعی بۆ ڕاپه‌رێنێ ئه‌وه‌ ئه‌ویش به‌ش و پشكێك له‌و چاكه‌یه‌ی بۆ هه‌یه‌و ده‌ستى ده‌كه‌وێت [ وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك تكایه‌كی خراپ بكات ئه‌ویش به‌شێك له‌و تاوانه‌ ئه‌چێته‌ سه‌رشانی [ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا (٨٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ پارێزه‌رى كرده‌وه‌كانتانه‌و هه‌مووی ئه‌پارێزێ و ئاگای لێیه‌تی.

[ وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر سڵاوتان لێكرا ئه‌وه‌ ئێوه‌ به‌جوانترو باشتر وه‌ڵامی سه‌لامه‌كه‌ بده‌نه‌وه‌ كه‌ سوننه‌ته‌، یاخود وه‌كو خۆی وه‌ڵامى بده‌نه‌وه‌ كه‌ واجبه‌ [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا (٨٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئاگادارى هه‌موو شتێكه‌و لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ده‌كات له‌سه‌رى.

[ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] زاتی پیرۆزی الله ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله [ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ] كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌دڵنیایی كۆتان ئه‌كاته‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا كه‌ هیچ گومانێكی تیادا نیه‌ [ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا (٨٧) ] وه‌ كێ هه‌یه‌ قسه‌و هه‌واڵه‌كانی له‌ خوای گه‌وره‌ ڕاستگۆتر بێ، واته‌: كه‌س نیه‌.

{هەندێك لە سیفاتی مونافیقان} [ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ] ئه‌ی موسڵمانان ئێوه‌ چیتانه‌ بۆچى سه‌باره‌ت به‌ مونافیقان بوونه‌ته‌ دوو به‌شه‌وه‌، (زه‌یدى كوڕى سابت) ده‌فه‌رمێت: پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ده‌رچوو بۆ غه‌زاى ئوحود (سێ سه‌د) كه‌س له‌ مونافیقان كه‌ له‌گه‌ڵى ده‌رچوو بوون گه‌ڕانه‌وه‌، هاوه‌ڵانى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بوونه‌ دوو كۆمه‌ڵه‌وه‌: كۆمه‌ڵێكیان وتیان ده‌یانكوژین، كۆمه‌ڵێكیان وتیان نایانكوژین، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: مه‌دینه‌ (طيبة) یه‌و پاكه‌و، پیسه‌كان دوورده‌خاته‌وه‌ وه‌كو چۆن ئاگر پیسى زیو ناهێلێت [ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌م مونافیقانه‌ى پاشگه‌ز كرده‌وه‌و گه‌ڕانده‌وه‌و به‌هیلاكى بردن به‌ هۆى سه‌رپێچى و خراپه‌ى خۆیانه‌وه‌ [ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ ] ئایا ئێوه‌ ئه‌تانه‌وێ هیدایه‌تی كه‌سانێك بده‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ گومڕای كردوون [ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (٨٨) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ خوای گه‌وره‌ گومڕای بكات هیچ ڕێگایه‌كی نیه‌ بۆ هیدایه‌ت و ئه‌مانه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت نین وازیان لێ بێنن.

[ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً ] ئه‌و مونافیقانه‌ ئاواته‌خوازن كه‌ ئێوه‌ش كافر بن وه‌كو چۆن خۆیان كافرن تاوه‌كو له‌ كوفردا یه‌كسان بن و وه‌كو یه‌ك وابن نه‌ك ئێوه‌ موسڵمان بن، له‌ حه‌سوودی و رق و كینه‌و دوژمنایه‌تیان [ فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ ] ئێوه‌ هیچ كه‌س له‌و مونافیقانه‌ مه‌كه‌ن به‌ دۆست و سه‌رخه‌رو پشتیوانی خۆتان [ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] تا كۆچ نه‌كه‌ن له‌ پێناو خواى گه‌وره‌، ئه‌گه‌ر ڕاستگۆن و موسڵمانن با له‌ مه‌ككه‌وه‌ كۆچ بكه‌ن بۆ مه‌دینه‌ [ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو پشتیان هه‌ڵكرد له‌ كۆچ كردن و نه‌هاتن و له‌ناو كافران مانه‌وه‌ هه‌ر كاتێك ده‌سه‌ڵاتتان به‌سه‌ریان هه‌بوو بیانگرن [ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ] وه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بینیانتان بیانكوژن مادام له‌ناو كافراندا ماونه‌ته‌وه‌ حیسابی كافرانیان بۆ بكه‌ن خۆیشیان له‌ ئه‌سڵدا مونافیقن [ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٨٩) ] وه‌ هیچ كه‌سێك له‌وان مه‌كه‌ن به‌ پشتیوان و سه‌رخه‌رو دۆست و یارمه‌تیده‌ری خۆتان.

[ إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ ] ته‌نها ئه‌و مونافیقانه‌ نه‌بێ كه‌ له‌ناو قه‌ومێكی كافران كه‌ ئێوه‌ په‌یوه‌ندی و به‌ڵێننامه‌ له‌ نێوانتاندا هه‌یه‌ ئه‌وا كوشتاری ئه‌و مونافیقانه‌ مه‌كه‌ن [ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ ] یاخود دێن سنگیان ته‌سك بۆته‌وه‌، واته‌ خۆیان گرتۆته‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ كافراندا كوشتاری ئێوه‌ ناكه‌ن نه‌ كوشتارى ئێوه‌ ئه‌كه‌ن نه‌ كوشتاری قه‌ومه‌كه‌ی خۆیان ئه‌كه‌ن له‌و نێوانه‌دا ماونه‌ته‌وه‌ [ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ ] خوای گه‌وره‌ وه‌كو تاقیكردنه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ویستی لێ بوایه‌ ئه‌وانی زاڵ ئه‌كرد به‌سه‌ر ئێوه‌ی ئیمانداردا وه‌ كوشتاری ئێوه‌یان ئه‌كرد [ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان خۆیان دوور گرت و كوشتاری ئێوه‌یان نه‌كرد [ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ ] وه‌ ڕه‌غبه‌تیان هه‌بوو كه‌ ئاشته‌واییتان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن [ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا (٩٠) ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ ڕێگای نه‌داوه‌ كه‌ ئێوه‌ كوشتاری ئه‌وان بكه‌ن یاخود به‌ ئه‌سیری بیانگرن واته‌: ئه‌م دوو كۆمه‌ڵه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ مونافیقن و له‌ناو كافرانێكان كه‌ ئێوه‌ عه‌هدو په‌یمانتان له‌گه‌ڵیان هه‌یه‌ كوشتاری ئه‌و مونافیقانه‌ مه‌كه‌ن، ئه‌وانه‌یشی كه‌ خۆیان دوور گرتووه‌ نه‌ كوشتاری ئێوه‌ ئه‌كه‌ن و نه‌ كوشتاری كافران ئه‌كه‌ن و حه‌زیان له‌ صوڵح و ئاشته‌واییه‌ ئه‌وه‌ كوشتاری ئه‌وانیش مه‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌و مونافیقانه‌ی له‌ناو كافراندا ماونه‌ته‌وه‌ كه‌ كوشتاری ئه‌و كافرانه‌ ئه‌كه‌ن كوشتاری ئه‌وانیش بكه‌ن ئه‌بوایه‌ كۆچیان بكردایه‌.

[ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ ] وه‌ كه‌سانێكی تریش ئه‌بینن كه‌ ئه‌یانه‌وێ ئه‌مین بن له‌ ئێوه‌و له‌ كافرانیش [ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا ] وه‌ هه‌ر كاتێك كافران بانگیان بكه‌ن بۆ شه‌ریك دانان بۆ خواى گه‌وره‌و كوشتاری موسڵمانان ئه‌وان پاشگه‌ز ئه‌بنه‌وه‌و ئه‌ڕۆنه‌وه‌ ناویان و وه‌ڵامیان ئه‌ده‌نه‌وه‌ [ فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ ] ئه‌گه‌ر خۆیان دوور نه‌گرن له‌ كوشتاری ئێوه‌ وه‌ عه‌هدو په‌یمانی ئاشته‌وایی و سلمیان به‌ئێوه‌ نه‌دا [ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ ] وه‌ ده‌ستی خۆیان نه‌گرته‌وه‌ له‌ كوشتاری ئێوه‌ [ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ] ئه‌وه‌ ئه‌وانیش به‌ دیل بگرن، وه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك پێیان گه‌یشتن و ده‌ستان به‌سه‌ریاندا ڕۆیشت و زاڵ بوون به‌سه‌ریان كوشتاریان بكه‌ن [ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١) ] ئا ئه‌مانه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ڵگه‌ی ئاشكرای ئێوه‌ی زاڵ كردووه‌ به‌سه‌ریاندا وه‌ كوشتاریان بكه‌ن.

{كەفارەتی كوشتنی هەڵە} [ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ] وه‌ بۆ هیچ باوه‌ڕدارێك نیه‌ باوه‌ڕدارێك بكوژێ ته‌نها مه‌گه‌ر به‌هه‌ڵه‌و به‌نه‌زانین ئه‌گه‌رنا به‌مه‌به‌ست حه‌رامه‌و تاوانی گه‌وره‌یه‌ [ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً ] وه‌ ئه‌گه‌ر باوه‌ڕدارێك باوه‌ڕدارێكی كوشت به‌هه‌ڵه‌ [ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ] ئه‌وه‌ ئه‌بێ كۆیله‌یه‌كی باوه‌ڕدار ئازاد بكات چ پیاو بێ یان ئافره‌ت [ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ ] وه‌ ئه‌بێ كه‌سوكارى بكوژه‌كه‌ (دیه‌) و خوێنی كوژراوه‌كه‌ بده‌ن به‌ وه‌ره‌سه‌و میراتگرى كوژراوه‌كه‌ (مُسَلَّمَةٌ) واته‌: ته‌سلیمی بكات و بیدات [ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا ] ئیلا ئه‌گه‌ر هاتوو كه‌سوكاری كوژراوه‌كه‌ خۆش بوون و كردیان به‌صه‌ده‌قه‌، خوای گه‌وره‌ به‌صه‌ده‌قه‌ ناوی بردووه‌ ئه‌مه‌یش هاندانه‌ بۆ لێ بووردن [ فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر موسڵمانێك به‌هه‌ڵه‌ موسڵمانێكی كوشت له‌ وڵاتی كافراندا له‌ناو ئه‌و كافرانه‌ی كه‌ كوشتاری موسڵمان ئه‌كه‌ن ئه‌و موسڵمانه‌ كۆچی نه‌كردبوو له‌وێ كوژرا ئه‌وه‌ خوێنی نیه‌ به‌ڵكو ته‌نها ئه‌م كه‌سه‌ی كه‌ كووشتوویه‌تی كۆیله‌یه‌كی باوه‌ڕدار ئازاد ده‌كات پیاو بێ یان ئافره‌ت [ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو باوه‌ڕدارێك كوژرا به‌هه‌ڵه‌ له‌ناو كافرانێكدا كه‌ ئێوه‌ عه‌هدو به‌ڵێنتان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵیاندا [ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ ] ئه‌وه‌ ئه‌بێ خوێنه‌كه‌ی بدات به‌ كه‌سوكاری كوژراوه‌كه‌ [ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ] وه‌ ئه‌بێ كۆیله‌یه‌كی باوه‌ڕداریش ئازاد بكات [ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كۆیله‌ نه‌بوو وه‌كو ئێستا له‌م سه‌رده‌مه‌دا [ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ ] ئه‌بێ دوو مانگی له‌سه‌ر یه‌ك به‌ڕۆژوو بێ ئه‌و كاته‌ خوای گه‌وره‌ ته‌وبه‌ی لێ قبووڵ ئه‌كات، واته‌: یه‌كه‌م ئه‌بێ خوێنه‌كه‌ی بدات به‌ كه‌سوكاری كوژراوه‌كه‌و میراتگرانی، وه‌ ئه‌بێ دوو مانگیش له‌سه‌ر یه‌ك به‌ڕۆژوو بێ ئه‌و كاته‌ خوای گه‌وره‌ ته‌وبه‌ی لێ قبووڵ ده‌كات، دوو مانگ له‌سه‌ر یه‌ك ئه‌گه‌ر هاتوو مانگێك یان زیاتر به‌ڕۆژوو بوو پاشان ڕۆژێك به‌ڕۆژوو نه‌بوو به‌بێ عوزر ئه‌بێ له‌ یه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێ بكاته‌وه‌ ئیلا ئه‌گه‌ر عوزری هه‌بوو وه‌كو ئافره‌ت ئه‌كه‌وێته‌ سووڕی مانگانه‌وه‌، پیاوه‌ له‌سه‌فه‌ردایه‌ یان نه‌خۆش ئه‌كه‌وێ ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ڕه‌مه‌زاندا عوزره‌ لێره‌شدا عوزره‌ [ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٩٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

{سزای كوشتنی باوەڕدار بە عەمدی} [ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك باوه‌ڕدارێك بكوژێ به‌عه‌مدی و مه‌به‌ستی كوشتنی بێ به‌شتێك كه‌ پێى بكوژێت وه‌كو ئه‌وه‌ى ته‌قه‌ی لێ بكات یان به‌ شمشێرو چه‌قۆ لێیبدات [ فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا ] ئه‌وه‌ سزای ئه‌و كه‌سه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌ وه‌ به‌نه‌مری تیایدا ئه‌مێنێته‌وه‌ [ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (٩٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ غه‌زه‌بی لێ ئه‌گرێ وه‌ نه‌فره‌تی لێ ده‌كات و له‌ ڕه‌حمه‌تی خۆی ده‌ری ده‌كات وه‌ سزایه‌كی زۆر گه‌وره‌ی بۆ ئه‌و كه‌سه‌ ئاماده‌ كردووه‌، به‌ڵام به‌هه‌میشه‌یی له‌ ئاگری دۆزه‌خدا نامێنێته‌وه‌ بچێته‌ دۆزه‌خیش دواتر ده‌رئه‌چێت ئه‌وه‌ عه‌قیده‌ی ئه‌هلی سوننه‌و جه‌ماعه‌یه‌، به‌ڵام له‌ دونیادا كه‌سوكارى كوژراوه‌كه‌ سه‌رپشكن له‌ نێوان كوشتنه‌وه‌ى له‌لایه‌ن حاكمه‌وه‌ یان وه‌رگرتنى خوێنه‌كه‌ى یان لێخۆشبوونى.

{دڵنیابوون پێش كوشتن لە كاتی غەزادا} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ده‌رچوون بۆ جیهاد كردن له‌پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌وه‌ ئێوه‌ ته‌ئكیدو دڵنیایی بكه‌ن له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌یانكوژن بزانن ئایا باوه‌ڕدارن یان نا [ وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا ] ئه‌گه‌ر هاتوو كه‌سێك (السَّلَامَ) واته‌: ووشه‌ی ئیسلام و شه‌هاده‌و (لا إله‌ إلا الله) ی وت ئیتر ئێوه‌ پێی مه‌ڵێن تۆ موسڵمان نیت مادام شایه‌تمانی هێنا ئه‌وه‌ به‌ موسڵمان حیسابه‌، یاخود هه‌ر كه‌سێك كه‌ سه‌لامی لێتان كرد ئه‌وه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ باوه‌ڕداره‌ (ابن عباس) ئه‌فه‌رمووێ: پیاوێك له‌ (به‌نی سوله‌یم) به‌ ته‌نیشت هه‌ندێ له‌ صه‌حابه‌ی پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - ڕه‌ت بوو ئه‌م شوانی مه‌ڕ بوو سه‌لامی لێیان كرد ئه‌وانیش وتیان: ئه‌وه‌ بۆیه‌ سه‌لامی كرد بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی بپارێزێ كوشتیان وه‌ غه‌نیمه‌كه‌یان هێنا بۆ لای پێغه‌مبه‌رو- صلى الله عليه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زی و خوای گه‌وره‌ نه‌هی كرد هه‌ر كه‌سێك سه‌لامی كرد ئێوه‌ مه‌ڵێن: تۆ باوه‌ڕدار نیت ئه‌وه‌ی سه‌لامی كرد دیاره‌ موسڵمانه‌ بۆیه‌ سه‌لام ده‌كات [ تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] ئایا ئێوه‌ مه‌به‌ستتان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دونیا به‌ده‌ست بێنن بۆ ئه‌وه‌ی غه‌نیمه‌كه‌ی به‌رن [ فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ ] غه‌نیمه‌ت و پاداشتی زۆر گه‌وره‌ لای خوای گه‌وره‌یه‌ [ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ ] ئێوه‌ش پێشتر خۆتان كافر بوون وه‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ موسڵمان بوون خوێنتان پارێزرا [ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی ڕژاند به‌سه‌رتانداو هیدایه‌تی دان [ فَتَبَيَّنُوا ] دیسان خوای گه‌وره‌ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ دڵنیایى بكه‌ن له‌ كاتی غه‌زاو جه‌نگدا پێش ئه‌وه‌ی كه‌سێك بكوژن بزانن موسڵمانه‌ یان نا [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (٩٤) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌، وه‌ زانیاریه‌كی وورده‌كاری هه‌یه‌ به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه‌.

{موجاهیدان‌و دانیشتووان یەكسان نین} [ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دانیشتوونه‌ له‌ باوه‌ڕداران و جیهاد ناكه‌ن یه‌كسان نین له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ جیهاد ئه‌كه‌ن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ به‌ماڵ و نه‌فسی خۆیان، كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بانگى (زه‌ید)ى كردو ئه‌ویش نوسى، وه‌ (عبدالله¬ى كوڕى ئوم مه‌كتوم) كه‌ نابینا بوو شه‌كواى نابیناییه‌كه‌ى كرد خواى گه‌وره‌ ئه‌م به‌شه‌ى ترى دابه‌زاند: [ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ] ته‌نها ئه‌وانه‌ی كه‌ عوزری شه‌رعیان هه‌یه‌ له‌ كوێر و شه‌ل و نه‌خۆش ئه‌وانه‌ عوزره‌كه‌یان قبووڵه‌ وه‌ له‌و پاداشته‌ به‌شدارن [ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً ] ئه‌و موجاهیدانه‌ی به‌ماڵ و نه‌فسی خۆیان جیهاد ئه‌كه‌ن خوای گه‌وره‌ فه‌زڵیانی داوه‌ به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دانیشتوونه‌ به‌ پله‌یه‌ك، واته‌: پله‌یه‌كی یه‌كجار گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتێكی یه‌كجار گه‌وره‌یان هه‌یه‌ [ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى ] به‌ڵام هه‌ردوو لایان ئه‌وانه‌ی كه‌ جیهاد ئه‌كه‌ن و ئه‌وانه‌یشى كه‌ نایكه‌ن مادام باوه‌ڕدارن خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی پاداشت و به‌هه‌شتی به‌هه‌ردوو لایان داوه‌، ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ جیهاد فه‌رزی كیفایه‌یه‌ [ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) ] دیسان خوای گه‌وره‌ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ فه‌زڵی موجاهیده‌كانی داوه‌ به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ دانیشتوونه‌و جیهاد ناكه‌ن به‌ ئه‌جرو پاداشتێكی یه‌كجار گه‌وره‌.

[ دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً ] ئه‌جرو پاداشته‌كه‌ش چه‌نده‌ها پله‌یه‌ له‌ پله‌كانی به‌هه‌شت كه‌ به‌هه‌شت سه‌د پله‌یه‌ وه‌ك پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ خوای گه‌وره‌ دایناوه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ جیهاد ئه‌كه‌ن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ نێوان هه‌ر دوو پله‌ نێوان ئاسمان و زه‌وی چه‌ندێ فراوانه‌ ئه‌وه‌نده‌ فراوانه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ لێیشیان خۆش ئه‌بێ، وه‌ ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی خۆی ئه‌ڕژێنێ به‌سه‌ریان [ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

{ كۆچ كردن بۆ وڵاتی موسڵمانان} [ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ ] كه‌سانێك له‌ موسڵمانان له‌ناو هاوبه‌شبڕیارده‌ران مابوونه‌وه‌و ره‌شایى ئه‌وانیان زیاد كردبوو له‌ دژى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم -، وه‌ كه‌ موسڵمانان كوشتاری كافرانیان ده‌كرد تیرێك به‌ر یه‌كێكیان ده‌كه‌وت و ده‌یكوشت یان ده‌كوژران خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ فریشته‌ی گیانكێشان گیانیان ئه‌كێشێ كه‌ زوڵمیان له‌ نه‌فسی خۆیان كردووه‌ له‌ مه‌ككه‌وه‌ كۆچیان نه‌كردووه‌ بۆ مه‌دینه‌ وه‌ له‌ناو كافراندا ماونه‌ته‌وه‌ وه‌ نه‌یانتوانیوه‌ دروشمه‌كانی دین جێبه‌جێ بكه‌ن [ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ ] كاتێك كه‌ ڕوحیان ئه‌كێشن مه‌لائیكه‌ت سه‌رزه‌نشتیان ده‌كات و پێیان ئه‌ڵێن: ئێوه‌ له‌ كوێ بوون و بۆ له‌ناو كافران مانه‌وه‌و كۆچتان نه‌كرد؟ [ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ ] ئه‌وانیش ئه‌ڵێن: ئێمه‌ لاوازو زه‌عیف و بێده‌سه‌ڵات بووین له‌سه‌ر زه‌ویدا نه‌مانئه‌توانی دینه‌كه‌مان ئاشكرا بكه‌ین له‌به‌ر كافران و نه‌مانده‌توانى كۆچ بكه‌ین [ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا ] مه‌لائیكه‌ت پێیان ئه‌فه‌رموون: ئایا زه‌وی خوای گه‌وره‌ فراوان نه‌بوو تا هیجره‌ت و كۆچ بكه‌ن و بڕۆن بۆ شوێنێكی تر كه‌ بتوانن دروشمی دینه‌كه‌تان ئاشكرا بكه‌ن واته‌: ئه‌و عوزره‌یان لێ قبووڵ ناكرێ [ فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) ] شوێنی ئه‌م كه‌سانه‌ دۆزه‌خه‌ كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌، هه‌ر چه‌نده‌ باوه‌ڕداریش بوونه‌ به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ناو كافراندا ماونه‌ته‌وه‌و كۆچیان نه‌كردووه‌و نه‌یانتوانیوه‌ دروشمه‌كانی دین ئاشكرا بكه‌ن، ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ نه‌یتوانی دینه‌كه‌ی ئاشكرا بكات واجبه‌ له‌ وڵاتی كافرانه‌وه‌ كۆچ بكات بۆ وڵاتی ئیسلام، نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌.

[ إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا (٩٨) ] ته‌نها ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا لاوازو زه‌عیف كرابوون له‌لایه‌ن كافرانه‌وه‌ یان خۆیان زه‌عیف و لاوازو بێده‌سه‌ڵات بوونه‌ له‌ پیاو و ئافره‌ت و مناڵ و نه‌خۆشی به‌رده‌وام وه‌كو شه‌ل و كوێر كه‌ ناتوانن هۆكاره‌كانی خۆ ڕزگار كردن بیگرنه‌ به‌رو خۆیان ڕزگار بكه‌ن وه‌ ڕێگا نازانن له‌وانه‌یه‌ ئه‌گه‌ر كۆچیش بكه‌ن له‌و ڕێگایه‌ تیاچن .

[ فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ ] به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ له‌م كه‌سانه‌ خۆش ئه‌بێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عوزره‌كه‌یان شه‌رعیه‌ وه‌ ڕاستگۆ بوونه‌، (عَسَى) له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ ته‌حقیق و ته‌ئكیده‌ [ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێبوورده‌و لێخۆشبووه‌.

[ وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا كۆچ بكات و نیه‌تی بۆ خوای گه‌وره‌ بێ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا په‌ناگه‌و شوراو شوێنی باش و فراوان و ڕزقی فراوانی پێ ئه‌به‌خشێ، كه‌ ئه‌مه‌ هاندانه‌ بۆ كۆچ كردن و نه‌مانه‌وه‌ له‌ناو كافراندا [ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ] (زه‌مڕه‌ی كوڕی جوندوب) نه‌خۆشبوو به‌ كه‌سوكارى وت له‌ مه‌ككه‌ ده‌رم بكه‌ن من هه‌ست به‌ گه‌رمى ده‌كه‌م وتیان بۆ كوێ ده‌رت بكه‌ین؟ به‌ده‌ستى ئاماژه‌ى بۆ مه‌دینه‌ كرد، له‌ ماڵی خۆی ده‌رچوو كۆچ بكات له‌ وڵاتی شیركه‌وه‌ بۆ لای پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - پێش ئه‌وه‌ی بگاته‌ لاى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - له‌ ڕێگا مرد خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ماڵ خۆی ده‌رچێ نیه‌تی كۆچ كردن بێ بۆ لای خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - به‌و نیه‌ته‌ پاكه‌وه‌ [ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ] پاشان مردن پێی بگات و له‌ ڕێگادا بمرێ ئه‌مه‌ ئه‌جرو پاداشتی ته‌واوی لای خوای گه‌وره‌ بۆ جێگیر ئه‌بێ و ده‌ست ئه‌كه‌وێ با نه‌شگه‌یشتبێته‌ شوێنی خۆی، [ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٠) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

{كورتكردنەوەی نوێژەكان لەكاتی سەفەردا} [ وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو ئێوه‌ سه‌فه‌رتان كرد له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌وا تاوانبار نابن كه‌ نوێژه‌كانتان كورت بكه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌وه‌ ترسان كافران تووشی فیتنه‌تان بكه‌ن و به‌سه‌رتاندا زاڵ بن و بتانكوژن واته‌: له‌ كاتی ترسدا كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا نوێژ كورت ئه‌كرایه‌وه‌ ته‌نها له‌ كاتی ترس، وه‌ ئه‌گه‌ر ترس نه‌بوایه‌ نوێژ كورت نه‌ئه‌كرایه‌وه‌ به‌ڵام پاشان له‌ سوننه‌تدا هاتووه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێك سه‌فه‌ری كرد وه‌ ترسیشی له‌سه‌ر نه‌بوو ئه‌وه‌ هه‌ر نوێژه‌كانی كورت ئه‌كاته‌وه‌و پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - وه‌ صه‌حابه‌ش دوای پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - كردوویانه‌ [ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا (١٠١) ] به‌ دڵنیایى كافران بۆ ئێوه‌ی موسڵمان دوژمنێكی زۆر ئاشكران و دژایه‌تی خۆیان بۆ ئێوه‌ ئاشكرا كردووه‌.

{تەشریع بوونی نوێژی ترس} [ وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ ] (ئه‌بى عه‌ییاشى زورقى) ده‌فه‌رمێت: ئێمه‌ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌رى خوادا- صلى الله عليه وسلم - بووین له‌ (عه‌سه‌فان) كافران رووبه‌ڕوومان بوونه‌وه‌ كه‌ (خالیدى كوڕى وه‌لید) سه‌ركرده‌یان بوو، وه‌ ئه‌وان له‌ نێوان ئێمه‌و قیبله‌دا بوون، پێغه‌مبه‌رى خوا- صلى الله عليه وسلم - نوێژى نیوه‌ڕۆى بۆ كردین، ئه‌وان وتیان موسڵمانان له‌ حاڵه‌تێكدا بوون ده‌مانتوانى له‌ناكاو بده‌ین به‌سه‌ریاندا و له‌ناویان ببه‌ین، پاشان وتیان ئێستا نوێژى عه‌صر دێت كه‌ له‌ خۆیان و منداڵه‌كانیان له‌لایان خۆشه‌ویستتره‌ ده‌ده‌ین به‌سه‌ریاندا، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى له‌ نێوان نیوه‌ڕۆ و عه‌صردا دابه‌زاندو نوێژى ترسى ته‌شریع كرد، ئه‌ی محمد – صلی الله علیه وسلم - كاتێك كه‌ تۆ له‌ناو صه‌حابه‌دا بوویت له‌كاتی غه‌زاو جه‌نگدا به‌رامبه‌ر كافران وه‌ كه‌ پێشنوێژیت بۆیان كرد [ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ ] با كۆمه‌ڵێك له‌ صه‌حابه‌ له‌گه‌ڵ تۆدا نوێژ بكه‌ن واته‌: بیانكه‌نه‌ دوو به‌شه‌وه‌ به‌شێكیان به‌رامبه‌ر دوژمن ڕاوه‌ستن و به‌شێكیشیان له‌گه‌ڵ تۆدا نوێژ بكه‌ن [ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ نوێژت له‌گه‌ڵدا ئه‌كه‌ن ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یان با چه‌كیشیان پێ بێت [ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ ] ئه‌مانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵتدا نوێژ ئه‌كه‌ن چوونه‌ سوجده‌وه‌ با ئه‌وانه‌ی تر له‌ پشتانه‌وه‌ چاودێری ئێوه‌ بكه‌ن و له‌به‌رامبه‌ر دوژمن ڕابوه‌ستن بۆ پاسه‌وانی [ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ ] وه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی كه‌ نوێژیان نه‌كردووه‌ له‌به‌رامبه‌ر دوژمن ڕاوه‌ستاون ئینجا با ئه‌وان بێن ئه‌مانه‌ی كه‌ نوێژیان كردووه‌ بچنه‌ شوێن ئه‌وان ئه‌وان بێنه‌ شوێن ئه‌مان ئه‌مانیش نوێژ بكه‌ن [ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ] ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ش با حه‌زه‌ری خۆیان بكه‌ن وه‌ چه‌كه‌كانیان پێ بێت، كه‌ ئه‌مه‌ (صَلَاةُ الْخَوْفِ) نوێژی ترسه‌ كه‌ شێوازی زۆری هه‌یه‌ له‌ كتێبی فه‌رمووده‌و فیقهدا باسكراوه‌و ڕوون كراوه‌ته‌وه‌ جاری وا هه‌یه‌ هه‌ر كۆمه‌ڵێكیان دوو ڕكات دوو ڕكات ئه‌كه‌ن و پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - چوار ده‌كات، وه‌ جاری وا هه‌یه‌ هه‌ر كۆمه‌ڵێكیان یه‌ك ڕكات یه‌ك ڕكات ئه‌كه‌ن وه‌ پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - دوو ڕكات ده‌كات پاشان هه‌موویان به‌یه‌كه‌وه‌ سه‌لام ئه‌ده‌نه‌وه‌ یان به‌ چه‌ند شێوازێكی تر، كه‌ ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌یه‌كى به‌هێزه‌ له‌سه‌ر واجب بوونى نوێژى جه‌ماعه‌ت، كه‌ له‌ كاتى ترس و رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى دوژمن خواى گه‌وره‌ فه‌رمان بكات به‌ نوێژى جه‌ماعه‌ت ئه‌ى ئه‌گه‌ر ترس نه‌بوو وه‌ له‌ شارى خۆت بوویت چۆن واجب نیه‌؟! [ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً ] كافران ئاواته‌خوازن كه‌ ئێوه‌ بێئاگابن له‌ چه‌ك و شتومه‌كتان به‌سه‌ختی دێن به‌یه‌كجار به‌هه‌موو هێزو توانایان په‌لامارتان ئه‌ده‌ن و له‌ناوتان ئه‌به‌ن [ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ] وه‌ تاوانبار نابن و ئاسانكاریتان بۆ كراوه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو باران بوو بارانه‌كه‌ ئازاری ئه‌دان، یاخود نه‌خۆش بوون (كه‌ عبدالرحمنى كوڕى عه‌وف بریندار بوو) چه‌كه‌كانتان دابنێن به‌ڵام حه‌زه‌ری خۆتان وه‌ربگرن [ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ بۆ كافران و بێباوه‌ڕان سزای بۆیان داناوه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خدا كه‌ سه‌رشۆڕو ڕیسوا ئه‌كرێن.

[ فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو له‌ نوێژ ته‌واو بوون نوێژی ترس كه‌ به‌رامبه‌ر دوژمنن ئه‌وه‌ ئێوه‌ زیكری خوای گه‌وره‌ بكه‌ن له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكتاندا كه‌ به‌پێوه‌ بوون یان دانیشتبوون یاخود ڕاكشا بوون له‌سه‌ر لایه‌كانتان [ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو هێمن و ئارام بوون و ترسی دوژمنتان له‌سه‌ر نه‌ما ئه‌وه‌ وه‌كو جاران نوێژه‌كانتان بكه‌ن به‌پێوه‌و ڕوو له‌ قیبله‌و به‌ ركوع و سجودو به‌ته‌واوی بیكه‌ن [ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣) ] به‌ دڵنیایى نوێژ كردن فه‌رز كراوه‌ له‌سه‌ر ئیمانداران وه‌ كاتی دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌ له‌ كه‌یه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات وه‌ له‌كه‌یدا كۆتایی دێت نابێ له‌وه‌ دوابخرێ ئیلا ئه‌گه‌ر كه‌سێك عوزری هه‌بێ وه‌كو خه‌وتن یاخود له‌ بیرچوون ئه‌گه‌رنا له‌ كاتی ترسیشدا له‌ ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی دوژمنیشدا خوای گه‌وره‌ ڕێگه‌ی نه‌دا كه‌ نوێژه‌كانیان دوابخه‌ن وه‌ به‌جه‌ماعه‌تیش فه‌رمانی پێ كردن كه‌ بیكه‌ن.

[ وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ ] وه‌ ئێوه‌ خۆتان لاواز مه‌كه‌ن له‌ گه‌ڕان به‌دوای دوژمندا به‌ڵكو هێزو قوه‌ت ده‌ربڕن و له‌ هه‌موو شوێنێك بۆیان دابنیشن و له‌ كه‌میندا بن بۆیان [ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئێش و ئازارتان هه‌بێ له‌كاتی جه‌نگدا له‌ گه‌رماو ناخۆشی و سه‌ختی جه‌نگ [ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ ] ئه‌وه‌ كافرانیش وه‌كو ئێوه‌ هه‌مان ئێش و ئازارو ناڕه‌حه‌تیان تووش ئه‌بێ [ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ] به‌ڵام ئێوه‌ به‌ ئومێدی ئه‌جرو پاداشتی خواى گه‌وره‌ن به‌ڵام ئه‌وان به‌ ئومێدی ئه‌و ئه‌جرو پاداشته‌ش نین له‌به‌ر كافر بوون و بێباوه‌ڕ بوونیان كه‌واته‌ ئێوه‌ شایه‌نترن به‌وه‌ی كه‌ صه‌بر بگرن [ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه.

[ إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئێمه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان بۆ دابه‌زاندوویت كه‌ حه‌قه‌ [ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ ] بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ حوكم و بڕیار له‌ نێوان خه‌ڵكیدا بده‌ی به‌حه‌ق و دادپه‌روه‌ری [ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ ] به‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ نیشانت ئه‌دا به‌وه‌حی یان به‌ ئیلهام یان ڕێنماییت ده‌كات [ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) ] هۆی هاتنه‌ خواره‌وه‌ی ئه‌م ئایه‌ته‌: پیاوێك له‌ مونافیقان له‌ (به‌نی ئه‌به‌یڕه‌ق) له‌ جووله‌كه‌یه‌ك خواردن و چه‌ك و ئه‌و شتانه‌ی دزی، وه‌ دواتر پیاوچاكێكی له‌ ئه‌نصاریه‌كان پێ تۆمه‌تبار كرد، دوای ئه‌وه‌ هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكى هه‌ستیان كرد كه‌ دزه‌كه‌ كێیه‌و چوون له‌لای پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - به‌رگریان له‌ دزه‌كه‌ كرد، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: وه‌ ئێوه‌ مشتومڕو به‌رگری له‌و كه‌سانه‌ مه‌كه‌ن كه‌ دزی ئه‌كه‌ن و خائین و ناپاكن تا نه‌زانی كێ له‌سه‌ر حه‌قه‌و كێ له‌سه‌ر حه‌ق نیه‌.

[ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ] وه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رگریت له‌و كه‌سه‌ كرد له‌ (به‌نی ئه‌به‌یڕه‌ق) [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ ] وه‌ تۆ موجاده‌له‌و موناقه‌شه‌و ده‌مه‌قاڵێ و به‌رگری له‌و كه‌سانه‌ مه‌كه‌ كه‌ خیانه‌ت ئه‌كه‌ن له‌ خۆیان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر كه‌سێك دزی بكات یان سته‌م بكات ئه‌وه‌ خیانه‌ت و زوڵمی له‌خۆی كردووه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ناوێ كه‌ زۆر خیانه‌تكارو ناپاكن وه‌ زۆر تاوانبارن.

[ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ ] دووڕووه‌كان خۆیان له‌ خه‌ڵكی ئه‌شارنه‌وه‌ له‌ كاتى تاواندا، به‌ڵام به‌ كردنی ئه‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ خۆیان له‌ خوای گه‌وره‌ ناشارنه‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ وازی لێ بێنن له‌ كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یانبینێ [ وَهُوَ مَعَهُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵیاندایه‌ به‌ بینین و بیستن و زانیاری و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خۆی [ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ ] كاتێك كه‌ له‌ شه‌ودا بیروبۆچوون ئه‌گۆڕنه‌وه‌و پیلان دائه‌نێن به‌شتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی ڕازی نیه‌ [ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زانیارى هه‌یه‌و زانیارى خوای گه‌وره‌ ده‌وری ئه‌وانی داوه‌و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

[ هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] وه‌ ئێوه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ده‌مه‌قاڵێ و مشتومڕو موناقه‌شه‌و به‌رگریتان له‌وان كرد له‌ ژیانی دونیادا [ فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] ئه‌ی له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا كێ هه‌یه‌ له‌لای خوای گه‌وره‌ به‌رگریان لێ بكات و موناقه‌شه‌یان له‌سه‌ر بكات [ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (١٠٩) ] یان كێ هه‌یه‌ كه‌ وه‌كیلی ئه‌وان بێت و له‌ جیاتی ئه‌وان قسه‌ بكات، واته‌: كه‌س نیه‌.

[ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك خراپه‌و تاوانێك بكات گه‌وره‌ بێت یان بچوك یان زوڵم و سته‌م له‌ نه‌فسی خۆی بكات به‌وه‌ی كه‌ تاوان بكات یان ده‌ستدرێژی بكاته‌ سه‌ر خه‌ڵكی [ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ ] پاشان داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكات و ده‌ست هه‌ڵگرێ له‌و تاوانه‌ [ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) ] ئه‌بینێ كه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش تاوان به‌ده‌ست بێنێ ئه‌وه‌ سه‌ره‌نجامی خراپه‌كه‌ی بۆ نه‌فسی خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ تاوانێك بكات به‌مه‌به‌ست یان به‌ بێ مه‌به‌ست، یان وتراوه‌: (خَطِيئَةً) تاوانی بچووكه‌ (إِثْم)یش تاوانی گه‌وره‌یه‌، یان هه‌ر كه‌سێك تاوان ئه‌نجام بدات [ ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا ] خۆی تاوانه‌كه‌ ئه‌نجام بدات پاشان بیداته‌ پاڵ كه‌سێكی بێ تاوان [ فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢) ] ئه‌مه‌ به‌ڕاستی بوهتانی كردووه‌و درۆی هه‌ڵبه‌ستووه‌ بۆ ئه‌و كه‌سه‌ بێتاوانه‌ وه‌ تاوانێكی ئاشكرای كردووه.

[ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر فه‌زڵ و چاكه‌و ڕه‌حمه‌ت و سۆزی خوای گه‌وره‌ نه‌بوایه‌ ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - بۆ تۆ و موسڵمانان [ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ ] ئه‌وا كۆمه‌ڵێك له‌ خه‌ڵكی وویستیان تۆ به‌هه‌ڵه‌دا به‌رن، له‌ چیرۆكی به‌نی ئه‌به‌یڕه‌قدا كه‌ كۆمه‌ڵێك به‌رگریان لێ كرد [ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ ] به‌ڵام ئه‌مانه‌ ته‌نها خۆیان گومڕا ئه‌كه‌ن و خۆیان وێڵ ئه‌كه‌ن و له‌ حه‌ق لائه‌ده‌ن [ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ ] وه‌ هیچ زیانێك به‌تۆ ناگه‌یه‌نن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌تپارێزێ وه‌ ئاگادارت ئه‌كاته‌وه‌ [ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ قورئانی پیرۆزو سوننه‌تیشی بۆ تۆ دابه‌زاندووه‌، حیكمه‌ت واته‌: سوننه‌ت [ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ ] وه‌ فێری ئه‌و شتانه‌ى كردوویت كه‌ له‌ پێش ئه‌وه‌ی وه‌حیت بۆ بێت و تۆ ببیت به‌ پێغه‌مبه‌ر نه‌ت ئه‌زانی [ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣) ] وه‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ر تۆوه‌ یه‌كجار گه‌وره‌یه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ وه‌حی بۆت دابه‌زاندو كردتی به‌ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله علیه وسلم - .

[ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ ] خێر له‌ زۆرێك له‌ چپه‌ چپ و نهێنی قسه‌كردنى خه‌ڵكیدا نیه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی له‌ تاواندایه‌ [ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ ] ته‌نها مه‌گه‌ر كه‌سانێ كه‌ فه‌رمان بكه‌ن به‌ صه‌ده‌قه‌و به‌خێر كردن بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بێ به‌ ڕیا [ أَوْ مَعْرُوفٍ ] یان فه‌رمان بكه‌ن به‌چاكه‌ [ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ ] یاخود چاكسازی و صوڵح بكه‌ن له‌ نێوان خه‌ڵكی [ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك ئه‌م شتانه‌ بكات و نیه‌ت و مه‌به‌ستی ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ بێت ئه‌وه‌ ئێمه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌ی ئه‌ده‌ینه‌وه‌.

{فەرمان كردن بە شوێنكەوتنی رێبازی صەحابە} [ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك دژایه‌تی و سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بكات [ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هیدایه‌ت و ڕێگای ڕاستی بۆ ڕوون بۆوه‌ [ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ ] وه‌ شوێن ڕێگای جگه‌ له‌ باوه‌ڕداران بكه‌وێ، واته‌: شوێن ڕێگای جگه‌ له‌ صه‌حابه‌ بكه‌وێ لێره‌ باوه‌ڕداران مه‌به‌ست صه‌حابه‌یه‌ كه‌ فه‌رمانمان پێكراوه‌ به‌ شوێن كه‌وتنی صه‌حابه‌ له‌ تێگه‌یشتنى دین، نه‌ك دیندارى بكه‌ین به‌ فه‌هم و تێگه‌یشتنى خه‌ڵكى ئه‌م سه‌رده‌مه‌ كه‌ ئه‌مه‌ جیاوازى و ناكۆكى دروست كردووه‌ له‌ نێوان موسڵماناندا، ئه‌گه‌ر موسڵمانان هه‌موویان شوێن هاوه‌ڵان بكه‌ن و وه‌كو ئه‌وان له‌ دین تێبگه‌ن ئه‌وا یه‌كڕیزو یه‌ك ده‌ست و یه‌ك دڵ ده‌بن [ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى ] ئه‌وه‌ بۆى ده‌ڕازێنینه‌وه‌ تا زیاتر گومڕا بێت [ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥) ] وه‌ ئه‌یخه‌ینه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ كه‌ سزاكه‌ی بچێژێت كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌ {فەرمان كردن بە شوێنكەوتنی رێبازی صەحابە} [ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك دژایه‌تی و سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - بكات [ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هیدایه‌ت و ڕێگای ڕاستی بۆ ڕوون بۆوه‌ [ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ ] وه‌ شوێن ڕێگای جگه‌ له‌ باوه‌ڕداران بكه‌وێ، واته‌: شوێن ڕێگای جگه‌ له‌ صه‌حابه‌ بكه‌وێ لێره‌ باوه‌ڕداران مه‌به‌ست صه‌حابه‌یه‌ كه‌ فه‌رمانمان پێكراوه‌ به‌ شوێن كه‌وتنی صه‌حابه‌ له‌ تێگه‌یشتنى دین، نه‌ك دیندارى بكه‌ین به‌ فه‌هم و تێگه‌یشتنى خه‌ڵكى ئه‌م سه‌رده‌مه‌ كه‌ ئه‌مه‌ جیاوازى و ناكۆكى دروست كردووه‌ له‌ نێوان موسڵماناندا، ئه‌گه‌ر موسڵمانان هه‌موویان شوێن هاوه‌ڵان بكه‌ن و وه‌كو ئه‌وان له‌ دین تێبگه‌ن ئه‌وا یه‌كڕیزو یه‌ك ده‌ست و یه‌ك دڵ ده‌بن [ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى ] ئه‌وه‌ بۆى ده‌ڕازێنینه‌وه‌ تا زیاتر گومڕا بێت [ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥) ] وه‌ ئه‌یخه‌ینه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ كه‌ سزاكه‌ی بچێژێت كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌.

{خوای گەورە تەنها لە هاوبەشبڕیاردان خۆش نابێت} [ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ ] به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ خۆش نابێ له‌هیچ كه‌سێك كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات [ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ] وه‌ جگه‌ له‌ شه‌ریك دانان بۆ خوای گه‌وره‌ تاوان چه‌ندێك گه‌وره‌ بێ هه‌ر كه‌سێك ئه‌نجامی بدات حه‌ڵاڵی نه‌كات خوای گه‌وره‌ خۆش ئه‌بێ له‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت ئه‌كه‌وێته‌ به‌ر ویست و مه‌شیئه‌تی خوا [ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات [ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١١٦) ] ئه‌وه‌ گومڕاو وێڵ بووه‌ گومڕابوونێكی زۆر دوورو له‌ حه‌ق دووركه‌وتۆته‌وه.

[ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا ] ئه‌و بتانه‌ى كه‌ موشریكان ئه‌یانپه‌رستن و هاواریان پێ ئه‌كه‌ن هه‌موویان ناوی مێن، وه‌كو لات و عوززاو مه‌نات، یاخود كافرانی قوڕه‌یش ئه‌یانووت: مه‌لائیكه‌ت كچی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا (١١٧) ] وه‌ ئه‌وان دوعاو عیباده‌ت بۆ هیچ كه‌سێك ناكه‌ن ته‌نها بۆ شه‌یتان نه‌بێ كه‌ ئه‌مه‌ شه‌یتانه‌ وای لێ كردوون و گوێڕایه‌ڵی شه‌یتانیان كردووه‌ كه‌ ئه‌و شه‌ریك دانانه‌ی بۆیان ڕازاندۆته‌وه‌ (مَرِيدًا) واته‌: شه‌یتان ته‌مه‌ڕودی كردووه‌و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌و زۆر سه‌ركه‌شه‌.

{ شەیتان خەڵكی گومڕا دەكات} [ لَعَنَهُ اللَّهُ ] نه‌فره‌تی خوای گه‌وره‌ له‌ شه‌یتان بێ له‌ ئیبلیس بێ، وه‌ دور بێت له‌ ره‌حمه‌تى خواى گه‌وره‌ [ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) ] كه‌ به‌خوای گه‌وره‌ی وت ئه‌بێ به‌شێك له‌ به‌نده‌كانی تۆ بخه‌مه‌ ژێر ڕكێفی خۆم وه‌ گومڕایان بكه‌م و وایان لێ بكه‌م كه‌ تۆ نه‌په‌رستن و شه‌ریك بۆ تۆ دابنێن و كافریان بكه‌م.

[ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ ] وه‌ گومڕایان ده‌كه‌م و له‌ ڕێگای ڕاستی تۆ ده‌ریان ده‌كه‌م [ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ ] وه‌ هیواو ئومێدو ئاواتی پووچه‌ڵیان پێ ئه‌به‌خشم و له‌لایان جوانی ئه‌كه‌م بۆ ئه‌وه‌ى ته‌وبه‌ نه‌كه‌ن [ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ ] وه‌ فه‌رمانیان پێ ئه‌كه‌م كه‌ گوێی ئاژه‌ڵه‌كان ببڕن كه‌ كافرانی قوره‌یش له‌م شتانه‌دا شوێنی شه‌یتان كه‌وتبوون كه‌ گوێی هه‌ندێك له‌ ئاژه‌ڵه‌كانیان ئه‌بڕی وه‌ حه‌رامیان ئه‌كرد له‌سه‌ر خۆیان وه‌كو دواتر إن شاء الله دێینه‌ سه‌ری له‌ سووره‌تی (مائیده‌)دا [ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ] وه‌ شه‌یتان ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌بێ فه‌رمانیشیان پێ بكه‌م ئه‌بێ دینه‌كه‌ى تۆ بگۆڕن، یان دروستكراوی تۆ بگۆڕن به‌وه‌ی كه‌ چاوی هه‌ندێك له‌ ئاژه‌ڵیان ده‌رئه‌كرد یان گوێی هه‌ندێكیان ئه‌بڕی، یاخود خاڵ كوتین و تاتۆیه‌، یان گۆڕینی سونه‌نی فیتڕه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ خه‌ڵكی له‌سه‌ر دروست كردووه‌ وا له‌ خه‌ڵكی ده‌كات كه‌ سونه‌نی فیتڕه‌ بیگۆڕن وه‌كو ڕیش تاشین، یاخود خه‌ساندنى ئاژه‌ڵ كه‌ (ابن عباس) ده‌فه‌رمێت ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دابه‌زى [ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك شه‌یتان بكات به‌ دۆستی خۆی له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ شوێن شه‌یتان بكه‌وێ و گوێڕایه‌ڵی شه‌یتان بكات به‌ڕاستی ئه‌مه‌ خه‌ساره‌تمه‌ندو زه‌ره‌رمه‌ندى دونیاو دوارۆژ بووه‌ زه‌ره‌رمه‌ندێكی زۆر ئاشكرا.

[ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ ] شه‌یتان ته‌نها به‌ڵێن و هیواو ئومێدی پووچه‌ڵ و درۆیینه‌یان پێ ئه‌دا [ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (١٢٠) ] ئه‌و وه‌عدو به‌ڵێنانه‌ی كه‌ شه‌یتان پێیان ئه‌دا هه‌مووی وه‌سوه‌سه‌ی به‌تاڵه‌و به‌هۆیه‌وه‌ له‌ خشته‌یان ئه‌بات و زه‌ره‌رێكی ته‌واوه‌و هیچ سوودێكیان پێ ناگه‌یه‌نێ.

[ أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ] سه‌رنجام و شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شوێنی شه‌یتان ئه‌كه‌ون ئاگری دۆزه‌خه‌ [ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١) ] وه‌ هیچ په‌ناگه‌یه‌ك نیه‌ كه‌ په‌نای بۆ به‌رن و لێی ڕاكه‌ن.

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ] ئه‌مانه‌ ئه‌خه‌ینه‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ باخ و باخاتێك كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ژێریدا ئه‌ڕوات و به‌هه‌میشه‌یی و به‌نه‌مری تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ] ئه‌مه‌ به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌ڵێنێكی ڕاستگۆیانه‌و حه‌قه‌ وه‌كو به‌ڵێنه‌كانی شه‌یتان نیه‌ [ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا (١٢٢) ] وه‌ كێ هه‌یه‌ وته‌ی ڕاستگۆتر بێ له‌ وته‌ی خوای گه‌وره‌، واته‌: هیچ كه‌سێك نیه‌.

[ لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ ] چوونه‌ به‌هه‌شتیش به‌هیواو ئومێدی ئێوه‌ نیه‌ ئه‌ى موسڵمانان، وه‌ به‌هیواو ئومێدی ئه‌هلی كتابیش نیه‌ له‌ جووله‌كه‌و گاور كه‌ ئه‌یانووت: ئێمه‌ نه‌وه‌و خۆشه‌ویستی خواین و ئاگر چه‌ند ڕۆژێك نه‌بێ ئێمه‌ ناگرێته‌وه‌و به‌هه‌شت تایبه‌ت بۆ ئێمه‌ دروستكراوه‌، به‌و هیواو ئومێدانه‌ نیه‌، به‌ڵكو به‌ یه‌كخواپه‌رستى و كرده‌وه‌ى چاكه‌ [ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ] هه‌ر كه‌سێك كرده‌وه‌ی خراپ بكات ئه‌وه‌ سزای له‌سه‌ر وه‌رئه‌گرێ، (ئه‌بو هوڕه‌یره‌) ده‌فه‌رمێت: كاتێك ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى زۆر له‌سه‌ر موسڵمانان قورس بوو، پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - پێى فه‌رموون: (موسڵمان توشى هه‌ر نه‌خۆشى و ناخۆشى و به‌ڵایه‌ك بێت هه‌مووى ده‌بێته‌ هۆى سڕینه‌وه‌ى تاوانه‌كانى ته‌نانه‌ت دڕكێكیش بچێت به‌ پێیدا) [ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٢٣) ] وه‌ نابینێ له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ دۆست و خۆشه‌ویست و پشتیوان و سه‌رخه‌ریان هه‌بێت.

[ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك كرده‌وه‌ی چاك بكات ئه‌گه‌ر پیاو بێ یان ئافره‌ت به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ باوه‌ڕدار بێ ئه‌مانه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ [ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا (١٢٤) ] وه‌ هیچ زوڵم و سته‌مێكیان لێ ناكرێ به‌ئه‌ندازه‌ی (نه‌قیرێك)، (نه‌قیر) ناوكی خورما كونێكی تیایه‌ به‌ئه‌ندازه‌ی ئه‌و كونه‌ بچووكه‌.

[ وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ ] كێ دینی له‌و كه‌سه‌ باشتره‌ كه‌ ڕووی خۆی ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ كردبێ، واته‌: به‌ ئیخلاص و به‌دڵسۆزیه‌وه‌ كرده‌وه‌ بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌نجام بدات [ وَهُوَ مُحْسِنٌ ] وه‌ چاكه‌كار بێ واته‌: كرده‌وه‌كانی له‌سه‌ر سوننه‌ت بێ، كه‌ ئه‌مه‌ هه‌ردوو مه‌رجه‌كه‌ى وه‌رگرتنى كرده‌وه‌یه‌ لاى خواى گه‌وره‌ به‌بێ ئه‌م دوو مه‌رجه‌ خواى گه‌وره‌ كرده‌وه‌ له‌ هیچ كه‌س وه‌رناگرێت [ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ] وه‌ شوێنی دینی ئیبراهیم كه‌وتبێ به‌ حه‌نیفی واته‌: له‌ هه‌موو دینه‌ پووچه‌ڵ و شیركه‌كان لایدابێ بۆ دینی حه‌قی ئیسلام [ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا (١٢٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئیبراهیمی كردووه‌ به‌ خه‌لیل و خۆشه‌ویستی خۆی خَلِيل ئه‌وپه‌ڕی خۆشه‌ویستییه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایشى- صلى الله عليه وسلم - كردووه‌ به‌ خۆشه‌ویستى خۆى.

[ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و خۆى به‌ ته‌نها هه‌ڵسوكه‌وتى تیادا ده‌كات [ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا (١٢٦) ] وه‌ زانیارى خوای گه‌وره‌ ده‌وری هه‌موو شتێكی داوه‌و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

[ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - خه‌ڵكى داوای ڕوونكردنه‌وه‌و فه‌توات لێ ئه‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌ ئافره‌تان [ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ ] بڵێ: په‌روه‌ردگار له‌ قورئانی پیرۆزدا سه‌باره‌ت به‌ ئافره‌تان بۆتان ڕوون ئه‌كاته‌وه‌ [ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ قورئاندا بۆتان ئه‌خوێندرێته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای ئه‌م سووره‌ته‌ باسمان كرد [ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ ] له‌و كچانه‌ی كه‌ بێباوكن و ئه‌تانه‌وێ بۆ خۆتان ماره‌یان بكه‌ن به‌ڵام ماره‌یی ته‌واویان پێ ناده‌ن وه‌كو كچانى تر، (عائیشه‌) ده‌فه‌رمێت: پیاو هه‌بووه‌ كچى بێباوكى لا بووه‌ خۆى سه‌رپه‌رشتیارو میراتگرى بووه‌، كچه‌كه‌ پیاوه‌كه‌ى به‌شدار كردووه‌ له‌ هه‌موو ماڵه‌كه‌یدا كه‌ هه‌یبووه‌، پیاوه‌كه‌ ئاره‌زووى خواستنى ده‌كات و پێى ناخۆشه‌ كه‌سێكى تر بیخوازێت و به‌شدارى بێت له‌ ماڵه‌كه‌یدا بۆیه‌ نه‌یانده‌هێشت شوو بكه‌ن، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، یان ئه‌گه‌ر جوان نه‌بوونایه‌ نه‌یانیانده‌خواست و نه‌یشیانده‌هێشت شوو بكه‌ن له‌به‌ر پاره‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌ى بۆ خۆیان بێت، خواى گه‌وره‌ قه‌ده‌غه‌ى ئه‌م شته‌ی لێ كردن [ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ ] یان ئه‌و كوڕانه‌ی كه‌ بێباوك و بێده‌سه‌ڵاتن خوای گه‌وره‌ ئه‌ویشی هه‌ر بۆتان ڕوون كرده‌وه‌، كه‌ له‌ پێش ئیسلامدا منداڵیشیان وه‌كو ئافره‌ت بێبه‌ش ده‌كرد له‌ میراتى [ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ ] وه‌ هه‌ڵسن سه‌رپه‌رشتی ئه‌و مناڵه‌ بێباوكانه‌ بكه‌ن به‌ دادپه‌روه‌ری، چۆن ئه‌گه‌ر جوان و ده‌وڵه‌مه‌ند بن بۆ خۆتان ماره‌یان ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر ناشیرین و هه‌ژاریش بوون هه‌رماره‌یان بكه‌ن، یان رێگه‌یان بده‌ن با شوو بكه‌ن، هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌سه‌ره‌تای سووڕه‌ته‌كه‌دا باسكراوه‌ [ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا (١٢٧) ] وه‌ ئێوه‌ هه‌ر خێرو چاكه‌یه‌ك بكه‌ن له‌و مافانه‌ى كه‌ باسكرا ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ پێی و ئاگای لێیه‌و پاداشتان ئه‌داته‌وه‌ له‌سه‌ری به‌ ته‌واوترین پاداشت.

{رێككەوتنی نێوان هاوسەران} [ وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو ئافره‌تێك ترسا له‌وه‌ی كه‌ پیاوه‌كه‌ی لێی دوور بكه‌وێته‌وه‌ یان حه‌زی پێی نه‌بێ یان بیه‌وێ لێی جیابێته‌وه‌ یان قسه‌ی له‌گه‌ڵدا نه‌كات یان خۆشی پێیدا نه‌یات [ أَوْ إِعْرَاضًا ] یان پشتی تێ بكات [ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا ] ئه‌وه‌ ئاساییه‌و تاوانبار نابن ئه‌گه‌ر له‌ نێوان یه‌كدا صوڵح بكه‌ن به‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو زیاتر له‌ ئافره‌تێكی هه‌بوو ئه‌میان سه‌ره‌ی شه‌وی خۆی كه‌م بكاته‌وه‌، یان هه‌ندێك له‌ نه‌فه‌قه‌ی كه‌م بكاته‌وه‌، یان هه‌ندێ له‌ ماره‌یی كه‌م بكاته‌وه‌، تا به‌یه‌كه‌وه‌ صوڵح بكه‌ن و ڕێك بكه‌ون، (عائیشه‌) ده‌فه‌رمێت: پیاو خێزانى هه‌بوو نه‌یده‌ویست ژیانى له‌گه‌ڵ به‌سه‌ر به‌رێت و ده‌یویست ته‌ڵاقى بدات، ئافره‌ته‌كه‌ ده‌یووت: گه‌ردنت ئازاد ده‌كه‌م ته‌ڵاقم مه‌ده‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر ئه‌مه‌ دابه‌زى [ وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ] وه‌ ئه‌م ڕێكه‌وتنه‌ باشتره‌ له‌ ناكۆكی نێوانیان یان لێك جیابوونه‌وه‌یان [ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ كه‌ هه‌موو نه‌فسێك به‌شی خۆی ڕه‌زیلی تیایه‌و ڕه‌زیلی حازره‌ له‌گه‌ڵیداو ئاماده‌یه‌و له‌سیفه‌تی مرۆڤدا هه‌یه‌و لێی جیا نابێته‌وه‌ [ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا ] وه‌ ئه‌گه‌ر بێتوو به‌چاكه‌ مامه‌ڵه‌ی ئافره‌تان بكه‌ن وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٢٨) ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌و زانیاریه‌كی ورده‌كاری هه‌یه‌ به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه‌، وه‌ پاداشتتان ده‌داته‌وه‌ له‌سه‌رى.

[ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر چه‌ندێك سووربن وه‌ هه‌وڵ بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ دادپه‌روه‌ر بن له‌ نێوان خێزانه‌كانتاندا ناتوانن له‌ خۆشه‌ویستی و جیماعدا [ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ ] با مه‌یلتان به‌ڵای یه‌كێكیاندا نه‌بێ واز له‌وانه‌ی تر بێنن وه‌كو هه‌ڵواسراوی نه‌ ئه‌وه‌تا خێزانی بێ كه‌ بچێته‌ لای و لێی نزیك بێته‌وه‌ نه‌ ئه‌وه‌تا ته‌ڵاقیشی دابێ كه‌ بتوانێ بۆ خۆی شوو بكاته‌وه‌ [ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێتوو ئه‌وه‌ی كه‌ تێكتان داوه‌ له‌ خراپه‌كاری و نادادپه‌روه‌ری چاكی بكه‌نه‌وه‌ وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ به‌دڵنیایی زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ وَإِنْ يَتَفَرَّقَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو به‌یه‌كه‌وه‌ نه‌گونجان و لێك جیا بوونه‌وه‌ [ يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ ] ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ر یه‌كێك له‌ ژن و پیاوه‌كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ ئافره‌تێكی باشترو گونجاوتر بۆ ئه‌و پیاوه‌، وه‌ پیاوێكی باشترو گونجاوتر بۆ ئه‌و ئافره‌ته‌ دابین ده‌كات كه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ بگونجێن وه‌ ڕزقیان ئه‌دا له‌ ڕزقی فراوانی خۆی [ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠) ] وه‌ فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ زۆر فراوانه‌ وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر كاربه‌جێیه.

[ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و به‌ته‌نها خۆى هه‌ڵسوكه‌وتى تیادا ده‌كات و به‌ڕێوه‌ى ده‌بات [ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ ] وه‌ به‌ دڵنیایى ئامۆژگاری ئه‌وانه‌ی پێش ئێوه‌ له‌ ئه‌هلی كتاب وه‌ ئێوه‌ش ئه‌كه‌ین به‌وه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ته‌قوای خوای گه‌وره‌ نه‌كه‌ن و كوفر بكه‌ن ئه‌وا هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و خوای گه‌وره‌ پێویستی به‌ ئێوه‌ نیه‌ [ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندو بێ پێویست و سوپاسكراوه‌ هه‌رچی له‌ زه‌وى و ئاسمان هه‌یه‌ سوپاسی خوای گه‌وره‌ ده‌كات.

[ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و نێوانیان هه‌یه‌ موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و به‌ته‌نها خۆى هه‌ڵسوكه‌وتى تیادا ده‌كات [ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٣٢) ] وه‌ به‌سه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ مرۆڤ پشتی پێ ببه‌ستێ و كاره‌كانی خۆی به‌خوای گه‌وره‌ بسپێرێ.

[ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ] ئه‌ی خه‌ڵكینه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێ ئێوه‌ له‌ناو ئه‌بات و ئه‌تانمرێنێ وه‌ كه‌سانێكی تر ئه‌هێنێت كه‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن، (مرۆڤ چه‌ند بێنرخ و سوكه‌ كاتێك كه‌ تاوان و سه‌رپێچى ده‌كات و خواى گه‌وره‌ هه‌ڕه‌شه‌ى له‌ناوبردنى لێده‌كات) [ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣) ] وه‌خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر ئه‌م شته‌دا هه‌یه‌.

[ مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا ] هه‌ر كه‌سێك به‌ئه‌نجامدانی كرده‌وه‌كانی ته‌نها پاداشتی دونیای ئه‌وێ [ فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ] ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ پاداشتی دونیاو قیامه‌تیشی لایه‌ واته‌: زیاتر هه‌وڵ بده‌ن بۆ پاداشتی قیامه‌ت، یان داواى خێرى دونیاو قیامه‌ت له‌ خواى گه‌وره‌ بكه‌ن [ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌ره‌ به‌ قسه‌كانتان، وه‌ بینه‌ره‌ به‌ كرده‌وه‌كانتان و هه‌موو شتێك ئه‌بیستێ و ئه‌بینێ.

{شایەتیدان بە دادپەروەری} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ هه‌ر كارێك كه‌وته‌ ژێر ده‌ستان دادپه‌روه‌ر بن له‌ نێوان خه‌ڵكیدا وه‌ شایه‌تى بده‌ن بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و شته‌ له‌ دژی خۆشتاندا بوو یان دژى دایك و باوك و خزمی نزیكتان بوو حیساب بۆ ئه‌م شتانه‌ مه‌كه‌ن و ئێوه‌ دادپه‌روه‌ر بن [ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا ] ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ شایه‌تی له‌سه‌ر ئه‌ده‌ن ده‌وڵه‌مه‌ند بوو یان فه‌قیر شایه‌تی به‌حه‌ق بده‌ن له‌سه‌ری و ڕه‌چاوی ئه‌و شتانه‌ مه‌كه‌ن و شایه‌تی به‌حه‌ق بده‌ن [ فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا ] خوای گه‌وره‌ له‌پێشتره‌ بۆ هه‌ر یه‌كێك له‌مانه‌ [ فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا ] وه‌ شوێن هه‌واو ئاره‌زوو مه‌كه‌ون وه‌ به‌هۆی خزمایه‌تی و ئه‌و شتانه‌ واز له‌ دادپه‌روه‌ری مه‌هێنن [ وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێتوو حه‌قه‌كه‌ بشارنه‌وه‌ یان بیگۆڕن یان پشتی تێ بكه‌ن به‌وه‌ی كه‌ شایه‌تیه‌كه‌ نه‌ده‌ن و شایه‌تیه‌كه‌ بشارنه‌وه‌و درۆ بكه‌ن ئیتر چی قازی بێ چ شایه‌ته‌كان بێ هه‌ردووكیان ئه‌گرێته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ قسه‌كان بگۆڕن یاخود شایه‌تیه‌كه‌ بشارنه‌وه‌ ئه‌وه‌ تاوانبار ده‌بن [ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زانیارییه‌كی ورده‌كاری هه‌یه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن و ئه‌یكه‌ن وه‌ سزاتان ده‌داته‌وه‌ له‌سه‌رى.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئیمان بێنن به‌ خواو پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - واته‌: دامه‌زراو بن له‌سه‌ر ئیمانه‌كه‌تان وه‌ به‌رده‌وام بن له‌سه‌ری [ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ ] وه‌ ئیمان بێنن به‌و كتابه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ دایبه‌زاندووه‌ بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی- صلى الله عليه وسلم - كه‌ قورئانی پیرۆزه‌، وه‌ ئیمان بێنن به‌هه‌موو ئه‌و كتێبه‌ ئاسمانیانه‌ی تر كه‌ له‌ پێش قورئاندا خوای گه‌وره‌ دایبه‌زاندووه‌، بۆ قورئان ده‌فه‌رمێت: (نَزَّلَ) چونكه‌ به‌ش به‌ش و سوره‌ت سوره‌ت دابه‌زیوه‌، به‌ڵام بۆ كتابه‌ ئاسمانییه‌كانى تر ده‌فه‌رمێت: (أَنْزَلَ) چونكه‌ هه‌مووى به‌ یه‌كجار دابه‌زیووه‌و هاتۆته‌ خواره‌وه‌ [ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١٣٦) ] به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك كوفر بكات به‌ خوای گه‌وره‌و مه‌لائیكه‌ته‌كانی و كتێبه‌ ئاسمانیه‌كانی و پێغه‌مبه‌رانی و ڕۆژی دوایی ئه‌وه‌ گومڕاو وێڵ بووه‌و له‌ ڕێگای ڕاست لایداوه‌ گومڕابوونێكی زۆر دوور.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ پاشان كافر بوونه‌ته‌وه‌ پاشان ئیمانیان هێناوه‌ته‌وه‌ پاشان كافر بوونه‌ته‌وه‌ پاشان كوفره‌كه‌یان زیاتر كردووه‌و له‌سه‌رى مردون [ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ ] ئا ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش نابێ [ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا (١٣٧) ] وه‌ هیدایه‌تیان نادات بۆ ڕێگای ڕاست.

[ بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨) ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - مژده‌ بده‌ به‌ مونافیقان به‌ دووڕووه‌كان به‌وه‌ی كه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌.

[ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ] ئه‌و مونافیقانه‌ی كه‌ كافران ئه‌كه‌نه‌ دۆست و خۆشه‌ویست و پشتیوانی خۆیان جگه‌ له‌ ئیمانداران كه‌ ئه‌بوایه‌ ئیماندارانیان بكردایه‌ به‌دۆست و پشتیوان و خۆشه‌ویستی خۆیان به‌ڵام كافرانیان كرد [ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ ] ئایا به‌دوای عیززه‌تدا ئه‌گه‌ڕێن له‌لای كافران وا ئه‌زانن عیززه‌ت و سه‌ركه‌وتن و زاڵ بوون و هێز لای كافرانه‌ [ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩) ] به‌ دڵنیایى عیززه‌ت هه‌ر هه‌مووی بۆ خوای گه‌وره‌یه‌و به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ بیه‌وێ هه‌ر كه‌سێك به‌عیززه‌ت بكات به‌عیززه‌تی ده‌كات و عیززه‌ت لای كافران نیه‌.

{دانەنیشتن لەو مەجلیسانەی كە گاڵتەی بەدین تێدا دەكرێت} [ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ ] وه‌ له‌ قورئانی پیرۆزدا بۆ ئێوه‌ دابه‌زیوه‌ ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ر مه‌جلیس و شوێنێكدا بیستتان ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ كوفری پێ ئه‌كرێ وه‌ گاڵته‌ی پێ ئه‌كرێ له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا دامه‌نیشن و ئه‌و مه‌جلیسانه‌ به‌جێ بێلن یاخود ئینكاری بكه‌ن [ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ] تا ئه‌و قسانه‌ ئه‌گۆڕن وه‌ ده‌ست ئه‌كه‌ن به‌قسه‌ی تر [ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ ] ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ دانیشن كه‌ گاڵته‌ به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن وه‌ كوفری پێ ئه‌كه‌ن وه‌ ئینكاریتان نه‌كرد ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى ئێوه‌ش وه‌كو ئه‌وان وان، واته‌: له‌ كوفردا ئێوه‌ش كافر ئه‌بن بۆیه‌ ئه‌بێ ئه‌و مه‌جلیسانه‌ به‌جێ بهێلن یاخود ئینكاری بكه‌ن [ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ مونافیقان و كافران هه‌ر هه‌موویان له‌ ئاگری دۆزه‌خدا كۆ ئه‌كاته‌وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ گاڵته‌یان به‌ دینی خوای گه‌وره‌ كردووه‌.

[ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ مونافیقان كه‌ چاوه‌ڕێن ڕووداو و به‌سه‌رهاتێك به‌سه‌ر ئێوه‌ ڕووبدات و له‌ناوبچن [ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر كافران و بێ باوه‌ڕاندا له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ خوا سه‌رتان بخات [ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ ] مونافیقان به‌ ئێوه‌ ئه‌ڵێن: ئایا ئێمه‌ له‌گه‌ڵتاندا نه‌بووین ئێمه‌ش وه‌ك ئێوه‌ موسڵمان نه‌بووین به‌شمان بده‌ن له‌ غه‌نیمه‌ت [ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر بێتوو كافران سه‌ركه‌ون به‌سه‌ر موسڵماناندا [ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ] ئه‌چن به‌كافران ئه‌ڵێن: ئێمه‌ كه‌ له‌ناو موسڵمانانین بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ وایان لێ بكه‌ین وره‌یان بڕوخێنین نه‌توانن له‌گه‌ڵ ئێوه‌دا شه‌ڕ بكه‌ن، وه‌ ئێوه‌مان قه‌ده‌غه‌ كرد له‌ موسڵمانان وامان كرد كه‌ موسڵمانان لاواز بن و شه‌ڕی ئێوه‌یان پێ نه‌كرێت [ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] خوای گه‌وره‌ خۆی حوكم و بڕیار ئه‌دا له‌ نێوان ئه‌م مونافیقانه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا وه‌ نهێنیان ده‌رئه‌خات [ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا (١٤١) ] وه‌ هه‌رگیز خوای گه‌وره‌ كافران زاڵ ناكات به‌سه‌ر باوه‌ڕداراندا هه‌تا باوه‌ڕداران ده‌ستگرتوو بن به‌ دینه‌كه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌ریان ئه‌خات به‌سه‌ر كافراندا، وه‌ له‌ رۆژى قیامه‌تیشدا به‌هه‌مان شێوه‌.

{هەندێك لە سیفاتی مونافیقان} [ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ ] به‌ دڵنیایى مونافیقان له‌به‌ر نه‌زانى و نه‌فامیان به‌گومانی خۆیان فێڵ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَهُوَ خَادِعُهُمْ ] له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و تاوانه‌یان خوای گه‌وره‌ هاوشێوه‌ی خۆیان له‌گه‌ڵیاندا ده‌كات وه‌ ئه‌یانخه‌ڵه‌تێنێ و فێڵیان لێ ده‌كات، تا به‌رده‌وام بن له‌ گومڕایى خۆیان و نه‌چنه‌ سه‌ر رێگاى راست، (ئه‌م سیفه‌ته‌ به‌ته‌نها بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار نادرێ به‌ڵكو له‌به‌رامبه‌ر كافراندا وه‌كو تۆڵه‌سه‌ندن و ئینتیقام بۆ باوه‌ڕداران) [ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى ] وه‌ كاتێك كه‌ ئه‌م مونافیقانه‌ هه‌ڵسن بۆ نوێژ كردن ئه‌وه‌ زۆر به‌ته‌مبه‌ڵی هه‌ڵئه‌سن وه‌ قورسن و ناتوانن هه‌ڵسن نوێژه‌كانیان بكه‌ن [ يُرَاءُونَ النَّاسَ ] وه‌ بۆ ڕیاو ڕووبینی خه‌ڵك ئه‌یكه‌ن نه‌ك وه‌كو گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - نه‌ چاوه‌ڕێی پاداشتن نه‌ له‌ سزا ئه‌ترسێن [ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا (١٤٢) ] وه‌ زیكری خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن له‌ ناو نوێژه‌كه‌یاندا زۆر به‌كه‌می نه‌بێ ئه‌ویش له‌ پێش چاوی موسڵمانان.

[ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ ] مونافیقان دوو دڵن له‌ نێوان موسڵمانان و له‌ نێوان موشریكاندا خۆیان یه‌كلا نه‌كردۆته‌وه‌ بۆ لای هیچ كامێكیان نه‌ بۆ لای ئه‌مان خۆیان یه‌كلا كردۆته‌وه‌ نه‌ بۆ لای ئه‌وان، به‌ڵكو له‌ رووكه‌شدا له‌گه‌ڵ باوه‌ڕدارانن و له‌ ناوه‌ڕۆك و ناخدا له‌گه‌ڵ كافرانن [ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (١٤٣) ] وه‌هه‌ر كه‌سێكیش كه‌ خوای گه‌وره‌ گومڕای بكات ئه‌وه‌ هیچ ڕێگایه‌ك نابینی كه‌ بیگه‌ینێ به‌حه‌ق ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ گومڕای كردوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌قیان ناسی و شوێنی نه‌كه‌وتن شایه‌نی هیدایه‌ت نین.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران نه‌كه‌ن ئێوه‌ كافران بكه‌ن به‌دۆست و پشتیوان و ڕاوێژكاری خۆتان و نهێنی خۆتانیان پێ بڵێن له‌ جگه‌ له‌ ئیمانداران هه‌روه‌كو چۆن مونافیقان وایان كرد ئێوه‌ ته‌نها باوه‌ڕدار بكه‌ن به‌ دۆست و پشتیوان و سه‌رخه‌رو یارمه‌تیده‌ری خۆتان و نهێنی خۆتان له‌لای ئه‌وان باس بكه‌ن [ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤) ] ئایا ئه‌تانه‌وێ حوجه‌و به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكرا بده‌ن به‌خوای گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سزاتان بدا به‌وه‌ی كه‌ وه‌لائتان بۆ كافران هه‌بێ، واته‌: وا مه‌كه‌ن.

[ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ] به‌دڵنیایی مونافیقان له‌ خوارترین پله‌ی ئاگری دۆزه‌خن، كه‌ (ده‌رك) یان (ده‌ره‌كات) پله‌یه‌ بۆ خواره‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی (ده‌ره‌ج) یان (ده‌ره‌جات) كه‌ پله‌یه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌، بۆیه‌ به‌هه‌شت (ده‌ره‌جاتی) هه‌یه‌ پله‌كانی بۆ سه‌ره‌وه‌یه‌و دۆزه‌خ (ده‌ره‌كاتی) هه‌یه‌ پله‌كانی بۆ خواره‌وه‌یه‌، خوارترین پله‌ی ئاگری دۆزه‌خ كه‌ سه‌ختترین سزایه‌ بۆ مونافیقانه‌ [ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥) ] وه‌ نابینی كه‌س پشتیوانیان بێ وه‌ ڕزگاریان بكات له‌ ئاگری دۆزه‌خ.

[ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا ] ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ ته‌وبه‌ بكه‌ن و ده‌ست هه‌ڵگرن له‌ نیفاق وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ تێكیان داوه‌ چاكی بكه‌نه‌وه‌ [ وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ ] وه‌ پشت به‌خوای گه‌وره‌ ببه‌ستن وه‌ به‌ ئیخلاصه‌وه‌ عیباده‌ت بۆ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ] ئا ئه‌مانه‌ له‌گه‌ڵ باوه‌ڕدارانن له‌ دونیاو له‌ قیامه‌تدا [ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦) ] ئه‌و كاته‌یش خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌ی بۆ باوه‌ڕداران داناوه.

[ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ شوكرانه‌بژێری خوا بكه‌ن و ئیمان به‌ خوای گه‌وره‌ بێنن خوای گه‌وره‌ چی ئه‌كات له‌ سزای ئێوه‌ واته‌: به‌سزادانی ئێوه‌ هیچ شتێك له‌ موڵكی خوای گه‌وره‌ زیاد نابێ كه‌ ئه‌میش هاندانی مونافیقانه‌ بۆ ته‌وبه‌ كردن [ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر سوپاسگوزاره‌و سوپاسگوزاری به‌نده‌كانی خۆی ده‌كات له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵی، وه‌ پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ پێیان.

[ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ ] خوای گه‌وره‌ به‌ئاشكرا قسه‌ی خراپی پێ خۆش نیه‌و خۆشی ناوێ وه‌كو جوێندان و تانه‌و ته‌شه‌ردان ئیلا ئه‌گه‌ر كه‌سێك سته‌می لێ كرابێ ئه‌وه‌ دروسته‌ لای حاكم بڵێ: فڵانه‌ كه‌س سته‌می لێ كردووم و حاڵی خۆی باس بكات گوناهبار نابێ، یاخود خواى گه‌وره‌ پێى خۆش نیه‌ كه‌س دوعا له‌ كه‌س بكات، مه‌گه‌ر كه‌سێك سته‌مى لێ كرابێت ئه‌ویش بڵێت خوایه‌ حه‌قمى لێ بسه‌نیت، وه‌ ئه‌گه‌ر ئارام بگرێت باشتره‌، یاخود وتراوه‌ مه‌به‌ست پێى كه‌سێكه‌ میواندارى نه‌كرێت و باسى بكات [ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌.

[ إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ كرده‌وه‌ی خێرو چاكه‌ به‌ئاشكرا بكه‌ن یان به‌نهێنی [ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩) ] یاخود ببورن له‌ كه‌سێك كه‌ خراپه‌ی له‌گه‌ڵتاندا كردووه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌یش زۆر لێبوورده‌یه‌ له‌ به‌نده‌كانی وه‌ پاداشتتان ده‌داته‌وه‌، وه‌ زۆر به‌تواناشه‌ كه‌ تۆڵه‌یان لێ بسه‌نێت.

[ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كوفر ئه‌كه‌ن به‌خوای گه‌وره‌و به‌ پێغه‌مبه‌رانی [ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ ] وه‌ ئه‌یانه‌وێ جیاوازی بخه‌نه‌ نێوان خواو پێغه‌مبه‌رانی به‌وه‌ی كه‌ ئه‌ڵێن: ئێمه‌ ئیمانمان به‌خوا هه‌یه‌ به‌ڵام ئیمان به‌ پێغه‌مبه‌ران ناهێنن، یاخود ئه‌ڵێن: ئێمه‌ ئیمان به‌هه‌ندێ له‌ پێغه‌مبه‌ران دێنین وه‌ كوفریش به‌ هه‌ندێكیان ئه‌كه‌ین، كه‌ جووله‌كه‌ ئیمانیان به‌ موسى هێنابوو كوفریان به‌ عیسى و محمد كرد- صلى الله عليه وسلم - وه‌ گاوره‌كان كه‌ ئیمانیان به‌ عیسى هێنا وه‌ كوفریان به‌ محمد كرد- صلى الله عليه وسلم - (صه‌ڵات و سه‌لامی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر هه‌موویان بێت) [ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) ] وه‌ ئه‌یانه‌وێ به‌ حیسابی خۆیان ڕێگاو دینێكی مام ناوه‌ند بگرنه‌ به‌ر.

[ أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا ] به‌ڕاستی كافری راسته‌قینه‌ و ته‌واو ئه‌مانه‌ن [ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١) ] وه‌ بۆ كافرانیش له‌ناو ئاگری دۆزه‌خ سزایه‌كمان داناوه‌ كه‌ ڕیسواو سه‌رشۆڕیان ئه‌كه‌ین (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئێستا دۆزه‌خ هه‌یه‌و دروستكراوه‌و ئاماده‌كراوه‌).

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان به‌خواو به‌ پێغه‌مبه‌رانی خوا هێناوه‌ كه‌ باوه‌ڕدارانن [ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ ] وه‌ جیاوازیان نه‌خستۆته‌ نێوان هیچ كام له‌ پێغه‌مبه‌ران باوه‌ڕیان به‌ هه‌ر هه‌موویان هێناوه‌ [ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ ] ئه‌مانه‌ ئه‌جرو پاداشتی خۆیان وه‌رئه‌گرن به‌دڵنیایی [ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

{پەڵپ‌و بیانووی ناڕەوای جولەكە} [ يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئه‌هلی كیتاب جووله‌كه‌كان داوات لێ ئه‌كه‌ن كه‌ كیتابێكیان له‌ ئاسمانه‌وه‌ بۆ دابه‌زێنی، كه‌ داوایان كرد له‌ پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - به‌رز به‌ره‌وه‌ بۆ ئاسمان به‌چاو خۆمان بتبینین كیتابێكمان بۆ دابه‌زێنه‌ له‌لایه‌ن خواوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی تیا نووسرابێ تۆ ڕاستگۆیت و تۆ پێغه‌مبه‌ری خوای- صلى الله عليه وسلم - [ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً ] به‌دڵنیایى داواى له‌مه‌ گه‌وره‌تریان له‌ موسى كرد- صلى الله عليه وسلم - كه‌ وتیان: ئه‌ی موسى خوای گه‌وره‌مان نیشان بده‌ با به‌چاوى خۆمان بیبینین [ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ] له‌ ئاسمانه‌وه‌ ئاگرێك هات و هه‌موویانی له‌ناو برد به‌هۆی زوڵم و سته‌می خۆیانه‌وه‌ كه‌ داوای بینینی خوای گه‌وره‌یان كرد كه‌ له‌ دونیادا كه‌س ناتوانێ خوای گه‌وره‌ ببینێ ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌رانیش مه‌گه‌ر له‌ خه‌ودا به‌ڵام له‌ قیامه‌تدا فه‌رمووده‌كان موته‌واتیرن كه‌ باوه‌ڕداران خوای گه‌وره‌ ئه‌بینین له‌ ڕۆژی قیامه‌ت وه‌ له‌ به‌هه‌شتیشدا [ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ ] وه‌ له‌دوای ئه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرایان بۆ هات كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و موعجیزانه‌ی به‌ موسى- صلى الله عليه وسلم - دا له‌ دوای ئه‌وه‌ ئه‌مان چوون گوێره‌كه‌یه‌كیان په‌رست و كردیان به‌خوا بۆ خۆیان وه‌كو له‌ سووره‌تی (ئه‌عراف) و (طه) دا خوای گه‌وره‌ به‌درێژتر بۆمان باس ئه‌كات [ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ ] له‌مه‌یشیان بووراین كه‌ شیركیان بۆ خوای گه‌وره‌ دانا [ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣) ] وه‌ حوجه‌و به‌ڵگه‌ و موعجیزه‌ی زۆرو ئاشكرامان به‌ موسى به‌خشی- صلى الله عليه وسلم - بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئیمان بێنن.

[ وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ ] وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌ریعه‌تی موسایان وه‌رنه‌گرت و ره‌تیان كرده‌وه‌ خوای گه‌وره‌ كێوی (طور)ی هه‌ڵكێشاو كردیه‌ بان سه‌ریان وه‌كو هه‌ورێك سێبه‌ری بۆیان كرد كه‌ ئه‌مان به‌ڵێنیان به‌خوای گه‌وره‌ دابوو به‌ڵێنه‌كه‌یان نه‌برده‌ سه‌ر وه‌ له‌وه‌ ترسان خواى گه‌وره‌ كێوه‌كه‌ بداته‌ سه‌ریانداو له‌ ناویان ببات پاشان په‌یوه‌ست و ملكه‌چ بوون [ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا ] وه‌ پێشتریش فه‌رمانمان پێ كردن كه‌ له‌ ده‌رگاكه‌وه‌ بچنه‌ ژووره‌وه‌ بۆ (بیت المقدس) وه‌ به‌ كڕنوش بردن بۆ خوای گه‌وره‌ وه‌كو شوكرانه‌بژێریه‌ك بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ بۆی فه‌تح كردوون به‌ڵام ئه‌وان گۆڕیان وه‌ له‌سه‌ر سمتیان ئه‌ڕۆیشتنه‌ ژووره‌وه‌ به‌ خشۆكی [ وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ ] وه‌ پێشتریش به‌ جووله‌كه‌كانى ترمان وت كه‌ له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌دا ده‌ستدرێژی مه‌كه‌ن و ڕاوه‌ ماسی مه‌كه‌ن به‌ڵام ئه‌ویشتان كرد [ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤) ] وه‌ عه‌هدو به‌ڵێنێكی ئه‌ستوورو ته‌واومان لێتان وه‌رگرت له‌ ته‌وراتدا كه‌ ئیمان بێنن به‌ڵام سه‌رپێچیتان كرد.

[ فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مان دیسانه‌وه‌ عه‌هدو په‌یمانیان له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا ئه‌شكاند [ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ ] وه‌ كوفریان ئه‌كرد به‌ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ [ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ] وه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌یان ئه‌كوشت به‌ناحه‌ق وه‌كو (یه‌حیا)و (زه‌كه‌ریا)و جگه‌ له‌وان [ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ ] وه‌ ئه‌یانووت: ئێمه‌ دڵمان وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ په‌رده‌یه‌كی به‌سه‌ردابێ هیچ شتێك نابیستین و هیچ شتێك تێناگه‌ین [ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ به‌هۆی كوفری خۆیانه‌وه‌ مۆری له‌سه‌ر دڵیان داوه‌ [ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥٥) ] بۆیه‌ ئیمان ناهێنن ته‌نها كه‌مێكیان نه‌بێت.

[ وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦) ]. {عیسا- صلی الله علیه وسلم - نەكوژراوە بەڵكو خوای گەورە بەرزی كردەوە بۆ ئاسمان} وه‌ به‌هۆی كوفر كردنیان به‌ (عیسى) وه‌ بوهتانیان بۆ (مه‌ریه‌م)ی دایكی كرد كه‌ وتیان: له‌گه‌ڵ (یوسفی دارتاشدا) زینای كردووه‌ كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ پیاوچاكان.

[ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ ] وه‌ درۆیشیان كردو شانازیان ئه‌كرد به‌ كوشتنی عیساوه‌- صلى الله عليه وسلم - ئه‌یانووت: ئێمه‌ (عیسای كوڕی مه‌ریه‌م)مان- صلى الله عليه وسلم - كوشتووه‌ [ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ ] خوای گه‌وره‌ به‌درۆیان ئه‌خاته‌وه‌ ئه‌وان نه‌ عیسایان- صلى الله عليه وسلم - كوشت وه‌ نه‌ له‌ خاچیشیاندا [ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ] به‌ڵكو لێیان تێكچوو شێوه‌ی عیسا- صلى الله عليه وسلم - خرایه‌ سه‌ر یه‌كێك له‌ حه‌واریه‌كانى و ئه‌ویان كوشت وه‌ خۆشیان هه‌ر گومانیان هه‌بوو ئایا ئه‌مه‌ عیسایه‌- صلى الله عليه وسلم - یان حه‌وارییه‌كه‌یه‌ [ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیختیلاف و جیاوازیان هه‌بوو له‌ عیسادا- صلى الله عليه وسلم - كه‌ هه‌ندێكیان وتیان: كوشتمان وه‌ هه‌ندێكیان بینیان كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌رزی كرده‌وه‌ بۆ ئاسمان وتیان: نه‌مان كوشتووه‌و جیاوازی كه‌وته‌ نێوانیان ئا ئه‌مانه‌ خۆیان گومانیان هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ عیسى- صلى الله عليه وسلم - [ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ ] وه‌ هیچ زانیارییه‌كیان نیه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ ته‌نها شوێنی گومان كه‌وتوونه‌و دوو دڵن [ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧) ] وه‌ به‌ یه‌قینی ئه‌وان عیسایان- صلى الله عليه وسلم - نه‌كوشت.

[ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ عیسای- صلى الله عليه وسلم - به‌رز كرده‌وه‌ بۆ لای خۆی وه‌كو له‌ سوره‌تى (ئالی عیمران ئایه‌تی په‌نجاو پێنج) باسمان كرد [ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨) ] وه‌ ئه‌مه‌ش بۆ خوای گه‌وره‌ ئاسانه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ عیززه‌ت و باڵاده‌سته‌ وه‌ زۆر كاربه‌جێیه‌ ئیشه‌كانی خوای گه‌وره‌ پڕه‌ له‌ حیكمه‌ت.

[ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ] وه‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ له‌ ئه‌هلی كتاب جووله‌كه‌ بێ یان گاور ئیلا ئیمان به‌ عیسى ئه‌هێنن پێش ئه‌وه‌ی كه‌ عیسى- صلى الله عليه وسلم - بمرێ واته‌: دوای ئه‌وه‌ی له‌ كۆتایی زه‌ماندا خوای گه‌وره‌ عیسى- صلى الله عليه وسلم - دائه‌به‌زێنێته‌وه‌ بۆ سه‌ر زه‌وی هه‌موویان ئیمانی پێ دێنن وه‌كو چه‌نده‌ها فه‌رمووده‌ی صه‌حیح له‌و باره‌یه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ عیسى- صلى الله عليه وسلم - پیاوێكى چوارشانه‌ى سورو سپیه‌ شێوه‌ى له‌ (عوروه‌ى كوڕى مه‌سعودى) هاوه‌ڵى پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - ده‌چێت، له‌لاى مناره‌ى رۆژهه‌ڵات له‌ دیمه‌شق داده‌به‌زێت له‌ كاتى نوێژى به‌یانى هه‌ردوو ده‌ستى له‌سه‌ر باڵى دوو فریشته‌یه‌، قژه‌كه‌ى وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ ئاوى پیابچۆڕێته‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئاوى به‌رنه‌كه‌وتووه‌، وه‌ كار به‌ شه‌ریعه‌تى ئیسلام ده‌كات و خاچ ده‌شكێنێت و به‌راز ده‌كوژێت و سه‌رانه‌ له‌سه‌ر گاورو جوله‌كه‌ هه‌ڵده‌گرێت و به‌ جگه‌ له‌ ئیسلام لێیان رازى نابێت، وه‌ ده‌ججالیش ده‌كوژێت، وه‌ له‌سه‌رده‌مى عیسادا- صلى الله عليه وسلم - هێمنى و ئارامى بڵاو ده‌بێته‌وه‌ تا شێر له‌گه‌ڵ وشترو پڵنگ له‌گه‌ڵ مانگاو گورگ له‌گه‌ڵ مه‌ڕ ده‌له‌وه‌ڕێن، وه‌ منداڵ یارى به‌ مار ده‌كات و زیانى پێ ناگه‌یه‌نێت، وه‌ رق و كینه‌ له‌ دڵى كه‌سدا نامێنێت، وه‌ زه‌وى پڕ خێرو به‌ره‌كه‌ت ده‌بێت تا هه‌نارێك به‌شى كۆمه‌ڵێك له‌ خه‌ڵكى ده‌كات، حه‌وت ساڵ ده‌مێنێته‌وه‌ پێشتریش سى وسێ ساڵ ژیاوه‌ هه‌مووى ده‌كاته‌ چل ساڵ پاشان ده‌مرێت و موسڵمانان نوێژى له‌سه‌ر ده‌كه‌ن [ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا عیسى- صلى الله عليه وسلم - شایه‌تی ئه‌دات له‌سه‌ریان له‌سه‌ر جووله‌كه‌ به‌وه‌ی كه‌ درۆیان كردووه‌ كه‌ وتیان مه‌ریه‌م زیناى كردووه‌و عیسایش زۆڵه‌، وه‌ به‌سه‌ر گاوره‌كان شایه‌تی ئه‌دات كه‌ زیادڕه‌ویان كردووه‌ له‌ عیسادا- صلى الله عليه وسلم - كه‌ وتیان: كوڕی خوایه‌ یان خۆی خوایه‌ یان یه‌كێكه‌ له‌سێ خوایه‌كه‌.

[ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ ] به‌هۆی زوڵم و سته‌می جووله‌كه‌كانه‌وه‌و سه‌رپێچی كردنى پێغه‌مبه‌رانیان هه‌ندێك شتی حه‌ڵاڵ و پاكمان له‌سه‌ریان حه‌رام كرد كه‌ پێشتر بۆیان حه‌ڵاڵ كرابوو [ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) ] وه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێگری و به‌ربه‌ستیان ئه‌كرد له‌ ڕێگای خوای گه‌وره‌ له‌ ئیسلام و شوێنكه‌وتنی پێغه‌مبه‌ری خوا- صلى الله عليه وسلم - وه‌ له‌ كوشتنیان بۆ پێغه‌مبه‌ران.

[ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا ] وه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ مامه‌ڵه‌یان به‌ ریباوه‌ ئه‌كردو ماڵی خه‌ڵكیان به‌ناحه‌ق ئه‌خوارد [ وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ ] له‌ كاتێك كه‌ نه‌هیان لێكرابوو قه‌ده‌غه‌ كرابوون كه‌ ڕیبا بخۆن [ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ ] وه‌ ماڵی خه‌ڵكیان به‌ناحه‌ق و به‌ باتڵ ئه‌خوارد وه‌كو به‌ ڕه‌شوه‌و به‌ به‌رتیل [ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١) ] وه‌ بۆ كافران له‌وان سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازارمان داناوه‌.

[ لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ زانیاریدا زۆر دامه‌زراو و جێگیرو چه‌سپاون [ وَالْمُؤْمِنُونَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێنا له‌ جوله‌كه‌ وه‌كو (عبدالله¬ى كوڕى سه‌لام) و (سه‌عله‌به‌ى كوڕى سه‌عید) و (زه‌یدى كوڕى سه‌عید) و (ئه‌سه‌دى كوڕى عوبێد) [ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ ] ئیمانیان به‌و قورئانه‌ هه‌یه‌ كه‌ بۆ سه‌ر تۆ دابه‌زیووه‌ [ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ ] وه‌ ئیمانیان به‌هه‌موو ئه‌و كتێبانه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ پێش تۆ بۆ پێغه‌مبه‌رانی تر دابه‌زیووه‌ [ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ نوێژه‌كانیان ئه‌كه‌ن [ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ ] وه‌ زه‌كاتی ماڵه‌كانیان ئه‌ده‌ن، یان ده‌رونى خۆیان پاك ده‌كه‌نه‌وه‌ [ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ] وه‌ ئیمان به‌خواو به‌ڕۆژی دوایی ئه‌هێنن [ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢) ] ئه‌مانه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌یان ئه‌ده‌ینه‌وه‌ به‌ به‌هه‌شت.

[ إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - ئێمه‌ وه‌حیمان بۆ تۆ ناردووه‌ هه‌روه‌كو چۆن وه‌حیمان بۆ نوح و بۆ پێغه‌مبه‌ره‌كانی دوای نوحیش ناردووه‌، كه‌ ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی نوح یه‌كه‌م پێغه‌مبه‌ر بوو بۆیه‌ باسی ده‌كات و پێغه‌مبه‌رانی تر له‌دوای ئه‌و باس ده‌كات وه‌ له‌ له‌ فه‌رمووده‌ی شه‌فاعه‌تدا هاتووه‌ كه‌ نوح یه‌كه‌م پێغه‌مبه‌ر بووه‌ خوای گه‌وره‌ ناردوویه‌تی [ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ ] وه‌ وه‌حیمان بۆ ئیبراهیم و ئیسماعیل و ئیسحاق و یه‌عقوب و هۆزه‌كانی تر له‌ نه‌وه‌ی یه‌عقوب پێغه‌مبه‌ر له‌ پێغه‌مبه‌رانیان وه‌ بۆ عیسى و ئه‌یوب و یونس و هارون و سوله‌یمان ناردووه‌ [ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا (١٦٣) ] وه‌ زه‌بوریشمان به‌ داود پێغه‌مبه‌ر به‌خشیوه‌- صلى الله عليه وسلم - كه‌ ئیمامی (قورتوبی) ده‌فه‌رمووێ: (سه‌دو په‌نجا) سووره‌ت بووه‌ حوكم و حه‌ڵاڵ و حه‌ڕامی تیا نه‌بووه‌ به‌ڵكو هه‌مووی په‌ندو ئامۆژگاری بووه‌ (صه‌ڵات و سه‌لامی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر هه‌موویان بێت).

[ وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ ] وه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رى تر كه‌ له‌ پێشتردا یان له‌ پێش ئه‌م سووره‌ته‌دا چیرۆك و به‌سه‌رهاتیمان بۆ تۆ گێڕاوه‌ته‌وه‌ ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - له‌ قورئانی پیرۆزدا [ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ ] وه‌ چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رانی تریش هه‌یه‌ كه‌ چیرۆك و به‌سه‌رهاتیمان بۆ تۆ نه‌گێڕاوه‌ته‌وه‌ وه‌كو له‌ فه‌رمووده‌دا هاتووه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: ژماره‌ی پێغه‌مبه‌ران سه‌دو بیست و چوار هه‌زار (١٢٤٠٠٠) پێغه‌مبه‌ر بووه‌ [ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ قسه‌ی له‌گه‌ڵ موسادا كردووه‌ به‌ دڵنیایی و به‌ حه‌قیقه‌ت كه‌ ئه‌مه‌یش رێزێكه‌ بۆ موسى هه‌ر بۆیه‌ پێى وتراوه‌: (كه‌لیم الله)، (ئه‌م ئایه‌ته‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر قسه‌ كردنى خواى گه‌وره‌ كه‌ هه‌ر كاتێك ویستى لێبێت قسه‌ ده‌كات، به‌ڵام له‌ قسه‌ كردنى دروستكراوه‌كانى ناچێت و چۆنێتیه‌كه‌یشى خواى گه‌وره‌ نه‌بێت كه‌س نایزانێت).

[ رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ ] پێغه‌مبه‌رانێك كه‌ خوای گه‌وره‌ ناردوویانیه‌تی موژده‌ده‌رن بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گوێڕایه‌ڵیان ئه‌كه‌ن به‌ به‌هه‌شت وه‌ ترسێنه‌رن بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی سه‌رپێچیان ئه‌كه‌ن به‌ دۆزه‌خ [ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ] تا له‌ دوای ناردنی پێغه‌مبه‌ران خه‌ڵكی حوجه‌و به‌ڵگه‌و عوزریان نه‌مێنێ لای خوای گه‌وره‌و بڵێن: خوایه‌ هیچ كه‌سێك په‌یامی تۆی به‌ ئێمه‌ نه‌گه‌یاندووه‌ [ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

[ لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ ] خوای گه‌وره‌ خۆی شایه‌تی ئه‌دات به‌وه‌ی كه‌ بۆ تۆی ناردۆته‌ خواره‌وه‌ له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ وه‌ له‌ وه‌حی و پێغه‌مبه‌رایه‌تی [ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ] خوای گه‌وره‌ به‌ زانیاری خۆی ناردوویه‌تی و ئاگاداره‌ كه‌ تۆی هه‌ڵبژاردووه‌، یاخود له‌و قورئانه‌دا زانیارى و هیدایه‌ت و شه‌ریعه‌تى تیایه‌ [ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ ] وه‌ مه‌لائیكه‌ته‌كانیش شایه‌تن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ تۆ پێغه‌مبه‌ری خوایت و- صلى الله عليه وسلم - خوای گه‌وره‌ تۆی هه‌ڵبژاردووه‌ [ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦) ] وه‌ به‌سه‌ كه‌ كه‌سێك خوای گه‌وره‌ شایه‌تی بۆ بدات له‌سه‌ر ڕاستی پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌كه‌ی بۆیه‌ خه‌فه‌ت مه‌خۆ له‌وه‌ی كه‌ كافران به‌درۆت ئه‌زانن و باوه‌ڕت پێ ناكه‌ن.

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ی كه‌ كوفریان كردووه‌ وه‌ ڕێگریان كردووه‌ له‌ ڕێگاو دینی خواو له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی محمد- صلى الله عليه وسلم - [ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا (١٦٧) ] ئه‌مانه‌ گومڕا بوونه‌ گومڕابوونێكی زۆر دوور له‌ حه‌ق دووركه‌وتوونه‌ته‌وه‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا (١٦٨) ] به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌ وه‌ زوڵمیان كردووه‌ ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش نابێ وه‌ هیدایه‌تیان نادات بۆ ڕێگای ڕاست.

[ إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ ] ته‌نها ڕێنماییان ده‌كات بۆ ڕێگای دۆزه‌خ و ئه‌یانخاته‌ دۆزه‌خه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان ئه‌وه‌یان هه‌ڵبژاردووه‌ [ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ] وه‌ له‌ دۆزه‌خیشدا ئه‌مێننه‌وه‌ به‌نه‌مری و به‌ هه‌میشه‌یی كه‌ كۆتایی نایات [ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٦٩) ] وه‌ ئه‌مه‌یش كه‌ خوای گه‌وره‌ كافران بخاته‌ دۆزه‌خه‌وه‌ به‌هه‌میشه‌یی بیانهێلێته‌وه‌ لای خوای گه‌وره‌ زۆر ئاسانه‌و قورس نیه‌.

[ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ ] ئه‌ی خه‌ڵكی پێغه‌مبه‌رێكتان له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ هاتووه‌ كه‌ محمده‌- صلى الله عليه وسلم - حه‌قه‌و ڕاسته‌ [ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ ] ئیمانی پێ بێنن ئه‌مه‌ بۆ خۆتان باشتره‌ [ وَإِنْ تَكْفُرُوا ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر كوفری پێ بكه‌ن و له‌سه‌ر كوفرتان به‌رده‌وام بن ئیمانی پێ نه‌هێنن [ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] ئه‌وا به‌ دڵنیایى هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ وه‌ خوای گه‌وره‌ توانای هه‌یه‌ كه‌ سزاتان بدات وه‌ هیچ له‌ موڵكی خوا كه‌م ناكات وه‌ خوای گه‌وره‌ پێویستی به‌ ئیمان هێنانی ئێوه‌ نیه‌ [ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

{حەرامێتی زیادڕەوی كردن لە دیندا} [ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ ] ئه‌ی ئه‌هلی كتاب ئه‌ی جوله‌كه‌و گاوره‌كان زیادڕه‌وی مه‌كه‌ن و سنوور مه‌به‌زێنن له‌ دینه‌كه‌تاندا كه‌ جووله‌كه‌ زیادڕه‌ویان ئه‌كرد تا وتیان: عوزێر كوڕى خوایه‌، وه‌ گاوره‌كانیش زیادڕه‌ویان كرد له‌ عیسادا تا وتیان: كوڕی خوایه‌، دواتر وتیان: خوایه‌ [ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ] ئه‌وه‌ی حه‌ق نه‌بێ مه‌یڵێن بۆ خوای گه‌وره‌و درۆى بۆ هه‌ڵمه‌به‌ستن و خێزان و منداڵى بۆ بڕیار مه‌ده‌ن [ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ ] به‌ڵكو عیسای كوڕی مه‌ریه‌م ته‌نها به‌نده‌و پێغه‌مبه‌ری خوایه‌و كوڕی خوا نیه‌ [ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ ] وه‌ وشه‌یه‌كی خوای گه‌وره‌ بووه‌ خوای گه‌وره‌ ناردوویه‌تی بۆ مه‌ریه‌م كه‌ وشه‌كه‌ش (كُنْ) بوو خوای گه‌وره‌ به‌ جبریلی فه‌رموو پێی بفه‌رمه‌: (كُنْ) دروست به‌ به‌و وشه‌یه‌ یه‌كسه‌ر عیسى دروست بوو [ وَرُوحٌ مِنْهُ ] وه‌ ڕوحێك بوو كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ خوای گه‌وره‌ كردیه‌ به‌ر عیسى- صلى الله عليه وسلم - كه‌ وه‌كو زیاده‌ ڕێزێكه‌ بۆ عیسى نه‌ك به‌شێك بێت له‌ روحى خواى گه‌وره‌، به‌ڵكو ئیزافه‌كه‌ بۆ به‌گه‌وره‌زانین و رێزلێنانه‌ وه‌كو (بيت الله و ناقة الله)، وه‌ جبریل فووی كرده‌ ناو ملوانى كراسه‌كه‌ی مه‌ریه‌مدا وه‌ عیسا به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ به‌بێ باوك دروست بوو [ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ] وه‌ ئێوه‌ ئیمان به‌خواو به‌سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌ بێنن كه‌ خواى گه‌وره‌ تاك و ته‌نهایه‌و منداڵ و خێزان و شه‌ریكى نیه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌رانیش به‌نده‌و نێردراوى خواى گه‌وره‌ن [ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ] مه‌ڵێن: سێ خوا هه‌یه‌ وه‌كو گاوره‌كان ئه‌ڵێن: سێ خوا هه‌یه‌ الله ئه‌وه‌ باوكه‌ وه‌ عیسى كوڕه‌ وه‌ مه‌ریه‌میش سێیه‌م خوایه‌ [ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ ] واز له‌م بیروباوه‌ڕی سێ خوایه‌تیه‌ بێنن ئه‌وه‌ بۆ خۆتان باشتره‌و له‌سه‌ر كوفر به‌رده‌وام مه‌بن [ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زاتی پیرۆزی الله تاك و ته‌نهایه‌ و هیچ شه‌ریكێكی نیه‌: نه‌ كوڕی هه‌یه‌ نه‌ خێزان نه‌ شه‌ریك نه‌ تكاكه‌ر [ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ ] پاك و مونه‌ززه‌یی بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ زۆر له‌وه‌ پاكتره‌ كه‌ مناڵی هه‌بێ و پێویستی به‌ مناڵ بێ [ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٧١) ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ چ پێویستی به‌ شه‌ریك و به‌ مناڵ هه‌یه‌ وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌مووی موڵكی خوا بێ موڵك چۆن ئه‌بێ به‌ شه‌ریكی خاوه‌نه‌كه‌ی.

[ لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ ] عیسى- صلى الله عليه وسلم - ڕه‌تی ناكاته‌وه‌ وه‌ خۆی به‌ گه‌وره‌ نازانێ له‌وه‌ی كه‌ عه‌بدی خوای گه‌وره‌ بێ به‌ڵكو شانازی ده‌كات به‌ عبودیه‌ت و به‌ندایه‌تی كردنی بۆ خوای گه‌وره‌ [ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ ] وه‌ ته‌نانه‌ت فریشته‌ نزیكه‌كانیش له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌وانیش خۆیان به‌گه‌وره‌ نازانن وه‌ ڕه‌تی ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ عه‌بدو به‌نده‌ی خوای گه‌وره‌ بن [ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك عیباده‌تى خوا ڕه‌ت بكاته‌وه‌و خۆی به‌ گه‌وره‌ بزانێ [ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا (١٧٢) ] ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌ر هه‌موویان كۆ ده‌كاته‌وه‌ وه‌ سزایان ئه‌دات.

[ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتی خۆیان به‌ته‌واوی ئه‌داته‌وه‌ هیچیان لێ كه‌م ناكات (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌زڵی زیاده‌ى خۆیان پێ ئه‌به‌خشێ و چاكه‌ی زیاتریان له‌گه‌ڵدا ده‌كات [ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ڕه‌ت ئه‌كه‌نه‌وه‌ وه‌ خۆیان به‌گه‌وره‌ ئه‌زانن له‌ ئاست عیباده‌ت و په‌رستنی خوای گه‌وره‌ ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان ئه‌دا [ وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٧٣) ] وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ نابینن كه‌سێك دۆست و سه‌رخه‌رو یارمه‌تیده‌رو پشتیوانیان بێ و ڕزگاریان بكات له‌ ئاگری دۆزه‌خ.

[ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ ] ئه‌ی خه‌ڵكی ئێوه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراتان بۆ هاتووه‌ ئه‌و هه‌موو موعجیزه‌یه‌ى كه‌ به‌ پێغه‌مبه‌راندا ناردوویه‌تی [ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا (١٧٤) ] وه‌ نوورو ڕووناكییه‌كی زۆر ئاشكراشمان بۆتان دابه‌زاندووه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ كه‌ مرۆڤـ له‌ تاریكییه‌وه‌ ده‌رده‌كات بۆ ڕووناكی.

[ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان به‌خوای گه‌وره‌ هێناوه‌ وه‌ پشتیان به‌خوای گه‌وره‌ به‌ستووه‌و ده‌ستیان به‌دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌وه‌ گرتووه‌ [ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (١٧٥) ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت ئه‌یانخاته‌ ناو ڕه‌حمه‌ت و فه‌زڵ و چاكه‌و به‌هه‌شتی خۆیه‌وه‌، وه‌ هیدایه‌تیان ئه‌دات بۆ ڕێگای ڕاستی خۆی.

{دابەشكردنی میراتی} [ يَسْتَفْتُونَكَ ] ئه‌ی محمد- صلى الله عليه وسلم - خه‌ڵكى داوای ڕوون كردنه‌وه‌ت لێ ئه‌كه‌ن [ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ ] بڵێ: خوای گه‌وره‌ خۆى سه‌باره‌ت به‌ (كه‌لاله‌) ڕوونكردنه‌وه‌تان بۆ ئه‌دات كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م سووره‌ته‌دا ئایه‌تی (دوانزه‌) باسی (كه‌لاله‌)مان كرد كه‌سێك كه‌ ئه‌مرێ كوڕو كچ و مناڵ له‌ دوای خۆی به‌جێ ناهێلێ به‌ڵكو مامه‌و ئامۆزاو ئه‌وانه‌ ئه‌بن به‌ میراتگری، (جابرى كوڕى عبدالله) ده‌فه‌رمێت: پێغه‌مبه‌رى خوا- صلى الله عليه وسلم - سه‌ردانى كردم من نه‌خۆش بووم ئاگام له‌ خۆم نه‌بوو، ده‌ستنوێژى شوشت پاشان ئاوى كرد به‌ سه‌رمدا، یان فه‌رمووى ئاو بكه‌ن به‌سه‌ریدا، منیش هاتمه‌وه‌ هۆش خۆم و وتم: ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا- صلى الله عليه وسلم - كه‌س میراتگرم نیه‌ ته‌نها (كه‌لاله‌) نه‌بێت میراتیه‌كه‌م چۆنه‌؟ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند [ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ ] ئه‌گه‌ر هاتوو كه‌سێك بمرێت وه‌ كوڕو كچ و مناڵ و باوكى نه‌بێت، وه‌ خوشكی له‌ دایك و باوكه‌وه‌ هه‌بێ نه‌ك ته‌نها له‌ دایكه‌وه‌ [ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ] ئه‌وا خوشكه‌كه‌ى نیوه‌ی میراتی براكه‌ی ئه‌بات [ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و خوشكه‌ بمرێت و مناڵی نه‌بێ وه‌ باوكى نه‌بێت ئه‌و برایه‌ میراتی خوشكه‌كه‌ی ئه‌بات، ئه‌گه‌ر ئه‌و خوشكه‌ مێردی هه‌بێ ئه‌وه‌ مێرده‌كه‌ی نیوه‌ی ئه‌بات وه‌ نیوه‌كه‌ی تریشی براكه‌ی ئه‌یبات [ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو دوو خوشك یاخود زیاتر بوون [ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ ] ئه‌وه‌ دوو له‌سه‌ر سێی میراتی براكه‌یان ئه‌به‌ن ئه‌گه‌ر ئه‌و برایه‌ كوڕی نه‌بوو [ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ میراتی ئه‌به‌ن ئه‌گه‌ر خوشك و برا تێكه‌ڵ بوون [ فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ] ئه‌و كاته‌ كوڕ دوو به‌ش ئه‌بات و كچ به‌شێك ئه‌بات، كوڕ دوو ئه‌وه‌نده‌ی كچ ئه‌بات، چونكه‌ كوڕ نه‌فه‌قه‌و ماره‌یی له‌سه‌ره‌وله‌سه‌ر ئافره‌ت نیه‌ [ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئه‌حكامانه‌تان بۆ ڕوون ئه‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ گومڕا نه‌بن وه‌ له‌ ڕێی ڕاست ده‌رنه‌چن [ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی به‌ هه‌موو شتێك زانایه‌و زانیاری به‌هه‌موو شتێك هه‌یه‌، والله أعلم، بةم شيَوازة تةفسيرى سوورةتي (نيساْ ) كؤتايي هات، والحمد لله.