Kurdish Mokhtasar — Sâd 38:1 – Ahkaf 46:35

(ص) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وە، سوێند بێت بە قورئانی پیرۆز کە بیرخستنەوەی خەڵکی تێدایە بەشت گەلێک کەسوودی دونیا و دواڕۆژیانی تێدایە، کارەکە بەو شێوەیە نییە وەک بتپەرست و موشریکەکان بیری لێدەکەنەوە و گومانی پێ دەبەن بەبوونی ھاوبەش گەلێک لەگەڵ اللە تەعالادا.

بەڵام بێباوەڕان خۆبەگەورەزان و لووت بەرزن لەبەرامبەر تەوحید و یەکخواپەرستی، وە بێ فەرمانی اللە تەعالا دەکەن و حەق وەرناگرن، وە بەردەوامن لەسەرپێچی پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) و دژایەتی کردنی خۆی و پەیامەکەی.

لەپێش ئەواندا چەندەها گەل و ئوممەتی ترمان لەناو برد، کە پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا و باوەڕیان پێ نەکردن، ئەمجا کاتی دابەزینی سزاکە بۆ سەریان ھاواریان کرد و پاڕانەوە کە اللە تەعالا ڕزگاریان بکات لەو ناڕەحەتی و نەھامەتییە، بەڵام ئەفسوس کاتەکە کاتی ڕزگار بوونی ئەوان نییە لەو سزایەی دابەزیوە بۆ سەریان، تاوەکو ھاوار کردن و پاڕانەوە سوودیان پێ بگەیەنێت و دادیان بدات.

سەریان سوڕما کاتێک لە خۆیان پێغەمبەرێکیان بۆ بێت و بیانترسێنێت لە سزای اللە تەعالا ئەگەر بەردەوام بن لەسەر کوفر و بێباوەڕییەکەیان، وە کاتێک بێباوەڕان ئەو بەڵگە و موعجیزانەیان بینی لەسەر ڕاستی ئەو پەیامەی موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) ھێناویەتی، وتیان: ئەم پیاوە پیاوێکی جادوگەرە جادوو لەخەڵک دەکات، وە زۆر درۆزنە لەو بانگەشەیەی دەیکات گوایە پێغەمبەری اللە تەعالایە و لە لایەن ئەوەوە وەحی و نیگای بۆ ھاتووە.

وتیان: ئایا ئەم پیاوە (ئەم موحەممەدە) گشت خواکانی کردووەتە یەک خوا و دەڵێت: تەنھا یەکخوا بپەرستن و جگە لەویش ھیچ خوایەکی تر نییە؟! بەڕاستی ئەمەی ئەم پیاوە دەیکات شتێکی زۆر سەیر و سەر سوڕھێنەرە.

گەورە و سەردارەکانیان ڕۆیشتن بەخەڵکیان وت: ئەی خەڵکینە لەسەر ئەو بیروباوەڕە بەردەوام بن کەلەسەری بوون، وە ھەرگیز نەچنە ناو ئاینەکەی موحەممەدەوە، بڕۆن بەردەوام بن و ئارام بگرن لەسەر پەرستنی خواکانتان، ئەوەی موحەممەد ئێوەی بۆ بانگ دەکات لەوازھێنان لە خواکانتان و پەرستنی یەکخوا مەبەستی ھەیە و ئەیەوێت لەم ڕێگایەوە خۆی بکاتە گەورەی ھەموو عەرەب و بەرز بێتەوە بەسەرماندا و ئێمەیش ببینە شوێنکەوتەی ئەو.

ئەوەی موحەممەد بانگمان دەکات بۆی لە تەوحید و یەکخواپەرستی ھیچ شتێکیمان لەباوباپیران و گەلەکەی عیسا (علیە السلام) ەوە نەبیستوە و نەبینیوە، ئەوەی لەم بارەیەوە بیستومانە تەنھا درۆ و بوھتانە.

ئایا ڕاستە لەناو ھەمووماندا قورئان تەنھا بۆ ئەو دابەزێت و تایبەت بێت بەوەوە، وە بۆ سەر ئێمە دانەبەزێت کە ھەموومان گەورە و سەرداری قوڕەیشین، اللە تەعالا وەڵامیان دەداتەوە و دەفەرموێت: بەڵکو ئەو بتپەرست و موشریکانە لە گوماندان بەرامبەر ئەو قورئانەی دابەزیووە بۆ سەرت، ئەویش لەبەر ئەوەیە ھێشتا سزای اللە تەعالایان نەچەشتووە، بۆیە بەوە مەغرور بوون کە جارێک اللە تەعالا وازی لێھێناون، چونکە ئەگەر سزایان بچەشتایە ھەرگیز زاتی ئەوەیان نەدەکرد لەسەر کوفر و بتپەرستی و ھاوەڵ بڕیاردان و گومانکردن لەوەی بۆت نیگا کراوە بەردەوام بن.

یان ئایا ئەو بتپەرست و موشریکانەی باوەڕیان بە ئاینەکەی موحەممەد نییە، کلیلی خەزێنە و گەنجینەکانی پەروەردگاری باڵادەستیان لایە کە ھیچ کەس ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا، ئەو پەروەردگارەی دەیبەخشێت بەھەر کەسێک خۆی ویستی لەسەر بێت، وە یەکێک لەگەنجینەی چاکەکانی پێغەمبەرایەتییە، دەیبەخشێت بەھەر کەسێک خۆی بیەوێت، وە ئەو گەنجینە پڕ لە فەزڵ و چاکانە ھی ئەوان نین تاوەکو بە ئارەزووی خۆیان بیبەخشن بەھەر کەسێک خۆیان دەیانەوێت، وە بیشیگرنەوە لەو کەسانەیشی خۆیان دەیانەوێت.

ئایا موڵک و دەسەڵاتی ئاسمانەکان و زەوی ئەوەیشی لە نێوانیاندایە ھی ئەوانە؟ تا ھەق و مافی ئەوەیان ھەبێت بە ئارەزووی خۆیان لێی ببەخشن و لێی نەبەخشن؟ ئەگەر وادەزانن دەی با ئەو ھۆکارانە بگرنە بەر دەیانگەیەنێتە ئاسمان، تاوەکو بڕیاری ئەوە بگرنە دەست بە کێی دەبەخشن و لە کێیشی دەگرنەوە؟ بەڵام باچاک بزانن ھەرگیز ناتوانن شتی وابکەن.

ئەوانەی باوەڕیان بە موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) نەھێنا و بە دۆریان دانا، سەربازانێکی بەزیوون ھەروەک ئەو سەربازە بەزیوانەی پێشتر کە باوەڕیان بە پێغەمبەرەکانیان نەکرد و بەدرۆیان دانان.

ئەو بێباوەڕانە یەکەم کەس نین کافر و بێباوەڕ بووبن، بەڵکو پێش ئەمانیش گەلی نوح و عاد پێغەمبەرەکانیان بەدرۆزانی، وە گەلی فیرعەونیش موسا پێغەمبەریان بەدرۆزانی، کە مێخ و زنجیری گەورەیان ھەبوو بۆ ئازار و سزادانی خەڵکی.

وە گەلی سەمود و گەلی لوط و خاوەن باخ و درەختەکان کەگەلی شوعەیب بوون پێغەمبەرەکانیان بەدرۆزانی، ئەمانە ھەموویان ئەو کۆمەڵ و دەستانە بوون کە کۆبوبونەوە لەسەر بەدرۆ زانینی پێغەمبەرەکانیان و باوەڕ پێ نەکردن بەو پەیامانەی ھێنابوویان.

ھەریەک لەم کۆمەڵ و دەستانە پێغەمبەرەکانی خۆیانیان بەدرۆ زانی، بۆیە شایستەی سزای اللە تەعالا بوون و بەسەریاندا جێ بەجێ بوو، ئەگەر بۆ ماوەیەک دوایش کەوتبێت.

ئەو کافر و بێباوەڕانە کە موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) یان بەدرۆزانی تەنھا چاوەڕێی فووی دووەمی کەڕەناکە دەکەن، کە ھیچ گەڕانەوەی بۆ نییە، سزای سەخت دەیانگرێتەوە ئەگەر بێتۆ لەسەر کوفر و بێباوەڕی بمرن.

بەگاڵتە کردنەوە وتیان: ئەی پەروەردگارمان بەش و پشکی خۆمان سزامان بۆ پێش بخە لەدونیادا پێش ئەوەی ڕۆژی قیامەت بێت.

- ئەی پێغەمبەر - ئارام بگرە لەسەر ئەو قسە و قسەڵۆکانەی ئەو بێباوەڕانە دەیکەن و پێی ڕازی نیت، وە بیری داودی بەندەمان بکەرەوە کە خاوەنی ھێز و توانایەکی زۆر بوو لە ڕووبەڕوبونەوە و ڕیشەکێش کردنی دوژمنەکانی، وە ئارام گریش بوو لەسەر تاعەت و گوێڕایەڵی اللە تەعالا، بێگومان ئەو کەسێکی زۆر گەڕاوە بوو بۆ لای پەروەردگاری بە تەوبەکردن و ئەنجامدانی ئەو کار و کردەوانەی جێگای ڕەزامەندی ئەو بێت.

بێگومان ئێمە چیاکانمان ڕامھێنا بوو بە تەسبیحاتەکانی داود ئەوانیش تەسبیحاتیان دەکرد لە کۆتایی ڕۆژ و سەرەتاکەیەوە کاتی خۆر ھەڵاتن.

وە باڵندەکانیشمان ڕامھێنابوو، ھەموویان لەھەواو کۆدەبوونەوە، گەردنکەچ و گوێڕایەڵی بوون، لەدوای ئەوەوە تەسبیحاتیان دەکرد.

پاشایەتیەکەیمان بەھێز کرد، بەوەی ھەیبەت و ھێز و سەرکەوتنمان پێدابوو بەسەر دوژمنەکانیدا، وە حیکمەت و دانایی و پێغەمبەرێتیشمان پێ بەخشی، وە لە قسەکردن و بڕیارداندا توانای ڕوونکردنەوەی تەواو و یەکلایی کردنەوەمان پێ دابوو.

- ئەی پێغەمبەر - ئایا ھەواڵی دوو کەسە ناکۆکەکەت پێگەیشت کاتێک سەرکەوتن بەسەر دیواری خەڵوەتگاکەی داودا (سەلامی اللە تەعالای لێ بێت) ؟

کاتێک لەپڕ خۆیان کردە بەژووردا بۆ لای دواد، ئەویش داچڵەکا و لێیان ترسا، کاتێک بینی بەم شێوە ناباوە خۆیان کرد بە ژووردا بۆ لای، ئەوانیش زانیان داود ترساوە، پێان وت: مەترسە، ئێمە دوو کەسی ناکۆکین یەکێکمان زوڵم و ستەمی لەوی ترمان کردووە، ھاتووین تۆیش بەھەق و دادوەری لە نێوانماندا بڕیار بدەیت، ئەگەر حوکم و بڕیارتدا لەڕاستی لامەدە و ستەم لەکەسمان مەکە، وە ڕێنوماییمان بکە بۆ لای ڕێگای ڕاست، ئەویش ڕێگای سەواب و ھەقە.

یەکێک لەدوو کەسە ناکۆکەکە وتی بە داود (سەلامی اللە تەعالای لێ بێت): بێگومان ئەم پیاوە برامە، و نەوەد و نۆ مەڕی ھەیە، منیش تەنھا یەک مەڕم ھەیە، داوای ئەو مەڕەی تریش لەمن دەکات کە بیدەمێ، وە لەکاتی قسە کردندا زاڵە بەسەرمدا.

داودیش حوکم و بڕیاریدا لە نێوانیان، وە وتی بە خاوەن سکاڵاکە: بەدڵنیاییەوە براکەت ستەمی لێکردویت کاتێک داوای لێکردویت ئەو مەڕەی خۆتیشی بدەیتێ و بیخاتە سەر مەڕەکانی تری خۆی، وە بێگومان زۆرێک لەشەریک و ھاوبەشەکان ھەندێکیان زوڵم و ستەم لەھەندێکی تریان دەکەن، بە وەرگرتنی ھەقەکەی و نەبوونی ویژدان و ئینساف، جگە ئەو باوەڕدارانە نەبێت کار و کردەوە چاکەکان ئەنجام دەدەن، ئەوانە خاوەنی ویژدانن لەگەڵ ھاوبەش و شەریکەکانیان و زوڵم وستەمیان لێ ناکەن، ئەم جۆرە کەسانەیش کەمن لەناو خەڵکیدا، داود (سەلامی اللە تەعالای لێ بێت) دڵنیابووەوە کەبێگومان ئێمە بەم ناکۆکیەی نێوان ئەم دوو کەسە تاقیمان کردەوە، داوای لێخۆشبوونی لەپەروەردگاری کرد بەڕوومەتدا کڕنوش و سوژدەی بۆ اللە تەعالا برد و تەوبەی کرد و گەڕایەوە بۆ لای.

تەوبەکەمان لێ گیرا کرد و لێی خۆش بووین، وە بێگومان داود پلە و پایە لای ئێمە بەرزە و لە نزیکەکانمانە، وە دواڕۆژێکی چاکیشی ھەیە.

ئەی داود ئێمە تۆمان کردووە بە جێنشین لە زەویدا، حوکم و بڕیار و بابەتە ئاینی و دونیاییەکان جێ بەجێ بکە، وە بەدادگەری لە نێوان خەڵکیدا بڕیار بدە، وە شوێن ھەواو و ئارەزووی خۆت مەکەوە لەکاتی بڕیاردان لە نێوانیاندا، لەبەر خزمایەتی یان لەبەر نزیکی و ھاوڕێیەتی بە لای کەسێکیاندا داینەتاشی یان دوژمنایەتی کەسێکی تریان بکەیت، ئەو کاتە ھەواو ئارەزووت گومڕات دەکات و لە ڕێگای ڕاست لاتدەدا، بێگومان ئەوانەی لەسەر ڕێگای ڕاست گومڕا دەبن و لادەدەن، سزای سەختیان بۆ ھەیە لەبەر ئەوەی ڕۆژی لێپریسنەوەیان لەبیر کردبوو، چونکە ئەگەر لەبیریان بوایە و بترسانایە لێی بە ھەوا و ئارەزوویان لەھەق و ڕاستی لایان نەدەدا.

ئاسمانەکان و زەویمان بەبێ ھوودە بەدی نەھێناوە، ئەوە گومانی بێباوەڕانە، وەیل و ھەڕەشەی سەخت و سزای دۆزەخ لە ڕۆژی قیامەت بۆ ئەو بێباوەڕانەی ئەم گومانە دەبەن، ئەگەر لەسەر کوفر و بێباوەڕی و گومانی خراپ بە اللە تەعالا بمرن.

ھەرگیز ئەوانەی کە باوەڕیان ھێناوە بە اللە تەعالا و شوێن پێغەمبەرەکەی کەوتوون و کار و کردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە، وەک ئەوانە دانانێین کە لەسەر زەوی بەبێباوەڕی کردن و گوناھ و تاوان ئەنجامدان خراپە دەکەن، وە ھەرگیز ئەوانەیش کە خواناسن و لە پەروەردگاریان دەترسێن، وە فەرمانەکانی بەجێ دەھێنن و دوور دەکەونەوە لە قەدەغەکراوەکانی وەک ئەو بێباوەڕ و دووڕوانەی کە لە گوناھ و تاواندا ڕۆچوون دانانێین، بێگومان یەکسان کردن لە نێوانیاندا زوڵم و ستەمێکی گەورەیە و شایانی اللە تەعالا نییە، بەڵکو اللە تەعالا پاداشتی باوەڕدارە خواناسەکان بە چوونە بەھەشت دەداتەوە، وە سزای بێباوەڕانی بەدبەختیش بەچونە ناو ئاگر دەدات، چونکە ئەوان لای اللە تەعالا یەکسان نین، بۆیە پاداشت و سزایشیان یەکسان نییە.

بێگومان ئەم قورئانە پەرتووکێکە دامانبەزاندووە بۆت کە خێر و بێر و سوودێکی زۆری تێدایە، بۆ ئەوەی خەڵکی بیر لەمانا و مەبەستی ئایەتەکانی بکەنەوە و لێی ڕابمێنن، وە کەسانی ژیر و عاقڵ پەند و ئامۆژگاری لێوەربگرن.

ئێمە وەک فەزڵ و چاکەی خۆمان بۆ ئەوەی چاوی ڕوون بێتەوە پێی سولەیمانی کوڕیمان بەخشی بەداود پێغەمبەر، سولەیمان بەندەیەکی چاک بوو، بێگومان ئەو زۆر ڕوو لە اللە تەعالا بوو، تەوبەکارێکی زۆر باش بوو، وە ھەمیشە بەگەردن کەچیەوە دەگەڕایەوە بۆ لای پەروەردگار و داوای لێخۆشبوونی لێ دەکرد.

باسی ئەوە بکە کاتێک دەمەو ئێوارە و کاتی عەسر ئەسپە ڕەسەنە زۆر خێراکان نیشانی سولەیمان دران، ئەو ئەسپانەی لەسەر سێ پێیان دەوەستان و پێی چوارەمیان بەرز دەکردەوە، بەردەوام ئەم ئەسپە ڕەسەنانەی بۆ نمایش دەکرا ھەتا خۆر ئاوا دەبوو.

سولەیمان وتی: بێگومان من خۆشەویستی ماڵ و سامان –لە نێویاندا خۆشەویستی ئەم ئەسپانەم- باودا بەسەر یاد و زیکر و پەرستنی پەروەردگارمدا، تاوەکو خۆر ئاوابوو، وە دوا کەوتم لە ئەنجامدانی نوێژی عەسر.

ئەم ئەسپانەم بۆ بگێڕنەوە، ئەوانیش ئەسپەکانیان بۆ گەڕاندەوە، سولەیمانیش بە شمشێر دەستی کرد بەلێدانی قاچ و قول و گەردنیان.

بێگومان ئێمە سولەیمانمان تاقی کردەوە، شەیتانێکمان لە شێوەی مرۆڤێکدا فڕێدایە سەر کورسی و تەختی پادشایەتیەکەی، بۆ ماوەیەکی کورت ڕکێفی کرد بە دەسەڵاتەکەیەوە، پاشان موڵک و دەسەڵاتەکەمان گەڕاندەوە بۆ سولەیمان و زاڵ بوویەوە بەسەر شەیتانەکاندا.

سولەیمان وتی: ئەی پەروەردگارم لە گوناھەکانم خۆشبە، وە موڵک و دەسەڵاتێکی تایبەت بەخۆمم بدەرێ، دوای خۆم نەیدەیت بەھیچ کەسێکى تر، بێگومان ئەی پەروەردگارم تۆ زۆر بەخشندەیت.

اللە تەعالا دەفەرموێت: وەڵامی نزا و داواکەی سولەیمانمان دایەوە، (با) مان بۆی ژێربار خست، لەگەڵ ھێز و خێرایەکەیدا بەفەرمانی ئەو چۆنی بوویستایە بەھێواشی و لەسەر خۆی دەھات و دەڕۆیشت.

وە شەیتانەکانیشمان ژێربار خستبوو بۆی، بەفەرمانی ئەو دەجوڵانەوە، ھەندێکیان بیناساز بوون، وە ھەندێکی تریان مەلەوانی ژێر دەریاکان بوون گەوھەر و دوڕ و مرواریان بۆ دەردەھێنا.

وە ھەندێکی تر لەو شەیتانانە کە سەرپێچی سولەیمانیان کردبوو بۆمان ڕام ھێنابوو، کۆت و زنجیر کرابوون نەیان دەتوانی جموجوڵ بکەن.

ئەی سولەیمان لە وەڵامی نزا و داواکەتدا ئەمە بەخششی ئێمەیە کە پێمان بەخشیویت، تۆیش بە کێی دەبەخشیت بیبەخشە، وە لە کێیشی دەگریتەوە بیگرەوە و مەیدەرێ، لێپرسینەوەت لەگەڵدا ناکرێت لەسەر بەخشین یان گرتنەوەی لە خەڵکی.

بێگومان سولەیمان لەکەسە نزیکەکانی ئێمەیە و پلە و پایەی بەرزە لامان، وە سەرەنجامی چاکیشی دەبێت کاتێک گەڕایەوە لامان، ئەویش بەھەشتی ھەمیشەیی و ھەتا ھەتاییە.

- ئەی پێغەمبەر - باسی بەندەی خواناسی ئێمە (ئەیوب) بکە کاتێک لە اللە تەعالای پەروەردگاری پاڕایەوە و بانگی کرد: بێگومان شەیتان تووشی زەحمەت و ماندوو بوون و ناڕەحەتی و ئازاری زۆری کردووم.

ئێمەیش فەرمانمان پێکرد و پێمان وت: پێیەکانت بدە بە زەویدا، ئەویش پێیەکانی دا بەزەویدا و کانیەک لەژێر پێیدا ھەڵقوڵی، ئەوە کانیاوێکی ساردە خۆتی لێ بشۆ و لێیشی بخۆرەوە، ھەرچی ناڕەحەتی و نەخۆشی ھەیە ھەموو لادەبات ( ئەوە بوو ئەیوب پێغەمبەر پێیەکانی دا بەزەویدا و کانیاوێکی لەزەوی بۆ ھەڵقوڵا و لێی خواردەوە و بە تەواوی چاک بوویەوە لەو نەخۆشی و ناڕەحەتیەی دووچاری بوو بوو )

نزاکەمان گیرا کرد، ھەرچی نەخۆشی و ناڕەحەتی ھەبوو لەسەرمان ھەڵگرت، ماڵ و منداڵەکەمان بۆ گەڕاندەوە، بەڕەحمەت و میھرەبانی خۆمان و پاداشتی ئارمگرییەکەی، ھاوشێوەی ئەوان و زیاتر لەکوڕ و نەوەکانیشمان پێدایەوە، دەی با ئەوانە خاوەن بیر و ھۆشن تێڕامێنن و بیر بکەنەوە کە سەرەنجامی ئارامگرتن لە پێناو اللە تەعالا دەروو لێکردنەوە و پاداشتی گەورەیە.

کاتێک ئەیوب توڕە بوو لە ژنەکەی، سوێندی خوارد ئەبێت سەد داری لێ بدات، پاش ئەوەی چاک بوویەوە لە نەخۆشییەکەی پێمان وت: ئەی ئەیوب چەپکێک شووڵەدار بەدەستەوە بگرە و بیدە لە خێزانەکەت تاوەکو سوێندەکەت جێ بەجێ ببێت و نەکەوێت و ئەویش ئازاری پێ نەگات، ئەیوبیش چەپکە شووڵەکانی گرت بەدەستەیەوە و لە ژنەکەیدا، بێگومان ئێمە بینیمان ئەیوب کەسێکی ئارامگربوو لەسەر ئەوەی پێمان تاقیکردەوە، بەڕاستی ئەو باشترین بەندەی اللە تەعالا بوو، بەڕاستی زۆر بۆ لای اللە تەعالا دەگەڕایەوە و تەوبەی دەکرد و داوای لێخۆشبوونی لێدەکرد.

- ئەی پێغەمبەر - باسی ئەو بەندە پاک و ھەڵبژێراوانەی ئێمە بکە، وە باسی ئەو پێغەمبەرانەیش بکە ڕەوانەمان کردوون، باسی ئیبراھیم و ئیسحاق و یەعقوب بکە، ئەوان بەھێز بوون لە گوێڕایەڵی کردن و بەدەستھێنانی ڕەزامەندی اللە تەعالا، وە ئەوان خاوەنی بەسیرەت و بینایی بوون لە بینینی ھەق و ڕاستییەکاندا.

بێگومان ئێمە منەتمان کرد بەسەریاندا بە تایبەتمەندییەک، ئەویش ئاوەدانکردنەوەی دڵەکانیان بوو بە یاد و زیکری دواڕۆژ و خۆ ئامادەکردن بۆی بەکاروکردەوە چاکەکان و بانگەواز کردنی خەڵکی بۆی تاوەکو کاری بۆ بکەن.

وە بێگومان ئەوان لای ئێمە لەبەندە ھەڵبژێرراوە چاکەکان بوون، ھەڵمان بژاردن بۆ تاعەت و گوێڕایەڵی و پەرستی خۆمان، وە بۆ ھەڵگرتنی پەیامەکەمان و گەیاندنی بەخەڵکی.

- ئەی پێغەمبەر - باسی ئیسماعیلی کوڕی ئیبراھیم و ئەلیسەع و ذوالکفل بکە، بەباشی باسیان بکە لەناو خەڵکدا، چونکە ئەوان شایانی ئەوەن، ئەمانە ھەموویان لە پیاوچاکە ھەڵبژێراوەکان بوون لای اللە تەعالا.

باسی ئەم پێغەمبەرانە باسی ناوبانگی چاکیانە لە قورئاندا، وە بێگومان خواناسان و پارێزکاران بە بەجێھێنانی فەرمانەکان و دوور کەوتنەوە لە قەدەغەکراوەکان، کاتێک ئەگەڕینەوە بۆ لای اللە تەعالا باشترین گەڕانەوەیان بۆ ھەیە لە ڕۆژی دواییدا.

ئەو گەڕانەوە باشەیش بریتییە لە بەھەشتی نەبڕاوەی ھەتا ھەتایی لە ڕۆژی قیامەتدا، وەک بەخێرھاتنیش دەرگاکانیان بۆ دەخرێتە سەر پشت.

لەسەر تەختی ڕازاوە پاڵیان داوەتەوە، داوا لەخزمەتکارەکانیان دەکەن ھەرچیان حەز لێیە لە میوەی زۆری جۆرا و جۆر و شەرابی نایابیان بۆ بھێنن.

وە حۆری چاوگەشی ھاوتەمەنی خۆیان لایە، چاویان بڕیوەتە ھاوسەرەکانی خۆیان و تەماشای ھیچ کەسێکی تر ناکەن.

- ئەی خواناسان - ئەمە ئەو ناز و نیعمەت و بەخششە پاکوخاوێنانە بوو کە بەڵێنتان پێدرابوو لە پاداشتی ئەو کار و کردەوە چاکانەی ئەنجامتاندا لە دونیا.

بێگومان ئەوەی باسمان کرد لە پاداشتی کار و کردەوەی چاکتان، ڕزق و ڕۆزی ئێمەیە لە ڕۆژی قیامەتدا دەیدەین بە خواناسان و پارێزکاران، ڕزق و ڕۆزییەکی بەردەوامە و بڕانەوە و کۆتایی ھاتنی بۆ نییە.

وە ئەوەیش باسمان کرد پاداشتی خواناسان و پارێزکاران بوو، لە ھەمان کات تۆڵەی یاخی بووانیش لە پەروەردگار و سنوور بەزێنەکان بە کوفر و بێباوەری و گوناھ و تاوان جیاوازە لەپاداشتی پارێزکاران، ئەوان بەخراپترین گەڕانەوەیان ھەیە لە ڕۆژی قیامەتدا.

ئەو تۆڵە و سزایەش بۆیان ئامادەکراوە، بریتییە لە ئاگری دۆزەخ کە لە ھەموو لایەکەوە دەوری داون، ھاوار و داد و بێدادیانە بەدەست گەرمی و بڵێسەیەوە، لە نێو دۆزەخدا جێگایان بۆ ڕاخراوە لە ئاگر، خراپترین ڕاخەر ڕاخەری ئەوانە.

ئەم سزایە ئاوی کوڵ بە کوڵ و کێم و زوخاوی لاشەی دۆزەخیانە، پێیان دەوترێت بیخۆنەوە نۆشی گیانتان بێت، ئەمە خواردنەوەی ئەوانە کە ھیچ تینویەتی ناشکێنێت.

ھاوشێوەی ئەم سزایانە چەندین سزای تریان بۆ ھەیە کە لە ڕۆژی دواییدا پێی سزا دەدرێن.

کاتێک دۆزەخییەکان دەچنە ناو ئاگرەوە، کێشە و ناکۆکی دەکەوێتە نێوانیان لە جنێو و قسە پێ وتن، ھەندێکیان خۆیان بەری دەکەن لەھەندێکی تریان، ھەندێکیان دەڵێن: ئەمانە دەستەیەکن لە دۆزەخییەکان لەگەڵ ئێوەدا ھاتوونەتە ناو ئاگرەوە، ئەوانیش وەڵامیان دەدەنەوە و دەڵێن: یاخوا بەخێر نەیەن، وەک ئێمە دەناڵێنین بەدەست ئازار و ناڕەحەتیەوە ئێوەیش بناڵێنن بە دەم ئازار و ناڕەحەتیەوە.

دەسەتەیەک لەوانەی لە دونیادا شوێن گەورە و سەردارەکانیان کەوتبوون بەوان دەڵێن: یاخوا ئێوە بەخێر نەیەن، ئێوە بوونە ھۆکاری ئەوەی ئێمە بەم سزا بە ئازارە بگەین، ئێوە بوون ئێمەتان گومڕا و سەرلێشێواو کرد، خراپترین جێگا ئەم جێگایە، جێگای ھەموویان ناو ئاگری دۆزەخە.

شوێنکەوتەکان جارێکی تر دەڵێن: ئەی پەروەردگارمان ھەر کەسێک لە ھیدایەت و ڕێنوێنی گومڕای کردین دوای ئەوەی بۆمان ھات و ڕوونیان کردەوە بۆمان، سزاکەی بۆ چەند قات بکەرەوە لەناو ئاگردا.

یاخیە خۆبەزلزانە لوتبەرزەکان دەڵێن: ئەوە چییە بۆ پیاوانێک لەگەڵ خۆمان لە ئاگردا نابینین، لەدونیا وامان دەزانی لە خراپەکار و بەدبەختانن و شایستەی سزای دۆزەخن (مەبەستیان پێی ھەژاری باوەڕدارانە)؟

ئایا گاڵتە کردنمان بەوان ھەڵە بوو، وە ئەوان شایستەی سزا نەبوون، یان گاڵتەکردنمان لەشوێنی خۆی بووە، ئەوانیش لێرەن لەناو ئاگرن، بەڵام ئێمە نایانبین و نایاندۆزینەوە ؟

بێگومان ئەوەی بۆمان باسکردن لە دەمەقاڵێ و ناکۆکی نێوان دۆزەخییەکان لە ڕۆژی قیامەتدا ھەق و ڕاستە و ھیچ گومانی تێدا نییە.

- ئەی موحەممەد - بە بێباوەڕانی گەلەکەت بڵێ: بەڕاستی من تەنھا ترسێنەرتانم لەوەی دووچاری سزای سەختی اللە تەعالا ببن بەھۆی کوفر و بێباوەڕی و بەدرۆ زانینی پێغەمەبەرەکانیەوە، ھیچ پەرستراوێک شایستەی پەرستن نییە زاتی اللە تەعالا نەبێت، ئەو تاک و تەنھا و بێ ھاوتا و بێ وێنەیە لەگەورەیی و ناو و سیفاتیدا، ھەر ئەوە ھەموو شتێکی ملکەچ کردووە و بەسەریدا زاڵە.

پەروەردگاری ئاسمانەکان و زەوی و ئەوەیش لە نێوانیاندایە، زۆر بەعیززەت و بەدەسەڵاتە لە موڵکیدا وھیچ کەس زاڵ نابێت بە سەریدا، وە زۆر لێبووردەی گوناھ و تاوانی بەندە تەوبەکەرەکانیەتی.

- ئەی موحەممەد - بەو بێباوەڕانە بڵێ: بێگومان ئەم قورئانە ھەواڵێکی یەکجار گەورەیە.

بەڵام ئێوە لەم ھەواڵە گەورە بێ ئاگان و ڕووی لێوەردەگێڕن و ئاوڕی لێ نادەنەوە.

بڵێ: ئەگەر اللە تەعالا وەحی بۆم نەکردایە و فێری نەکردمایە من ھیچ زانیاریەکم نەبوو سەبارەت بەگفتۆگۆی نێوان فریشتەکان دەربارەی خەلق و بەدیھێنانی ئادەم کردیان.

ھەر زانیاریەک کە اللە تەعالا بە وەحی پێم دەڵێت کە زانیاریم پێی نییە مەگەر لەبەر ئەوەیە من ترسێنەری ئاشکرای ئێوەم بەسزای ئەو لە ئاگری دۆزەخ.

ئەی موحەممەد باسی ئەوە بکە بۆ گەلەکەت کاتێک پەروەردگارت بە فریشتەکانی وت: بێگومان من لەقوڕ مرۆڤێک بەدیدەھێنم، ئەویش ئادەمە (علیە السلام).

جا کاتێک بەدیھێنان و شێوەکەیم تەواو ڕێک و پێکرد، وە لە ڕۆحێک خۆم بەدیم ھێناوە کرد بەبەریدا، ئێوە سوژدەی بۆ ببەن.

فریشتەکان گوێڕایەڵی فەرمانی پەروەردگاریان بوون، ھەموویان سوژدەی ڕێزیان بۆ ئادەم برد، ھیچ کەسیان نەما کە سوژدەی بۆ نەبات.

جگە لە ئیبلیس نەبێت خۆی لەوە بەگەورەتر زانی کە سوژە بۆ ئادەم ببات، بەو خۆبەزلزانین و لوتبەرزییەی لەبەرامبەر فەرمانی پەروەردگاری چووە ڕیزی بێباوەڕانەوە.

اللە تەعالا فەرمووی: ئەی ئیبلیس چی شتێک ڕێگری لێکردیت لەوەی سوژدە نەبەیت بۆ ئادەم کە بەھەردوو دەستی خۆم بەدیم ھێناوە؟! ئایا خۆبەزلزانین و لوت بەرزیەکەت نەیھێشت، یان لەوانەی کە خۆیان لە اللە تەعالایش بەگەورە دەزانن؟!

ئیبلیس وتی: من لەئادەم باشترم، بێگومان تۆ منت بەدیھێناوە لە ئاگر و ئەویشت لەگڵ بەدیھێناوە، بەگومانی خۆی ڕەگەزی ئاگر بەڕێزترە لە ڕەگەزی گڵ.

اللە تەعالا بە ئیبلیسی فەرموو: لەبەھەشت بچۆ دەرەوە، بێگومان تۆ لەھەموو خێرێک دوور خراویتەوە و نەفرین لێکراویت.

وە بێگومان ھەتا ڕۆژی پاداشت دانەوە دووریت لەڕەحمەت و بەزەیی اللە تەعالا، کە ڕۆژی قیامەتە.

ئیبلیس وتی: مۆڵەتم بدە و مەمرێنە تا ڕۆژی زیندووبونەوەی بەندەکانت.

اللە تەعالا فەرمووی: بێگومان تۆ لە مۆڵەتدراوانیت، وە ناترمێنین.

ھەتا کاتی دیاریکراوی لەناو چوون و مردنت.

ئیبلیس وتی: سوێند بەگەورەیی و دەسەڵاتت، ھەموو نەوەکانی ئادەم گومڕا و سەرلێشێواو دەکەم.

جگە لەو بەندانە نەبێت کە پاراستونت لە گومڕاکردنی من، وە ھەڵتبژاردوون تەنھا بۆ پەرستنی خۆت.

اللە تەعالا فەرمووی: ھەق لەمنەوەیە، وە منیش ھەق دەڵێم. جگە لەھەق ھیچ شتێکی تر نالێم.

بێگومان لە ڕۆژی قیامەتدا دۆزەخ پڕ دەکەم لەتۆ و تێکڕا لەوانەیش شوێن کوفر و بێباوەڕی تۆ دەکەون لەنەوەکانی ئادەم.

- ئەی پێغەمبەر - بەو بتپەرست و موشریکانە بڵێ: من ھیچ پاداشت و کرێیەک لەسەر گەیاندنی ئەم ئاینە و ئامۆژگاری کردنتان لێتان داواناکەم، وە من زۆر لەخۆم ناکەم زیاد لەوە بھێنم کە فەرمانم پێکراوە بەگەیاندنی.

ئەم قورئانە تەنھا پەند و ئامۆژگاری و بیرخستنەوەیە بۆ ئەوانەی لە ئادەمیزاد و جنۆکە داوایان لێکراوە اللە تەعالا بپەرستن و دوور بکەونەوە لە شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان بۆی.

بەدڵنیاییەوە ھەواڵی ڕاستگۆیی ئەم قورئانە دەزانن، پاش ماوەیەکی نزیک کاتێک دەمرن دەزانن ئەم قورئانە ڕاستگۆ بووە.

دابەزینی قورئان لە لایەن اللە تەعالاوەیە، کە زۆر بەدەسەڵاتە و ھیچ کەسێک زاڵ نابێت بەسەریدا، وە زۆر دانا و کاربەجێیە لەبەدیھێنراو و بەڕێوەبردن شەریعەتەکەیدا، وە ئەم قورئانە لەلایەن ھیچ کەسێکی ترەوە دانەبەزیووە.

بێگومان - ئەى پێغەمبەر - ئەم قورئانەمان دابەزاندووە بۆت کە ھەموو ھەق و ڕاستییەکی تێدایە، ھەواڵەکانی ناوی ھەر ھەمووی ڕاستن، وە سەرجەم حوکمەکانی بەشێوەیەکی عادل و دادگەرانە دراون، کەوابێت تەنھا اللە تەعالا بپەرستە، وە ھەموو ئاینەکەت بەدڵسۆزی و یەکخواپەرستی دوور لەشیرک و ھاوەڵ بڕیاردان بۆ ئەو بنوێنە.

بێدار بن ئاینی خاڵی و پاڵفتە لە شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان ھەر بۆ اللە تەعالایە، ئەوانەیش جگە لە اللە تەعالا دۆست و پشتیوانیان لەبت و تاغوتەکان بۆ خۆیان داناوە و لە بری اللە دەیانپەرستن، بڕوبیانوو بۆ پەرستنی ئەو بت و تاغوتانە بەوە دەھێننەوە دەڵێن: ئێمە ئەوانە تەنھا بۆ ئەوە دەپەرستین پلە و پایەمان لای اللە تەعالا نزیک بکەنەوە، وە داوا و پێداویستیەکانمان بەرز بکەنەوە بۆ لای، وە تکامان بۆ بکەن لای ئەو؛ بێگومان اللە تەعالا حوکم و بڕیار دەدات لە نێوان باوەڕدارانی یەکخواپەرست و بێباوەڕانی بتپەرست و موشریک لە ڕۆژی قیامەت ، لەوەی جیاوازبوون لەسەری لە تەوحید و یەکخواپەرستی، بەڕاستی اللە تەعالا یارمەتی کەسێک نادات کە ھیدایەت و ڕێنموونی بکرێت بۆ ڕێگای ڕاست، ئەو کەسە درۆ بۆ خوا ھەڵبەستێ و شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان بداتە پاڵی، وە زۆر سپڵە و پێ نەزان بێت بەناز و نیعمەت و بەخششەکانی.

ئەگەر اللە تەعالا بیویستایە مناڵێک بۆ خۆی بڕیار بدات، ئەوا لەناو بەدیھێنراوەکانیدا کامەی بویستایە ھەڵیدەبژارد و دەیکردە مناڵی خۆی، پاکوبێگەردی بۆ ئەو زاتە پیرۆزە لەوەی ئەو بتپەرست و موشریکانە دەیڵێن و دەیدەنە پاڵی، ئەو تاک وتەنھایە لە زات و سیفات و کرداریدا، ھیچ شەریک و ھاوەڵێکی نییە، زاڵ و بەدەسەڵاتە بەسەر ھەموو بەدیھێنراوەکانیدا.

ئاسمانەکان و زەوی لەبەر حیکمەت و داناییەکی زۆر و لەڕادەبەدەر بەدیھێناوە، نەک ھەروا بەبێ ھوودە وەک ستەمکاران دەیڵێن، شەو دەکات بەناو ڕۆژدا، وە ڕۆژیش دەکات بەناو شەودا، ھەر کاتێک یەکێکیان ھات ئەوی تریان نامێنێت و لادەچێت، وە خۆر و مانگی ڕامھێناوە و زەلیل و گەردنکەچی کردوون بۆ خزمەتکردنی مرۆڤ، ھەریەکەیان لەخولگەی خۆیدا دەڕوات و دەسوڕێتەوە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو تا ئەو کاتەی قیامەت دێت و ئەم ژیانە کۆتایی دێت، بێدرابن و ئاگاداربن ئەو خوایەی ئەم کارانەی کردووە زۆر بەدەسەڵاتە و تۆڵە دەسێنێت لە دوژمنەکانی، وە ھیچ کەسیش زاڵ نابێت بەسەریدا، وە زۆر لێبووردەیە بۆ گوناھی ئەو بەندانەی تەوبە لە گوناھەکانیان دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای.

- ئەی خەڵکینە - پەروەردگارتان ئێوەی لە یەک نەفس بەدیھێناوە، ئەویش لە ئادەم، پاشان لەئادەمیش حەوای خێزانی بەدیھێنا، وە دواتر نەوە و زوڕییەتەکانی تری ئادەمی لەدوو ژن و پیاوە بەدیھێنا، وە لە وشتر و ڕەشەوڵاخ و مەڕ و بزن ھەشت جۆر و جووتی بۆ ئێوە بەدیھێنا، لەھەر جۆرێک نێر و مێیەکی بەدیھێنا، وە ئێوە قۆناغ بە قۆناغ لەناو سکی دایکتانا بەدیدەھێنێت، لەناو تاریکی ڕەحم و مناڵدانا، ئەوەی ھەموو ئەوانەی بەدیھێناوە پەروەردگاری ئێوەیە زاتی بەرز و پیرۆزی (اللە)، ھەرچی موڵک و دەسەڵاتە ھەمووی ھی ئەوە، ھیچ پەرستراوێکی بەھەق جگە ئەو بوونی نییە، ئیتر چۆن واز لەپەرستنی ئەو دەھێنن و ڕوو دەکەنەوە پەرستنی شتێکی تر کەھیچ لەوانەی بەدی نەھھێناوە، بەڵکو ئەو شتە خۆیشی بەدیھاتووە ؟

- ئەی خەڵکینە - ئەگەر ئێوە بێباوەڕبن بەپەروەردگارتان، ئەوە اللە تەعالا بێ نیازە لە باوەڕھێنانی ئێوە و ھیچ پێویستی پێی نییە، وە ھیچ زەرەر و زیانیش لەو نادات، بەڵکو زەرەر و زیانی ئەو بێباوەڕییە بۆ خۆتان دەگەڕێتەوە، وە پەروەردگار ھەرگیز ڕازی نییە بەندەکانی بێباوەڕبن پێی، وە فەرمانی پێ نەکردوون کە کافر و بێباوەڕبن، چونکە اللە تەعالا فەرمان بە خراپە و خراپەکاری و داوێن پیسی ناکات، ئەگەر بێتۆ ئێوە شوکر و سوپاسی اللە تەعالا بکەن لەسەر ئەو ناز و نیعمەت و بەخششانەی پێی داون، وە باوەڕی پێ بھێنن ئەوا ڕازی دەبێت پێی و پاداشتان دەداتەوە لەسەری، ئەوەش بزانن ھیچ کەسێک گوناھ و تاوانی ھیچ کەسێکی تر ھەڵناگرێت، بەڵکو ھەموو کەسێک پەیوەستە بەکار و کردەوەکانی خۆیەوە، وە پاشان لە ڕۆژی قیامەتیشدا ھەر تەنھا بۆ لای ئەو دەگەڕێنەوە، لەوێ ھەواڵی تەواوی ئەوەی ئەنجامتان دابوو لە دونیادا پێتان ڕادەگەیەنێت، وە پاداشتی چاکەکارانتان دەداتەوە و تۆڵەیش لەخراپەکارانتان دەسێنێت، بێگومان ئەو زاتە بەرز و پیرۆزە ئاگادارە بەوەی لەدڵی بەندەکانیدایە، وە ھیچ شتێکی لێ نھێنی و شاراوە نییە.

ئەگەر بێباوەڕ تووشی ناڕەحەتی و تەنگ و چەڵەمەیەک ببێت، وەک نەخۆشی و تیاچوونی ماڵ و سامان و ترس و بیم، زۆر بەدڵسۆزی دەگەرێتەوە بۆ لای پەروەردگاری، وە ھانای بۆ دەبات و لێی دەپارێتەوە، وە ئەوەی بەسەریدا ھاتووە لەناڕەحەتی و ناخۆشی لەسەری ھەڵگرێت و لایبات، پاشان کاتێک بەفەزڵ و چاکەی خۆی نیعمەتی بەسەردا ڕشت و ئەو ناڕەحەتی و ناخۆشیانەی لەسەر ھەڵگرت، خێرا ئەو پەروەردگارەی لەبیر دەچێتەوە کە ھانای بۆ برد، وە دەست دەکاتەوە بە ھاوەڵ و شەریک بڕیاردان بۆی، تاوەکو خەڵکی گومڕا بکات لەو ڕێگا راستەی اللە تەعالا فەرمانی پێکردووە بەندەکانی لەسەری بن، جا کەوابێت - ئەی پێغەمبەر- بەو جۆرە کەسانە بڵێ ئەوە حاڵیانە: ئەوەی ماوەتە لەتەمەن و ژیانی دونیا بە ئارەزووی خۆت ڕابوێرە، بەڵام چاک بزانە ماوەیەکی کوورتە و دەبڕێتەوە، وە تۆیش لە ڕۆژی قیامەتدا لەھاوەڵانی دۆزەخیت وھیچ کاتێکیش لێی جیا نابیتەوە، وەک چۆن ھاوەڵێک لە ھاوەڵەكەی جودا نابێتەوە.

ئایا کەسێک بە درێژایی شەو گوێڕایەڵی پەروەردگاری بێت، وە سەرگەرمی شەو نوێژ و سوژدە و کڕنوش بردن بێت بۆی، وە بترسێت لە سزای دواڕۆژ، وە لەھەمان کاتدا بەتەمای ڕەحمەت و بەزەیی پەروەردگاری بێت، ئایا ئەم کەسە باشترە یان ئەو کافر و بێباوەڕەی لەکاتی ناڕەحەتی و ناخۆشیدا ڕوو بکاتە اللە تەعالا و بیپەرستێت، بەڵام لەکاتی خۆشی وفەرحانەدا ڕووی لێوەرگێڕێت و بێباوەڕ ببێتەوە پێی و شەریک و ھاوەڵی بۆ دانێت؟! - ئەی پێغەمبەر - بڵێ: ئایا وەک یەک وان، ئەوانەی دەزانن کە اللە تەعالا چی لەسەر واجب کردوون، بەھۆی ئەوەی دەیناسن و شارەزان لێی، وەک ئەو کەسانە وان کەھیچ شتێک لەوانە نازانن و بێ ئاگان لێی؟ بەڵکو تەنھا ئەوانەی ژیر و ھۆشیارن دەزانن جیاوازی نێوان ئەم دوو دەستە و تاقمەی چییە.

- ئەی پێغەمبەر - بەو بەندانەم بڵێ کە باوەڕیان بەخۆم و پێغەمبەرەکانمە : لە اللە تەعالا بترسن و گویڕایەڵی فەرمانەکانی بن و دوور بکەونەوە لەڕێگرییەکانی، ئەوانەی لەم دونیایە کار و کردەوەی چاکەیان کردبێت، ئەوا لەم دونیایە چاکەیان بۆ ھەیە بەسەرکەوتن و لەش ساغی و ڕزق و ڕۆزی فراوان، وە لەدواڕۆژیشدا بەھەشتی ھەتاھەتاییان بۆ دەبێت، وە زەوی اللە تەعالا فراوانە، ئەگەر نەیتوانی بەو شێوەیە پەروەردگاری داوای کردووە ئەو بپەرستێت ئەوا با کۆچ بکات بۆ ئەو شوێن و جێگایەی کە دەتوانێت لەوێ ئەو بپەرستێت، وە ھیچ شتێک ڕێگر نییە لەبەردەمتاندا، وە تەنھا ئارامگران پاداشتی خۆیان لە ڕۆژی قیامەتدا بەبێ ژمارە و حیساب وەردەگرن، لەبەر زۆری و جۆراو جۆری پاداشتەکان.

- ئەی پێغەمبەر - بڵێ: بێگومان اللە تەعالا فەرمانی پێکردووم کە بەتاک و تەنھایی ئەو بپەرستم و بۆی دڵسۆز و ملکەچ بم.

وە فەرمانی پێکردووم یەکەم کەسی موسڵمان و گەردنکەچی ئەم ئوممەتەبم.

- ئەی پێغەمبەر - بڵێ: بێگومان من دەترسم لەسزای ڕۆژێکی زۆر سەخت و گەورە ئەگەر سەرپێچی اللە تەعالا بکەم و گوێڕایەڵی نەبم، ئەویش سزای ڕۆژی قیامەتە.

- ئەی پێغەمبەر - بڵێ: بێگومان من بەتەنھا بەندەی اللە تەعالام، وە بەدڵسۆزی ھەر ئەو دەپەرستم، جگە ئەو ھیچ کەسێکی تر ناپەرستم.

- ئەی بتەپەرست و موشریکینە - ئێوەیش جگە ئەو ھەرچییەک لە بت و دار ھەیە بیپەرستن (ئەم فەرمانەیش لێرەدا بۆ ھەڕەشەیە)، - ئەی پێغەمبەر - بڵێ: بێگومان خەسارۆمەندی ڕاستەقینە ئەوانەن کە خۆیان و ماڵ و منداڵیان خەسارو زایە کرد، چونکە لێیان جیابوویەوە، ئەوان چوونە بەھەشت و ئەم لەناو ئاگر مایەوە، یان ھەموویان پێکەوە چوونە ناو ئاگری دۆزەخ، ھیچ کاتێک ناگەنەوە بەیەک، وریابن بەڕاستی ئا ئەوەیە خەسارۆمەندی ڕوون و ئاشکرا کە ھیچ گومانێکی تێدا نییە.

لەسەروویانە چەند تەبەقێک لە دووکەڵ و ئاگری بڵێسەدار و گەرمای پڕوکێنەر ھەیە، وە لە ژێریشیانەوە بەھەمان شێوەیە دووکەڵ و ئاگری بڵێسەدار و گەرمای پڕوکێنەر ھەیە، ئەم سزایەی باسکرا اللە تەعالا بەندەکانی خۆی پێ دەترسێنێت، ودەفەرموێت: ئەی بەندەکانم ، تەنھا لەمن بترسن، ئەویش بەوەی فەرمانەکانم بەجێ بەھێنن و دووریش بکەونەوە لەو شتانەی قەدەغە و یاساغم کردووە.

وە ئەوانەیش دوور کەوتنەوە لەپەرستنی بتەکان و ھەرشتێکی تریش کە جگە لە اللە تەعالا بپەرسترێت، وە بەتەوبەکردن لە گوناھ و تاوانەکانیان گەڕانەوە بۆ لای اللە تەعالا، ئەوانە لەکاتی مردن و ناو گۆڕ و لە ڕۆژی قیامەتیش موژدەی چوونە بەھەشتیان دەدرێتێ، - ئەی پێغەمبەر- تۆیش موژدە بدە بە بەندەکانم.

ئەو بەندانەی گوێبیستی قسە دەبن و قسەی جوان و باش لەقسەی خراپە و ناشرین جیا دەکەنەوە، وە شوێن قسە جوان و باشەکە دەکەون کە سوود و قازانجیانی تێدایە، ئەوانەی بەو شێوەیە وەسف کران ئەوانە ئەو کەسانەن کە اللە تەعالا موەفەق و سەرکەوتوویان دەکات بۆ ھیدایەت و ڕێنموونی، ئەوانە خاوەن ژیری و عەقڵی ساغ و سەلیمن.

جا ھەر کەسێک وشە و فەرمانی سزادانی بەسەردا چەسپا و لەسەری پێویست بوو، لەبەر ئەوەی بەردەوام بوو لەسەر کوفڕ و بێباوەڕی و گومڕایی، ئەوا - ئەی پێغەمبەر- تۆ ھیچت پێ ناکرێت بۆ ھیدایەتدان و موەفەق بوونی، - ئەی پێغەمبەر- کەسێک ئەمە سیفەت و حاڵ و گوزەرانی بێت ئایا تۆ دەتوانیت لەسزای ئاگری دۆزەخ ڕزگاری بکەیت؟!

بەڵام ئەوانەی لە پەروەردگاری خۆیان ترسان، بە بەجێھێنانی فەرمانەکانی و دوور کەوتنەوە لە ڕێگرییەکانی، ئەوانە جێگا و ڕێگا و ژووری زۆر بەرزیان بۆ ئامادە کراوە، لە بەھەشتدا، کە ھەندێکیان بەسەر ھەندێکی تریانەوەن، ڕووبارەکان بەژێر کۆشک و تەلارەکانیدا دێن و دەڕۆن، اللە تەعالا ئەم بەڵێنەی بە باوەڕداران داوە، وە بەڵێنی خۆی دەباتە سەر و بێ بەڵێنی ناکات لەگەڵیاندا.

بێگومان ئێوە بەچاوی سەری خۆتان دەبینن کە بێگومان اللە تەعالا لە ئاسمانەوە باران دەبارێنێت، ئەمجا ئەو بارانە دەبات بەناو زەویدا و کردوونی بە کانیاوی ئاوی ڕۆیشتوو، پاشان بەم ئاوە ڕووەک و بەرووبوم و گژوگیای جۆراوجۆری پێ دەڕوێنێت، دوای ئەوەش ئەو ڕووەک و گژوگیایە وشک دەبن، - ئەی ئەو کەسەی تەماشا دەکەیت و تێرادەمێنێیت- دواتر دەبینیت پاش ئەو ڕەنگە سەوزە جوانەی ڕەنگی زەرد بووە، ئەمجا دەیکاتە پووش و پەڵاش و ورد و خاشی دەکات، بێگومان لەوەی باسکرا مایەی بیرکردنەوە و پەند و ئامۆژگارییە بۆ کەسانی خاوەن عەقڵ و ژیری ساغ و سەلیم و زیندوو.

ئایا ئەو کەسەی کە اللە تەعالا سینەی گوشاد کردووە بۆ ئیسلام و ھیدایەتی داوە بۆی، وە لەسەر ڕووناکی پەروەردگاریەتی، وەک ئەو کەسە وایە دڵی ڕەق بووبێت لەئاست زیکر و یادی اللە تەعالا؟! ھەرگیز وەک یەک نین، ڕزگار بوون بۆ ھیدایەت دراوانە، وە خەسارۆمەندیش بۆ ئەوانەیە دڵیان ڕەق بووە لە ئاست زیکر و یادی اللە تەعالا، ئەوانە لە گومڕاییەکی ڕوون و ئاشکرادان.

اللە تەعالا قورئانی پیرۆزی دابەزاندە سەر پێغەمبەرەکەی موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) کە چاکترین گوفتار و فەرمایشتە، دایبەزاندە سەری ئایەتەکانی ھەندێکیان لە ھەندێکی تریان دەکەن لەڕاستگۆیی و جوانی و پێکەوە بوون و نەبوونی جیاوازی لە نێوانیاندا، چەندان چیرۆک و بەسەرھات و حوکم، وە موژدە و ھەڕەشە، وە سیفاتەکانی ئەھلی ھەق و ئەھلی باتڵ و جگە لەوانەیشی تێدا باسکراوە، ئەوانەی لە پەروەردگاریان دەترسێن کاتێک گوێبیستی ھەڕەشە و گوڕەشەکانی دەبن پێستیان تەزووی پیادێ و گرژ دەبێت، پاشان کە گوێبیستی ئومێد و مژدەکانی دەبن پێست و دڵیان نەرم دەبێت بۆ زیکر و یادی اللە تەعالا، ئەوەی باسکرا لە قورئان و کاریگەرییەکانی ھیدایەت و ڕێنموونی اللە تەعالان ڕێنموونی ھەرکەسێکی پێ دەکات کە خۆی بیەوێت، وە ھەر کەسێکیش ئەو سوک و ڕیسوا و گومڕای بکات، وە موەفەقی نەکات بۆ ھیدایەت و ڕینموونی ئەوا ھیچ کەسێک ناتوانێت ھیدایەتی بدات.

ئایا ئەو کەسەی اللە تەعالا ھیدایەتی دابێت و ڕێنموونی کردبێت، وە لە دونیا موەفەق و سەرکەتووی کردبێت، وە لە ڕۆژی دواییشدا خستبێتیە بەھەشتەوە، وەک ئەو کەسە وایە کە بێباوەڕ بووبێت و لەسەر ئەو بێباوەڕییەش مردبێت و بەدەست و قاچ بەستراویش خستبێتییە دۆزەخەوە، وە بە دەموچاوی خۆی بپارێزێت لەسزای سەختی ڕۆژی دوایی؟! وە بەسەرزەنشتەوە بەو کەسانە دەوترێت کە بەکوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان کردن ستەمیان لە خۆیان کردووە: بچەژن سزای ئەوەی لەکوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان لە دونیا ئەتانکرد، ئەوە تۆڵە و سزاکەیەتی.

ئوممەتانی پێش ئەم بتپەرست و موشریکانە باوەڕیان نەھێنا و پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا، بەو ھۆیەوە لەپڕ سزای سەختیان بۆ ھات، بەبێ ئەوەی ھەستی پێ بکەن و بەتەوبە و گەڕانەوە بۆ لای پەروەردگار خۆیانی بۆ ئامادە بکەن.

اللە تەعالا بەھۆی ئەو سزادانەوە لە دونیادا زەلیل و ڕیسوا و سەرشۆڕی کردن، وە بێگومان سزای ڕۆژی دواییش کە چاوەڕوانیان دەکات گەورەتر و سەخترە ئەگەر بزانن.

وە بێگومان لەم قورئانەی دابەزیووە بۆ سەر موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) ھەموو نموونەیەکمان لەخێر و شەڕ، وە ھەق و باتڵ، و باوەڕ و بێباوەڕی، جگە لەمانەیش بۆ خەڵکی ھێناوەتەوە، بە ئومێدی ئەوەی پەند و ئامۆژگاری وەربگرن لەوەی بۆمان باسکردون لەو نموونانەدا، کار بەھەقەکەی بکەن و دووریش بکەونەوە لەناھەقی و باتڵەکەی.

ئەم قورئانەمان وا لێکردووە بەزمانی عەرەبی بێت، ھیچ خوار و خێچی و لادان و ناڕوونییەکی تێدا نەبێت، ئەمەش بۆ ئەوەی لە اللە تەعالا بترسن و شوێن فەرمانەکانی بکەون و دووریش بکەونەوە لەڕێگری و قەدەغەکراوەکانی.

اللە تەعالا نموونەی مرۆڤی بتپەرست و موشریک و یەکخواپەرستی بە کۆیلەیەک ھێناوەتەوە کە کۆمەڵێک خاوەنی ناکۆکی ھەیە، ئەگەر ھەندێکیان لە خۆی ڕازی بکات ئەوانی تری لێ زویر دەبێت، ئەم کۆیلە ھەمیشە دۆش دادەمێنێت و نازانێت کامەیان ڕازی بکات، یەکێکی دیکەیش تەنھا کۆیلە و بەندەی تەنھا کەسێکە، دەزانێت گەورەکەی چی مەبەستە و داوای چی لێ دەکات، ئەمەیان ھەمیشە دڵ و دەروونی ئارام و لەسەر خۆیە، ھەرگیز ئەم دوو پیاوە وەک یەک نین، سوپاس و ستایش بۆ اللە تەعالا، بەڵکو زۆربەشیان نازانن ھەق چییە، بۆیە کەسى تر دەکەنە ھاوەڵ و شەریکی.

ئەی پێغەمبەر بێگومان تۆ دەمریت و ئەوانیش دەمرن.

پاشان - ئەی خەڵکینە- ئێوە لای پەروەردگارتان لە ڕۆژی قیامەتدا دەکەونە دەمەقاڵی و ناکۆکیەوە، ئەو کاتە ھەق و ناھەق ڕوون دەبێتەوە.

ھیچ کەس لەو کەسە ستەمکارتر نییە کە شتێک بداتە پاڵ اللە تەعالا و شایستەی زاتی پیرۆزی ئەو نەبێت، لە ھاوەڵ بڕیاردان و ژن و منداڵ، وە ھیچ کەسیش لەوە ستەمکارتر نییە ئەو وەحی و نیگایەی بۆ پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) ھاتووە بەدرۆ بزانێت، ئایا لە دۆزەخدا جێگا و شوێنێک نییە بۆ کەسانێک باوەڕیان بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکەی نەبێت؟! بەڵێ لە دۆزەخدا جێگا و شوێنێک ھەیە بۆ ئەو جۆرە کەسانە.

ئەو کەسەی ڕاستی و یەکخواپەرستی ھێناوە لەگوفتار و کرداریدا لە پێغەمبەران و غەیری ئەوانیش، وە ئەوانەیش کەبەڕاستیان داناوە و باوەڕیان پێکردووە، وە بەو شێوەیەش کار و کردەوەیان کردووە ئەو داوای کردووە، ئەوانە باوەڕداری ڕاستەقینەن، فەرمانەکانی پەروەردگاریان بەجێ دەھێنن و دووریش دەکەونەوە لە ڕێگری و قەدەغەکراوەکانی.

ئەمانە ھەرچی ئارەزوو بکەن لە ناز و نیعمەت و خۆشی بەردەوام لای پەروەردگاریان بۆیان ئامادە دەکرێت، ئەمە پاداشتی کار و کردەوەی ئەو چاکەکارانەیە کە بەتەواوەتی گوێڕایەڵی اللە تەعالا دەکەن و بەو شێوەیە دەیپەرستن کە داوای کردووە.

تاوەکو خراپترینی ئەو تاوان و گوناھانەی لە دونیا کردوویانە بسڕێتەوە، بەھۆی ئەوەی تەوبەیان لێکردووە، وە بەباشیش گەڕاونەتەوە بۆ لای پەروەردگاریان، وە پاداشتیشیان دەداتەوە بەباشترین شێواز لەسەر ئەو کردەوە چاکانەی کردوویانە.

ئایا اللە تەعالا بەس نییە بۆ بەندەکەی، بۆ موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) کە پشتیوان و پشتگیری کاروباری دین و دونیای بێت، وە بەرگری بکات لەدەست درێژی دوژمنانی؟! بەڵێ، ئەو بەسە پشتیوان و پشتگیری بێت، - ئەی پێغەمبەر- ئەوانە بە نەزانی و گێژی و گەمژەیی خۆیان بەو بت و دارەی کە جگە لە اللە تەعالا دەیپەرستن دەترسێنن کە ئازارت بدەن و دووچاری خراپەیەکت بکەن، جا ھەر کەسێک اللە تەعالا سوک و ڕسوا و گومڕای بکات و موەفەقی نەکردبێت بۆ ھیدایەت، ئەوە ھیچ کەسێک نییە ڕێنمومایی بکات و ھیدایەتی بدات.

وە ھەر کەسێکیش اللە تەعالا موەفەقی بکات بۆ ھیدایەت وەرگرتن ھیچ گومڕاکەرێک ناتوانێت گومڕای بکات، ئایا اللە تەعالا بەدەسەڵات نییە لە تۆڵە سەندنەوەی بێباوەڕان و ئەوانەی سەرپێچی دەکەن؟! بەڵێ ئەو بەدەسەڵات و تۆڵە سێنەرە.

- ئەی پێغەمبەر- ئەگەر پرسیار بکەیت لەو بتپەرست و موشریکانە: کێ ئاسمانەکان و زەوی بەدیھێناوە؟ بە دڵنیاییەوە دەڵێن: اللە تەعالا بەدیھێناون، تۆیش پێیان بڵێ تاوەکو بێ دەسەڵاتی خواکانیان دەربکەوێت: ھەواڵم پێ بدەن لەبارەی ئەو بتانەی لەبری اللە تەعالا دەیانپەرستن، ئایا ئەگەر اللە بیەوێت زەرەر و زیانێکم پێ بگەیەنێت، ئەم بتانە دەتوانن لێمی دوور بخەنەوە و لایبەن لەسەرم؟! یان ئەگەر اللە بیەوێت بەڕەحم و بەزەیی خۆی تووشی قازانج و سودێکم بکات ئایا ئەم بتانە دەتوانن ڕێگری لێ بکەن و نەھێڵن پێم بگات؟! پێیان بڵێ: تەنھا اللە تەعالام بەسە لەھەموو کاروبارێکمدا پشتی پێ دەبەستم، وە پشت بەستوان تەنھا پشت بە اللە تەعالا دەبەستن و ھەموو کاروبارێکیان تەنھا ھەر بەو دەسپێرن.

- ئەی پێغەمبەر- بڵێ: ئەی گەلەکەم لەسەر ئەو ڕێچکە و ڕێبازەی لە شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان پێی ڕازین کار و کردەوەی خۆتان بکەن، وە منیش کار لەسەر ئەوە دەکەم کە پەروەردگارم فەرمانی پێکردووم پێی، لە بانگەواز و یەکخواپەرستی و ئیخلاس و دڵسۆزی لەپەرستندا بۆی، جا لە مەودوا سەرەنجامی ھەریەک لەو رێگانەش دەزانن.

جا لەمەودا دەزانن کێ دووچاری سزا دەبێت لە دونیا و زەلیل و ڕسوای دەکات، وە لە ڕۆژی قیامەتیشدا سزایەکی ھەمیشەیی بێ بڕانەوە چاوەڕوانیەتی.

- ئەی پێغەمبەر- بێگومان ئێمە قورئانمان بۆ سەر تۆ دابەزاندووە، تاوەکو ترسێنەری خەڵکی بێت بەھەق و ڕاستی، جا ھەر کەسێک ڕێگای ھیدایەت بگرێتەبەر ئەوە سوودی ھیدایەت وەرگرتنەکەی بۆ خۆیەتی، واللە تەعالا ھیچ سوودێک لەو ھیدایەت وەگرتنەی ئەوان وەرناگرێت، چونکە ئەو پێویستی بەوە نییە، وە ھەر کەسیش گومڕاببێت زیانی گومڕابوونەکەی بۆ خۆیەتی، واللە تەعالا ھیچ زیانێک لە گومڕابوونی ئەو ناکات، وە تۆ ئەی پێغەمبەر ڕانەسپێرراوی لەسەر ئەوان تاوەکو ناچاریان بکەیت بەھیدایەت وەرگرتن، تۆ تەنھا ئەوەت لەسەرە ئەوەی فەرمانت پێکراوە پێیان بگەیەنیت.

کاتێك ئەو کاتەی بۆیان دیاریکراوە کۆتایی ھات اللە تەعالا گیانیان دەکێشێت، وە گیانی ئەو کەسەیش دەکێشێت کە لەکاتی نوستندا نەمردووە، ئەوەی بڕیاری مردنی بەسەردا دراوە دەیگرێت، وە ئەوەیشی بڕیاری مردنی بەسەردا نەدراوە بەرەڵای دەکات تا ئەو کاتەی لە عیلم و زانیاری خۆیدا بۆی دیاریکراوە، بێگومان لەم گیان کێشان و بەرەڵاکردن و مردن و ژیانەوەدا بەڵگە و نیشانە گەلێکی زۆر ھەن بۆ کەسانێک بیر بکەنەوە لەوەی ئەو زاتە بەرز و پیرۆزەی ئەم توانایەی ھەیە دەسەڵاتیشی ھەیە لەسەر زیندووکردنەوەیان دوای مردن بۆ حساب و لێپرسینەوە لەگەڵ کردن.

بتپەرست و موشریکەکان بتەکانیان کردوەتە تکاکار و شەفاعەتکار بەگومانی ئەوەی گوایە بتوانن بەبێ اللە تەعالا سوود و قازانجیان پێ بگەیەنن، - ئەی پێغەمبەر- پێیان بڵێ: ئایا ئەوانە دەکەنە تکاکار و شەفاعەتکاری خۆتان تەنانەت ئەگەر نەتوانن سوود و قازانج بە ئێوە و خۆیشیان بگەیەنن، وە نەتوانن بیریش بکەنەوە، ئەوانە شتانێکی بێ گیان و کەڕن ، ناتوانن ھیچ قسەیەک بکەن، وە ناتوانن ھیچ ببیستن و ببینن، وە ناتوانن سوود و قازانج بەکەس بگەیەنن.

- ئەی پێغەمبەر - بەو بتپەرست و موشریکانە بڵێ: شەفاعەت و تکاکردن ھەمووی بۆ اللە تەعالایە، ھیچ کەسێک ناتوانێت بەبێ مۆڵەت و ئیزن و ڕەزامەندی ئەو تکا بۆ ھیچ کەسێک بکات، موڵک و دەسەڵاتی ئاسمانەکان و زەوی ھەمووی ھی اللە تەعالایە، پاشان لە ڕۆژی قیامەتدا گەڕانەوەتان تەنھا بۆ لای ئەوە بۆ لێپرسینەوە لەگەڵ کردن و پاداشت و تۆڵە وەرگرتنەوە، پاداشتی چاکەکارانتان دەداتەوە، وە تۆڵەیش لەخراپەکارانتان دەسێنێت.

ئەگەر تەنھا یادی اللە تەعالا کرا ئەوا دڵی بتپەرست و موشریکەکان، ئەوانەی باوەڕیان بە ڕۆژی دوایی نییە، لە زیندووبونەوە و حیساب و لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە، دڵیان تەنگ دەبێت، بەڵام ئەگەر باس و یادی ئەو بتانە بکرێت کە لەبری اللە تەعالا دەیانپەرستن شاد و دڵخۆش دەبن.

- ئەی پێغەمبەر - بڵێ: ئەی خوایە، ئەی بەدیھێنەری ئاسمانەکان و زەوی، ئەی زانا و ئاگادار بەوەی شاراوەیە و بەوەیشی دیار و ئاشکرایە، ھیچ شتێکت لانھێنی و شاراوە نییە، تەنھا تۆی لە ڕۆژی قیامەتدا بڕیار دەدەیت لە نێوان بەندەکانتدا دەربارەی ئەو شتانەی ناکۆک و جیاواز بوون لەسەری لە دونیادا، ھەق و ڕاستی، لەباتڵ و ناھەقی، بەختەوەر لەڕەنجەڕۆ لەیەک جیا دەکەیتەوە.

ئەگەر بێتو ئەوانەی بە بتپەرستی و ھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان کردن ستەمیان لە خۆیان کردووە، ھەرچی لەسەر ڕووی زەوی ھەیانە لەماڵ و سامان و شتی گرانبەھا ئەوا خەرجیان دەکرد و دەیاندا؛ تاوەکو لەو سزا سەختەی لەپاش مردن بینیویانە ڕزگاریان بێت، بەڵام ناتوانن ئەوە بکەن، گریمان ئەگەر ئەوەشیان ھەبوو ، وە لەو پێناوەیشدا خەرجیان کرد بەڵام لێیان وەرناگیرێت، وە اللە تەعالا سەرجەم ئەو سزایانەیان پیشان دەدا کە پێشتر حیسابیان بۆ نەکردبوو، وە بەخەیاڵیشیاندا نەھاتبوو.

کردەوە خراپەکانیان لە بتپەرستی و شیرک و گوناھ و تاوان بۆ دەردەکەوێت کە ئەنجامیان داوە، وە ئەو سزایەشی لەدونیا پێی دەترسێنران لەھەموو لایەکەوە دەوریان دەدات و دەیانگرێتەوە.

کاتێک مرۆڤی بێباوەڕ دووچاری نەخۆشی و ھەژاری و نەھامەتی و ھاوشێوەکانی دەبێتەوە، لێمان دەپاڕێتەوە تاوەکو ئەوەی دووچاری بووە ھەڵگرین لەسەری و نەیھێڵین، وە پاشان کاتێک ناز و نیعمەتێکمان پێ بەخشی لەلەش ساغی و سەروەت و سامان ھەر بەم بێباوەڕە دەڵێت: بێگومان ئەمە اللە تەعالا بەزانیاری و لێھاتوویی خۆم پێی داوم و شایانی ئەو نیعمەت و بەخششانەی ئەوم، لەڕاستیدا ئەمە تەنھا بۆ پەلکێش کردن و تاقیکردنەوەیەتی، بەڵام زۆربەی بێباوەڕان ئەمە نازانن، بەڵکو بە بەخشینی ناز و نینعمەتەکانی اللە تەعالا لەخۆبایی دەبن.

ئەمەی ئەم بێباوەڕ دەیڵێت، بێباوەڕانی تری پێش ئەمانیش ھەر ئەمەیان دەوتەوە، کەچی کاتێک سزای اللە تەعالا ھات ئەوەی بەدەستیان ھێنابوو لە سەروەت و سامان و پلە وپایەی دونیا ھیچ سوودێکی پێ نەگەیاندن.

بۆیە سزای کردەوە خراپەکانی خۆیان لە بتپەرستی و شیرک و گوناھ و تاوان تووش بوو، ئەم بێباوەڕانەی ئێستاش کە بە بتپەرستی و ھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان ستەمیان لە خۆیان کردووە سزای کردەوە خراپەکانی خۆیان وەک ئەوانەی پێشوو تووش دەبێتەوە و ئەیانگرێتەوە، ھەرگیز لەدەستی اللە تەعالا ڕزگاریان نابێت.

ئایا ئەو بتپەرست و موشریکانە ھەر ئەوەیان وت کە پێشتر وتبویان، وە نازانن کە اللە تەعالا ڕزق و ڕۆزی خۆی فراوان دەکات بۆ ھەر کەسێک کە خۆی ویستی لەسەر بێت بۆ ئەوەی تاقی بکاتەوە، ئایا شوکر و سوپاسی دەکات یان ناشکوری دەبێت؟! وە کەمیشی دەکاتەوە بۆ ھەرکەسێک خۆی بیەوێت تاوەکو تاقی بکاتەوە، ئایا ئارام دەگرێت لەسەری یاخود ناڕەزایی دەردەبڕێت لەبەرامبەر قەدەری اللە تەعالادا؟! بێگومان ئەوەی باسکرا لە فراوانکردنی ڕزق و ڕۆزی و کەمکردنەوەی بەڵگە و نیشانەن لەسەر دەسەڵاتی اللە تەعالا بۆ کەسانێک باوەڕیان ھەبێت، چونکە ئەوان سوود وەردەگرن لە بەڵگە و نیشانەکانی ئەو، بەڵام بێباوەڕان بەسەریدا ڕادەبوورن و پشتی تێ دەکەن.

- ئەی پێغەمبەر - بەو بەندانەم بڵێ کە ئیسراف و زیادەڕۆییان کردووە لە بتپەرستی و شیرک و گوناھ و تاوان و ڕۆچوون تێیدا، لە ڕەحم و بەزەیی اللە تەعالا بێ ھێوا و نائومێد مەبن، بێگومان اللە تەعالا لەھەموو گوناھ و تاوانی ئەو کەسانە خۆش دەبێت کە تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای، بەڕاستی ھەر ئەو لێخۆشبووی گوناھی تەوبەکارانە، وە بەڕەحم و بەزەییە بەرامبەریان.

بە تەوبەکردن و کار و کردەوەی چاکەوە بگەڕێنەوە بۆ لای پەروەردگارتان، وە ملکەچی فەرمانەکانی بن، پێش ئەوەی لە ڕۆژی قیامەتدا سزاکەی بێتە سەرتان، پاشان کەس نەبێت لە بت و کەسوکارتان بێت بەدەمتانەوە و ڕزگارتان کات لە سزای سەختی ئەو ڕۆژە.

شوێن ئەو قورئانە بکەون کە باشترین شتە پەروەردگارتان ناردبێتیە خوارەوە بۆ پێغەمبەرەکەی، کار بە فەرمانەکانی بکەن و دووریش بکەونەوە لە ڕێگری و قەدەغەکراوەکانی، پێش ئەوەی لەپڕ سزاتان بۆ بێت و ئێوەیش پێی نەزانن، خۆتانی بۆ ئامادە بکەن بە تەوبە کردن و گەڕانەوە بۆ لای.

گوێڕایەڵی پەروەردگارتان بن و بگەڕێنەوە بۆ لای لەترسی ئەوەی نەوەک کەسێک لە ڕۆژی قیامەتدا پەشیمان بێتەوە و بڵێت: ئای ھاوار بۆ من، ڕەنجەڕۆ خۆم چیم کرد بەخۆم، لەوەی کەمتەرخەمیم کرد لە بەجێھێنانی فەرمانەکانی پەروەردگار بەوەی بێباوەڕ بووم پێی و ڕۆچوو بووم لەگوناھ و تاواندا، ھەرچەندە لە دونیادا لەوانە بووم کە گاڵتەم بە خەڵکانی باوەڕدار و خواناس دەکرد.

یان بەڵگە بە قەدەر دەھێنێتەوە و دەڵێت: ئەگەر اللە سەرکەوتووی بکردمایە و ھیدایەتی بدامایە ئەوا منیش لە خواناسان دەەبووم، فەرمانەکانم بەجێ دەھێنا و دوور دەکەوتمەوە لە ڕێگرییەکانی.

یان کاتێک سزای دۆزەخ دەبینێت ئاوات دەخوازێت و دەڵێت: ئەگەر جارێکی تر بگەڕامایەتەوە بۆ دونیا ئەوا تەوبەم دەکرد و دەگەڕامەوە بۆ لای اللە تەعالا، وە لە چاکەکاران دەبووم.

ھیچی وانیە و ڕاست ناکەیت کە ئاوات دەخوازیت لەسەر ھیدایەت بوویتایە، بەدڵنیاییەوە ئایەت و نیشانەکانی منت بۆ ھات، کەچی باوەڕت پێ نەکرد و بەدرۆت زانی و خۆت لەوە بە گەورەتر زانی کەشوێنیان بکەویت، تۆ لەو کەسانە بوویت کە باوەڕت بە اللە تەعالا و ئایەت و نیشانە و پێغەمبەرەکەی نەبوو.

لە ڕۆژی قیامەتدا ئەو کەسانە دەبینیت کە باوەڕیان بە اللە تەعالا نەبوو، ھاوەڵیان بۆ دادەنا و مناڵیان بۆ بڕیار دەدا، دەیانبینیت ڕوویان ڕەش بووە، وەک نیشانەیەک بۆ بەدبەخەتی و چارە ڕەشییان، ئایا لە دۆزەخدا جێگایەک نییە بۆ ئەوانەی خۆیان بەگەورە دەزانی لەوەی باوەڕ بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکەی بھێنن؟! بەڵێ بەدڵنیاییەوە لە دۆزەخدا جێگایەک ھەیە بۆ مانەوەیان.

ئەوانەی لە پەروەردگاریان ترساون، فەرمانەکانی ئەویان بەجێھێناوە و دوور کەوتونەتەوە لە ڕێگرییەکانی، اللە تەعالا سەرکەوتوویان دەکات و ڕزگاریان دەکات لە ئاگری دۆزەخ و دەیانخاتە بەھەشتەوە، وە ھیچ سزا و خراپەیەک توخنیان ناکەوێت، وە خەم و خەفەتیش ناخۆن لەوەی لە دونیا لە دەستیان چووە.

اللە تەعالا بەدیھێنەری ھەموو شتێکە، جگە ئەو ھیچ بەدیھێنەرێکی تر بوونی نییە، ئەو پارێزەری ھەموو شتێکە، بەڕێوەبەری کاری ھەموو بەدێھێنراوەکانیەتی و ھەر ئەویش ھەڵیان دەەسوڕێنێت

کلیلی گەنجینەکانی خێر و خۆشی لە ئاسمانەکان و زەوی ھەر ھەمووی بەدەستی اللە تەعالایە، دەیبەخشێت بەو کەسەی خۆی بیەوێت، وە دەیشیگرێتەوە لەو کەسەی خۆی بیەوێت، ئەوانەیشی بێباوەڕ بوون بەنیشانە و ئایەتەکانی اللە تەعالا ھەر ئەوانە خەسارۆمەندن، چونکە لە ژیانی دونیا بێ بەش بوون لە باوەڕھێنان، وە لە ڕۆژی دواییشدا بەھەتا ھەتایی دەچنە ناو ئاگری دۆزەخەوە.

- ئەی پێغەمبەر - بەو بتپەرست و موشریکانە بڵێ کە دەیانویست بتەکانی ئەوان بپەرستیت: ئەی نەفامینە ئایا فەرمانم پێ دەکەن جگە اللە تەعالا خوایەکی تر بپەرستم؟! ھیچ کەسێکی تر جگە لە اللە تەعالا شایستەی پەرستن نییە، بۆیە منیش جگە ئەو کەسی تر ناپەرستم.

- ئەی پێغەمبەر - بێگومان اللە تەعالا وەحی بۆ تۆ و پێغەمبەرانی پێش تۆیش کرد: ئەگەر لەگەڵ اللە تەعالا کەسێکی تر بپەرستیت ئەوا پاداشتی ھەموو کار و کردەوە چاکەکانت پووچەڵ دەبێتەوە، وە خەسارۆمەندی دونیا دەبیت و ئاینەکەت دەدۆڕێنیت، وە لە ڕۆژی دوایییشدا سزای سەخت چاوەڕوانتە.

کەواتە ئەی پێغەمبەر تەنھا اللە تەعالا بپەرستە، وە ھیچ شەریک و ھاوەڵی بۆ بڕیار مەدە، وە لەوانەبە کە شوکر و سوپاسی نیعمەتەکانی اللە تەعالا دەکەن.

بتپەرست و موشریکەکان بەو شێوەیەی شایستەی اللە تەعالایە زاتی بەرز و پیرۆزی ئەویان بە گەورە نەزانیوە، بەوەی مەخلوق و بەدیھێنراوێکی لاواز و دەسەوسانیان کردووە بە ھاوەڵ و شەریکی ئەو، وە بێ ئاگا بوون لەوەی توانا و دەسەڵاتی بەسەر ھەموو شتێکدا ھەیە، لە ڕۆژی قیامەتدا ھەموو زەوی بەشاخ و داخ و دەرخت و دەریا و ڕووبارەکانیشەوە لە چنگی ئەودایە، وە ھەر حەوت ئاسمانەکەیش بەدەستی ڕاستی دەپێچێتەوە، پاکوبێگەردی بۆ اللە تەعالا لەوەی بتپەرست و موشریکەکان لەھەقی ئەودا دەیڵێن و باوەڕیان پێیەتی.

ئەو ڕۆژەی ئەو فریشتەیەی ڕاسپێرراو بە فووکردن بە کەڕەنادا فوو دەکات پێیدا و ھەرچی لە ئاسمانەکان و زەویدا ھەیە دەمرن، ئیللا ئەوە نەبێت خوای گەورە ویستی لەسەر هەبێت و نەمرێت، پاشان جارێکی تر بۆ زیندووبونەوە فووی پێدا ئەکاتەوە و ھەموو لە گۆڕەکانیان زیندوو دەبنەوە و ھەڵدەسنەوە و چاوەڕوان دەکەن اللە تەعالا چیان لە گەڵدا بکات.

لە ڕۆژی قیامەتدا زەوی ڕووناک دەبێتەوە کاتێک پەروەردگاری بەعیززەت و دەسەڵات دەردەکەوێت بۆ جیاکردنەوە و لێپرسینەوەی بەندەکان، جا پەرتووک و پەڕاوی کردەوەی خەڵکی دائەنرێت و بڵاو دەکرێتەوە، وە پێغەمبەران دەھێنرێن، پاشان ئوممەتی موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) دەھێنرێت تاوەکو شاھیدی بدات بۆ پێغەمبەران لەسەر ئوممەتەکانیان، اللە تەعالایش بەشێوەیەکی دادگەرانە بڕیار و حوکم دەدات لە نێوان ھەموواندا، ئەوان لەو ڕۆژەدا زوڵم و ستەمیان لێ ناکرێت، ھیچ مرۆڤێک گوناھ و تاوان و خراپەیەکی بۆ زیاد ناکرێت، لەھەمان کاتدا چاکە و حەسەناتێکیشی لێ کەم ناکرێتەوە.

اللە تەعالا پاداشتی ھەموو کەسێک تەواو ئەکات، جا چاکە و خێری ئەنجام دابێت یان شەڕ و خراپە، وە اللە تەعالا زانا و ئاگادارە بەوەی ئەنجامی دەدەن، ھیچ شتێکی لاشاراوە و نھێنی نییە لەکار و کردەوەی چاکە و خراپیان، لەو ڕۆژەدا پاداشتی ھەموو کار کردەوەکانیان دەداتەوە.

فریشتەکان بەفەرمانی اللە تەعالا دەستە دەستە و کۆمەڵ کۆمەڵ بێباوەڕان بە زەلیلی و ڕیسوایی ڕاپێچی دۆزەخ دەکەن، تا کاتێک دەگەنە لای ئاگری دۆزەخ لەپڕ فریشتە ڕاسپێرراوەکان بەکردنەوەی دەرگای دۆزەخ دەرگاکانیان بەسەردا دەکەنەوە، بەسەرزەنشت و لۆمە کردنەوە پێشوازیان لێدەکەن و پێیان دەڵێن: ئایا ھەر لەخۆتان پێغەمبەرانتان بۆ نەھات و ئایەت و نیشانەکانی پەروەردگارتانیان بۆ نەخوێندنەوە، وە نەیان ترساندن لەگەیشتن بەم ڕۆژە، کەچی سزایەکی سەختی تێدایە؟! بێباوەڕان دان دەنێن بەھەڵە و گوناھ و تاوانیاندا، وە دەڵێن: بەڵێ ھەموو ئەوانە بوون و ڕاستن، بەڵام وشە و فەرمانی اللە تەعالا بەسزادان بەسەر بێباوەڕاندا پێویست بوو، وە ئێمەیش بێباوەڕ بووین.

بەسوکایەتی پێکردنەوە، وە بۆ جێگیرکردنی ڕەحمەتی اللە تەعالا، وە دەرنەچوونیان لە ئاگر پێیان دەوترێت: لە دەرگاکانی دۆزەخەوە بچنە ناویەوە، وە بەھەمیشەیی تێدا بمێننەوە، کە خراپترین شوێنی مانەوەی ئەو کەسانەیە کە لە دونیادا خۆیان بەگەورە دەزانی لەئاست پەرستن و گوێڕایەڵی کردنی اللە تەعالا.

وە ئەو کەسانەیش خواناس بوون و لەپەروەردگاریان ترساوون و فەرمانەکانی اللە تەعالایان بەجێ دەھێنا و لە ڕێگرییەکانی دوور دەکەوتنەوە فریشتەکان بەھێمنی و لەسەرخۆیی دەستە دەستە و کۆمەڵ کۆمەڵ بەڕێزەوە بەڕێیان دەکەن بۆ بەھەشت، تاوەکو دەگەنە لای بەھەشت دەرگاکانیان بۆ دەکرێتەوە، فریشتە ڕاسپێرراو و سەرپەرشتیارەکانی بەھەشت بەخۆشی و شادییەوە پێشوازیان لێدەکەن پێیان دەڵێن: سەلامتان لێ بێت، دوور بن لەھەموو زەرەر و زیان و شتێک پێتان ناخۆشە، دڵ و کار و کردەوەتان پاکو خاوێن بوو، بۆیە بۆ ھەمیشەیی بڕۆنە بەھەشتەوە.

باوەڕدارانیش کاتێک چوونە بەھەشتەوە دەڵێن: سوپاس و ستایش بۆ اللە تەعالا ئەو وەعد و بەڵێنەی لەسەر زمانی پێغەمبەرانەوە پێی داین ھەر ھەمووی ڕاست دەرچوو، بەڵێنی پێداین کە بمانخاتە بەھەشتەوە، وە بمانکات بە میراتگری زەوی بەھەشت، وە لەو جێگایەیش دەمانەوێت لێی دابەزین، ئەمەش باشترین پاداشتی ئەو چاکەکارانەیە ھەوڵ و کۆششی خۆیاندا و ڕەزامەندی پەروەردگاریان بەدەست ھێنا.

لەو ڕۆژە بینراوەدا فریشتەکان دەوری عەرشی اللە تەعالایان داوە، پاکی و بێگەردی پەروەردگار دەنوێنن لەھەموو ئەو شتانەی شایان بەو نییە و لەو ناوەشێتەوە و بێباوەڕان دەیدەنە پاڵی، اللە تەعالایش بەھەق و دادگەری حوکم و بڕیار لە نێوان گشت بەدیھێنراوەکاندا دەدات، ئەوەی شایانی ڕێزگرتن بێت ڕێزی لێ دەنێت، ئەوەیشی شایانی سزا بێت سزای دەدات، وە دەگوترێت: سوپاس و ستایش بۆ پەروەردگاری گشت مەخلوقات لەسەر ئەو بڕیار و حوکمەی کە بەڕەحمەت و بەزەیی خۆی دای بەسەر بەندە باوەڕدارەکانیدا، وە بەعەدل و دادگەری خۆیشی سزای بەندە بێباوەڕەکانیش پێدا.

(حم) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وه.

دابەزاندنی قورئان لەلایەن اللە ی شکۆدارەوە بۆ سەر پێغەمبەرەکەى موحەممەد -صلى اللە علیە وسلم- ئەو زاتە -سبحانه وتعالى- کە هیچ یەکێک ناتوانێت بەرەنگاری بێتەوە و زاڵ بێت بەرامبەری و زانایە بە بەرژەوەندییەکانى بەندەکانى.

ئەو پەروەردگارە لێخۆش بووی تاوانی بەندەکانیەتی، وە گیراکەری تەوبەی ئەو بەندانەیەتی کە تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای، لەھەمان کاتدا سزای توندە بۆ ئەوانەی گوناھبارن و تەوبە ناکەن و ناگەڕێنەوە بۆ لای، وە خاوەنی بەخشش و فەزڵ و چاکەیە، جگە لەو ھیچ پەرستراوێکی بەھەق نییە، لە ڕۆژی قیامەتیشدا ھەموو بەندەکانی ھەر بۆ لای ئەو دەگەڕێنەوە، وە پاداشتی چاکەکارانیان دەداتەوە و تۆڵەیش دەسێنێت لەگوناھبارانیان.

ھیچ کەس مشتومڕ و دەمەقاڵێ ناکات سەبارەت بە ئایەتەکانی اللە تەعالا کە بەڵگەن لەسەر تەوحید و یەکخواپەرستی زاتی پیرۆزی ئەو، وە ڕاستگۆیی پێغەمبەرەکانی کەسانێک نەبێت لەبەر خراپی عەقڵ و بیرکردنەوەیان بێباوەڕ بوون بە پەروەردگاریان، جا کەوابێت ئەی پێغەمبەر خەفەت مەخۆ بۆیان ، وە گەڕان و ھاتوچۆیان لە وڵات و زۆری ڕزق و ڕۆزی و ناز و نیعمەت بەسەریانەوە فریوت نەدات، مۆڵەت دان و پشتگوێ خستنیان تەنھا بۆ ئەوەیە زیاتر پەلکێشیان بکات و پیلانیان لەدژ بگێڕێت.

پێش ئەوان گەلی نوح بێباوەڕ بوون و پێغەمبەرەکەیان بەدرۆ دانا، وە پێش گەلی نوحیش گەلی عاد و سەمود و گەلی لوط و خەڵکی مەدیەن و فیرعەونیش ھەر ھەموویان بێباوەڕ بوون و شوێن بانگەوازی پێغەمبەرەکانیان نەکەوتن، ھەموو گەل و ئوممەتێک لەو ئوممەتانە ویستیان پێغەمبەرەکانیان بگرن و بیانکوژن، وە بەناھەق و بیروباوەڕی پوچەڵەوە مشتومڕ و دەمەقاڵێیان لەگەڵ پێغەمبەرەکانیان کرد، تا بەگومانی خۆیان بەو بیروباوەڕە پوچ و بەتاڵەیان ھەق و ڕاستی لەناوبەرن، ئەوە بوو اللە تەعالا گرتنی و لەناوی بردن، جا بیربکەرەوە و تێڕامێنە چۆن سزامدان و لەناوم بردن، بەڕاستی سزایەکی سەخت بوو.

ھەروەک اللە تەعالا حوکم و بڕیاریدا بەسەر ئەو گەل و ئوممەتانەی کە باوەڕیان بەو نەھێنا و پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا، ئەوا بەھەمان شێوە ئەی پێغەمبەر بڕیاری پەروەردگارت پێویست بوو لەسەر ئەوانەی بێباوەڕ بوون کە ئەوان لەھاوەڵانی ئاگری دۆزەخن.

- ئەی پێغەمبەر- ئەو فریشتانەی عەرشی پەروەردگارتیان ھەڵگرتووە، لەگەڵ ئەو فریشتانەیش لە دەوری عەرشن، اللە تەعالا بەپاکو بێگەرد ڕادەگرن لەھەموو کەم و کورتی و شتێک کە شایستەی ئەو نەبێت، وە باوەڕیان پێیەتی، وە داوای لێخۆشبوون بۆ باوەڕداران دەکەن، وە لەنزاکانیاندا لە اللە تەعالا دەپارێنەوە و دەڵێن: ئەی پەروەردگارمان زانست و زانیاری و ڕەحمەت و بەزەیی تۆ ھەموو شتێکی گرتوەتەوە، دەی کەوایە لەوانە خۆشبە کە تەوبەیان کردووە لە گوناھەکانیان و گەڕاونەتەوە بۆلای تۆ، وە شوێن ئاینەکەی تۆ کەوتوون، ھەروەھا بیان پارێزە لەسزای ئاگری دۆزەخ.

فریشتەکان دەڵێن: ئەی پەروەردگارمان باوەڕداران بخە ناو ئەو بەھەشتە ھەتا ھەتاییەی کە بەڵێنت پێدابوون کە بەھەمیشەیی تێیدابن، ھەروەھا باب و باپیران و ھاوسەران و نەوەکانیشان ئەوانەیان کە صاڵح و چاکن لەگەڵ ئەواندا بخەرە بەھەشتەوە، بێگومان تۆ زۆر بەدەسەڵاتی ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ بێت بەسەرتدا، وە زۆریش دانا و کاربەجێیت لەئەندازەگیری و بەڕێوەبردندا.

وە بیانپارێزە لە سزای گوناھ و تاوان و خراپەکانیان، ھەر کەسێک لە ڕۆژی قیامەتدا تۆ بیپارێزیت لەسزای تاوان و خراپەکانی ئەوە بەدڵنیاییەوە بەزەییت پێیدا ھاتووەتەوە و ڕەحمت پێکردووە، ئەوەش پاراستنە لە سزای دۆزەخ و بەزەیی پێداھاتنەوەیە بەچوونە بەھەشت، بەڕاستی ئا ئەوە سەرکەوتن و بردنەوەیە، ھیچ سەرکەوتن و بردنەوەیەک ھاوتاو ھاوشێوەی ئەو نییە.

بێگومان ئەوانەی بێباوەڕ بوون بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی لە ڕۆژی قیامەتدا کاتێک دەچنە ناو ئاگری دۆزەخ و ڕقیان لەخۆیان ھەڵدەستێ و نەفرین لەخۆیان دەکەن بانگ دەکرێن و پێیان دەوترێت: ڕق و خەشم و قینی اللە تەعالا زۆر زیاترە لە ڕق و خەشم و قینتان لەیەکتری، کاتێک لەدونیا بانگکران بۆ باوەڕھێنان بە اللە تەعالا کەچی باوەڕتان نەھێنا و کافر بوون پێی، وە لەگەڵ ئەودا چەند خوایەکی ترتان بۆ خۆتان دانا.

کاتێک دان نان بەگوناھ و تاوان و تەوبەکردن ھیچ سوودێکی نییە، بێباوەڕان دان بە گوناھ و تاوانەکانی خۆیاندا دەنێن و دەڵێن: ئەی پەروەردگارمان دووجار ئێمەت مراند، مردنی یەکەم کاتێک لەنەبوونەوە ئێمەت ھێنایە بوون، مردنی دووەمیش کاتێک بوو ئێمەت بەدیھێنا و پاشان مراندتین، وە دوو جاریش زیندووت کردوینەتەوە جارێک لەنەبوونەوە گیانت بەبەرماندا کرد و ژیانت پێ بەخشین، جارێکی تریش لەناو گۆڕەکانمان زیندووت کردینەوە بۆ حساب و لێپرسینەوە لەگەڵ کردن، ئەی پەروەردگار دانمان نا بەو گوناھ و تاوانانەی کردومانن، ئایا ڕێگایەک ھەیە بیگرینەبەر تاوەکو ڕزگارمان ببێت لە ئاگری دۆزەخ، وە جارێکی تر بگەڕێینەوە بۆ ژیانی دونیا تاوەکو کار و کردەوەی چاک بکەین؛ وە تۆمان لێ ڕازی بێت؟!

ئەو سزایەی دەدرێن بەھۆی ئەوەوەیە ئێوە لە دونیادا ئەگەر بانگ بکرانایە بۆ ئەوەی اللە تەعالا بەتاک و تەنھایی بپەرستن و دوور بکەونەوە لە شیرک ھاوەڵ بڕیاردان بۆی، ئەوا باوەڕتان پێی نەدەکرد و ھاوەڵتان بۆ دادەنا، ئەگەر ھاوەڵ و شەریکیشی بۆ دابنرایە ئەوا ئێوە باوەڕتان دەکرد، ئێستاش حوکم و بڕیاردان تەنھا بۆ ئەوە، ئەو بەرز و پیرۆزە بەزات و ڕێز و قەدر و دەسەڵاتی، لە ھەموو شتێک گەورەترە، ھەموو شتێکیش لەو بچوکترە.

اللە تەعالا ئەو خوایەیە بەڵگە و نیشانە و توانا و دەسەڵاتی خۆیتان لە گەردون و دەروونی خۆتان پیشان دەدا، بۆ ئەوەی ڕێنومایتان بکات بۆ قودرەت و دەسەڵات و تاک و تەنھایی خۆی، وە لە ئاسمانەوە بارانتان بۆ دەبارێنێت کە بەھۆیەوە ڕزق و ڕۆزی و بژێویتان دابین دەکرێت لە ڕووەک و گژ و گیا و کشتوکاڵ و شتی تریش، جا کەسێک بیر لەم بەڵگە و نیشانانە دەکاتەوە کە بەدڵسۆزی گەڕابێتەوە بۆ لای پەروەردگاری.

- ئەی باوەڕداران - بەوپەڕی دڵسۆزی و ئیخلاص و نیازپاکییەوە گوێڕایەڵی پەروەردگاربن و لێی بپاڕێنەوە، وە ھیچ شتێکیش مەکەن بەشەریک و ھاوەڵی، ئەگەرچی بێباوەڕان ئەمەیان پێ ناخۆش بێت و تووڕەشیان بکات.

ئەو شایانی ئەوەیە بە دڵسۆزی و نیازپاکییەوە لێی بپاڕرێتەوە و گوێڕایەڵی بکرێت، زاتی پیرۆزی ئەو زۆر بەرز و بڵندە، جیاواز و جودایە لەتەواوی مەخلوقات و بەدێھێنراوەکانی، خاوەنی پەروەردگاری عەرشی گەورەیە، وە بەفەرمانی خۆی وەحی و نیگا دادەبەزێنێت بۆ ھەرکەسێک لەبەندەکانی کە ویستی لێ بێت، تاوەکو بەو وەحی و نیگایە خۆیان و غەیری خۆشیان زیندوو ببنەوە، وە بەندەکانی خوا لە ڕۆژی قیامەت بترسێنن، ئەو ڕۆژەی کە ھەموو خەڵکی سەرەتا و کۆتایی زەوی تێدا بەیەک دەگەن.

لەو ڕۆژەدا خەڵکی لە گۆڕەکانیان دێنە دەرەوە و ھەموویان دەردەکەون، وە لە زەوییەکی تەختدا کۆدەکرێنەوە، لەو ڕۆژەدا نەخۆیان و نە کاروکردەوە و نە پاداشتیان، ھیچ شتێک لە اللە تەعالا نھێنی و شاراوە نابێت، پرسیار دەکرێت و دەوترێت: ئەمڕۆ مولک و دەسەڵات بۆ کێیە؟! ھیچ کەس نییە وەڵامم بداتەوە، تەنھا وەڵامێک ھەبێت ئەوەیە: موڵک و دەسەڵات تەنھا بۆ زاتی اللە تەعالایە، تاک و تەنھایە لەزات و سیفات و کرداریدا، زۆر بەدەسەڵات و بەتوانایە ھەموو بەدیھێنراوەکانی گەردنکەچ کردووە بۆ حوکم و بڕیارەکانی خۆی.

ئەمڕۆ کە ڕۆژی قیامەتە ھەموو کەسێک پاداشتی کار و کردەوەکانی دەدرێتەوە و وەریان دەگرێتەوە، ئەگەر چاکی کردبێت پاداشتی باش و چاک وەردەگرێت، خۆ ئەگەر خراپیشی کردبێت ئەوا سزای خراپەکانی وەردەگرێتەوە، ئەمڕۆ زوڵم و ستەم لەکەس ناکرێت،؛ چونکە ئەوەی حاکمە و بڕیار دەدات زاتی اللەی دادگەرە، بێگومان اللە تەعالا زۆر بەخێرایی حساب و لێپرسینەوە لەگەڵ بەندەکانیدا دەکات، چونکە ئاگاداری کار و کردەوەکانیانە.

- ئەی پێغەمبەر - لە ڕۆژی قیامەت بیانترسێنە، ئەو قیامەتەی کە نزیک بووەتەوە و ھەر دێت، ئەوەیشی بێت بێگومان نزیکە، لەتاو ترس و ناڕەحەتی ئەو ڕۆژە دڵی بەندەکان بەرز دەبێتەوە تا بەگەرویانەوە دەنوسێت، لەو ڕۆژەدا ھەمووان بێدەنگن و ھیچ کەسێک بەبێ ئیزن و مۆڵەتی پەروەردگار ناتوانێت قسە بکات و زاری بجوڵێنێت، ستەمکاران ئەوانەی بە شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان ستەمیان لەخۆیان کردووە لەو ڕۆژەدا نەھاوڕێ و خزمێکی دڵسۆزیان ھەیە، نە تکاکارێکیش لای پەروەردگار تکایان بۆ بکات کە وەڵامی تکاکردنەکەی بدرێتەوە.

اللە تەعالا ئەو زاتەیە ئاگاداری ناپاکی تەماشاکردنی نھێنی چاوەکانە ، وە ئاگادارە ئەوەیش لە دڵەکاندا شاراوەتەوە، ھیچ شتێکی لا نھێنی و شاراوە نییە.

اللە تەعالا بەدادگەری و عەدل حوکم و بڕیارەکانی دەدات، ھیچ کەسێک زوڵم و ستەمی لێ ناکرێت چاکە و حەسەناتی لێ کەم بکرێتەوە، یان گوناھ و تاوانەکانی بۆ زیاد بکرێت، ئەو بت و خوا درۆینانەیش بتپەرست و موشریکەکان دەیانپەرستن ھیچ حوکم و بڕیار نادەن؛ چونکە خاوەنی ھیچ نین و ھیچیان لەتوانادا نییە، بێگومان اللە تەعالا بیسەری قسە و گوفتاری بەندەکانیەتی، وە بینەر و ئاگاداری نیەتی کار و کردەوەکانیانە، وە پاداشتی ھەمووشیان دەداتەوە.

ئایا ئەو بتپەرست و موشریکانە نەگەڕاون بەسەر زەویدا، وە تەماشای سەرەنجامی ئەو گەل و ئوممەتانەی پێش خۆیان نەکردووە کە بێباوەڕ بوون و پێغەمبەرەکانیان بە درۆ زانی، بەڕاستی سەرەنجامێکی خراپیان ھەبوو، بێگومان ئەو ئوممەتانەی پێشووتر بەھێزتر بوون لەمان، سەر زەوییان ئاوەدان کردبووە بەشورا و قەڵا و کۆشکی بەرز و بەھێز کە ئەمان توانای ئەوەیان نییە، کەچی اللە تەعالا بەھۆی گوناھ و تاوانیانەوە لەناوی بردن، وە ھیچ کەسێکیش نەبوو بیان پارێزێت لەتۆڵە و سزای اللە تەعالا.

ئەوان دووچاری ئەو سزایە بوونەوە، چونکە پێغەمبەرەکان بە بەڵگەی ڕوون و ئاشکراوە ھاتن بۆ لایان، کەچی بێباوەڕ بوون بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا، لەگەڵ ئەو ھەمووە ھێز و توانایەشیان اللە تەعالا سزای دان و لەناوی بردن، بێگومان زاتی پیرۆزی ئەو زۆر بەھێزە و سزایشی زۆر توندە بۆ بێباوەڕان و ئەوانەی پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا.

بێگومان ئێمە موسامان بە بەڵگە و نیشانە و موعجیزەی ڕوون و ئاشکراوە ڕەوانە کرد.

ڕەوانەمان کرد بۆ لای فیرعەون و ھامانی وەزیری، وە قارونی خاوەن ماڵ و سامانی دونیا، کاتێک موسا (سەلامی اللە تەعالای لێ بێت) ھات بۆ لایان، ئەوان وتیان: موسا جادوگەرێکی درۆزنە لەوەی بانگەشەی دەکات گوایە پێغەمبەری خوا بێت.

کاتێک موسا بە بەڵگە ڕوون و ئاشکراکانەوە ھات بۆ لایان، ئەو بەڵگانەی کە بەڵگە بوون لەسەر ڕاستگۆیی خۆی و پەیامەکەی، فیرعەون پێی وت: کوڕی ئەوانە بکوژن کە لەگەڵ ئەودا باوەڕیان ھێناوە، وەک ئیھانە و سوکایەتی پێکردنیش ئافرەتەکانیان بھێڵنەوە، وە نەخشە و پیلانی بێباوەڕان بەکوشتن و کەمکردنەوەی ژمارە باوەڕداران تەنھا لە وێڵی و گومڕایی و تیاچووندایە.

فیرعەون وتی: وازم لێ بھێنن باسزای موسا بدەم و بیکوژم، ئەوسا با ئەو داوا لە خواکەی بکات و نەھێڵێت بیکوژم، من باکم نییە لەوەی ھاوار لە خواکەی بکات، با بێت بەھانایەوە و ڕزگاری کات لە دەستم، بێگومان من دەترسم لەوەی ئەم کابرایە ئاینەکەتان بگۆڕێت کە لەسەرین ، یان بەکوشتن و وێرانکردن فەساد و خراپەکاری لەسەر زەویدا بڵاو بکاتەوە.

موسا (سەلامی اللە تەعالای لێ بێت) کاتێک زانی فیرعەون ھەڕەشەی لێدەکات وتی: بێگومان من پەنا دەگرم بە پەروەردگاری خۆم و ئێوە و داوای لێدەکەم بمپارێزێت لە ھەموو خۆبەزل گرێکی لوت بەرز لەئاست ھەق و ڕاستی و باوەڕ و ئیمان، بمانپارێزێت لەکەسێک باوەڕی نییە بە ڕۆژی قیامەت و زیندووبونەوە و حیساب و لێپرسینەوە و پاداشت و سزا.

پیاوێکی باوەڕدار لە خزم و نزیکان و دەست و پێوەندەکەی فیرعەون کە باوەڕی بە اللە تەعالا ھێنابوو، بەڵام تا ئەو کاتە باوەڕەکەی شاردبوەوە لەگەلەکەی، وەک ڕێگریەک لە کوشتنی موسا کاتێک زانی یەکلایی بوونەتەوە بۆ کوشتنی، پێی وتن: ئایا پیاوێک بێ تاوان دەکوژن، تاوانەکەی تەنھا ئەوەیە دەڵێت: اللە پەروەردگاری منە، لە کاتێکدا ئەو بەڵگەی ڕوون و ئاشکرای بۆ ھێناون لەسەر ڕاستگۆیی پەیامەکەی کە لەلایەن پەروەردگاریەوە ڕەوانە کراوە بۆ لای ئێوە؟! گریمان ئەگەر درۆی کرد و پێغەمبەر نەبوو، ئەوا زەرەر و زیانی درۆکەی بۆ خۆیەتی، خۆ ھیچ زیانێک لە ئێوە نادات، خۆ ئەگەر ڕاستگۆ بوو لەوەی بانگتان دەکات بۆی، ئەوا ھەر لەدونیادا ھەندێک لەو سزایەتان دووچار دەبێت کە ھەڕەشەتان پێ دەکات لێی، بێگومان اللە تەعالا کەسێک موەفەق و سەرکەتوو ناکات بۆ ھەق و ڕاستی کە سنوور ببەزێنێت و درۆ بە ناو خوا و پێغەمبەرەکەیەوە بکات.

ئەی گەلەکەم ئەمڕۆ لەسەر زەوی میسردا موڵک و دەسەڵاتتان ھەیە و زاڵن بەسەر ژێردەستەکانتاندا، کێ ھەیە سەرمان بخات و ڕزگارمان کات لەسزای اللە تەعالا ئەگەر بەھۆی کوشتنی موساوە دووچارمان بوو؟! فیرعەون وتی: قسە ھەر قسەی منە، وە حوکم و بڕیار ھەر ئەوەیە من دەیدەم، بەدڵنیاییەوە من وای دەبینم کە موسا بکوژم تاوەکو لەشەڕ و خراپەی ڕزگارمان ببێت، وە من ڕێنوماییتان ناکەم تەنھا بۆ ڕێگای ھەق و ڕاستی نەبێت.

ئەو کەسەی باوەڕی ھێنابوو جارێکی تر ئامۆژگاری گەلەکەی دەکات و دەڵێت: بێگومان من دەترسم ئەگەر ھاتوو بە زوڵم و ستەم و دەست درێژی موساتان کوشت، دەترسێم دووچاری سزای کۆمەڵەکان ببنەوە، ئەوانەی لە ئوممەتانی پێشوو لە دژی پێغەمبەرەکانیان کۆبوونەوە بۆ ئەوەی بیانکوژن، بەڵام اللە تەعالا سزای دان و لەناوی بردن.

وەک دابوونەریتی ئەوانەی پێغەمبەرەکانیان بە درۆزانی و باوەڕیان نەھێنا، وەک گەلی نوح و گەلی عاد و گەلی سەمود و ئەوانەیش بەدوای ئەواندا ھاتن، بەدڵنیاییەوە اللە تەعالا بەھۆی بێباوەڕی و بەدرۆ زانینی پێغەمبەرەکانیانەوە لەناوی بردن و سزای خۆی بەسەردا ڕشتن، وە اللە تەعالا زوڵم و ستەمی بۆ بەندەکانی ناوێت، بەڵکو وەک تۆڵە و سزای شیاو بەھۆی گوناھ و تاوانی خۆیانەوە سزایان دەدات و لەناویان دەبات.

ئەی گەلەکەم بێگومان من دەترسم لەوەی دووچاری سزای ڕۆژی قیامەت ببن، سزای ئەو ڕۆژەی خەڵکی لەتاو ناڕەحەتی و ناخۆشی دیمەنەکان، ئەوانەی خزم و کەسی یەکترن یەکتری بانگ دەکەن، وادەزانن بانگ کردن سوودێکیان پێ دەگەیەنێت و ڕزگاریان دەکات لەو دیمەنە ترسناک و ناخۆشە.

ئەو ڕۆژەی ھەموو کەس لەترسی ئاگری دۆزەخ پشت ھەڵدەکات و ڕادەکات، ھیچ کەسێک نییە ڕزگارتان بکات لەسزای اللە تەعالا و بەرگریتان بکات لێی، وە بزانن ھەر کەسێک اللە تەعالا ڕیسوای بکات و موەفەق و سەرکەوتووی نەکات بۆ باوەڕھێنان ئەوا ھیچ کەسێک نییە ڕێنومایی بکات و ھیدایەتی بدات، چونکە بەڕاستی ھیدایەتی تەوفیق تەنھا بەدەستی اللە تەعالا.

بێگومان پێش موسا، یوسفی کوڕی یەعقوب بەچەندین بەڵگەی ڕوون و ئاشکراوە لەسەر یەکخواپەرستی ھات بۆ لاتان، کەچی ئێوە بەردەوام لە گوماندا بوون لەو بەڵگانەی بۆی ھێنابوون و باوەڕتان پێی نەھێنا، تا کاتێک وەفاتی کرد دوای ئەوەی گومان و دوو دڵییەکەتان زیادی کرد و وتتان: اللە تەعالا لەدوای یوسف ھەرگیز پێغەمبەرێکی تر نانێرێت، بەم شێوەیە گومڕاییەی ئێوە کە لەھەق و ڕاستی لاتانداوە و اللە تەعالا کەسانێک گومڕا دەکات کە زیادە ڕۆیی دەکەن لە بەزاندنی سنوورەکانی ئەو و گومانیان ھەیە لە یەکخواپەرستیدا.

ئەوانەی بەردەوام مشت و مڕ و دەمەقاڵێ دەکەن لە ئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالا؛ تاوەکو بێ ئەوەی ھیچ بەڵگە و بورھانێکیان بۆ ھاتبێت بەتاڵی بکەنەوە، ئەم مشت ومڕ و دەمەقاڵێیانە ھۆی تووڕەیی و خەشمی گەورەیە لای اللە تەعالا و لای ئەوانەیش باوەڕیان ھێناوە بەو و پێغەمبەرەکەی ھێناوە، ھەروەکو چۆن اللە تەعالا لە دونیا مۆری ناوە بەسەر دڵی ئەو دەمەقاڵێکەرانەدا بۆ ئەوەی ھەرچی گومانیان ھەیە بەتاڵی بکاتەوە مۆریش دەنێت بەسەر دڵی ھەموو کەسێکی لوت بەرزی خۆبەزلزانی ستەمکار، ھیدایەتی نادات بۆ چاکە و ڕێنومایی ناکات بۆ خێر.

فیرعەون بە ھامانی وەزیری وت: ئەی ھامان کۆشک و باڵەخانەیەکی بەرزم بۆ دروست بکە، بۆ ئەوەی بگەم بە چەند ڕێگا و ھۆکارێک.

بەڵکو بگەم بەڕێگا و دەرگاکانی ئاسمان و سەرکەوم پێیدا، تاوەکو تەماشای ئەو پەرستراو و خوایەی موسا بکەم لێوەی، کە وادەزانێت ھەر ئەو بەتەنھا شایانی پەرستنە، وە گومانیشم وایە موسا درۆزنە لەوەی بانگەشەی بۆ دەکات، بەو شێوەیە فیرعەون کردەوە ناشیرینەکانی بۆ جوان و ڕازاوە کرا کاتێک ئەو داوایەی لە ھامانی وەزیری کرد، وە لەڕێگای ھەق و ڕاستی لایدا و گومڕا بوو، بێگومان ئەو فڕت و فێڵەی فیرعەون کردی بۆ ئەوەی واپیشانی خەڵکی بدات کەخۆی لەسەر ھەق و ڕاستییە و موسایش لەسەر باتڵ و ناھەقییە ھەر لە زیان و تیاچوندایە، چونکە سەرەنجامی ڕەنجەڕۆیی و ماندووبون و بەدبەختی ھەتا ھەتاییە.

جارێکی تر ئەو پیاوەی کە لەدەست و پێوەندەکەی فیرعەون باوەڕی ھێنابوو ئامۆژگاری گەلەکەی کردەوە و ڕێنومایی کردن بۆ ھەق و ڕاستی و پێی وتن: ئەی گەلەکەم شوێنم بکەون تاوەکو ڕێگای ھەق و ڕاستیتان نیشان بدەم و ڕێنوماییتان بکەم بۆی.

ئەی گەلەکەم، بێگومان ژیانی ئەم دونیایە ژیانێکە خەڵکی کەمێک لەزەت لە خۆشییەکانی دەبینن و ڕادەبوێرن تێیدا و کۆتایی دێت، وریابن ئەو خۆشییە کاتییە ھەڵتان نەخەڵەتێنێت، چونکە بەڕاستی ژیانی دواڕۆژ بەناز و نیعمەت و خۆشییەکانیەوە ژیانی ھەقیقی و نەبڕاوە و جێگای حەسانەوە و جێگیر بوونە نەک ژیانی ئەم دونیایە، کەوابوو بە تاعەت و گوێڕایەڵی پەروەردگارتان کاری بۆ بکەن و خۆتانی بۆ ئامادە بکەن، وریا بن ژیانی دونیا سەرقاڵتان نەکات و ژیانی دواڕۆژتان لەبیر باتەوە.

ھەر کەسێک لە دونیا کارێکی خراپ بکات، ئەوا تەنھا سزا و تۆڵەی ئەو خراپەیەی لێ دەسێنریتەوە و ھیچی بۆ زیاد ناکرێت، وە ھەر کەسێکیش باوەڕی ھەبێت بە اللە و پێغەمبەرەکەی، پیاو بێت یان ئافرەت و کارێکی چاک بکات لەبەر ڕەزامەندی ئەو، ئەو کەسانە لە ڕۆژی قیامەتدا دەچنە بەھەشتەوە، وە بەبێ شومار اللە تەعالا لەبەروبووم و ناز و نیعمەت و خۆشییە نەبڕاوەکانی بەھەشتیان دەداتێ.

ئەی گەلەکەم ئەوە چییە من بانگی ئێوە دەکەم بۆ ڕزگار بوون لەخەسارۆمەندی ژیانی دونیا و ژیانی دواڕۆژ، بەوەی باوەڕ بھێنن بە اللە تەعالا و کاروکردەوەی چاک ئەنجام بدەن، کەچی ئێوە من بانگ دەکەن بۆ ئاگری دۆزەخ، بەوەی بێباوەڕبم بە اللە تەعالا و سەرپێچی فەرمانەکانی بکەم ؟!

بانگم دەکەن بۆ بیروباوەڕە پووچ و بەتاڵەکەتان، بە ئومێدی ئەوەی بێباوەڕبم بە اللە تەعالا و ھاوەڵی بۆ بڕیاربدەم، وە بەنەزانی و بێ بەڵگە لەگەڵ ئەودا شتێکی تر بپەرستم، لەکاتێکدا من ئێوە بانگ دەکەم بۆ باوەڕھێنان بە اللە، کە خوایەکی زاڵ و بەدەسەڵاتە و ھیچ کەسێک زاڵ نابێت بەسەریدا، وە زۆر لێبووردەی گوناھی بەندەکانیەتی.

بێگومان ئەوەی ئێوە منی بۆ بانگ دەکەن تاوەکو باوەڕی پێ بھێنم و گوێڕایەڵی بم، بەڕاستی شایستەی ئەوە نییە نە لەدونیا و نە لە دواڕۆژدا خەڵکی بۆ بانگ بکرێت، وە ناتوانێت وەڵامی بانگی کەسیش بداتەوە، وە بێگومان ھەر ھەموویشمان ھەر بۆ لای اللە تەعالا دەگەڕێینەوە، وە ئەوانەییش زیادەڕۆییان کردووە لەبێباوەڕی و گوناھ و تاوان و سەرپێچی پەروەردگاردا، ھەر ئەوانەن ھاوەڵانی دۆزەخ کە لە ڕۆژی قیامەتدا بەھەمیشەیی تێیدا دەمێننەوە.

ئەوە بوو ئامۆژگارییەکانی ئەم پیاوە باوەڕدارەیان وەرنەگرت، ئەویش پێی وتن: دوای بیر دەکەنەوە من چ ئامۆژگاریەکی بەسوودم کردوون، بەڵام ئێوە پێی ڕازی نەبوون، پاشان پەشیمان دەبنەوە بەڵام پەشیمانی ھیچ دادتان نادات، ئیتر من ھەموو کارەکانی خۆم تەنھا دەسپێرم بە اللە تەعالا، بێگومان ئەو ھیچ کار و کردەوەیەکی بەندەکانی لانھێنی و شاراوە نییە.

ئەوە بوو اللە تەعالا ئەم پیاوەی پاراست لە فڕوفێڵیان کاتێک ویستیان لەناوی ببەن و بیکوژن، وە دەست و پێوەندەکەی فیرعەونیش سزای سەختیان تووش بوو، اللە تەعالا لە دونیا فیرعەون و سەربازەکانی نوقمی ناو دەریا کرد.

لەدوای مردنیشیان فیرعەون و دەست و پێوەندەکەی ھەموو بەیانی و ئێوارانێک لەناو گۆڕەکانیاندا بەئاگر سزا دەدرێن، وە لە ڕۆژی قیامەتیشدا دەوترێت: فیرعەون و دەست و پێوەندەکەی بخەنە ناو سەخترین و گەورەترین سزای دۆزەخەوە، لەبەرامبەر ئەو کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان و ڕێگرییەی کردیان لە رێبازی اللە تەعالا.

- ئەی پێغەمبەر - بیریان بخەرەوە کاتێک ھاوەڵانی دۆزەخ لەو خەڵکەی شوێن تاغوتەکان کەوتوون، وە ئەو تاغوتانەیش خەڵکی شوێنیان کەوتوون لەناو ئاگردا دەبێتە مشتومڕ و دەمەقاڵێیان، خەڵکە داماوە لاوازە شوێنکەوتەکە بەتاغوت و ملھوڕە شوێنکەوتووەکان دەڵێن: بێگومان ئێمە لەدونیا شوێن گومڕایی ئێوە کەوتین، ئایا دەتوانن کەمێک لەو سزایەی بەسەرمانەوەیە کەمی بکەنەوە و لەبری ئێمە ھەڵی بگرن؟!

تاغوت و شوێنکەتووە ملھوڕەکانیش لە وەڵامیاندا دەڵێن: بێگومان ئێمە و ئێوە ھەموومان لەناو ئاگرداین و گیرمان خواردووە، ھیچ کەسێکمان ناتوانێت سزای ئەوی ترمان ھەڵگرێت، بێگومان اللە تەعالا لە نێوان بەندەکانی بڕیاری خۆیدا و بڕاندیەوە، ھەر کەسێک ئەوەی شایستەی بوو لەسزا بەسەریدا سەپاندی.

سزا دراوانی دۆزەخ لە شوێنکەوتە و لە شوێنکەوتووەکان، کاتێک نائومێد بوون لە ڕزگار بوونی دۆزەخ و گەڕانەوە بۆ ژیانی دونیا، ھەموو پێکەوە ھاوار دەکەن و دەپاڕێنەوە لە فریشتەی بەرپرسانی دۆزەخ و دەڵێن: داوا لەپەروەردگارتان بکەن تەنھا ڕۆژێک ئەم سزا و ئازارە ھەمیشەییەمان لەسەر کەم بکاتەوە.

فریشتەی بەرپرسانی دۆزەخیش لە وەڵامیاندا دەڵێن: ئایا پێغەمبەرەکانتان بە بەڵگەی ڕوون و ئاشکراوە نەھاتن بۆ لاتان؟! بێباوەڕانیش دەڵێن: بەڵێ بەبەڵگەی ڕوون و ئاشکراوە ھاتن بۆ لامان، فریشتەکانیش بەسوکایەتی پێکردنەوە دەڵێن: ئێوە خۆتان بپاڕێنەوە ئێمە تکا بۆ بێباوەڕان ناکەین، وە نزا و پاڕانەوەی بێباوەڕانیش پووچ و بەتاڵ و بێ سوودە، چونکە بەھۆی کوفر و بێباوەڕیانەوە لێیان وەرناگیررێت.

بێگومان ئێمە پێغەمبەرانمان و ئەوانەی باوەڕیان بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی ھێناوە لە دونیا سەردەخەین، وە بەڵگە و نیشانەکانیان ئاشکرا دەکەین و پشتگیریان دەکەین لە دژی دوژمنەکانیان، ھەروەھا لە ڕۆژی قیامەتیشدا سەریان دەخەین بەوەی دەیانخەینە بەھەشتی ھەتاھەتاییەوە، وە تۆڵە و سزای نەیارانیان دەدەین و دەیانخەینە ئاگری دۆزەخەوە دوای ئەوەی پێغەمبەران و فریشتەکان و باوەڕداران شاھیدی دەدەن کە پێغەمبەران پەیامەکانی خۆیان گەیاند بە گەلەکانیان، بەڵام ئەوان بەدرۆیان زانین و باوەڕیان پێ نەکردن.

لە ڕۆژێکدا بڕوبیانوو ھێنانەوە ھیچ سوودێک ناگەیەنێت بەوانەی بە کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان زوڵم و ستەمیان لە خۆیان کردووە، بڕوبیانوو ھێنانەوەیان ھیچ لەباری قورسی زوڵم و ستەمی ئەوان سووک ناکات، لەو ڕۆژەدا لەڕەحم و بەزەیی اللە تەعالا دەردەکرێن، وە خراپترین شوێن و جێگایان کە ئاگری دۆزەخە.

بێگومان ھیدایەت و ڕێنوماییمان بە موسا بەخشی، ئەویش ئەو زانست و زانیارییە بوو کە بەھۆیەوە ڕێنومایی بەنو ئیسرائیلی پێکرد بۆ لای ھەق و ڕاستی، وە بەنو ئیسرائیلشمان نەوە لەدوای نەوە کرد بە میراتگری تەورات.

ئەو تەوراتە ڕێنوماییکار و ڕێنیشاندەرە بۆ ڕێگای ھەق و ڕاستی، وە یادخەرەوەیشە بۆ کەسە ژیر و ھۆشمەندەکان.

- ئەی پێغەمبەر- ئارام بگرە لەسەر بەدرۆخستنەوە و ئازاردانی گەلەکەت، بێگومان بەڵێنی اللە تەعالا بەسەرخستن و پشتگیری کردنت ھەق و ڕاستە و ھیچ گومانی تێدا نییە، وە داوای لێخۆشبوونی گوناھت بکە، وە لە بەیانیان و ئێواراندا بەردەوامبە لەسەر تەسبیحات و پاک ڕاگرتنی پەروەردگارت.

بێگومان ئەوانەی مشتومڕ و دەمەقاڵێ دەکەن لەبارەی ئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالاوە، ھەوڵ دەدەن و کۆشش دەکەن بەبێ بوونی ھیچ بەڵگە و بورھانێک بەتاڵیان بکەنەوە، وە دەیانەوێت بەگومانی خراپ بەڵگەی ڕوون و ئاشکرا ڕەد بکەنەوە، ھیچ شتێکیش ھۆکار نییە بۆ ئەم کارەیان تەنھا لوتبەرزی و خۆبەزلزانین نەبێت لەبەرامبەر ھەق و ڕاستی، وە ھەرگیز ناگەن بەوەی بەسەر ھەق و ڕاستیدا زاڵ بن، - ئەی پێغەمبەر - پەنا بگرە بە اللە تەعالا، بێگومان ئەو زاتە پیرۆزە بیسەری قسە و گوفتاری بەندەکانیەتی، وە بینەری کار و کردەوەکانیانە، وە ھیچ شتێکی لەدەست دەرناچێت، پاداشتی چاکەکارانیان دەداتەوە و تۆڵەیش لە خراپەکارانیان دەسێنێت.

بەدیھێنانی ئاسمانەکان و زەوی بەو ھەمووە گەورەیی و فراوانییەوە گەورەترە لە بەدیھێنانی خەڵکی، ئەو زاتەی ئاسمانەکان و زەوی بەو ھەموو گەورەییەیانەوە بەدیھێناوە بەتواناترە کە مردووەکان جارێکی تر لە گۆڕەکانیان زیندوو بکاتەوە، بۆ لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە و تۆڵە لێ سەندنەوەیان، بەڵام زۆربەی خەڵکی ئەمە نازانن و بێ ئاگان لێی، لەگەڵ ئەو ھەمووە ڕوونییەی پەند و ئامۆژگاری لێ وەرناگرن، نایکەن بەبەڵگە لەسەر زیندووبوونەوەی خەڵکی لە ڕۆژی دواییدا.

ئەو کەسەی کوێر و نابینایە وەک ئەو کەسە نییە کە بينايه، وە ئەوانەیش باوەڕیان ھێناوە بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی و کارو کردەوە چاکەکان ئەنجام دەدەن یەکسان نین لەگەڵ تاوانباراندا، ئەوانەی بیروباوەڕی خراپیان ھەیە و گوناھ و تاوانیان ئەنجامداوە، بزانن تەنھا کەمێک لە خەڵکی بیر لەمە دەکەنەوە، چونکە ئەگەر بیرتان بکردایەتەوە ئەو کاتە دەتانزانی جیاوازی نێوان ئەو دەستە و تاقمە چییە، وە سەرەنجامیش لەوانە دەبوون کەباوەڕیان ھێناوە و لەبەر ڕەزامەندی اللە تەعالا کاروکردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە.

بێگومان ئەو سات و کاتەی کە اللە تەعالا مردووەکانی تێدا زیندوو دەکاتەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە دێت و ھیچ گومانی تێدا نییە، وە ھیچ شتێکیش نییە ڕێگری لێ بکات، بەڵام زۆربەی خەڵکی باوەڕیان بەھاتنی نییە ھەر بۆیە خۆیانی بۆ ئامادە ناکەن.

- ئەی خەڵکینە- پەروەردگارتان دەفەرموێت: بەتەنھا ھەر من بپەرستن و ھەر لەمنیش داوا بکەن، منیش وەڵامی داواکانتان دەدەمەوە و لێیشتان دەبوورم و ڕەحمیشتان پێدەکەم، بێگومان ئەوانەی لە ئاست پەرستنی مندا لوتبەرز و خۆبەلزانن لە ڕۆژی قیامەتدا بە زەلیلی و ڕیسوایی دەەچنە ئاگری دۆزەخەوە.

الله تەعالا ئەو زاتەیە شەوی بۆ تاریک کردوون تاوەکو تێیدا ئارام بگرن و بحەسێنەوە، وە ڕۆژیشی بۆ ڕووناک و ڕۆشن کردوونەتەو بۆ ئەوەی بژێوی ژیانتانی تێدا بەدەست بھێنن ، بێگومان اللە تەعالا خاوەنی فەزڵ و چاکەی گەورەیە بەسەر خەڵکییەوە بەوەی ناز و نیعمەت و بەخششی دیار و نادیاری خۆی بەسەردا ڕشتوون، بەڵام زۆربەی خەڵکی شوکر و سوپاسی ئەو زاتە بەرز و پیرۆزە ناکەن لەبەرامبەر ئەو نیعمەتانەی پێی بەخشیوون.

ئا ئەو (اللە)یە پەروەردگاری ئێوەیە کە ئەو ھەموو ناز و نیعمەتەی بەسەردا ڕشتوون بەدیھێنەری ھەموو شتێکە، جگە ئەو ھیچ بەدیھێنەرێکی تر نییە، وە جگە ئەویش ھیچ پەرستراوێکی بەھەق نییە، ئیتر چۆن واز لەپەرستنی ئەو دەھێنن و دەچن جگە لەو شتێکی تر دەپەرستن، نەسوود و نەزیانی ھیچ بەدەست نییە.

ھەروەکو ئەوانەی خۆیان ھەڵاوێرا لە باوەڕھێنان بە اللە تەعالا و بەتەنھا پەرستنی، ئاواش ئەو کەسانەی مشت و مڕ و دەمەقاڵێ دەکەن لەبارەی ئایەتەکانی اللە تەعالا کە بەڵگەن لەسەر یەکخواپەرستی ئەو لەھەموو کات و شوێنێکدا لایان دەدات و ھەڵیان دەوێرێت لە باوەڕ و ئیمان، وە ڕێنوماییان ناکات بۆ لای ھەق و ڕاستی، وە موەفەق و سەرکەوتوویش ناکرێن بۆ ڕوشد و عەقڵ و ژیری.

- ئەی خەڵکینە - اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە زەوی بۆ وا لێکردوون کە تێیدا جێگیر و نیشتەجێ بن، وە ئاسمانیشی لە ڕووی سەرتانەوە بۆ مەحکەم و توند و تۆڵ کردوون تاوەکو نەکەوێت بەسەرتاندا، وە بەجوانترین شێوە لەناو ڕەحمی دایکتاندا وێنەی کێشاون، وە لەھەموو خواردنە پاکوخاوێن و بەتام و چێژەکان ڕزق و ڕۆزی داون، اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە ئەم ھەمووە ناز و نیعمەت و بەخششەی بەسەردا ڕۆشتوون، پاک و پیرۆز و بەرز و بڵندە زاتی اللە تەعالا کە پەروەردگاری ھەموو بەدیھێنراوەکانە، ھیچ پەروەردگارێک جگە ئەو بوونی نییە.

ئەو ئەو زاتەيە ھەمیشە زیندووە و ھەرگیز نامرێت، وە جگە لەو ھیچ پەرستراوێکی بەھەق بوونی نییە، بۆیە زۆر بەدڵسۆزی تەنھا ڕوو لەو بکەن و ھەر لەویش بپاڕێنەوە، وە ھیچ شتێک لەبەدیھێنراوەکانیدا مەکەن بەشەریک و ھاوەڵی، سوپاس و ستایش تێر و تەواو بۆ پەروەردگاری جیھانیان.

- ئەی پێغەمبەر - بڵێ: بێگومان من ڕێگریم لێکراوە ئەو بتانە بپەرستم ئێوە لەبری اللە تەعالا دەیانپەرستن، کەھیچ سوود و زیانێکیان نییە، لەکاتێکدا بەڵگەی ڕوون و ئاشکرام لەپەروەردگارمەوە لەسەر پڕوپوچی و بەتاڵی ئەو بتانە بۆ ھاتووە، وە اللە تەعالا فەرمانی پێکردووم کە تەنھا گوێڕایەڵ و ملکەچی ئەو بم لەپەرستن و عیبادەتەکانمدا، زاتی بەرز و پیرۆزی ئەو پەروەردگاری ھەموو بەدیھێنراوەکانە، ھیچ پەروەردگارێکی تر جگە لەو بوونی نییە.

اللە ئەو زاتەیە کە ئادەمی باوکە گەورەتانی لە گڵ بەدێھێنا، پاشان ئێوەی لە دڵۆپێک ئاو بەدیھێناوە، دوای ئەو دڵۆپە ئاوەی کرد بەخوێنێکی مەیوو، دوای ئەوەیش لەسکی دایکتان بەمنداڵێکی بچووک ئەتانھێنێتە دونیاوە، پاشان لەش و جەستەتان بەھێز دەکات تا ئەگەنە ئەوپەڕێ کامڵی و بەھێزی و پێگەیشتوویی، پاشان گەورە دەبن تاوەکو دەگەنە تەمەنی پیرییەتی، جا ھەیشتانە پێش ئەوەی پیر بێت دەمرێت، بۆ ئەوەی بگەنە ئەو ماوە دیاریکراوەی کە لە علیم و زانستی اللە تەعالادا ھەیە، نە دەتوانن کەمی بکەنەوە وە نەدەیشتوانن زیادی بکەن، ھەموو ئەمە بۆ ئەوەیە بەڵکو سوود و قازانج وەربگرن لەو بەڵگە و نیشانانەی کە لەسەر توانا و دەسەڵات و تەنھایی پەروەردگار باسکران.

اللە ئەو خوایەیە ژیان و مردن تەنھا بەدەستی ئەوە، خەڵکەکان دەژێنی و دەشیان مرێنێت، ئەگەر بڕیاری ھەر کارێکیشدا تەنھا ھێندەی بەسە بەو کارە بڵێ ببە، یەکسەر دەبێت و ھیچ دوا ناکەوێت.

- ئەی پێغەمبەر - ئایا نابینیت ئەوانەی کە مشت و مڕ و دەمەقاڵێ دەکەن لەبارەی ئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالاوە، لەگەڵ ئەوەی زۆر ڕوون و ئاشکران بەڵام ئەوان بەدرۆیان دەزانن و باوەڕی پێ ناکەن، سەرت سووڕ دەمێنێت لە حاڵیان لەگەڵ ئەو گشت ڕوونییەی ھەق و ڕاستی کەچی پشتی تێدەکەن و ڕووی لێ وەردەچەرخێنن.

ئەوانەی باوەڕیان بە قورئانی پیرۆز نەکرد و بەدرۆیان دانا، وە باوەڕیان بەو ھەق و ڕاستییەش نەکرد پێغەمبەرەکانمان بۆیان ھێنابوون، ئەوانە لەمەودوا باش دەزانن سەرەنجامی ئەو بێباوەڕی و بەدرۆدانانەیان چی دەبێت، وە بەچاوی خۆیان سەرەنجامی خراپی خۆیان دەبینن.

ئەو کاتە دەزانن کە کۆت و بەند دەکرێتە گەردنیان، وە زنجیر دەئاڵێنرێت لەقاچەکانیان و فریشتەکانی سزا ڕایان دەکێشن بۆ ناو ئاگری دۆزەخ.

بەناو ئاوێکی کوڵاوی زۆر گەرمدا ڕایان دەکێشن، پاشانیش ئاگریان پێ ھەڵدەگیرسێنرێت و دەبنە سوتەمەنی دۆزەخ.

پاشان بۆ دەمکوت کردنیان بەسەرزەنشت کردنەوە پێیان دەوترێت: کوان ئەو خوا درۆیینانەی کردبوتان بە ھاوەڵ و شەریکی اللە تەعالا و دەتاپەرستن؟

ئەو بتانەی جگە لە اللە تەعالا دەتانپەرستن کە ھیچ زەرەر و زیانێکیان نەبوو؟! بێباوەڕان دەڵێن: لێمان ون بوون و نایانبینین، بەڵکو ئێمە لە دونیایشدا شتێکمان نەپەرست کە شایانی پەرستن بێت، بەشێوەی ئەم گومڕابووانە ، اللە تەعالا بێباوەڕان گومڕا و سەرلێشێواو دەکات، وە ھەق و ڕاستییان لێ ون دەکات لەھەموو سەردەم و شوێنێکدا.

وە پێیان دەوترێت: ئەو سزایەی ئێستا دەناڵێنن بەدەستییەوە بەھۆی دڵخۆشیتان بوو لە دونیا بەو شیرک و بتپەرستییەی لەسەری بوون، لەھەمان کاتدا فەخر و شانازیشتان دەکرد پێوەی.

لەدەرگاکانی دۆزەخەوە بۆ ھەتاھەتایی بچنە ناوییەوە، دۆزەخ خراپترین شوێنی مانەوەیە بۆ کەسانی لوتبەرز و لەخۆبایی لەئاست ھەق و ڕاستی.

- ئەی پێغەمبەر - ئارام بگرە لەسەر ئەزیەت و ئازاری گەلکەت و باوەڕ نەکردنیان پێت، بێگومان پەیمان و بەڵێنی اللە تەعالا بەسەرخستنت ھەق و ڕاستە و ھیچ گومانێکی تێدا نییە ، یان ئەوەتانێ ھەر لەدونیادا ھەندێک لەو پەیمان و بەڵێنانەی پێمان داوێت کە سزایان دەدەین بەچاوی خۆت دەیانبینیت، وەک ئەوەی لەجەنگی بەدردا بەچاوی خۆت بینیت، یان پێش ئەوەی سزایان بدەین دەتمرێنین، بەڵام سەرەنجام گەڕانەوەیان لە ڕۆژی قیامەتدا تەنھا بۆ لای ئێمەیە، سزایان دەدەین و تۆڵەی کارەکانیان لێ دەسێنینەوە، وە بۆ ھەمیشەیی دەیان خەینە ناو ئاگری دۆزەخەوە.

بەدڵنیاییەوە - ئەی پێغەمبەر - پێش تۆ پێغەمبەرانێکی زۆرمان ڕەوانەکرد بۆ لای گەل و ھۆزەکانیان، بەڵام باوەڕیان پێنەکردن و بەدرۆیان دانان، وە ئەزیەت و ئازاریاندان، ئەوانیش ئارامیان گرت لەسەر ئەو باوەڕ نەکردن و ئازار و ناڕەحەتیانەیان، چیرۆکی ھەندێک لەو پێغەمبەرانەمان بۆ گێڕاویتەوە، وە ھەندێکی تریشمان بۆ باس نەکردویت، ھیچ پێغەمبەرێک بەبێ ئیزن و مۆڵەتی اللە تەعالا ناتوانێت بەنیشانە و بەڵگەکانەوە بێت بۆ لای ھیچ گەل و ھۆزێک، بۆیە پێشنیاری بێباوەڕان بەوەی بەڵگە و نیشانە بێنن بۆ گەلەکانیان زوڵم و ستەمە و نابێت پێشنیاری لەو شێوەیە بکرێت، جا کاتێک فەرمانی اللە تەعالا بە ڕزگار کردن یان بەیەکلایی بوونەوەی نێوان پێغەمبەران و گەلەکانیان ھات ئەوا ئەو فەرمانی اللە تەعالا بەدادگەرانە دەبێت، بێباوەڕان لەناو دەبرێن و پێغەمبەرانیش ڕزگار دەبن، لە نێوەندەی یەکلایی بوونەوەی نێوان بێباوەڕان و پێغەمبەراندا ئەوانەی خەسارۆمەند و زیانبارن تەنھا ئەو خەڵکەن کە لەسەر باتڵ و ناھەقین، چونکە بەھۆی کوفر و بێباوەڕیەکەیانەوە خۆیان دووچاری ئەم سەرنجامە کرد.

اللە ئەو زاتەیە وشتر و ڕەشەوڵاخ و مەڕ و بزنی بۆ ئێوە بەدیھێناوە، بۆ ئەوەی سواری ھەندێکیان ببن، وە لەگۆشتی ھەندێکی تریشیان بخۆن.

لەم بەدیھێنراوانەدا سوود و قازانجی جۆرا و جۆرتان بۆ ھەیە، لە ھەموو چەرخ و سەردەمێک نوێ دەبێتەوە، بۆ ئەوەی ئەو پێویستیەی لەدڵتاندایە بۆتان جێ بەجێ بێت، دیاریترینی ئەم پێداویستیانەیش کە بۆتان دەستبەر دەبێت گواستنە و ڕۆیشتنتانە لە جێگایەکەوە بۆ جێگایەکی تر لە وشکانی و ناو دەریادا.

پەروەردگار بەڵگە و نیشانە زۆر ڕوون و ئاشکراکانی خۆیتان پیشان دەدا لەسەر توانا و دەسەڵات و تاک و تەنھایی خۆی، کەواتە ئێوە نکۆڵی لەکام بەڵگە و نیشانەی ئەو دەکەن و دانی پێدانانێن دوای ئەوەی بۆتان سەلما ئەوانە نیشانە و بەڵگەکانی اللە تەعالان؟!

ئایا ئەو بێباوەڕانە و ئەوانەی پێغەمبەرەکانیان بە درۆ زانی بەسەر زەویدا ناگەڕێن و بیر ناکەنەوە و پەند وەرناگرن لەو گەل و ئوممەتانەی پێش خۆیان کە پێغەمبەرەکانیان بە درۆزانی کەسەرەنجامیان چی بوو؟! ئەو گەل و ئوممەتانەی پێشووتر لەمان بەھێزتر و لەمانیش دەوڵەمەندتر بوون، وە شوێنەواریشیان لەمان زیاتر بوو، کەچی ئەو ھەمووە ھێز و سەروەت و سامان و ماڵ و دارایی و شوێنەوارەیان ھیچ سوودێکی نەبوو بۆیان کاتێک سزای سەختی اللە تەعالایان بۆ ھات.

کاتێک پێغەمبەران بە بەڵگە و نیشانەی ڕوون و ئاشکراوە ھاتن بۆ لایان باوەڕیان پێ نەکردن و بەدرۆیان زانین، وە زۆریش دڵخۆش بوون بەو زانستەی دژی ئەو وەحی و نیگایە بوو کە ھاتبوو بۆ پێغەمبەران، بۆیە ئەو سزایەی ئەوان گاڵتەیان پێدەکرد و بەدرۆیان دەزانی و پێغەمبەران ئەوانیان پێ دەترساند بۆیان ھات و لەناوی بردن.

جا کاتێک سزای ئێمەیان بینی، بە زەلیلی و دان پێدانانەوە کە دان پێدانی ئەو ساتە ھیچ سوودێکی نییە بۆیان وتیان: باوەڕمان بە خوای تاک و تەنھا ھێنا، وە باوەڕمان نەما بەوانەی کردبوومان بەشەریک و ھاوەڵی اللە تەعالا، لەو بت و دار و بەردەی کە دەمانپەرستن.

باوەڕھێنانەکەیان ھیچ سوودی پێ نەگەیاندن کاتێک سزای ئێمەیان بینی کە دابەزی بۆ سەریان، سوننەت و باوی اللە تەعالایش لە نێو بەندەکانیدا ھەروایە، باوەڕھێنان ھیچ سوودێکی نابێت بۆیان کاتێک سزای اللە تەعالا ببینن، وە بێباوەڕانیش خۆیان زایە کرد کاتێک سزای اللە تەعالا دابەزیە سەریان، چونکە بە کوفر و بیباوەڕی کردن خۆیان دووچاری ئەو سزایە کرد، وە تەوبەیان نەکرد و نەگەڕانەوە بۆلای اللە تەعالا پێش ئەوەی بەچاوی خۆیان سزاکە ببینن.

(حم) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لە سەرەتای سورەتی (البقرة) وه.

ئەم قورئانە پیرۆزە لەلایەن خوای بەخشندە و میھرەبانەوە دابەزیووە.

پەرتووکێکە ئایەتەکانی بەتەواوترین شێوە ڕوونکراونەتەوە، قورئانێکە بەزمانی عەرەبی ھاتوەتە خوارەوە و دانراوە بۆ کەسانێک کە بزانن ئەمە کەلامی اللە تەعالایە، چونکە ئەوانە سوود لە مانا و مەبەست و ڕێنمونی و ھیدایەتی بۆ لای ھەق و ڕاستی وەردەگرن.

مژدەدەرە بۆ باوەڕداران بەوەی لەلایەن اللە تەعالاوە بۆیان ئامادە کراوە لە پاداشتی زۆر نایاب، وە ترسێنەریشە بەسزای سەختی دۆزەخ بۆ ئەوانەی باوەڕی پێ ناھێنن، بەڵام زۆربەی خەڵکی پشتی تێدەکەن و شوێنی ناکەون، ئەوانە بیستنێک ئەم قورئانە نابیستن ھیدایەتیان بدات و ڕازی بن بەوەی تێیدا ھاتووە.

وە وتیان : دڵەکانمان بە پەردەیەک داپۆشراوە تێناگەین لەوەی بانگمان دەکەیت بۆی، وە گوێکانیشمان کەڕە و ئەوەی لە قورئاندا ھاتووە ھیچی نابیستێت، وە لە نێوان ئێمە و تۆدا پەردەیەک ھەیە ناھێڵێت ئەوەی تۆ دەیڵێیت بگاتە لامان، بزانە تۆ لەسەر ڕێباز و ڕێگای خۆتیت، وە ئێمەیش لەسەر ڕێباز و ڕێگای خۆمان بەردەوامین و شوێنت ناکەوین.

ئەی پێغەمبەر تۆیش بەو سەرسەختانە بڵێ: بەڕاستی منیش وەک ئێوە مرۆڤێکم، تەنھا ھێندە ھەیە من لەلایەن اللە تەعالاوە وەحی و نیگام بۆ دێت ، بێگومان تەنھا پەرستراوی بەھەقی ئێوە ، پەرستراوێکی تاک و تەنھایە ئەویش زاتی اللە تەعالایە، کەوابێت ئەو ڕێگایە بگرنەبەر کە دەتانگەیەنێت بە ئەو، وە داوای لێخۆشبوونی گوناھ و تاوانەکانتانی لێ بکەن، تیاچوون و سزای سەختیش بۆ بتپەرست و موشریکەکان، ئەوانەی جگە لە اللە تەعالا خوایەکی تر دەپەرستن، یان ھاوبەشی بۆ دادەنێن.

ئەوانەی زەکاتی ماڵ و سامان و داراییان نادەن، وە باوەڕیان نییە بە ڕۆژی دوایی و ئەو نازو نیعمەتانەی بۆ باوەڕداران ئامادە کراوە، لەگەڵ ئەو سزا و ناڕەحەتیانەیشی بۆ بێباوەڕان و گوناھباران ساز کراوە.

بێگومان ئەوانەی باوەڕیان ھەیە بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی، وە کار و کردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە، پاداشتی نەبڕاوەی ھەمیشەییان بۆ ھەیە کە بەھەشتی پان و بەرینە.

- ئەی پێغەمبەر- بەسەرزەنشتەوە بەو بتپەرست و موشریکانە بڵێ: بۆچی ئێوە باوەڕتان نییە بەو اللە یەی کە زەوی لە دوو ڕۆژدا بەدیھێناوە، لەڕۆژی یەک شەممە و دوو شەممە، وە ھاوبەش و ھاوشێوەی بۆ دادەنێن و کردوتانن بە خوای خۆتان و لەبری ئەو دەیانپەرسن؟! لە کاتێکدا اللە پەروەردگار و بەدیھێنەری ھەموو بەدیھێنراوەکانە.

ئەو زاتەی لەسەروو زەویشەوە چیاکانی جێگیر کردووە و وەک مێخ دایکوتیون تاوەکو نەلەرزێت، وە ڕزق و ڕۆزی و بژێوی گیانلەبەران و ئاژەڵانیشی لەچوار ڕۆژدا دیاری کردووە، ڕۆژی سێ شەممە و چوار شەممە، بەدوو ڕۆژەکەی پێشووترەوە کردییە چوار ڕۆژ، ئەمە وەڵامێکە بۆ ئەوانەی پرسیار دەکەن لەبارەی بەدیھێنانی زەوییەوە.

پاشان اللە تەعالا ویستی ئاسمانەکان بەدی بھێنێت، ئەو ڕۆژە ئاسمانەکان دووکەڵ و ھەڵم بوون، وە بە ئاسمانەکان و زەوی فەرموو: بە ویستی خۆتان بێت یان بەناچاری ملکەچی فەرمانەکانم بن، جگە لەوە ھیچ چارێکی ترتان نییە، ئەوانیش لە وەڵامی اللە تەعالادا وتیان: ئەی پەروەردگارمان ئەوا بەملکەچییەوە ھاتین و گوێڕایەڵین بۆ فەرمانی تۆ، جگە لە ویست و ئیرادەی تۆ ئێمە ھیچ ویست و ئیرادەیەکی ترمان نییە.

اللە تەعالا ئاسمانەکانی لە دوو ڕۆژدا بەدیھێناوە، لە ڕۆژی پێنج شەممە و رۆژی ھەینی، بەو دوو ڕۆژەوە بەدیھێنانی ئاسمانەکان و زەوی لە شەش ڕۆژدا تەواو بوو، وە اللە تەعالا وەحی خۆی لەھەموو ئاسمانەکاندا کرد بەوەی دیاریکردووە بۆیان، وە چی فەرمانێکیشی ھەبوو بۆیان لەتاعەت و گوێڕایەڵی و پەرستن جێگیری کرد، وە ئاسمانی دونیاشمان بەئەستێرەکان ڕازاندەوە، وە کردمانە ھۆی پاراستنی ئاسمانەکان لە گوێ ھەڵخستنی شەیتانەکان و ھەوڵی دزینی ھەواڵەکان بۆ جادووگەر و فاڵچیەکان، ئەوەی باسکرا لە بەدیھێنانی ئاسمانەکان وزەوی ئەندازەگیری زاتی پیرۆزی اللە تەعالایە کە زۆر بەتوانا وبەدەسەڵاتە، ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ ببێت بەسەریدا، وە زۆریش زانایە بەمەخلوقات وبەدیھێنراوەکانی.

ئەگەر ئەوانە پشتیان ھەڵکرد و باوەڕیان نەھێنا بەوەی تۆ ھێناوتە، ئەوا - ئەی پێغەمبەر - پێیان بڵێ: من ئێوەم ترساندووە و ئاگادارم کردونەتەوە لەسزایەک وەک ئەو سزایەی درا بەسەر گەلی عادی پێغەمبەر ھوود، وە بەسەر گەلی سەموودی صاڵح پێغەمبەردا، کاتێک بەدرۆیان دانان و باوەڕیان پێ نەکردن.

کاتێک پێغەمبەرەکانیان یەک لەدوای یەک بەیەک بانگەوازەوە ھاتن بۆ لایان، وە فەرمانیان پێکردن کە جگە لە اللە تەعالا ھیچ خوایەکی تر نەپەرستن، بێباوەڕەکانیشان لە وەڵامیاندا وتیان: ئەگەر پەروەردگارمان بیویستایە ڕێنوماییمان بکات فریشتەیەکی دادەبەزاند بۆ لامان نەک ئێوە، بێگومان ئێمە بێباوەڕین بەوەی بۆتان ھێناوین، چونکە ئێوەیش وەک ئێمە مرۆڤن و ھیچتان لە ئێمە زیاتر نییە.

گەلی عادی ھود پێغەمبەر لەگەڵ بێباوەڕییەکەیان بە اللە تەعالا بەناھەق خۆیان بەگەورە و زل زانی لە زەویدا، وە ستەمیان لەچوار دەوری خۆیان کرد، وە ھەڵخەڵەتان بەھێز و بازووی خۆیان و وتیان: کێ ھەیە لە ئێمە بەھێزتر بێت؟! بەخەیاڵی خۆیان ھیچ کەسێک نییە لەوان بەھێزتر بێت، پەروەردگاریش بەرپەرچی دانەوە و پێی فەرموون: ئایا ئەوانە نازانن و نابینن کە اللە تەعالا ئەو خوایەی ئەوانی بەدیھێنا و ئەو ھێز و بازووەی پێ بەخشیوون کە بووە بە مایەی یاخی بوونیان لەوان بەھێزترە؟! ئەوان بێباوەڕ بوون بەو بەڵگە و نیشانە و موعجیزانەی ھود (سەلامی لێ بێت) بۆی ھێنابوون.

ئێمەیش لەبەرامبەر ئەو سەرکەشی و یاخی بوونەیان بایەکی توندی زۆر ساردی دەنگ گەورەمان لە ڕۆژانێکی شووم و ڕەش بەسەردا ناردن، تاوەکو لە ژیانی دونیا سزایەکی زەبوونکەری ڕیسواکەریان پێ بچەژێت، بێگومان سزای ڕۆژی دوایی کە چاوەڕوانیانە ڕیسواکەرترە، وە ھیچ کەسێکیش نابینن ڕزگاریان بکات لەو سزایە.

گەلی سەموودی پێغەمبەر صاڵحیشمان ڕێنموونی کرد بۆ ڕێگای ڕاست و ڕوونمان کردەوە بۆیان، بەڵام ئەوان لەھەق و ڕاستی لایاندا و گومڕابوون، ھەر بۆیە ئەوانیش بەھۆی ئەو کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوانەی لەسەری بوون سزای سەرشۆڕکەر و ڕیسواکەر یەخەی گرتن.

ئەوسا ئەوانەیش باوەڕیان ھێنابوو بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی ڕزگارمان کردن، ئەوانەی لەو سزایە ڕزگاریان بوو خواناسەکانیان بوون، ئەوانەی فەرمانەکانی اللە تەعالایان بەجێھێنا و دوور کەوتنەوە لە ڕێگرییەکانی، ئەوانمان ڕزگار کرد لەو سزایەی دووچاری گەلەکەیان بوویەوە.

ڕۆژێک دێت اللە تەعالا دوژمنەکانی ھەموو کۆ دەکاتەوە و ڕاپێچی ئاگریان دەکات، فریشتە بەرپرسەکانی دۆزەخیش سەرەتا و کۆتاییان پێکەوە ڕاپێچی ناو ئاگر دەکەن، وە نایشتوانن لێی ڕابکەن.

ھەتا ئەو کاتەی دەگەنە ئاستی ئەو ئاگرەی ڕاپێچ کراون بۆی، لە دونیا باوەڕیان پێی نەبوو، گوێچکە و چاو و پێستەکانیان شاھیدیان لەسەر دەدەن کە چیان لەبێباوەڕی و گوناھ و تاوان لەدونیا ئەنجامداوە.

بێباوەڕان بەپێستەکانی خۆیان وت: بۆچی شاھیدیتان دا لەسەر ئەوەی کردمان لە دونیادا؟! پێستەکانیش لە وەڵامی خاوەنەکانیاندا وتیان: اللە تەعالا کە ھەموو شتێک دەھێنێتە گۆ ئێمەیشی ھێنایە گۆ، ئەو یەکەمجار کاتێک لە دونیا بوون ئێوەی بەدیھێناوە، وە سەرەنجامیش لە ڕۆژی دواییدا ھەر بۆ لای ئەو دەگەڕێنەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشتدانەوە و تۆڵە لێ سەندنەوە.

ئێوە کاتێک گوناھ و تاوانتان ئەنجام دەدا نەتان دەشاردەوە تاوەکو گوێ و چاو و پێستان شاھیدیتان لەسەر نەدەن؛ لەبەر ئەوەی ئێوە باوەڕتان بەلێپرسینەوە و سزا و پاداشتدانەوەی دوای مردن نەبوو، وە وا گومانتان دەبرد اللە تەعالا بێ ئاگایە لە زۆرێک لەو کار و کردەوانەی ئەنجامی دەدەن و نایزانێت، بەڵکو شاراوەیشە لای، ھەر بۆیە فریوتان خوارد و ھەڵخەڵەتان.

ئا ئەمە ئەو گومانە خراپە بوو کە بە پەروەردگارتان برد، وە بوو بەھۆی تیاچونتان، ھەر بەو ھۆیشەوە خەسارۆمەندی دونیا و دواڕۆژیش بوون.

ئەگەر ئەوانەی گوێ و چاو و پێستیان شاھیدیان لەسەردان ئارام بگرن لەناو ئاگردا، ئەوە ئاگر شوێنیانە و شوێنی مانەوەیانە، وە ئەگەر داوای ھەڵگرتنی سزاکەشیان بکەن و اللە تەعالایش لێیان ڕازی بێت، ئەوا ھەرگیز ڕەزامەندی ئەو بەدەست ناھێنن و ناچنە بەھەشتەوە.

ئێمە بۆ ئەم بێباوەڕانە ھاوڕێ و ھاودەمی خراپمان لە شەیتانەکان ئامادە کرد کە ھەمیشە لەگەڵیاندابن، کردەوە خراپەکانیان لە دونیادا بۆ جوان و ڕازاوە کردن، ھەروەھا ئەوەشیان بۆ جوان کردن کەباسی ڕۆژی دوایی لەبیر بکەن، بۆیە ڕۆژی دوایی و کاروکردەوەیان بۆ ئەو ڕۆژە لەبیرچوو، بەمەش شایستەی ئەوە بوون کە بەئاگری دۆزەخ سزا بدرێن و بچنە ڕیزی ئوممەتانی پێشوو لە جنۆکە و ئادەمیزادە بێباوەڕەکان، بێگومان ئەوان خەسارۆمەند بوون و خۆیان دوڕاند کاتێک خۆیان و کەسوکاریان لە ڕۆژی قیامەتدا بەچوونە ناو ئاگر خەسارۆمەند کرد.

بێباوەڕەکان یەکتریان راسپارد و ئامۆژگاری یەکتریان کرد کاتێک دەسەوسان بوون لە ڕووبەڕوبونەوەی بەڵگە بە بەڵگە، وتیان: گوێ لەم قورئانە مەگرن کە موحەممەد بۆتان دەخوێنێتەوە، وە گوێڕایەڵ و ملکەچی مەبن، وە کاتێک بۆی دەخوینرێتەوە دەنگتان بەرز بکەنەوە و ھاوار بکەن، بەڵکو زاڵ بن بەسەریدا، سەرەنجام واز لەخوێندنی قورئان و بانگەواز کردن بۆی بھێنێت، وە ئێمەیش ئیسراحەت بکەین و ڕزگارمان بێت لەدەستی.

بێگومان لە ڕۆژی قیامەتدا سزای سەختی ئەوانە دەدەین باوەڕیان بە اللە تەعالا نییە، وە پێغەمبەرەکانی بەدرۆ دەزانن، وە تۆڵەی خراپترین کردەوەشیان لەشیرک و ھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان لێ دەسێنین.

ئەو تۆڵەیەی باسکرا تۆڵەی دوژمنانی اللە تەعالایە، ئەوانەی باوەڕیان پێی نەبوو، وە پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ زانی، ئەو تۆڵەیەش ئاگری دۆزەخە بەھەمیشەیی و بێ بڕانەوە تێیدا دەمێننەوە، تۆڵەی نکۆڵی کردنی بەڵگە و نیشانەکانی اللە تەعالایە، لەگەڵ باوەڕ نەبوون پێی ھەرچەند ڕوون و ئاشکرا و بەھێزیش بوون.

ئەوانەی باوەڕیان نەبوو بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دەزانی ، وتیان: ئەی پەروەردگارمان ئەو کەسانەمان لە جنۆکە و ئادەمیزاد پیشان بدە کە گومڕایان کردین، ئیبلیس کە بیباوەڕی داھێنا و بانگەوازیشی بۆ کرد، وە نەوەکانی ئادەم کە خوێن ڕشتنیان داھێنا لەناو خەڵکیدا، بۆ ئەوەی لەناو ئاگردا بیانخەینە ژێر پێکانمانەوە، تاوەکو لە ژێری ژێرەوە بن کە سەخترین سزای دۆزەخییەکانە.

بێگومان ئەوانەی وتیان: پەروەردگاری ئێمە اللە یە، ھیچ پەروەردگارێکی ترمان جگە لەو نییە، وە بەردەوام و ڕاوەستاوو بوون لەسەر بەجێھێنانی فەرمانەکانی و دوور کەوتنەوە لە ڕێگرییەکانی، لەکاتی مردن و گیان دەرچوونیاندا فریشتەکان دادەبەزنە سەریان و پێیان دەڵێن: ھیچ لە مردن و دوای مردنیش نەترسن، وە ھیچ خەفەتیش مەخۆن بۆ ئەوەی لەدوای بەجێتان ھێشتووە، موژدەتان لێ بێت بەو بەھەشتەی لە دونیا بەڵێنتان پێدرابوو، لەبەرامبەر باوەڕھێنانتان بە اللە تەعالا و ئەنجامدانی کاروکردەوەی چاکە.

ئێمە لە ژیانی دونیا دۆست و پشتیوانتان بووین، بەدڵنیاییەوە ئێمە یارمەتیدەر و پارێزگارتان بووین، وە ھەروەھا ئێمە دۆست و پشتیوانیشتانین لە ژیانی دواڕۆژدا، پشتیوانیمان بۆتان بەردەوامە، لەبەھەشتدا ھەرچی حەزی لێدەکەن و ئارەزووتان لێیەتی لەخۆشی و ڕابوادرن ئامادە کراوە بۆتان، وەھەرچیش داوای دەکەن بۆتان ئامادە دەکرێت.

ڕزق و ڕۆزییەکی ئامادەکراوە بۆ میوانداریتان لەلایەن پەروەردگارێکەوە کە زۆر لێبووردەی گوناھ و تاوانی ئەو بەندانەیە تەوبە دەکەن و دەگەڕینەوە بۆ لای، وە زۆریش بەبەزەییە بەرامبەریان.

ھیچ کەسێک وتە و گوفتاری لەو کەسە باشتر نییە کەبانگی خەڵکی دەکات بۆ یەکخواپەرستی و کارکردن بە شەریعەتەکەی اللە تەعالا، وە کار و کردەوەیەکیش دەکات اللە پێی ڕازی بێت، وە پاشان دەڵێت: بێگومان من لەو موسڵمانانەم کە ملکەچ و گەردنکەچی فەرمانەکانی اللە تەعالان، ھەرکەسێک ئەوە ھەمووی بکات ئەوە باشترین کەسە قسەی کردبێت.

کار و کردەوەی چاکە و تاعەت و گوێرایەڵیەک پەروەردگار پێی ڕازی بێت یەکسان نییە لەگەڵ ئەنجامدانی کردەوەی خراپە و گوناھ و تاوانێک ئەو پێی ناڕازییە، تۆ بەکردەوەی چاکە و کاری جوان وەڵامی ئەو کەسانە بدەرەوە لەخەڵکی کە خراپەیان لەگەڵ کردوویت، ئەوسا دەبینیت ئەوەی پێشتر لە دوژمنایەتی لە نێوان تۆ و ئەودا ھەبوو، لە نێوان تۆ و ئەو کەسەی بەکردەوەی چاک وەڵامی خراپەکانت دایەوە، دەیبینیت وەک دۆستێکی زۆر خۆشەوستی تۆی لێ دێت.

کەس موەفەق و سەرکەوتوو نابێت بۆ ئەنجامدانی ئەم ڕەوشتە بەرز و جوانە کەسانێک نەبێت کە ئارامگر بوون لەسەر ئەزیەت و ئازاردانی خەڵکی و کار و کردەوەی خراپیان، ھەروەھا کەسانێک سەرکەوتوو دەبن کە خاوەنی بەش و پشکێکی زۆر گەورەن لە پاداشت و بەختەوەری دونیا و قیامەت.

ئەگەر ھەرکاتێک شەیتان وەسوەسەی خراپی بۆ دروست کردیت، ئەوا پەنا بگرە بە اللە تەعالا لەشەڕ و خراپەی و خۆت بپارێزە، بێگومان ئەو بیسەری وتە و گوفتاری ئێوەیە، وە زانا و ئاگادارە بەحاڵ و گوزەرانتان.

یەکێک لە ئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالا کە بەڵگەن لەسەر گەورەیی و دەسەڵات و تاک و تەنھایی خۆی، شەو و ڕۆژە کەبەدوای یەکتردا دێن و دەڕۆن، وە خۆر و مانگە، -ئەی خەڵکینە - سوژدە مەبەن بۆ خۆر و مانگ، بەڵکو تەنھا سوژدە بۆ ئەو خوایە ببەن کەبەدیھێناون، ئەگەر ئێوە بەھەق و ڕاستی تەنھا ھەر ئەو دەپەرستن.

ئەگەر ئەو بتپەرست و موشریکانە خۆیان بە گەورە زانی و پشتیان ھەڵکرد و سوژدەیان نەبرد بۆ خوای بەدیھێنەر، ئەوا بزانە ئەو فریشتانەی لای اللە تەعالان خۆیان بە گەورە نازانن، بەشەو و ڕۆژ سەرگەرمی تەسبیحات و حەمد و سوپاس کردنی پەروەردگارن، ئەوان ھەرگیز بێزار نابن لەپەرستن و عیبادەتی ئەو.

یەکێکی تر لە ئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالا کە بەڵگەیە لەسەر گەورەیی و تاک و تەنھایی و دەسەڵات و توانای ئەو زاتە پیرۆزە لەسەر زیندووکردنەوەی مردووەکان لە ڕۆژی دواییدا، ئەوەیە زەوی دەبینیت وشک بووە و مردووە و ھیچ گژوگیا و ڕووەکێکی تێدا نییە، بەڵام کاتێک ئەو بارانە دەبارێنینە سەری جارێکی تر ئەکەوێتە جوڵە و جۆرەھا دانەوێڵە و ڕووەکی لێ دەڕوێت و بەرز دەبێتەوە بەھۆی ئەو تۆوەی تێدایە، بێگومان ئەو زاتەی ئەو زەویە وشک و برنگە مردووەی بەڕووەک و گژوگیا زیندوو کردەوە ھەر ئەویشە مردووەکان زیندوو دەکاتەوە و کۆیان دەکاتەوە بۆ حیساب و لێپرسینەوە لەگەڵ کردن، بەڕاستی ئەو بەدەسەڵات و بەتوانایە بەسەر ھەموو شتێکدا، ھیچ شتێک دەسەوسانی ناکات لە زیندوو کردنەوەی زەوی پاش مردنی، وە دەسەوسانیشی ناکات لە زیندووکردنەوەی مردووەکان لە گۆڕەکانیان.

بێگومان ئەوانەی خۆیان لە ئایەتەکانی ئێمە لادەدن بە نکۆڵی کردن و باوەڕ پێ نەھێنان و گۆڕین و تەحریف کردنیان، ئەوانە لە ئێمە شاراوە نین، بەڵکو پێیان دەزانین، ئایا ئەوەی فڕێ دەدرێتە ناو ئاگری دۆزەخەوە باشترە یان ئەو کەسەی ڕۆژی قیامەت دێت و تەئمینە لە سزای اللە تەعالا و بێ ترسە لێی؟ - ئەی خەڵکینە- لەچاکە و خراپە چی دەکەن بیکەن بێگومان اللە تەعالا ئاگاداری ھەموویەتی و ھەر ھەمووی دەبینێت و ھیچ شتێکی لەکار و کردەوەتانی لا نھێنی و شاراوە نییە.

بێگومان ئەوانەی باوەڕیان بە قورئانی پیرۆز نەھێنا و کاتێک بۆیان ھات بەدرۆیان زانی، ئەوانە لە ڕۆژی قیامەتدا سزا دەدرێن، ئەم قورئانە پەرتووکێکی بەعیززەت و پارێزراوە ھیچ کەسێکی لادەر ناتوانێت دەستکاری بکات و بیگۆڕێت.

ئەم قورئانە نە لە پێشیەوە نە لەپاشیەوە لەھیچ لایەکەوە باتڵ و پڕوپوچی ڕووی تێ ناکات بە کەم کردن یان بەزیاد کردن و گۆڕینی و دەستکاری کردنی، لەلایەن خوایەکی زۆر دانای کاربەجێی لە بەدیھێنراوەکان و ئەندازەگیری و شەریعەتەکەیەوە دابەزیووە، لەھەموو کاتێکدا سوپاس کراوە.

- ئەی پێغەمبەر- ئەوەی ئەمانە پێتی دەڵێن لە باوەڕ نەکردن و بەدرۆزانین، بە پێغەمبەرانی پێش تۆیشیان وت، بۆیە ئارام بگرە، پەروەردگارت زۆر لێبووردەیە بۆ ئەو بەندانەی تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای، وە زۆریش تۆڵەی سەختە بۆ ئەو کەسانەی کە لەسەر گوناھ و تاوانیان سوورن و تەوبە ناکەن و ناگەڕێنەوە بۆلای.

ئەگەر ئەم قورئانەمان بە زمانێکی تر جگە لە زمانی عەرەبی دابەزاندایە، ئەوا بێباوەڕەکان دەیانووت: بۆچی ئایەتەکانی بەزمانی عەرەبی ڕوون نەکراونەتەوە تاوەکو لێی تێبگەین، چۆن دەکرێت قورئان عەجەمی بێت، وە ئەوەی ھێنابێتی عەرەب بێت؟ - ئەی پێغەمبەر - بەوانە بڵێ: قورئانی پیرۆز ھیدایەت و ڕێنوماییەکەری گومڕایی و سەرلێشێواویە، وە شیفای ھەموو نەزانین و خراپەکاریەکە - بۆ ئەوانەی باوەڕیان بە اللە تەعالا ھێناوە و پێغەمبەرەکانیان بەڕاست زانیوە- وە ئەوانەیش باوەڕ ناھێنن بە اللە تەعالا گوێیەکانیان کەڕە لەئاست بیستنی ھەق و ڕاستی، وە چاویان کوێرە لەئاست بینینی و لێی حاڵی نابن، ئەوانەی ئەوە سیفەتیانە وەک ئەوە وایە لەجێگایەکی دوورەوە بانگیان بکەیت، ئیتر چۆن دەنگی ئەو کەسە دەبیستن بانگیان دەکات؟

بەدڵنیاییەوە ئێمە تەوراتمان بەخشیە موسا ، بەڵام گەلەکەی جیاوازیان تێدا دروستکرد، ھەندێکیان باوەڕیان پێ ھێنا و ھەندێکی تریشیان کافر بوون پێی و باوەڕیان پێ نەھێنا، ئەگەر بھاتایە بەڵێنی پەروەردگار نەبوایە کە ئەو لە ڕۆژی قیامەتدا بەندەکانی جیا دەکاتەوە بڕیار دەدات لە نێوایاندا لەسەر ئەوەی لە دونیا جیاواز بوون لەسەری، ئەوا ئەو بڕیاری دەدا لە نێوان ئەو کەسانەی کە ڕاجییان تێکەوت لەبەرامبەر تەوراتدا، ھەق و ناھەقی لێک جوودا دەکردەوە، ئەوەی لەسەر ھەق و ڕاستی بوایە ڕێزی لێ دەنا، وە ئەوەیشی لەسەر ناھەقی بوایە زەلیل و ڕیسوای دەکرد، بێگومان بێباوەڕان گومان و دوودڵیەکی زۆریان ھەیە لەبەرامبەر قورئاندا.

ھەر کەسێک کاروکردەوە چاکەکان بکات ئەوە سوود و قازانج و پاداشتی ئەو کردەوە چاکانەی بۆ خۆی دەگەڕێتەوە، کار و کردەوەی چاکەی ھیچ کەسێک سوود و قازانج بە اللە تەعالا ناگەیەنێت، وە ھەر کەسێکیش کردەوەی خراپە و گوناھ و تاوان بکات زیان و خراپەکەی بۆ خۆی دەگەڕێتەوە، وە گوناھ و تاوانی ئەو ھیچ زیانێک بە اللە تەعالا ناگەیەنێت، وە پاداشتی چاکەکاران دەداتەوە و تۆڵەیش لەخراپەکاران دەسێنێت، - ئەی پێغەمبەر - پەروەردگارت ھیچ کاتێک زوڵم و ستەم لەبەندەکانی ناکات، چاکەکانیان لێ کەم ناکاتەوە، وە گوناھ و تاوان و خراپەکانیشان بۆ زیاد ناکات.

زانینی ڕۆژی قیامەت تەنھا لای اللە تەعالایە، تەنھا ھەر ئەویش دەزانیت کەی دێت و کەی ڕوو دەدات، جگە ئەو ھیچ کەسێکی تر نازانێت، وە ھەر بەروبومێکیش لەو بەرگ و توێکڵە دەرچێت کە دەیپارێزێت ھەر اللە تەعالا خۆی کاتەکەی دەزانێت، ھەر مێینەیەک دوو گیان دەبێت و سکەکەی دادەنێت ئەوە ھەر بەزانینی اللە تەعالا دەبێت، ھیچ شتێکی لەدەست دەرناچێت، ئەو ڕۆژەی اللە تەعالا ئەو بتپەرست و موشریکانە بەسەرزەنشتەوە بانگ دەکات کە جگە لەو بتگەلێکیان پەرستووە: کوان ئەوانەی بەگومانی خۆتان کردبووتانن بە شەریک و ھاوەڵی من و دەتانپەرستن؟ بتپەرست و موشریکەکانیش لە وەڵامدا دەڵێن: لەبەردەستدا دانی پێدادەنێین کە ھیچ کەسێک نییە ئەمڕۆ شایەتی بدات کە تۆ شەریک و ھاوەڵت ھەیە.

ئەو بتانەی ئەوان دەیانپەرستن و ھاواریان لێدەکردن ون بوون و نەمان، وە دڵنیابوون ھیچ پەناگا و شوێنێک نییە لەسزای اللە تەعالا بیانپارێزێت و ڕزگاریان بکات.

ئادەمیزاد وەڕەس نابێت لە داواکردنی خێر و خۆشی دونیا لە لەش ساغی و ماڵ و مناڵ و ناز و نیعمەت و بەخششی تریش، ئەگەر تووشی ھەژاری و نەداری و نەخۆشی بوو ئەوا لەبەزەیی و ڕەحمی اللە تەعالا بێ ھیواو نائومێد دەبێت.

خۆ ئەگەر دوای ئەو بەڵا و موسیبەت و نەخۆشییەی تووشی بوو بوو لەش ساغ و دەوڵەمەندمان کرد و خێر و خۆشیمان بەسەردا ڕشت، ئەوا بەدڵنیاییەوە دەڵێت: من شایانی ئەم خێر و خۆشی و ناز و نیعمەتانەم، وە من باوەڕ ناكەم کە ڕۆژی قیامەت ھەڵسێت، خۆ ئەگەر گریمان ڕۆژی قیامەتیش ھەڵسا ئەوا لای خوایش ھەر ئەم ناز و نیعمەت و ماڵ و دەوڵەمەندییەم دەبێت، ھەروەکو چۆن لە دونیا نیعمەتی خۆی بەسەردا ڕشتم لەبەر ئەوەی شایانی بووم، لە ڕۆژی دواییشدا ھەر ناز و نیعمەتی خۆیم بەسەردا دەڕێژێت، لەو ڕۆژەدا بەوانەی بێباوەڕ بوون بە اللە تەعالا ڕادەگەیەنین کەچی کوفر و گوناھ و تاوانێکیان ئەنجامداوە، وە سزای زۆر سەختیان پێ دەچێژین.

ھەر کاتێک ناز و نیعمەت و بەخششی خۆمان بەسەر ئادەمیزادا رشت ، لە لەش ساغی و دووربوون لە بەڵا و موسیبەت، ئەوا خێرا بێ ئاگا دەبێت لەیاد و زیکر و تاعەت و گوێڕایەڵی اللە تەعالا، وە بە لوتبەرزییەوە پشت ھەڵدەکات، کاتێکیش دووچاری نەخۆشی و ھەژاری و نەداری و ناڕەحەتی تر دەبێتەوە ئەوا یەکجار نزا دەکات و لە اللە تەعالا دەپاڕێتەوە کە لەسەری لابات، ئەو ھەر کاتێک ناز و نیعمەتی بەسەردا بڕێژرێت لەبەرامبەردا سوپاسی پەروەردگاری ناکات، وە کاتێکیش تاقی کردەوە ئارام ناگرێت لەسەری.

- ئەی پێغەمبەر- بەو بتپەرست و موشریک و بێباوەڕانە بڵێ: ھەواڵم پێ بدەن ئەگەر ئەم قورئانە لەلایەن اللە تەعالاوە بێت و ئێوە باوەڕتان پێی نەھێنا بێت ئەو کاتە حاڵی ئێوە چۆن دەبێت؟! کێ لەو کەسە گومڕاترە کە دژایەتی ھەق و ڕاستی دەکات، لەگەڵ ئەوەدا بۆی ڕوون بووەتەوە و بەھێزی بەڵگەکانی بۆ دەرکەوتبێت ؟!

ئێمە لەمەودوا بەڵگە و نیشانە سەرسوڕھێنەرەکانی خۆمان لە ئاسۆکانی زەوی و بوونەوەر پیشانی بێباوەڕانی قوڕەیش دەدەین، لەوەی اللە تەعالا دەیکاتەوە و فەتحی دەکات بۆ موسڵمانان، وە بەڵگە و نیشانەکانی خۆمانیان لە خودی خۆشیاندا پیشان دەدەین، بەفەتح کردن و ڕزگار کردنی شاری مەککە، تاوەکو بۆیان دەربکەوێت و گومان و دوودڵیان نەمێنێت کە ئەم قورئانە ھەق و ڕاستە و ھیچ گومانێکی تێدا نییە، جا ئایا ئەو بەڵگانەیان بەس نییە کەوا ئەم قورئانە ھەق و ڕاستە بە شایەتی اللە تەعالا کە لایەن خۆیەوە ھاتووە؟! شایەتی دانی کێ بەئەندازەی شایەتی دانی اللە تەعالا گەورە و مەزنە؟! ئەوانە ئەگەر ھەق و ڕاستییان بوێت ئەوا شایەتی دانی پەروەردگاریان بەس دەبوو.

ئاگاداربن بێگومان بتپەرست و موشریکەکان گومانی گەورەیان ھەیە لە زیندووبونەوەی دوای مردن و گەیشتن بە دیداری پەروەردگاریان لە ڕۆژی قیامەتدا، چونکە نکۆڵی لە زیندووبونەوە دەکەن و باوەڕیان نییە بە ڕۆژی دوایی، لەبەر ئەوە بە ئەنجامدانی کار و کردەوە چاکەکان خۆیانی بۆ ئامادە ناکەن، ھۆشیاربن کە اللە تەعالا بە عیلم و زانست و دەسەڵاتی خۆی دەوری ھەموو شتێکی داوە.

(حم (١) عسق) پێشتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وە.

(حم (١) عسق) پێشتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وە.

ئەی موحەممەد ھاوشێوەی ئەم وەحی و نیگایە، وەحی و نیگامان بۆ تۆ و بۆ پێغەمبەرانی پێش تۆیش كردووه، اللە تەعالا زاڵ و بەدەسەڵاتە لە تۆڵە سەندنەوە لە دوژمنانی، وە زۆریش دانا و کاربەجێیە لەبەڕێوەبردن و بەدێھێنراوەکانیدا.

ئاسمانەکان و زەوی ھەر ھەمووی بەبەدێھێنان و موڵک و بەڕێوەبردنەوە تەنھا ھی اللە تەعالان، ئەو بەرز و بڵندە بە زات و ڕێز و دەسەڵاتیەوە، وە زۆریش گەورە و مەزنە.

لەبەر گەورەیی و مەزنی ئەو زاتە پیرۆزەیە نزیکە ئاسمانەکان لەگەڵ ئەو ھەمووە گەورەیی و بەرزی و بڵندییەیان کە وەستاون بەسەر زەوییەوە شەق و لەت ببن، وە فریشتەکانیش بە تەسبیحات و حەمد و سەنا و سوپاس کردنی پەروەردگار پاکی و بێگەردی بۆ دەنوێنن، وە داوای لێخۆشبوون لە اللە تەعالا دەکەن بۆ گوناھی ئەوانەی لەسەر زەوین، بزانن و ھۆشیار بن بێگومان اللە تەعالا زۆر لێبووردەیە بۆ گوناھی ئەو بەندانەی کە تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای، وە زۆریش بە بەزەییە بەرامبەریان.

ئەوانەی جگە لە اللە تەعالا بتەکانیان کردووە بە دۆست و پشتیوانی خۆیان و لەبری اللە دەیانپەرستن، بزانن کە اللە تەعالا چاودێریان دەکات و ھەموو کردەوەکانیان تۆمار دەکات و پاداشت و تۆڵەیان لەسەر دەداتەوە، - ئەی پێغەمبەر- تۆ کار و کردەوەی ئەوانت پێ نەسپێرراوە تا چاودێری کردەوەکانیان بکەیت و تۆماریان بکەیت، تۆ بەرپرس نیت لە کردەوەی ئەوان، بەڵکو تۆ تەنھا ئەوەت لەسەرە پێیان بگەیەنیت.

- ئەی پێغەمبەر - ھەروەکو چۆن وەحی و نیگامان کرد بۆ پێغەمبەرانی پێش تۆ، قورئانیشمان بەزمانی عەرەبی بە وەحی بۆ تۆ نارد، تاوەکو خەڵکی شاری مەککە و دەوروبەری بترسێنیت، پاشان ھەموو خەڵکی تریش بترسێنیت لە ڕۆژی قیامەت، لەو ڕۆژەی اللە تەعالا سەرەتا و کۆتایی ھەموو خەڵکی لەیەک دەشتی کاکی بە کاکیدا کۆ دەکاتەوە بۆ لێپرسینەوە لەگەڵ کردن و پاداشت دانەوە، ھیچ گومانێک نییە لە ڕوودان و ھاتنی ئەو ڕۆژە، خەڵک لەو ڕۆژەدا دەبن بەدوو دەستە و کۆمەڵەوە، دەستە و کۆمەڵێکیان بۆ بەھەشتە ئەویش باوەڕدارانن، دەستە و کۆمەڵکێکی تریشان بۆ ئاگری دۆزەخ کە بێباوەڕانن.

ئەگەر اللە تەعالا بیویستایە ھەموو خەڵکی بکاتە میللەتێکی یەک پارچە، لەسەر ئاینی ئیسلام بوونایە، ئەوا دەیکردن و ھەموویشی دەخستنە بەھەشتەوە، بەڵام حیکمەت و دانایی پەروەردگار وایە کەسانێکی شایستە بەڕەحم و بەزەیی خۆی بخاتە ناو ئیسلامە و دواتریش بیانخاتە ناو بەھەشتەوە، ئەو ستەمکارانەیش بە کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان کردن ستەمیان لەخۆیان کردووە ھیچ دۆست و پشتیوانێکیان نییە، وە ھیچ کەسێکیش نییە ڕزگاریان بکات لە سزای اللە تەعالا.

بەڵکو ئەو بتپەرست و موشریکانە جگە لە اللە تەعالا کەسانێکیان کردە دۆست و پشتیوانی خۆیان تاوەکو یارمەتیان بدەن و پشتیوانیان بن، بەڵام ھەر اللە تەعالا خۆی دۆست و پشتیوانی ڕاستەقینەیە، جگە ئەو ھیچ کەس زەرەر و زیان و سوود و قازانجی بەدەست نییە، ھەر بەتەنھا ئەو مردووەکان زیندوو دەکاتەوە بۆ لێپرسینەوە پاداشت دانەوە، ھیچ شتێکیش نییە دەستەوسانی بکات.

- ئەی خەڵکینە - لەھەر شتێک لە بنەما و بەشەکانی ئاینەکەتان جیاوازیتان بۆ دروست بوو، ئەوا حوکم و بڕیارەکەی بۆ اللە تەعالا دەگەڕێتەوە، دەگەڕێیتەوە بۆ کتێبەکەی کە قورئانی پیرۆزە یان بۆ سوننەتی پێغەمبەرەکەی (صلی اللە علیە وسلم)، -ئەی پێغەمبەر بڵێ:- ئەوە ئەو خوایەیە کە پەروەردگاری منە، لە ھەموو کاروبارەکانمدا تەنھا ھەر پشت بەو دەبەستم، وە بۆ لای ئەویش بەتەوبە کردن دەگەڕێمەوە.

اللە تەعالا بەدیھێنەری ئاسمانەکان و زەوییە بەشێوەیەک پێشتر ھاوشێوەی نەبووە، وە ھەر لەخۆیشتان ھاوسەری بۆ بەدیھێناون و داناون، وە لە وشتر و ڕەشە وڵاخ و مەڕ و بزنیش نێر و مێیەکی بەدیھێناوە، تاوەک بۆ خزمەتی ئێوە زیاد بکەن و سوودیان لێ وەربگرن، بەھۆی زاووزێ و لەدایک بوونەوە زۆرتان دەکات، وە لە گۆشت و شیری ئەو ئاژەڵ و مەڕو ماڵاتەیشدا ژیانی بۆ ڕەخساندون، هیچ شتێک لە ئەو ناچێت و هیچ شتێک بە شێوە و وێنەى ئەو نییە لە خوڵقێنراوەکانى، وئەو زاتە پیرۆزە بیسەری قسەی بەندەکانیەتی، وکاروکردەوەی بەندەکانی دەبینێت و ھیچ شتێکی لێ ون نابێت و پاداشتیان لەسەر کار و کردەوە چاکە و خراپەکانیان دەداتەوە.

کلیلی خەزێنەی ئاسمانەکان و زەوی لای ئەوە و ھی ئەوە ، بۆ ھەر کەسێک لە بەندەکانی ویستی لەسەر بێت ڕزق و ڕۆزییان بۆ فراوان دەکات و بەرەکەتی تێدەخات، تاوەکو تاقی بکاتەوە ئایا شوکر و سوپاسی دەکات یان کوفر دەکات و ناشکور دەبێت؟ وە ڕزق و ڕۆزیش تەسک و بێ بەرەکەت دەکات بۆ ئەوانەی خۆی دەیەوێت، بۆ ئەوەی تاقیان بکاتەوە، ئایا ئارام دەگرن یاخود ناڕەزایەتی دەردەبڕن؟ بێگومان ئەو زاتە پیرۆزە زانا و ئاگادارە بەھەموو شتێک، ھیچ شتێکی لە بەرژەوەندی بەندەکانی لاشاراوە نییە.

- ئەی پێغەمبەر - اللە تەعالا لەم ئاینەدا شەریعەت و ڕێسای بۆ ئێوە داناوە، ھەروەکو ئەوەی فەرمانمان کردووە بە نوح بیگەیەنێت بە خەڵکی و کاریشی پێ بکات، وە ئەوەشی وەحیمان بۆ تۆ کردووە وەک ئەوەی فەرمانمان کرد بە ئیبراھیم و موسا و عیسا کە بیگەیەنن بەخەڵکی و کاریشی پێ بکەن، پوختەکەی ئەوەیە: ئەم ئاینە بەرپا بکەن و جێ بەجێی بکەن و جیاواز نەبن تێیدا، قورس و گرانە لەسەر بتپەرست و موشریکەکان ئەو یەکخواپەرستییەی بانگیان دەکەیت بۆی، اللە تەعالا ویستی لەسەر ھەر کەسێک لە بەندەکانی ھەڵی دەبژێرێت و موەفەق و سەرکەوتووی دەکات لە پەرستنی و گوێڕایەڵی بۆی، وە ھیدایەتی ھەموو کەسێکیش دەدات کە تەوبە بکات لە گوناھ و تاوانەکانی بگەڕێتەوە بۆ لای.

بێباوەڕ و بتپەرست و موشریکەکان کاتێک لە ئاینەکەیان پەرتەوازە و پارچە پارچە بوون کە پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) بە پەیامەکەیەوە ڕەوانە کرا بۆ لایان و بەڵگەکانی لەسەر ڕاستکردنەوە، ئەو پەرتەوازەی و پارچە پارچە بوونەشیان بە ھۆی زوڵم و ستەمی خۆیانەوە بوو، ئەگەر بھاتایە لە عیلم و زانستی اللە تەعالادا پێش نەکەوتایە و نەیبڕاندایەتەوە کە سزادانیان دوا دەخات بۆ کاتێکی تری دیاری کراو کە مەبەست پێی ڕۆژی قیامەتە ئەوا حوکم و بڕیاری دەدا لە نێوانیاندا، بەھۆی کوفر و بیباوەڕی و بە درۆ زانینی پێغەمبەرەوە (صلی اللە علیە وسلم) سزایان دەدان، وە بێگومان ئەوانەی لە جولەکەکان تەوراتیان بەمیراتی بۆ ماوەتەوە، وە لە گاورەکانیش ئینجیلیان لە پێشینەکانی خۆیان بۆ ماوەتەوە، لەدوای ئەوانیش بتپەرست و موشریکەکان ھەر ھەموویان گومانیان لەم قورئانەدا ھەیە کە موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) ھێناویەتی و باوەڕیان پێ نەکرد.

بەپێی فەرمانی اللە تەعالا بانگەواز بۆ ئەم ئاینە پیرۆزە بکە و بەردەوام و جێگیر و دامەزاروبە لەسەری، شوێن ھەواو ئارەزووی بەتاڵ و پڕوپووچیان مەکەوە، وە کاتێک گفتوگۆیان لەگەڵدا دەکەیت پێیان بڵێ: باوەڕم بە اللە تەعالا و بەو پەرتووک و کتێبانەیش ھێنا کە دایبەزاند بۆ سەر پێغەمبەرەکانی، وە ئەو زاتە پیرۆزە فەرمانی پێکردم کە من بەشێوەیەکی دادگەرانە حوکم و بڕیار بدەم لە نێوانتاندا، ئەو اللە یەی دەیپەرستم پەروەردگاری من و ھەموو ئێوەیشە، کار و کردەوەکانمان چاک بێت یان خراپ بۆ خۆمانە، وە کار و کردەوەکانی خۆیشتان چاک بێت یان خراپ ھەر بۆ خۆتانە، ئیتر گفتۆگو و دەمەقاڵێ لە نێوانماندا نەما دوای ئەوەی حوججە و بەڵگەکانتان بۆ ڕوون کرایەوە و دەرکەوتن، اللە تەعالا ئێمە و ئێوەش لە ڕۆژی دواییدا کۆ دەکاتەوە، وە گەڕانەوەیش لەو ڕۆژەدا ھەر بۆ لای ئەوە، بە گوێرەی ئەوەی شایانمانە پاداشتمان دەداتەوە و تۆڵەمان لێ دەسێنێتەوە، ئەو کاتە ئیتر ڕاستگۆ و درۆزن لێک جودا دەکرێنەوە و دەردەکەون، وە ھەق و ڕاستیش لە باتاڵ و ناھەقی.

ئەوانەی بە بەڵگەی پڕوپوچ و بەتاڵ دەمەقاڵێ دەکەن لەبارەی ئەو ئاینەی بۆ سەر موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) دابەزیووە، دوای ئەوەی خەڵکی ھاتن بەدەم بانگەوازەکەیەوە، ئەو دەمەقاڵێکەرانە بەڵگەکانیان پوچ و بەتاڵ و بێ ئەنجامە لای پەروەردگاریان و لای باوەڕداران، وە ھیچ شوێنەوارێکی نییە، ئەوانە لەبەر بێباوەڕی و ڕەفز کردنەوەی ھەق نەفرینی اللە تەعالایان لێکراوە، وە سزای سەختیش لە ڕۆژی قیامەتدا چاوەڕوانیانە.

اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە قورئانی پیرۆزی بەھەق دابەزاندووە، وە ھیچ دڕدۆنگی و گومانێکی تێدا نییە، وە دادپەروەریشی دابەزاندووە بۆ ئەوەی بە ئینساف و عەدل لە نێوان خەڵکیدا بڕیار بدات، ئەو سات و کاتەیش کە ئەوانە بە درۆی دەزانن پێدەچیت ھاتنی نزیک بێت، دەی دیارە ھەموو شتێک کە ھاتبێت نزیکە.

ئەوانەی باوەڕیان بەو ڕۆژە نییە پەلەی ھاتنی دەکەن، چونکە ئەوانە باوەریان نییە بە لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە و تۆڵە لێ سەندنەوە و سزادان، ئەوانەیش باوەریان بە اللە تەعالا ھەیە لێی دەترسێن، چونکە ترسی سەرەنجام و پاشەڕۆژی خۆیان ھەیە، وە زۆریش باش دەزانن و دڵنیان کە ڕۆژی دوایی ھەق و ڕاستە و ھیچ گومانێکی تێدا نییە، وریاربن ئەوانەی مشتومڕ و دەمەقاڵێ دەکەن لەبارەی ڕۆژی دوایی و گومانیان ھەیە لە ھاتن و ڕوودانی لە گومڕاییی و سەرلێشێوانێکی دوور لەھەقن.

اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە زۆر بە لوتف و بە بەزەییە لەگەڵ بەندەکانیدا، ھەر کەسێکی بوێت ڕزق و ڕۆزی دەدات و بۆی فراوان دەکات و بەرەکەتی تێدەخات، وە بۆ ھەر کەسێکیش ویستی لەسەر بێت ڕزق و ڕۆزی کەم دەکاتەوە، ئەمەش ھەمووی بە ڕەحم و بەزەیی خۆی دەبێت، خۆ ئەگەر جگە لەمەیشی ئاشکرا کرد، ئەوە زۆر بەتوانا و بەھێزە و ھیچ کەسێک ناتوانێت بەسەریدا زاڵ بێت، وە زۆریش بەدەسەڵات و تۆڵە دەسێنێتەوە لە دوژمن و نەیارەکانی.

ھەر کەسێک پاداشتی ڕۆژی دوایی بوێت و کار و کردەوەی بۆ بکات، ئەوا ئێمە بەچەند قات پاداشتی دەدەینەوە، چاکەیەک بە دە چاکە، وبەحەوت سەد چاکە لەوەش زیاتر پاداشتی دەدەینەوە، وە ھەر کەسێکیش تەنھا دونیای بوێت، ئەوا بەشی خۆی بەدیاری کراوی پێ دەدەین، بەڵام لە ڕۆژی دواییدا ھیچ بەشێکی نابێت، چونکە ئەو فەزڵی دونیای دابوو بەسەر دواڕۆژدا.

ئایا ئەو بتپەرست و موشریکانە جگە لە اللە تەعالا پەرستراو و خوایەکی تریان ھەیە، کە شەریعەت و یاسا و ئاینێکیان بۆ دانابن کە اللە تەعالا مۆڵەتی ئەوەی نەدابن لە شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان و حەرام کردنی حەڵاڵ و حەڵاڵ کردنی حەرام، بکەن بە شەریعەت و یاسا و ڕێسای ژیانیان؟ ئەگەر اللە تەعالا کاتێکی دیاری نەکردایە بۆ جیاکردنەوە و بڕیاردان لە نێوان کەسە جیاوازەکان، وە دوایان دەخات بۆ ئەو ڕۆژە تاوەکو چاک و خراپ لێک جودا بکاتەوە ئەوا ھەر لە دونیادا سزای دەدان، وە بێگومان ئەوانەی بەھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان کردن ستەمیان لە خۆیان کردووە، سزای سەختی بە ئازار چاوەڕوانیانە لە ڕۆژی قیامەتدا.

- ئەی پێغەمبەر - لە ڕۆژی دواییدا ئەو کەسانە دەبینی کە شیرک و ھاوەڵ بڕیاردان و گوناھـ کردن ستەمیان لە خۆیان کردووە، دەترسن لەسزای ئەو گوناھانەی ئەنجامیان داوە، وە دەترسن لەو تۆڵەیەش دەگات پێیان و چاریان نییە لە بەرامبەریدا، تەنھا ترسی بێ تەوبە کردن ھیچ سوودێکی نییە بۆیان، ئەوانەیش باوەڕیان ھێناوە بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی و کارو کردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە پێچەوانەی بێباوەڕان لەناو باخ و بێستانەکانی بەھەشتدا ڕادەبوێرن و خەریکی لەزەت لێ بردنی ناز و نیعمەتەکانی ئەوێن، وە ھەرچیەکیان بوێت لە نیعمەت و خۆشییەکانی بەھەشت کە ھەرگیز نابڕێتەوە و کۆتایی نایەت، لای پەروەردگاریان بۆیان ئامادە کراوە، بەڕاستی ئا ئەوە فەزڵ و چاکەی گەورەیە کەھیچ فەزڵ و چاکەیەک ھاوتاوی ئەو نییە.

ئەوە ئەو مژدە گەورەیەیە اللە تەعالا لەسەر دەستی پێغەمبەرەکەی داویەتی بەوانەی باوەڕیان بە اللە و پێغەمبەرەکانی ھێناوە و کاروکردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە، - ئەی پێغەمبەر- بڵێ: من لەبەرامبەر گەیاندنی ھەق و ڕاستی داوای ھیچ پاداشتێکتان لێ ناکەم، جگە ئەوە نەبێت سوودەکەی بۆ خۆتان دەگەڕێتەوە، ئەویش ئەوەیە لەبەر نزیکی و خزمایەتی نێوانمان خۆشمتان بوێم، ھەر کەسێک چاکەیەک بکات پاداشتی بەچەند قات دەدەینەوە، ھەموو چاکەیەک بە دە ھێندەی خۆی و زیاتریش پاداشتی دەدەینەوە، بێگومان اللە تەعالا زۆر لە گوناھی ئەو بەندانەی خۆش دەبێت کە تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای، وە شوکری ئەو کار و کردەوانەیان دەکات لەبەر ڕەزامەندی ئەو ئەنجامی دەدەن.

یەکێک لە ئەو گومان و درۆیانەی بتپەرست و موشریکەکان ھەڵیدەبەستن ئەوەیە، دەڵێن: موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) خۆی ئەم قورئانەی ھەڵبەستووە و دەڵێت لە لایەن پەروەردگارمەوە بۆم ھاتووە، اللە تەعالایش بەرپەرچیان دەداتەوە و دەفەرموێت: ئەگەر بە دڵتدا ھاتبێت کە درۆیەک ھەڵبەستیت ئەوا بێگومان مۆرمان دەنا بەسەر دڵتدا، وە باتڵ و ناھەقمان دەسڕییەوە، وە تەنھا ھەق و ڕاستیم دەھێشتەوە، جا کاتێک کارەکە بەو شێوەیە نەبوو، بەڵگەیە لەسەر ڕاستگۆیی پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) کە ئەو قورئانە وەحی و نیگای پەروەردگارە و بۆی ھاتووە، بێگومان اللە تەعالا زاناو ئاگادارە بەوەی لە دڵی بەندەکانیدایە و ھیچی لا نھێنی و شاراوە نییە.

اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە تەوبەی وازھێنان لە کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان لە بەندەکانی وەردەگرێت کاتێک تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای، وە چاوپۆشیش دەکات لەو گوناھ و تاوانانەی پێشتر ئەنجامیان داوە، وە زانا و ئاگادارە بەو کارو کردەوانەی کە دەیکەن، ھیچ شتێکی لانھێنی و شاراوە نییە، وە پاداشتی چاکەکارانیان دەداتەوە، وە سزای سەرپێچی کارانیشیان دەدات.

وەڵامی نزا و پاڕانەوەی ئەوانە دەداتەوە کە باوەڕیان بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی ھێناوە و کردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوەو لەوەیش داوایان نەکردوە لێی، وە بە فەزڵ و چاکەی خۆی پاداشتیان بەچەند قات بۆ زیاد دەکات، وە ئەوانەیش باوەڕیان نییە بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی لە ڕۆژی دواییدا سزایەکی سەخت و بە ئێش و ئازاریان بۆ ھەیە.

ئەگەر اللە تەعالا ڕزق و ڕۆزی بۆ سەرجەم بەندەکانی فراوان و زۆر بکات، ئەوا بە زوڵم و ستەم کردن یاخی دەبن، بەڵام اللە تەعالا بە ویستی خۆی و بە ئەندازەیەکی دیاریکراو ڕزق و ڕۆزیان بۆ دادەبەزێنێت، لە فراوان کردن و بەرەکەت تێخستنی یان کەم کردنەوە و بێ بەرەکەت کردنی، بێگومان ئەو ئاگادار و شارەزایە بە حاڵ و گوزەرانی بەندەکانی و بینەریانە، لەبەر حیکمەتێکی کە ھەر خۆی دەیزانێت دەیبەخشێت بە کەسانێک، وە ھەر لەبەر حیکمەتێکیش لەکەسانێکی تری دەگرێتەوە.

اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە باران دەبارێنێت بەسەر بەندەکانیدا دوای ئەوەی تووشی نائومێدی و بێ ھیوای دەبن، ئەم بارانە بڵاو دەبێتەوە و زەوی و ڕووەکی پێ سەوز دەبێت، ھەر ئەویشە بە فەزڵ و چاکەی خۆی سەرپەرشتی کاروباری بەندەکانی دەکات، وە سوپاسکراوە لە ھەموو حاڵەتێکدا.

یەکێک لە نیشانەکانی اللە تەعالا کە بەڵگەیە لەسەر دەسەڵات و ھێز و توانا و یەکخواپەرستی ئەو ، بەدیھێنانی ئاسمانەکان و زەوییە، وە ھەموو ئەو مەخلوقات و بەدێھێنراوانە سەرسوڕھێنەرانەیش کە تێیدا بڵاوی کردونەتەوە، زاتی اللە تەعالا بەدەسەڵاتە بۆ کۆکردنەوە و پاداشتدانەوەیان ھەر کاتێک ویستی لەسەر بێت، ھیچ شتێک دەسەوسانی ناکات لە ئەنجامدانی ئەم کارەدا، ھەروەک چۆن لەسەرەتاوە ھیچ شتێک ڕێگر نەبوو لە بەدیھێنانیان.

ئەی خەڵکینە ئەوەی لە بەڵا و موسیبەت و ناڕەحەتی تووشی خۆتان و ماڵ و سەروەت و سامانتان دەبێت ھەر ھەمووی بەھۆی ئەو گوناھ و تاوانانەوەیە کەبەدەستی خۆتان ئەنجامی دەدەن، لەگەڵ ئەوەیشدا اللە تەعالا چاوپۆشی کردووە لە زۆرێکی، وە سزاتان نادات لەسەری.

- ئەی خەڵکینە - ئێوە ھەرگیز ناتوانن ڕزگارتان بێت لە پەروەردگارتان و لە دەستی ھەڵبێن ئەگەر بیەوێت سزاتان بدات، جگە زاتی پیرۆزی ئەو ھیچ سەرپەرشتی کارێکیتان نییە کاروبارەکانتان بۆ بەڕێوە ببات، وە ھیچ سەرخەر و پشتیوانێکیشتان نییە سزاتان لەسەر ھەڵگرێت ئەگەر ئەو ویستی لەسەر بێت بۆتان.

وە یەکێک لە نیشانە و ئایەتەکانی اللە تەعالا کە بەڵگەیە لەسەر دەسەڵات و قودرەت و تاک و تەنھایی ئەو، ئەو کەشتیانەن وەک شاخەکان لە بەرزی و بڵندیدا کە بەناو دەریا دێن و دەڕۆن.

ئەگەر اللە تەعالا بیەوێت ئەو بایەی کە ئەو کەشتیانە دەھێنێت و دەبات ڕایبگرێت ئەوا ڕایدەگرت، ئەو کاتە لەناو دەریادا جێگیر دەبوون و لەجێی خۆیان نەدەجوڵان، لەوەی باسکرا لە بەدیھینانی کەشتیەکان و ڕامھێنانی باکان بەڵگە و نیشانەی ڕوون و ئاشکرا ھەن لەسەر دەسەڵات و قودرەتی اللە تەعالا بۆ کەسانێکی زۆر ئارامگر لەسەر بەڵاو موسیبەت و ناخۆشیەکان، وە زۆریش شوکرانەبژێرن بۆ ناز و نیعمەتەکانی پەروەردگاریان کە بەسەریانەوەیە.

یان ئەگەر اللە تەعالا بیەوێت ئەو کەشتیانە بە ناردنی ڕەشەبا و گەردەلولی دەریا تێک و پێک بشکێنێت؛ بەھۆی گوناھ و تاوانی خەڵکییەوە کە بەدەستی خۆیان ئەنجامی دەدەن، ئەوا لەناوی دەبردن و تێک و پێکی دەشکاندن، بەڵام ئەو زاتە پیرۆزە لە زۆرێک گوناھ و تاوانی بەندەکانی چاوپۆشی دەکات و سزایان نادات لەسەری.

ئەو کاتەی اللە تەعالا بە ھەڵکردنی ڕەشەبا و گەردەلول ئەو کەشتیانە تێک و پێک دەشکێنێت، ئەوانەی دەمەقاڵێ و مشتومڕیان دەکرد لەبارەی نیشانە و ئایەتەکانی اللە تەعالا بۆ بەتاڵکردنەوە و پوچەڵکردنەوەی، ئەو کاتە دەزانن ھیچ دەرفەتێکیان نییە بۆ ڕاکردن و ھەڵھاتن خێرا دەست دەکەن بەپاڕانەوە و لاڵانەوە لە اللە تەعالا و واز دەھێنن لە تەواوی ئەو خوا درۆیینانەی کە پێشتر دەیانپەرستن.

- ئەی خەڵکینە - ھەر شتێکتان لە سەروەت و سامان و پلەوپایە و ماڵ و مناڵ پێدراوە، بۆ خۆشی ژیانتانە و نامێنێت و دەبڕێتەوە، بەڵام ناز و نیعمەتی ھەمیشەیی و بەردەوام ئەو ناز و نیعمەت و خۆشیانەیە کە لە بەھەشتدا ئامادەکراوە بۆ کەسانێک باوەڕیان ھێناوە بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی، وە تەنھا پشتیش بە پەروەردگاریان دەبەستن لە ھەموو کاروبارێکیاندا.

ھەروەھا بۆ ئەو کەسانەیە کە دوور دەکەونەوە لە گوناھە گەورە و قێزەونەکان، وە ھەر کاتێکیش تووڕە بوون لەو کەسانەی خراپەیان لە گەڵدا کردوون بە قسە و کردەوەیان، بەڵام ئەوان لەو کارانە خۆش دەبن و چاوپۆشیان لێدەکەن و تۆڵەیان لێ ناسێننەوە و سزایان نادەن، ئەم لێبووردن و چاوپۆشی کردنەیش لە چاکە و فەزڵی خۆیانەوەیە ئەگەر ھاتوو خێر و بەرژەوەندی تێدا بوو.

ھەروەھا بۆ ئەو کەسانەیە کە وەڵامی بانگەوازەکەی پەروەردگاری خۆیان دایەوە، بە ئەنجامدانی ئەوەی فەرمانی پێکردوون، وە بە دوور کەوتنەوە لەوەی ڕێگری لێکردوون، وە نوێژەکانیان بە جوانترین و تەواوترین شێوە لە کاتی خۆیدا ئەنجام داوە، وە بۆ ئەو کەسانەیە ئەگەر بیانەوێت کارێک بکەن کە گرنگە بە لایانەوە ئەوا ڕاوێژ بەیەکتری دەکەن بۆ ئەنجامدانی، وە لەوەی اللە تەعالا ڕزق و ڕۆزی داوون لە پێناو ئەو دەیبەخشن و خەرجی دەکەن.

وە بۆ ئەو کەسانەیە کاتێک زوڵم و ستەمیان لێکرا خۆیان سەردەخەن و تۆڵەی خۆیان دەسێننەوە و ڕازی نابن بە زەلیلی، ئەگەر ھاتوو ئەوەی ستەمی لێکردوون شایستەی لێبووردن و لێخۆش بوون نەبوو، ئەم سەرخستنەیەش ھەق و پێویست بوو، بە تایبەتی ئەگەر ھاتوو ھیچ بەرژەوەندیەک نەدەبینرا لە لێبووردن و لێخۆش بوونی ئەو ستەمکارە.

ھەر کەسێک ویستی ھەق و مافی خۆی وەربگرێتەوە ئەوە مافی خۆیەتی وەری بگرێتەوە، بەڵام دەبێت بزانێت وەک خۆی وەری بگرێتەوە بێ زیاد و سنوور بەزاندن، وە ھەرکەسێکیش لەو کەسە خۆش بوو کە خراپەی بەرامبەری کردووە و تۆڵەی لێ نەسەندەوە، وە ئاشت بوویەوە لە گەڵی ئەوا پاداشتی ئەو لای اللە تەعالایە، بێگومان ئەو پەروەردگارە ستەمکارانی خۆش ناوێت، ئەوانەی زوڵم و ستەم لە نەفسی خەڵکی، یان لەماڵ و سامانیان، یان لەشەرەف و ناموسیان دەکەن، بەڵکو زۆر ڕقیشی لێیانە.

ھەر کەسێک تۆڵەی خۆی سەندەوە و سەرکەوت بەسەر بەو کەسەی زوڵم و ستەمی لێکردووە، ئەوانە ھیچ لۆمە ناکرێن لەسەر وەرگرتنەوەی ھەق ومافی خۆیان.

بەڵکو لۆمە و سەرزەنشتی ئەوانە دەکرێت و لێیان دەگیرێت؛ کە بە ناھەق زوڵم و ستەم لە خەڵکی دەکەن و گوناھ و تاوان لەسەر زەویدا بڵاو دەکەنەوە، ئا ئەوانە سزایەکی بە ئازاریان بۆ ھەیە لە ڕۆژی دواییدا.

بەڵام کەسێک ئارامی گرت لەسەر ئەزیەت و ئازاری خەڵکانی تر و چاوپۆشی لێکردن، ئەوا ئەو جۆرە کردەوەیە لەو کارانەیە کە بە خێر و چاکە بۆ ئەو کەسە و بۆ ھەموو خەڵکیش دەگەڕێتەوە، بەڕاستی کارێکی باش و چاکی کردووە کە شایانی سوپاس کردنە، ھیچ کەسیش ناگات بەم پاداشت و پلە و پایە کەسانێک نەبن کە بەختێکی گەورە و باشیان ھەیە.

ھەر کەسێکیش اللە تەعالا گومڕای بکات و ھەق و ڕاستی لێ ون بکات، دوای ئەو ھیچ کەسێک نییە بتوانێت پشتیوان و کۆمەکی بێت و کاروبارەکانی بەڕێوە ببات، کاتێکیش ئەوانەی بە کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان کردن زوڵم و ستەمیان لە خۆیان کردووە لە ڕۆژی قیامەتدا بەچاوی خۆیان سزای سەخت دەبینن ئاوات دەخوازن و دەڵێن: ئایا ھیچ ڕێگایەک ھەیە بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەڕێینەوە بۆ دونیا تاوەکو تەوبە بکەین و کار و کردەوەیەک بکەین اللە لێمان ڕازی بێت؟

- ئەی پێغەمبەر - کاتێک ئەو ستەمکارانە دەبینیت بە زەلیل و ڕیسواییەوە ئاگری دۆزەخیان پیشان دەدرێت، بەترس و لەرزەوە، لە لایەکەوە بەنھێنی تەماشی خەڵکی دەکەن، وە باوەڕدارانێک باوەڕیان بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی ھێناوە دەڵێن: بێگومان خەسارۆمەندی ڕاستەقینە لە ڕۆژی قیامەتدا ئەوانەن کە خۆیان و کەسوکاریان دۆڕاندوە، بەھۆی ئەو سزا سەختەی اللە تەعالا تووشی کردوون، ھۆشیاربن ئەوانەی بە کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوان ستەمیان لە خۆیان کردووە لە سزایەکی ھەمیشەیی نەبڕاوەدان.

ئەو ستەمکارانە لە ڕۆژی قیامەتدا ھیچ پشتیوانێکیان نییە ڕزگاریان بکات لە سزای اللە تەعالا، ھەرکەسێک اللە تەعالا زەلیل و ڕیسوای کردبێت و لە ھەق و ڕاستی لایدابێت، ھەرگیز ڕێگایەک نادۆزێتەوە بیگەیەنێت بەھیدایەت و ڕێنمونی و ھەق و ڕاستی.

ئەی خەڵکینە وەڵامی بانگەوازەکەی اللە تەعالا بدەنەوە و بە خێرایی فەرمانەکانی جێ بەجێ بکەن و دوور بکەونەوە لە ڕێگریەکانی، وە وازبھێنن لە دواخستنی تەوبە و گەڕانەوە بۆ لای اللە تەعالا پێش ئەوەی ڕۆژی قیامەت بێت، ئەو ڕۆژە ئەگەر ھات ھیچ کەسێک ناتوانێت بەری پێ بگرێت و بیگەڕێنێتە دواوە، وە ھیچ پەناگایەک نییە پەنای بەرن و بتانپارێزێت، وە نایشتوانن نکۆڵی لەو گوناھ و تاوانانە بکەن لە دونیادا کردبوتان.

- ئەی پێغەمبەر - ئەگەر پشتیان ھەڵکرد لەوەی فەرمانت پێی کردووە و نەھاتن بەدەم بانگەوازەکەتەوە، ئەوە ئەی موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) بزانە تۆمان نەناردووە تاوەکو کردەوکانی ئەوان بپارێزیت، تۆ تەنھا ئەوەت لەسەرە ئەوەی فەرمانت پێکراوە بیگەیەنیت پێیان، ئیتر دوای ئەوە حیساب و لێپرسینەوەیان لەسەر اللە تەعالایە، ھەرکاتێک ناز و نیعمەتی خۆمان لە ماڵ و سامان و دەوڵەمەندی و لەشساغی بەخشی بە مرۆڤ ئەوا دڵخۆش دەبێت پێی، خۆ ئەگەر مرۆڤ بەھۆی گوناھ و تاوانەکانی خۆیانەوە دووچاری بەڵا و موسیبەت و ناخۆشیەکیش بوون، ئەوا سروشتیان وایە ناشکوری ئەو نیعمەتانە دەکەن کە پەروەردگار پێی بەخشیوون، وە ناڕازین لەو قەدەرەی کە اللە تەعالا بە حیکمەتی خۆی بۆ دیاری کردوون.

ئەوەی لە ئاسمانەکان و زەویدا ھەیە ھەر ھەمووی موڵکی اللە تەعالایە، ھەر شتێک خۆی بیەوێت لە نێر یان لە مێ بەدیدەھێنێت، بە ویستی خۆی مناڵی کچ دەبەخشێت بەھەر کەسێک بیەوێت و بێ بەشی دەکات لە مناڵی کوڕ، وە بە ویستی خۆیشی مناڵی کوڕ دەبەخشێت بەھەر کەسێک بیەوێت و بێ بەشی دەکات لە مناڵی کچ، یاخود بۆ ھەر کەسێکیش خۆی بیەوێت مناڵی کوڕ و کچیشی پێ دەبەخشێت، یان ھەر کەسێکی بوێت نەزۆکی دەکات و ھەر مناڵی نەبێت، بێگومان ئەو زاتە پیرۆزە زانا و ئاگادارە بەوەی ڕوویداوە، وە بەوەیشی لە داھاتوودا ڕوودەدات، ئەوەیش لە تەواوی عیلم و زانست و کەماڵی حیکمەتی خۆیەتی، ھیچ شتێکی لانھێنی و شاراوە نییە، وە ھیچ شتێکیش ئەو دەسەوسان و بێ دەسەڵات ناکات.

ئەوەی لە ئاسمانەکان و زەویدا ھەیە ھەر ھەمووی موڵکی اللە تەعالایە، ھەر شتێک خۆی بیەوێت لە نێر یان لە مێ بەدیدەھێنێت، بە ویستی خۆی مناڵی کچ دەبەخشێت بەھەر کەسێک بیەوێت و بێ بەشی دەکات لە مناڵی کوڕ، وە بە ویستی خۆیشی مناڵی کوڕ دەبەخشێت بەھەر کەسێک بیەوێت و بێ بەشی دەکات لە مناڵی کچ، یاخود بۆ ھەر کەسێکیش خۆی بیەوێت مناڵی کوڕ و کچیشی پێ دەبەخشێت، یان ھەر کەسێکی بوێت نەزۆکی دەکات و ھەر مناڵی نەبێت، بێگومان ئەو زاتە پیرۆزە زانا و ئاگادارە بەوەی ڕوویداوە، وە بەوەیشی لە داھاتوودا ڕوودەدات، ئەوەیش لە تەواوی عیلم و زانست و کەماڵی حیکمەتی خۆیەتی، ھیچ شتێکی لانھێنی و شاراوە نییە، وە ھیچ شتێکیش ئەو دەسەوسان و بێ دەسەڵات ناکات.

بۆ ھیچ کەسێک نییە اللە تەعالا قسەی لە گەڵدا بکات تەنھا بە وەحی نەبێت ، بە ئیلھام یان بەغەیری ئیلھام ، یاخود ڕاستەوخۆ خۆی قسەی لەگەڵدا بکات بەشێوەیەک گوێبیستی قسەکانی بێت بەڵام نەیبینێت، یاوەکو فریشتەیەکی وەک جوبرەئیلی بۆ لا بنێرێت، بەئیزن و مۆڵەتی اللە تەعالا وەحی و نیگا بکات بۆ لای ئەو پێغەمبەرەی کە فەرمانی پێکردووە، بێگومان اللە تەعالا لە زات و سیفەتی خۆیدا بەرز و بڵندە ، وە زۆریش دانا و کاربەجێیە لە بەدیھێنان و قەدەر و شەریعەتەکەیدا.

ھەروەکو چۆن وەحی و نیگامان کرد بۆ پێغەمبەرانی پێش تۆ ئەی موحەممەد، قورئانیشمان لەلایەن خۆمانەوە بۆ تۆ وەحی کرد، تۆ پێش ئەوە نەتدەزانی ئەو کتێبە ئاسمانیانەی دابەزیون بۆ سەر پێغەمبەرانی تر چین و چیان تێدایە، وە نەیشت دەزانی ئیمان و باوەڕ چییە؟ بەڵام ئێمە ئەم قورئانەمان دابەزاند کە نوور و ڕوناکییە ھەرکەسێکمان بوویت لە بەندەکانی خۆمان پێی ڕێنموونی دەکەین و ھیدایەتی دەدەین، وە بێگومان تۆیش خەڵکی ڕێنموونی دەکەیت بۆ سەر ڕێگای ڕاست کە ئاینی پیرۆزی ئیسلامە.

ڕێگای ڕاستی اللە تەعالا کە ھەرچی لە ئاسمانەکان و زەویدایە ھەر ھەمووی موڵکی ئەوە، لەبەدیھێنان و بەڕێوەبردن و ڕێکخستندا، بەدڵنیاییەوە ھەموو کارێک تەنھا بۆ لای ئەو دەگەڕیتەوە لە ئەندازەگیری و رێکخستنیاندا.

(حمٓ) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وه.

سوێند بە قورئانی پیرۆز کە ڕوونکەرەوەیە بۆ ڕێگای ھیدایەت و ھەق و ڕاستی سوێند بەم پەڕاوە ڕوون کەرەوەیە.

بێگومان ئێمە قورئامان بە زمانی عەرەبی دابەزاند بە ئومێدی ئەوەی ژیربن و بیری لێ بکەنەوە، ئەی ئەوە گەلەی کە مانا و مەبەستی ئەم قورئانە بەزمانی خۆتان دابەزیووە، لێی تێدەگەن و دەزانن باسی چی دەکات بۆ ئەوەی بێگەیەنن بە ئوممەتەکانی تری سەر ڕووی زەوی.

بێگومان ئەم قورئانە لە (لوح المحفوظ) ـە کە زۆر بەرز و بڵندە ، پڕ لەدانایی و حیکمەتە، بەدڵنیاییەوە ئایەتەکانی زۆر تۆکمە و ڕوون و بەھێزن لە فەرمان و ڕێگریەکانیدا.

ئایا ئێمە واز لەدابەزاندنی قورئان بھێنین و ڕووی لێ وەربگێڕین لەبەر ئەوەی ئێوە لە شیرک و بتپەرستی و گوناھ و تاواندا ڕۆچوون؟ بێگومان شتی وا ناکەین، بەڵکو لەبەر ڕەحم و بەزەییمان بۆتان ئێمە پێچەوانەی ئەوە دەکەین کە ئیوە دەتانەوێت.

چەند پێغەمبەرانمان لەناو گەلان و ئوممەتانی پێشووتر ڕەوانە کرد.

ھیچ پێغەمبەرێک لە لایەن اللە تەعالاوە بۆ ھیچ گەل و ئوممەتێک نەنێرراوە، ئیللا گاڵتەیان پێکردووە.

ئێمە لەوان بە ھێزتر و بەتواناترمان لەناو ئەو گەل و ئوممەتانەدا لەناو برد، کەوابێت بێدەسەڵات نین لە لەناوبردنی کەسانێکی تری لاوازتر لەوان، لە قورئانیشدا سیفەتی ئەو گەلە لە ناوچوانە زۆر باسکران و ڕۆیشتن، وەک گەلی عاد و گەلی سەمود و گەلی لوط و ھاوەڵانی مەدیەن.

- ئەی پێغەمبەر - ئەگەر پرسیار بکەیت لەو بتپەرست و موشریک و بێباوەڕانە: کێ ئاسمانەکان و زەوی بەدیھێناوە. لە وەڵامی پرسیارەکەتدا دەڵێن: بێگومان ئەو زاتە بەدیھێناوە کە زاڵ و بەدەسەڵاتە ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا، وە زانا و ئاگادارە بە ھەموو شتێک.

اللە تەعالا ئەو زاتەیە کە زەوی بۆ ڕاخستوون و بۆی کردوون بە جێگای پێتان، وە چەندەھا ڕێگای لەناو شاخ و چیا و شیوەکاندا بۆ داناون؛ تاوەکو لەکاتی گەڕان و ھاتووچۆتاندا ڕێنیشاندەرتان بێت.

ئەو زاتەی باران و ئاوی لە ئاسمانەوە بە ئەندازەیەکی دیاریکراو دەبارێنێت کە بەشی ژیان و گوزەرانی خۆتان و ئاژەڵ و مەڕو ماڵات و کشتوکاڵتان بکات، بەھۆی ئەو بارانەیشەوە شارو گوند و زەوی مردویشمان بۆ زیندوو کردنەوە، ھەروەکو چۆن اللە تەعالا ئەو زەوییە وشک و برنگەی بە ڕوواندنی ڕووەک بۆ زیندوو کردنەوە ھەر بەو شێوەیە جارێکی تریش ئێوە لەپاش مردن زیندوو دەکاتەوە.

ئەو زاتەی کە ھەموو جووت و جۆرێکی بەدیھێناوە، وەک شەو و ڕۆژ، نێرو مێ، وە جۆرەکانی تریش، وە لە کەشتی و ئاژەڵیش شتی وای بۆ بەدیھێناون کە لەسەفەر و ھاتۆچۆتاندا سواریان ببن، لەناو دەریادا سواری کەشتی ببن، وە لە وشکانیشدا سواری ئاژەڵەکانی وەک وشتر و ئەسپ و ماین و گوێدرێژ بن.

ھەموو ئەمانەی بۆ بەدیھێناون و ژێرباری کردووە بۆتان؛ تاوەکو سواری سەر پشتیان ببن لە سەفەر و ھاتوچۆتاندا، پاشان یادی ناز و نیعمەت و بەخششەکانی پەروەردگارتان بکەن لەبەرامبەر ئەوەی ئەوانەی بۆ ڕامھێناون و ژێرباری کردووە بۆتان، وە بەزمانتان یادی بکەن و بڵێن: پاکوبێگەردی بۆ ئەو زاتەی کە ئەمەی بۆ ئامادە و ژێربار کردوین، بۆ ئەوەی بە ئارەزووی خۆمان بۆ ھەر کوێیەکمان بوێت بیانبەین، ئەگەر اللە تەعالا ئەمانەی بۆ ژێربار و موسەخەر نەکردینایە ئێمە توانا و دەسەڵاتمان نەبوو بەکاریان بھێنین.

وە بێگومان ئێمە ھەموومان دوای مردن ھەر بۆ لای ئەو دەگەڕێینەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە.

بتپەرست و موشریکەکان وایاندەزانی کە ھەندێک لە بەدیھێنراوەکان لە خوای بەدیھێنەر بوون، کاتێک وتیان: فریشتەکان کچی اللە تەعالان، بێگومان ئەو مرۆڤەی وتەیەکی لەم شێوەیە دەڵێت کەسێکی زۆر بێباوەڕی سپڵەی پێ نەزانە، بێباوەڕی و سپڵەیی و گومڕایی خۆی بەدەرخستووە.

- ئەی بتپەرست و موشریکینە - ئایا ئێوە دەڵێن: اللە تەعالا لە بەدیھێنراوەکانی خۆیدا کچی بۆ خۆی بڕیارداوە و کوڕی بۆ ئێوە داناوە؟! ئەمە چۆن بەش کردنێکە ئێوە بەشتان کردووە؟!

کاتێک مژدەی لەدایک بوونی کچ بەیەکێکیان بدرێت لە کاتێکدا ئەوان کچیان بۆ پەروەردگار بڕیارداوە، لەداخ و خەم و خەفەتدا ڕوویان ڕەش ھەڵدەگەڕێت، باشە ئیتر چۆن شتێک دەدەنە پاڵ پەروەردگاریان لەکاتێکدا خۆیان ئەگەر مژدەی ئەوەیان پێ بدرێت ڕوویان ڕەش ھەڵدەگەڕێت؟!

ئایا شتێک دەدەنە پاڵ پەروەردگاریان کە لەناو خشڵ و جوانیدا پەروەردە کرابێت، وە لەبەر مێینە بوون و نەرم و نیانی لەکاتی مشت و مڕ و دەمەقاڵێدا توانای نەبێت بەڵگەکانی خۆی ڕوون بکاتەوە؟!

ئەو فریشتانەش کە لە ڕاستیدا بەندەی ملکەچی پەروەردگاریانن، ئەوان دەیانووت: ئەمانە کچی خوان، ئایا ئەو بێباوەڕانە لە کاتێکدا اللە تەعالا ئەو فریشتانەی بەدیھێنا لەوێ ئامادە بوون، تاوەکو ڕوون بێتەوە کە ئەوان کچی خوان، با باش بزانن ئەو فریشتانە ئەم شاھیدیە ناھەقەیان دەنووسن و تۆماری دەکەن، وە لەڕۆژی قیامەتشدا لێیان دەپرسرێتەوە و موحاسەبە دەکرێن لەسەری، وە لەبەر ئەم تۆمەتە خراپ و درۆ گەورەیەیان سزا دەدرێن.

ئەوانە بەڵگە بەقەدەر دەھێننەوە و دەڵێن: ئەگەر اللە تەعالا (خوای میھرەبان) بیویستایە ئێمە فریشتەکان نەپەرستین ئەوا نەماندەپەرستن، جا کاتێک ئەوەی ویستووە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی ڕازی بووە بە پەرستنیشیان، ئەمەی دەیڵێن ھەمووی درۆیە چونکە ھیچ زانیاریەکیان نییە لەوەی دەیدەنە پاڵ اللە تەعالا.

ئایا لە پێش قورئان کتێب و پەڕاوێکمان بەو بتپەرست و موشریکانە داوە تاوەکو ڕێگا بدات بەپەرستنی شتێک جگە لەزاتی اللە؟! وە دەستیان پێوە گرتبێت و ئەو کتێبە بکەنە بەڵگە لەسەر تۆ؟

نەخێر شتی وانەبووە، بەڵکو ئەوان بەڵگەی چاولێکەری باوباپیرانیان دەھێننەوە و دەڵێن: ئێمە باوباپیرانی خۆمان بینیوە لەسەر ئاینی بتپەرستی بوون و ئێمەش لەسەر ھەمان ڕێچکە و ڕێیازی ئەوان دەڕۆین لەپەرستنی ئەو بتانەدا.

ھەروەکو چۆن ئەوانە باوەڕیان نەھێنا و تۆیان بە درۆ دانا، وە بەڵگەیان بەچاولێکەری کردنی باوباپیرانیان ھێنایەوە، - ئەی پێغەمبەر- بزانە ھیچ پێغەمبەرێکمان پێش تۆ نەناردووە بۆ ھیچ گوند و شارێک کە گەلەكەی بترسێنێت و ئاگاداریان بکاتەوە، ئیللا بەرپرس و گەورە و دەوڵەمەندەکانیان پێیان وتووە: بێگومان ئێمە لەسەر ئەو ئاینە دەڕۆین کە باوباپیرانمانی لەسەر بووە، بۆیە بزانە گەل و ھۆزەکەت یەکەم کەس نەبوون شتێکی لەم شێوەیە بڵێن.

پێغەمبەرەکانیان پێیان وتن: ئایا ئێوە ھەر شوێنی باوباپیرانتان دەکەون ئەگەر ئێمە شتێکی باشتر لەوەمان بۆ ھێنابن کە ئەوانی لەسەر بوون؟ لەوەڵامدا وتیان: ئێمە باوەڕمان نییە بەوەی تۆ و پێغەمبەرانی پێش تۆیش ھێناوتانە.

بۆیە تۆڵەمان سەندەوە لەو گەل و ئوممەتانەی پێش تۆ کە پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا و باوەڕیان پێنەکردن و لەناومان بردن، جا بیربکەرەوە و تێڕامێنە بزانە سەرەنجامی ئەو گەل و ئوممەتانە چی بوو کە پێغەمبەرەکانیان بەدرۆ دانا و باوەڕیان پێ نەکردن، بێگومان سەرەنجامێکی بە ئازار بوو بۆیان.

- ئەی پێغەمبەر - باسی ئەوە بکە، کاتێک ئیبراھیم بە باوکی و گەلەکەی وت: بێگومان من بەریم لەو بتانەی کە جگە لە اللە تەعالا دەیانپەرستن.

جگە لە اللە نەبێت کە بەدیھێناوم و ڕێنمونیم دەکات بۆ شتێک کە سوودمی تێدا بێت لە شوێنکەوتنی ئاینە ڕاست و دروستەکەی.

ئیبراھیم وای کرد کە وشەی یەکخواپەرستی (لا إلە إلا اللە) لەدوای خۆی لەناو وەچە و نەوەکانیدا بمێنێتەوە، بەردەوام لەناویاندا کەسانێک ھەن کە اللە تەعالا بەتاک و تەنھایی دەپەرستن و ھیچ شەریک و ھاوەڵێکیشی بۆ دانانێن، بە ئومێدی ئەوەی تەوبە بکەن و بگەڕێنەوە بۆلای و واز لە ھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان بھێنن.

پەلەمان نەکرد لە لەناوبردن و سزادانی ئەو بتپەرست و موشریک و بێباوەڕانە، بەڵکو مۆڵەتمان دان و بۆ ماوەیەک لە دونیا خۆیان و باوباپیرانیشیانمان خۆشگوزەران کردن تا ئەو کاتەی قورئان و پێغەمبەر موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) یان بۆ ھات تاوەکو ئەوەی پێویستە لەسەریان بۆیان ڕوون بکاتەوە و تێیان بگەیەنێت.

جا کاتێک ئەم قورئانەیان بۆ ھات کە ھەق و ڕاستە و ھیچ گومان و دوو دەڵییەکی تێدا نییە ، وتیان: ئەمە جادووە و موحەممەد بەھۆیەوە جادوومان لێدەکات، وە بێگومان ئێمەیش باوەڕی پێ ناکەین.

بتپەرست و موشریکەکان وتیان: ئەگەر وایە بۆچی ئەم قورئانە دانەبەزی بۆ سەر یەكێك لە دوو پیاوی گەورە و مەزن لە مەککە و تائیف، لەبری ئەوەی دابەزیووە بۆ سەر موحەممەدێکی ھەژار و ھەتیو.

اللە تەعالا لە وەڵامیاندا دەفەرموێت: - ئەی پێغەمبەر- ئایا ئەوان ڕەحمەت و بەزەیی پەروەردگارت دابەش دەکەن، تاوەکو بە ویست و ئارەزووی خۆیان بیدەن بەکەسانێک و کەسانێکی تریشی لێ بێ بەش بکەن، یان ئەوە اللە تەعالایە ئەو کارە دەکات؟! بێگومان ئەوە ئێمەین ڕزق و ڕۆزی و بژێوی ئەوانمان لە دونیا لە نێواندا دابەش کردووە، ھەندێکیان دەوڵەمەند و ھەندێکی تریشیان ھەژار و نەدار، تاوەکو ھەندێکیان خزمەتی ھەندێکی تریان بکەن، وە ڕەحمەت و بەزەیی پەروەردگارت بۆ بەندەکانی لە ڕۆژی دواییدا باشتر و خاسترە لەو شتانەی ئەوان لە دونیادا کۆی دەکەنەوە.

ئەگەر لەبەر ئەوە نەبوایە خەڵکی ھەمووی لەسەر کوفر و بێباوەڕی کۆبوونایەتەوە، ئەوا سەقفی خانووی بێباوەڕانمان دەکرد بە زیوو، وە قادرمەی زیووینمان لەسەر سەربانەکان بۆ دادەنان کە بەسەریاندا سەربکەوتنایە.

وە دەرگای ماڵەکانیان و تەخت و قەرەوێڵە و جێگای بەرزی پاڵدانەوەیانمان بۆ دەکردن بە زیو، ئەمەیش بۆ ئەوەی زیاتر کەمەندکێشیان بکات و دووچاری فیتنە و تاقیکردنەوەیان بکات.

وە زێڕێکی زۆریشمان پێدەدان، ھەموو ئەمانە خۆشی ژیانی دونیان و دەبڕێنەوە، سوود و قازانجیان کەم و بێ بایەخە لەبەر ئەوەی کۆتاییان پێ دێت و دەبڕێنەوە، ئەی پێغەمبەر بزانە ئەوەی لای پەروەردگارت ھەیە لە خۆشی و ناز و نیعمەت لە ڕۆژی دواییدا باشتر و خاسترە بۆ پارێزکاران و لەخواترسان، ئەوانەی فەرمانەکانی جێ بەجێ دەکەن و دوور دەکەونەوە لە ڕێگریەکانی.

ھەر کەسێک کوێر و بێ ئاگا بێت لە ئاست قورئان و یادی اللە تەعالا و ئاینی پیرۆزی ئیسلام، ئەوا لە دونیا شەیتانێکی بۆ دادەنێین و زاڵی دەکەین بەسەریدا تاوەکو گومڕای بکات، ئەمەش لەبەرامبەر ئەوەدا پشتی کردووەتە قورئانی پیرۆز و یادی پەروەردگار.

ئەو شەیتانانەی کە زاڵ بوون بەسەر ئەوانەی کە پشتیان کردوەتە قورئان و یادی اللە تەعالا بۆ ئەوەیە لە ڕێگای ڕاستی پەروەردگار لایان بدەن و گومڕایان بکەن، فەرمانەکانی جێ بەجێ نەکەن و دوور نەکەونەوە لە ڕێگریەکانی، نەک ھەر ھێندە بەڵکو ئەوەندە گوناھ و تاوان و بێباوەڕیان لاشیرین و جوان و ڕازاوە دەکەن وادەزانن لەسەر ھەق و ڕێگای ڕاست و ھیدایەتن، دواتریش تەوبە ناکەن لەو گومڕاییەی تێی کەوتون و گیرۆدەی بوون.

تا ئەو کاتەی ئەو کەسە گومڕا و لە خوا یاخیەی کە پشتی کردبووە قورئانی پیرۆز لە ڕۆژی قیامەتدا دێتەوە لامان، کاتێک بەچاوی خۆی ڕاستییەکان دەبینێت، بەشەیتانە ھاودەمەکەی دەڵێت: ئای خۆزگە نێوان من و تۆ ئەی شەیتانی فریوودەر نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا بوایە، ئای چەند ھاوڕێ و ھاودەمێکی خراپ بوویت.

اللە تەعالا لە ڕۆژی قیامەتدا بە بێباوەڕان دەفەرموێت: ئەمڕۆ ھیچ شتێک سوودتان پێ ناگەیەنێت، چونکە ئێوە لە دونیادا بەھاوەڵ بڕیاردان و گوناھ و تاوان ستەمتان لەخۆتان کرد، ئێستا ئێوە و شەیتانە ھاوڕێ و ھاودەمەکانتان لەسزاداندا ھاوبەش و بەشدارن، ئەوان ناتوانن ھیچ شتێک لەسزا و ناخۆشی ئەم ڕۆژەتان لەسەر سووک بکەن و لەبری ئێوە بەرگەی ئەو سزایە بگرن.

ئەوانە کەڕن لە ئاست بیستنی ھەق و ڕاستی، وە کوێرن لە ئاست بینینیدا، ئایا - ئەی پێغەمبەر - تۆ دەتوانیت وا لەکەسێکی کەڕ بکەیت ببیستێ، یان ڕێنمونی کوێرێک بکەیت، یان ھیدایەتی کەسێکی بدەیت لە ھەقێکی ڕوون و ئاشکرا و ڕێگای ڕاستی ئیسلام گومڕا بووبێت؟

ئەگەر تۆمان بردەوە و مراندمانیت پێش ئەوەی سزای ئەوان بدەین، بێگومان ئێمە لە ڕۆژی دواییدا تۆڵەیان لێ دەسێنین و سزای سەختیان پێ دەچێژین.

یان ھەندێک لەو سزایەت پیشان دەدەین کە بەڵێنمان پێ دابوون، بێگومان ئێمە دەسەڵاتی ئەوەمان ھەیە و ئەوان ھەرگیز ناتوانن بەسەرماندا زاڵ بن.

- ئەی پێغەمبەر - دەست بگرە بەو وەحی و نیگایەی کە پەروەردگارت بۆی کردویت، وە کار و کردەوەی پێ بکە و جێ بەجێی بکە، بێگومان تۆ لەسەر ڕێگای ھەق و ڕاستیت کە ھیچ گومان و دوو دڵییەکی تیدا نییە.

بەڕاستی ئەم قورئانە ڕێز و حورمەت و گەورەییە بۆ تۆ و بۆ گەلەکەت، دڵنیابن لە ڕۆژی قیامەتدا پرسیارتان لێ دەکرێت لە ئیمان و باوەڕ پێھێنان و شوێنکەوتنی ڕێنمونی ئەو قورئانە و بانگەواز کردن بۆی.

- ئەی پێغەمبەر - پرسیار بکە لەو پێغەمبەرانەی پێش تۆ ڕەوانەمان کردن بۆ لای گەلەکانیان : ئایا جگە لە اللە تەعالا ھیچ پەرستراوێکی ترمان داناوە کە عیبادەت و پەرستنی بۆ بکرێت؟!

بێگومان موسامان بە بەڵگە و نیشانە و موعیجزەکانەوە نارد بۆ لای فیرعەون و ناودارانی گەلەکەی و پێی وتن: بەدڵنیاییەوە من نێرراو و پێغەمبەری پەروەردگاری ھەموو جیھانیانم.

جا کاتێک بەڵگە و نیشانە و ئایەتەکانی ئێمەی بۆ بردن، پێی پێکەنین و گاڵتەیان پێکرد.

ئێمە ھیچ نیشانە و موعجیزەیەک پیشانی فیرعەون و ناودارانی گەلەکەی نادەین لەسەر ڕاستی و دروستی ئەوەی موسا ھیناویەتی، ئیللا گەورەترە لەو نیشانە و موعجیزەیەی کە پێشتر پیشانمان داون، ھەر لە دونیا سزامان دان بە ئومێدی ئەوەی لەو کوفر و بێباوەڕییە بگەڕێنەوە کە پێشتر لەسەری بوون، بەڵام نەگەڕانەوە و ھیچ سوودی نەبوو.

کاتێک ھەندێک لەو سزایەیان تووش بوو کە پێشتر موسا پێی ترساندبوون، بە موسایان وت (سەلامی اللە تەعالای لێ بیت) : ئەی جادووگەر لای پەروەردگارت نزامان بۆ بکە، لەسەر ئەو بەڵێنەی پێی دابووین ئەگەر باوەڕ بھێنن سزاکەمان لەسەر ھەڵدەگرێت، ئەگەر ھاتوو سزاکەی لەسەر ھەڵگرتین ئەوا باوەڕ دەھێنین و ڕێگای ھیدایەت دەگرینەبەر.

جا کاتێک سزاکەمان لەسەر ھەڵگرتن، ئەوان باوەڕیان نەھێنا و پەیمان و بەڵێنەکەی خۆیان شکاند و وەفایان پێی نەکرد.

فیرعەون بەشانازی کردن بە موڵک و دەسەڵاتەکەیەوە لەناو گەلەکەیدا ھاواری کرد و پێی وتن: ئەی گەلەکەم ئایا میسر ھەمووی موڵکی من نییە؟ وە ئەم ڕووبارانەی (نیل) یش کە بەژێر کۆشک و تەلارەکانمدا دەڕۆن ھی من نین؟ دەی ئایا ئیتر موڵک و دەسەڵاتی من نابینن، وە نازانن چەند گەورە و بەشکۆم ؟

بەڵکو من چاکترم لەم کەسە سووک و بێ نرخ و لاوازە کە نازانێت قسەیش بکات (مەبەستی پێی موسا بوو).

ئەگەر ڕاست دەکات بۆچی ئەو خوایە بازنی زێڕ و خشڵی پێنەداوە تاوەکو دەربکەوێت پێغەمبەری ئەوە، یان بۆچی فریشتەکان لەگەڵیدا نەھاتوون تاوەکو یەک لەدوای یەک شاھیدی بۆ بدەن کە پێغەمبەری خوایە؟

فیرعەون گەلەکەی فریودا وهەڵیان خەڵەتاند، ئەوانیش گوێرایەڵی بوون لەو گومڕاییەی تێی کەوتبوو، بێگومان ئەوان گەلێک بوون لە گوێرایەڵی اللە تەعالا دەرچوو بوون.

جا کاتێک ئەوان بە بەردەوام بوونیان لەسەر کوفر و بێباوەڕی، تووڕەیان کردین، ئێمەیش تۆڵەمان لێ سەندن، وە ھەر ھەموویمان نوقمی ناو دەریا کرد.

فیرعەون و دەست و پێوەندەکەیمان کرد بەپێشینە و پەند و ئامۆژگاری بۆ بێباوەڕانی گەلەکەت کە بەدوای ئەواندا دێن، بۆ ئەوەی وەک ئەوان کردەوەی خراپ نەکەن و دووچاری ھەمان سەرەنجامی ئەوان نەبن.

کاتێک بتپەرست و موشریکەکانی قوڕەیش وایانزانی کە عیسای کوڕی مەریەمیش کە گاورەکان دەیپەرستن دەچێتە چوار چێوە گشتییەکەی کە اللە تەعالا لەبارەیەوە فەرموویەتی: (إنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ) واتا: (ئێوە و ئەوانەیش ئێوە لەبری خوا دەیانپەرستن ھەر ھەمووتان دەچنە ناو ئاگری دۆزەخەوە) بێگومان ھەر چۆنێک اللە تەعالا ڕێگری کردووە لە پەرستنی بتەکان بەھەمان شێوە ڕێگریشی کردوە لەوەی گاورەکان عیسا بپەرستن، کەچی - ئەی پێغەمبەر - گەلەکەت دەستیان کرد بەدەنگە دەنگ و ھات و ھاوار و وتیان: ڕازین پلەوپایەی خواکانی ئێمەیش وەک پلەوپایەی عیسا بێت، واتا: (ئەگەر خواکانی ئێمە لەبەر ئەوەی دەپەرسترێن دەچنە ناو دۆزەخەوە ئەوا عیسایش وەک ئەوان گاورەکان کردویانە بەخوای خۆیان و دەیپەرستن، ئەگەر سەرەنجامی عیسا ئاگری دۆزەخ بێت قەیناکات با خواکانی ئێمەیش لە دۆزەخدا بن)، بەڵام اللە تەعالا لە وەڵامی ئەمەدا ئەم ئایەتەی دابەزاندا : (إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ) واتا: (بێگومان ئەوانەی بەچاکی و کردەوەی باش پێشکەوتن ئەوانە دوورن لە ئاگری دۆزەخ).

وتیان: ئایا خوا و پەرستراوەکانی ئێمە باشترن یان عیسا؟! (ابن الزبعری) و ھاوشێوەکانی ئەم نموونانەیان بۆ ئەوە نەھێنایەوە کە بگەن بەھەق و ڕاستی، بەڵکو تەنھا حەزیان لە مشتومڕ و دەمەقاڵێ کردنە، ئەوانە گەلێکن لەسەر مشتومڕ و دەمەقاڵی کردن دروست بوون.

عیسای کوڕی مەریەم تەنھا بەندەیەکە لە بەندەکانی اللە تەعالا، کە نیعمەتی پێغەمبەرایەتی و پەیاممان پێ بەخشیووە، وە کردمان بەبەڵگە و مایەی پەند وەرگرتن بۆ بەنو ئیسرائیل لەسەر دەسەڵاتی بێ پایانی پەروەردگار، کاتێک اللە تەعالا عیسای بێ باوک بەدیھێنا ھەروەکو چۆن ئادەمی بەبێ باوک و دایک بەدیھێنا.

- ئەی نەوەکانی ئادەم - ئەگەر بمانوویستایە لەناوتان بەرین ئەوا لەناوتانمان دەبرد ، وە لەبری ئێوە فریشتەمان دەکرد بەجێنشینتان لەسەر زەوی ، کە تەنھا اللە یان بپەرستایە و ھیچ شەریک و ھاوەڵێکیشیان بۆ دانەنایە.

بێگومان دابەزینی عیسا (سەلامی خوای لێ بێت) لە کۆتایی دونیا و پێش ھاتنی قیامەت یەکێکە لە نیشانە گەورەکانی ھاتنی ڕۆژی دوایی، گومانتان نەبێت ڕۆژی قیامەت ھەر دێت، وە شوێن ئەو پەیامە بکەون لەلای اللە تەعالاوە بۆم ھێناون، ئەوەی ھێناومە ھەر ئەوە ڕێگای ڕاستەیە و ھیچ خوار و خێچییەکی تێدا نییە.

وریابن شەیتان لە ڕێگای ڕاست لاتان نەدا و گومڕاتان نەکات و ھەڵتان نەخەڵەتێنێت، بەدڵنیاییەوە ئەو دوژمنی ڕوون و ئاشکرای ئێوەیە.

کاتێک عیسا (سەلامی خوای لێ بێت) بەڵگە و نیشانە ڕوون و ئاشکراکانی ھێنا بۆ گەلەکەی لەسەر پێغەمبەرایەتی خۆی و پێی فەرموون: من لەلایەن اللە تەعالاوە حیکمەت و داناییم بۆ ھێناون، بۆ ئەوەی ھەندێک لەکاروباری ئاین کە لەسەری ناکۆکن بۆتان ڕوون بکەمەوە، کەوابێت لە اللە تەعالا بترسن و فەرمانەکانی بەجێ بھێنن و دووریش بکەونەوە لەڕێگریەکانی، لەوەی فەرمانتان پێدەکەم و ڕێگریتان لێدەکەم گوێرایەڵم بن و سەرپێچیم مەکەن.

اللە پەروەردگاری من و ئێوەیشە، جگە ئەو ھیچ پەروەردگارێکی ترمان نییە، کەوابێت تەنھا ھەر ئەو بپەرستن، ئەم یەکخواپەرستیەش ڕێگای ڕاستە و ھیچ خوار و خێچییەکیشی تێدا نییە.

دەستە و تاقم و گرۆکانی نەصاری لە بارەی عیساوە (سەلامی خوای لێ بێت) ناکۆکی و ڕاجیایی لە نێوانیاندا دروست بوو، ھەندێکیان دەڵێن: عیسا خوایە، ھەندێکی تریشیان دەڵێن: کوڕی اللە یە، وە ھەندێکی تریان دەڵێن: عیسا و دایکی ھەردووکیان خوان، وەیل و تیاچوون و سزای سەخت کە لە ڕۆژی قیامەتدا چاوەڕوانیانە بۆ ئەوانەی ستەمیان لە خۆیان کرد، بەو جۆرەی وەسفی عیسایان پێکرد و بەخوایان زانی، یان بەیەکێک لە سێ خواکەیان دانا.

ئایا ئەو دەستە و تاقمانەی لە بارەی عیساوە ناکۆکیان تێکەوت چاوەڕوانی ئەوەن لەپڕ ڕۆژی قیامەتدا بێت و ھەست بەھاتنی نەکەن؟! ئەگەر ڕۆژی قیامەتیان بەسەردا ھات و ئەوان ھەر لەسەر ئەو کوفر و بێباوەڕییەی خۆیان بوون، بێگومان سەرەنجامیان سزاییەکی سەختی بە ئازارە.

ئەوانەی لەسەر بێباوەڕی و گومڕایی لە دونیادا بوونەتە ھاوڕێ و دۆستی یەک، لە ڕۆژی قیامەتدا ھەموویان دەبنە دوژمنی یەکتر، جگە خواناسان نەبێت، ئەوانەی فەرمانەکانی اللە تەعالا جێ بەجێ دەکەن و دووریش دەکەونەوە لە ڕێگرییەکانی، ھاوڕێیەتی ودۆستایەتیەکەیان بەردەوامە و نابڕێتەوە.

اللە تەعالا پێیان دەفەرموێت: ئەی بەندەکانم ئەمڕۆ ھیچ ترسێکتان نییە لەوەی لەمەودوا چاوەڕواناتنە، وە ھیچ خەم و خەفەتێکی ئەوەیشتان نییە لە دونیا لەدەستان چووە.

ئەوانەی باوەڕیان بەو قورئانە ھێناوە کە دابەزیوە بۆسەر پێغەمبەرەکەیان، وە ملکەچ و گویڕایەڵی فەرمانەکانی ناوینی، ئەوەی قورئان فەرمانی پێکردووە ئەوانیش فەرمانی پێدەکەن، وە ئەوەیشی قورئان ڕێگری لێکردووە ئەوانیش ڕێگری لێدەکەن.

پێیان دەوترێت: خۆتان و ھاوڕێ و ھاوسەرە باوەڕدارەکانتان بچنە بەھەشتەوە، دڵخۆش دەبن بەو ناز و نیعمەت و خۆشییە نەبڕاوانەی پێشکەشتان دەکرێت.

خزمەتکارەکانی بەھەشت بە قاپ و قاچاخی زێڕین و پەرداخی پڕ لەشەراب بەسەریاندا دەگەڕێن، لەو بەھەشتەدا ھەرچی دەروونی مرۆڤ ئارەزووی بکات، وە چاو چێژی لێوەربگرێت بە بینینی تێیدایە و پێیان دەدرێت، وە بۆ ھەتاھەتایی تێیدا دەمێننەوە و ھەرگیز لێی دەرناچن.

ئەو بەھەشتەی کە وەسف کرا بۆتان، ئەو جێگایەیە کە اللە تەعالا بە فەزڵی خۆی بەھۆی کار و کردەوە چاکەکانتانەوە کردوویەتی بە میراتی و بەشی ئێوە.

لەو بەھەشتەدا میوە گەلێکی زۆرتان بۆ ھەیە كە هەرگیز كۆتایی نایەت و لێی دەخۆن.

بێگومان تاوانبارانی بێباوەڕ و گوناھبار لە ڕۆژی قیامەتدا لە سزای ئاگری دۆزەخدان و بەھەمیشەیی تێیدا دەمێننەوە.

سزایان لەسەر سووک ناکرێت و نائومێد بوون لە ڕەحم و بەزەیی اللە تەعالا.

کاتێک ئەوانمان خستە ناو ئاگری دۆزخەوە ستەم و زوڵمان لێ نەکردن، بەڵکو ئەوە خۆیانن بە کوفر و بێباوەڕی کردن ستەمیان لە خۆیان کردووە.

ھاوار دەکەن لە دەرگاوان و بەرپرسانی دۆزەخ و دەڵێن: ئەی مالیکی دەرگاوانی دۆزەخ با پەروەردگارت بمانمرێنێت و ڕزگارمان بێت لەم سزایە و کەمێک پشوو بدەین، مالیکی دەرگاوانی دۆزەخیش وەڵامیان دەداتەوە و پێیان دەڵێت: بە دڵنیاییەوە ئێوە بەھەمیشەیی لەناو ئەو سزایەدا دەمێننەوە نامرن، وە ھەرگیزیش کۆتایی پێ نایەت.

بێگومان لە دونیادا ھەق و ڕاستیمان بۆ ھێنان کە ھیچ دوو دڵی و گومانێکی تێدا نەبوو، بەڵام زۆربەتان ھەق و ڕاستیتان پێ ناخۆش بوو.

ئەگەر ئەوان نەخشە و پیلان بۆ پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) دابنێن و بیانەوێت فڕوفێڵی لێ بکەن، ئەوا ئێمە لەبەرامبەر ئەواندا پیلان و نەخشەیەکی توند و تۆڵ دادەنێین زۆر لەوەی ئەوان بەھێزترە.

ئایا وا گومان دەبەن ئەو نھێنیانەی لەناخی خۆیاندا شاردوویانەتەوە، وە ئەو چپانەی لە نێوان یەکتردا دەیکەن ئێمە نابیستین، بەڵێ ھەمووی دەبیستین، وە ھەرچیەکیش ئەنجام بدەن ئەو فریشتانەی لایانن ھەمووی دەنووسن.

- ئەی پێغەمبەر - بەوانە بڵێ کە کچان بۆ اللە تەعالا بڕیار دەدەن، پاکو بێگەردی و بەرزی و بڵندی بۆ زاتی پەروەردگار لەوەی دەیدەنە پاڵی، اللە تەعالا مناڵی نییە، ئەو پاک و بێگەردە لەوەی بڕیاری دەدەن بۆی، وە منیش یەکەم کەسم کە عیبادەتی پەروەردگارم دەکەم و بەپاک و پیرۆز و بێگەردی دادەنێم.

پاکو بێگەردی بۆ پەروەردگاری ئاسمانەکان و زەوی و پەروەردگاری عەرشی گەورە لەو درۆ و دەلەسانەی ئەوان دەیدەنە پاڵی لەوەی ھاوەڵ و شەریک و مناڵی ھەبێت.

- ئەی پێغەمبەر - وازیان لێ بھێنە با لەناو ئەو بەتاڵی و پڕوپوچییەی خۆیاندا سەرگەرم بن و خەریکی گەمە و گاڵتەی خۆیان بن، تا ئەو کاتەی دەگەن بەو ڕۆژەی بەڵێنیان پێدراوە، کە ڕۆژی قیامەتە.

ئەو زاتە پیرۆزە پەرستراوی بەھەقی ئاسمانەکان و زەوییە، وە زۆر دانا و کاربەجێیە لە بەدیھێنان و ئەندازەگیری و بەڕێوەبردنیدا، وە زۆریش زانا و ئاگادارە بە حاڵ و کاروباری بەندەکانی، وە ھیچ شتێکی لاشاراوە و نھێنی نییە.

ئەو زاتەی کە خاوەنی موڵکی ئاسمانەکان و زەوییە خێر و چاکە و بەرەکەتی یەکجار زۆرە، وە ئەوەیش لە نێوان ئاسمانەکان و زەویشدا ھەیە ھەر ھی اللە تەعالایە، تەنھا ئەو دەزانێت چی کاتێک ڕۆژی قیامەت دێت، وە جگە ئەو ھیچ کەسێکی تر نازانێت، وە لە ڕۆژی دواییشدا گەڕانەوە تەنھا بۆ لای ئەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشت وەرگرتنەوە.

ئەو بت و دار و بەردەی ھاوەڵ بڕیاردەران دەیانپەرستن لای اللە تەعالا ھیچ شتێکیان بەدەست نییە و ناتوانن تکا و شەفاعەت بۆ ھیچ کەسێک بکەن، مەگەر کەسێک شاھیدی دابێت کە ھیچ پەرستراوێکی بەھەق نییە جگە لە اللە، وە لەسەر زانیاری و چاوڕوونی ئەو شاھیدیەی دابێت، وەک عیسا و عوزەیر و فریشتەکان.

ئەگەر پرسیاریان لێ بکەیت کێ ئەوانی بەدیھێناوە؟ بە دڵنیاییەوە دەڵێن: اللە ئێمەی بەدیھێناوە، دەی ئیتر چۆن لەدوای ئەم دان پێدانانە واز لەپەرستنی ئەو دەھێنن و دەچن شتێکی تر دەپەرستن؟!

لای اللە تەعالا پێغەمبەر سکاڵا لە گەلەکەی دەکات و دەڵێت: ئەی پەروەردگارم بێگومان ئەم گەلە بڕوایان بەو پەیام و قورئانە نییە کە تۆ بۆ منت نارد.

ئەی پێغەمبەر پشتیان تێ بکە و وازیان لێ بھێنە، وە بۆ ئەوەی لەشەڕ و خراپەیان بە دوور بیت پێیان بڵێ: سەلامتان لێ بێت – ئەمە لە قۆناغی مەککەدا بوو- ئەوجا دەزانن لە مەودوا تووشی چی بەڵا و سزایەک دەبن.

(حم) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وه.

سوێند بە قورئانی پیرۆز کە ڕوونکەرەوەیە بۆ ڕێگای ھیدایەت و ھەق و ڕاستی سوێند بەم پەڕاوە ڕوونکەرەوەیە.

بێگومان ئێمە قورئانمان لە شەوێکی پیرۆزدا ناردە خوارەوە، کە مەبەست پێی لە شەوی (قەدر)ــە، ئەو شەوە شەوی خێر و بێرێکی زۆر زۆرە، بەدڵنیاییەوە ئێمە بەم قورئانە بەندەکان دەترسێنین.

لەم شەوەدا بڕیاری ھەموو کارێکی بتەو بەڕێک و پێکی لە ڕزق و ڕۆزی و کاتی مردنی ھەموو بەدیھێنراوێک و جگە ئەوانەیش لەوەی لەو ساڵەدا ڕوو دەدات دراوە.

ھەموو بڕیارێکی بتەو بەڕێک و پێکی لای ئێمە بە وردی دەدرێت، بێگومان ئێمە خۆمان پێغەمبەران دەنێرین تاوەکو خەڵکی ئاگادار بکەنەوە بیانترسێنن.

- ئەی پێغەمبەر - بە ڕەحم و بەزەیی پەروەردگارت پێغەمبەران دەنێرێن بۆ ئەوانەی ڕەوانە دەکرێن بۆ لایان، بێگومان ئەو زاتی پیرۆزی اللە بیسەری وتە و گوفتاری بەندەکانیەتی، وە زۆر زانا و ئاگادارە بەکار و کردەوە و نیەتیان، ھیچ شتێکی لانھێنی و شاراوە نییە.

ئەو پەروەردگاری ئاسمانەکان و زەوی و ئەوەیشە لە نێوانیاندایە، ئەگەر ئێوە دڵنیان لەوە ئەوا باوەڕی بھێنن بە پێغەمبەرەکانم.

ھیچ پەرستراوێکی بەھەق نییە جگە لە اللە، ھەر ئەوە ژیان دەبەخشێت و مردوان زیندوو دەکاتەوە و زیندووانیش دەمرێنێت، جگە ئەو کەس نییە بتوانێت مردوو زیندوو بکاتەوە و زیندووەکانیش بمرێنێت، ئەو زاتە پەروەردگاری ئێوە و پەروەردگاری باوباپیرانی پێشویشتانە.

ئەو بتپەرست و موشریکانە دڵنیا نین لەھەق و ڕاستی و باوەڕیان پێی نییە، بەڵکو بەگومانن لێی، ئەوان گەمە و گاڵتە دەکەن و باوەڕی پێ ناکەن.

- ئەی پێغەمبەر - چاوەڕێی سزای نزیکی گەلەکەت بکە لە ڕۆژێکدا کە ئاسمان دوکەڵێکی ئاشکرا دەکات، بەچاوی خۆیان دەیبینن لەتاو سەختی برسێتیاندا.

گەلەکەت ھەمووی دەگرێتەوە، و پێیان دەوترێت: ئەو سزایە دووچارتان بوو، سزایەکی بەئێش و ئازارە.

ھانا و ھاوار دەبەن بۆلای پەروەردگاریان و لێی دەپاڕێنەوە و دەڵێن: ئەی پەروەردگارمان ئەو سزایەی ناردووتە بۆ سەرمان ھەڵیگرە و لایبە لەسەرمان، ئەگەر سزاکەمان لەسەر لابدەی ئەوا باوەڕ بەخۆت و بە پێغەمبەرەکەت دەھێنین.

ئەمانە چۆن بیر دەکەنەوە و تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای پەروەردگاریان لە کاتێکدا پێغەمبەرێکیان بۆ ھاتووە پەیامەکەی بۆ ڕوونکردوونەتەوە، وە چاک چاک خۆیان و ئەمانەت پارێزی و دەست پاکیەکەشیان ناسیوە؟!

پاشان پشتیان ھەڵکردووە ڕوویان لێ وەرگێرا و وتیان: ئەم کابرایە پێغەمبەر نییە و کەسێکی تر ئەم قورئانەی فێر دەکات، وە ئەمە مرۆڤێکی شێت و وێت و خەڵەفاوە.

بێگومان ئێمە کاتێک بۆ ماوەیەکی کەم سزاکەتان لەسەر ھەڵدەگرین، بە دڵنیاییەوە جارێکی تر دەگەڕێنەوە بۆ سەر بێباوەڕی و بەدرۆدانانی پێغەمبەرەکەتان.

- ئەی پێغەمبەر - چاوەڕوانی ئەو ڕۆژەبە کەسزای سەخت بە بێباوەڕانی گەلەکەت لە ڕۆژی بەدردا دەدەین، بێگومان لەبەر بێباوەڕی و بەدرۆدانانی پێغەمبەرەکەی ئێمە تۆڵەیان لێ دەسێنینەوە.

بەدڵنیاییەوە پێش ئەمانە گەلەکەی فیرعەونمان تاقیکردەوە، پێغەمبەرێکی بەرێزیان لەلایەن اللە تەعالاوە بۆ ھات بانگی دەکردن بۆ یەکخواپەرستی، ئەو پێغەمبەرەیش موسا بوو (سەلامی اللە تەعالای لێ بێت).

موسا بە فیرعەون و گەلەکەی وت: واز لە بەنوئیسرائیل بھێنن بوم، ئەوان بەندەی اللە تەعالان، ئێوە مافی ئەوەتان نییە بیانکەن بە کۆیلە و بەندەی خۆتان، بێگومان من پێغەمبەرم و لە لایەن اللە تەعالاوە بۆ لای ئێوە ڕەوانە کراوم، وە دەست پاک و ئەمانەت پارێزم لەوەی فەرمانم پێکراوە بەگەیاندنی، ھیچ شتێکی لێ کەم و زیاد ناکەم.

وە خۆتان بەسەر اللە تەعالادا بە گەورە نەزانن و وازبھێنن لەپەرستنی، وە بەسەر بەندەکانی ئەودا فیز و دەعیە لێ بدەن، بێگومان من بەڵگە و نیشانەی ڕوون و ئاشکرام بۆ ھێناون

وە بەدڵنیاییەوە پەنا دەگرم بە پەروەردگاری خۆم و پەروەردگاری ئێوەیش کە بە بەرد بەردبارانم بکەن و بمکوژن.

ئەگەر باوەڕ ناکەن بەوەی ھێناومە بۆتان ئەوا وازم لێ بھێنن و بە خراپ نزیکم مەکەونەوە.

موسا (سەلامی خوای لێ بێت) لە اللە تەعالا پاڕایەوە و فەرمووی: بێگومان ئەو گەلە-فیرعەون دەست و پێوەندەکەی- گەلێکی تاوانبارن و شایستەی ئەوەن سزایان بۆ پێش بخەیت و ھەر لەم دونیادا سزایان بدەیت.

اللە تەعالا فەرمانی کرد بە موسا خۆی و گەلەکەی بەشەو لەشار دەربچن، وە ئاگاداریان بکاتەوە کە فیرعەن و گەلەکەی شوێنیان دەکەون.

وە فەرمانی پێکرد کاتێک لە دەریاکە خۆی و بەنوئیسرائیل پەڕینەوە، وازی لێ بھێنە با وەک خۆی بە ھێمنى بمێنێتەوە -مەبەست پێی ئەوەیە کاتێک سەرەتا موسا گۆچانەکەی لێدا و دوو لەت بوو و پەڕێنەوە ئەوبەر موسا ویستی جارێکی تر گۆچانەکەی بداتەوە لەدەریا بۆ ئەوەی بێتەوە یەک، بەڵام پەروەردگار فەرمانی پێکرد وازی لەدەریا بھێنە با بەھێمنی وەک خۆی بمێنێتەوە خۆمان دەیدەینەوە بەیەکدا- بێگومان فیرعەون و سەربازەکانی لەناو دەریادا نوقم دەبن و تیادەچن.

فیرعەون و گەلەکەی چەند باخ و باخات و ئاو و کانی و ڕووباریان لە دوای خۆیان بەجێھێشت !

وە چەند کشتوکاڵ و شوێنی مانەوەی باش و خاسیان لەدوای خۆیان بەجێھێشت !

وە لەدوای خۆیان چەند نازو نیعمەت و بەخشش و خۆشگوزەرانیان بەجێھێشت.

بەو شێوەیەی بۆمان باسکردن ئاوایان بەسەرھات، ھەموو ئەو باخ و باخات و کانی و ڕووبار و کشتوکاڵ و کۆشک و تەلارانەمان لەدوای ئەوان بەخشى بە بەنوئیسرائیل و بوون بەمیراتگری ئەوان.

نە ئاسمان و زەوی بۆ فیرعەون گەلەکەی گریان کاتێک نوقمی ناو دەریا بوون، وە نە مۆڵەتیش دران تاوەکو تەوبە بکەن بگەرێنەوە لە تاوان و گوناھیان.

بە دڵنیاییەوە بەنوئیسرائیلمان ڕزگار کرد لە سزایەکی ڕیسواکەر، کاتێک فیرعەون و گەلەکەی کوڕەکانیان دەکوشتن و ئافرەتەکانیشان دەھێشتنەوە بۆ خزمەتکردنی خۆیان.

لە سزای فیرعەون ڕزگارمان کردن، بێگومان فیرعەون کەسێکی لووت بەرز و خۆبەزلزان بوو، ھەموو سنوری فەرمانەکانی اللە تەعالا و ئاینەکەی بەزاندبوو.

بێگومان عیلم و زانیاریمان ھەبوو کە بەنوئیسرائیلمان ھەڵبژارد بەسەر خەڵکی سەردەمی خۆیاندا، لەبەر زۆری پێغەمبەرەکانیان.

وە گەلێک بەڵگە و نیشانە و موعجیزەی ڕوون و ئاشکرامان پی بەخشین کەپشتگیری موسامان پێکرد، کە نیعمەتی ئاشکرابوون بۆیان وەک نیعمەتی گەزۆکە و باڵندەکە ، دەھات لەبەردەمیاندا دەنیشتەوە بۆ ئەوەی گۆشتەکەی بخۆن، وە چەندان نیعمەتی تریش.

بێگومان ئەو بتپەرست و موشریک و بێباوەڕانە نکۆڵی لە زیندووبونەوە دەکەن و دەڵێن:

تەنھا ئەو مردنە ھەیە لە ژیانی دونیادا بەسەرمندا دێت، ئیتر دوای ئەو مردنە ژیانێکی تر نییە، وە ھەرگیز جارێکی تر زیندوو ناکرێینەوە.

- ئەی موحەممەد - تۆ و شوێنکەوتوانت ئەگەر ڕاست دەکەن دوای مردن زیندوو بوونەوە و حیساب و لێپرسینەوە ھەیە، ئەوا باوباپیرانمان کە پێشتر مردوون جارێکی تر بۆمان زیندوو بکەنەوە.

- ئەی پێغەمبەر - ئایا ئەم بتپەرست و موشریکانەی گەلەکەت بەھێزترن یان گەلی توبەع و ئەوانەی پێش ئەوانیش؟ وەک گەلی عاد و سەموود، کە ھەر ھەموویانمان لەناوبرد، بێگومان ھەموویان بێباوەڕ و تاوانبار بوون.

ئێمە ئاسمانەکان و زەوی و ئەوەیشی لە نێوانیاندایە بە گاڵتە و گەپ و بێھوودە بەدیمان نەھێناوە.

ئاسمانەکان و زەویمان لەبەر حیکمەت و داناییەکی زۆر بەدیھێناوە، بەڵام زۆربەی بتپەرست و موشریکەکان ئەوە نازانن.

بێگومان ڕۆژی قیامەت، ئەو ڕۆژەی اللە تەعالا ھەموو شتێک یەکلایی دەکاتەوە و بەندەکانی جوودا دەکاتەوە لە یەکتر (چاکەکانیان بۆ بەھەشت و خراپەکانیشیان بۆ دۆزەخ) کاتێکی دیاریکراوی ھەموو بەدیھێنراوەکانە، ھەموویانی تێدا کۆ دەکاتەوە بۆ لێپرسینەوەی و پاداشت دانەوەی باوەڕداران و تۆڵە سەندەنەوە لە بێباوەڕان و گوناھباران.

لەو ڕۆژەدا ھیچ کەس و نزیک و خزمێک بۆ کەس و خزم و نزیکەکەی، وە ھیچ ھاوڕێیەک بۆ ھاوڕێکەی ھیچی پێ ناکرێت، وە ناتوانێت سوودی پێ بگەیەنێت، یان ڕێگری سزای اللە تەعالای لێ بکات، چونکە ئەو ڕۆژە موڵک و دەسەڵات تەنھا بۆ اللە یە، ھیچ کەسێک ناتوانێت بانگەشە و ئیدعای ئەوە بکات دەسەڵات و ھێزی ھەیە.

مەگەر کەسێک اللە تەعالا ڕەحم و بەزەیی پێدا بێتەوە، ئەوە سەرکەوتوو و سەرفرازە و سوود لەکار و کردەوە چاکەکانی دەبینێت کەپێش خۆی خستبوون، بێگومان اللە تەعالا زاڵ و بەدەسەڵاتە و ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا، وە زۆریش بەڕەحم و بە بەزەییە بەرامبەر ئەو بەندانەی تەوبە دەکەن و دەگەڕێنەوە بۆ لای.

بێگومان درەختی ژەقنەمووت کە اللە تەعالا لە بنی بنەوەی دۆزەخ ڕوواندویەتی.

خواردنی کەسانی زۆر تاوانبارە، کەسانی بێباوەڕ لەبەرووبومی پیس و چەپەڵی ئەو درەختە دەخۆن.

کاتێک بەری ئەم درەختە دەخۆن وەک زەیتی ڕەش لەناو سک و ھەناویاندا لەبەر زۆر گەرمیەکەی دەکوڵێت.

وەک ئاوێکی کوڵ بە کوڵ، کاتێک دەیخۆن ھەموو ھەناو و ناوسکیان ئەتاوێنێتەوە.

اللە تەعالا فەرمان دەکان بە فریشتە دەرگاوان و دڵڕەقەکانی دۆزەخ و پێیان دەفەرموێت: بیانگرن وڕایانکێشن و بەتوندی پەلکێشی ناوەڕاستی ئاگریان کەن.

پاشان ئاوی کوڵا و کوڵ بکەن بەسەر ئەم سزادراوەدا، وە ھیچ کاتێک سزای لێی جودا ناکرێتەوە و لە كۆڵی نابێتەوە.

بە گاڵتە و سووکایەتی پێکردنەوە و پێی دەوترێت: ئەم سزا بەئێش و ئازارە بچەژە، چونکە بێگومان تۆ لە دونیادا لەناو گەل و ھۆزەکەت زۆر بەدەسەڵات و ڕێزلێگراو بوویت.

بەدڵنیاییەوە ئەم سزایە ئەو سزایە بوو کە ئێوە لە دونیادا گومانتان لێی ھەبوو کە لە ڕۆژی قیامەتدا ڕوو بدات، بێگومان ئێستا ھیچ گومانتان لێی نەما و بەچاوی خۆتان دەیبینن.

بێگومان ئەوانەی لە پەروەردگاریان دەترسێن و فەرمانەکانی جێ بەجێ دەکەن و دووریش دەکەونەوە لە ڕێگرییەکانی لەو ڕۆژەدا لە شوێنێکی ئەمیندان و بێ ترس و دوورن لەھەموو خەم و پەژارەیەک.

ئەوەتان لەناو باخ و باخات و کانی و ڕووبار و سەرچاوەی خۆشدان لە ئاوریشمی ناسك و ئەستور دەپۆشن ڕوبەڕووی یەکتری دادەنیشن.

لە بەھەشتدا جلوبەرگی ئاوریشمی زۆر ناسک و ئەستوور لەبەر دەکەن، وە بەرامبەر یەکتر دادەنیشن و پشت ناکەنە یەکتری، (سەرگەرمی قسە و باسی خۆشن لەناو خۆیاندا).

ھەروەک بەو شێوەیە ڕێزمان گرت لەو خواناسانە، ھەروەھا ڕێزیان لێدەگرین بەوەی حۆریە چاو جوان و چاوگەش و چاو فراوانەکانیش دەکەینە ھاوسەریان.

بانگی خزمەتکارەکانیان دەکەن تاوەکو ھەموو جۆرە میوەیەکی بەھەشتیان بۆ بھێنن، وە بێ ترسن لەوەی ئەو میوانەیان لێ ببڕێت و نەمێنێت.

بەھەتا ھەتایی و ھەمیشەیی تێدا دەمێننەوە، جگە لەو مردنەی لە دونیا چەشتیان ئیتر جارێکی تر نامرنەوە، وە پەروەردگاریان بەفەزڵ و چاکەی خۆی پاراستنی لە سزای سەختی ئاگری دۆزەخ.

بەفەزڵ و چاکەی پەروەردگارت - کەچوونە ناو ئەو بەھەشتی پڕ لەناز و نیعمەت و پاراستنیشی لە ئاگری دۆزەخ - بەڕاستی ئەوە سەرکەوتن و بردنەوەی گەورەیە، کەھیچ بردنەوە و سەرکەوتنێک ھاوشێوەی ئەوە نییە.

- ئەی پێغەمبەر - بەڕاستی ئەم قورئانەمان ئاسان کردووە بەزمانی تۆ کە زمانی عەرەبیە، بەڵکو پەند و ئامۆژگاری لێوەربگرن.

- ئەی پێغەمبەر - چاوەڕوانی سەرکەوتنی خۆت و تیاچوونی ئەوان بکە، بێگومان ئەوانیش چاوەڕوانی تیاچوونی تۆن، بەڵام سەرەنجام ھەر تۆ سەرکەوتووی ھەردوو دونیایت و ئەوانیش ڕیسوا و زەلیلی ھەردوو دونیان.

(حم) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وه.

ئەم قورئانە پیرۆزە دابەزێنراوە لە لایەن اللە تەعالا پەروەردگاری زاڵ و بەدەسەڵات کە ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا، وە زۆریش دانا و کاربەجێیە لەبەدیھێنان و ئەندازەگیری و بەڕێوەبردنیدا.

بێگومان لە ئاسمانەکان و زەویدا بەڵگە و نیشانەی زۆر ھەن لەسەر دەسەڵات و تاک و تەنھایی پەروەردگار بۆ باوەڕداران، چونکە ئەوە ئەوانن کە پەند و ئامۆژگاری لە ئایەتەکانی وەردەگرن.

- ئەی خەڵکینە - لە بەدیھێنانى خۆیشتاندا بەڵگە و نیشانە ھەن لەسەر دەسەڵاتی پەروەردگار کە چۆن لە دڵۆپە ئاوێک بەدیھێناون، پاشان گێڕاونی بەپارچە خوێنێک، پاشان کردونی بەپارچە گۆشتێکی جواو، وە لەو گیاندار و ئاژەڵانەی کە بڵاوی کردوونەتەوە بەسەر زەویدا بەڵکە و نیشانەی ڕوون و ئاشکرا ھەن لەسەر دەسەڵات و تاک و تەنھایی پەروەردگار بۆ کەسانێک دڵنیان کە بێگومان ھەر تەنھا اللە تەعالا خالیق و بەدیھێنەری ھەموو شتێکە.

وە لە بەدوای یەکدا ھاتنی شەو و ڕۆژ، وە لەو بارانەی اللە تەعالا لە ئاسمانەوە دەیبارێنێت و زەوی وشک و مردووی پێ زیندوو دەکاتەوە، وە لە گۆڕانکاری باکاندا بەوەی ھەر جارێک لە لایەکەوە ھەڵدەکات بۆ سوود و قازانجی ئێوە، ھەمووی بەڵگە و نیشانەن بۆ کەسانێک بیر بکەنەوە و ژیری خۆیان بخەنەکار و بیکەنە بەڵگە لەسەر تاک و تەنھایی پەروەردگار و توانا و دەسەڵاتی لە زیندووکردنەوەی مردووەکان، وە توانا و دەسەڵاتی بەسەر ھەموو شتێکدا.

- ئەی پێغەمبەر - ئەم ئایەت و بەڵگە و نیشانانە بەھەق و ڕاستی بەسەرتدا دەخوێنینەوە، ئەگەر ھاتوو ئەوانە باوەڕیان نەھێنا بەو وتە و گوفتارانەی اللە تەعالا کە دابەزیووە بۆ سەر بەندەکەی، دەی ئیتر دوای ئەوە باوەڕ بەقسەی کێ دەکەن، وە چی بەڵگەیەکی تر بەڕاست دەزانن و باوەڕی پێدەکەن؟!

سزای سەختی اللە تەعالا و تیاچوون بۆ ھەموو درۆزنێکی زۆر گوناھبار.

ئەم بێباوەڕانە کاتێک ئایەتەکانی اللە تەعالایان بەسەردا دەخوێنرێتەوەو دەیبیستن، پاشان لەبری ئەوەی باوەڕی پێ بھێنن، بەردەوامن لەسەر ئەو کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و تاوانەی لەسەری بوون، وە خۆیان بەگەورە دەزانن لەئاست شوێنکەوتنی ھەق و ڕاستی، ھەروەک ئەوەی ئەو ئایەتانەی بەسەریاندا خوێنرایەوە نەیانبیستبێت، جا کەوابێت ئەی پێغەمبەر پێیان ڕابگەیەنە چی سزایەکی سەختی بەئازار لە ڕۆژی دواییدا چاوەڕوانیانە.

وە کاتێک شتێک لە ئایەتەکانی قورئانی ئێمەی پێ بگات دەست دەکات بەگاڵتە پێکردنی، ئا ئەوانەی گاڵتە و گەپ بە ئایەتەکانی ئێمە دەکەن سزایەکی ڕسواکەر و سەرشۆڕکەریان بۆ ھەیە لە ڕۆژی قیامەتدا.

وە لەبەردەمیشیانەوە (مەبەست پێی دوای مردنیان) ئاگری دۆزەخ چاوەڕوانیانە لە ڕۆژی دواییدا، وە ئەو ماڵ و سەروەت و سامانەی کۆیان کردبوەوە لای اللە تەعالا ھیچ سوودێکیان پێ ناگەیەنێت، وە ئەو بت دار و بەردانەی لەبری اللە تەعالا دەیانپەرستن ھیچ بەرگریەکیان لێ ناکەن، وە سزایەکی زۆر گەورەشیان بۆ ھەیە لە ڕۆژی قیامەتدا.

ئەم کتێبەی دامانبەزاندووە بۆ سەر پێغەمبەرەکەمان (بۆ سەر موحەممەد) ڕێنیشاندەرە بۆ ھەق و ڕاستی، وە ئەوانەی بێباوەڕن بە ئایەت و نیشانەکانی پەروەردگاریان کە دابەزیووە بۆ سەر موحەممەد، سزایەکی بە ئێش و ئازاریان بۆ ھەیە.

- ئەی خەڵکینە - ھەر تەنھا اللە یە دەریای بۆ ئێوە موسەخەر و ژێربار کردووە تاوەکو بەفەرمانی ئەو کەشتییەکان تێیدا ھاتووچۆ بکەن، وە تا بەدوای فەزڵ و چاکەی ئەو بگەڕین بە جۆرەھا مامەڵە و کەسابەتی حەڵاڵ و ڕێپێدراو، تاوەکو شوکر و سوپاسی اللە تەعالا بکەن لەسەر ناز و نیعمەتەکانی.

وە اللە تەعالا ھەرچی لە ئاسمانەکاندا ھەیە لە خۆر و مانگ و ئەستێرەکان، وە ھەرچی لە زەویدا ھەیە، لە دەریا و ڕووبار و دار و درەخت و شاخ و دۆڵەکان ھەمووی بۆ ئێوە موسەخەر و ژێربار کردووە، بێگومان ھەموو ئەم شتانەی باسکران بەڵگەن لەسەر دەسەڵات و قودرەت و تاک و تەنھایی پەروەردگار، بۆ کەسانێک بیر بکەنەوە لە ئایەت و بەڵگە و نیشانەکانی و پەند و ئامۆژگاری لێوەربگرن.

- ئەی پێغەمبەر - بڵێ بەوانەی باوەڕیان ھێناوە بە اللە تەعالا و پێغەمبەرەکانی، چاوپۆشی بکەن لەو بێباوەڕانەی خراپەیان لەگەڵدا کردوون و گوێ نادەن بەناز و نیعمەتەکانی اللە تەعالا یان خەشم و قین و تووڕەیی ئەو، بێگومان پەروەردگار خۆی پاداشتی ھەریەک لە باوەڕدارانی ئارامگر، و بێباوەڕانی دەست درێژکار دەداتەوە، لەبەرامبەر ئەو کار و کردەوانەی لە ژیانی دونیا ئەنجامیان داوە.

ھەر کەسێک کار و کردەوەیەکی چاک بکات ئەوە پاداشتەکەی بۆ خۆیەتی و پەروەردگار بێ نیازە و پێویستی بەکار و کردەوەی ھیچ کەسێک نییە، وە ھەر کەسێکیش کار و کردەوەی خراپە بکات ئەوە سزاکەی بۆ خۆیەتی، وە پەروەردگار ھیچ زیانێکی پێ ناگات، وە پاشان لە ڕۆژی دواییدا تەنھا ھەر بۆ لای ئێمە دەگەڕێنەوە، ئەو کاتە ھەر کەسێک بەپێی کار و کردەوەی خۆی و بەو پێیەی شایستەیەتی پاداشتی دەدەینەوە، یان سزای دەدەین و تۆڵەی لێ دەسێنینەوە.

بەدڵنیاییەوە تەوراتمان بەخشی بە بەنوئیسرائیل، وە بڕیار و حوکم کردنی نێوان خەڵکیشمان پێدان، وە زۆربەی پێغەمبەرانیش لەوانن کە لە زوڕییەت و نەوەکانی ئیبراھیمن (سەلامی اللە تەعالا لێ بێت)، وە لە بەروبوم و خۆراکی پاکوخاوێن و ڕزق و ڕۆزیمان دان، وە لەسەردمی خۆیاندا فەزڵی ئەوانمان دا بەسەر ھەموو جیھاندا.

وە چەندین بەڵگە و نیشانەی ڕوونمان پێ بەخشین کە ھەق و ڕاستی پێ جودا بکەنەوە لە باتڵ و ناھەقی، وە جیاوازی و ناکۆکی نەکەوتە نێوانیانەوە دوای ئەوە نەبێت کە بە ڕەوانە کردنی پێغەمبەرەکەمان موحەممەد (صلی اللە علیە وسلم) بەڵگە و حوججەمان لەسەر جێگیر کردن، وە ھیچ شتێکیش ڕاپێچی ئەم ڕاجیایی و ناکۆکییەکی نەکردن زوڵم و ستەمی نێوانیان نەبێت؛ ئەویش لەبەر سوور بوونیان بۆ بەدەستھێنانی پلە و پایە و سەرۆکایەتی ناو خۆیان، - ئەی پێغەمبەر - پەروەردگارت لە ڕۆژی قیامەت بڕیار دەدات لە نێوانیاندا لەو شتانەی کە ناکۆک بوون لەسەری لە دونیادا، ئەو کاتە ئەوەی لەسەر ھەق و ڕاستی بێت دەری دەخات، ئەوەیشی لەسەر باتڵ و ناھەقی بێت ھەر دەری دەخات.

- ئەی پێغەمبەر - پاشان تۆمان خستە سەر شەریعەت و ڕێسا و ڕێگا و پەیڕەوێک لە فەرمانی خۆمان، لەو فەرمانەی کردمان بە پێغەمبەرانمان پێش تۆ، بانگەواز بکەن بۆ باوەڕ و کارو کردەوەی چاک، کەواتە شوێن ئەم شەریعەت و یاسا و ڕێسا بکەوە، وە شوێن ھەواو ئارەزووی ئەوانە مەکەوە کە ھەق و ڕاستی ناناسن و شارەزای نین، چونکە ھەواو ئارەزووی ئەوان مرۆڤ لەھەق و ڕاستی لادەدات و گومڕایی دەکات.

ئەوانەی ھەق و ڕاستی ناناسن و شارەزای نین، ئەگەر شوێنیان بکەویت ئەوا ناتوانن سزای اللە تەعالا ڕزگارت بکەن، وە بێگومان بێباوەڕان لەھەر گەل و ھۆز و تاقمێك بن ھەندێکیان پشتیوان و دۆستی ھەندێکی تریانن، بۆ دژایەتی کردنی باوەڕداران، وە پەروەردگاریش پشتیوان و دۆست و سەرخەری خواناسانە، ئەوانەی فەرمانەکانی اللە تەعالا جێ بەجێ دەکەن و دوور دەکەونەوە لە ڕێگرییەکانی.

ئەم قورئانەی دابەزیووە بۆ سەر پێغەمبەرەکەمان بەرچاو ڕوونییە بە ھۆیەوە خەڵکی ھەق و ناھەقی پێ لەیەک جودا دەکەنەوە، وە ھیدایەت و ڕێنموونیکەریشە بۆ سەر ھەق و ڕاستی، وە مایەی ڕەحمەت و بەزەییە بۆ گەل و ھۆزێک دڵنیابن لە ڕاستی و دروستی ئەم قورئانە، چونکە ئەوانن بەھۆیەوە ڕێگای ڕاست و دروست دەدۆزنەوە تاوەکو بەھۆیەوە پەروەردگار لە خۆیان ڕازی بکەن و بیانخاتە بەھەشتەوە، و لە ئاگری دۆزەخیش ڕزگاریان بکات.

ئایا ئەوانەی بەدەست و قاچ و ئەندامانی لاشەیان بێباوەری و گوناھ و تاوان ئەنجام دەدەن، واگومان دەبەن وەک ئەو کەسانەیان دادەنێین لە پاداشت دانەوەدا کە باوەڕیان ھەیە بە اللە تەعالا و کردەوە چاکەکانیان ئەنجام داوە، نەخێر ھەرگیز وانابێت حیساب و لێپرسینەوە و پاداشتیان وەک یەک نییە، بە جۆرێک لە دونیا و دواڕۆژیشدا یەکسان بن، بێگومان ئەوانە حوکم و بڕیارێکی خراپیان داوە، کە باوەڕدار و بێباوەڕ، چاکەکار و خراپەکاریان وەک یەک داناوە!

اللە تەعالا ئاسمانەکان و زەوی بەوپەڕی حیکمەت و دانایی بەدیھێناوە، بەبێ ھوودە ھیچ شتێکی بەدی نەھێناوە، تاوەکو ھەموو کەسێک پاداشت یان سزای خۆی وەربگرێت، وە ھیچ کەسێک زوڵم و ستەمی لێ نەکرێت لەکەم کردنەوەی چاکەکانی، یان زیاد کردنی خراپە و تاوانەکانی.

- ئەی پێغەمبەر- ئایا ئەو کەسەت بینیووە کە شوێن ھەواو ئارەزووەکانی کەوتووە و کردوویەتی بەخوا و پەرستراوی خۆی و لە فەرمانەکانی لانادات، بێگومان اللە تەعالا گومڕای کردووە ھەرچەند ھەق و ڕاستیش ئەناسێت، چونکە شایانی ئەوەیە گومڕا بکرێت، وە مۆریشی ناوە بەسەر گوێ و دڵیدا ھیچ شتێک نابیستێ کە سوودی لێ ببینێت، وە پەردەیەکی ھێناوە بەسەر چاویدا ناھێڵێت ھەق و ڕاستی ببینێت، جا كێ ھەیە موەفەقی بکات و ھیدایەتی بدات بۆ ھەق و ڕاستی دوای ئەوەی ئەو گومڕای کرد؟! ئایا بیرناکەنەوە لە زەرەر و زیانی شوێنکەوتنی ھەواو ئارەزوو، وە لە سوود و قازانجی شوێنکەوتنی شەریعەتەکەی اللە تەعالا؟!

ئەو بێباوەڕانەی نكۆڵیان دەکرد لە زیندووبونەوەی دوای مردن، وتیان: ژیان تەنھا ژیانی دونیامانە، دوای ئەو ژیانە ژیانێکی تر بوونی نییە، چەندین نەوە لە خەڵکی دەمرن و جارێکی تر ناگەڕێنەوە، وە چەندین نەوەیش لەدوای ئەوان دەژێن، ھیچ شتێک لە ناومان نابات تەنھا سەردەم و زەمانەیە، شەو و ڕۆژ بەدوای یەکدا دێن و دەڕۆن و لەناومان دەبەن، ئەوان ھیچ زانیاریەکیان نییە لەسەر ئەو نکۆڵی کردنەیان لە زیندووبونەوە، بەڵکو تەنھا لە گومانەوە ئەو قسەیە دەکەن، بەڕاستی گومان و دوو دڵیش لە ئاست ھەق و ڕاستی و باوەڕدا ھیچ سوودی نییە.

ئەگەر ئایەت و نیشانە و بەڵگە ڕوون و ئاشکراکان بەسەر ئەو بتپەرست و موشریکانەدا بخوێنرێتەوە کە نکۆڵی لە زیندووبونەوەی دوای مردن دەکەن، ئەوا ھیچ بەڵگەیەکیان نییە تەنھا ئەوە نەبێت بە پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) و ھاوەڵانی ئەڵێن: باوباپیرانمان کە مردوون بۆمانی زیندوو بکەنەوە ئەگەر ئێوە ڕاست دەکەن لە دوای مردنمان جارێکی تر زیندوو دەکرێینەوە.

- ئەی پێغەمبەر - تۆیش پێیان بڵێ: اللە تەعالا بەوەی بەدیھێناون یەکەم جار ژیانی پێ بەخشیوون و زیندووی کردونەتەوە، پاشان دەتانمرێنێت، پاشان لە دوای مردن و لە ڕۆژی قیامەتدا ھەمووتان کۆ دەکاتەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە و تۆڵە لێ سەندنەوە، کەھیچ گومانی تێدا نییە، بەڵام زۆربەی خەڵکی ئاگاداری ئەوە نین و نایزانن، ھەر لەبەر ئەوە بەکار و کردەوەی چاکە خۆیانی بۆ ئامادە ناکەن.

اللە تەعالا خاوەنی ئاسمانەکان و زەوییە، ھیچ کەسێک شایانی ئەوە نییە بەھەق تێیاندا بپەرسترێت جگە لەو، ئەو ڕۆژەی قیامەت دێت، وە پەروەردگار مردووەکان زیندوو دەکاتەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشت دانەوە، ئەو کەسانەی لەسەر باتڵ و بیروباوەڕی پڕوپوچ بوون و غەیری اللە تەعالایان پەرستووە لەو ڕۆژەدا تووشی دۆڕان و خەسارۆمەندی راستەقینە دەبن.

- ئەی پێغەمبەر - لەو ڕۆژەدا دەبینی ھەموو ئوممەتێک بەسەر چۆکدا کەوتووە چاوەڕوانی ئەوە دەکەن چێیان لەگەڵدا دەکرێت، ھەموو ئوممەتێک بانگ دەکرێت بۆ نامەی کار و کردەوەکانی کە فریشتەکان لەدونیا لەسەریان تۆماریان کردووە، - ئەی خەڵکینە - ئەمڕۆ ھەر چاکەیەک یان خراپەیەکتان کردبێت پاداشت و سزای لەسەر وەردەگرن.

ئەمە کتێب و نووسراوی ئێمەیە کە فریشتەکانمان کار و کردەوەکانی ئێوەی تێدا تۆمار کردووە، بەھەق و ڕاستی شاھیدیتان لەسەر دەدەن و دێنە گۆ دەی سەیری بکەن و بیخوێننەوە بزانن چیتان کردووە، بێگومان ئێمە فەرمانمان بە فریشتە پارێزەرەکانی خۆمان کردبوو ھەرچیەک دەکەن و ئەنجامی دەدەن ھەمووی بنووسن و تۆماری بکەن لەسەرتان.

بەڵام ئەو کەسانەی باوەڕیان ھێناوە و کار و کردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە، پەروەردگاریان بەڕەحم و بەزەیی خۆی دەیانخاتە بەھەشتەکەی خۆیەوە، ئەو پاداشتەی اللە تەعالا دەیداتەوە بەوانە بردنەوە و سەرکەوتنی ڕوون ئاشکرایە کە ھیچ بردنەوە و سەرکەوتنێکی تر ھاوشێوەی ئەوە نییە.

بەڵام ئەوانەی بێباوەڕ بوون بە اللە تەعالا، بۆ دەم کوتکردنیان پێیان دەوترێت: ئایا لە دونیادا ئایەت و بەڵگە و نیشانەکانی منتان بەسەردا نەخوێنرایەوە کەچی خۆتان بەگەورە زانی و باوەڕتان نەھێنا، بێگومان ئێوە گەلێکی تاوانبارن، کوفر و بێباوەڕی و گوناھ و سەرپێچیتان دەکرد؟!

وە ئەگەر پێتان بووترێت: بێگومان ئەو پەیمان و بەڵێنی اللە تەعالا داویەتی بە بەندەکانی ھەق و ڕاستە کە لە قیامەتدا زیندوویان دەکاتەوە و پاداشتی کار و کردەوەکانیان دەداتەوە، وە ڕۆژی دواییش ھەق و ڕاستە و گومانی تێدا نییە، دەی بەکاروکردەوەی چاکە خۆتانی بۆ ئامادە بکەن، کەچی لە وەڵامدا دەڵێن: ئێمە نازانین ڕۆژی دوایی چییە، تەنھا گومانێکی لاوازمان ھەیە کە ڕۆژی دوایی دێت، ئێمە دڵنیا نین لە ھاتنی.

لە ڕۆژی دواییدا سزای کردەوە خراپەکانیان لە بێباوەڕی و گوناھ و تاوان بۆ دەردەکەوێت کە لە دونیا ئەنجامیان دابوو، وە ئەو سزایەش دائەبەزێتە سەریان کە گاڵتەیان پێدەکرد کاتێک ئاگادار دەکرانەوە پێی.

اللە تەعالا پێیان دەفەرموێت: ئەمڕۆ ئێمەیش لەناو ئاگردا وازتان لێدەھێنین، تاوەکو سزای بە ئازار بچەژن، ھەروەکو چۆن ئێوە گەیشتنەوە بەم ڕۆژەتان لەبیر خۆتان بردەوە، بەکار و کردەوە چاکەکان خۆتان ئامادە نەکرد بۆی، جێگای مانەوەتان ناو ئاگری دۆزەخە و ھیچ کەسێکیش نییە بەرگریتان لێ بکات و ڕزگارتان بکات لەسزای اللە تەعالا.

ئەو سزایە دەدرێن چونکە ئێوە لە ژیانی دونیادا گاڵتەتان بە ئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالا دەکرد، وە دونیاش بە خۆشی و تام چێژ و شەھوەتەکانی فریوی دان، ئەمرۆ ئەو بێباوەڕانەی گاڵتەیان بەئایەت و نیشانەکانی اللە تەعالا دەکرد لە ئاگری دۆزەخ نایەنە دەرەوە، بەڵکو بەھەمیشە و ھەتاھەتایی تێیدا دەمێننەوە، وە جارێکی تر ناگەڕێنرێنەوە بۆ ژیانی دونیا تاوەکو کار و کردەوە چاکەکان ئەنجام بدەن، وە پەروەردگاریشیان لێیان ڕازی نابێت.

ھەرچی سوپاس و ستایشە ھەر بۆ اللە تەعالایە و تەنھا شایانی ئەوە، کە پەروەردگاری ئاسمانەکان و زەوی و پەروەردگاری ھەموو بەدیھێنراوەکانيشه.

وە گەورەیی و شکۆ و مەزنی لە ئاسمانەکان و زەوی ھەر بۆ ئەوە، ئەو زاتە زاڵ و بەدەسەڵاتە و ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا، وە زۆریش دانا و کاربەجێیە لە بەدیھێنراوەکان و بەرێوەبردن و شەریعەتەکەیدا.

(حم) پێشووتر قسە و گفتوگۆ کرا لەسەر تەفسیر و لێکدانەوەی ھاوشێوەی ئەم ئایەتانە لەسەرەتای سورەتی (البقرة) وه.

ئەم قورئانە پیرۆزە دابەزێنراوە لە لایەن اللە تەعالا پەروەردگاری زاڵ و بەدەسەڵات کە ھیچ کەسێک ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا، وە زۆریش دانا و کاربەجێیە لەبەدیھێنان و ئەندازەگیری و شەرعەكەیدا.

زەوی و ئاسمانەكان و ئەوەی لە نێوانیاندایە، بەبێ ھۆ نەمانھێناونەتە دی، بەڵکو ھەموویمان بەهەق دروست کردووە بۆ ئاشکراکردنی چەندەھا حیکمەت و دانایی، لەوانە: بەڵکو لەو ڕێگەیەوە بەندەکان بیناسن و بەندایەتی تەنھا بۆ ئەو بکەن، وە ھیچ شەریکی بۆ بڕیار نەدەن، وە ھەستن بە ئەنجامدانی ئەرکی سەرشانیان بکەن کە (جێنشینیە) تا ئەو کاتەی لە دونیادا ماون، وە ئەوەیش تەنھا (اللە تعالا) دەیزانێت، وە ئەوانەی کە کافر و بێباوەڕن پشت ھەڵدەکەن لەو ئاگادار کردنەوانەی کە لە قورئاندا بۆیان ھاتووە، وە ھیچ گوێی پێ نادەن.

- ئەی پێغەمبەر - (صلی اللە علیە وسلم) بەو بێباوەڕو بتپەرستانە کە پشتیان لە ڕاستی کردبوو، بڵێ: هەواڵم بدەنێ سەبارەت بە بتانەی کە ئێوە دەیانپەرستن جگە لە (اللە تعالا) ئایا ھیچ شتێکیان لە بەشەکانی زەوی بەدیھێناوە؟ ئایا شاخیان بەدیھێناوە؟ ئایا ڕووبار و جۆگەکانیان بەدیھێناوە؟ ئایا ھیچ بەشداریەکیان لەگەڵ (اللە تعالی) دا ھەیە لە بەدیھێنانی ئاسمانەکاندا؟ کتێبێکم بۆ بھێنن پێش ئەم قورئانە ھاتبێتە خوارەوە لە لایەن (اللە تعالی) وە، یا پاشماوەی زانستی پێشینانم پیشان بدەن ئەگەر ئێوە ڕاستگۆن لە بانگەوازەکەتان کە دەڵێن (بتەکانمان شایستەى بپەرسترێن).

ئایا کێ لەو کەسە گومڕاترە کە ھاوار دەکات لە بتێک جگە لە (اللە تعالی) کە بە دەنگییەوە نایەت و وەڵامی ناداتەوە، ئەگەر ھەر لە ئێستاوە تا ڕۆژی قیامەت ھاواری لێبکات و بانگی بکات، چونکە ئەو بتانە زۆر بێئاگان لەو ھاوار و بانگ کردنە، چ جای ئەوەی سودیان پێبگەیەنن یا زەرەریان لێبدەن.

ھەروەک چۆن ئەو (بتانە) لە دونیادا ھیچ سودێکی پێنەگەیاندون،لە ڕۆژی قیامەتدا کاتێک مرۆڤەکان کۆدەکرێنەوە بۆ لێپرسینەوە، پەرستراوەکان چ (بت بێت یا فریشتە یا ھەر شتێکی تر) دەبن بە دوژمنی ئەوانەی لە دونیادا دەیانپەرستن، وە لەپەرستنی ئەوان تەبەرا دەکەن، وە نکۆڵی وحاشا دەکەن لەوەی کە ئاگایان لەو پەرستنەی ئەوان بێت بۆیان.

ئەگەر ئایەتەکانی ئێمە بەسەریاندا بخوێنرێتەوە (ئەوەی نێردراوە بۆ پێغەمبەر -صلی اللە علیە وسلم-) کافرەکان بەو قورئانەی کە لەسەر دەستی پێغەمبەرەکەیانەوە پێیان گەیشتووە دەڵێن: ئەمە جادوویەکی ئاشکرا و ڕوونە، لەلایەن خوداوە نەنێردراوە.

بەڵکو ئەو کافرانە دەڵێن: موحەممەد خۆی بە درۆ ھەڵیبەستوە و داویەتییە پاڵ (اللە تعالی)، تۆش لە وەڵامیاندا پێیان بڵێ: ئەگەر خۆم ھەڵمبەستبێ وەک ئەوەی ئێوە دەیڵێن، (اللە تعالی) لەسەر ئەوە سزام بدا، خۆ ئێوە خاوەنی ھیچ دەسەڵاتێ نین، ئەی چۆن خۆم بەدەستی خۆم تووشی سزای (اللە تعالی) دەکەم ، بەوەی بە ناوی (اللە تعالی) وە قسە بکەم (اللە تعالی) لە ھەموو کەس باشتر دەزانێ ئێوە خۆتان نوقمی چ لێشاوێکی درۆ و دەلەسەیەک کردووە، بەوەی ڕەخنە لە قورئان دەگرن و تانەی لێ دەدەن، (اللە تعالی) بەسە شاھید بێت لە نێوانماندا، (اللە تعالی) دەبورێت لە گوناھی ئەو بەندەیەی کە تەوبە دەکات، وە زۆر بەبەزەییە.

- ئەی پێغەمبەر- (صلی اللە علیە وسلم) بەو موشریک و بێباوەڕانە بڵێ: من یەکەم کەس نیم نێردراوبم بە پێغەمبەرایەتی، وە ئەوەی من بۆم ھێناون شتێکی نامۆ نییە، وە پێش منیش پێغەمبەری زۆر نێردراون، من نازانم (اللە تعالی)چی بەسەر من و ئێوەدا لە دونیادا دێنێ، من تەنھا شوێنی ئەوە دەکەوم کە (اللە تعالی) بۆمی ناردووە، من ھیچ ناڵێم یا ھیچ کارێ ئەنجام نادەم ئەوە نەبێت کە بە وەحی لەلایەن (اللە تعالی)وە بۆم دێ، وە من ھیچی تر نیم جگە لە ترسێنەرێکی ئاشکرا و ڕوون سەبارەت بە سزای خواى گەورە.

- ئەی پێغەمبەر - (صلی اللە علیە وسلم) بەو بێباوەڕانە بڵێ: ئێوە پێم بڵێن ئەگەر دەرکەوت ئەم قورئانە لەلایەن (اللە تعالی) وە نێردراوە، وە ئێوەش باوەڕتان پێی نەھێنا و بەڕاستان نەزانی، ھەرچەندە زانایەکی نەوەی ئیسرائیل شایەتی لەسەر ڕاستی ئەم قورئانە داوە کە لەلایەن (اللە تعالی) وە نێردراوە، چونکە لە تەوراتدا ئەو ڕاستییەی بۆ دەرکەوتووە، ئێوە لوت بەرز بوون و باوەڕتان پێی نەھێنا، ئایا ئێوە زاڵم و ستەم کار نین؟ (اللە تعالی) ڕێنمایی کۆمەڵێک نادات بۆ لای هەق و ڕاستی کە ستەمکار بن.

کافرەکان (ئەوانەی باوەڕیان بە قورئان و ئەوەی کە بۆیان ھاتووە لە لایەن پێغەمبەرەکانیانەوە نییە) بە باوەڕداران دەڵێن: ئەگەر ئەوەی موحەممەد ھێناویەتی ڕاست بوایە و شتێکی باش و ڕێنماییکار بوایە بۆ هەق و ڕاستی ئەو کاتە ئا ئەم ھەژار و بەندە و لاوازانە پێشمان نەدەکەوتن ، چونکە ئەوان ھیدایەتیان وەرنەگرتبوو لەوەی پێغەمبەرەکانیان بۆیان ھێنابوون، وە دەڵێن: ئا ئەوەی ئەمانە ھێناویانە مەبەستی (قورئان) بوو، درۆیەکی کۆنە، ئێمە شوێنی درۆ ناکەوین.

پێش ئەم قورئانە تەورات کتێبێکە کە دابەزێنراوە بۆ (موسا -علیە السلام-) پێشەوا وسەرمەشق بوو لەهەق وڕاستیدا وڕەحمەت بوو بۆ ئەوانەى باوەڕیان پێی هێنا وشوێنی کەوتن لەنەوەکانى ئیسرائیل، وە ئەم قورئانەش کە دابەزێنراوە بۆ (موحەممەد) -صلی الله علیه وسلم- باوەڕی ھەیە بەو کتێبانەی کە پێشتر نێردراونەتە خوارەوە بۆ پێغەمبەرانی تر، بە زمانێکی پاراو و پڕ لە ڕەوانبێژی عەرەبی، تا ئاگاداری ئەوانە بکاتەوە کە ستەمیان لە خۆیان کردووە بە شەریک وهاوبەشدانان بۆ الله (تعالی) و سەرپێچیکردن وپشت گوێ خستنی فەرمانەکانی، ھەروەھا موژدەدەرە بۆ چاکەخوازان، ئەوانەی کە توانیویانە پەیوەندی نێوانی خۆیان و بەدیھێنەریان کە (اللە تعالی) یە وە بەدیھێنراوەکانی (اللە تعالی) بەچاکی ڕابگرن.

ئەوانەی لە ناخیانەوە بەڕاستی دەڵێن: پەروەردگارمان - اللە- یە، ھیچ پەروەردگارێکمان نییە تەنھا - اللە- نەبێت، پاشان پابەندی ئەو باوەڕە دەبن و ڕاست و ڕەوان پەیڕەوی دەکەن و لەسەری بەردەوام دەبن و کاری چاکەش ئەنجام دەدەن، ئەوانە لە ڕۆژی قیامەتدا ھیچ ترسێک دایان ناگرێت، وە ھیچ غەم و پەژارە دڵتەنگیان ناکات لەوەی لەو ھەلانەی لەدەستیان داوە، وە یا لەوەی بەجێیان ھێشووە لە دونیادا.

ئەوانەی کە ئەو سیفەتانەیان تێدابوو، خاوەن و نیشتەجێی بەھەشتن، وە بە ھەتاھەتایی تیایدا دەمێننەوە، لە پاداشتی ئەو کارو کردەوانەی کە لە ژیانی دونیادا ئەنجامیان داوە.

ئێمە ئامۆژگاری ئادەمیزادمان کردووە و فەرمانمان پێداوە کە بە چاکی و بە جوانی مامەڵە لەگەڵ دایک و باوکیدا بکات، تا لە ژیاندا ماون ، وە لە دوای مردنیشیان بەمەرجێک ناڕەزایی (اللە تەعالای) تێدا نەبێت، بە تایبەت لەگەڵ دایکیدا، چونکە بەپێستی سکی بەدەم ئازار و ناڕەحەتییەوە ھەڵی گرتووە، وە بەدەم ژان و ئێش و ئازارەوە بوویەتی، ماوەی لە سکدا بوون و شیرپێدانەکەی سی مانگی خایاندووە، کاتێك ئەگاتە تەمەنی ھەرە بەھێزی و ئەبێ بە چل ساڵ دەڵێت: (پەروەردگارا کۆمەکی و یارمەتیم بدە تا بە تەواوی سوپاسگوزاری ئەو ناز و نیعمەتانە بم کە ڕشتووتە بەسەر خۆم و دایک و باوکمدا، وە یارمەتیم بدە تا ئەو کردەوە چاکانە ئەنجام بدەم کە تۆ پێی ڕازیت، داواکاریشم نەوەکانم چاک و چاکەکاربن، لەڕاستیدا من پەشیمانم لە گوناھەكانم وە بە دڵ گەڕاومەتەوە بۆ لای تۆ ، وە لە ئەوانەم کە گوێڕایەڵی فەرمانەکانت دەبم، و لە ڕیزی مسوڵمانان وئیماندارانم)

ئەوانە ئەو کەسانەن کە جوانترین و چاکترین کردەوەیان لێ وەرئەگرین، وە چاوپۆشی دەکەین لە گوناھ و ھەڵەکانیان وە دەیانخەینە ناو بەھەشتەوە، بەپێی ئەو گفتە ڕاستەی لە دونیادا گفتیان پێ ئەدرا ؛ بێگومان دێتەی دی.

ئەو کەسەی کە بە باوک و دایکی خۆی ئەوت: ھاوار لە عەقڵی ئێوە! باشە ئێوە بەچی ھەڕەشەم لێدەکەن! بڕواتان وایە دوای مردنم لە گۆڕ بھێنرێمە دەرەوە و زیندوو بکرێمەوە؟ لەکاتێکدا چەندین سەدە لە پێش منەوە خەڵک مردوون و کەسیان زیندوو نەبووەتەوە، باوک و دایکیشی بەپەرۆشەوە نزا دەکەن و لە (اللە تعالی) دەپاڕێنەوە کە بیخاتە سەر ڕێی ڕاست پێی دەڵێن: ھاوار و تیاچوون بۆ تۆ، باوەڕ بھێنە بە زیندووبونەوە، چاک بزانە کە بەڵێنی (اللە تعالی) بە ھاتنی ڕۆژی قیامەت بەڵێنێکی تەواو ڕاستە و دێتە دی، ئینجا کوڕەکە وەڵامی دانەوە و وتی: ئەمەی ئێوە دەیڵێن دەربارەی زیندوو بوونەوە تەنھا درۆ و دەلەسەی پێشینان زیاتر ھیچ شتێکی دیکە نییە! وە بە ھیچ شێوەیەک پشت ڕاست نەکراوەتەوە لە لایەن (اللە تعالی)وە.

ئەوانەی ئەو بڕیارەی (اللە تعالی) دەیانگرێتەوە بە ئازاردانیان، لەگەڵ بێباوەڕانی ئادەمیزاد و جنۆکەدا، (کەپێش ئەمان مردوون) لەڕاستیدا ھەر ھەموویان زەرەرمەندن، چونکە خۆیان وخێزانەکانیان دۆڕاند ودەچنە نێو دۆزەخەوە.

جا سەرەنجام بۆ ھەر دەستەیەک لە ئیمانداران یان لە بێباوەڕەکان پلەی تایبەتیان بۆ دیاری کراوە، پاداشتی باوەڕداران لە بەھەشتدا پلەی بەرز و سەربەرزییە، وە سزای بێباوەڕان لە دۆزەخدا پلەی نزمی و سەرشۆڕییە، ئەوە پاداشتی کردەوەکانیانە لەلایەن (اللە تعالی)وە، کەس ستەمی لێناکرێت لە ڕۆژی قیامەتدا، بە کەم کردنەوەی چاکەی چاکەکاران، یان زیادکردنی تاوانی تاوانباران.

ڕۆژێک دێت ئەوانەی باوەڕیان بە (اللە تعالی) و پێغەمبەرەکانی نەبووە بەرەو دۆزەخ ڕاپێچ دەکرێن و بە لۆمە و ھەڕەشەوە پێیان دەوترێت: ئێوە خۆشی و ڕابواردنی خۆتان لە دونیادا بینی و بەکەیف سەفاوە ژیانتان بردە سەر، ئەمڕۆ نۆرەی ئەوەیە کە سزای خەجاڵەتی و ڕیسوایی بدرێنەوە، بەھۆی ئەوەی لە ژیانی دونیادا لوتبەرز بوون و بەناھەق خۆتان بە گەورە دەزانی و بێباوەڕ و یاخی بوون و فەرمانەکانی (اللە تعالی)تان جێبەجێ نەدەکرد.

- ئەی پێغەمبەر - (صلی اللە علیە وسلم) باسی براکەی قەومی (عاد) کە،(ھود) پێغەمبەرە (علیه السلام) بکە بۆ قەومەکەت، کە قەومەکەی لە ناوچەی (ئەحقاف) لە دورگەی عەرەبی نیشتەجێ بوون، قەومەکەی ئاگادارکردەوە سەبارەت بە ھاتنی سزایەکی سەخت لەلایەن (اللە تعالی)وە، پێش ھود و پاش ھودیش چەند پێغەمبەرێک قەومەکەیان ئاگادارکردبووەوە، ھەر ھەموویان بە قەومەکانیان دەوت: خەڵکینە جگە لە (اللە تعالی) کەسی تر مەپەرستن و مەیکەن بە ھاوەڵی، دەترسم توشی سزا و ئازارێکی زۆر ببن لە ڕۆژێکی سامناکدا کە ڕۆژی قیامەتە.

ئەوان لە وەڵامدا وتیان: ئایا تۆ ھاتوویت بۆ ئەوەی لە بەندایەتیمان بۆ خواکانمان (بتەکانمان) دوورمان بخەیتەوە و لامانبدەیت لەپەرستنیان؟؟ ناتوانیت ئەو کارە بکەیت، باشە ئەگەر تۆ ڕاستگۆیت ئەو سزایەی کە دەیڵێیت بیھێنە.

ھودیش پێی وتن: زانینی کاتی ھاتنی ئەو سزایە تەنھا (اللە تعالی) دەزانێت، ومن هیچ زانستێکم سەبارەتی نیە، وە من ئەوەتان پێ ڕادەگەیەنم کە من بەرپرسم لە گەیاندنی، بەڵام بەداخەوە ھەرچی سەرنج دەدەم ئێوە لە قەوم و کەسانێکی نەفامن، وە نازانن چ شتێک سوودی بۆتان هەیە بۆیە وازی لێدەهێنن، وە نازانن چی شتێک زەرەری ھەیە بۆتان بۆیە دەیکەن.

کاتێک ئەو سزایەیان بۆ ھات کە (پەلەیان بوو لە ھاتنی) وەک پەڵە ھەورێک ڕووی کردۆتە دۆڵ و شێو و ناوچەکەیان، وتیان: ئەم ھەورە بارانی پێیە بۆمان، (ھود) پێغەمبەر (علیه السلام) پێی وتن : نەخێر خەیاڵتان خاوە، ھیچی وەھا نییە کە ئێوە بیرتان لێدەکردەوە، ئەوە ھەورێک نییە ھاتبێ بارانتان بۆ ببارێنێ ، بەڵکو ئەوە ئەو کارەسات و نەھامەتیەیە کە پەلەتان بوو لە ھاتنی، بایەکە سزایەکی سەختی بەدەمەوەیە بۆتان.

بەسەر ھەر شتێکدا ھەڵبکا بە فەرمانی (اللە تعالی) وێرانی دەکات، ھات بەسەریانا و تەفروتونای کردن، وایان لێھات لە خانوەکانیان بەولاوە ھیچیان بەرچاوی کەس نەئەکەوت، ئێمە سزای تاوانباران بەم جۆرە ئەدەینەوە، ئەوانەی بەردەوامن لە کوفر و سەرپێچی (اللە تعالی) دا.

بەڕاستی بە شێوەیەک قەومی ھودمان جێگیر و دەسەڵاتدار کردبوو، کە ئێوەمان بەو شێوەیە جێگیر و دەسەڵاتدار نەکردووە، گوێچکە و چاو و دڵمان دابونێ پێیان ببیستن و ببینن و بیربکەنەوە و تێبگەن، کەچی نە گوێیان و نە چاویان و نە دڵیان ھیچ سوودیان نەبوو بۆیان، ئەمانە نەبنە هۆی ئەوەى لە سزای (الله تعالى) ڕزگاریان بکات، چونکە ئەوان کافر بوون ونکۆڵیان دەکرد لە ئایەتەکانی (اللە تعالی)، ئەو شتەی کە (ھود) پێغەمبەر (سەلامی خوای لێ بێت) ئاگاداری لێی دەکردنەوە و ئەوان گاڵتەیان پێدەکرد، کە سزای (اللە تعالی) بوو، ھات بۆیان و لەناوی بردن.

- ئەی خەڵکی مەککە- بەڕاستی ئێمە شار و شارۆچکە و دێھاتەکانی دەوروبەری ئێوەمان لەناو برد، ھەر یەکە لە عاد و سەمود و قەومی لوط و قەومی مەدیەن، وە چەندین نیشانە وبەڵگەمان پێ پیشان دان، بەڵکو لە بێباوەڕی وتاوان وڕەوشتە خراپەکان پەشیمان ببنەوە و بگەڕێنەوە بۆ لای (اللە تعالی).

كەوایە ئەو بتانەی ئەو کافرانە جگە لە (اللە تعالی) کردبوونیان بە خوای خۆیان، دەیانپەرستن و قوربانیان بۆ دەکردن، بەمەبەستی نزیکبوونە لە (اللە تعالی) ؟! بۆ یارمەتیان نەدان و بەفریایان نەگەیشتن؟ بەڵکو ون بوون لێیان، ئەوەش درۆ و بوهتانەکەیان بوو، کە باوەڕیان وا بوو ئەو بتانە سوودیان پێدەگەیەنن و تکاکاریان دەبن لە لای (اللە تعالی).

- ئەی پێغەمبەر - (صلی اللە علیە وسلم) باسی ئەوەیان بۆ بکە کە ئێمە چەند جنۆکەیەکمان نارد بۆ لات،تا گوێ لە قورئان خوێندنەوەت بگرن، کاتێک ئامادە بوون، ھاتن بەیەکتریان وت: بێدەنگ بن هەتاوەکو بتوانین بەجوانى گوێی بۆ ڕابگرن، ئینجا کە خوێندنەوەکە تەواو بوو، گەڕانەوە بۆ ناو قەومەکەی خۆیان بۆئەوەى مسوڵمان بن وئیمان بهێنن و هەروەها ئاگاداریان بکەنەوە لەسزای خواى گەورە ئەگەر باوەڕیان بەم قورئانە نەبێت.

جنۆکە باوەڕدارەکان لە نێو قەومەکەیاندا بانگەوازیان کرد و وتیان: خزمینە، بەڕاستی ئێمە گوێ بیستی کتێبێک بوین کە دوای کتێبەکەی (موسا) نازڵ کراوە لە لایەن (اللە تعالی)وە ، سەلمێنەر و بەڕاستدانەری کتێبەکانی پێش خۆیەتی و ھیدایەت و ڕێنمونی بەخشە بۆ لای حەق و حەقیقەت و ڕاستی، ھەروەھا بۆ ڕێگە و ڕێباز و بەرنامەیەکی ڕاست و دروست، کە ڕێبازی ئیسلامە.

ئەی خێڵەکەی خۆمان! بەدەم بانگەوازی (موحەممەد) پێغەمبەرەوە (صلی اللە علیە وسلم) بڕۆن و ئیمانی پێ بھێنن، (کە بانگتان دەکات بۆ ھەق و ڕاستی)، خواى گەورە لە گوناھەکانتان خۆش دەبێ و لە سزایەکی پڕ ئێش و ئازار پەناتان بدا کە چاوەڕێتانە ئەگەر وەڵامی بانگەوازەکەی نەدەنەوە و باوەڕی پێنەھێنن و بەڕاستی نەزانن کە نێردراوە لەلایەن (اللە تعالی) وە.

ھەر کەسێک بەدەم بانگەوازی (موحەممەد) پێغەمبەرەوە (صلی اللە علیە وسلم) نەچێ و وەڵامی نەداتەوە لەوەى بانگەوازى بۆ دەکات ئەوا ناتوانێت لەم سەر زەویەدا لە دەسەڵاتی (اللە تعالی) خۆی دەرباز بکات و کەسیش شک نابا دەربازی بکات وپەنای بدات (تا ڕزگاری بکات لەئاگری جەهەنەم) جگە لە (اللە تعالی)، ئەوانەی کە وەڵامی بانگەوازی (اللە تعالی) نادەنەوە لە گومڕاییەکی ئاشکرا و دیاردان.

ئایا ئەوانە کە (بت پەرست و موشریکن و باوەڕیان بە ڕۆژی دوایی نییە) و بیریان نەکردۆتەوە و سەرنجیان نەداوە لەوەی کە (اللە تعالی) ئاسمانەکان و زەوی (بە گەورەیی و فراوانیشیانەوە) بەدیھێناوە و ھیچ ماندووش نەبووە لە بەدیھێنانیان، مەگەر توانای نییە مردووەکان زیندوو بکاتەوە بۆ لێپرسینەوە و پاداشت؟! بەڵێ بێگومان ئەو زاتە پاک و بێگەردە و دەسەڵاتی ھەیە کە زیندوویان بکاتەوە و دەسەڵاتی بەسەر ھەموو شتێکدا ھەیە!!

ڕۆژێک دێت دۆزەخ نیشانی ئەوانە دەدرێت کە کافرن و باوەڕیان بە (اللە تعالی) و پێغەمبەرەکەی نەبوو (پێش ئەوەی بخرێنە ناوی) پێیان دەوترێت: ئایا ئەمەی کە دەیبینن (سزای دۆزەخ) ھەق و ھەقیقەت و ڕاستەقینەیە؟! یا درۆ و خەیاڵە؟ وەک ئەوەی ئێوە لە دونیادا دەتانوت؟! ھەموویان دەڵێن: بەڵێ سوێند بە (اللە تعالی) هەق وڕاستە. وەڵام دەدرێنەوە و پێیان دەوترێت: دەی کەواتە سزا و ئازار بچێژن بەھۆی ئەوەی کە جاران ڕێبازی کوفر و بێدینی و بتپ ەرستەکانتان دەگرتەبەر.

کەواتە - ئەی پێغەمبەر - (صلی اللە علیە وسلم) دان بەخۆدا بگرە و خۆڕاگربە لەسەر ئازاری ئەم کافرانە، وەک چۆن پێغەمبەرە ئولولعەزمەکان -خاوەن ورەی زۆر بەرز وزۆر ئارامگر لەسەر پەیامەکەیان- (نوح و ئیبراھیم و موسا و عیسا) (سەلامی خوایان لێ بێت) خۆیان ڕاگرت و پەلەی ھاتنی سزای (اللە تعالی) یان بۆ مەکە، بێگومان ئەو سزایە سەرەنجام ھەر دێتە سەریان، ئەو ڕۆژەی کە ئەو پەپەیمانەى پێیان دراوە بێتە سەریان بەچاوی خۆیان ئەیبینن، لەبەر ناڕەحەتی و سەختی ئەو سزایە وا ئەزانن تەنھا سەعاتێک لە ڕۆژیان پێچووە لەژیانی دونیادا، ھەر بۆیە ئەم قورئانەی کە نێردراوە بۆ (موحەممەد) پێغەمبەر (صلی اللە علیە وسلم) پەیامێکی ڕاگەیاندنی بەھێزە بۆ مرۆڤـ و جنۆکەکان، جا ئیتر ئەو کاتە جگە لە کۆمەڵی تاوانباران کەس ڕیسوا و خەسارۆمەند نابێت کە لەڕێگای ڕاست دەرچوون بەهۆی کوفر وتاوانەکانیان.