Azeri Mokhtasar — Fatiha 1:1 – Nisa' 4:176

Quranı oxumağa Uca Allahın adını zikr etməklə Ondan yardım və xeyir-bərəkət umaraq başlayıram. Bismilləh ər-Rəhman ər-Rəhim sözü özündə Allahın üç gözəl adını ehtiva etmişdir. Bu adlar: 1- «Allah» yəni: İbadətə haqqlı olan. Bu ad Uca Allahın yalnız Ona məxsus olan adıdır və Allah Subhənəhudan başqası bu ad ilə adlanmaz. 2- «ər-Rəhman» yəni: Allah geniş rəhmət sahibidir və Allah hər bir zaman rəhimlidir. 3- «ər-Rəhim» yəni: Allahın rəhməti qullarına yetişər və Allah mömin qulları ilə yanaşı yaratdıqlarından istədiyinə rəhməti ilə mərhəmət edir.

Allah hər bir şeyin Rəbbi, xaliqi və idarə edicisi olduğu üçün, uca və kamil sifətlərinə aid olan həmd sənaların hər bir növü başqasına deyil, yalnız Ona məxsusdur. Ayədə zikr edilən «aləmun» yəni, «aləmlər», sözü ərəbcə «aləm» sözünün cəm formasıdır. Kainatda Uca Allahdan başqa olan hər bir şey aləmdir.

Əvvəlki ayədə qeyd edilən Allaha tərifdən sonda, Uca Allaha həmd sənadır.

Uca Allahı qiyamət gününün hər bir şeyinə sahib olması ilə tərif etməkdir. Şan-şöhrət yalnız Ona məxsusdur, çünki O gün heç kəs heç kəsə fayda verə bilməz. "Yovmud-din" yəni, Haqq-hesab və cəza (qiyamət) gününün sahibi.

İbadət və itaətin bütün növlərini yalnız tək Sənə edir, başqasını Sənə şərik qoşmur və hər bir işimizdə tək Səndən yardım diləyirik. Çünki bütün xeyirlər Sənin əlindədir və Səndən başqa yardım edən yoxdur.

Bizi doğru (düz) yola yönəlt, bizə bu yolla getməyi, bu yolda sabit olmağı müvəffəq et və hidayəitimizi artır. Ayədə deyilən "əs-Sirat əl-mustəqim" sözü heç bir əyriliyi olmayan açıq-aydın yol mənasını bildirir. Bu yol Allahın Muhammədi (sallallahu aleyhi və səlləm) göndərdiyi İslam yoldur.

Bizi hidayət neməti bəxş etdiyin Peyğəmbərlər, Siddqlər, Şəhidlər və Saleh qulların yoluna yönəlt. Onlar necə də gözəl yoldaşlardır! Yəhudilər kimi haqqı bilib ondan üz çevirərək qəzəbə düçar olmuşların və nasranilər kimi haqqı araşdırmaqdan üz çevrən azğınların yoluna yönəltmə.

Əlif. Ləm. Mim. Qurani Kərimin bəzi surələri ərəb əlifbasının hərflərilə başlayır. Bu həriflər (əlif, bə tə və s.) hərf olaraq tək yazıldıqda özlüyündə məna daşımasa da Qurani Kərimdə hikmətsiz heç bir şeyin olmadığı üçün belə ayələrin hikməti və mənası vardır. Belə ayələrin ən əhəmiyyətli hikmətlərindən biri də: Allahın onları bildikləri və danışdıqları hərflərdən ibarət olan Quran ilə hədələməsidir (meydan oxumasıdır). Elə buna görə də bu surədə olduğu kimi, Uca Allah çox vaxt belə ayələrdən sonra Qurani Kərim haqqında danışmışdır.

Bu əzəmətli Quranın Allah tərəfindən nazil olmasında, həmçinin, söz və mənalarında heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Bu Quran Allahın kəlamıdır və müttəqillərə Allaha aparan doğru yolu göstərir.

O kəslər ki, qeybə inanırlar.Qeyb Allah və Rəsulunun xəbər verdiyi qiyamət günü xəbərləri kimi hissiyat orqanları ilə dərk edilməsi mümkün olmayıb gizli qalan xəbərlərdir. Məhz bu kimsələr, Allahın şəriətinə müvafiq, namazlarının bütün şərtlərini, ərkanlarını, vaciblərini və sünnələrini yerinə yetirərək əda edən kimsələrdır. Məhz bu kimsələr, Allahdan əcr diləyərək, Allahın onlara bəxş etdiyi ruzilərdən fəqirlərə, yoxsullara verilməsi vacib olan zəkat və əlavə olaraq sədəqə verib, mallarını Allah yolunda xərcləyən kimsələrdır. Ey Peyğəmbər! Məhz bu kimsələr aranızda heç bir fərq qoymadan sənə və səndən əvvəlki Peyğəmbərlərə (onlara Allahın salamı olsun) nazil olan vəhyə iman gətirən kimsələrdır. Məhz bu kimsələr qiyamət gününə və o gündə olacaq savaba və əzaba yəqinliklə iman edənlərdir.

O kəslər ki, qeybə inanırlar.Qeyb Allah və Rəsulunun xəbər verdiyi qiyamət günü xəbərləri kimi hissiyat orqanları ilə dərk edilməsi mümkün olmayıb gizli qalan xəbərlərdir. Məhz bu kimsələr, Allahın şəriətinə müvafiq, namazlarının bütün şərtlərini, ərkanlarını, vaciblərini və sünnələrini yerinə yetirərək əda edən kimsələrdır. Məhz bu kimsələr, Allahdan əcr diləyərək, Allahın onlara bəxş etdiyi ruzilərdən fəqirlərə, yoxsullara verilməsi vacib olan zəkat və əlavə olaraq sədəqə verib, mallarını Allah yolunda xərcləyən kimsələrdır. Ey Peyğəmbər! Məhz bu kimsələr aranızda heç bir fərq qoymadan sənə və səndən əvvəlki Peyğəmbərlərə (onlara Allahın salamı olsun) nazil olan vəhyə iman gətirən kimsələrdır. Məhz bu kimsələr qiyamət gününə və o gündə olacaq savaba və əzaba yəqinliklə iman edənlərdir.

Bu qisim insanlar, doğru yolda sabitqədəm olduqları üçün bu sifətlərlə vəsf olunublar. Belə insanlar ümüd etdiklərinə çatdıqları və qorxduqları şeylərdən isə əmin olduqları üçün, dünya və axirətdə nicat tapanlardır (xeyrə qovuşanlardır).

İman gətirməyəcəklərinə dair barələrində Allahın sözünün həqiqət olduğu kimsələr öz azğınlıqlarına və inadkarlıqlarına davam edirlər. Onları qorxutsan da, qorxutmasan da eynidir.

Onların qəlbləri xarab olduğu üçün Allah onların qəlblərini və qulaqlarını möhürləmiş, gözlərinə də pərdə çəkmişdir. Elə buna görə də onlar açıq-aydın haqqı eşitməz, görməz və qəbul etməzlər. Belə insanlar üçün axirətdə böyük bir əzab vardır.

İnsanlardan canlarının və mallarının qorxusundan özlərinin mömin olduqlarını idda edənlər vardır. Lakin onlar qəlbən kafirdirlər.

Onlar cahilliklərindən dolayı qəlblərindəki küfrü gizlədib özlərini mömin kimi göstərərməklə Allahı və möminləri aldatdıqlarını güman edirlər. Lakin onlar (yalnız özlərini aldatdıqlarını) dərk etmirlər. Çünki, Uca Allah, gizlini və aşkarı biləndir və artıq möminlərə münafiqlərin sifətlərini və onların əhvalını bildirmişdir.

Buna səbəb qəlblərindəki şəkk-şübhənin olmasıdır. Allah onların şəkk-şübhələrini daha da artırdı. Çünki cəza əməlin növündən olur. Onlar Allahı, Peyğəmbəri Muhəmmədi (ona Allahın salavatı və salamı olsun) və möminləri yalan saydıqlarına görə onlara cəhənnəmin ən alt təbəqəsində şiddətli bir əzaba vardır.

Onları yer üzündə küfür, günahlar və s. pis işlər görərək fəsad törətməkdən çəkindirdikdə onlar özlərinin saleh və başqalarını islah edən insanlar olduqlarını idda edərlər.

Həqiqətdə isə onlar fəsad əhlidirlər, lakin onlar bunu və etdikləri əməllərin fəsad olduğunu anlamazlar.

Onlara, Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) əshabələri iman etdikləri kimi sizdə iman edin, əmri edildiyi zaman, onlar istehza və təkəbbürlüklə, “Biz ağılı zəyif insanların iman etdikləri kimi imanmı edək?" deyərlər. Əslində onlar səfehlərdir, lakin bundan cahildilər.

Onlar möminlərlə görüşdükdə onlardən qorxduqları üçün “sizin iman etdiyinzi biz də təsdiqləyirik” deyərlər. Lakin möminlərdən aralanıb öz başçılarının yanına qayltdıqda isə, başçılarına, onlar ilə birgə olduqlarını bildirmək üçün “Biz sizinlə birgəyik, lakin biz möminlərə isteza etmək üçün zahirdə onlar ilə müvafiq oluruq” deyərlər.

Münafiqlərin möminlərə istehza etmələrinin cəzası olaraq Allah da onlara estehza edər. Elə buna görə də münafiqlər ilə dünyada musəlman kimi rəftar edilir. Amma axirətdə onlara dünyada ikən etdikləri küfür və nifaqa görə əzab veriləcəkdir. Allah həmçinin, münafiqlərin zəlalət və azğınlıqlarını artırmaq və onların heyrət və çaşqınlıq içərisndə qalmaları üçün bu dünyada əzablarını gecikdirər.

O sifətləri özlərində əks etdirən münafiqlər, imanı küfrə dəyişmişlər. Onlar, Allaha iman gətirmədiklərinə görə ticarətləri qazanc gətirmədi və (özləri də) haqq yola yönəlmədilər.

Uca Allah münafiqlər üçün biri od digəri isə su ilə olan iki imisalı çəkir: Od ilə olan misalə: İşıqlanmaq üçün tonqal qalayan, tonqal alovlandığı zaman, onların ətrafı işıqlı olacaqını zənn edən elə bu zaman tonqalın işığı sönən, qaranlıq və tüstü içində qalıb, heç bir şey görməyən və yolunu tapmayanların misalına bənzəyir.

Onlar kardırlar, haqqı eşedib qəbul etməzlər, laldırlar haqqı deyə bilməz və onu görə bilməzlər, elə buna görə də zəlalətdən çıxıb haqqa dönməzlər.

Onların su misalı isə, başının üstünü gurultulu şimşək və leysan yağışı ilə dolu qara buludlar almış bir qövmün leysan və ildırımın vurub öldürməsi qorxusundan barmaqlarını qulaqlarına tıxamalarına bənzəyir. Halbuki Allah, kafirləri Öz elmi, qüdrəti ilə ehtiva etmişdir, Onun əlindən əsla qaçıb qurtara bilməzlər. Bu, Allah üçün heç də çətin deyildir.

İldırım işığının parlaqlığından və ətrafı bürüməsindən az qalır ki, onların gözləri kor olsun. Hər dəfə ildırım onların yolunu işıqlıandırdıqda onlar gedər, ildırımın işığı söndükdə isə zülmətlər içərsində qalıb, heç bir hərəkət edə bilməzlər. Əgər Allah istəsəydi, yenilməz qüvvəti ilə onların haqdan üz çevirdiklərinə görə gözlərini kor, qulaqlarıni da kar edər və onlar heç bir zaman görməz və eşitməzlər. Bu misalda yağış, Qurani Kərimin misalındadır. İldırım isə, Qurani Kərimdə olan qadağaların misalıdır. Şimşək işığının misalı isə, onlara Qurandan bəzi vaxtlar da haqqın bəyan olmasıdır. İldırımdan qorxub barmaqlarını qulaqlarına tıxamalarının misalı isə, onların haqqdan üz çevirib onu qəbul etməmələridir. Münafiqlər ilə bu iki misal sahibinin arasında olan oxşarlıq isə, Qurani Kərimdən öyüd nəsihət alıb bəhrələnməməsidir. Od misalında tonqal qalayanlara, yalnız zülmət və tüstü qaldığı kimi, su misalnda da üzərlərinə leysan yağan insanlar, ildırım və şimşəkdən qorxu və narahatçılıqdan başqa bir şey əldə edə bilmədilər. Eyni ilə də münafiqlər, İslamdan şiddət və sərtlikdən başqa bir şey görməzlər.

Ey insanlar! Sizi və sizdən əvvəlki ümmətləri yaradan tək Rəbbinizə ibadət edin. Onun əmirlərinə tabe olub, qadağalarından çəkinin ki, Allahda sizi cəhənnəm əzabından qorusun.

O Allah ki, sizin üçün yer üzünü döşəyib düz etdi, göyü isə yerin üzərində möhkəm bina edilmiş tavan yaratdı, sizə ruzi olsun deyə göydən yağmur endirib, yerdən müxtəlif meyvələr yetişdirən də odur. İndi siz, İzzət və Calal sahibi olan Allahdan başqa heç bir xaliqin olmadığını bildiyiniz halda ona şəriklər qoşmayın!

-Ey insanlar- əgər bəndəmiz Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil etdiyimiz Qurana şəkk-şübhə edirsinizsə, bu zaman biz sizi, qurana yaxud quranın ən qısa surəsinə bənzər bir surə gətirmənizlə hədələyirik. Əgər bu idddanızda doğrusunuzsa, elə isə bacardığınız bütün şahidlərinizi bu işdə köməyə çağırın!

Əgər siz bunu edə bilmirsinizsə -bunu heç bir zaman bacaramayacaqsınız-, o halda əzaba layiq günahkar insanlar və dünyada ibadət etdikləri müxtəlif növ daşlar ilə yanan cəhənnəm əzabından çəkinin. Allah bu cəhənnəmi kafirlər üçün hazırlamışdır.

Yuxarıqa qeyd edilən əzab kafirlərin cəzasıdırsa, elə isə -Ey Peyğəmbər- Allaha iman gətirib yaxşı işlər görən möminlərə, onları sevindirəcək qəsirləri və ağacları altından çaylar axan cənnətlərlə müjdə ver. Onlar cənnətin gözəl meyvələrindən hər dəfə yedikləri zaman, bu meyvələrin həddən artıq dünyadakı meyvələrə oxşadığına görə: “Bu bizim əvvəlcə dünyada yediyimiz meyvələr kimidir” -deyəcəklər. Əslində isə onlar bu meyvələrdən dadmaları üçün bu meyvələr onlara dünyadakı meyvələrinin adları və zahiri görünüşünə oxşar, amma həqiqətdə isə onlara həmən meyvələrin dadı və tamı isə başqa halında təqdim edilmişdir. Möminlər üçün cənnətdə nəfsin və dünya əhlinin sevib xoşlamadığı hər bir şeydən uzaq, pak olan zövcələr də vardır. Onlar orada müvəqqəti dünya nemətlərinin əksi olaraq, daimi nemətlər içərsində əbədi qalacaqlar.

Əlbəttə, Pak və Uca Allah istədiyi hər hansı bir şeyi misal çəkməkdən əsla utanmaz. Allah, ağcaqanadan istər böyük, istərsə də kiçik olan məxluqatlar ilə misal gətirməkdən çəkinməz. İnsanlar belə misalların qarşısında iki qisimdir: Bu misallara iman edənlər və küfür edənlər: İman gətirənlər bu misalların doğruluğunu təsdiq edər və belə misalların, öz Rəbbləri tərəfindən çəkilməsinin bir hikməti olduğunu dərk edərlər. Amma kafirlərə gəldikdə isə onlar, istehza edərək bir-birlərindən: "Allahın, ağcaqanadı, milçəyi, əqrəbi və s. bu kimi həqir məxluqatı misal çəkməsinin səbəbi nədir" -deyə soruşarlar. Bu zaman Allah onlara belə cavab verir ki, Allahın bu misalları çəkməsində, insanlar üçün hidayət, yönləndirmə və imtahanlar vardır. Allah onların bir çoxunu bu misallar haqqında düşünməkdən üz çevirdiklərinə görə azdırmışdır. Çoxları isə bu misalları düşünüb ibrət aldıqlarına görə Allah onlara hidayət bəxş etmişdir. Haqdan yalnız münafiqlər kimi, Allahın itaətindən çıxan, azğınlığa layiq olan insanlar azar.

O kəslər ki, tək Allaha ibadət etmək və əvvəlki elçilərin xəbər verdiyi elçiyə tabe olmaq əhdini bağladıqdan sonra onu pozur, Allahın birləşdirilməsini əmr etdiyi qohumlarla əlaqələri kəsir və günah işlər görməklə yer üzündə fitnə-fəsad törədirlər - məhz belələri dünyada və axirətdəki payları naqis olanlardır!

-Ey kafirlər- sizin işiniz təəccüblüdür! Allahı necə inkar edirsiniz ki, siz öz özünüzdə Onun qüdrətinin əlamətlərinə şahidsiniz. Siz həyatda yox idiniz, O sizi yaratdı və sizə ruh bəxş etdi, sonra O sizi yenidən öldürəcək və sizi yenidən dirildəcəkdir, daha sonra Allah etdiyiniz əməlləri haqq-hesab etmək üçün Onun hüzuruna qaytaracaqdır.

Çayları, ağacları və yer üzündə saysız-hesabsız varlıqların hamısını sizin üçün yaradan tək Allahdır. Siz isə Allahın sizə ram etdiyi bu nemətlərdən faydalanıb, bəhrələnirsiniz. Sonra Allah səmaya ucalaraq onu eyibsiz yeddi qat göy yaratdı. Hər bir şeyi elmi ilə əhatə edəndə Odur.

Uca Allah bu ayədə mələklərə: Yer üzündə, biri-birinə xələf olacaq və orada Allaha itaət edəcək bir bəşər yaradacağını xəbər verdi. Bu an mələklər Rəbblərindən -bilmək üçün- yer üzündə fitnə-fəsad törədən, qan tökən və zülm edən adəm övladının yaratmasının hikmətini soruşaraq dedilər: "Biz Sənə itaət edir, Sənin şəninə həmd sənalar deyir, Səni təzim edir və bundan yorulmuruq" -dedilələr. Bu zaman Allah onların sualına belə cavab verdi: "Onları yaradılışındaki sizin bilmədiyiniz əzəmətli hikməti və yer üzərində xəlifə təyin etməyimin məqsədlərini mən bilirəm" - deyərək cavab verdi.

Uca Allah, Adəmin -Aleyhissəlam- dərəcəsini mələklərə bəyan etmək üçün, canlı və cansız əşyaların adlarının hamısını, sözlərini və mənalarını ona öyrətdi. Sonra həmin şeyləri mələklərə ərz edərək: "Əgər siz, Allah yanında bu məxluqdan daha hörmətli və daha fəzilətli olduğunuzu iddia edirsinizsə, elə isə bunların adlarını Mənə xəbər verin!"- deyə buyurdu.

Onlar öz naqisliklərini və Allahın fəzilət sahibi olduğunu etiraf edərək dedilər: "Ey Rəbbimiz! biz Sənin hökmlərinə və şəriətinə etirtaz etməkdən Səni uca tutur, Sənin bizə ruzi bəxş edib öyrətdiklərindən başqa heç bir şey bilmirik. Həqiqətən Sənə heç bir şey gizli qalmaz, hər şeyi bilən və qüdrətinlə təqdir etdiklərində və şəriətində hər bir şeyi öz yerinə qoyan hikmət sahibisən".

Bu zama Uca Allah Adəmə: "Bu əşyaların adlarını onlara xəbər ver"- dedi. Adəm onlara həmən əşyaların adlarını, Allahın ona öyrətdiyi kimi xəbər verdikdə, Allah mələklərə: "Mən sizə, göylərdə və yerdə gizli qalan, aşkara çıxartdığınızı və gizli saxladığınızı bildiyimi söyləmədimmi?" -buyurdu.

Uca Allah bu ayədə, bir zaman Allahın, mələklərə, hörmət və ehtiram mənasında Adəmə səcdə etmələrini əmr etdiyini bəyan edir. Cinlərdən olan iblisdən başqa mələklər bütünlüklə Allahın əmrinə tələsərək səcdə etdilər. İblis isə Allahın səcdə əmrinə etiraz, Adəmə isə təkəbbürlük edərək Uca Allaha küfür edənlərdən oldu.

Biz Adəmə dedik: "Ey Adəm, sən zövcən Həvva ilə Cənnət sakini olun. Hər ikiniz də Cənnətdə istədiyiniz yerdə oradakı meyvələrdən heç bir maneə olmadan istədiyiniz qədər bol-bol afiyətlə yeyin. Yalnız sizə yaxınlaşmağı qadağan etdiyim bu ağaca yaxın gəlməyin, yoxsa siz əmrimə asi olmaqla özünüzə zülm edənlərdən olarsınız".

Lakin Şeytan Adəm və Həvvaya vəsvəsə verərək Allahın qadağan etdiyi ağacdan yeməyə sövq etdirdi və bunula onları azdırıb günaha saldı. Bunun cəzası olaraq Allah onları nemətlər içində olduqları cənnətdən uzaqlaşdırdı. Allah Adəmə, Həvvaya və Şeytana: "Bir-birinizə düşmən kəsilərək yerə enin, orada sizin üçün ömrünüzün sonuna qədər və qiyamət qopanadək sığınacaq, yaşayış və dolanacaq vardır", -dedik.

Nəhayət Adəm, Rəbbinin ona ilham edib öyrətdiyi, Qurani kərimin bu ayəsində deyilən: (Adəm və Həvva: "Ey Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizi bağışlamasan, rəhm etməsən, biz, şübhəsiz ki, ziyana uğrayanlardan olarıq!" – dedilər) [Əl-Əraf surəsi: 23] kəlmələri ilə Allaha dua etdi. Allah da onun tövbəsini qəbul edib günahını bağışladı. Həqiqətən Pak olan Allah qullarının tövbəsini qəbul edən və qullarına qarşı mərhəmətlidir.

Biz onlara dedik: "Hamınız Cənnətdən yer üzünə enin! Əgər sizə elçilərim vasitəsilə hidayət gəldikdə ona tabe olub göndərdiyim elçilərə iman etsəniz axirətdə sizə heç bir qorxu olmaz və dünyada əldə edə bilmədiyiniz dünya nemətlərinə görə hüzünlü olmazsınız.

Amma kafir olub ayələrimizi təkzib edənlər Cəhənnəm əhlidirlər və onlar oradan heç vaxt çıxmayacaqlar.

Ey Allah peyğəmbəri Yəqubun oğulları! Allahın sizə bəxş etdiyim bol-bol nemətləri xatırlayın və bu nemətlərə şükür edin. Mənə və rəsullarıma iman edib şəriətimə əməl etməklə Mənim sizə olan əhdimi yerinə yetirin. Əgər siz buna vəfalı olarsınızsa Mən də sizə vəd verdiyim: dünyada ikən xoş həyat və axirət də isə yaxşı müxafat verəcəyim əhdimi yerinə yetirərəm. Siz yalnız məndən qorxun və sizinlə olan əhdimi pozmayın.

Mühəmmədə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) nazil etdiyim Qurana iman edin. Beləki o, Allahın tövhidi və Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərliyi barəsində Tövratın təhrif edimədən öncəki xəbərlərinə müvafiqdir. Quranı inkar edənlərin ən birincisi siz olmaqdan çəkinin! Nazil etdiyim ayələri şan-şöhrət və ya rəhbərlik kimi ucuz qiymətə dəyişməyin! Mənim qəzəbimdən və əzabımdan qorxun.

Rəsullarıma nazil etdiyim haqqı iftira yaxdığınız yalanlarla qarışdırmayın. Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) Allahın rəsulu olduğunu bilib və yəqin olduğunuz halda, kitablarınızda Muhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun) barədə gələn haqqı da gizlətməyin.

Namazı ərkanları, vacibləri və sünnələri ilə tam şəkildə qılın. Allahın sizə bəxş etdiyi malların zəkatını çıxarın. Muhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) ümmətindən Allaha ibadət edənlərlə birğə ibadət edin!

Tövratdakı Allahın dininə tabe olmağın və Onun göndərdiyi rəsullarını təsdiq etməyin vacib olması əmrini bildiyiniz halda insanlara iman edib yaxşı işlər görmələrini əmr edir özünüzü isə unudub haqqdan üz çevirməniz necə də çirkin bir işdir. Məğər ağılınızla faydalanmırsınız?!

Siz dini və dünyavi işləriniz üçün səbrlə və namaz qılmaqla Allahdan yardım diləyin. Çünki namaz, sizi Allaha yaxınlaşdırar, sizə kömək edər, sizi qoruyar və sizdən zərəri uzaqlaşdırar. Həqiqətən namaz Rəbbindən qorxan kimsələr istisna çətin və ağırdır.

Çünki onlar qiyamət günü Rəbbinin hüzuna gələcəklərini, Onunla qarşılaşacaqlarını və əməllərinin mükafatını almaq üçün Allaha qayıdacaqlarını yəqinliklə bilirlər.

Ey Allahın peyğəmbəri Yaqubun oğulları! Sizə bəxş etdiyim dini və dünyavi nemətimi yadınıza salın. Sizə peyğəmbərlik və mülk bəxş etməklə sizi sizinlə birgə yaşayan insanlardan üstün etdiyimi xatırlayın.

Allahın əmirlərini yerinə yetirib qadağanlarını tərk etməklə özünüzlə qiyamət əzabı arasında vasitə tutun. Çünki o gün, heç kəs heç kəsə fayda verə bilməz. Allahın izni olmadan, zərərdən qorunmaq və ya fayda vermək üçün heç kəsdən şəfaət qəbul edilməz. Əzabdan qurtarmaq üçün dünya dolusu qızıl fidyə versə belə, yenə də qəbul olunmaz və o gün onların heç bir yardımçısı da olmaz. Əgər o gün heç bir şəfaətçi, fidyə və ya yardımçı Allahın əzabdan qurtarmaq üçün fayda verməyəcəksə elə isə qaçıb can qurtarmağa yer haradadır?!

Ey İsrail oğulları! Sizə müxtəlif növ əzab daddıran Firon tərəfdarlarından xilas etdiyimizi yadınıza salın. Belə ki onlar nəslinizi kəsmək məqsədi ilə, oğlan uşaqlarınızı öldürür, qız uşaqlarını isə böyüyəndə özlərinə xidmətçi olmaları üçün sağ buraxırdılar. Bundan da məqsəd sizi daha da zəlil etmək və alçaltmaq idi. Allahın sizi Firon və onun tərəfdarlarının əzabından xilas etməsi sizdən ötrü Rəbbiniz tərəfindən böyük bir imtahan idi ki, bəlkə, şükür edəsiniz.

Sizə olan nemətlərimizi xatırlayın! Bir zamanlar dənizdən keçməniz üçün onu yarıb quru yol açaraq düşməniniz Firon və tərəfdarlarından sizi xilas etdik. Sonra isə gözünüzün qarşısında düşmənlərinizi siz baxa baxa sulara qərq etdik.

Tövratı nur və hidayət olaraq Musaya vəhy etmək üçün qırx gecəlik vədə nemətimizi də xatırlayın! Amma sizdən bəziləriniz bu müddət ərzində buzova ibadət etdiniz və bu hərəkətinizlə özünüzə zülm edənlərdən oldunuz.

Sonra da tövbə etdiyinizə görə sizi əfv edib cəzalandırmadıq ki, bəlkə şükür əlaməti olaraq Allaha gözəl şəkildə ibadət və itaət edəsiniz.

Xatırlayın ki, sizə olan nemətlərimizdən biri də bəlkə haqqa yönələsiz deyə Musaya (Aleyhis-salam) haqqla-batili, hidayətlə-azğınlığı bir-birindən fərqləndirən Tövratı verməyimiz idi.

Siz buzova tapındığınızdan sonra, Allah sizi bu əməldən tövbə etməyə müvəffəq etməsi nemətini bir daha xatırlayın. Belə ki, Musa (Aleyhis-salam) sizə belə demişdir: "Ey qövmüm, Siz buzovu ilah qəbul edib ona ibadət etməklə özünüzə zülm etdiniz. Buna görə də, sizlərdən buzova ibadət edənləri öldürməklə xaliqinizə və yaradanınıza tövbə edib Ona tərəf qayıdın. Sizin belə tövbə etməniz küfür əməldə israr edib əbədi odda qalmağınızdan daha xeyirlidir". Siz Allahın sizə olan köməyi ilə tövbəniz qəbul olsun deyə özünüzü öldürmək istədiyiniz halda Allah da tövbənizi qəbul etdi. Çünki Allah tövbələri qəbul edən və qullarına rəhimlidir.

Yadınıza salın ki, atalarınız biz zaman Musaya (Aleyhis-salam): "Ya Musa, biz Allahı açıq-aşkar, heç bir manesiz görməyincə, heç vaxt sənə iman gətirməyəcəyik!"-deməyə cürət etmişdilər. Elə bu zaman gözünüz görə-görə sizi ildırım vurub öldürmüşdü.

Bəlkə, Allahın sizə olan bu nemətinə şükür edəsiniz deyə, biz sizi ölümünüzdən sonra yenidən diriltdik.

Səhrada yolunuzu azdığınız zaman sizi günəşin hərarətindən qorumaq üçün üzərinizə bulud göndərməyimiz, sizə bal kimi şirin su yağdırmağımız, həmçinin, sizə ruzi olaraq sümman quşu kimi dadlı əti olan kiçik quş bəxş etməyimiz və sizə: "Ruzi olaraq verdiyimiz halal şeylərdən yeyin!" -deməyimiz də sizə olan nemətlərimizdən idi. Onlar bu nemətlərin müqabilində Allaha asiliklər etmələri isə Allaha bir zərər vermədi, lakin onlar bu əməlləri ilə yalnız savablarının azalması və özlərini əzaba məruz qoymaları ilə özlərinə zülm etdilər.

Allahın sizə olan nemətlərindən bunu da xatırlayın ki, bir zaman sizə: "Beytülməqdisə (Qüdsə) daxil olun. Orada istədiyiniz yerdə, istədiyiniz qədər halal ruzilərdən nuşcanlıqla yeyin için, amma ora daxil olan zaman, Allahdan qorxaraq, rüku halda daxil olun və: "Ey Rəbbimiz bizi bağışla!" -söyləyin ki, duanızı qəbul edək. Biz yaxşı əməl edənlərin mükafatını daha da artıracağıq" -demişdik.

Özlərinə zülm edənlər isə onlara əmr olunan əməli başqa bir əməllə dəyişib onlara deyilən sözü təhrif etdilər. Belə ki, oraya yanları üstə sürünə-sürünə, Uca Allahın əmrinə istehza edərək: "Sünbülün üstündəki buğda" –deyərək daxil oldular. Biz də zalımların Allahın əmrinə müxalif olub şəriətin hüdudlarını aşdıqlarına görə, əməllərinin müqabili olaraq onlara göydən əzab göndərdik.

Siz səhrada olan zaman sizə şiddətli susuzluq baş verdikdə Allahın sizə olan nemətini xatırlayın. Belə ki, Musa (Aleyis-salam) Rəbbinə yalvarıb sizə yağış yağdırmağı istədi. Bu zaman Allah ona əsasını daşa vurmağı əmr etdi. Musa, əsanı daşa vuran kimi daşdan qəbilələrinizin sayı qədər, on iki çeşmə qaynayıb su çıxdı və hər bir çeşmədən su fışqırdı və biz qəbilələr arasında mübahisə olmaması üçün hər bir qəbilənin ona aid olan çeşməsini göstərib sizə belə dedik: "Heç bir zəhmət çəkmədən Allahın sizə bəxş etdiyi ruzidən yeyib için və yer üzündə fitnə-fəsad törətməyin!".

Allahın sizə ruzi olaraq nazil etdiyi manna və bildirçin əti yeməkdən bezib, Rəbbinizin sizə olan nemətinə küfr etdiyinizi xatırlayın. O zaman siz: "Biz hər gün eyni yeməkləri yeməyə səbir edə bilmərik"- deyib, Musadan - Aleyhissəlam - Allaha dua edib sizin üçün yerin bitirdiklərindən – tərəvəzindən, xiyarından, dənli bitkilərindən, mərciməyindən və soğanından çıxartmasını tələb etmişdiniz. Musa - Aleyhissəlam - da sizin tələbinizi inkar edərək belə cavab vermişdi: "Siz manna və bildirçin əti kimi xeyirli olan şeyləri bu cür alçaq şeylərlə dəyişdirirsiniz? Halbuki bu nemətlər sizə heç bir səy göstərmədiyiniz və yorulmadığınız halda gəlir. Elə isə dilədiyiniz kəndə gedib, istədiyiniz şeyləri oranın tarlalarında və bazarlarında tapa bilərsiniz". Onlar öz nəfslərinə tabe olduqlarına və Allahın onlar üçün seçib bəxş etdiyi nemətlərdən təkrar-təkrar üz çevirdiklərinə görə, onlara zəlillik, miskinlik və bədbəxtlik damğası vuruldu. Onlar Allahın dinindən üz çevirib Onun ayələrini inkar etdiklərinə və peyğəmbərlərə haqsız yerə düşmənçilik edib onları öldürdüklərinə görə Allahın qəzəbinə düçar oldular. Bütün bunların səbəbi onların Allaha asi olmaları və Allahın onlar üçün qoyduğu hədləri aşmalarına görə idi.

Həqiqətən bu ümmətdən və həmçinin Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbər göndərilməzdən əvvəlki keçmiş ümmətlərdən iman edən yəhudi, nəsrani və Allaha və axirət gününə iman gətirmiş peyğəmbərlərin bəzi tərəfdarlarından olan sabiilərin mükafatları Rəbbinin yanındadır. Axirət də onları qarşılayacaq şeylərə görə onların nə bir qorxusu olar, nə də ki, dünyada ikən əldə edə bilmədikləri şeylərə görə onlar bir hüzün görərlər.

Bir zaman sizdən Allaha və rasullarına iman gətirəsiniz deyə ağır bir əhd aldığımızı xatırlayın. Sizi əhdə əməl etməməkdən qorxudub çəkindirnək, sizə göndərdiyimiz Tövrata səhlənkar və tənbəlliklə deyil, əksinə, ondan möhkəm tutunmaq, içindəkiləri isə qoruyub (və ya əzbərləyib) tədəbbür etməyiniz üçün dağı başınız üstünə qaldırdıq ki, bəlkə, bunun səbəbi ilə Uca Allahın əzabından çəkinəsiniz.

Siz isə sizdən ağır bir əhd alındıqdan sonra üz döndərib Allaha asi oldunuz. Əgər Allah lütfü ilə sizi bağışlayıb rəhməti ilə tövbənizi qəbul etməsəydi, üz döndərib Allaha asi olduğunuza görə mütləq ziyana uğrayanlardan olardınız.

Şübhəsiz ki, bablarınızın xəbərindən sizin məlumatınız vardır. Belə ki, onlara şənbə günü ov etmək haram edildiyi halda şənbə günündən əvvəl torları suya salıb bazar günü sudan çıxardaraq hiyləgərlik etdilər. Və bununla onlara qoyulan hədləri aşdılar. Allah da onları belə hiyləgərlik edənləri əməllərinin müqabili olaraq mənfur meymunlara çevirdi.

Biz həddi aşan bu kənd sakinlərini qonşu kəndlərdə yaşayanlar və sonradan gələn insanlar üçün ibrət etdik ki, heç kəs bir daha onların etdikləri kimi edib Allahın əzabına düçar olmasın. Biz bunu Allahın əzabından və həmçinin Onun hədlərini aşanlardan intiqam alacağından qorxan müttəqilərdən ötrü nəsihət olsun deyə etdik.

Babalarınızla Musa (Aleyhis-salam) arasında baş vermiş əhvalatı yadınıza salın. Belək ki, Musa Allahın onlara hər hansı bir inək kəsmələrini əmr etdiyini xəbər verdikdə, onlar inək kəsməyə tələsmək əvəzinə, inadkarlıqla: "Sən bizə istehza edirsən" –dedilər. Musa isə cavabında onlara: "Allah adından yalan söyləyib, insanlara istehza etməkdən Allaha sığınıram!"– dedi.

Onlar Musaya dedilər: "Rəbbinə dua et ki, kəsilməsini əmr etdiyi inəyin nə cür inək olduğunu bizə bildirsin!". Musa onlara dedi: "Allah buyurur ki, o, nə qoca, nə də cavan olmayan, lakin bunların ikisinin arasında olan orta yaşlı bir inəkdir. Rəbbinizin əmrini yerinə yetirməyə tələsin!".

Onlar bu mübahisələrinə davam edərək Musaya (Aleyhis-salam) "Rəbbinə dua et ki, onun rəngini də bizə bildirsin!" - deyib işlərini bir az da çətinləşdirdilər. Musa isə cavabında onlara: "Allah onun tünd sarı rəngli və görənləri heyran edən bir inək olduğunu buyurur" –dedi.

Sonra onlar, bir daha bu işi özlərinə çətinləşdirərək Musaya: "Bizim üçün Rəbbinə dua et ki, o inəyin əsl sifətini bizə daha ətraflı bildirsin, çünki Allahın bizdən tələb etdiyi sifətdə olan inəklər çox olduğuna görə biz bu inəkləri bir-birindən ayırd edə bilmirik. -Əgər Allah istəsə- Kəsilməsi tələb olunan inəyi tapıb, kəsəcəyik" –dedilər.

Musa onlara belə dedi: "Allah buyurur ki,o, nə yer şumlamaq, nə də əkin suvarmaq işində işlədilməmiş, eyibsiz-qüsursuz və üzərində sarı rəngdən başda heç bir əlamət olmayan bir inəkdir." Bu zaman onlar: "İndi sən inəyi dəqiq vəsf edən əlamətləri bildirdin!”– dedilər". Onlar mücadilə edib inəyin kəsilməsini özlərinə çətinləşdirdiklərinə görə az qalmışdı ki, inəyi kəsə bilməsinlər.

Yadınıza salın ki, siz o zaman içərinizdən bir nəfəri öldürüb, özünüzü təmizə çıxarmaq məqsəd ilə mübahisə edirdiniz. Hər biriniz özündən qətl ithamını uzaqlaşdırıb başqasını üstünə atır, bu barədə münaqişə ediniz. Halbuki Allah sizin gizlətdiyinizi, günahsız öldürülən o kimsənin qatilini üzə çıxaracaqdır.

Biz sizə dedik: "Əmrimizlə Kəsdiyiniz inəyin bir parçasını ölüyə vurun! Həqiqətən Allah onu dirildəcək və o, qatilinin kim olduğunu sizə xədər verəcəkdir". Beləliklə onlar bunu etdilər və ölü dirilib qatilinin kim olduğunu onlara xəbər verdi. Allah bu ölünü diriltdiyi kimi qiyamət günü bütün ölüləri dirildəcək. Uca Allahın qüdrətinə dəlalət edən açıq-aşkar dəlilləri sizə göstərir ki, bəlkə bunları dərk edib haqqı ilə iman edəsiniz.

Bu təsirli öyüd-nəsihətdən və açıq-aydın möcüzələrdən sonra qəlbləriniz yenə sərtləşib daş kimi hətta daşdan da daha sərt oldu. Qəlbləriniz olduğu bu halından heç vaxt yaxşiya doğru dəyişməz, daşlar isə dəyişər. Həqiqətən, daşlardan eləsi var ki, içərisindən çaylar qaynayıb çıxar. Onlardan eləsi də var ki, yarılar, və içərisindən insanların da heyvanların da bəhrələnə biiləcəyi yerdə axar suyu olan bulaqlar çıxar. Bu daşlardan eləsi də var ki, Allahın qorxusundan dağın ən hündür yerindən yuvarlanıb yerə düşər. Amma sizin qəlbləriniz isə heç də belə deyil. Allah sizin nə etdiklərinizdən, qafil deyildir, əksinə, O, sizin nə etdiklərinizi bilir və etdiyiniz əməllərin mükafatını verəcəkdir.

-Ey möminlər!- Siz yəhudilərin həqiqi halını və onların inadkarlıqlarını bildikdən sonra sizin cağırışınıza cavab verib sizə inanacaqlarına ümidmi edirsiniz? Halbuki onların içərisində olan alimlərindən elə bir camaat vardır ki, tövratda onlara nazil olan Allahın kəlamını dinləyər, onu anlayıb başa düşdükdən sonra isə sözlərini və mənalarını təhrif edirlər. Onlar bunun Allah qatında böyük günah olduğunu bilirdilər.

Yəhudilərin ziddiyyətli və məkrli olmalarına sübutlardan biri də bəzilərinin möminlərlə rastlaşdıqda Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərliyinin və Allahın elçisi olmasının doğruluğunu, bunun Tövratda da öz əksini tapdığını etiraf etmələri, lakin xəlvətdə olduqda bu etiraflarına görə bir-birilərini qınamalarıdır. Çünki peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) həqiqi peyğəmbər olduğunu etiraf etməklərini müsəlmanlar yəhudilərin əleyhinə dəlil gətirəcəklər.

Bu yəhudilər çirkin bir yol tuturlar, sanki onlar gizli saxladıqları və ya üzə çıxardıqları söz və əməlləri Allahın bilməsindən qafildirlər. Allah onların etdiklərini mütləq qullarına göstərib onları rüsvay edəcəkdir.

Yəhudilər içərsində Tövratı üzündən oxumaqdan başqa heçnə bilməyən və onun dəlalət etdiyi mənaları anlamayan bir tayfa da vardır. Onlar yalnız öz böyüklərindən əldə etdikləri yalanlara sahibdirlər. Bununla belə onu, Allahın nazil etdiyi Tövrat olduğunu zənn edirlər.

Haqqı və hidayət yolunu mal-dövlət və rəyasət kimi alçaq dünya malına dəyişməkdən ötrü öz əllərilə yazdıqları kitaba yalandan "Bu, Allah tərəfindəndir!" –deyən kimsələri həlak və şiddətli əzab gözləyir. Öz əllərilə Allah adından yalan yazdıqlarına görə onlara həlak və şiddətli əzab olsun! Bunun vasitəsi ilə qazandıqları mal-dövlət və rəyasətə görə onlara həlak və şiddətli əzab olsun!

Yəhudilər yalandan və qürurlanaraq: "Cəhənnəm odu bizə bir neçə gündən artıq əzab verməz və biz orada bir necə gündən artıq qalmarıq" –deyərlər. Ya Peyğəmbər! Onlara söylə: "Siz Allahdan buna görə möhkəm bir vəd almısınızmı? Əgər həqiqətəndə belədirsə Allah verdiyi əhdə əsla xilaf çıxmaz! Yoxsa siz, yalandan Allaha qarşı bilmədiyinizi söyləyirsiniz?".

Xeyr! Həqiqət heç də onların zənn etdikləri kimi deyildir. Şübhəsiz ki, küfr günahını qazanan və xətaları özlərini hər bir tərəfdən bürüyən kimsələri Allah cəhənnəmə daxil edib orada sakin olmaqla cəzalandırar və əzab verər. Onlar orada əbədi qalacaqlar.

Allaha və rəsuluna iman gətirib yaxşı işlər görənlərin Allah yanında mükafatı isə cənnətə daxil olub, orada sakin olmaqdır. Onlar orada əbədi qalacaqlar.

Ey İsrail oğulları! Bir zaman sizdən möhkəm bir əhd aldığımızı xatırlayın. O zaman, biz sizdən Allahın tək olah olduğunu qəbul edib, Onunla yanaşı başqasına ibadət etməyəcəyinizə, valideyinlərə, yaxın qohumlarınıza, yetimlərə, yoxsullara və ehtiyaclı insanlara yaxşılıq edəcəyinizə, insanlarla kobud və sərt davranmadan onlara xoş söz söyləyəcəyinizə - yaxşı işləri əmr edib, pis işlərdən çəkindirəcəyinizə, namazı sizə əmr etdiyim kimi tam şəkildə qılacağınıza, zəkatı könül xoşluğu ilə ona layiq olan insanlara verəcəyinizə dair əhd almışdıq. Lakin sizdən aldığımız bu əhddən sonra siz onu yerinə yetirməkdən üz çevirdiniz. Sizlərdən yalnız Allahın qoruduğu kimsələr Allaha verdikləri əhdi və möhkəm sözü yerinə yetirdilər.

Xatırlayın ki, bir zaman Biz Tövratda sizdən bir-birinizin qanını tökməyin və bir-birinizi yurdunuzdan çıxarmağın haram olması barədə əhd aldıq. Sonra siz həmin əhd-peymanı etiraf etdib onun doğruluğuna şahid oldunuz.

Bundan sonra siz bu əhd-peymana müxalif olub bir-birinizi öldürürsünüz, özünüzdən olan bir dəstəni, düşmənlərlə əlbir olub onlara düşmənçilik və zülm edərək öz yurdundan çıxarırsınız. Düşmənlər onları əsir tutub yanınıza gətirəndə, fidyə verib onları əsirlikdən azad edirsiniz. Halbuki onları yurdlarından çıxartmaq sizə haram edilmişdi. Yoxsa siz Tövratda əsir azad etmək kimi hökmü vacib olan bir qisim əməllərə iman edib, haqsız yerə qan tökmək və bir-birinizi öz yurdundan çıxarmaq kimi hökmü haram olan digər qismini inkarmı edirsiniz? Sizlərdən bunu edənin cəzası dünya həyatında zəlil və rüsvay olmaq, qiyamət günü isə ən şiddətli əzaba məhkum olmaqdır. Allah sizin etdiklərinizdən qafil deyildir. Əksinə O, sizin nə etdiklərinizi görür və qiyamət günü sizə əməllərinizin müqabilini verəcəkdir.

Onlar fani bir şeyi əbədi qalan şeydən üstün tutaraq, axirəti dünya həyatına dəyişdilər. Buna görə də axirətdə onların nə əzabı yüngülləşər, nə də ki, o gün onlara bir kömək edən tapılar.

Biz Musaya Tövrat verdik. Ondan sonra da bir-birinin ardınca elçilər göndərdik. Biz Məryəm oğlu İsaya da onun doğruluğunu təsdiqləyən - ölüləri diriltmək, anadangəlmə koru və cüzam xəstəliyinə tutulmuş insanları sağaltmaq kimi açıq-aşkar dəlillər bəxş etdik və onu mələk Cəbraillə - Aleyhissəlam - qüvvətləndirdik. Ey İsrail oğulları, məgər hər dəfə sizə Allah tərəfindən göndərilən rəsul nəfsinizə uyğun gəlməyən bir şey gətirdikdə siz haqqa qarşı təkəbbürlük göstərib, özünüzü Allahın rəsullarından üstün hesab etmədinizmi? Onların bir qismini təkzib edib, bir qismini də öldürmədinizmi?!

Yəhudilərin Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) tabe olmamalarının bəhanəsi: "Qəlblərimiz örtülü olduğundan sənin dediklərin qəlbimizə daxil olmur və onu başa düşə bilmirik"– demələri idi. Həqiqət heç də onların dedikləri kimi deyildi. Əksinə, Allah onları, etdikləri küfrlərə görə Öz rəhmətindən qovmuşdur. Buna görə də onlar, Allahın nazil etdiyinin az bir qisminə iman gətirərlər.

Onlara Allah tərəfindən Tövrat və İncildəki səhih ümumi üsullara müvafiq olan Qurani-Kərim göndərildiyi zaman onu qəbul etmədilər. Halbuki Qurani-Kərim nazil edilməzdən əvvəl: "Peyğəmbər göndərildiyi zaman biz ona iman edib tabe olacaq və müşriklərə qələbə çalacağıq" -deyirdilər. Elə ki, Quran və Muhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) onların tanıdığı sifətdə və haqda onların bildiyi kimi gəldikdə ona küfür etdilər. Allahın lənəti Allah və Onun rasuluna küfür edənlərə olsun!.

Allaha və Onun rəsullarına iman etməkdən nəfslərini satıb əvəzində aldıqları şey necə də pisdir! Onlar Muhəmmədə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğımbərlik verilməsinə və Quran göndərilməsinə görə ona həsəd apararaq öz nəfislərinə zülüm edib, Allahın nazil etdiyinə küfür və Onun rəsullarını isə təkzib etdilər. Beləliklə də onlar, həm Muhəmmədə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) küfür etdiklərinə görə həmdə ki, bundan əvvəl Tövratı təhrif etdiklərinə görə Uca Allahın şiddətli qəzəbinə düçar oldular. Kafirlərə, Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərliyinə küfür etdikləri üçün qiyamət günü alçaldıcı bir əzab vardır.

Yahudilərə: "Allah, rəsuluna nazil etdiyi haqqa və dogru yola iman edin!" –deyildikdə, onlar: "Biz öz peyğəmbərlərimizə nazil edilənə iman etmişik" – deyib onun ardınca gələni yəni, Muhəmmədə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) nazill olanı isə inkar edirlər. Halbuki bu Quran, onların yanında Allahdan olana Tövrata müvafiq olan bir həqiqətdir. Əgər onlar, onlara nazil edilənə həqiqətən də iman etmiş olsaydılar bu zaman onlar Qurana iman edərdilər. Ey Peyğəmbər, onlara cavab olaraq de: "Əgər siz, sizə gələn haqqa həqiqətən də iman etmişdinizsə, bəs nə üçün əvvəllər Allahın elçillərini öldürürdünüz?".

Rəsulunuz Musa (Aleyhis-salam) sizə, onun sadiqliyinə dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gətirmişdir. Siz isə Musa Rəbbinin ona təyin etdiyi vaxtda getdikdə onun ardınca buzovu özünüzə ilah edərək ona ibadət etdiniz. Siz tək ibadətə layiq olan Allaha şərik qoşduğunuz üçün özünüzə zülm etdiniz.

Yadınıza salın ki, o zaman Biz sizdən möhkəm bir əhd alaraq Musaya (Aleyhis-salam) tabe olun, onun sizə Allahdan gətirdiklərini qəbul edin dedik. Sizi qorxutmaq üçün Tur dağını başınızın üstünə qaldırdıq və sizə: "Tövratdan verdiyimizdən möhkəm yapışın, oradakı hökmləri dinləyib, qəbul və əməl edin!" –demişdik. Siz isə: "Qulaqlarımıza eşidib, əməllərimizlə asi olduq" –dediniz. Küfrləri üzündən buzova olan ibadət qəlblərini bürümüşdü. Ya Rəsulum! Onlara de: "Əgər iman gətirmisinizsə, imanınızın sizə Allaha küfür etməsini əmr etməsi necə də pisdir!". Çünki həqiqi imanla küfür heç vaxt birgə olmaz.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey Yəhudilər, əgər axirət evində Cənnətə başqa insanlar deyil, yalnız sizin daxil olacağınız iddianızda doğrusunuzsa, elə isə bu dərəcəyə tez bir zamanda çatıb, dünya həyatının sıxıntılarından və qəm-qussəsindən qurtarmaq üçün Allahdan ölüm istəyin!".

Onlar dünyada ikən Allaha küfr etdikləri və elçilərini təkzib edib göndərdiyi kitabları təhrif etdiklərinə görə ölümü əsla istəməzlər. Allah onlardan və qeyrilərindən olan zalımları tanıyandır və hər bir kəsin etdiyi əməlinin müqabilini verəcəkdir!

Ey Peyğəmbər, dünya həyatının nə qədər alçaq və zəlil olmasına rəğmən sən yəhudiləri bütün insanlardan, hətta öldükdən sonra dirilməyə və haqq-hesab gününə inanmayan müşriklərdən belə daha artıq yaşamağa həris görərsən. Yəhudilərin dirilməyə və haqq-hesab gününə inanan kitab əhli olmalarına baxmayaraq onlardan hər biri min il ömür yaşamaq istər. Halbuki ömürləri nə qədər uzun olursa olsun, bu onların heç birini Allahın əzabından uzaqlaşdırmaz. Allah onların nə etdiklərini görən və biləndir. Onların əməllərindən Allaha heç nə gizlin qalmaz və O, hər bir kəsin etdiyi əməlin müqabilini verəcəkdir!.

Ey Peyğəmbər! "Mələklərdən Cəbrail bizim düşmənimizdir" –deyən yəhudilərə söylə: "Kim Cəbrailə düşmənçilik edirsə qoy bilsin ki, Allahın izni ilə Quranı sənin qəlbinə nazil edən, Qurandan əvvəlki Tövrat və İncil kimi İlahi kitabları təsdiqləyici, xeyrə yönəldən və Allahın möminlər üçün müjdə olaraq hazırladığı nemətlərin xəbərini gətirən odur. Kim belə sifət və əməllərə sahib birinə düşmənçilik edərsə o azğın insandır.

Hər kim Allaha, onun mələklərinə və rəsullarına və Allaha yaxın olan iki mələyə: Cəbrailə və Mikailə düşməndirsə, şübhəsiz, Allah da sizdən və sizdən qeyri olan kafirlərə düşməndir. Allah kimə düşmən olarsa o, açıq-aydın zərərə uğramışdır.

Ey Peyğəmbər, Biz sənə peyğəmbərliyinin və vəhyin sadiqliyini təsdiqləyən açıq-aydın dəlillər göndərdik. Belə açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra onları yalnız Allahın dinindən xaric olan kimsələr inkar edərlər.

Yəhudilərin pis halına bir nümunə də hər dəfə onlardan əhd aldıqda onların bir qisminin bu əhdi pozmasıdır. Buna misallardan biri də Tövratda Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərliyinə iman etmələri haqda əhdi pozmalarıdır. Əksinə yəhudilərin çoxu Uca Allahın nazil etdiyinə həqiqi iman etmirlər, çünki həqiqi iman insanı əhdə vəfalı olmağa sövq etdirər.

Tövratdakı vəsflərə müvafiq olmasına baxmayaraq Muhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun) Allah tərəfindən elçi olaraq göndərildikdə onlardan bir dəstə ona arxa çevirib fikir vermədilər. Onların bu halı, Tövratdakı haqq və doğru yoldan faydalanmayan və onunla maraqlanmayan cahil bir kimsənin halına bənzər.

Yəhudilər Allahın dinini tərk edib əvəzində Allahın peyğəmbəri Süleymanın (Əleyhissalam) səltənətinə dair şeytanların uydurduqları yalanlara tabe oldular. Beləki yəhudilər Süleymanın səltənəti sehr vasitəsi ilə əldə etdiyini idda edirdilər. Halbuki, Süleyman yəhudilərin idda etdikləri kimi sehr etməklə kafir olmadı,əksinə şeytanlar İraqın Babil şəhərindəki insanları imtahan etmək üçün göndərdiyimiz Harut və Marut adlı iki mələyə nazil olan sehri insanlara öyrədərək kafir oldular. Halbuki o iki mələk: "Biz insanları imtahan etmək üçün göndərilmişik, sən gəl bu sehr öyrənməklə kafir olma!" – deyib insanları sehir öyrənməkdən çəkindirməzdən əvvəl heç kəsə sehr öyrətmirdilər. Kim bu iki mələyin nəsihətini qəbul etmədisə onlardan sehr, o cümlədən də ər-arvadı ayıran və onların arasında nifaq salan növlərini öyrənirdilər. Lakin sehrbazlar Allahın izni və istəyi olmadan heç kəsə zərər verə bilməzlər. Yəhudilər ancaq özlərinə faydası olmayan zərərli şeyləri öyrənirdilər. Yəhudilər Allahın kitabını sehrlə əvəz edənlərin axirətdə heç bir payı olmadığını yaxşı bilirlər. Onlar sehri Allahın vəhynə və şəriətinə dəyişib nəfslərini satın aldıqları iş necə də pisdir. Əgər onlar özlərinə fayda verən şeyi bilsəydilər belə çirkin və açıq-aydın azğınlıq yoluna cürət etməzdilər.

Əgər yəhudilər Allaha həqiqi iman gətirib Ondan qorxaraq saleh əməllər edər, Ona asi olmaqdan çəkinsəydilər, Allah tərəfindən əldə etdikləri savab onların etdikləri əməldən daha xeyirli olardı. Kaş ki onlar özlərinə fayda verən şeyləri dərk edəydilər.

Uca Allah bu ayədə möminlərə, danışdıqları zaman gözəl sözlər istifadə etməyə yönəldərək deyir: "Ey iman gətirənlər! “Raina” Yəni: “Bizi qoru” və ya “bizə qayğı və ehtiram göstər” sözünü deməyin". Çünki yəhudilər bu sözü təhrif edib peyğəmbərə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) müraciət edirdilər. Amma həqiqətdə isə onlar bu sözlə özündə pis məna daşıyan “ər-Ruunah” yəni: "Bizə çobanlıq et". mənasını qəsd edirdilər. Elə bu səbəbdən də Allah mömminləri peyğəmbərlə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) danışdıqda bu kəlməni istifadə etməkdən qadağan edib onlara isə özündə heç bir pis məna daşmayan “Unzurna” yəni: “Dediyini anlamaq üçün bizi gözlə!” -kəlməsini demələrini əmr etdi. Allaha küfür edənləri ağrıdıcı əzab gözləyir.

Kitab əhli yaxud müşrik olmasından aslı olmayaraq kafirlər sizə Rəbbiniz tərəfindən istər az, istərsə də ki çox heç bir xeyir endirilməsini istəməzlər. Halbuki Allah peyğəmərliyi, vəhyi və imanı Öz mərhəməti ilə istədiyi kimsəyə bəxş edər. Allah böyük lütf sahibidir. İnsanların nail olduğu bütün xeyirlər hamısı Allahdandır. Rəsul göndərilməsi də, kitab nazil etməsi də Onun insanlara olan lütfündəndir.

Uca Allah bu ayədə bəyan edir ki, O, Qurandan hər hansı bir ayənin hökmünü ləğv etdikdə və ya onun ləfzini insanlara unutdurduqda, Uca Allah gec və ya tez ondan daha faydalısını, yaxud ona bənzərini gətirər. Bütün bunlar Allahın elmi və hikməti ilə baş verir. Ey peyğəmbər, axı sən Allahın hər şeyə qadir olmasını, istədiyini etməsini və istədiyi hökmü verməsini bilirsən!

Ey peyğəmbər, axı sən göylərin və yerin hökmranlığının ancaq Allaha məxsus olduğunu, istədiyi hökmü verdiyini, qullarına istədiyini əmr edib istədiyindən də çəkindirdiyini, istədiyi şəriəti iqrar edib və istədiyini isə ləğv etdiyini bilirsən!. Sizin Allahdan başqa işlərinizə kömək edən bir dostunuz və şəri sizdən uzaqlaşdıran bir yardımçınız yoxdur! Əksinə bütün bunlara qadir olan yalnız Allahdır.

Ey möminlər, bundan əvvəl Musanın qövmü Musaya etiraz və inadkarliq edərək: "Allahı bizə açıq-aşkar göstər!" (ən-Nisa: 153) deyib sorğu-suala çəkildiyi kimi siz də Rəsulunuzu sorğu-suala çəkməyin. Bu, sizə yaraşmaz. Kim İmanı küfrə dəyişərsə orta yol olan "siratəl-mustəqim" yolundan azmışdır.

Yəhudi və nəsranilərdən bir çoxu peyğəbərin Allah tərəfindən gəldiyi həqiqət onlara bəlli olduqdan sonra belə, təbiətlərindəki paxıllıq üzündən sizi, iman gətirmiş olduğunuz halda, sizin yenidən bütlərə ibadət etmənizi istərlər. Ey Peyğəmbər, Allahın sizin barədə hökmü gəlincəyə qədər həmin şəxslərin etdikləri əməlləri əfv edin, onların cahil olduğlarına görə onları qınamayın. Artıq bu barədə Allahın əmri və hökmü gəldi. Belə ki, kafir ya İslamı qəbul etmək ya cizyə ödəmək ya da ki, döyüşmək arasında seçim etməlidir. Həqiqətən Allah hər bir şeyə qadirdir. Kafirlər isə Allahı aciz edə bilməzlər.

Namazın rükunlarını, vaciblərini və sünnələrini yerinə yetirərək tam şəkildə qılın. Malınızın zəkatını layiq olan insanlara verin! Ölməzdən əvvəl həyatda ikən, özünüzdən ötrü etdiyiniz hər bir yaxşı əməlin əvəzini qiyamət günü Allah yanında taparsınız. O gün Allah sizə etdiyiniz əməllərin müqabilini verəcəkdir. Həqiqətən, Allah nə etdiklərinizi görür və hər bir kəsi əməlinə görə mükafatlandıracaqdır!

Yəhudi və nasranilərdən olan hər bir tayfa: "Cənnət yalnız onlara aiddir" -dedilər. Yəhudilər: "Cənnətə yalnız yəhudi olan girəcəkdir" -dedilər. Nasranilər də həmçinin: "Cənnətə yalnız nasrani olan girəcəkdir" -dedilər. Bu onların batil xəyallarıdır. Elə isə, ey Peyğəmbər, onlara cavab olaraq belə de: "Əgər həqiqətən də siz bu iddianızda doğrusunuzsa, onda dəlilinizi gətirin!".

Hansı tayfadan olmasından aslı olmayaraq Allaha yönəlib ixlasla etdiyi ibadətdə Peyğəmbərin gətirdiyinə tabe olan hər bir şəxs Cənnətə daxil olacaqdır. Onun savabı da Allaha aiddir. Onların axirətdə qarşılcaqları şeylərə görə heç bir qorxuları olmaz və əldə edə bilmədikləri dünya nemətlərinə görə də qəm-qüssə çəkməzlər. Yuxarıda qeyd edilən vəsflər Muhəmmədin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbər olaraq gəldiyindən sonra yalnız müsəlmanlarda reallaşır.

Yəhudilər: "Nəsranilər düzgün din üzərində deyillər"- dedilər. Nəsranilər də: "Yəhudilər düzgün din üzərində deyillər"- dedilər. Halbuki onların hamısı Allahın onlara nazil etdiyi kitabları oxuyur və orada peyğəmbərlər arasında heç bir fərq qoymadan hamısına iman gətirməyin vacib olmasını bilirlər. Onların bu sözü rəsulların hamısını və onlara nazil edilən kitabları təkzib edən cahil müşriklərin sözünə bənzəyir. Elə buna görə də Qiyamət günü, Allah qullarına xəbər verdiyi adil hökmü ilə ixtilafda olanların hamısının arasında hökm verəcəkdir. Çünki nicat yalnız, Uca Allahın nazil etdiyi hər bir şeyə iman etməkdədir.

Allahın məscidlərində Onun adının zikr edilməsinə, orada namaz qılmağa, zikir edib Quran oxumağa maneçilik törədənlərdən, onların viranə qalmasına, oranı dağıtmağa yaxud orada ibadət etməkdən mane olmağa çalışanlardan daha zalım heç kim yoxdur. Məscidlərin viranə qalmasına çalışan kimsələr, etdikləri küfrə və Allahın məscidlərinə mane olduqları üçün əslində onlar oraya qorxa-qorxa, qəlbləri titrəyərək daxil olmalı idilər. Onlar üçün dünyada möminlərin əli ilə zəlillik və rüsvayçılıq, insanları məscidlərə getməsinə mane olduqları üçün axirətdə isə böyük bir əzab vardır.

Məşriqin də, məğribin də və onların arasında olan hər bir şeyin də mülkü Allahındır! Allah qullarına istədiyini əmr edər. Siz hansı səmtə yönəlsəniz, yenə də Uca Allaha yönəlmiş olarsız. Əgər O, sizə Beytülməqdisə yaxud Məkkəyə yönəlməyi əmr edərsə ya da səhvən qiblədən başqa tərəfə yönəlsəniz yaxud da ki, qibləyə yönəlmək sizə çətin olarsa bu işdə sizə günah olmaz. Həqiqətən, Allah Öz rəhməti və asanlaşdırması ilə qullarını Əhatəedən və onların niyyətlərini və əməllərini Biləndir.

Yəhudilər, nəsranilər və müşriklər: "Allah Özünə övlad götürmüşdür!" -dedilər. Halbuki O, belə bir işdən pakdır, müqəddəsdir! Onun, məxluqatına heç bir ehtiyacı da yoxdur. Övlada ehtiyacı olan özünə övlad götürər. Əksinə göylərdə və yerdə nə varsa, Pak və Uca Allaha məxsusdur. Bütün məxluqat, Pak Olan Allahın qullarıdır və Onun hökmünə tabedir. Allahda onları istədiyi kimi idarə edir.

Göyləri, yeri və onların arasında olan hər bir şeyi misilsiz şəkildə yoxdan yaradan Pak Olan Allahdır. Bir işi təqdir edib yaranmasını istədiyi zaman, ona yalnız: "Ol !" –deyər, o da Allahın istədiyi kimi olar. Heç kim Allahın əmrinin və hökmünün qarşısını ala bilməz.

Kitab əhlindən və müşriklərdən olan cahillər haqqı qəbul etməyə inadkarlıq göstərərək dedilər: "Nə üçün Allah bizimlə heç bir vasitə olmadan danışmır, yaxud nə üçün bizə, özümüzə məxsus bir hissi əlamət gətirmir?" Bundan əvvəl də rəsulları yalan sayan ümmətlər, zaman və məkanın dəyişməsinə rəğmən buna bənzər sözlər demişdilər. Onların qəlbləri, onlardan əvvəl yaşayıb küfr etmiş, inadkarlıq göstərmiş və həddi aşmış kimsələrin qəlblərini bənzəyir. Biz, özlərinə haqq bəyan olduqda ona tam yəqinliklə iman gətirən, ona şəkk-şübhə etməyən və inadkarlıq göstərməyən kimsələrə ayələrimizi açıq-aydın göstərdik.

Ey Peyğəmbər! Biz səni heç bir şübhə olmayan haqq dinlə göndərdik ki, möminlərə cənnət ilə müjdə verib, kafirləri odla qorxudasan. Sənin vəzifən ancaq açıq-aşkar təbliğ etməkdir! Allah səndən, sənə iman etməyən cəhənnəm əhli barəsində isə sorğu-sual etməyəcəkdir.

Allah Öz peyğəmbərini xəbərdar edib çəkindirərək belə xitab edir: "Sən İslam dinini tərk edib onların yoluna tabe olmayınca onlar səndən qətiyyən razı qalmayacaqlar. Onlara belə de: Həqiqətən doğru yol, sizin batil yolunuz deyildir, əksinə, doğru yol, Allahın kitabı və onun bəyanıdır. Əgər sənə gələn açıq-aydın haqqdan sonra sən və ya sənə tabe olanlardan hər hansı biri onların istəklərinə uysanız, o zaman səni Allahın əzabından qoruyacaq nə bir yardım edən, nə də bir köməkçi taparsan. Bu isə, haqqı tərk edib batil əhlini dost tutmağın təhlükəli bir iş olduğunu göstərir.

Qurani-Kərim kitab əhlindən əllərindəki nazil edilmiş kitablara əməl edib və ona layiqincə tabe olan bir tayfa haqqda danışır. Onlar bu kitablarda Muhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərin həqiqi peyğəmbər olduğuna dəlalət edən əlamətlər gördükləri üçün ona iman gətirməyə tələsidlər. Başqa bir tayfa isə bu həqiqəti bildikdən sonra öz küfürlərində israr edib qaldıqları üçün xüsrana uğradılar.

Ey İsrail oğulları! Sizə bəxş etdiyim dini və dünyavi nemətimi yadınıza salın. Sizə peyğəmbərlik və mülk bəxş etməklə sizinlə birgə yaşayan insanlardan üstün etdiyimi xatırlayın.

Özünüzü qiyamət gününün əzabından qorumaq üçün Allahın əmrlərinə tabe olub qadağanlarından çəkinin. Çünki o gün heç kəs heç kəsə fayda verə bilməyəcək, böyüklüyündən aslı olmayaraq heç kəsdən fidyə qəbul edilməyəcək, kimliyindən və məqamından aslı olmayaraq heç kəsin şəfaəti heç kəs üçün fayda verməyəcək və onların Allahdan başqa heç bir kömək edən də olmayacaqdır!

Allah İbrahimə (Aleyhis-salam) buyurduğu hökmlər, əmr və qadağalarla onu imtahana çəkdiyini yadına sal. Bu zaman o, Allahın əmrini tamamilə, kamil şəkildə yerinə yetirdi. Belə olduqda Allah peyğəmbəri İbrahimə: "Səni insanlara, onlar sənin əməllərindən və əxlaqından nümunə götürmələri üçün imam təyin edəcəyəm" –dedi". İbrahim isə: "-Ey Rəbbim- Nəslimdən də insanlar nümunə olan imamlar et" –dedi. Allah onun cavabında ona: "Sənin nəslindən olan zalımlar Mənim sənə olan əhdimlə dində imamlığa nail olmazlar" –buyurdu.

(Ya Rəsulum!) Allah, haram evini insanların daima qəlbləri ora bağlı olan qayıdış yeri etdiyini yadına sal. Belə insalar hər dəfə oradan çıxdıqda bir daha ora qayıtmaq istəyərlər. Allah Kəbəni insanlar üçün əmin-amanlıq yeri etdi və orada heç kəsə qarşı zülüm olunmaz. (Ya Rəsulum!) İnsanlara de ki: -İbrahim evi bina etdiyi vaxt üzərində dayandığı- "daşı namazgah etsinlər!". Biz İbrahimə və İsmailə haram evini təvaf edənlər, etikafa girənlər, namaz qılanlar və orada Allaha ibadət etmək istəyənlər üçün pisliklərdən və bütlərdən təmizləmələrini vəsiyyət dedik.

Ey Peyğəmbər, yadına sal ki, İbrahim bir zaman Rəbbinə: "Ey Rəbbim! Məkkəni təhlükəsiz, əmin aman bir şəhər et, heç kimsə orada pisliyə məruz qalmasın, əhalisinə isə cürbəcür meyvələrdən ruzi ver və bu ruziləri, Sənə və axirət gününə inananlara məxsus et"– deyə dua etdikdə, Allah: "Kafir olanlara, Mən dünyada bir qədər zövq almağa izn verərəm, lakin sonra da onları cəhənnəm əzabına düçar edərəm. Qiyamət günü qayıdış yeri olaraq ora necə də pis yeridir!" – deyə buyurdu.

Ey Peyğəmbər, İbrahim və İsmail Kəbənin bünövrəsini ucaldarkən hər ikisi də Allaha boyun əyərək və zəlil halda: "Ey Rəbbimiz, bizdən əməllərimizi, o cümlədən də bu evi inşa etməyimizi qəbul et! Həqiqətən, Sən dualarımızı Eşidən, niyyətlərimizi və əməllərimizi Bilənsən!"- dediklərini yadına sal.

Ey Rəbbimiz! Bizim hər ikimizi Sənin əmrlərinə təslim olan, Sənə itaətkar, Sənə heç bir şeyi şərik qoşmayanlardan et. Nəslimizdən də Sənə təslim olan bir ümmət et. Sənə necə ibadət etməyi bizə göstər. Günahlarımızı və Sənə etdiyimiz ibadətlərdə olan nöqsanlara görə bizi bağışla! Həqiqətən Sən, qularından tövbə edənlərin tövbələrini qəbul edənsən və onlara qarşı Rəhmlisən!

Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən, İsmail nəslindən özlərinə elə bir peyğəmbər göndər ki, Sənin nazil etdiyin ayələri onlara oxusun, Quranı və sünnəni onlara öyrətsin və onları şirkdən və rəzalətdən təmizləsin! Həqiqətən, Sən yenilməz qüvvət, işlərində və hökmlərində hikmət sahibisən.

Öz səfehiyi və düşüncəsizliyi ucbatınan haqqı batilə dəyişib nəfsinin alçaqlığına razı olan kimsədən başqa, İbrahim Əleyhis-salamın dinindən üz çevirib başqa bir din ardınca heç kimsə getməz. Biz onu dünyada rəsul və xəlil (dost) seçdik. Şübhə yoxdur ki, o, Allahın vacib etdiyini yerinə yetirən əməlisalehlərdən və axirətdə də yüksək dərəcələrə nail olanlardandır.

Onun Allah tərəfindən seçilməsinə səbəb Rəbbi ona: "Yalnız Mənə ixlasla ibadət et və Mənə itaətlə boyun əy" - dedikdə dərhal təslim olaraq: “Qulların xaliqinə, onlara ruzi verənə və işlərini yoluna qoyana tabe oldum!” - deyə cavab verməsi idi.

İbrahim oğlanlarına: "Mən aləmlərin Rəbbinə təslim oldum"- deyərək vəsiyyət etdi. Eyni ilə Yəqub da oğullarına nəsihət etdi. Hər ikisi də oğullarını çağıraraq dedilər: Həqiqətən Allah sizin üçün İslam dinini seçmişdir, sizə ölüm gələnə qədər bu dindən möhkəm yapışın və həm zahirən həm də daxilən Allaha təslim olun.

Yoxsa siz Yəquba ölüm gəldikdə onun yanında idiniz? O: "Mən öldükdən sonra nəyə ibadət edəcəksiniz?" – deyə oğlanlarından soruşduğu zaman, onlar suala belə cavab verdilər: "Sənin İlahına və ataların – İbrahimin, İsmailin və İshaqın İlahı olan tək və şəriki olmayan Allaha ibadət edəcəyik, biz yalnız Ona tabeyik və yalnız Ona ibadət edirik!".

Onlar sizdən əvvəl olub-keçmiş bir camaat idilər və etdikləri əməllərin mükafatına çatıblar. Onların etdikləri yaxşı və ya pis əməlləri özlərinə, sizin etdiyiniz əməllər isə sizə aiddir. Sizdən onların əməlləri barəsində sorğu-sual olunmaz. Onlardan da sizin əməlləriniz barədə sorğu-sual olunmaz. Bir kimsənin günahına görə başqasına əzab olunmayacaqdır, əksinə hər bir kəs etdiyi əməlin müqabilini alacaqdır. Sizdən əvvəlkilərin etdikləri əməllər, sizi öz əməlinizə baxmaqdan yayındırmasın. İnsana Allahın rəhmətindən sonra saleh əməlindən başqa heç bir şey fayda verməz.

Yəhudilər müsəlmanlara: "Yəhudi olun, belə etsəz doğru yolda olarsız"- dedilər. Nəsranilər isə müsəlmanlara: "Nəsrani olun, belə etsəz doğru yolda olarsız"- dedilər. Ey Peyğəmbər, onlara de: "Əksinə, gəlin, bütün batil dinlərdən haqqa meyl edən, İbrahimin dininə tabe olaq, çünki o, Allaha heç bir şeyi şərik qoşanlardan olmamışdır".

Ey möminlər, yəhudi və nəsranilərdən olan batil dəvət sahiblərinə cavab olaraq belə deyin: "Biz Allaha, bizə nazil olan Qurana, İbrahimə və onun oğulları İsmailə, İshaqa, Yəquba və Yəqubun övladından olan peyğəmbərlərə nazi edilənə, Allahın Musaya bəxş etdiyi Tövrata, Onun İsaya verilən İncilə və Allahın tərəfindən bütün peyğəmbərlərə verilən kitablara inanmışıq. Onlardan bəzilərinə iman edib bəzilərinə isə küfür etməklə, heç birini digərindən ayırmırıq, əksinə onların hamısına inanırıq. Biz yanız Pak olan Allaha tabe olan və Ona boyun əyən müsəlmanlarıq!".

Əgər yəhudi və nəsranilər və onlardan başqa olan kafirlər sizin iman etdiyiniz kimi iman etsələr, şübhəsiz ki, Allahın razı olduğu doğru yolu taparlar. Yox, əgər imandan üz döndərib, peyğəmbərlərin hamısını yaxud da bəzisini yalan saysalar, bu zaman onlar sizə qarşı ədavət bəsləmiş olarlar. Ey Peyğəmbər, belə olduqda sən onların halına kədərlənmə. Allah sənə onların əziyətindən və səni onların şərindən qorumağa kifayət edər. Allah onların dediklərini eşidən, niyyətlərini və əməllərini isə biləndir.

Ey möminlər! Sizi zahirən və batinən bu din üzərində yaradan Allahın dininə mültəzim olun. Allahın dinindən daha gözəl din yoxdur. Çünki Allahın dini, insanın fitrətinə müvafiq, insanlara xeyirləri cəlb edən, şərlərdən isə uzaqlaşdırandır. (Onlara) Deyin: "Biz yalnız tək Allaha ibadət edənlərik və Ona heç bir şeyi də şərik qoşmuruq".

Ey Peyğəmbər de ki, ey kitab əhli, dininiz və kitabınız daha qədim olduğu üçün, siz Allaha və Onun dininə bizdən daha yaxın olmanız barəsində bizimlə mübahisəmi edirsiniz? Həqiqətən bu sizə heç bir fayda verməz. Halbuki Allah, tək sizin deyil, hamımızın Rəbbidir. Bizim etdiyimiz əməllərdən siz sorğu-sual olunmazsınız, həmçinin sizin etdiyimiz əməllərdən də biz sorğu-sual olunmayacağıq və hər bir kəs etdiyi əməlin müqabilini alacaqdır. Biz Allaha heç bir şeyi şərik qoşmadan, yalnız ixlasla Ona ibadət və itaət edirik.

Ey kitab əhli, yoxsa siz İbrahimin, İsmailin, İshaqın, Yəqubun və Yəqubun övladından olan peyğəmbərlərin yəhudi və ya nəsranı dinindən olduqlarını iddia edirsiniz? Ey Peyğəmbər, onlara cavab olaraq belə de: "Siz yaxşı bilirsiniz, yoxsa Allah?!". Əgər onlar bu peyğəmbərlərin yəhudi və nəsrani olduqlarını iddia etsələr, artıq yalan söyləmişlər. Çünki bu peyğəmbərlərin peyğəmbər olaraq göndərilməsi və onların vəfatı Tövrat və İncilin nazil edilməsindən əvvəl olmuşdur. Buradan belə başa düşülür ki, onların Allah və Onun rəsulları barədə dedikləri yalandan başqa bir şey deyildir. Çünki onlar özlərinə nazil olan haqqı gizlədiblər. Kitab əhlinin etdiyi kimi Allah tərəfindən gələn açıq-aydın şəhadəti bildikdən sonra onu gizlədən şəxsdən daha zalım kimsə yoxdur. Allah sizin nə etdiklərinizdən xəbərsiz deyildir və əməllərinizin müqabilini sizə verəcəkdir.

Onlar sizdən əvvəl olub, keçib getmiş bir camaat idilər. Onlar etdikləri əməllərin mükafatına çatıblar. Onların qazandıqları əməllər özlərinə, sizinki isə özünüzə aiddir. Sizdən onların əməlləri barəsində sorğu-sual olunmaz. Onlardan da sizin əməlləriniz barədə sorğu-sual olunmaz. Bir kimsənin günahına görə başqasına əzab olunmayacaqdır. İnsana yalnız öz əməli fayda verəcəkdir. Hər bir kəs etdiyi əməlin müqabilini alacaqdır.

Yəhudilər və onlara oxşar münafiqlərdən olan ağılsız, cahil adamlar deyəcəklər: "Müsəlmanları bundan əvvəl üz tutduqları Beytülmüqəddəs qibləsindən döndərən görəsən nədir?!" Ey Peyğəmbər! Onlara cavab olaraq belə de: "Məşriqin də, Məğribin də və bundan başqa bütün tərəflərin də mülkü tək olan Allahındır. O, istədiyi qulunu hansı tərəfə istəyirsə, o tərəfə də yönəldir. Pak Allah, istədiyi qulunu heç bir əyriliyi və azğınlığı olmayan doğru yola, hidayət yoluna yönəldər".

Biz sizin üçün razı olduğumuz qiblə seçdiyimiz kimi, sizi, bütün ümmətlər içərisindən seçib, əqidə, ibadət və müamələ (alış-veriş) məsələlərində ədalətli və seçilmiş bir ümmət etdik ki, siz Qiyamət günü Allahın rəsulları öz ümmətlərinə Allahın onlara əmr etdiklərini çatdırdıqlarına, həmçinin, Muhəmməd peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Allahın ona göndərdiyini sizə çatdırdığına şahid olasız. Bizim, sənin əvvəllər üz tutduğun Beytülmüqəddəs qibləsini dəyişib Kəbəyə etməyimizin səbəbi, yalnız kimin Allahın şəriətinə razı olub, Onun bu əmrin boyun əyib, peyğəmbərə tabeçilik göstərib və kimin də dindən çıxıb öz havasına uyub, Allahın şəriətinə tabe olmayanları bilmək -Allahın əmrinə boyun əyənlərin mükafatlandırmaq- üçündür. Qibləni Beytülmüqəddəsdən Kəbəyə tərəf çevirilməsi Allahın Ona həqiqi iman etmiş qullarından başqa kimsələrə çox ağırdır. Belə ki Allah, qulları üçün qoyduğu şərət, əzəmətli hikməti baxımından etmişdir. Allah, sizin Allaha olan imanınızı və həmçinin qiblə çevrilməzdən əvvəl Beytülmüqəddəsə üz tutaraq qıldığınız namazlarınızı savabını puç etməz, çünki Allah insanlara qarşı, mehribandır, mərhəmətlidir, onları çətinə salmaz və əməllərinin savabını əvəzsiz buraxmaz.

Ey Peyğəmbər! Biz sənin, vəhyin nazil olub qiblənin sənin istyədiyin tərəfə çevrilməsini gözləyərək, üzünü çevirməyi və göyə tərəf baxmağını gördük. Elə buna görə də biz indi, mütləq sənin üzünü Beytülmüqəddəsdən razı olub, sevdiyi qibləyə - Məscidülhərama tərəf döndərəcəyik. Sən üzünü Məkkədəki Məscidülhərama tərəf çevir! Ey möminlər! Siz də namaz qıldığınız zaman üzünüzü Məscidülhərama tərəf çevirin! Özlərinə kitab verilmiş yəhudi və nəsranilər qiblənin dəyişməsi, öz kitablarında sabit olduğu üçün bunu, onların Xaliqi və işlərini yoluna qoyan Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu bilirlər. Allah heç də haqqdan üz çevirənlərin əməllərindən xəbərsiz deyildir. Əksinə, pak olan Allah, bunu yaxşı bilir və onların etdikləri əməllərin müqabilini verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Allaha and olsun ki, özlərinə kitab verilmiş yəhudi və nəsranilərə qiblənin Beytülmüqəddəsdən Kəbəyə tərəf çevirilməsnin haqq olduğuna dair bütün açıq-aydın dəlillər gətirsən də, yenə də onlar sənin gətirdiyin dinə inadkarlıq edərək heç vaxt sənin qiblənə tərəf üzlərini çevirməzlər. Allah sənin də üzünü onların qibləsinədən çevirdikdən sonra heç vaxt sən, ora üzünü çevirən deyilsən. Onlar bir-birilərini kafir hesab etdikləri üçün hətta özləri də bir-birinin qibləsinə üzlərini çevirməzlər. Əgər sənə, sənə gələn və səhihliyində heç bir şəkk-şübhəyə yer olmayan elmdən sonra onların dininə tabe olub və onların üz tutduqları qibləyə üz tutsan o zaman sən də, şübhəsiz ki, doğru yolu tərk edib, onların havasına uyduğun üçün zalımlardan sayılarsan! Uca Allahın Peyğəmbərinə (sallallahu aleyhi və səlləm) etdiyi bu xitabı, yəhudi və nəsranilərin ardınca getməyin necə də çirkin bir əməl olduğuna dəlalət edir. Şübhə yoxdur ki, Allah Peyğəmbərini (sallallahu aleyhi və səlləm) onlara tabe olmaqdan qorumuşdur, amma bu, Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) sonra gələn ümmətini onların ardınca getməkdən çəkindirmək üçündür.

Kitab verdiyimiz yəhudi və nəsrani alimləri öz oğullarını başqalarından ayırd edib, tanıyıb bildikləri kimi qiblənin də dəyişməsini Muhəmmədin (sallallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbərlik əlamətindən olduğunu bilirlər. Bununla belə onların bir qismi, onlara haqq gəldikdən sonra qəlblərindəki həsədə görə onu gizlədirlər. Halbuki onlar bunun haqq olduğunu bilirlər.

Ey Peyğəmbər! Bu sənin Rəbbindən olan bir həqiqətdir və sən heç vaxt bunun doğruluğuna şübhə ilə yanaşanlardan olma!

Hər bir ümmətin hissi, yaxud da mənəvi üz tutduğu bir istiqaməti vardır. Ümmətlərin, Allahın onlar üçün etdiyi qiblədə müxtəlif olması buna bir dəlildir. Əgər qiblənin dəyişməsi Allahın əmri ilədirsə, tərəflərin müxtəlifliyi onlara bir zərər verməz. Ey möminlərt! Əmr olunduğunuz yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın! Harada olmanızdan aslı olmayaraq Allah sizi qiyamət günü bir yerə cəm edəcəkdir. Sizi bir yerə cəm etmək və əməllərinizin müqabilini vermək Allaha heç də çətin deyildir.

Ey Peyğəmbər! Sən və sənə tabe olanlar, hara getsəniz də, harada olsanız da namaz qılmaq istədikdə üzünü Məscidülhərama tərəf çevirin! Çünki bu, sənin Rəbbin tərəfindən sənə vəhy edilən bir haqdır. Allah gördüyünüz işlərdən xəbərsiz deyildir. Əksinə O, sizin nə etdiklərinizi görür və əməllərinizin müqabilini verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər, hansı tərəfə getsəndə, namaz qılmaq istədikdə üzünü Məscidülhərama tərəf döndər! Ey möminlər, siz də harada olsanız, namaz qılmaq istədiyiniz zaman üzünüzü o istiqamətə döndərin ki, özlərinə zülm edənlər müstəsna olmaqla kimsə sizə irad tutmasın. Həqiqətən onlar elə öz inadlarında olduqları kimi qalacaq və sizə qarşı olduqca zəif dəlillər gətirəcəklər. Siz onlardan qorxmayın, Allahın əmrlərini yerinə yetirməklə və qadağanlarından çəkinməklə tək olan Rəbbinizdən qorxun. Allah qiblənin Kəbəyə tərəf çevrilməsini, sizi başqa ümmətlərdən fərqləndirərək, sizi insanların ən şərəfli qilbəsinə yönəltmək, üstəlik, sizə olan nemətini tamamlamaq üçün etmişdir.

Necə ki, biz sizə, başqa nemətlər bəxş etdik. Belə ki, sizə, ayələrimizi oxuyan, sizə əmr etdiyi yaxşı işlərlə və qadağan etdiyi pisliklərdən çəkindirərək sizi günahlardan təmizləyən, sizə Quran və sünnəni və daha bilmədikləriniz dini və dünyavi işləri sizə öyrətmək üçün öz içərinizdən bir peyğəmbər göndərdik.

Siz Məni qəlbiniz və əzalarınızla xatırlayın ki, Məndə sizi, sizə tərif etmək və sizi qorumaqla xatırlayım. Çünki mükafat, əmələ müqabil olur. Sizə bəxş etdiyim nemətlərə görə Mənə şükür edin, bu nemətləri inkar etməklə mənə nankorluq edib, bunları haram işlərə sərf etməyin.

Ey iman gətirənlər! Mənə itaət etmək və əmrimə təslim olmaq üçün, səbir və namazla Allahdan kömək diləyin. Çünki Allah səbir edənlərlədir. Belə ki, onları müvəffəq edər və onlara yardımçı olar.

Ey Möminlər! Allah yolunda cihadda öldürülənlərə: "Onlar ölüdürlər, onlar da başqaları kimi öldülər deməyin". Əksinə, onlar Rəbbləri yanında diridirlər, lakin siz onların həyatını dərk etmirsiniz. Çünki onlar, xüsusi bir həyatda yaşayırlar, onların sürdükləri həyatı bilmək isə yalnız uca Allahdan vəhy vasitəsi ilə mümkündür.

Biz sizi düşmənlərdən bir az qorxu, qıtlıqı səbəbi ilə bir az aclıq, bir az malının əldən çıxması yaxud çətinliklə mal əldə etmək, insanları məhv edən bəlalar səbəbi ilə insanların ölməsi yaxud da Allah yolunda şəhid olması və yerin bitirdiyi meyvələrin azalması ilə imtahan edəcəyik. Ey Peyğəmbər! Bu müsibətlərə səbir edənlərə, dünya da və axirət də onları sevindirəcək şeylərlə müjdə ver.

O kəslər ki, başlarına bu müsibətlərdən hər hansı bir müsibət gəldiyi zaman, Allahın yazdığı qədərə razı qalıb, təslim olaraq deyirlər: "Biz Allahın mülküyük və O, bizi necə istəyirsə elədə idarə edir. Biz qiyamət günü Ona tərəf qayıdacağıq. Bizi yaradan və bizə müxtəlif nemətlər bəxş edən də odur. O, bizim qayıdış yerimizdir və işlərimizin sonu da Ona aiddir!"

Belə sifətləri özündə cəm edən kimsələrə, Allaha tərəfindən onlar üçün uca toplum olan mələklər yanında tərif və onların üzərinə Allaha tərəfindən rəhmət nazil olması vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır.

Kəbə evinin yaxınlıqında yerləşən, Səfa və Mərvə adı ilə tanınan bu iki dağ, həqiqətən də, şəriətin zahiri əlamətlərindən biridir. Kəbə evini həcc və ya ümrə ibadətini yerinə yetirmək məqsədi ilə ziyarət edən şəxsin, bu iki dağ arasında təvaf etməsində heç bir günah yoxdur. Uca Allahın bu ayədə Səfa və Mərva arasında təvaf etməyin günah olmadığını bildirməsində, bunun, bir cahiliyyət adəti olduğunu düşünən müsəlmanlar üçün bir təskinlik vardır. Çünki Uca Allah, Səfa və Mərva arasında təvaf etməyin həccin ayinlərindən birinin olduğunu bəyan etdi. Hər kəs könüllü olaraq, ixlasla yaxşı bir iş görərsə, Allah onun etdiyi yaxşı işi qəbul edər və əvəzini verər. Allah kimin yaxşı iş gördüyünü bilir və onun mükafatınıda verir.

Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) və onun gətirdiyi dinin doğruluğuna dəlalət edən açıq-aydın ayələr nazil etdiyimizdən və həmçinin öz kitablarında olanları insanlara öyrətdiyimizdən sonra onu gizlədən yəhudiləri, nəsraniləri və onların ardınca gedənləri Allah Öz rəhmətindən qovmuşdur və mələklər, peyğəmbərlər və bütün insanlar da onların Allahın rəhmətindən qovulması üçün dua edirlər!

Bu açıq-aydın ayələri gizli saxladığı üçün etdiyi əməldən peşman olub, Allaha qayıdan, zahiri və batini əmələrini islah edən və gizli saxladıqları haqqı və doğru yolu insanlara bəyan edən kimsələrin mənim itaətimə qayıdmasını qəbul edərəm. Çünki Mən, Mənə tövbə edən qullarımın tövbəsini qəbul edənəm və onlara qarşı Rəhmliyəm!

Kafir olanlara və kafir olaraq tövbə etməzdən əvvəl ölənlərə Allahın rəhmətindən qovulduqları üçün onların üzərinə Allahın lənəti olsun! Onlar Allahın rəhmətindən qovulduqları və uzaqlaşdıqları üçün onlara mələklərin və bütün insanların lənəti olsun!

Onlar daima bu lənətin içərisində qalacaqlar. Onların əzabı bir gündə olsa belə yüngülləşdirilməyəcək və onlara Qiyamət günü möhlət də verilməyəcəkdir.

Ey İnsanlar! Sizin ibadət etdiyiniz haqq ilah zatında və sifətlərində təkdir. Ondan başqa haqq məbud yoxdur. O, geniş mərhəmət və rəhmət sahibidir. Allah qullarına rəhimlidir, belə ki, onlara tükənməz nemətlər bəxş etmişdir.

Həqiqətən, göylərin və yerin və onların arasında olan təəccüblü məxluqların yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birini ardınca əvəz etməsində, içərisində: yemək, paltar, ticarət malları və s. insanlar üçün mənfəətli şeylər olan gəmilərin dəniz sularında üzməsində, Allahın göydən yağmur yağdıraraq yer üzünü yenidən dirildib orada bitki bitirməsində, müxtəlif növ məxluqatın yer üzünün hər bir tərəfinə yaymasında, küləklərin bir tərəfdən başqa bir tərəfə istiqamətini dəyişməsində və göylə yer arasında ram edilmiş buludların bir səmtdən başqa səmtə döndərilməsində başa düşən, ağıl sahibləri üçün Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın əlamətlər vardır.

Uca Allahın varlığına dəlalət edən bu açıq-aydın ayətlərin olmasına baxmayaraq insanlardan elələri də vardır ki, Allahdan qeyrilərini özlərinə ilah qəbul edib, onları uca Allaha tay tutur və onları da Allahı sevdikləri kimi sevirlər. İman gətirənlərin isə Allaha olan sevgisi, onların Allahdan qeyrilərinə ibadət ediklərinə olan sevgisindən daha güclüdür. Çünki möminlər heç bir şeyi Allaha şərik qoşmaz və Allahı daima, xoş və çətin vaxtlarında da sevərlər. Amma onlar isə öz ilahlarını yalnız xoş vaxtlarında sevərlər, çətin vaxtlarında isə ancaq Allaha dua edərlər. Kaş ki, Allaha şərik qoşmaq və günah işlər görməklə özlərinə zülm edən kimsələr axirətdə onlara olan əzabı gördükləri zaman bütün qüvvətin yalnız tək Allaha məxsus olduğunu və Allahın, Ona asi olanlara qarşı şiddətli əzab verdiyini görəydilər. Əgər onlar bunu görsəydilər heç vaxt Allaha şərik qoşmazdılar.

Belə ki, onlar Qiyamət gününün şiddətətli əzabını gördükdə, tabe olunmuş başçılar onlara tabe olan zəyif kimsələrdən uzaqlaşacaqlar və elə bu zaman onlar aralarındakı hər bir nicat əlaqələri kəsiləcəkdir.

Zəif və başçılarına tabe olan kimsələr deyəcəklər: "Kaş, bizim dünyaya bir daha dönüməyə imkanımız olaydı, indi başçılrımız bizdən uzaqlaşdıqları kimi, biz də onlardan uzaqlaşardıq". Allah Qiyamət günü onlara şiddətli əzabı göstərdiyi kimi, onların batil üzərində başçılarına tabe olduqlarını sonda peşmançılıq və hüzündən başqa bir şey olmadığını göstərəcəkdir və onlar cəhənnəm odundan əbədiyyən çıxa bilməzlər.

Ey insanlar! Yer üzündəki əti pak olan heyvanlardan, yerin bitirdiyi bitki və ağacların meyvəsindən, həmçinin, halal yolla qazanılan təmiz qidalardan yeyin və sizi Allahın yolundan azdıran şeytanın yolu ilə getməyin! Həqiqətən, o, sizə düşmənçilik bəlli olan, sizin açıq-açığına düşməninizdir. Heç bir ağıllı insana ona əziyət verməyə və onu Allahın yolundan azdırmağa həris düşməninin ardınca getmək caiz deyildir.

Çünki şeytan sizə yalnız günah işlər görməyi və Allahın dinindən Allahın yaxud da ki, peyğəmbərlərin xəbər vermədiy bilmədiyiniz şeyləri söyləməyi əmr edər.

Kafirlərə: "Allahın göndərdiyi doğru yola və nura tabe olun!"– deyildikdə, onlar inadkarlıq edərək: "Biz yalnız ata-babalarımızın dininə tabe olacağıq!"– deyirlər. Əgər onların ata-babaları Allahın doğru yolundan və nurundan heç nə dərk etmirlərsə və Allahın sevib razı qaldığı haqq yol ilə getmirlərsə necə?!

Ata-babalarının ardınca gedən kafirlərin məsəli heyvanların haylayanın hevyanları isə onun səsini eşidib, nə dediyini anlamayan çobanın məsəlinə bənzəyir. Onlar haqqı eşidməkdən kardırlar, haqqı eşidib ondan faydalana bilməzlər, dilləri də haqq kəlməsini deməkdən laldır və haqqı görməkdən də gözləri kordurlar. Elə buna görə də siz onları dəvət etdidyiz doğru yolu anlamazlar.

Ey Allaha iman gətirib, Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Allahın sizə verdiyimiz təmiz və halal ruzilərdən yeyin! Allahın sizlərə bəxş etdiyi zahiri və batini nemətlərə görə Ona şükür edin! Uca Allahın sevdiyi əməlləri etməniz də və Ona asi olan əməllərdən də uzaq durmanız da Ona olan şükürdəndir! Əgər siz həqiqətən tək Allaha ibadət edib və Ona heç bir şeyi şərik qoşmursunuzsa!

Allah sizə ölmüş, şəriətə müvafiq olmadan kəsilmiş heyvan ətini, axar qanı, donuz ətini və həmçinin kəsildiyi zaman üzərində Allahdan başqasının adı ilə kəsilən heyvan ətini yeməyi haram etmişdir. Lakin insan məcburiyyət qarşısında qaldıqda özünə zülüm etmədən və həddi aşmadan zəruri ehtiyacı ödəyənə qədər bunlardan yeməyə məcbur olan kimsənin heç bir günah və əzab yoxdur. Həqiqətən Allah, Ona tövbə edən qullarını Bağışlayandır və onlara Rəhmlidir! İnsanın zərurətdən bu haramlardan yeməsidə günah olmaması da Allahın qullarına olan Rəhmindəndir.

Yəhudi və nasranilərin etdikləri kimi, Allahın nazil etdiyi kitabda (Tövratda və İncildə) haqqa və Muhəmmədin (sallallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbərliyinə dəlalət edən ayələri gizlədib və bunun müqabilində bir az başçılıq kimi yaxud şan-şöhrət yaxud da ki mal-dövlət əldə edənlərin həqiqətdə isə yedikləri qarınlarında onlara yalnız odla əzab olmaların səbəb olacaqdır. Qiyamət günü Allah onlarla onların sevidiyi tərzdə deyil, əksinə onları məyus edən tərzdə danışar, onları təmizə çıxarmaz və onlara tərif etməz. Onlara ağrıdıcı bir əzab vardır!

İnsanların möhtac olduğu elmi gizlətməklə vəsf olunan insanlar, həqiqətdə, elmi gizlətdikləri üçün doğru yol əvəzinə zəlalət yolunu, Allahdan bağışlanmaqın əvəzinə isə Allahın əzabı satın almış kəslərdir. Bu kimsələr, onların Cəhənnəm oduna daxil olmasın səbəb olan əməllərə necə də səbrlidirlər. Elə bil ki onlar, Cəhənnəm əzabına səbirli olduqları üçün oradakı əzaba heç fikir də vermirlər.

Bu cəza, onların, Allah ilahi kitabları haqq olaraq göndərdiyi səbəbin, elmi və doğru yolu gizlətdiklərinə görədir. Bu isə haqqı gizlətməyi deyil əksinə insanlara bəyan etməyi tələb edir. İlahi kitablar barəsində ixtilaf edənlər, bu kitabların bəzisinə iman edib bəzisini isə gizlədənlər isə, əlbəttə, haqdan uzaq bir ziddiyyət və ayrılıq içindədirlər.

Allah yanında Onun razı qaldığı xeyir əməl heç də məşriqə yaxud da məğribə tərəf çevirməkdən ibarət deyildir. Lakin həqiqi xeyir əməl sahibi tək ilah olan Allaha, qiyamət gününə, bütün mələklərə, nazil edilən bütün kitablara və aralarında heç bir fərq qoymadan bütün peyğəmbərlərə ima gətirən, mal-dövlətini çox sevib və ona həris olmasına rəğmən malını qohum-əqrəbasına, həddi-büluğa çatmazdan əvvəl atasını itirmiş yetimlərə, ehtiyac sahiblətinə, ailəsindən və vətənindən uzaq düşüb səfərdə yolda qalan qərib insana, ehtiyac üzündən insanlardan maddi kömək istəməyə məcbur qalan kimsəyə, malı qul və əsir azad olunmasına sərf edən, namazı Allahın əmr etdiyi kimi tam şəkildə qılıb, vacib zəkat verən kimsələr, eləcə də əhd edəndə əhdinə sadiq olanlar, yoxsulluq, çətinlik və xəstəlik üz verdikdə səbir edənlər və cihad zamanı döyüşün şiddətli vaxtında döyüşdən qaçmayanlar kimsələr imanlarında, əməllərində və sözlərində Allaha sadiq olan kimsələrdir. Allahın onlara əmr etdiyini yerinə yetirib və onları qadağan etdiyi şeylərdəndə uzaq duran müttəqi olanlar da elə məhz onlardır.

Ey Allaha iman gətirənlər və Onun peyğəmbərinə tabe olan kimsələr! Başqalarını günahsız yerə düşmənçilik üzündən öldürən kimsələrdən qisas almaq sizə fərz edilmişdir. Qatilə verilən əzab onun törətdiyi cinayətin mislində olmalıdır. Azad kimsə azad olan kimsəyə görə, qul kimsə qul olan kimsəyə görə, qadına da qadına görə öldürülməlidir. Əgər öldürülən şəxs ölməzdən əvvəl qatili əvf edərsə, yaxud da ölənin varisləri qanbahası müqabilində qatili əfv edərsə, - qanbahası: varisin qatili əff etməsi müqabilində qatilin varisə ödədiyi puldur - varis qatildən qanbahasını minnət qoyaraq və əziyyət verərək deyil əksinə yaxşı rəftarla tələb etməlidir. Qatil də öz növbəsində qanbahasını geçikdirmədən yaxşılıqla ödəməlidir. Qatili əff etmək və ya qanbahası olmaq Rəbbiniz tərəfindən sizə bir yüngülləşdirmədir və bu ümmətə bir mərhəmətdir. Kim qatili əff etdib qanbahası aldıqdan sonra ona qarşı həddini aşsa, onun üçün Uca Allahdan ağrıdıcı bir əzab vardır.

Allahın qoyduğu qisas hökmündə, qanınızın qorunması və bir-birinizə qarşı həddi aşmağın qarşısını almaqla sizin üçün həyat vardır. Bunu yalnız, uca Allahdan qorxub, Onun qoyduğu şəriətə tabe olub və Allahın əmrini yerin yetirən ağıl sahibləri dərk edər.

Sizlərdən birinə ölüm əlamətləri və ya səbəbləri gəldiyi zaman, əgər o, çoxlu mala sahibdirsə, şəriətin təyin etdiyi qaydaya müvafiq olaraq, malın üçdə birindən çox olmamaq şərti ilə valideynlərə və yaxın qohumlara vəsiyyət etməsi ona fərz edilmişdir. Buna əməl etmək, uca Allahdan qorxan müttəqilər üzərində təkid olunan bir haqdır. Bu hökm, miras ayələri nazil olmazdan əvvəl idi, miras ayələri nazil olduqdan sonra həmən ayələt meyitə kimin varis olduğunu və hər bir varisin də sahib olduğu malın miqdarını açıq-aydın bəyan etdi.

Kim vəsiyyəti bildikdən sonra onu artıraraq yaxud azaldaraq yaxud da ki vəsiyyətin, vəsiyyət olunan insana çatmasına mane olaraq vəsiyyəti dəyişdirsə, bu zaman günah vəsiyyət edənə deyil, yalnız onu dəyişdirənlərin üzərinə düşər. Şübhəsiz ki, Allah qullarının sözlərini eşidəndir, əməllərini isə biləndir və onların heç bir halı da Allaha gizlin qalmaz.

Kim vəsiyyət sahibinin haqsızlıq etməsini və ya vəsiyyət də kiməsə zülm olunduğunu bilərsə, vəsiyyət edənin etdiyi xatanı aradan qaldırmaq məqsədi ilə vəsiyyətə dəyişiklik edib tərəflərin arasını düzəldərsə, ona heç bir günah olmaz, əksinə, bu yaxşı əmələ görə o, savab qazanar. Şübhəsiz ki, Allah Ona tövbə edən qullarını bağışlayandır və onlara rəhmlidir!

Ey Allaha iman gətirənlər və Onun peyğəmbərinə tabe olan kimsələr! Oruc sizdən əvvəlki ümmətlərə fərz edildiyi kimi, Rəbbinizdən sizə də oruc tutmaq fərz edildi ki, bəlkə saleh əməllər edərək özünüzlə Allahın əzabı arasında orucu sipər edib, Allahdan qorxasınız. Saleh əməllərin ən əzəmətlilərindən biridə orucdur.

Sizə fərz buyurulmuş oruc, sizin, il ərzində bəzi günlərdə tutduğunuz orucdur. Sizlərdən oruc tutmağa çətinlik çəkən xəstə, yaxud səfərdə olan kəs orucunu aça bilər. Sonra isə tutmadığı hər günün əvəzinə bir gün oruc tutmalıdır. Oruc tutmağa taqəti olub, iftar edənlər isə fidyə verməlidirlər. Fidyə: iftar etdiyi hər bir günün əvəzində bir yoxsulu yedirtməyə deyilir. Kim hər bir günün əvəzində bir yoxsuldan çox insan yedirtərsə yaxud da həm oruc tutub, həm də ki, yoxsul yedirtərsə bu onun üçün daha xeyirli olar. Oruc tutmanız, sizin üçün iftar edib sonra da fidyə verməkdən daha xeyirlidir. Kaş, orucun fəzilətini biləydiniz. Bu hökm, Allah orucu vacib etdiyi ilk vaxtlarda idi, kim istəsə oruc tutardı, kim də istəsəydi iftar edib fidyə verə bilərdi. Bundan sonra Allah, oruc tutmağı vacib etdi və orucu hər bir həddi-büluğa çatan və oruc tutmaqa taqəti olan insana fərz etdi.

Quranın peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil olması Ramazan ayının qədir gecəsində başlamışdır. Allah bu Quranı insanlara doğru yolu göstərmək üçün nazil etmişdir. Quran da doğru yolu göstərən və haqqı batildən ayırd edənin açıq-aydın dəlillər vardır. Kim bu aya yerli və sağlam olaraq yetişərsə, onun, həmin ayda oruc tutması vacibdir. Xəstəliyi üzündən oruc tutmağa çətinlik çəkən yaxud bu ayda müsafir olan kimsə orucunu aça bilər. Əgər bu səbəbdən orucunu açarsa, iftar etdiyi günləri qəza etməsi vacibdir. Allah sizin üçün qoyduğu bu şəriətlə sizə çətinlik deyil, asanlıq istər ki, siz oruc ayının bütün günlərini tamamlayasınız və ramazan ayının sonunda və bayram günündə Allah sizi bu ayı kamil olaraq oruc tutmağa müvəffəq və yardım etdiyi üçün Onun şəninə təkbirlər deyəsiz. Bəlkə siz, Allahın sizi razı olduğu dinə yönəltdiyi üçün Ona şükür edəsiniz.

Ey Peyğəmbər! Əgər qullarım səndən Mənim onlara yaxın olmam və onların dualarına icabət etməm barədə soruşsalar, Mən onlara yaxınam, onarın hər bir halından xəbərdaram, dualarını da eşidirəm və buna görə onların heç bir vasitəçilərə və ya səslərini hündürə qaldırmağa ehtiyacları yoxdur. Mənə ixlasla dua edənin duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da Mənim əmrlərimə tabe olub və imanlarında sabit qalmalıdırlar. Çünki bu, Mənim onların dualarına cavab verməyim üçün ən yaxşı vasitədir. Əgər onlar belə etsələr, bəlkə dini və dünyavi işlərində doğru yola yönəlmiş olarlar.

İslamın əvvəl vaxtında, kişi oruc gecəsi yatıb sonra da fəcrdən qabaq yuxudan oyansaydı ona yemək, içmək və ailəsinə yaxınlıq etmək haram idi. Ey Möminlər! Allah bu hökmü nəsx edib və sizə oruc gecələrində qadınlarınıza yaxınlıq etməyi halal etdi. Onlar sizin örtüyünüz və iffətinizdir, sizdə onların örtüyü və iffətisiniz. Siz daima biri-birinizə möhtacınız. Allah sizin öz nəfslərinizə xəyanət edərək, sizi qadağan etdiyi əməli etmənizi bilir. Allah sizə rəhm edib, tövbənizi qəbul etdi və bu hökmü sizin üçün yüngülləşdirdi. İndi isə qadınlarınıza yaxınlaşın və onlara, Allahın qədər olaraq yazdığı züriyyəti istəyərək yaxınlıq etdin. Dan yeri sökülənə, fəcrin ağlığı gecənin qaranlığından seçilənə qədər bütün gecəni yeyin-için. Sonra fəcirin vaxtı daxil olandan ta günəş batana qədər orucunuzu tamamlayın. Məscidlərdə etikafda olduğunuz zaman qadınlara yaxınlıq etməyin. Çünki bu etikafı batil edir. Yuxarıda qeyd edilən bu hökmlər, halal ilə haram arasında olan Allahın hüdudlarıdır, bu hüdudlara heç vaxt yaxın durmayın. Kim Allahın hüdudlarına yaınlaşarsa harama düşməsinə az qalar. Allah belə açıq-aydın hökmlərlə Öz ayələrini insanlara bəyan edir ki, bəlkə onlar əmr olunan işləri etməklə və qadağan olunan işləri isə tərk etməklə Allahdan qorxalar.

Sizdən bəziləriniz-bəzilərinin malını oğurlayaraq, zorla alaraq və ya aldadaraq haqsızlıqla götürməsin. İnsanların malının bir qismini asilik edərək onların əlindən almaq üçün hakimlər yanında mübahisə etməyə çalışmayın, axı siz, Allahın bunu haram etdiyini bilirsiz. Haram olduğunu bildiyi halda günaha yol yerməyin əzbı isə daha şiddətlidir.

Ey Peyğımbər! Səndən yeni doğan ayların yaranması və bu ayların dəyişməsi barəsində soruşurlar. Sən onlara cavab olaraq bunun hikməti haqqda belə de: "Bunlar insanlar üçün vaxt ölçüləridir, onlar bu aylar vasitəsi ilə hacc aylarının və orucun vaxtını, zəkatın bir ilin tamam olmasını kimi ibadət vaxtlarını və müamələ məsələlərində də qanbahası vermək və borcu qayramaq kimi müəyyən etdikləri vaxtları bilirlər". Həcc və ya ömrə ehram libasında olduqda -Cahiliyyət dövründə düşündüyünüz kimi- evlərə arxa tərəfdən daxil olmaq heç də yaxşı və xeyir əməl deyildir. Lakin həqiqi yaxşı əməl sahibi Allahdan gizlidə və aşkarda qorxan insandır. Evlərə qapılarından daxil olumaq sizin üçün daha rahatdır və məşəqqətdən uzaqdır. Çünki Allah sizi, çətin və məşəqqətli işlərtlə mükəlləf etməmişdir. Saleh əməl edərək özünüzlə Allahın əzabı arasında sipər edin. Belə etsəniz bəlkə istədiyinizə nail olmaqla və qorxduqunuzdan nicat tapmaqla xoşbəxt olarsınız.

Sizi Allahın dinindən yayındırmaq üçün sizinlə vuruşan kafirlərə qarşı -Allahın kəlməsini uca tutmaq üçün- sizdə vuruşun. Uşaqları, qadınları və qocaları öldürmək, yaxud da düşməni öldürdükdən sonra meyitə işgəncə vermək və s. buna oxşar şeylər etməklə həddinizi aşmayın. Həqiqətən, Allah, qoyduğu şəriəti və verdiyi hökmləri aşan kimsələri sevməz.

Onlara harada rast gəlsəniz, öldürün və sizi çıxartdıqları yerdən siz də onları çıxardın. Bu yer Məkkədir. Möminləri Allaha ibadət etməyə mane olub və onları yenidən küfrə qayıtmaları üçün onlara əzab-əziyyət vermək insan qətlə yetirməkdən də daha pisdir. Onlar sizinlə Məscidulharamın yanında döyüşə başlamayınca, siz də Məscidulharama təzim əlaməti olaraq onlarla orada döyüşə başlamayın. Əgər sizinlə Məscidulharamda döyüşə başlayarlarsa vuruşsalar, bu zaman onları öldürün. Belə bir cəza - bu, onların Məscidulharamda həddlərini aşdığına görə onları öldürməkdir - kafirlərin cəzası olur.

Əgər onlar sizinlə döyüşməyə və öz küfr əməllərinə son qoysalar, siz də onlardan əl çəkin. Həqiqətən, Allah, Ona tövbə edənin tövbəsini qəbul edib onu bağışlayar və onların keçmişdə etdikləri əməllərə görə onlara əzab verməz. Allah qullarına rəhmlidir onlara əzabı tezləşdirməz!

Kafirlərlə, Allaha şərik qoşmayınca, insanları Allahın yolundan mane olmayınca, küfr etməyincə və zahir din yalnız Allahın dini olmayıncaya qədər onlarla vuruşun! Əgər öz küfrlərinə və insanları Allah yolundan mane olmağa son qoysalar, bu zaman onlarla döyüşməkdən əl çəkin, çünki düşmənçilik ancaq küfr edən və insanları Allah yolundan mane olan zalımlara qarşı olur.

Allahın sizi hicrətin 7-ci ilində Məscidulharama daxil olub, ümrə ziyarətini əda etməyi imkan verdiyi haram ayı, müşriklər hicrətin 6-cı ilində sizi Məscidulharama daxil olmanıza mane olduqları haram ayının müqabilidir. Məkkə şəhərinin, haram ayının və ehramın haram olması kimi - haramları da pozmağın cəzası, həddini aşanlardan qisas almaqdır. Kim sizə qarşı bu aylarda həddini aşarsa, siz də onun mislində cavab verin və cavab verdikdə həddinizi aşmayın, çünki Allah həddini aşanları sevməz. Allahın sizə izin verdiyi işlərdə həddinizi aşmaqdan qorxun. Bilin ki, Allah, müvəffəq və yardım etməklə Ondan qorxan qulları ilə birgədir.

Malı, cihad və s. bu kimi Allaha itaət olan işlərdə xərcləyin. Cihadı və bu yolda mal xərcləməyi tərk edərək yaxud özünüzü, sizin məhvinizə səbəb olan təhlükəyə ataraq özünüzü ölümə atmayın. İbadətlərinizdə, davranışınızda və əxlaqınızda yaxşılıq edin! Şübhəsiz ki, Allah, hər bir işində yaxşılıq edənləri sevər, onların savabını çoxaldar və onları doğru yola müvəffəq edər.

Uca Allahın razılığını qazanmaq üçün həcc və ümrə əməllərinin hər ikisini tam yerinə yetirin. Əgər siz, xəstəlik üzündən, yaxud düşmənə görə və ya başqa səbəbdən dolayı həcc və ya ümrə əməllərini yerinə yetirə bilməsəniz, o zaman ehramdan çıxmanız üçün imkan daxilində - dəvə, yaxud inək, yaxud da qoyun- qurban kəsməlisiniz. Qurbanlıq, kəsilməsi lazım olan yerinə çatana qədər başınızı qırxmayın va ya saçınızı qısaltmayın. Əgər kiməsə Məscidulharama daxil olmağa mane olunarsa, onda qoy qurbanı, mane olunduğu yerdə kəssin. Əgər Məscidulharama daxil olmağa mane olunmasa, qoy qurbanını bayram və ya təşriq günülərində kəssin. Sizlərdən xəstə və ya saçında bit olduğu üçün əziyyət çəkən varsa və bu səbəbdən başını qırxsa ona günah yazılmaz. Lakin həmin kimsə fidyə olaraq ya üç gün oruc tutmalı, ya Məscidulharamdakı miskinlərdən altı miskini doydurmalı, ya da bir qoyun kəsib Məscidulharamdakı fəqirlərə paylamalıdır. Əmin olduğunuz təqdirdə həcc aylarında ümrə ibadətini yerinə yetirib, həmin ilin həccinə qədər ehramda özünə haram olunanlardan istifadə edən kəs, imkan daxilində bir qoyun yaxud da yeddi nəfərə bir dəvə və ya bir inək qurban kəssin. Qurban kəsməyə maddi imkanı olmayan isə qurbanlıqın əvəzi olaraq həcc günlərində üç gün, ailəsinə döndükdən sonra isə yeddi gün oruc tutmalıdır. Beləliklə, bunların hamısı kamil on gün edər. Təməttü həcci edən kimsənin qurban kəsməsi və qurban kəsməyə maddi imkanı olmadığı təqdir də isə oruc tutmasının vacib olması hökmü, Məscidulharamda və ya Məscidulharama yaxın yerdə sakin olmayanlara aiddir. Allahın şəriətinə tabe olaraq və qoyduğu hüdudlara hörmətlə yanaşaraq Ondan qorxun. Bilin ki, Allahın əmrinə müxalif olan kimsəyə Allahın əzabı şiddətlidir.

Həccin vaxtı məlum olan aylardadır. Bu aylar şəvval ayı ilə başlayıb zülhiccənin birinci on günü sona çatır. Kim bu aylarda həcci yerinə yetirməyi özünə vacib edib və ehrama niyyət edərsə ona zövcəsi ilə yaxınlıq etmək və yaxınlıq etməyə səbəb olan hər bir şey və həmçinin zaman və məkanın əzəmətliyinə görə asilik edərək Allahın taətindən çıxmaq haram olar. Qəzəbə və dartışmaya gətirib çıxaran mübahisə etmək də haramdır. Etdiyiniz yaxşı işi Allah bilir və mükafatını verəcəkdir. Həcc ibadətini yerinə yetirmək üçün özünüzə ehtiyacınız olan yemək, içmək azüqəsi əldə edin. Bilin ki, hər bir işinizdə ən xeyirli yardımçı olan Allah qorxusudur. Ey sağlam ağıl sahibləri əmrlərimə müti olmaqla və qadağanlarımdan çəkinməklə Məndən qorxun.

Həcc vaxtı ticarət və s. bu kimi halal yolla ruzi qazanmanız sizə günah deyildir. Doqquzuncu gün ərəfatda durduqdan sonra zülhiccənin onuncu gecəsi müzdəlifəyə gəldikdə Məşərulharamda Allahın şəninə Sübhənallah, Lə iləhə illə Allah deyib və Allaha dua etməklə Onu yada salın! Sizə dini bilgiləri və həcc qaydalarını yönəltdiyinə görə Onu yad edin. Siz bundan öncə Onun şəriətindən qafil idiniz.

Sonra siz, ərafatda dayanmayan cəhalət əhlinin etdiyi kimi deyil, əksinə İbrahimin - aleyhissəlam - ardınca gedən insanların etdiyi kimi ərafatdan çıxıb gəlin və ibadətləri əda etdikdə yol verdiyiniz naqisliklərə görə Allahdan bağışlama diləyin. Şübhəsiz ki, Allah Ona tövbə edən qullarını bağışlayandır və onlara rəhmlidir!

Həcc əməllərini yerinə yetirib bitirdikdə Allahı yad edin və ata-babalarınızla fəxr edib onları təriflədiyiniz kimi, hətta ata-babalarınızı yad etdiyinizdən də daha artıq Allahı yad edin! Çünki sizdə olan hər bir nemət yalnız uca və Pak olan Allahdandır. İnsanlar müxtəlifdirlər, onlardan bəziləri yalnız dünya həyatına inanan kafir müşrikdir. Allahdan sağlamlıq, mal və övlad kimi dünya neməti və zinəti istərlər. Belə kimsələr dünyaya rəğbət edib, axirətdən üz çevirdiklərinə görə onların, Allah, axirətdə mömin qulları üçün hazırladığı nemətlərdən heç bir payı yoxdur.

İnsanlardan, Allaha iman edib axirətə inanan və Rəbbindən dünya nemətləri, saleh əməl, cənnətə daxil olub və cəhənnəm əzabından xilas olmaqı diləyən kimsələrdə vardır.

Allahdan həm dünya həm də axirət xeyirini diləyərək Ona dua edən kimsələr üçün dünyada etdikləri saleh əməllər müqabilində onlar üçün əzəmətli savab vardır. Allah əməlləri tez haqq-hesab edəndir.

Sayı az olan günlərdə: zilhiccənin 11-i, 12-si və 13-ü günlərində "Allahu Əkdər" və "Lə iləhə illə Allah" deyib Allahı yad edin. Kim tələsib, on ikinci gündə daş atdıqdan sonra minadan çıxmaq istəyərsə, çıxa bilər və ona heç bir günah olmaz, çünki Allah bunu yüngülləşdirmişdir. Kim də 13-cü gün daş atdıqdan sonra çıxmaq istəyərsə, edə bilər və ona da heç bir günah olmaz. Bunu edən şəxs, ən kamilini etmiş və peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) sünnəsinə tabe olmuşdur. Bunların hamısı, öz həccində Allahdan qorxaraq, həcc əməllərini, Allahın əmr etdiyi kimi yerinə yetirən, Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağanlarından çəkinərək Allahdan qorxun şəxs üçündür. Bilin ki, siz, yalnız Onun hüzuruna dönəcəksiz və O, sizi əməllərinizə görə mükafatlandıracaqdır.

Ey Peyğəmbər! İnsanlardan eləsi də var ki, o, münafiqdir. Onun bu dünya həyatında danışdığı sözləri səni heyran edər. Sən onu gözəl danışan görərəsən. Amma həqiqətdə o, sən ona inanmağın üçün belə edər, onun bununla məqsədi, öz canını və malını qorumaqdır və o, -yalançı olduğu halda- qəlbində olan imanı və xeyri Allahı şahid göstərər. Əslində isə o, müsəlmanlara qarşı ən qatı mübahisəçi və düşməndir.

O adam səndən ayrılıb, dönüb getdikdə asi əməllərlə yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə, əkini məhv etməyə və mal-qaranı tələf etməyə çalışar. Allah isə yer üzündə fitnə-fəsadı törətməyi və fitnə-fəsad əhlini sevməz!

Yer üzündə fitnə-fəsadı törədənə - nəsihət olaraq - Allahın hüdudlarına hörmət edib və qadağanlarından çəkinərək, Ondan qorx, deyildikdə, təkəbbürlük və lovğalıq onu haqqa dönməsinə mane olar və beləliklə də günahda davam edər. Ona, Cəhənnəmə daxil olmaq, cəza olaraq kifayət edər. Cəhənnəm, öz əhli üçün necə də pis bir yerdir!

İnsanlardan nəfsini Allahın razılığını qazanmaq üçün satan və canını Allahın itaətində sərf edən və Allah yolunda Onun razılığını qazanmaq üçün cihad edən mömin kimsələr də vardır. Allahın qullarına qarşı rəhməti genişdir və onlara şəfqətlidir!

Ey Allaha iman gətirənlər və Onun peyğəmbərinə tabe olan kimsələr! İslamı bütövlüklə qəbul edin, ondan heç bir şeyi tərk etməyin və Kitab əhlinin etdiyi kimi, kitabın bəzisinə iman edib, bəzisini isə inkar etməyin. Şeytanın yollarına tabe olmayın, çünki o, sizə düşmənçiliyi açıq-aydın olan və düşmənçiliyini göstərən düşməninizdir.

Sizə heç bir şübhə olmayan açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra siz, haqq yoldan meyil edib azğınlıqa düşsəniz, bilin ki, Allah yenilməz qüdrət və qüvvət sahibidir, işlərində və şəriətində hikmərlidir. Allahdan qorxun və Onu əzəmətli tutun.

Yoxsa şeytanın yollarına tabe olub haqq yoldan azan kimsələr Qiyamət günü Allahın bulud kölgələri içində və mələklərin də o bulud kölgələrini hər bir tərəfdən əhatə edərək onlar arasında hökm vermək üçün pak və calal sahibi olan Allaha layiq şəkildə gəlməsinimi gözləyirlər? O gün Allah onlar arasında hökm verib qurtaracaqdır. Şübhəsiz ki, bəşəriyyətin işləri yalnız pak olan tək Allaha qaytarılacaqdır.

Ey Peyğəmbər! İsrail oğullarından onları məzəmmət edərək onlardan soruş ki, uca Allah sizə peyğəmbərlərin doğruluğuna dəlalət edən nə qədər açıq-aydın dəlillər göstərdi! Siz isə bu dəlilləri yalan sayıb üz çevirdiniz. Kim Allahın nemətini bildikdən sonra onu inkar edib, yalan sayaraq dəyişdirərsə bilsin ki, Allah inkar edib, yalan sayanlara şiddətli cəza verəcəkdir.

Dünya həyatı və orada olan keçici zövq və müvəqqəti ləzzətlər kafirlər üçün gözəlləşdirildi. Onlar Allaha və axirət gününə iman gətirənləri məsxərəyə qoyurlar. Halbuki Allahın əmrlərinə tabe olub qadağanlarından çəkinən müttəqilər Qiyamət günü o kafirlərdən üstün olacaqlar. Belə ki, Allah, onarı Ədn cənnətlərinə sakin edər və Allah istədiyi quluna saysız-hesabsız ruzi verər.

Şeytanlar insanları azdırana qədər o insanlar ataları Adəmin dinində, haqq üzərində həmrəy olan tək bir ümmət idi. Sonra onlar, mömin və kafir olmaqla iki qismə bölündülər. Elə buna görə də Allah, iman və itaət əhlinə və Allahın onlar üçün hazırladığını müjdə verən, kafirləri isə Allahın onlar üçün hazırladığı şiddətli əzabla qorxudan peyğəmbərlər göndərdi və onlarla birlikdə içində heç bir şəkk-şübhə olmayan, yalnız haqq olan kitablar nazil etdi ki, insanlar arasında, onların ixtilafa düşdükləri şeylərə dair hökm versinlər. Halbuki Tövrat barədə yalnız özlərinə Tövratdan elm verilmiş yəhudilər özlərinə zülm edərək, onlara Tövratın haqq və Allah tərəfindən olmasına dair, həmçinin, Tövrat barədə ixtilaf etməyin caiz olmamasına dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra ixtilafa düşdülər. Allah isə Öz izni və istəyi ilə möminləri doğru yolu azğınlıqdan ayırd etməyə müvəffəq etdi. Allah istədiyi kimsəni heç bir əyriliyi olmayan düz yola yönəldər. Bu da iman yoludur.

Ey Möminlər! Yoxsa elə zənn edirdiniz ki, sizdən əvvəlkilərin başına gələn bəlalar sizin başınıza gəlmədən Cənnətə daxil olacaqsınız? Onlara elə yoxsulluq və xəstəlik üz vermiş, qorxu onları elə titrəmiş, hətta müsübət elə həddə çatmışdır ki, onlar Allahın köməyinin tez bir zaman da gəlməsini gözləyirdilər. Hətta Peyğəmbər və onunla birlikdə olan möminlər də: "Allahın köməyi nə vaxt gələcək?"– deyirdilər. Agah olun ki, həqiqətən, Allahın köməyi Ona iman edib yalnız Allaha təvəkkül edənlərə yaxındır.

Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən müxtəlif növlü mallarından Allah yolunda nə verəcəkləri və kimə xərcləyəcəkləri haqqında soruşurlar. Onlara cabav olaraq de: "Verəcəyiniz hər bir xeyir - halal və təmiz mallarınız - valideynlərə, ehtiyacı olan yaxın qohum-əqrəbaya və yetimlərə, malı olmayan imkansız kasıblara, ailəsindən və vətənindən uzaq düşüb yolda qalan müsafirlərə aiddir. Ey Möminlər! Siz az və çox olmasından aslı olmayaraq nə yaxşılıq edirsinizsə, şübhəsiz ki, Allah onu bilir və Ona heç bir şey gizli qalmaz və Allah etdiyiniz əməllərin mükafatını verəcəkdir".

Ey mömilər! Allah yolunda döyüşmək və bu yolda maldan və candan keçmək nəfsə xoş gəlməsə də, sizə fərz edildi. Ola bilsin ki, siz, Allah yolunda döyüşmək kimi bir şeyi sevməyəsiniz, amma həqiqətdə o sizin üçün faydalı və xeyirli olsun. Çünki Allah yolunda döyüşməyin əzəmətli savabı olmaqla yanaşı, düşmənlər üzərində qələbə çalmaq və Allah kəlməsini uca tutmaq vardır. Ola bilsin ki, siz, cihad etməmək kimi bir şeyi sevəsiniz, amma həqiqətdə o sizin üçün şər və zərərli olsun. Çünki cihadı tərk etmək zəliliyə və həmçinin düşmənlərin sizin üzərinizdə qələbə çalmasına səbəbdir. Allah işlərin hansı xeyir, hansının isə şər olmasını daha yaxşı bilir, siz isə bunu bilmirsiniz. Allahın əmrinə tabe olun, bu sizin üçün xeyirlidir.

Ey Peyğəmbər! Səndən haram ayında: zülqədə, zülhiccə, məhərrəm və rəcəb aylarında vuruşmaq barəsində soruşurlar. Onlara cavab olaraq de: "Bu ayda vuruşmaq Allah qatında böyük günah və pis əməldir, amma müşriklərin etdiyi kimi insanları Allah yolundan sapdırmaq, möminləri Məscidulharama buraxmamaq və Məscidulharam sakinlərini oradan çıxartmaq Allah yanında bu aylarda vuruşmaqdan da daha böyük günahdır. Onların etdikləri şirk, vuruşmaqdan daha böyükdür. Ey Möminlər! Müşriklər bacardıqca sizi haqq dininizdən batilə döndərənə qədər sizinlə vuruşmaqdan əl çəkməyəcəklər. Sizlərdən hər kim dinindən dönüb Allaha kafir olaraq ölsə, onun saleh əməli batil olar və onun axirətdə qayıdış yeri oda daxil olub və orada əbədi qalmaq olar.

Həqiqətən, Allaha və rəsuluna iman gətirənlər, Allah və rəsuluna hicrət edib vətənlərini tərk edənlər və Allahın kəlməsi uca olsun deyə vuruşanlar, Allahın mərhəmətinə və bağışlamağına ümid edən kəslərdir. Allah qullarının günahlarını bağışlayandır və onlara rəhmlidir.

Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən xamr (xamr: insanın ağlını başından alıb aparan hər bir şeyə xamr deyilir) və bu içkinin hökmü bunu satmaq və almaq barəsində soruşurlar? Səndən qumar (qumar: yarışda iştirak edən hər iki oyunçu tərəfindən təyin edilmiş mükafatı rəqabət yolu ilə götürməyə qumar deyilir) barəsində soruşanlara cavab olaraq de: "Onların hər ikisində həm: ağlın getməsi, malın əldən çıxması, aranızda ədavətin və qəzəbin yaranması kimi dini və dünyavi böyük zərərlər və fəsadlar vardır və həm də ki, mal əldə etmək kimi insanlar üçün kiçik bir mənfəət də vardır. Amma hər ikisinin zərəri və günahı hər ikisinin mənfəətlərindən daha böyükdür". Zərəri mənfəətindən daha çox olan şeydən ağıllı insan uzaq durar. Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən Allah yolunda mallarından nə xərcləyəcəkləri və sədəqə verəcəkləri barədə soruşurlar? Onlara cavab olaraq de: "Ehtiyacınızdan artıq qalan malınızı Allah yolunda xərcləyin!". (Bu hökm, İslamın ilk vaxtında idi, sonra Allah xüsusi mallardan və müəyyən miqdarda zəkat verməyi vacib etdi). Heç bir anlaşılmazlıq olmayan bu kimi ayələrlə Allah sizə şəriətin hökmlərini belə bəyan edir ki, bəlkə, fikirləşəsiniz.

Allah bunu, sizə dünyada və axirətdə fayda verən şeylər barədə fikirləşməniz üçün qanun etdi. Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən yetimə baxmaq və onlarla necə rəftar etmək barəsində soruşurlar? Səndən: Yetimələrə pul xərclədikdə, onları yedizdirdikdə və onlar üçün yaşayış yeri təmin etdikdə onların mallarını öz mallarına qatsınlarmı -deyə soruşurlar? Onlara cavab olaraq de: "Yetimlərin malını qorumaq məqsədi ilə onlardan heç bir əvəz almadan, yaxud onların malını öz mallarınıza qatmadan çoxaltsanız, onların malını qorumağınız sizin üçün Allah yanında daha xeyirlidir və daha böyük savabdır". Əgər onların malını məişət, yaşayış yeri kimi və s. buna oxşar şeylərdə öz malınıza qatsanız, sizə günah olmaz, onlar sizin qardaşlarınızdır, qardaşlar isə biri-birinə kömək edər və biri-birinin ehtiyacını ödəyər. Allah, yetimə himayədarliq edən kimsələrdən yetimin malına şərik olub onların malını zay edənləri də, onlara yaxşılıq edənləri də bilir. Əgər Allah yetimlərin malına görə sizi çətinləşdirmək istəsəydi, əlbəttə ki, çətinləşdirərdi. Lakin uca və pak olan Allah sizə yetimlərlə davranmaq yolunu asanlaşdırmışdır, çünki Allahın şəriəti asanlıq üzərində bina edilmişdir. Həqiqətən, Allah qüdrətlidir heç kim Ona qələbə çala bilməz və O, xəlq etməyində, işlərində və şəriətində hikmətlidir.

Ey möminlər! Allaha şərik qoşan qadınlar Tək Allaha iman gətirib, İslam dininə daxil olmayınca onlarla evlənməyin. Həqiqətən, Allaha və rəsuluna iman gətirmiş bir qul qadın, gözəlliyi və malı sizi heyran etmiş, bütlərə ibadət edən azad qadından daha xeyirlidir. Müsəlman qadınları müşrik kişilərə ərə verməyin. Həqiqətən, Allaha və rəsuluna iman gətirmiş bir kölə, sizi heyran edən azad müşrik bir kişidən daha xeyirlidir. Şirk ilə vəsf olunan - kişilər və qadınlar - kimsələr sözləri və əməlləri ilə sizi Cəhhənəmə daxil olmaqa sürükləyirlər. Allah isə sizi cənnətə aparan saleh əməllərə və Öz izni və lütfü ilə sizi günahlardan bağışlanmağa dəvət edir. O, Öz ayələrini insanlara bəyan edir ki, bəlkə onlar, dəlillərdən düşünüb ibrət alıb, əməl etsinlər.

Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən heyz barəsində soruşurlar. (Heyz: müəyyən vaxtlarda qadının bətnindən ifraz olan təbii qandır) Onlara cavab olaraq de: "Heyz kişi və qadın üçün bir əziyyətdir. Həmin vaxt qadınla cinsi əlaqədə olmaqdan uzaq durun. Bu qan onlardan kəsilib qüsl alıb təmizlənənə qədər qadınlarla əlaqədə olayın. Qan kəsilib bundan təmizləndikdən sonra isə Allahın sizə icazə verdiyi qayda üzrə onlar pak olduğu halda ön tərəfdən əlaqədə olun". Şübhəsiz ki, Allah günahlardan çoxlu tövbə edənləri də pisliklərdən təmizlənənləri də sevir.

Qadınlarınız sizin əkin tarlanızdır. Torpaq bəhrə verdiyi kimi, qadınlarınız da sizin üçün övlad dünyaya gətirirlər. Əkin tarlanıza istədiyiniz tərəfdən, istədiyiniz kimi gəlin, əgər bu öndəndirsə! Özünüz üçün qabaqcadan yaxşı əməllər hazırlayın! Bu yaxşı əməllərdən biridə, kişinin zövcəsinə Allaha yaxınlaşmaq və saleh zürriyyət istəmək məqsədi ilə əlaqədə olmasıdır. Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağanlardan çəkinməklə Allahdan qorxun. Bu əmr və qadağalardan biridə, Allahın sizin üçün qadınlar barədə qoyduğu qanundur. Bilin ki, siz qiyamət günü Allahla qarşılaşacaq və Onun hüzurunda duracaqsınız və O, sizin əməllərinizin mükafatını verəcəkdir. Ey Peyğəmbər! Möminlərə Rəbbləri ilə qarşılaşdıqda onları sevindirəcək əbədi qalan nemətlər və Allahın kərim üzünə baxmaqla müjdə ver.

Allaha olan andınızı yaxşılıq etmənizə, Allahdan qorxmanıza və insanlar arasında sülh yaratmanıza dair bir maneəyə çevirməyin. Əksinə, əgər yaxşılıq etməyəcəyinizə dair and içdikdə, həmən yaxılıqı edin və andlarınızın kəffarəsini verin. Allah sizin dediklərinizi eşidən, əməllərinizi isə biləndir və əməllərinizin mükafatını da verəcəkdir!

Allah sizi: "Xeyr, Allaha and olsun", "Bəli, Allaha and olsun" kimi səhvən, qərəzsiz içdiyiniz andlara görə hesaba çəkməz, buna görə sizə kəffarə vacib olmaz və sizə əzab verməz. Lakin O, sizi qəsdən içdiyiniz andlara görə hesaba çəkəcəkdir. Allah qullarının günahlarını bağışlayandır və həlimdir, onlara əzabı tezləşdirməz.

Zövcələri ilə yaxınlıq etməyəcəylərinə and içən kimsələr, and içdikləri vaxtdan başlayaraq dörd aydan çox keçməmək şərti ilə gözləməlidirlər. Buna ərəb dilində "İylə" -deyilir. Əgər onlar, zövcələrinə yaxınlıq etməyəcəklərinə görə and içdikdən sonra, dörd ay və ya dörd aydan az müddət ərzində andlarından dönüb, yaxınlıq etsələr, əlbəttə ki, Allah bağışlayandır, onların bu günahını bağışlayar və onlara qarşı rəhmlidir belə ki, sizin üçün bu anddan çıxış yolu qoyaraq, sizə kəffarə verməyi vacib etmişdir.

Əgər onlar zövcələrinə yaxınlaşmaqı davamiyyətli olaraq tərk edib və andlarından dönməyib, boşanmaq qərarına gəlsələr, şübhəsiz ki, Allah onların talaq dedikləri sözlərini də eşidəndir, onların hər bir halını və qəlblərin də olanı da biləndir və onların əməllərinin müqabilini də verəcəkdir!

Boşanmış qadınlar üç heyz gözləməli və bu müddət ərzində başqasına ərə getməməlidirlər. Əgər onlar həqiqətən Allaha və Axirət gününə iman gətiriblərsə, Allahın onların bətnində yaratdığını uşağı gizlətmək onlara caiz deyildir. Bu müddət ərzində ərləri, onları qaytarmağa daha çox haqlıdırlar. Əgər onlar bu barışmaqla mehriban münasibət yaradıb və talaqa səbəb olan şeyləri aradan qaldırmaqa qəsd edirlərsə. Ərlərinin qadınlar üzərində adətə müvafiq haqları olduğu kimi qadınların da haqları vardır. Kişilər qadınlar üzərində ixtiyar sahibi və həmçinin talaqın da onların ixtiyarında olduğu üçün, kişilərin qadınlar üzərində olan haqları bir dərəcə üstündür. Allah qüdrətlidir heç kim Ona qələbə çala bilməz və O, işlərində və şəriətində hikmətlidir.

Ər, sahib olduğu talaqın sayı ikidir. Belə ki, ər, talaq verir sonra qaytarır, sonra talaq verir yenə də qaytarır. İki talaq bitdikdən sonra ər zövcəsini öz ismətində şəriətə müvafiq qayda üzrə saxlamalı yaxud zövcəsinə xoş münasibət göstərib və onun haqqlarını verdikdən sonra üçüncü dəfə talaq verməlidir. -Ey Ərlər- Zövcələrinizə mehr olaraq verdiklərinizdən bir şey götürmək sizə halal olmaz. Yalnız qadın ərinin əxlaqından yaxud zahiri görnüşündən xoşlanmazsa və ər-arad bu xoşlanmamanın səbəbindən biri-birilərin üzərinə düşən haqqları verə bilməyəcəklərini zənn edərlərsə bu zaman bunu yaxın qohum-əqrəbasına yaxud da ki, başqa bir kimsəyə ərz etsinlər. Əgər kişi və qadın tərəfi, onların biri-birinə qarşı olan ailə haqqlarını yerinə yetirə yetiməyəcəklərindən qorxsalar, bu zaman qadın, əri onu boşanması üçün ərinə əvəz olaraq bir şey verməsində ikisinə də heç bir günah yoxdur. Bu şəri hökmlər, halal və haram arasını ayırd edən hökmlərdir bu hökmləri aşmayın! Kim Allahın halal və haram arasında olan hüdudlarını aşarsa, məhz onlar, özlərini həlaka, Allahın qəzəbinə və əzabına sürüklədikləri üçün zalımlardır.

Əgər əri onu üçüncü dəfə boşayarsa, bundan sonra o qadın, birinci ərinə halal olmaq məqsəd ilə deyil, əksinə, öz istəyi ilə düzgün nikah kəsildikdən sonra, başqa bir kişiyə ərə gedib və ikinci əri onunla cinsi əlaqədə olmayınca birinci ərinə halal olmaz. Əgər ikinci əri onu boşasa, yaxud vəfat etsə, hər birinin üzərinə vacib olan şəri hökmləri yerinə yetirəcəklərini zənn etdikləri təqdirdə nikah kəsib və qadının mehrini verib, yenidən evlənmələrində ikisinə də heç bir günah yoxdur. Bunlar şəri hökmlərdir, Allah bunları, Onun hökmlərini və hüdudlarını anlayan insanlar üçün bəyan edir. Çünki bu hökmlərdən bəhrələnən məhz insanlardır.

Qadınlarınızı boşadığınız və onların gözləmə müddəti sona yaxınlaşdığı zaman onları ya şəriətə müvafiq qayda üzrə qaytarın, ya da müvafiq qayda üzrə rici talaq etmədən gözləmə müddəti bitənə qədər buraxın. Cahillik dövründə etdikləri kimi qadınlara təcavüz etmək və zərər vurmaq məqsədilə onları qaytarmayın. Kim bunu qadına zərər vermək məqsədi ilə etsə, nəfsini günaha və əzaba məruz qoyduğu üçün özünə zülm etmiş olar. Allahın ayələrini ələ salmaq və ayələrə qarşı cürət etməklə istehza etməyin. Allahın sizə olan nemətlərini və bu nemətlərin ən əzəmətlisi olan, sizə nazil etdiyi Quran və Sünnə nemətini yadınıza salın. Allah bu nemətləri sizin Ona ümid və qorxu ilə ibadət etməniz üçün yadınıza salır. Allahın əmrlərinə tabe olub qadağanlarından çəkinməklə Ondan qorxun və bilin ki, Allah hər şeyi bilir, Ona heç bir şey gizli qalmaz və Allah etdiyiniz əməllərin müqabilini də verəcəkdir.

Qadınlarınızı üç talaqdan az sayda boşadığınız və gözləmə müddəti başa çatdığı zaman - ey vəlilər- o qadınlar yenidən əvvəlki ərləri ilə öz aralarında razılığa gəlib yeni bir nikah bağladıqdan sonra ərə getmək istəsələr onlara mane olmayın. Onların yenidən əvvəlki ərlərinə qayıtmağa mane olmağı qadağan edən bu hökm, sizlərdən Allaha və axirət gününə iman gətirənlər üçün bir öyüd-nəsihətdir. Bu sizin üçün daha çox xeyirlidir və namusunuz və əməlləriniz üçün daha pakdır. Allah işlərin həqiqətini və sonunu bilir, siz isə bunuları bilmirsiniz.

Analar öz övladlarını kamil iki il əmizdirməlidirlər. Bu, iki il əmizdirmə müddəti əmizdirməni tamamlamaq istəyənlər üçündür. Boşanmış süd əmizdirən anaların yeməyi və geyimi şəriətə müxalif olmamaq şərti ilə insanların adəti üzrə uşağın atasının üzərinə düşür. Allah heç kəsi imkanı və qüvvəsi çatdığından artıq yüklənməz. Valideyinlərdən hər hansı birinə, biri-birinə əziyyət verməsi üçün uşağı vasitə etməsi halal olmaz. Əgər uşağın atası və uşağın malı yoxdursa bu zaman atanın üzərində olan bu haqq eynilə varisin üzərinə düşür. Əgər ata və ana uşağın xeyri üçün öz aralarında məsləhətləşib razılığa gəldikdən sonra uşağı iki il tamam olmazdan əvvəl süddən kəsmək istəsələr, bu işdə ikisinə də heç bir günah olmaz. Əgər siz uşaqlarınızı doğma analarından başqa süd anasına əmizdirmək istəyirsinizsə və süd əmizdirən qadınların haqqını kəsmədən və gecikdirmədən şəriətə müvafiq qayda üzrə ödəsəniz, yenədə sizə heç bir günah olmaz. Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağanlarından çəkinməklə Ondan qorxun və bilin ki, Allah sizin nə etdiklərinizi görür və heç bir şey gizli qalmaz və O, etdiyiniz əməllərə görə sizin mükafatınızı verəcəkdir.

Sizlərdən ölənlərin və özlərindən sonra tərk etdiyikləri hamilə olmayan zövcələri, özlərini dörd ay on gün müddətində gözləməsi vacibdir. Onlara bu müddət ərzində ərinin evindən kənara çıxması, zinət əşyalarından istifadə etməsi və ərə getməsi caiz deyildir. Ey Vəlilər! Onların gözləmə müddəti­ bitdikdən sonra, bu müddət ərzində onlara qadağan olan şeyləri, şəriətə və adətə müvafiq qayda üzrə, özləri barədə etdikləri işə görə sizə günah sayılmaz. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır, aşkara çıxartdıqınız və gizlində saxladıqınız işlərdən Ona heç bir şey gizli qalmaz və O, sizin əməllərinizin müqabilini verəcəkdir.

Əri ölmüş yaxud üç talaqdan sonra ərindən tam boşanmış, gözləmə müddətində olan qadınlara elçi göndərmək istəyinizi açıq-aydın deyil: "Gözləmə müddətin sona çatdıqda mənə xəbər edərsən" buna oxşar işarə ilə bildirməkdə sizə heç bir günah yoxdur. Həmçinin gözləmə müddətində olan qadınla, gözləmə müddəti bitdikdən sonra onunla evlənmək istəyinin qəlbinizdə olmasında sizə heç bir günah yoxdur. Siz onlara çox rəğbət etdiyiniz üçün, onları mütləq xatırlayacağınızı Allah bilir və elə buna görə də sizə bunu açıq-aydın deyil, işarə ilə bildirmənizə icazə vermişdir. Lakin onlar gözləmə müddətində olduqca, onlarla nikah bağlamaq üçün gizlicə vədələşməkdən çəkinin. Onlara yalnız şəriətə müvafiq qayda üzrə söz deyin, buda ki, onlara olan istəyinizi işarə ilə bildirməkdir. Gözləmə müddəti bitməyincəyə qədər onlarla nikah bağlamayın. Bilin ki, Allah sizin qəlblərinizdə, sizə halal va ya haram etdiyindən nələrin gizlin saxladığınızı bilir. Allahdan qorxun və Onun əmrinə müxalif olmayın! Bilin ki, Allah, Ona tövbə edən qullarının günahlarını bağışlayandır və həlimdir onlara əzab verməyə tələsməz.

Nikah bağladıqdan sonra cinsi əladəqdə olmadan və müəyyən bir mehr təyin etmədiyinizdən əvvəl zövcələrinizi boşasanız, sizə heç bir günah gəlməz. Əgər onları bu halda boşamalı olsanız, onlara mehr verməniz vacib deyildir. Vacib olan isə, onların könülünü almaq üçün, imkan daxilində, əgər kişi varlıdırsa çox mal, əgər kasıbdırsa az mal verməsidir. Bu mal vermək, yaxşılıq edənlərin əməllərində və müamələlərində vacib bir haqqdır.

Əgər nikah bağladıqdan sonra cinsi əladəqdə olmazdan əvvəl, müəyyən bir mehr təyin etdikdən sonra zövcələrinizi boşasanız, təyin etdiyinizin mehrin yarısını onlara verməniz vacibdir. Qadınların - əgər onların ağlı kamildirsə - bunu sizə bağışlaması, yaxud da ərlərin bunu qadınalara kamil olaraq bağışlaması isə müstəsnadır. Əgər öz aranızda haqqlarınızı biri-birinizə bağışlasanız, bu Allahdan qorxmaqa və Onun taətinə daha yaxındır. Həqiqətən Allah sizin nə etdiklərinizi görür. Allahın savabına nail olmaq üçün yaxşılıq etməkdə çalışın.

Namazları Allahın əmr etdiyi kimi tam şəkildə yerinə yetirin, namazların arasında olan, orta namazı - əsr namazını qoruyun və namazlarınızda Allah qarşısında müti və Allahdan qorxaraq durun.

Əgər düşməndən və s. bu kimi şeylərdən qorxsanız və namazı tam şəkildə yerinə yetirməyə qadir olmasanız, onda namazı gedərək ayaq üstə və ya dəvə, at və s. bu kimi minik üzərində oturaq halda, yaxud necə bacarırsınızsa elə də qılın. Təhlükə sizdən sovuşduqda isə Allahı, sizə öyrətdiyi kimi yad edin! Allahın sizə öyrətdiklərindən biri də, namaz qıldıqda Allahı kamil və tam şəkildə zikr etməkdir. Həmçinin Allahı, sizə nur və doğru yol kimi bilmədiyiniz şeyləri öyrətdiyi üçün zikr edin.

Sizlərdən ölən və özündən sonra zövcələr qoyub gedən kimsələr zövcələrinə kamil bir ilin tamamınadək evlərindən çıxarmamaqı və onların maddi tələbatını ödənilməsini vərəsəsinə vəsiyyət etməlidirlər. Vərəsəniz də onların özləri barədə etdiklərinə görə, meyitin vəsiyyətini yerinə yetirmək üçün, onları zorla yaşadıqları evindən çıxarmamalıdır. Əgər onlar öz istəkləri ilə kamil bir il tamam olmazdan əvvəl çıxıb getsələr, onların zinət əşyalarından və ətirdən istifadə etdiklərinə görə həm sizə, həm də ki, onlara günah olmaz. Allah qüdrətlidir, heç kimsə onu məğlub edə bilməz, O, işlərində, şəri hökmlərin də və insanlar üçün təyin etdiyi qədərin də hikmət sahibidir. Əksər təfsir aimlərin rəyinə əsasən, bu əyənin hökmü, Uca Allahın: (Sizdən ölənlərin qoyub getdiyi qadınlar dörd ay on gün (başqa ərə getməyib) özlərini gözləməlidirlər) [Bəqərə: 234] ayəsi ilə nəsx olunmuşdur.

Boşanmış qadınların boşanma səbəbindən sınmış könüllərini almaq üçün, şəriətə müvafiq qayda üzrə, ərin maddi imkanının az və çoxluğunu nəzərə alaraq, qadınlara geyim, mal və s. bu kimi yaxşılıq etmək lazımdır. Bu hökm, Uca Allahın əmrini yerinə yetirib, qadağanından çəkinən müttəqilər üzərində bir borcdur.

Ey möminlər! Yuxarıda qeyd edilən açıq-aydın izah kimi, Allah, Onun hüdudlarını və hökmlərini əhatə edən ayələrini sizə belə bəyan edir ki, bəlkə siz bunları başa düşüb, bunlara əməl edib, dünya və axirətdə xeyirə nail olasınız.

Ey Peyğəmbər! Məgər çoxlu sayda insanların vəba yaxud başqa bir xəstəlik üzündən, ölümdən qorxaraq, yurdlarını tərk edib getmə xəbəri sənə gəlib çatmadımı? Onlar İsrail oğullarından bir tayfa idi. Allah onlara: "Ölün!"– dedi. Onlarda dərhal öldülər. Sonra isə Allah onlara, bütün işlərin Onun əlində olduğunu, onların özlərinə nə bir xeyir nə də ki, bir zərər verməyə qabir olmadığlarını bəyan etmək üçün onları yenidən diriltdi. Həqiqətən, Allah insanlara bol-bol nemətlər bəxş edən və onlara qarşı lütfkardır, lakin insanların çoxu bu nemətlərə görə Allaha şükür etməzlər!

Ey möminlər! Allahın düşmənləri ilə Onun dininə yarım etmək və Allahın adını uca tutmaq üçün vuruşun. Bilin ki, Allah sizin sözlərinizi eşidəndir, qəlblərinizdə olanı da və əməllərinizi də biləndir və O, etdiyiniz əməllərin müqabilini verəcəldir.

Sizlərdən malını yaxşı niyyətlə və könül xoşluğu ilə Allah yolunda xərcləyib, borc verən kimdir ki, Allahda ona verdiyi borcun bol-bol əvəzini qaytarsın?! Allah kimin ruzisini azaldar, sağlamlığını və s. bu kimi nemətləri əlindən alar, kimi də Öz hikməti və adilliyi ilə ona olan nemətini bol edər. Siz axirətdə yalnız Ona qaytarılacaqsınız və O, etdiyiniz əməllərin müqabilini verəcəldir.

Ey Peyğəmbər! Məgər Musadan - aleyhissəlam - sonra İsrail oğullarından əsil-nəcabətli insanların xəbəri sənə gəlib çatmadımı?! O zaman onlar öz peyğəmbərlərinə dedilər: "Bizə elə bir hökmdar təyin et ki, biz də onunla birğə Allah yolunda vuruşaq!" O da onlara belə dedi: "Allah sizə vuruşmaqı vacib etsə, ola bilsin ki, vuruşmayasınız?" Onlar peyğəmbərlərinin özləri barədə bu zənninə inkar edərək dedilər: "Bizə Allah yolunda vuruşmaqa mane olan nədir ki, artıq vuruşmaqı tələb edən səbəblər də vardır?. Çünki düşmənlərimiz bizi vətənimizdən çıxarmış və övladlarımızı da əsir almışdır, elə isə biz, vətənimizi və övladlarımızı onlardan xilas etmək üçün vuruşmalıyıq". Amma Allah vuruşmaqı onlara vacib edildikdə isə onlardan az bir qismi istisna olmaqla hamısı döyüşdən üz çevirdib, verdikləri əhdi yerinə yetirmədilər. Allah, Onun əmrindən üz çevirən, əhdini pozan zalımları tanıyır və onların etdikləri əməllərin müqabilini verəcəkdir.

Peyğəmbərləri onlara dedi: "Allah Talutu onun bayrağı altında vuruşmanız üçün sizə hökmdar təyin etdi!". Onlardan əsil-nəcabətli olanlar, peyğəmbərlərinin bu seçiminə üz çevirib, inkar edərək dedilər: "O bizim üzərimizdə necə hökmdar ola bilər ki, biz hökmdarlığa ondan daha çox layiqik, çünki o, hökümdar övladı deyildir və ona hökümdar olması üçün heç böyük var-dövlət də verilməmişdir". Bu zaman Peyğəmbərləri onlara dedi: "Allah onu sizin üzərinizə hökmdar seçdi və elm və bədəncə sizdən üstün etdi. Allah Öz mülkünü hikməti və rəhməti ilə istədiyi kəsə verir. Allahın lütfü genişdir və bu lütfü istədiyinə bəxş edir və insanlardan buna kimin layiq olduğunu da bilir.

Peyğəmbərləri onlara dedi: "Allahın onu sizin üzərinizdə hökmdar seçməsinin doğruluğunun əlaməti, Allahın, sizə içərisində bir rahatlıq olan tabutu - bu, İsrail oğullarından alınmış böyük bir sandığ idi - qaytarmasıdır. Bu tabutun içərisində, Musa və Harun ailəsinin qoyduğu, əsa və Tövratın bəzi lövhələri kimi qalıqlar var idi. Əgər siz həqiqətən möminsinizsə, bunda sizin üçün açıq-aydın əlamət vardır.

Talut qoşunla birlikdə yurdundan çıxdıqda onlara dedi: "Allah sizi bir çayla imtahan edəcək. Kim ondan içsə, məndən deyildir və döyüşdə mənimlə birgə olmasın. Kim ondan içməsə, o, məndəndir, döyüşdə mənimlə birgə ola bilər. Lakin məcbur olub bir ovuc miqdarında su içənə heç bir günah olmaz". Əsgərlərdən şiddətli sususluqa səbir edən az bir qismi istisna olmaqla hamısı o çaydan su içdilər. Talut və onunla olan möminlər çayı birlikdə keçdikdən sonra əsgərlərindən bəziləri dedilər: "Bu gün bizim Calut və onun qoşunu ilə döyüşməyə gücümüz çatmayacaq". Bu zaman, qiyamət günü Allahla qarşılaşacaqlarına yəqin olanlar isə dedilər: "Neçə-neçə sayı az olan mömin dəstə Allahın izni və yardımı ilə sayı çox olan kafir dəstəyə qalib gəlmişdir! Qələbə çalmaq üçün əsas imandır, çoxluq deyildir. Allah səbr edən qulları ilə birgədir, onlara qüvvət verər və yardım edər".

Onlar Calutun və onun qoşununun qarşısına çıxdıqda Allaha dua edərək dedilər: "Ey Rəbbimiz! Qəlbimizə möhkəm səbr ver, düşmənimizin qarşısından qaçmamaq və məğlub olmamağımız üçün qədəmlərimizi sabit et, qüvvətin və köməyin ilə kafir qövmə qələbə çalmaqda bizə yardım et!"

Allahın izni ilə onları məğlub etdilər. Davud, onların başçıları Calutu öldürdü. Allah ona hökmranlıq və peyğəmbərlik bəxş etdi, ona istədiyi müxtəlif növ elmlər öyrətdi (zireh düzəltmək, quşların dilini bilmək, gözəl səslə oxumaq) və dünya və axirətdə ona fayda verən xeyirləri onun üçün çəm etdi. Əgər Allah bəzi insanların fəsadını digərləri ilə dəf etməsəydi, yer üzü fəsad törədənlərin əməllərindən viran qalardı. Lakin Allah bütün bəşəriyyətə qarşı lütfkardır.

Ey Peyğəmbər! Bunlar, xəbərlərində doğru və hökmlərində isə adil, sənə oxuduqumuz Allahın açıq-aydın ayələridir. Şübhəsiz ki, sən aləmlərin Rəbbi tərəfindən göndərilən elçilərdənsən.

Biz sənə xəbər verdiyimiz elçilərin bəzilərini vəhy nazil etmə, tərəfdarlar və dərəcələr baxımından di­gərlə­rindən üstün etdik. Allah on­lar­dan Musa - aleyhissəlam - kimi bəzisi ilə danış­mış və Muhamməd (sallallahu aleyhi və səlləm) kimi bəzisini isə yüksək dərəcələrə qaldırmışdir, çünki Allah onu, bütün bəşəriyyətə peyğəmbər göndərmiş, peyğəmbərliyə onunla da xitam vermiş və ümmətini isə bütün ümmətlərdən üstün edilmişdir. Biz Məryəm oğlu İsaya onun peyğəmbərliyinə dəlalət edən: ölüləri dirildmək, anadangəlmə korları və cüzam xəstəliyinə tutulanları sağaldmaq kimi açıq-ay­dın möcüzələr ver­dik və Biz onu, Allahın əmrlərini yerinə yetirmək üçün Cəb­rail - aleyhissəlam - ilə qüvvətlən­dir­dik. Əgər Allah istəsəydi, peyğəmbərlərdən son­ra gə­lən­lər özlərinə açıq-aydın dəlil­lər gəl­dikdən sonra bir-bi­ri­ləri ilə vuruşmaz­dılar. La­kin onlar ixti­laf et­dilər və bu səbəbdən ayrılığa düşdülər. Onlar­dan ki­mi­si Allaha iman gətirdi, kimisi də, kafir oldu. Əgər Allah onların vuruşmamasını istə­səy­di, onlar bir-biriləri ilə vu­ruş­maz­­dılar. La­kin Allah istə­di­yini edər. İstədiyini rəhməti və lütfü ilə imana yönəldir, istədiyini isə ədaləti və hikməti ilə haqq yoldan azdırır.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Qiyamət günü gəlməmişdən ön­cə, sizə ru­zi verdiyimiz müxtəlif növlü halal mallardan Allah yo­lunda xərcləyin! O gün inasan, ona fayda verən bir şeyi qazanması üçün alış-verişin etməsi mümkün olmaz, çətin vaxta yardım edən dost, köməyə gəlməz və Allahın istədiyi və Özünün razı qaldığı kimsələr müstəsna olmaqla heç bir vasitəçi, ondan heç bir zərəri uzaqlaşdıra yaxud ona bir xeyir verə bilməz. Kafir­lər, Uca Allaha küfür etdikləri üçün həqiqi za­lımdırlar.

Allahdan başqa ibadətə layiq olan heç bir ilah yoxdur, O, Diridir. Ölüm və naqislik olmayan kamil həyata sahibdir. O, Özünü idarə edən, heç bir məxluqata ehtiyacı olmayan əksinə bütün məxluqat, hər bir işində Ona möhtac olan Qəyyumudur. O, kamil həyata və qəyyumluğa sahib olduğu üçün Onu, nə mürgü, nə də yuxu tutar. Göylərdə və yerdə nə varsa hamısı yalnız Ona məxsusdur. Onun izni və razılığı olmadan Onun yanında kimsə başqasına şəfaət edə bilər O, məxluqatın olub keçmiş, hələ baş verməmiş və gələcəkdə baş verəcək bütün işlərini bilir. Onlar Uca Allahın elmindən, yalnız Onun, insanlara bildirmək istədiyindən başqa heç bir şey bilməzlər. Onun Kürsüsü -Kürsü: Rəbbin iki ayağını qoyduğu yerdir- göylər və yerin geniş və əzəmətli olmasına rəğmən bütünlüklə əhatə edir. Bunları qoruyub saxlamaq Ona çətin yaxud da ağır gəlməz. O, zatı, qüdrəti və hökmüranlığı ilə Ucadır, mülkündə və sultanlığında ən böyükdür.

Kiminsə İslam dininə daxil olamsı üçün məcburiyyət yox­dur. Çünki bu din, haqq və açıq-aydın bir dindir elə buna görə də kiminsə bu dinə daxil olması üçün məcburiyyətə ehtiyac yoxdur. Ar­tıq doğru yol azğınlıq­dan ay­dın fərqlə­nir. Hər kim Allahdan başqa hər bir ibadət olunanları inkar edib tək Allaha iman gətirərsə, artıq o, Qiyamət günü nicat tapmaq üçün heç vaxt qırılmayan, ən möhkəm səbəb ilə dindən yapış­mış olar. Allah qullarının dedikləri hər bir şeyi eşi­dəndir, etdikləri hər bir şeyi bi­ləndir və onların etdikləri əməllərin müqabilini verəcəkdir.

Allah Ona iman gətirənlərlə dostluq edər, onları müvəffəq edər, işlərində kömək olar və onları küfür və cəhalət zülmət­lər­dən iman və elm nu­ra çı­xarar. Kafirlərin dost­ları isə onlara küfrü gözəl göstərən və onları iman və elm nurdan küfür və cəhalət zülmətlə­rinə çıxaran ilahlar və bütlərdir. On­lar od sa­kin­­ləridirlər və onlar orada əbədi qala­caq­lar!

Ey Peyğəmbər! Sən, İbrahim - aleyhissəlam - ilə Allahın Rəbb olması və təkliyi barədə mücadələ edən tağutun cürətindən daha təcüblü bir şey gördünmü?! O, Allaha qarşı cürət etdi, çünki Allah ona mal-dövlət verdi o isə bunun əvəzində həddini aşdı. İbrahim ona Rəbbinin sifətlərini bəyan edərək dedi: "Mənim Rəb­bim bütün məxluqatı dirildir və öl­dürür!". O azğın inadkarlıq edərək: "Mən də, diril­dirəm və öldürü­rəm, belə ki, istədiyimi öldürürəm və istədiyimi də əff edirəm!"– dedi. Bu zaman İbrahim - aleyhissəlam - ona daha tutarlı bir dəlil gətirərək belə dedi: "Mənim ibadət etdiyim Rəbbim gü­nə­şi məş­riq­ tərəfdən gətirir, sən isə onu məğ­rib­ tərəfdəndən gə­tir!". Bu zaman o azğın çaşbaş qaldıb, heç bir söz deyə bilmədi və dəlilin qüvvətindən məğlub oldu. Allah zalımlərin zülmünə və tüğyanına görə onları Öz doğru yola yönəlməyə müvəffəq etməz.

Yaxud da damları çökmüş, divarları uçulmuş, sakinləri həlak olub xa­rabalığa və susuz düzənliyə çevrilmiş bir kən­din ya­nın­dan keçən kimsəni gördünmü? O kimsə təcüblənərək de­miş­di: "Allah bu kəndin sakinləri öldükdən sonra onu necə dirildə­cəkdir?". Allah onu yüz il müddətində ölü saxladı, sonra dirildib ondan: "Nə qə­dər ölü qaldın?"– deyə soruşdu. O: "Bir gün və ya bir gündən də az müddət ölü qaldım!"– deyə cavab verdi. Allah buyurdu: "Əksinə, sən tam yüz il ölü qaldın. Yediyinə və iç­diyinə bax, bunlar xarab ol­madan əvvəlki halında qaldı. Baxmayar ki, yekək-içmək tez bir zamanda xarab olur. Ölmüş uzun­qu­la­ğına da bax! Biz səni insan­lar üçün, onlar öldükdən sonra Allahın onları yenidən diritməyə qadir olduğuna dəlalət edən açıq-aydın bir əlamət edəcəyik. Uzun­qu­la­ğının dağılmış və bir-dirindən uzaq düşmüş sü­mük­lə­rinə də bax, gör Biz onları ne­cə qaldırır və necə bir-birinə birləş­dirir, sonra da, on­ların üstünü necə ətlə örtürük və onu bir daha necə həyata qaytarırıq". O, buna şahid olub, həqiqət ona bəlli olduqda, bunu etiraf edərək: "Mən ar­tıq, Allahı hər şeyə qa­dir olduğunu bildim­!"– dedi.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman İbrahimin - aleyhissəlam: "Ey Rəbbim, ölüləri necə di­rildiyini mə­nə öz gözlərimlə gös­tər!"– dediyini xatırla. Allah ona: "Mə­gər sən buna inanmır­san?"– de­yə buyurdu. İb­rahim dedi: "Əlbəttə ki, ina­nıram! Lakin qəlbimin daha rahat olmasını istəyirəm". Allah ona əmr edərək belə bu­yurdu: "Dörd cür quş tutub özünə tərəf çək və onları tikə-tikə et, sonra ətrafındaki dağların, hər dağın başına on­lardan bir parça qoy, sonra da onları çağır, tələm-tələsik sə­nin yanına gələcəklər. Artıq onlar yenidən həyata qayıtmışdılar. Ey İbrahim bil ki, Allah Öz mülkündə qüdrətlidir, işində, şəriətində və yaratmaqında hikmət sahibidir!"

Mallarını Allah yolun­da xərclə­yənlərin savabının misalı əkinçinin münbit torpaqda əkdiyi yeddi sün­bül verən bir to­xumun misalına bənzəyir ki, bu sünbül­lə­rin hər bi­rin­də yüz ədəd dən vardır. Allah is­tə­diyi qulunun savabını ar­tı­rar və mükafatını hesabsız verər. Allahın lütfü, bəxşi genişdir və kimin üçün mükafatın qat-qat artırmaqa layiq olduğunu bi­lən­dir.

Mallarını Allahın itaətinə və razılığına xərclə­yənlərin və sonra xərclə­dik­lə­ri­nin ardından onların savabını puç edən söz yaxud əməl ilə minnət qoy­ma­yan və əziyyət vermə­yən­lə­rin mükafatları Rəbbi ya­nındadır. Qiyamət günü on­lara heç bir qorxu olmayacaq və Allahın onlara verdiyi böyük nemətinə görə də kədərlənmə­yə­cəklər.

Möminin qəlbinə sevinc daxil edən gözəl söz demək və sənə pislik edəni əff etmək, sədəqə verdiyin kimsəyə ardından minnət qoyaraq əziyyətlə verilən sə­də­qədən da­ha yaxşıdır. Allahın qullarına ehtiyacı yoxdur, O, həlimdir və onlara əzab verməyə tələsməz.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Sə­də­qələ­ri­nizin savabını, Alla­ha, axirət gününə və o gün Allahın verəcəyi savaba və əzaba inan­mayan şəxs kimi sədəqə verdiyiniz kimsəyə minnət qoy­maqla və əziyyət verməklə puç etməyin. Çünki bu cür sədəqə verənlərin məsəli, özünü insanlara gös­tərib, təriflənməsi məqsə­dilə malını xərclə­yən insanın məsəlinə bənzər. Belə insanın misalı üzə­rində torpaq olan ha­mar daşın misalına bənzə­yir ki, şid­dətli bir yağış o daşın üzərində olan torpaqı aparıb, üzərində heç bir şey olmayan, onu çılpaq hala sal­mış daşa bənzəyir. Özlərini insanlara göstərmək üçün malını xərcləyən kimsə də əməllərinin və xərclədiyinin savabını belə puç edər, sonda Allah yanında o, heç bir şeyə nail ola bilməz. Allah kafir qövmü, Onu, razı salan əməllərə yönəltməz və etdikləri əməllər və xərclədikləri mallar onlara fayda verməz.

Mallarını Allahın razı­lığı­nı qa­zanmaq üçün və Allahın vədinə inanaraq rahaq qəlblə, könül xoşluqu ilə xərc­ləyən möminlərin misalı münbit hündür bir yerdə olan bostanın misalına bənzəyir ki, ona şid­dət­li yağış düşdük­dən sonra o öz bəh­­rəsini iki qat verər. Yox, əgər ona şid­­dətli ya­ğış düşməzsə, zərf ya­ğış da düşsə yerin münbit olduğuna görə bu da bəs edər. İxlasla malını Allah yolunda xərcləyənlərin də misalı belədir, Allah onların, Allah üçün xərclədiklərini qəbul edər, hətta xərclədikləri az bir şey olsa da belə onun savabını onlar üçün qat-qat artırar. Allah sizin nə etdiklə­ri­nizi görür. Mallarını ixlasla və insalara göstərmək üçün xərcləyən kimsələrin halı Allaha gizli qalmaz və O, hər bir kimsənin etdiyi əməlin müqabilini verəcəkdir.

Məgər sizlərdən biri is­tə­yərmi ki, onun xurma və üzüm­ ağac­ların­dan iba­rət, ağac­ları altından şirin sular axan və için­də onun üçün hər cür gözəl mey­vələr olan bir bostanı olsun, sonra da o, qo­ca­lıb yaşa dolduqda heç bir işə qadir olmadığı zaman, özü­nün də, zəif, kişik və iş qabiliyyəti olmayan uşaq­ları ol­duğu halda, o, həm qocalığına və uşaqlarının kiçik olduğuna görə, həmən ki, onun bağa böyük ehtiyacı olduğu bir vaxta, bağa şiddətli odlu bir külək düşüb bütün bostanı yan­dır­sın?! Malını insanların görməsi üçün xərcləyənin misalı da bu insanın misalına bənzəyir. Belə insan, qiyamət günü savaba daha çox möhtac olduğu vaxt o, Allahın qarşısına heç bir savabı olmadan gələcəkdir. Allah belə bir açıq-aydın bəyanla dünya və axirətdə sizə fayda verən şeyləri izah edir ki, bəlkə bu haqqda fikirləşə­siniz.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Qa­zan­­dığı­nız pak, halal maldan və sizin üçün tor­paq­dan çıxartdığımız yer bitkilərindən Allah yolunda xərc­ləyin. Əgər sizə verilsəydi, pisliyinə görə yalnız göz yumub ala­ca­ğınız pis şeylər­dən xərc­lə­mə­yə çalışma­yın. Məgər özünüzə razı olmadığınız bir şeyi Allah üçünmü razı olursunuz?! Bilin ki, Allah, sizin xərclədiklərinizdən zəngin­dir və O, zatında və işlərinə tərifə­la­yiq­dir.

Şeytan sizi yoxsulluqla qorxudaraq, paxıllığa sövq edər və sizi günahlar və asiliklər etməyə çağırar. Allah isə günahlarınızın bağışlanması üçün sizə böyük bağışlan­ma və bol-bol ruzi vəd edər. Allahın lütfü genişdir və qullarının halından xəbərdardır.

Allah sözdə və əməldə düzgünə müvəffəq olmağı yalnız istədiyi kəsə bəxş edər. Kimə bu verilər­sə, ona çox­lu xeyir verilmiş olar. Allahın ayələrindən yalnız Allahın nuru ilə nurlanan və Onun doğru yolu ilə gedən kamil ağıl sahibləri dü­şü­nüb ibrət alarlar.

Allahın razılığını diləyərək xərclədiyiniz hər bir böyük və kişik sə­dəqəni və ya Allahın sizə vacib etmədiyi bir ibadəti, Allah üçün özünüzə vacib etdiyinizi də şüb­həsiz ki, bunların hamısını Allah bilir. Allah əməllərinizin savabını zay etməz və buna görə Allah sizə böyük mükafat verəcəldir. Allahın hüdudlarını aşıb, vacib olanı verməkdən boyun qaçıran zalimlərin isə qiyamət günü onları əzabdan qoruyan heç köməkçiləri ol­maz.

Malınızdan sədəqə verdikdə onu aşkar verməyiniz necə də gözəldir. Əgər onu yox­sullara giz­lində versə­niz, bu sizin üçün aşkar verməkdən daha xeyirli olar. Çünki gizli sədəqə vermək ixlasa daha yaxındır. İxlas əhlinin sədəqələri, onların günahlarının üstünü örtməsinə və onların bağışlanmnasına səbəbdir. Allah nə etdik­lərinizdən xəbər­dardır və əməllərinizdən heç bir şey Ona gizli qalmaz.

Ey Peygəmbər! Onların haqqı qəbul edib hidayətə gəlmə­ləri və haqqa tabe olub ona boyun əymələri də sənə aid deyildir. Sənə vacib olan yalnız onlara doğru yolu göstərib, tanıtmaqdır. Çünki haqqa və doğru yola müvəffəq olmaq ancaq Allahın əlindədir və O, istədiyini dogru yola yönəldir. Xeyirli şeylərdən xərclədiklərinizin mənfəti sonda sizə qayıdacaqdır, çünki Allahın buna ehtiyac yoxdur. Elə buna görə də xərclədiyinizi ixlasla, Allah üçün xərcləyin. Həqiqi möminlər isə mallarını yalnız Allahın razılığını qazanmaq üçün xərcləyirlər. Malınızdan Allah yolun­da az və ya çox olmasından aslı olayaraq nə xərclə­səniz, Allah onun əvəzi heç bir naqislik olmadan si­zə tam ve­rilər və şübhəsiz ki, Allah heç kimə zülm etməz.

Sədəqələrinizi Allah yolunda ci­had, ruzi qazanmaq üçün səfər etməyə mane olan yoxsullar üçün edin. Bu kimsələr iffətli olub dilənmə­dik­lə­rinə görə tanıma­yan adam on­ları varlı zənn edir. Bu kimsələrin halına yaxından bələd olan insanlar, onların zahiri görnüşündən və geyimindən ehtiyaclı olduğunu bilirlər. Belə kimsələrin simalarından biri də budur ki, onlar üzə salıb in­sanlar­dan bir şeyi israrla istəyən yoxsullar kimi deyillər. Malınızdan Allah yolun­da nə xərclə­sənizsə, şübhəsiz ki, Allah onu bilir və Allah onun mükafatını sizə artıqlaması ilə verəcəkdir.

Mallarını Allahın razılığını diləyərək, insanlara göstərmədən və eşitdirmədən gecə və gün­düz, gizli və aşkar xərcləyən­lərin Qiyamət gün öz Rəbbi yanın­da müka­fatı vardır. Axirətdə onların heç bir qor­xusu olmaz və dünyada əldə edə bilmədikləri nemətlərə görə də on­lar kədərlən­məzlər. Bunlar Allahın lütfü və neməti sayəsindədir.

Sələmlə müamələ edib onu alanlar Qiyamət günü qəbirlərindən şeytan toxunmuş kimsənin qalxdığı kimi qalxarlar. O, qəbrindən qalxdıqda, özündən gedən insan kimi gah yıxılaraq, gah da ki, ayaq üstə duraraq qalxar. Bu, onların özlərinə sələm yeməyi halal etdikləri və sələm ilə Allahın halal etdiyi alış-verişin arasında fərq qoymadan: "Alış-veriş də halallıq baxımından sələmçilik kimidir və sonda hər ikisi də malı artırıb çoxaldır!"– demələrinə görə idi. Allah onların bu iddialarını rədd edib, etdikləri müqayisəni batil və dedikləri sözün isə yalan olduğunu bildirmişdir. Uca Allah alış-verişdə ümumi və xüsusi mənfəətlər olduğu üçün onu halal, sələmçiliyin isə zülm və insanların mallarını heç bir qarşılıqsız, batil yolla yemək olduğunu bəyan etmişdir. Hər kim özünə, Rəbbindən sələmin qadağan olması xəbəri gəldikdən sonra sələmçiliyə son qoyub və ondan Allaha tövbə edərsə, keçmişdə aldığı sələmlər ona bağışlanar, buna görə ona günah olmaz və bundan sonra gələcəkdə onun işi Allaha aid olar. Kim də özünə, Allahın sələmi qadağan etdiyi xəbəri çatdıqdan sonra və bunun haram olduğunu bildiyi halda yenidən sələmə qayıdarsa, o, Cəhənnəmə daxil olmağa və orada əbədi qalmağa layiq görülər. Cəhənnəmdə əbədi qalmaq dedikdə, burada sələmin halal olduğunu idda edərək yeyən, yaxud orada əbədi deyil, üzün müddət qalmaq nəzərdə tutulur. Çünki Cəhənnəmdə əbədi olaraq yalnız kafirlər qalacaqlar. Amma tövhid əhli orada əbədi qalmazlar.

Allah sələm ilə qazanılan malı ya hissi tələf etməklə, ya da həmin malın bərəkərini almaqla mənən məhv edər. Allah sə­dəqə­ləri isə artırar və onun savabını qat-qat çoxaldar və hər yaxşılığa, onun on mislindən ta yeddi yüz qatınadək hətta bundan da daha artıq əvəz verilər və sədəqə verən kimsələrin mallarına bərəkət verər. Allah hər bir kafr, inadkar, haramı halallaşdıran asi və günah əməllərdə israrlı olan kimsələri sev­məz.

Həqiqətən, Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan, saleh əməllər edən, na­mazı Allahın əmr etdiyi kimi tam şəkildə qılan və mallarının zəkatını, zəkat almağa layiq kimsələrə ve­rənlərin mükafatları Rəbbi­ ya­nındadır. Axirətdə onların heç bir qor­xusu yox­dur və on­lar əldə edə bilmədikləri dünya və onun nemətlərinə görə də kədərlən­məzlər.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağanlarından çəkinməklə On­­dan qorxun. Əgər siz Allaha və sizi qadağan etdiyi sələmin haram olmasına həqiqi iman etmisinizsə, elə isə insanlarda sələmdən qalan mallarınızı tələb etməkdən əl çəkin.

Əgər sizə əmr olunanı etməsəniz, Alla­hın və Onun rəsulunun sizə mühari­bə elan etdi­yini bilin və buna yəqin olun. Yox, əgər sələmi tərk edib, Allaha töv­bə etsəniz, borc verdiyiniz mallarınızın maya dəyəri sizin­dir. Mallarınızın maya dəyərindən artıq almamaqla nə siz zülm edər­si­niz, maya dəyərindən naqis qaytarmamaqla nə də sizə zülm olunar.

Əgər borclu tələb etdiyiniz kəs borcu qaytarmağa qadir deyilsə və maddi durumu çətindirsə, o zaman onun maddi durumu yaxşılaşıb, borcu qaytarmağa imkanı olana qədər ona möh­lət verin. Borcu tələb etməyib, borcu ona sədəqə etməyiniz yaxud borcun bir hissəsini ona bağışlamanızın uca Allah yanında si­zin üçün nə qədər xe­yir­li olduğunu biləydiz!

Hamınız Allahın hüzuruna qay­ta­rılacağı­nız günün əzabından qorxun! Sonra hər kəsə qa­zandığı xeyir yaxud şərin əvəzi veriləcək və onlara əməllərinin savabı naqis olmaqla və günahlardan artıq əzab verməklə zülm edilməyəcəkdir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Borcla müamilə etdiyiniz zaman, mü­əy­yən bir müddətədək bir-bi­ri­ni­zə borc ver­dikdə, onu ya­zın. Qoy bunu aranızda bir katib haqq, vicdan və şəriətə müvafiq qayda da yazsın. Katib borcu Alla­hın ona öy­rətdiyinə müvafiq və ədalətlə yaz­maqdan imtina etməsin. Qoy o, borc alan adamın şəxsi təsdiqi ilə olması üçün onun dediyini yazsın. Rəbbi olan Allah­dan qorxsun və borcun dəyərindən, növündən və keyfiyyətindən heç bir şey azaltmasın. Əgər borc alan adam özü yaza bilmirsə və ya dəli və kiçik olduğu üçün zəifdirsə yaxud lal olduğuna görə yazdırmağa qadir de­yil­sə, və s. buna oxşar hallar olarsa, qoy onun himayə­darı onun yerinə borcu əda­lət və vicdanla yazdırsın. Aranız­dakı kişi­lərdən iki nə­fə­r ağıllı və ədalətli şa­hid tutun. Əgər iki kişi olmazsa, dinindən və əxlaqından razı ol­duğunuz şahid­lərdən bir kişi və iki qa­dını şa­hid tutun ki, əgər qadın­lardan biri unutduqda, bacısı onun ya­dı­na sal­sın. Şa­hidlər borca görə şa­hid­lik et­məyə çağırıl­dıq­da, şahid olmaqdan imtina etməsinlər. Şahid olduqları işi əda etmək üçün dəvət olunsalar, bu zaman şahid olduqlarını gəlib xəbər vermələri onlar üzərində bir haqqdır. Borcun az və ya çox olmasından aslı olmayaraq, onun müəyyən etdiyiniz qaytarılma vax­tını yaz­maq­dan bezməyin. Borcu yazmağınız, Allahın şəriətində daha əda­lətli, şa­hid­lik etmək və etdikdən sonra olduğu kimi xəbər vermək üçün daha düzgündür və borcun növündə, miqdarında və qaytarma müddətində şüb­həyə düşməməyiniz üçün daha mü­na­sib­dir. Yalnız öz ara­nızda nağd alıb və qiymətini də nağd ödədiyiniz ticarət bundan istis­nadır. Ehtiyac olmadığı təqdirdə bunu yaz­ma­mağınız isə sizin üçün gü­nah deyil­dir. Mübahisəyə səbəb ola biləcək işlərin qarşısını almaq məqsədi ilə al­ış-veriş et­dikdə şahid tutmaq sizə qanun edilmişdir. Ka­ti­blərə və şahidlərə zərər ve­rmək və həmçinin onlardan katiblik və şahidlik etmələrini tələb edən kimsələrə zərər vermək caiz deyildir. Əgər siz onlara zərər ver­sə­niz, şübhəsiz ki, bu sizin, Allahın taətindən çıxıb Ona qarşı asilik etmənizdir. Ey Möminlər! Allahın əmrlərini yerinə yetirməklə və qadağanlarından çəkinməklə Ondan qor­xun! Allah dünya və axirətdə sizə mənfətli olan şeyləri öyrədir. Allah bütün işləri biləndir və Ona heç bir şey qizli qalmaz!

Əgər siz müsafir olduğunuz vaxt borc vəsiqəsini yazdırmağa katib tapmasanız, borclu olan şəxsin borc sahibinə girov verməsi yetərlidir. Beləliklə o girov, borc sahibi malını, borclu olan insandan alana qədər malının məninatçısı olar. Əgər sizlərdən biri digə­rinə eti­bar edirsə, bu zaman borcu yazmaq, şahid tutmaq və ya girov almaq lazim deyil və bu halda borc, borclu olan insanın üzərində əmanətdir və borcu sahibinə qaytarması vacibdir. Etibar olun­muş kəs bu əmanətə görə Allahdan qorx­sun və ondan heç bir şeyi inkar etməsin. Əgər borclu olan insan əmanəti inkar edərsə, bu zaman şahidlik edən şəxs, etdiyi şəhadəti əda etməlidir və şahidliyi gizlətməsi isə caiz deyildir. Kim onu giz­lə­dirsə, şübhəsiz ki, onun qəlbi gü­nah­kardır. Allah nə etdik­ləri­nizi bilir, Ona heç bir şey gizli qalmaz və O, sizin əməllərinizin əvəzini verəcəkdir.

Göylərdə və yerdə nə varsa, onları xəlq etmək, onlara sahib olmaq və onları idarə etmək tək Alla­ha məxsusdur. Qəlbiniz­də ola­nı üzə çı­xarsanız da, giz­lət­sə­niz də, Allah onu bilir və buna görə si­zi he­saba çə­kə­cəkdir. O, bundan sonra istə­diyi­ni lütfü və rəhməti ilə ba­ğış­layar, istədiyinə də, ədaləti və hikməti ilə əzab verər. Allah hər şe­yə qadirdir!

Muhəmməd peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Rəbbin­dən ona nazil edilən hər bir şeyə iman gə­tirdi, mö­minlər də, həmçinin iman gətir­di­lər. Onların ha­mısı Allaha, Onun bütün mə­ləklə­rinə, peyğəmbərlərə nazil etdiyi bütün ki­tab­larına və göndərdiyi bütün elçi­lə­rinə iman gə­tirdilər. Onlar: "Biz Allahın el­çi­ləri ara­sın­da fərq qoymuruq!" -deyərək elçilərə iman gə­tirdilər. On­lar həmçinin, belə de­dilər: "Bizə əmr edib, qadağan etdiyini eşit­dik və biz Sənə, bizə əmr etdiyini etmək və qadağan etdiyindən çəkinməklə itaət et­dik! Ey Rəb­bimiz, biz Səndən, bizi ba­ğış­­lamağını diləyirik, hər bir işimizdə dö­nüş də, yal­nız tək Sə­nədir!"

Allah hər insanı yalnız onun bacardığı əməllərlə mü­­kəlləf edər. Çünki Allahın dini asanlıq üzərində bina edilmiş və dində məşəqqət yoxdur. Kim xeyir qazanarsa, ona əməlinin savabı naqis edilmədən verilər. Kim də şər qazanarsa, qazandığı şərin cəzası başqasına deyil, yalnız öz üzərinə yüklənər. Peyğəmbər və möminlər dedilər: "Ey Rəb­bimiz, bizdən ixtiyarsız yaxud sözdə və əməldə unudaraq xəta et­sək, bi­zi cəzalandırma! Ey Rəb­bi­miz, biz­dən əv­vəlkiləri zülümlərinə görə əzabla yüklə­di­yin yəhudilər ki­mi, bizi ağır yüklə yük­lə­mə! Ey Rəbbimiz, gü­cü­müz çat­mayan və bacarmadığımız əmr və qadağalarla bizə daşıtdırma! Günahlarımızdan keç, bizi bağışla, Öz lütfünlə bizə rəhm et! Sən bizim himayə­da­rı­mız və yardımçımızsan! Ka­fir­ qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!"

{Əlif, Ləm, Mim!} Bu heca hərflərinin oxşarı, Bəqərə surəsinin əvvəlində keçmişdir. Uca Allah Qurani-Kərimdə bəzi surələrini əvvəl ayələrini, ərəblərin danışdığı həriflər ilə başlaması, ərəblərin Qurana oxşar bir ayə gətirmələrinin acizliyinə işarədir.

Allahdan başqa ibadətə layiq olan heç bir ilah yoxdur, O, Diridir. Ölüm və naqislik olmayan kamil həyata sahibdir. O, Özünü idarə edən, heç bir məxluqata ehtiyacı olmayan əksinə bütün məxluqat, hər bir işində Ona möhtac olan Qəyyumudur.

Ey Peyğəmbər! Allah Quranı sənə, xəbərlərində sadiq hökmlərində ədalətli, özündən əvvəlki ilahi kitablara müvafiq və aralarında heç bir ziddiyat olmadan nazil etdi. O, Quranı sənə nazil etməzdən öncə Tövratı Musaya, İncili isə İsaya - aleyhiməssəlam - nazil etdi. Bu ilahi kitabların hamısı, insanların dini və dünyavi işlərində onları xeyirə yönəldən, hidayət və doğru yoldur. Allah, həmçinin, haqqı batildən və doğru yolu zəlalətdən ayırd edən furqanı nazil etdi. Allahın sənə nazil etdiyi ayələrini inkar edənlər üçün şiddətli bir əzab vardır. Allah yenilməz qüvvət sahibidir, heç kimsə Onu məğlub edə bilməz. Allah Onun elçilərini yalan sayıb və onların əmrlərinə müxalif olan kimsələrdən də intiqam almağa qadirdir.

Ey Peyğəmbər! Allah Quranı sənə, xəbərlərində sadiq hökmlərində ədalətli, özündən əvvəlki ilahi kitablara müvafiq və aralarında heç bir ziddiyat olmadan nazil etdi. O, Quranı sənə nazil etməzdən öncə Tövratı Musaya, İncili isə İsaya - aleyhiməssəlam - nazil etdi. Bu ilahi kitabların hamısı, insanların dini və dünyavi işlərində onları xeyirə yönəldən, hidayət və doğru yoldur. Allah, həmçinin, haqqı batildən və doğru yolu zəlalətdən ayırd edən furqanı nazil etdi. Allahın sənə nazil etdiyi ayələrini inkar edənlər üçün şiddətli bir əzab vardır. Allah yenilməz qüvvət sahibidir, heç kimsə Onu məğlub edə bilməz. Allah Onun elçilərini yalan sayıb və onların əmrlərinə müxalif olan kimsələrdən də intiqam almağa qadirdir.

Sözsüz ki, nə yerdə, nə də göy­də, heç bir şey Allahdan gizli qal­maz. Artıq Allahın elmi bütün əşyaların zahirini və batinini əhatə etmişdir.

Analarınzın bətnində sizi istədiyi kimi oğlan yaxud qız, gözəl yaxud eybəcər, ağ yaxud da qara müxtəlif su­rətlərdə yaradan Odur! Ondan başqa haqq mə­bud yox­dur, O qüd­rət­lidir, heç vaxt məğlub olunmaz və xəlq etməyində, işlərində və şəriətində hikmətlidir.

Ey Peyğəmbər! Quranı sənə nazil edən Odur. Onun bir qisimi, mənası açıq-aydın bilinən və heç bir anlaşılmamazlıq olmayan ayələrdir ki, bunlar da, Ki­ta­bın əsası və əksər qisimidir. Bu ayələr, ixtilaf edildikdə qayıdış yeridir. Onun digər bir qisimi isə, bir və daha çox mənalara ehtimal edilən və mənası insanların çoxuna aydın olmayan, çətin anlaşılan ayə­lərdir. Amma qəlb­lə­rində əyrilik olanlar şübhə salımaq, insanları azdırmaq və həmçinin belə ayələri is­tə­dikləri kimi öz batil məzhəblərinə uyğun yoz­maq məq­sə­d ilə, muhkəm ayələri tərk edib, bir neçə mənalara yozulması mümkün olan mutəşabih ayələrin ardınca ge­dərlər. Halbuki bu ayələrin həqiqi mənalarını və yozu­munu Allahdan başqa heç kəs bil­məz. Dərin biliyə malik olub elmdə qüvvətli olan­lar isə deyərlər: "Biz Quranın hamısına iman gətir­dik, çünki onun hamısı Rəb­bi­miz tərəfindən­dir". Belə kimsələr mutəşabih ayələri muhkəm ayələrlə təfsir edirlər. Bunlardan yalnız sağlam ağıl sa­hib­ləri öyüd-nəsihət və ibrət alar.

Dərin biliyə malik olan kimsələr belə deyirlər: "Ey Rəbbimiz! Bizi hida­yət yoluna yönəltdikdən sonra qəl­bi­mi­zi haqdan sapdırma, bizi haqdan sapıb, azan kimsələrdən olmaqdan salamat et. Bizə Öz tə­rə­fin­dən qəlblərimizi hidayətə yönəldən geniş bir mərhəmət bəxş et və onunla bizi zəlalətdən qoru. Ey Rəbbimiz! Hə­qi­qə­tən, Sən bol-bol nemətlər bəxş edənsən!"

Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən, ger­­çəklə­şəcəyinə şübhə edil­mə­yən bir gündə, in­sanları hesaba çəkmək üçün onları bir yerə cəm edəcəksən. O gün mütləq gələcəkdir bu barədə şəkk-şübhə ola bilməz. Ey Rəbbimiz! Həqiqə­tən, Sən, və­dinə əsla xilaf çıxmazsan!

Allaha və Onun rəsuluna küfr edənlərin nə mal­-dövləti, nə də oğul-uşaqları onları dünyada və axirətdə Alla­hın əzabından xilas edə bilməz. Belə kimsələr, Qiyamət günü Cəhənnəm onlar ilə alovlandırılan, cə­hən­nəm odunlarıdır.

Bu kafirlərin halı, Allaha küfür edib və Onun ayələrini yalan sayan Firon ailəsinin və on­lardan əvvəlkilərin halına bənzəyir. Allah onlara günahlarının səbəbindən əzab verdi. Onların mal-dövləti və oğul-uşaqları onlara heç bir fayda vermədi. Allahın, Ona küfür edib və Onun ayələrini yalan sayan kimsəyə əzabı şiddətlidir.

Ey Peyğəmbər! Müxtəlif dinlərdə olan kafirlərə de: "Möminlər sizi məğ­lub edəcək və siz kafir olaraq öləcəksiniz. Allah da sizi cəhən­nəm odunda bir yerə top­layacaq. Ora sizin üçün nə pis ya­taqdır!"

Bədr günü döyüşmək üçün qarşı-qarşıya gələn iki dəs­­tədə, sizin üçün ibrət və açıq-aydın dəlil var idi. İki dəstədən biri, kafirlərin kəlməsini alçatmaq, Allahin kəlməsin isə hər şeydən uca etmək üçün Allah yo­lun­da vuruşurdu. İkinci dəstə isə fəxr, riyakarlıq və təəssübkeşlik edərək döyüşə gələn Məkkə kafirləri idi. Möminlər kafirlərin sayca həqiqətən onlardan iki qat ar­tıq olduqlarını öz göz­ləri ilə gö­rür­dülər. Allah istə­diyi kəsi Öz kö­məyi ilə qüv­vətləndi­rir. Həqi­qə­tən, bun­da bəsi­rət sahibləri üçün ibrət və öyüd-nəsihət vardır.

Uca Allah bu ayədə qadınlar, uşaqlar, qızıl-gümüşdən toplanılan çoxlu mal-dövlət, öyrədilmiş yaxşı cins atlar, dəvə, inək, qoyun və əkin yeri kimi dünyavi şəhvətlərin sevğisi insanlara -onları imtahan etmək üçün- yaxşı göstərdiyini xəbər verir. Bütün bun­lar, dünya hə­ya­tında az bir müddət həzz alıb sonra yox olan ke­çici zöv­qüdür. Mömin kimsəyə isə bunlara bağlanması yaraşmaz Halbuki gö­zəl qa­yı­dış yeri Allah ya­nın­dadır. Bu da genişliyi göylər və yer qədər olan Cənnətdir.

Ey Peyğımbər! De: "Sizə bu ləzzətlərdən də da­ha xeyirlisini xəbər verim­mi? Yaxşı əməl edib, günahdan çəkinərək Allah­dan qor­xanlar üçün Rəbbi yanında, qəsirləri və ağacları al­tın­dan çay­lar axan, ölmək və fəna bilmədikləri halda içində əbədi qala­caq­la­rı cən­nətlər, onlar üçün yaradılışında və əxlaqında hər cür qüsurdan uzaq pak olan zövcə­lər və bununla yanaşı Alla­hın rizası var­dır və Allah heç vaxt onlara qəzəblənməz". Allah qul­larını hər bir halını görəndir, onların əməlləri Allahdan gizlin qalmaz və Allah onların əməllərinin əvəzini verəcəkdir.

Cənnət əhli Rəbblərinə dua edərək deyir­lər: "Ey Rəbbi­miz! Həqi­qətən, biz Sənə və rəsuluna nazil etdiyinə iman gə­tir­dik və göndərdiyin şəriətə tabe olduq, etdiyimiz günah­ları ba­ğışla və bi­zi Od əzabından qo­ru!"

Onlar saleh əməllər edib, pis əməllərdən çəkinməkdə və başlarına gələn müsibətdə səbir edən, sözlərində və əməllərində dürüst olan, Allaha itaətdə tam müti olan, ma­llarından Allah yo­lun­da xərc­ləyən və gecənin sonunda Allahdan ba­ğışlanma dilə­yən kimsə­lərdir. Çünki gecənin sonunda edilən dua, qəbul olmaqa daha yaxındır və qəlb isə onu yayındıran şeylərdən uzaqdır.

Allah Özündən başqa ibadətə layiq olan heç bir ilah olmadığına şahiddir. Bu da, Onun Tək ilah oludğuna dəlalət edən şəri və kovni ayələrə əsasəndir. Mələklər və insanlara tövhidi bəyan edib və ona dəvət edən elm sahibləri də şahidlik edirlər. Onlar ən əzəmətli şahid olunana, Allahın təkliyinə və Onun məxluqatında və şəriətində ədalətli olmasına şahidlik edirlər. Ondan başqa ilah yoxdur. O, qüdrətlidir, kimsə Onu məğlub edə bilməz və xəlq etməyində, işlərində və şəriətində hikmət sahibidir.

Həqiqətən, Allah yanın­da qəbul olunan din, İslam­dır! İslam: "Tək Allaha itaətlə boyun əymək, yalnız Ona ibadət edərək təslim olmaq, bütün elçilərə və Allah onun şəriətindən başqa heç bir şəriət qəbul etmədiyi və onunla bütün dinlərə son qoyduğu, peyğəmbərlərin sonuncusu olan Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) iman etməkdir". Yəhudilər və nəsranilər öz­lərinə elm gəl­­dikdən sonra ara­la­rın­dakı həsəd və dinə hərislik üzündən dinlərində dəstələrə bölünüb ixtilafa düş­dülər. Kim Alla­hın rəsuluna nazil etdiyi ayələrinə küfr edərsə, bil­sin ki, Allah Ona küfür edib, rəsulunu yalan sayan kimsəni tez haqq-hesab çəkəndir.

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar səninlə, sənə nazil edilən haqq barədə mü­ba­­hi­sə etələr, onlara cavab olaraq de: "Mən və mənə tabe olan möminlər də Uca Allaha təslim olduq". Ey Peyğəmbər! Kitab əhlinə və müşriklərə de: "Siz də, Uca Allaha ixlasla təslim olub mənim gətirdiyim dinə tabe oldu­nuz­mu?" Əgər onlar Allaha təs­lim olub, sənin gətirdiyin şəriətə tabe olsalar, bu zaman onlar doğ­ru yola yönəlmiş olar­lar. Yox əgər İslamdan üz döndərsə­lər, bil ki, sənin öh­də­nə düşən ancaq sənə göndərdiyim haqqı onlara təbliğ et­məkdir və onların işi isə Allaha aiddir. Uca Allah qullarını görəndir və hər bir əməl edənin əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Allahın onlara nazil etdiyi dəlillərinə küfr edən­ləri, Onun peyğəmbər­lərinə haq­sız yerə zülm və düşmənçilik edərək öl­dürənləri və ədalətə çağıran, yaxşılığı əmr edib, pislikdən çəkindirən in­sanları qətlə yetirən bu qatilı kafirləri ağrılı-acılı bir əzabla müjdələ!

Belə kimsələr Allaha iman etmədikləri üçün əməlləri artıq batil olmuş və etdikləri əməllər onlara nə dün­ya­da da, nədə ki axirətdə fayda verməz və Onları Allahın əzabından qoruyan yardımçıları da olmaz.

Ey Peyğəmbər! Məğər Allahın, Tövratdan özlərinə sənin peyğəmbər olduğuna dəlalət edən elmdən pay verilmiş yəhudilərin halını görmədinmi? On­­lar, aralarında ixtilafda olduqları şeylər barədə hökm verməsi üçün Allahın Kitabı - Tövrata qayıtmağa də­vət olu­nur­lar. Sonra Tövratın hökmləri nəfslərinin istəklərinə müvafiq olmadıqda, onların alimlərindən və başçılarından bir dəs­tə onun hökmündən üz çe­vi­rib geri dönür. Özlərinin Tövrata tabe olduqlarını idda etdikləri üçün - lakin onlar Tövranın hökümlərini qəbul etməyə insanlar içərsində ən həris insan olmalı idilər.

Bu haqqdan üz çevirib geriyə dönmələri, onların: "Qiyamət günü od onlara an­caq bir neçə gün toxunar, bundan sonra isə cənnətə daxil olacaqlar!"– iddalarına görə­dir. Onların yalan və batildən uy­dur­duqları bu zənni, onları al­da­dıb yoldan çıxartmış, Allah və Onun dini barədə yalan deməyə cürətli etdirmişdir.

Onların halı və peşmançılıqı necə olacaq?! Baş verəcəyinə şübhə edil­məyən bir gündə - Qiyamət günündə, onları haqq-hesab üçün top­la­dığı­mız zaman onların halı çox pis olacaqdır. Məhz o gün, hər kə­sə qazandı­ğı­nın əvəzi, yaxşı əməllərin savabını azaldıb, yaxud günahlarını çoxaldıb zülm edilmədən layiqincə ödəniləcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Rəbbinə tərif edib Onu öyərək de: "Ey Allahım Sən, dünyada və axirətdə bütün mülkün sahibisən! Sən mülkü qullarından istədiyin kəsə ve­rir, istə­diyindən də, onu geri alırsan, onlardan istədiyin kim­səni ucaldır, istədiyini də, al­çaldırsan. Bunların hamısı Sənin hikmətin və ədalətlədir. Bütün xeyirlər tək Sənin əlindədir və hə­qi­qə­tən, Sən hər şeyə qadirsən".

Gecəni gündüzə qatıb, gündüz vaxtını uzanması, gündüzüdə gecəyə qatıb, gecə vaxtının uzanmasıda Sənin qüdrətinin görünən bir hissəsidir. Sən, kafiridən mömin və toxumdan əkin çıxması kimi ölü­­dən diri, mömindən kafir, toyuqdan da yumurta çıxması kimi di­ri­dən isə ölü çıxarırsan. Sən is­tə­diyin kimsəyə saysız-hesabsız bol-bol ruzi ve­rir­sən.

Ey Möminlər! Möminləri qo­yub ka­firləri dost tutub, onları sevib və onlara kömək etməyin! Bu­nu edən kəs bilsin ki, artıq o, Allahdan, Allah da ondan uzaqdır. Yalnız siz, kafirlərin hökmü altında olub, onlardan sizə gə­lə biləcək təh­lükədən qorxmağınız istisnadır. Bu zaman onların əziyyətindən özünüzü müdafə etmək üçün qəlbinizdə onlara qarşı düşmənçilyi gizlətdiyiniz halda, onlarla sözdə və əməlkdə mülayim rəftar etmənizdə günah yoxdur. Allah si­zi Özün­dən çə­kin­dirir, Ondan qorxun. Günahlar etməklə özünüzü Onun qəzəbinə məruz qoymayın. İnsanların etdikləri əməllərin müqabilini vermək üçün qiyamət günü onların dönüşü ancaq tək Allaha­dır.

Ey Peyğəmbər! De: "Kafirləri dost tutmaq kimi Allahın sizə qadağan etdiyi şeyləri qəlbinizdə gizlətsəniz də, üzə çıxarsanız da, Allah onu bilir və bundan Ona heç nə gizli qalmaz. O, göylərdə və yerdə olanları da bilir. Allah hər şeyə qadirdir və Onu heç bir şey aciz edə bilməz".

Qiyamət günü hər kəs etdiyi yaxşı əməllərini naqis olmadan öz qarşı­sına gətiriləcəyini görə­cək və pis əməllər edən kimsə isə onunla əməl­lə­rinin arasında çox bö­yük mə­safə ol­ma­sını arzulaya­caq­dır. Lakin bu arzunun ona nə faydası! Allah sizi Özündən çə­kin­dirir. Günahlar etməklə özünüzü Onun qəzəbinə məruz qoymayın. Allah qulla­rına qarşı çox şəfqət­­lidir. Elə buna görə də Allah onları, Öz əzabından çəkindirir və qorxudur.

Ey Peyğəmbər! De: "Əgər siz həqiqətən Allahı se­vir­sinizsə, zahirdə və batində mənim gətirdiyim şəriətə tabe olun. Belə etsəniz, Allahın məhəbbətinə nail olarsız və O, sizin günah­la­rı­nız bağışlayar. Allah qullarından tövbə edənləri bağışla­yandır və onlara qarşı rəhmlidir".

Ey Peyğəmbər! De: "Əmrləri yerinə yetirməklə və qadağanlardan çəkinməklə, Allaha və Onun Rəsuluna itaət edin!" Əgər onlar bundan üz dön­dərsə­lər, bilsinlər ki, Allah, həqiqətən də, Onun və rəsulunun əmrinə müxalif olan ka­firləri sevməz.

Allah Adəmi - aleyhissəlam - seçib, mələkləri ona səcdə etdirdi. Nuhu seçib, onu yer əhlinə ən birinci elçi olaraq göndərdi. İb­ra­­him nəs­lini seçib, son peyğəmbərliyi onun züriyyətindən etdi və həmçinin İm­ran ailəsini seçdi. Allah bunların hamısını seçib, öz zamanlarında yaşayan insanlardan üstün etdi.

Adları çəkilən bu peyğəmbərlər və onların yolu ilə gedən züriyyətləri, tək Allaha ibadət etməkdə və saleh əməllər görməkdə və biri-birilərinə gözəl əxlaq və fəzilətli əməllər miras qoyan, biri digərinin ardınca gələn nəsil idi. Allah qullarının sözlərini eşidən­dir, əməllərini biləndir və elə buna görə də onlardan istədiyini seçir və istədiyini digərindən üstün edir.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman Məryəmin - aleyhəssəlam - anası, İmranın zövcəsi (Hənnanın): "Ey Rəbbim! Mən bət­nim­dəki uşaqı xalis Sənin razılığını diləyərək, Sə­nə və Sənin evinə xidmət etmək üçün xidmətçi bir qul olmasını özümə vacib etdim. Bu nəziri mən­dən qə­bul et! Hə­qiqətən, Sən, dualarımı eşidən­sən və niyyətimi bi­lən­sən" – dediyini xatırla!

Nəhayət, hamiləlik müddəti başa çatıb bətnindəkini yerə qoyduğu zaman üzürxaxlıq edərək - o, bətnindəkini oğlan doğacağına ümüd bəsləyirdi - de­di: "Ey Rəb­bim! Mə­n qı­z doğdum". Halbuki, Allah onun nə doğ­duğunu yax­şı bi­lirdi. Axı onun ümüdlə gözlədiyi oğlan qüvvət və yaradılış baxımından heç də ona bəxş edilən qız kimi de­yildir. "Mən onun adını Məryəm qoydum, onu və onun nəs­lini rəhmətindən qovulmuş şey­tandan Sə­nə həvalə etdim".

Allah onun nəzrini gözəl tərzdə qə­bul et­di, onu gözəl bir şəkildə boya-başa çatdırdı, qullarından salehlərin qəlbini ona qarşı şəfqətli etdi və ona baxmağı Zəkə­riy­yanın - aleyhissəlam - öhdəsinə buraxdı. Zəkə­riyya hər dəfə Məryəmin yanına, ibadət etdyi yerə daxil ol­duqda, onun ya­nında yaxşı ruzi oldu­ğu­nu görərdi. Nəhayət, o: "Ey Mər­yəm! Bu ruzi sə­nin üçün haradan­dır?"– deyə soruşduqda, Mər­yəm ona cavab verərək de­di: "Bu ruzi Allah tərəfin­dən­dir! Şübhəsiz ki, Allah is­tədiyi kim­sə­yə bol-bol, hesab­sız ruzi verir".

Zəkəriyya, uca Allahın adətən ruzi verməkdə görünməmiş bir şəkildə, İmranın qızı Məryəm yanında Allahın ruzisini gördükdə, o, qocalmasına və zövcəsinin sonsuz olmasına rəğmən, Allahdan onu Məryəm kimi saleh bir övladla ruziləndirməsini istəyərək dedi: "Ey Rəb­bim! Mənə pak bir övlad bəxş et! Şübhəsiz ki, Sən, Sənə dua edənin du­asını eşidib, ona cavab verənsən".

Zəkəriyya ibadətgahında namaz qılmaq üçün ayaq üstə durduqu zaman, mələklər ona belə xitab etdilər: "Allah səni, Yəhya adlı bir oğlan övladının dünyaya gəlməsi ilə müjdələyir. Onun vəsflərindən biri, Allah tə­rəfindən olan Kəlməni təs­diq etməkdir. Bu kəlmə, Məryəm oğlu İsadır. Çünki o, Allahdan olan kəlməi ilə, xüsusi bir yaradılışla xəlq edilmişdir. Bu oğlan, elmdə və ibadətdə öz qöv­mü­nün ağası olacaq, nəfsini şəhvətlərdən və qadınlara yaxınlıq etməkdən qoruyacaq, yalnız Rəbbinə ibadət etməklə məşğul olacaq, üstəlik, əməli­saleh peyğəm­bərlərdən biri olacaqdır".

Mələklər Zəkəriyyanı Yəhyənin dünyaya gəlməsi ilə müjdəlikdə O dedi: "Ey Rəbbim! Qo­ca­lıq mə­ni haqladığı vaxt, zöv­cəm də, uşaq doğmayan sonsuz ikən mənim ne­cə oğ­lum ola bilər?" Allah onun bu sözünə cavab olaraq belə buyurdu: "Sənin qocalıq və zövcənin də isə sonsuz olduğu bir vaxtda Yəhyanı yaratmaqın misalı, Allahın adətdənxaric istədiyi qulu yaratmasının misal kimidir. Çünki Allah hər şeyə qadirdir və O, Öz hikməti və elmi ilə istədiyini edir".

Zəkəriyya dedi: "Ey Rəbbim! zövcəmin məndən hamilə olduğunu bilməkdən ötrü mə­nim üçün bir əlamət təyin et". Allah buyurdu: "Sənin tələb etdiyin əlamə­tin, üç gün gecələri ilə barəbər, işarə ilə danışmaq istisna ol­maqla, insanlarla danış­na bilməməyindir. Gündüzün sonunda və əvvəlində­ Rəbbini yad edib və Onun şə­ninə təriflər deməyi çoxalt!"

Ey Peyğəmbər! Mələklərin Məryəmə - aleyhəssəlam - bir zaman: "Həqiqətən, Allah sənə tərifəlayiq sifətlər bəxş etməklə seçdi, səni pisliklərdən pak etdi və zamanında olan aləm­lərin qadınla­rından üstün etdi" –dediyini xatırla.

Ey Məryəm! Namaz qıldıqda qıyamı uzat, Rəbbin üçün səcdə et və Allahın Ona rüku edən saleh qulları ilə birgə Sən də rüku et!"

Ey Peyğəmbər! Bu deyilənlər, Zəkəriyya və Məryəmin - aleyhiməssəlam - xəbəri, sənə vəhy etdiyimiz qeyb xəbərlərin­dən­dir. O alimlərin və salehlərin hansı birinin Məryəmi himayə etməyə haqqlı olduğu ba­rədə bir-biri­lərilə mübahisə et­dik­də, hətta qələm­lərini püşk üçün at­dıq­la­rı və Zəkəriyyənin qələmi çıxdıqı zaman sən on­la­rın yanında de­yildin.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman mələklərin: "Ey Məryəm, həqiqətən, Allah səni, dünyaya atası olmadan gələcək bir oğlan övladı ilə müj­dələyir. Bu, Allah tərəfindən bir kəlmə ilə ona (Ol) – dedikdə, oda Allahın izni ilə bir oğlan olacaqdır. Onun adı Mər­yəm oğlu İsa Məsihdir. O, həm bu dün­yada, həm də axi­rətdə şan-şöh­rətli və Uca Alla­ha ya­xın­­ olanlardandır"– dediyini xatırla.

O, həm danışmazdan əvvəl, balaca uşaq ikən, həm də yetkin çağına çatıb böyüdükdən sonra insan­larla da­nı­şa­caq, onların dinlərə və dünyalarına xeyirli olan şeyləri onlara xəbər verəcək və o, sözün də və əməlin də sa­lehlərdən ola­caqdır.

Məryəm, əri olmadığı halda dünyaya övlad gətirəcəyinə təəccüb edərək dedi: "İstər halal, istərsə də haram yolla mənə bir bəşər toxunma­dığı hal­da necə övladım ola bilər?" Mələk ona dedi: "Allahın sənin üçün atasız uşaq yaratmağın misalı, Onun fövqəladə istədiyi qulu yaratmasının misalı kimidir. O, bir işin ol­masını istədikdə, ona yalnız: “Ol!”– de­yər, o da olar və heç bir şey Onu aciz edə bilməz".

Allah İsaya yazmağı, söz də və əməl də düzgünə müvəffəq olmaqı, Musaya - aleyissəlam - nazil etydiyi Töv­ratı və özünə nazil edəcək İncili öyrə­də­cəkdir.

Allah onu İsrail oğulla­rı­na bir elçi edəcəkdir və o, onlara deyə­cək­: "Mən Allahın sizə göndərdiyi elçisiyəm. Mən artıq sizə, mənim həqiqi peyğəmbər olduğuma dəlalət edən əlamət gətirmişəm. Gətirdiyim əlamət budur ki, mən sizin üçün pal­çıqdan quşa oxşar bir şey düzəl­dib ona üfü­rərəm, o da Allahın izni ilə diri quş olar. Alla­hın izni ilə anadan­gəl­mə ko­ra şəfa verirəm və onun gözləri açılır, cüzam xəstəli­yinə tutu­lanı sa­ğaldıram və ona yeni sağlam dəri qayıdır və həmçinin ölmüş kimsələri də diril­də­rəm. Bunların hamısı Allahın izni ilə olur. Evlərinizdə yedi­yiniz və yığıb sax­ladıqınız, gizlətdiyiniz şeyləri sizə xəbər ve­rə­rəm. Əgər siz iman gətirmək və dəlilləri təsdiqləmək istəyirsinizsə, sizə söyədiyim, insanın bacarmadığı bu əzəmətli işlərin hamısı, mənin sizə Allah tərəfindən göndərilən elçi olduğuma açıq-aydın bir dəlildir".

Sizə, həmçinin, məndən əvvəl nazil ol­muş Tövra­tı təsdiqləyəni gətirdim. Sizə asanlıq və rahatlıq üçün bundan əvvəl sizə ha­ram edil­miş bəzi şey­ləri halal etmək üçün gön­də­ril­dim. Sizə dediyimin doğru olduğunu təsdiq edən açıq-aydın bir dəlil gətir­dim. Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağanlarından çəkinməklə Allah­dan qor­xun və sizi dəvət ediyim şeyədə mənə itaət edin.

Çünki bu, Allahın, həm mənim, həm də sizin Rəbbiniz olduğu üçündür. İtaət olunmağa və qorxmağa yalnız tək O, layiqdir. Elə isə siz, tək Ona ibadət edin! Sizə əmr etdiyim Allaha ibadət etmək və Ondan qorxmaq yolu, əyrilik olmayan düzgün yoldur.

İsa - aleyhissəlam - onların (yəhudilərin) küfrdə israrlı olduqlarını bildikdə, İsrail oğullarına müraciət edərək, dedi: "Allaha dəvətdə kim­ mənə yar­dımçı olacaq?" Bu zaman ona tabe olanlar içərisində seçilmiş kimsələr dedilər: "Bizik Alla­hın dini­nin yardımçıları! Biz Allaha iman gətirdik və sənə tabe olduq. Sən də, ey İsa, şahid ol ki, biz Allahın tövhidinə və Ona itaət ilə boyun əyənlərdənik!"

Həvarilər həmçinin dedilər: "Ey Rəbbimiz! İncil də bizə na­zil et­diyinə iman gətirdik və İsaya - aleyhissəlam - tabe olduq. Bizi də, Sənə və Sənin elçilərinə iman edən haqqa şahid olanlarla bir yerdə et!"

İsrail oğullarından bir dəstə hiylə işlətib, İsanı - aleyhissəlam - öldürmək üçün səy göstərdilər. Allah da onlara qarşı hiylə işlədib onları zəlalətdə tərk etdi və İsanın - aleyhissəlam - surətini başqa bir kişiyə verdi. Allah hiylə işlədənlərin ən xeyirlisidir. Çünki Uca Allahın düşmənlərinə Onun hiyləsindən də daha şiddətli bir hiylə yoxdur.

Allah, İsaya - aleyhissəlam - müraciət etdiyi zaman onlara qarşı - bir daha - hiylə işlədib dedi: "Ey İsa, həqiqətən, Mən səni öldürmədən həyatına son qoyub, sənin bədənini və ruhunu Özümə tərəf qaldıracam, səni, sənə küfr edənlərin pisliyindən pak edəcəm və səni onlardan uzaqlaşdıracam və sə­nə tabe olub, haqq din üzərində ar­dınca gedən­ləri, həmçinin, Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) iman gətirənləri - Qiya­mət gü­nü­ açıq-aydın dəlil və izzətli olmaqla sənə kafir olanlardan üstün edə­cə­m. Sonra Qiyamət günü sizin dönüşünüz tək Mənə olacaq. Mən də, ixtilafa düş­dü­yü­nüz şeylər barəsində sizin ara­nızda haqqla hökm ve­rə­cə­m.

Sənə və sənin onlara gətirdiyin haqqa küfür edənlərə isə bu dünyada öldürmək, əsir etmək və zəlil etməklə, axirətdə isə cəhənnəm əzabı ilə şiddətli əzab verəcəyəm. Onları əzabdan qoruyan köməkçiləri də olmayacaqdır.

Sənə və sənin onlara gətirdiyin haqqa iman gətirib, namaz qılıb, zəkat verib, oruc tutub, qohumluq əlaqələrini birləşdirib və s. bu kimin saleh əməllər edənlərə gəldikdə isə, Allah onlara əməllərinin savabını azaltmadan tam verə­cək­dir. Bu, Muhəmməd peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) göndərilməzdən əvvəl, İsa Məsihin şəxsən müjdələdiyi, ona tabe olanlar barəsindədir. Allah zalım­la­rı sevməz. Ən böyük zülüm də uca Allaha şərik qoşmaq və Onun elçisini yalan saymaqdır.

(Ey Peyğəmbər) İsanın - aleyhissəlam - xəbərlərindən sənə oxuduğu­muz bu ayələrdə, sənə nazil edilənin doğru olduğuna dəlalət edən açıq-aydın əlamətlər vardır. Bu, müttəqilər üçün zikr­dən­dir. Bunlar muhkəm ayələrdir və batil bu ayələrə yol tapa bilməz.

Həqiqətən, Allah yanın­da İsanın - aleyhissəlam - yaradılışının misalı Adəmin atasız və anasız, torpaqdan yaradılışının misalına bənzəyir. Allah sadəcə olaraq ona "Bəşər ol!"– dedi, o da uca Allahın istədiyi kimi oldu. İndi siz necə ola bilər ki, İsanın atasız dünyaya gəldiyinə əsasən onun ilah olduğunu idda edirsiz?! Halbuki, siz, Adəmin bəşər və atası olmadan, torpaqdan dünyaya gəldiyini təsdiqləyirsiz.

(Ey Peyğəmbər) İsa - aleyhissəlam - barədə, Rəbbindən sənə nazil edilənlər, şəkk olmayan haqqdır. Sən buna heç vaxt şübhə və tərəddüd edənlərdən olma. Əksinə olduğun haqq üzərində sabit qal!

Ey Peyğəmbər! Sənə İsa - aleyhissəlam - barəsində səhih elm gəl­dikdən son­­ra, İsanın Allahın qulu olmadığını idda edib, səninlə mücadələ edən Nəcran nəsranilərinə, de: "Gəlin oğulla­rımızı və oğulla­rını­zı, qa­dınları­mı­zı və qadın­larınızı, özümüzü və özünüzü çağıraq və bir yerdə yığışaq sonra isə Allah Öz lənətini bizdən və sizdən yalan danışanlara endirməsi üçün Allah dua edib yalvaraq".

İsa - aleyhissəlam - barədə sənə bildirdiyimiz bu xəbər, həqiqətən, yalan və şəkk olmayan gerçək bir xəbərdır. Tək Allahdan başqa iba­dətə layiq olan haqq məbud yoxdur. Şübhəsiz ki, Allah mülkündə qüd­rətlidir. İdarə etməyində, işlərində və xəlq etməyində hikmət sahibidir.

Əgər onlar sənin gətirdiyin şəriətdən üz çevirib, sənə tabe olmasalar, bu onların fitnə-fəsadı səbəbindəndir. Şüb­həsiz ki, Allah yer üzündə fitnə-fəsad tö­rədən­ləri tanıyır və onların etiyi əməllərin əvəzini verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab əhli! Gəlin hamımız bir olub, ədalət kəlməsinin ətrafında birləşək ki, Allahı ibadətdə təkləşdirək, kim və nə olmasından aslı olmayaraq, Allahdan baş­­qasına ibadət etməyək və Alla­hı qoyub bir-birimizi ibadət və itaət edilən ilahlar etməyək". Əgər onlar, sənin onları dəvət etdiyin haqq və ədalətdən yenə üz çevirsələr, bu zaman, - ey möminlər! - onlara de­yin: "Şahid olun ki, biz Uca Allaha ibadət və itaətlə təslim olan müsəl­man­larıq!"

Ey Kitab əhli! Nə üçün İb­rahimin - aleyhissəlam - milliyyəti barəsində mübahisə edirsiz? Yəhudilər İbrahimin yəhudi olduğunu, nəsranilər isə Onun, nəsrani olduğunu idda edirlər. Halbuki siz, yəhudi və nəsraniliyin İbrahimin - aleyhissəlam - vəfatından uzun müddət sonra meydana gəldiyini bilirsiniz. Məgər siz, ağılınızla, bu sözünüzün batil və iddanızın da yalnış olduğunu dərk etmirsinizmi?!

Baxın, ey kitab əhli! Siz həm öz dininiz, həm də sizə nazil edilənlərdən bildiyiniz şeylər barədə Peyğəmbərlə (sallallahu aleyhi və səlləm) mücadələ edirsiniz. Bəs nə üçün kitablarınızda olmayan və peyğəmbərlərinizin də sizə xəbər vermədiyi məsələlər bardədə - İbrahim və onun dini barədə bil­mə­diyiniz şeylər haqqında mübahisə edirsiniz?! Allah işlərin həqiqətini də bilir batini də, siz isə bil­­məzsiniz!

İbrahim - aleyhissəlam - nə yəhudi millətindən idi, nə də nəsrani idi. O, ancaq, batil dinlərdən haqqa meyil edən, tək Allaha təslim olan mü­səl­man idi və heç də ərəb müşrik­lər­inin, İbrahimin onların dinində olduğunu idda etdikləri kimi, Allaha şərik qoşanlardan deyil­di.

Həqiqətən, insanlardan İb­ra­himə - aleyhissəlam - nisbət olmaqa ən haqqlı olanı, İbrahimin - aleyhissəlam - zamanında onun gətirdiyinə tabe olanlar, həmçinin, bu Muhəmməd peyğəm­bər (sallallahu aleyhi və səlləm) və bu ümmətdən ona iman gətirənlərdir. Allah mö­min­lərin yardımçısıdır və onları qoruyandır.

Ey Möminlər! Kitab əhlindən olan yəhudi və nəsrani alimləri, Allahın sizi yönəltdiyi doğru yoldan az­dırmağı təmənna edərlər. Hal­bu­ki, onlar, yalnız öz­lərini azdırırlar. Onlar möminləri azdırmaq üçün səy göstərdiklərinə görə, sonda özləri azdılar. Onlar öz əməllərinin aqibətini anlamırlar.

Ey yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab əhli, Allahın sizə nazil edilən ayələrinə və bu ayələrdə Muhəmmədin (sallallahu aleyhi və səlləm) peyğəm­bərliyinə dəlalət edən dəlillərin olduğu halda nə üçün küfr edir­siniz?! Halbuki siz Muhəmmədin (sallallahu aleyhi və səlləm) haqq olduğuna şa­hidsiniz, üstəlik, kitablarınızda da bu barədə dəlillər vardır!

Ey Kitab əhli, kitablarınızda nazil edilən haqqı, nə üçün özünüzdən uydurduqunuz, batilə qarışdırıb, orada olan haqqı, doğru yolu və Muhəmmədin (sallallahu aleyhi və səlləm) həqiqi peyğəmbər olduğunu gizlədir­si­niz, axı siz, haqqı batildən və zəlalətidə doğru yoldan ayırd edə bilirsiniz?!

Yəhudi alimlərindən bir camaat dedi: "Möminlərə nazil edi­lənə Qurana günün əvvə­lində, insanlar arasında iman gə­tirin, günün sonunda isə onu in­kar edin ki, bəl­­kə sizin iman etdikdən sonra inkar etdiyinizə görə onlar öz din­lə­rin­də şəkk-şübhə edib: "Yəhudilər bizdən daha çox bilirlər, onlar artıq bu dindən döndülər" - deyə öz dinlərindən geri dönə­lər.

Yəhudilər dedilər: "Sizin dininizə tabe olanlardan başqa heç kəsə inanmayın!" Ey Peyğəmbər, de: "Şübhəsiz ki, haqqa aparan doğru yol, Uca Alla­hın yo­lu­dur. Bu yol, heç də, si­zə verilən lütfün mislini başqa bir ki­msəyə veriləcəyindən, yaxud müsəlmanlara nazil ediləni təsdiqləsəniz, Rəb­bi­niz ya­ında onların sizə dəlil gə­ti­rə­cəyinə qorxaraq, yalan və inadkarlıq yolu deyildir." Ey Peyğəmbər, de: "Şüb­hə­siz ki, lütf Allahın əlindədir və onu istə­diyi­ quluna bəxş edir. Allah Öz lütfünü bir ümmətə verib başqa bir ümməti ondan məhrum etməz. Allahın lütfü genişdir və O, kimin, Allahın lütfünə layiq olduğunu daha yaxşı bi­lən­dir!"

Allah Öz mərhəmətini istə­di­yi quluna məxsus edər. Ona doğru yol, peyğəmbərlik və bol-bol nemətlər əta edər. Allah, həddi-hüdudu olmayan bö­yük lütf sahibi­dir.

Kitab əhlindən eləsi var ki, onlara çoxlu mal əmanət et­sən, ona əmanət verdiyini sənə tam qaytarar. On­lardan eləsi də var ki, ona az mal ver­sən belə, əmanət verdiyini, başının üstündə durub, israrla tələb etməyincə və ya qazıya şikayət etmədikcə, onu sənə geri qay­tar­maz. Bu, onların: "Ərəblər­ə və həmçinin onların mallarını mənimsəməkdən ötrü bizə günah ol­maz, çünki Allah onların mallarını bizə hallal etmişdir!"– de­dikləri sözə və pis zənnlərinə görə idi. Onlar bu sözü deyirlər və özlərinin, Allaha qarşı iftira yaxdıqlarını yaxşı bilirlər.

Xeyr! Bu heç də sizin idda etdiyiniz kimi deyil. Əksinə, onlar günah qazanır. Lakin kim Allaha və Onun elçisinə iman edərək Allahla olan əhdini yerinə yetirsə, ona verilən əmanəti sahibinə qaytararaq insanlıarla olan əhdinə vəfalı olarsa və Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağanlarından çəkinərək Allahdan qorxarsa, şüb­­hə­siz ki, Allah müttəqiləri se­vər və bu görə onlara gözəl mükafat verəcəkdir.

Allahın onlara Öz kitabında nazil etdiyinə və elçiləri ilə göndərdiyinə tabe olmaq vəsiyyətini, üstəlik, Allaha verdikləri əhdə vəfalı qalacaqlarına dair andlarını kiçik bir dünya malına dəyişdirən kim­sələrin axi­rət­ savabından heç bir payı yox­dur. Allah Qi­ya­mət günü on­la­rı xoş tərzdə danışdırmayacaq, onlara mərhəmət baxışı ilə bax­maya­caqdır, onları etdikləri günahlardan və küfürlərdən təmizə çıxarmayacaq. Onlar üçün ağ­rılı-acılı bir əzab var­­dır.

Yəhudilərdən elə bir dəstə də vardır ki, Allahdan nazil edilən Tövratda olmayan bir zikri, siz onların oxuduqlarını Tövratdan olduğunu zənn edəsi­niz deyə, kitabı oxu­yarkən dillərini əyib bü­kürlər. Halbuki, bu, Tövratdan deyildir. Əksinə, bu, onların, Allaha qarşı uydurduğu yalan və iftiralarıdır. Onlar: "Oxuduqumuz hər bir şey Allah tərəfindəndir!"– de­yir­lər. Hal­buki bu, Allah tərə­findən de­yildir. On­lar bilə-bilə Alla­ha qarşı yalan danışırlar və özləri də Allah və Onun elçisi adından yalan danışdıqlarını bilirlər.

Heç bir insana, Allah ona Öz tərəfindən kitab nazil etdikdən, onu elm və fəhmlə ruziləndirib və onu pey­­ğəm­bər­lik üçün seçdikdən sonra insanlara: "Allaha yox, mənə qul olun!"– deməsi mümkün deyil. Əksinə, o, belə deyər: "İnsanlara nazil edilmiş kitabı öyrətdiyiniz, əzbər və ya fəhmlə öyrəndiyiniz şeyin sayəsində həm özünüz bildiyinizə əməl edən həm də ki, bildiyinizi insanlara öyrədib, onların işlərini yaxşılaşdıran və onlara gözəl tərbiyə verən alimlərdən olun!"

O sizə, həmçinin, mələkləri və pey­ğəmbər­lə­ri özünüzə Rəbb qə­­bul edib Allahdan başqasına ibadət etməyinizi əmr etməz. Mə­gər onun sizə, siz müsəlman ol­ub, Ona itaət etdikdən sonra Allaha küfr etməyi əmr etməsi caizdirmi?!

Ey Peyğəmbər! Bir zaman Allah pey­ğəm­­bər­lər­dən möhkəm əhd alaraq onlara: "Mən nə qədər sizə kitab nazil etsəmdə, nə qədər sizə hikmət bəxş etsəm də və sizdən birinin elmi və Allah yanında dərəcəsi nə qədər çox olsa da və bundan sonra sizə Mənim tərəfimdən -Muhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) - özü­nüz­də olan kitab və hikməti təsdiqləyən bir elçi gəl­dikdə, onun dininə müt­ləq iman gətirib, ona tabe olub və ona yar­dım edəcəksi­niz. Siz, ey Peyğəmbərlər! Bunu iqrar etdinizmi, bu ağır əhdimi öhdənizə götürdünüzmü?"– dediyimi xatırla. Onlar: "Biz bunu iqrar etdik!"– deyə cavab vermişdilər. Bu zaman Allah da belə buyurmuş­du: "Elə isə özünüzə və öz ümmətinizə şa­hid olun, Mən də sizinlə bə­ra­bər sizə və onlara şahid olanlardanam".

Kim Allah və Onun rəsulunun şahidliyi ilə olan bu möhkəm əhdən sonra üz döndərərsə, artıq onlar Allahın dinindən və Ona taətdən xaric olmuş kimsəklərdir.

Yoxsa Allahın dinindən və Ona olan itaətdən xaric olan bu kimsələr, Allah, Öz qulları üçün bəyənib seçdiyi İslam di­nin­dən başqasınımı axtarır­lar? Halbu­ki, göy­lərdə və yerdə olan məxluqlar, möminlər kimi is­təyərək, kafirlər kimi isə istəməyərək Ona təs­lim olmuş və Qiyamət günü haqq-hesab olunmaq və əməllərinin müqabilini almaq üçün Uca Allaha qayı­tacaqdır.

Ey Peyğəmbər! De: "Biz Allahın haqq İlah olduğuna iman etdik, Onun bizə əmr etdiyinə tabe olduq, bizə nazil etdiyi vəhyə, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yəquba və Yəqubun övladlarından olan peyğəmbərlərə nazil edilənlərə, Musaya, İsaya və bütün peyğəmbərlərə Rəbbi tərəfindən verilən kitablara və möcüzələrə inandıq. Onların bəzilərinə iman edib, bəzilərini isə inkar edərək onlardan heç birini digərindən ayırmırıq. Biz yalnız tək Uca Allaha tabe olub, Ona boyun əyən müsəlmanlarıq!"

Kim Allahın razı olduğu İslam dinindən başqa bir din arayarsa, Allah, o dini ondan əsla qəbul etməz və o, axirətdə Cəhənnəmə varid olmaqla özünü zi­ya­na uğradanlardan olar.

İman gətirdikdən, Allahın göndərdiyi Muhəmməd peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - gətirdiyi dinin haqq ol­duğu­na şahidlik etdikdən və bunun səhihliyinə öz­lərinə ay­dın dəlillər gəl­dikdən sonra ka­fir olan kimsələri Allah, Allaha və Onun elçisinə iman etməyə necə müvəffəq edər?! Allah, doğru yol əvəzinə zəlaləti seçən zalım bir qövmü Allaha iman etməyə müvəffəq etməz.

Haqqın əvəzinə batili seçən zalımların cəzası, Alla­hın, mələklərin və bü­tün in­sanların lənətinə uğramaqdır. Məhz belə kimsələr, Allahın rəhmətindən uzaqlaşdırılmış və qovulmuş kimsələrdir.

Onlar Cəhənnəm odunda həmişəlik olaraq qalacaqlar və oradan heç vaxt çıxa bilməyəcəklər. Cəhənnəm əzabları onlardan əskidilməyəcək, tövbə etmələri və üzür gətirmələri üçün onlara möhlət də verilməyəcəkdir.

Yalnız küfr və zülm etdikdən sonra Allaha tərəf dönüb, öz əməl­lərini islah edənlər istis­nadır. Şübhə­siz ki, Allah Ona tövbə edən qullarını bağış­layandır və onlara qarşı rəhmlidir.

Sözsüz ki, iman gətir­dik­dən son­ra kafir olub hətta ölüm gələnədək öz küfrlərində davam edən kimsələ­rin ölüm ayağında olan tövbəsi, tövbənin vaxtı bitdiyi üçün əsla onlardan qəbul edilməyəcək. Məhz onlar Uca Allaha aparan doğru, düzgün yoldan azan­­lardır.

Həqiqətən, kafir olub kafir kimi ölənlər, Cəhənnəm əzabından xilas olmaq üçün dünya ağırlığında qızıl ver­sələr belə, bu, onların heç bi­rin­dən qəbul edilməyəcək. On­lar üçün ağrılı-acılı əzab vardır. Qiyamət günü onları əzabdan qorumaq üçün on­ların heç bir kö­mək­çiləri də yoxdur.

Ey Möminlər! Sevdiyiniz mallarınızdan Allah yo­lunda xərcləməyin­cə, xeyirxah insanların savabına və onların dərəcələrinə nail ola bilməzsiniz. Xərclədiyiniz hər bir şeyin az və ya çox olasından aslı olmayaraq, əlbəttə ki, Allah sizin niyyətlərinizi və əməllərinizi bilir və hər bir kəsin əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Bütün pak təamlar İsrail övladına halal idi. Tövrat nazil edilməmişdən əvvəl yalnız Yəqubun öz nəfsinə haram etdiyi təamlardan başqa heç bir təam onlara haram edilməmişdir. Yəhudilərin haram edilmiş bu təamların tövratda olduğunu idda etmələri isə heç də həqiqəti əks etdirmir. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Əgər sizin bu iddanız doğrudursa,o zaman Tövratı gətirin və onu oxuyun". Bu zaman onlar donub qaldılar və heç bir şey gətirə bilmədilər. Bu hələ, yəhudilərin Tövrata iftira yaxmalarına və Onun məzmununu təhrif etdiklərinə dəlalət edən tək bir misaldır.

Yəqubun - aleyhissəlam - öz nəfsinə haram etdiyi təamların həqiqət də heç də Allahın Ona haram etmədiyi bəyan olduqdan sonra, Allaha qarşı yalan uyduran kimsələr, haqq onlara aydın olduqdan sonra haqqı tərk etdiklərinə görə özlərinə zülüm edən kimsələrdir.

Ey Peyğəmbər! De: "Allah, Yəqub - aleyhissəlam - barədə verdiyi xəbərdə, hər bir nazil etdiyi ayələrdə və şəri qanunlarında doğru söy­lə­mişdir. Çünki İbrahim - aleyhissəlam - bütün dinlərdən yalnız İslam dininə meyl edən bir kimsə idi və heç vaxt o, başqasını Allaha şərik qoşmamışdır".

Həqiqətən, yer üzərində bütün insanlar üçün Allaha ibadət etmək məqsədi ilə ən birinci bina olunan ev Məkkədəki Allahın toxunulmaz evdir. O, bərəkətli, dini və dünyavi mənfəətləri bol olan bir evdir və orada bütün aləmlər üçün doğru yol vardır.

O evdə, dini ayinlərin icrası kimi bu evin şərəfli və fəzilətli olmasına dəlalət edən açıq-aydln nişanələr vardır. Bu nişanələrdən biri də, İbrahim, Kəbənin divarını qaldırmaq istədikdə ayağının altına qoyub üzərində durduğu daşın olması. Ora daxil olan kimsənin qəlbindən qorxunun getməsi və həmçinin ona heç bir zərərin toxunmamasıdır. Ora­ da­xil olan kəs əmin-amanlıqda olar. İnsanlardan Kəbəyə getməyə qadir olan kimsənin, həcc ayinlərini yerinə yetirmək üçün bu evi zi­ya­rət et­məsi Allahın in­san­lar üzərindəki haqqıdır. Kim həccin vacibliyini inkar edərsə, bilsin ki, Alla­hın o kafirə və bütün aləmlərə heç bir eh­ti­ya­cı yoxdur.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab əhli! Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - doğruluğuna dəlalət edən dəlilləri və bu dəlillərdən biri də Tövratda və İncildə bu barədə nazil edilən ayələri nə üçün inkar edirsiniz?! Allah si­zin bu əməlinizdən xəbərdardır, sizə şahiddir və etdiyiniz əməllərin əvəzini verəcəkdir".

Ey Peyğəmbər! De: "Ey yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab əhli! Siz bu dinin haqq olduğuna, həmçinin, əlinizdəki kitablarınızı təsdiq etdiyinə şahid olduğunuz halda, Allahın haqq dinindən batilə meyil edib və müsəlmanları doğru yoldan sapdırmaq üçün insanları Allahın dininə iman etməyə nə üçün mane olursunuz?! Axı Allah sizin Ona qarşı küfr etmənizdən və Allah yolunu insanların üzünə qapamanızdan heç də qafil deyildir və etdiyiniz əməllərin müqabilini verəcəkdir".

Ey Allaha iman gətirib, Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Əgər siz kitab ve­rilən yəhudi və nəsranilərdən olan bir dəs­tənin dediklərinə itaət edib və onların iddia etdikləri rəyi qəbul etsəniz, bu zaman qəlblərindəki həsəd və doğru yoldan azdıqları üçün onlar sizi iman etdikdən sonra küfür etməyə döndə­rərlər.

İmanınızda sabit qalmanız üçün sizdə ən böyük səbəbin olduğu, sizə Allahın ayələri oxunduğu və bu ayələri Allahın elçisi Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - tərəfindən sizə bəyan edildiyi bir halda siz Allaha iman etdikdən sonra ne­cə Ona küfr edə bilərsiniz?! Kim Allahın Kitabına və Onun elçisinin - sallallahu aleyhi və səlləm - sünnəsinə möhkəm bağ­la­nar­sa, Allah onu heç bir əyrilik olmayan doğru yola müvəffəq edər.

Ey Allaha iman gətirib, Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Allahın əmrlərinə tabe olaraq, qadağanlarından çəkinərək və Onun nemətlərinə şükür edərək, Rəbbinizdən Ona layiq olan tərz­də qor­xun. Sizi ölüm gələnə qədər dininizdən yapışın və elə o halda da ölün!

Ey Möminlər! Kitab və sünnədən möh­kəm yapışın və sizi par­ça­layan işlər ardınca getməyin! Allahın sizə bəxş etdiyi nemətlərini xatırlayın ki, siz İslamdan qabaq hər hansı kiçik bir səbəb üzündən bir-bi­rinizlə döyüşürdünüz. O, sizin qəlb­i­nizi düzəltdi, İslam dini ilə bir-birinə birləş­dirdi və bu dinin lütfü sayə­sin­də sizi bir-birinizlə dində bir-birinə rəhim və nəsihət edən qardaşlar etdi. Halbuki, bundan əvvəl siz etdiyiniz küfrlərə görə Cəhənnəmə daxil olmağınıza az qalmış ikən Allah sizi on­dan İslama və imana yönəltməklə xilas etdi. Allah bunu sizə bəyan etdiyi kimi, sizə dünya və axirətdə fayda verən şeyləridə be­lə­cə bəyan edir ki, bəlkə doğru yo­la yönəlib və bu yoldan möhkəm yapışasınız.

Ey Möminlər! Qoy sizdən Allahın sevdiyi bütün xeyirli əməllərə ça­ğıran, şəriətin dəlalət etdiyi və ağlın yaxşı bildiyi yaxşı əməllər etməyi bu­yuran və şəriətin dəlalət etdiyi və ağlın pis bildiyi pis əməlləri qadağan edən bir camaat olsun. Məhz bu sifətlərə sahib olan kisələr dünyada və axirətdə tam qurtuluşa nail olan kimsələrdir.

Ey Möminlər! Özlərinə Uca Allahdan açıq-aydın ayələr gəl­­dik­dən sonra dinlərində firqə və dəstələrə ayrı­lıb ix­ti­laf edən­lər kimi olma­yın. Belə kimsələr üçün Allahdan böyük bir əzab vardır.

Bu böyük əzab, iman əhlinin üzləri sevinc və fərəhdən ağa­racaqı, kafirlərin üzləri isə hüzün və qəm-qüssədən qa­­ra­la­caqı qiyamət günü baş verəcəkdir. O dəhşətli gündə üzləri qaralan kəs­lərə tənə olaraq: "Təsdiq və iqrar etdikdən və sizdən Allaha heç bir şeyi şərik qoşmayacağınıza dair əhd aldıqdan sonra Allahın tövhidini inkarmı etdiniz?! Elə isə, küfr etdiyinizə görə Allahın sizin üçün hazırladığı əzabı dadın"– de­yilə­cəkdir.

Üzləri ağ olan kəslərin isə məqamı, heç vaxt yox olmayan nemətlər içərisində və içində əbədi qalacaqları Nim cənnətlərində olacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Bunlar Allahın Cənnət və Cəhənnəmindən xəbər verən ayələridir. Biz onları sənə haqq və hökmlərdə ədalətli olaraq oxu­yuruq. Allah aləmlərədə heç bir kimsəyə zülm etmək istəməz. Əksinə, hər bir kimsəyə yalnız etdiyi əməlin cəzasını verərər.

Göylərdə və yerdə nə mülk var­sa, yaratmağıda və əmr etməyidə bütünlüklə hamısı tək uca Alla­ha məxsusdur. Məxluqatın hər bir işi sonda uca Allaha qayıdır və O, hər bir kimsənin layiq olduğu mükafatını verəcəkdir.

Ey Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - ümməti! Siz Allahın insanlar arasında üzə çıxardığı həm imanınızda və əməlinizdə həm də ki, insanlar üçün ən faydalı insanlar olmağınız üçün ən xeyirli ümmətsiniz. Siz şəriətin dəlalət etdiyi və ağlın yaxşı bildiyi yaxşı işlər görməyi əmr edir və şəriətin dəlalət etdiyi və ağlın pis bildiyi pis əməlləri qadağan edir və bunu öz əməlinizlə təsdiq edərək, Allaha yəqin iman gətirirsiniz. Əgər Kitab əhlindən olan yəhudi və nəsranilər Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - iman gətirsəydilər, bu onlar üçün dünya və axirətdə əlbəttə ki, daha yaxşı olardı. Kitab əhli arasında iman gətirən az bir qisim olsada, onların əksəriyyəti isə Allahın dinindən və şəriətindən çıxmış insanlardır.

Ey möminlər! Onlar sizə nə qədər düşmənçilik etsələr belə, yalnız dilləri ilə əziyyət vermək müstəsna olmaqla dinə tənə, sizə isə istehza etməkdən başqa dininizə və canınıza heç bir zərər yetirə bilməz­lər. Əgər sizinlə vu­ruşmalı ol­salar, qabağınızdan məğlub olaraq arxa çevirib qaçarlar. Sonra isə onlara, sizə qarşı kö­mək də edil­məz.

Yəhudilər harada olmalarından aslı olmayaraq, onları rəzalət və alçaqlıq hər bir tərəfdən əhatə etmişdir. Onlar bu rəzalətdən yalnız Uca Allahdan yaxud in­san­lardan olan əhd və ya əmin-amanlıq səbəbi ilə əmin ola bilərlər. Onlar Alla­­hın qəzə­bi­nə uğramış, onlara yox­sul­luq və ehtiyac üz ver­­mişdir. Bu cə­za onların, həm Allahın ayə­lə­rinə küfr edib, pey­ğəmbər­lərini zülm edərək öldürdüklərinə görə, həm də asilik edib Allahın qoyduğu həddləri aşdıqlarına görə idi.

Kitab əhlinin hamısı eyni halda deyildir. Onlardan Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağanlarından çəkinən, gecə saatlarında Allah üçün namaz qılıb və Onun ayələrini oxuyan və Allahın dinində sabitqədəm olan bir toplum insanlarda vardır. Bu toplum insanlar, Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - peyğəmbər göndərilməzdən qabaq olan insanlar idi. Bu kəslərdən Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - peyğəmbər olaraq göndərildiyi vaxta təsadüf edənlər, İslamı qəbul etmişdilər.

Belələri, Allaha, axirət gününə yəqin iman gətirir, yaxşı işlər görməyi buyurur, pis əməlləri qadağan edir və xeyirxah işlər görməyə tələsir və itaət mövsümündə saleh əməlləri çoxaltarlar. Allahın məhz bu sifətlərə sahib olan qulları, həm niyyətləri həm də ki, əməlləri saleh olan qullarıdır.

Bu kimsələrin etdiyi yaxşılıqların az və ya çox olmasından asli olmayaraq, etdikləri əməllər heç vaxt əvəzsiz qalmayacaq və savabları azalmayacaqdır. Allah, Onun əmrlərini yerinə yetirən və qadağanlarından çəkinən müttəqiləri tanıyır. Onların əməllərindən Allaha heç bir şey gizli qalnmaz və onların etdikləri əməllərinin müqabilinidə verəcəkdir.

Allaha və Rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - kafir olan kimsələrin mal-dövləti və oğul-uşaqı onlara Allah qatında fayda verə bilməz, onları Allahın əzabından qoruya bilməz və onlara Allahın rəhmətini cəlb ede bilməz, əksinə cəm etdikləri bu mal-dövlət və oğul-uşaq, onların əzabını və həsrətin artıracaqdır. Onlar Cəhənnəm əhlidir və orada əbədi qalacaqlar.

Mallarını xeyirxah işlər üçün sərf edib və sonra bu işlərin savabını gözləyən kafirlərin misalı, öz­lə­ri­nə asiliklər və başqa günah əməllər etməklə zülm edən adamların tarlasından bol-bol məhsul əldə edəcəklərini ümüd etdikləri halda ziyan vurub onu məhv edən çox soyuq bir küləyin misalına bən­zəyir. Bu küləyin tarlanı məhv edib yararsız bir hala saldığı kimi, Allaha küfr etmək də, onların ümid etdikləri savabı beləcə məhv edər. Allah on­la­ra zülm etmə­di - Allah belə şeydən ucadır-, lakin onlar Allaha küfr etdiklərinə və Onun elçisini yalan saydıqlarına görə, öz­ləri özlə­ri­nə zülm edirdirlər.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Möminlərdən başqalarını, sirrinizi onlara bildirərək özünüzə sir­daş, dost tut­­mayın. Çünki onlar sizə zərər yetirməkdən, sizə qarşı fəsad tö­rətməkdən əl çək­məz­lər, əksinə sizə zərər verməyi və si­zi sı­xıntıya salmaqı təmənna edərlər. Artıq onların sizə qarşı bəslədikləri düşmənçilik və nifrət hissiləri, həm dininizə tənə edib, arxanızca danışmaqla həm də ki, sirrlərinizi ifşa etməklə dillərindən çıxan söz­lər­dən bəllidir. Köks­lərində giz­lət­dik­ləri düşmən­çi­lik isə bundan daha bö­yükdür. Ey Möminlər! Əgər Rəbbinizdən sizə nazil edilən ayələri anlayırsınızsa, artıq Biz, dünya və axirətdə sizə faydalı olan şeyləri açıq-aydın bəyan etdik.

Ey Möminlər! Baxın, siz onları sevib onlara xeyir istədiyiniz bir halda onlar əksinə sizə nifrət edər, sizi sevməz və sizə xeyir arzu etməzlər. Siz onların kitablarına iman etməklə yanaşı nazil olmuş kitabların hamı­sı­na ina­nır­­sınız. Amma onlar isə Allahın sizin peyğəmbərinizə nazil etdiyi kitaba inanmırlar. On­lar sizinlə rast­la­şdıqda dilləri ilə: "Biz də, təsdik etdik!"– deyir, bir-birləri ilə tək­lik­də qa­lan­­da isə özlərinin zəllətdə sizin isə vəhdətdə olduğunuza və İslamın izzətli olmasına görə sizə qarşı qəzəblərindən barmaqla­rının uclarını gəmi­rir­lər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Qəzəbinizdən ölənə qədər bu halınızda qalın!" Şübhə­siz ki, Allah kökslər­də olanlar imanı, küfürü, xeyri və şəri biləndir.

Ey Möminlər! Düşmən üzərində qələbə çalmaq və ya mal-dövlətin, oğul-uşağın artması kimi sizə bir nemət nəsib ol­duqda, bu onları kədərləndirər, düşməninizə məğlub olmaq və ya mal-dövlətin, oğul-uşağın azalması kimi sizə bir fə­la­kət üz verdikdə isə, ona sevinər və sizi təhqir edərlər. Əgər siz Allahın əmrlərinə və yazdığı qədərə səbir edib, Allahın qəzəbinə düçar olmaqdan qorx­sanız, on­ların hiylə və cəfası sizə heç bir zərər ver­məz. Söz­süz ki, Allah onların et­dik­lə­ri hiyləni əhatəyə almış və onları məyus halda geri qaytaracaqdır.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman sən Uhud­da müşriklərlə döyüş­dən ötrü, möminləri möv­qe­lə­rə yerləş­dirmək və döyüşdə hər bir kəsin vəzifəsini bildirmək üçün sə­hər tezdən Mədinədən çıxıb getdiyini xatırla. Allah sizin hər bir sözünüzü eşidəndir, hər bir əməlinizi biləndir!

Ey Peyğəmbər! Sələmə və Harisə oğullarından ibarət iki dəstə, münafiqlərin geri döndükləri zaman ruh­dan düşüb geri dönmək istədiklərini yadına sal. Allah onları döyüşdə sabitqədəm edib və döyüşdən geri dönmək fikirindən yayındıraraq onlara yar­dım­çı oldu. Qoy mö­min­lər bütün işlərində yalnız tək olan Alla­ha etimad etsinlər.

Sayınız və qüvvəniz az olduğu üçün zəif olduğunuz bir hal­da, Allah Bədr döyüşündə sizə müşrikləri məğlub etməyə yar­dım etdi. Elə isə Allah­dan qor­xun ki, bəlkə sizə bəxş etdiyi nemətlərə görə Allaha şükür edəsiniz.

Ey Peyğəmbər! Bədr döyüşündə müşriklərə yardım gələcəyini eşitdikdən sonra sənin möminləri sabitqədəm edərək: "Məgər Allahın sizə döyüşdə yardın etmək üçün Özü tərəfindən üç min mə­­lə­k endirərək köməyi­ni­zə çat­ması, sizə yet­məzmi?!"- dediyini yadına sal

Əlbəttə ki, bu sizə kifayət edər. Hələ Allahdan sizə daha başqa bir yardım müjdəsi də vardır. Əgər döyüşdə səbirli olub, Allah­dan qorxsanız, düşmənləriniz üstünüzə gəldikləri zaman, Allah sizə dərhal yardım edər. Əgər bu baş verərsə, Rəbbiniz, həm özləri, həm də atları açıq-aydın əlamətlə ni­şan­lanmış beş min mələklə sizə yardım edər.

Allah mələklər vasirəsi ilə bu köməyi və imdadı sizə sevinc dolu bir xəbər olmaq üçün və bunun sayəsində qəlbləriniz rahatlansın de­yə etdi. Şübhəsiz ki, zəfər sadəcə bu zahiri səbəblərlə olmur, həqiqi zəfər yalnız heç bir kimsə Onu məğlub edə bilməyən qüdrətli, işlərində və şəriətində müdrik olan Allahdan­dır.

Allah sizin Bədr döyüşündə əldə etdiyiniz zəfəri, döyüş səbəbi ilə kafir olanların bir qismini məhv etmək, başda bir qismini isə alçaldıb, məğlub olduqlarına görə qəzəblənmələri, məyus və zəlil halda geri dön­mələri, üçün belə etdi.

Allahın rəsulu - sallallahu aleyhi və səlləm - Uhud döyüşündə müşriklərin başçılarına, etdikləri zülmə görə onlara qarşı Allaha dua etdikdə, Allah ona belə buyurdu: "Bu işin sənə aidiyyəti yox­dur, əksinə, bütün işlər Allaha məxsusdur, Allah sizin aranızda hökm verənə qədər və ya İslama daxil olub tövbə edənə qədər yaxud küfrlərində davam edib Allah onlara əzab verənə qədər səbir et". Çünki onlar əzaba layiq görülən za­lım­dırlar.

Göylərdə və yerdə nə var­­sa, - yaratmaq və idarə etmək - hamısı Allaha məxsusdur. Allah istədiyi qulu rəhməti ilə ba­ğış­layar, is­tədiyinə də ədaləti ilə əzab ve­rər. Allah, Öz qullarından tövbə edən kəsləri bağış­la­yandır və onlara qarşı rəhmli­dir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Cəhalət əhlinin etdikləri kimi borc verdikdə mayanızdan qat-qat ar­tırılmış sələmi almaqdan çəkinin! Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağanlarından çəkinməklə Ondan qorxun ki, bəl­kə, dünya və axirətdə istədiyiniz xeyirə nail olasız.

Allahın kafirlər üçün hazır­ladığı od­la özünüz arasında, saleh əməllər edib haramları isə tərk etməklə bir maneə edin.

Əmrləri yerinə yetirib qadağanlardan çəkinməklə Allaha və Onun Rəsuluna itaət edin ki, bəlkə, dünyada və axirətdə Allahın rəhmətinə nail olasınız.

Saleh əməllərlə və başqa cür xeyirli xeyirli əməllər edərək Allaha yaxınlaşmaqa tələsin. Əgər belə etsəniz Allahdan böyük məğfirətə nail olub, Allahın müttəqi qulları üçün hazırladığı, ge­nişliyi göy­lər və yer qədər olan Cən­nətə daxil olarsınız.

Müttəqilər, mallarını həm rahatlıq, həm də ki, çətinlik vaxtında Allah yolunda xərcləyən, intiqam almağa qadir olduqları halda isə qəzəblərini boğan və onlara zülüm edənləri bağışlayan kimsələrdir. Allah, bu sifətlərə sahib olan yax­şı iş gö­rən­ləri sevər.

Müttəqilər o kimsələrdir ki, böyük bir günah etdikdə, yaxud özlərinə zülm et­dərək kiçik günahlar etdikdə, uca Allahın, asilər üçün hazırladığı əzabı və müttəqilərə vəd verdiyi cənnətləri xa­tırlayıb, Allahdan gü­nah­la­rını örtməsini və günahlarına görə ona əzab vermənməsini di­ləyər­lər. Çünki gü­nahları tək Allahdan başqa bağışlaya bilən yoxdur. Bir də onlar günah etdiklərini bildikdə, günah etməkdə israr etməzlər. Şübhəsiz ki, Allah, bütün günahları bağışlayandır.

Belə gözəl və xoş sifətlərə sahib olan kimsələrin mükafatı, Allah onların günahlarını örtməsi, günahlarına görə onlara əzab verməməsi və onlar üçün axirətdə qəsirləri al­tın­dan çay­lar axan və orada ədəbi qalacaqları cənnətlərdir. Allaha itaət edən kimsələr üçün bu necə də gözəl bir mükafatdır!

Möminlər Uhud döyüşündə başlarına gələn müsibətlə imtahan edildikdə, Allaha onlara təsəlli olaraq dedi: "Sizdən öncə də, kafirlərin həlak olması və möminləri imtahan etdikdən sonra gözəl sonluğu məhz onlar üçün edərək bir çox belə İlahi hadisələr olub keçmişdir. Elə isə yer üzünü gə­zib, Allah və rəsulunu ya­lan sa­yanların aqi­bətini ibrət alaraq baxın, artıq onların yurdları boş qalmış və mal-dövlətləri də məhv olmuşdur".

Bu Quran Kərim, bütün insanlar üçün haqqı açıq­­layan, batildən çəkindirən, doğru yolu göstərən və müt­tə­qiləri Allahın əzabından qoruyandır. Çünki məhz müttəqilər, Quranda olan doğru yoldan faydalanan kimsələrdir.

Ey Möminlər! Uhud döyüşündə sizə baş vermiş bəzi hadisələrə görə zəiflik göstərməyin və kədər­lən­məyin, sizə belə şey əsla yaraşmaz. Əgər siz Allaha və Onun Öz müttəqi qullarına verdiyi vədə iman etmisinizsə, bilin ki, qəlbinizdəki imanınız və Allahın sizə olan köməyi və yardımı ilə üs­tün olan­ kəslər sizsiniz.

Ey Möminlər! Əgər sizdən Uhud döyü­şün­də bəziləriniz yaralanıb bəziləriniz öldüsə, əlbəttə, sizə baş verən bu müsibət düşmə­niniz olan o kafir qövmə də (Bədr döyüşündə) eyni ilə baş vermişdir. Allah bu gün­ləri istədiyi qalibiy­yəti və məğlu­biy­yəti, mömin və kafir in­sanlar ara­sında böyük bir hikmətlər görə və bu hikmətlərdən biri də, möminləri münafiqlərdən ayırd etmək və həmçinin qullarından istədiyinə Allaha yolunda şəhidlik məqamına çatdırmaq üçün növbə ilə dəyiş­ər. Allah, Onun yolunda cihad etməyi tərk edərək özlərinə zülm edən zalım­ları sevməz.

Bu hikmətlərdən biri də, möminləri günahlardan tə­mizə çıxar­maq, sıralarını münafiqlərdən təmizləmək və ka­firləri məhv et­məkdir.

Ey Möninlər! Yoxsa həqiqətən də siz, Allah yolunda cihad edərkən müsibətə dözməyib və səbirsizlik nümayiş etdirən mücahidləri, cihadda onlara baş verən müsibətlərə səbirlə yanaşan mücahidlərdən ayır etmədən Cənnətə daxil olacaqınızımı güman edirsiniz?‏!

Ey möminlər! Siz ölüm məşəqqətini görməzdən öncə Bədr döyüşündə qardaşlarınız şəhid olduğu kimi, siz də Allah yolunda şəhid olmaq üçün kafirlərlə qarşılaşmaqı arzu edirdiniz. Budur, in­di siz arzuladığınızı Uhud döyüşündə öz gözləriniz ilə gör­düyünüz halda baxıb durur­su­nuz.

Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - ondan öncə gəlib-getmiş, ölmüş, yaxud öldürülmüş Allahın elçilərindən olan bir elçidir. Məgər o, ölərsə və ya öldürülərsə, siz dininizdən geri dönüb və cihadı tərkmi edəcəksiniz?! Sizdən kim dinindən geri dönər­­­sə, Allaha heç bir şeylə zərər verməz. Çünki Allah yenilməz qüvvət və izzət sahibidir. Allahın dinini tərk edən kimsə, nəfsini dünya və axirət ziyanına məruz qoyaraq, yalnız öz nəfsinə zərər vermişdir. Allah Ona şü­kür edən kimsələri dinlərində sabitqədəm etməklə və Allah yolunda cihad etdikləri üçün ən yaxşı mükafatla mü­kafat­landıracaqdır.

Allahın qədəri olmadan heç kəs ölümü dadmaz. Allahın insan üçün əcəl olaraq yazdığı müddət başa çatdıqdan sonra, insan bu əcəldən nə az nə də ki, çox yaşaya bilməz. Kim əməli ilə dünya müka­fatını istəsə, bu mükafatdan ona, yalnız qismətində olan qədər ve­rə­rik. Axirətdə isə onun heç bir payı olmaz. Kim də əməli ilə axirətdə Allahın savabını istəsə, ona da axirət savabından verərik. Biz Rəbbinə şükür edənləri mütləq böyük bir mükafatla mükafat­lan­dıra­cağıq.

Allahın peyğəmbərlərindən neçə-neçə peyğəmbər çoxlu sayda ona tabe olan dindarlarla bir­likdə vuruş­muşlar. Onlar Allah yolunda başlarına gələn­ ölüm və ya yaralanmağa görə nə zəifləmiş, nə düşmənlə döyüşməkdən acizlik göstərmiş, nə də düşmənə tabe olmuşlar. Əksinə, səbir edib sabitqədəm olmuşdular. Allah Onun yolunda çətinliklərə və məşəqqətlərə səbir edən­ləri sevər!

Bu müsibət onlara baş verən zaman, Allah üçün səbir edən kimsələrin sözü an­caq: "Ey Rəbbimiz, günah­la­rı­mızda və əməl­lə­rimizdə həddi aşma­ğımızı bizə bağışla, düşmənimizlə qarşılaşdıqda qə­dəmlə­rimizi sabit et və Sənə kafir olan qövmə qələbə çalmaq­da bizə yardım et!"– olmuşdur.

Beləcə, Allah onlara yardım etməklə və yer üzərində onları bərqərar etməklə dün­ya mükafatını, axirətdə isə onlardan razı qalma və nəim cənnətlərində əbədi nemətlər içərisində olmaqla ən gözəl mü­kafat bəxş etdi. Allah, ibadətlərində və insanlarla ünsiyyətdə yaxşılıq edənləri se­vər.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Əgər yəhudiləri, nəsraniləri və müşriklərdən olan ka­fir­lərin sizə əmr etdiklərinə itaət etsəniz, onlar si­zi iman etdikdən sonra cahillik dövründə olduğunuz kimi sizi dininizdən küfrə geri döndərər və beləliklə də, siz dünya və axirətdə zi­yana uğramış hal­da geri dönərsiniz.

Əgər bu kafirlərə itaət etdib onlardan yardım diləsəniz onlar sizə heç vaxt yardım etməzlər. Əksinə düşməninizə qarşı yardımçiniz, Allahdır. Elə isə Ona itaət edin. Çünki pak olan Allah, kömək edən­lə­rin ən yax­şısıdır və elə buna görə də sizin Onun yardımından başqa heç kimsənin yardımına ehtiyacınız yoxdur.

Allaha şə­rik qoş­­­duq­larına görə kafirlə­rin qəlblə­rinə elə bir şiddətli qorxu salarıq ki, onlar haqqında özlərinə heç bir dəlil na­­zil edilməyən, özlərindən ilahlar uydurub onlara ibadət edərək Allaha şərik qoşduqları səbəbindən sizinlə döyüşməyə tab gətirə bilməzlər. Axirətdə on­ların qərar tutacaqları qayıdış yeri Od­dur. Zalım­la­rın qərar tutacaqları od nə pisdir!

Uca Allahın izni ilə Uhud döyüşündə kafirləri amansızlıqla öldürdüyünüz zaman, Allah sizə düşmənləriniz üzərində qələbə çalmağı nəsib edərək sizə verdiyi vədini yerinə yetirdi. Nəhayət, Allah sizə, arzuladığınız şeyi, düşmən üzərində qələbəni göstərdikdə, siz, Pey­ğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - sizə əmr etdiyini yerinə yetirməkdən qorxub, zəyiflik göstərib, döyüş yerinizdə qalmaq yoxsa oranı tərk edib qənimət toplamaq ba­­rəsində bir-bi­rinizlə ixtilaf etdi­niz və Peyğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - hər bir halda döyüş yerinizdə qalıb oranı tərk etməmək əmrinə asi oldunuz. İçə­riniz­dən kimisi dün­ya qənimətlərini istəyirdi. Onlar döyüş yerlərini tərk edən kimsələrdir. Kimisi də axi­rət savabını istə­yirdi. Onlar isə Peyğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - əmrinə tabe olub döyüş yerlərini tərk etməyən kimsələrdir. Sonra Allah üzünüzü onlardan dön­dərib, müsibətə səbir edən mömini, müsibətə səbir etməyib, zəyiflik göstərən möminlərdən ayırd etmək üçün düşmənlərinizi sizin üzərinizə saldırdı. Allah, artıq sizin Peyğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - əmrinə müxalif olaraq qazandığınız günahı əfv etdi. Allah möminləri imana yönəldib, günahlarını əfv etdiyi və onlara baş verən müsibətlərə görə onlara mükafat bəxş etdiyi üçün mö­minlərə qarşı böyük lütf sahididir.

Ey Möminlər! Uhud döyüşü günü Peyğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - əmrinə müxalif olduğunuz üçün başnıza gələn müsibətə görə döyüş meydanından qaçdığınızı yadınıza salın. O zaman Peyğəmbər - səllallahu aleyhi və səlləm - arxanızdan sizi: "Ey Allahın qulları mənə tərəf gəlin! Ey Allahın qulları mənə tərəf gəlin!" -deyərək çağırdığı halda, siz heç kimə məhəl qoymadan düşməndən qaçırdınız. Allah da bu əməlinizə görə sizi məğlubiyyət, qənimətdən məhrum olma və nəhayət aranızda Peyğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - qətl edilməsi barəsindəki yayılan xəbərlə qəminizin üstünə qəm qoymaqla cəzalandırdı ki, əlinizdən çıxan, Allah yardımına, əldə edə bilmədiyiniz qənimətə və başınıza gələn ölüm və yaralanma müsibətin görə kədərlənməyəsiniz. Elə ki siz, Peyğəmbərin ölüm xəbərinin yanlış olduğunu bildikdə, bütün müsibətlər, agrı və acılar sizə rahat gəldi. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır. Qəlblərinizdə olanlar və ya əzalarınızla etdiyiniz əməllər Allaha gizli qalmaz.

Sonra bu iztirab və kədərin ar­dınca Allah sizə bir rahatlıq və inam na­zil etdi. Sizdən bir qis­minizi – bunlar Allahın vədinə yəqin olan kimsələrdir – qəlblərindəki arxayınlıq və sükunətə görə mürgü bürüdü. O biri qisminiz isə yalnız öz can­la­rı­nın salamat qalmasından başqa heç bir istəyi olmayan, qəlbləri isə arxayınlıq və sükunətdən məhrum olmuş, narahatçılıq və qorxu içərisində olan münafiqlərdir. Bu münafiqlər, cəhalət əhlinin zənn etdiyi kimi Allahı layiqincə qiymətləndirməyərək, Allahın Öz peyğəmbərinə və qullarına heç bir yardımın etməyəcəyini düşünüb, Allah ba­rəsində pis zənnə qapılaraq cahililkləri üzündən belə dedilər: "Döyüşə çıxmaq işində bizim heç bir rəyimiz yoxdur, əgər bir rəyimiz olsayı çıxmazdıq". Ey Peyğəmbər! Onlara cavab olaraq belə de: "Sözsüz ki, bütün iş­lər Allaha aid­dir, Allah istədiyini edər və istədiyi hökmü verər və elə sizi döyüşə çıxaranda Allahdır". Bu münafiqlər qəlblərindəki şəkk-şübhəni və pis zənni gizlədib, sə­nə bildirmək istəmədən: "Əgər döyüşə çıxmaqda bi­zim bir rəyimiz olsay­dı, elə bu­ yerdə öldürülməz­dik"– de­yir­lər. Ey Peyğəmbər! Onlara belə cavab ver: "Əgər siz döyüş və ölüm meydanından uzaq bir yerdə, evləri­niz­də ol­saydınız, sizlərdən öldürül­mə­si əzəldən yazılmış kəslər, yenə çıxıb ölə­cək­­ləri yer­lərə ge­dərdilər. Allah si­zin qəlblərinizdə olan niyyət və məqsədlərinizi sı­namaq və qəlb­ləri­niz­dəki­ imanı nifaqdan ayırd etmək üçün belə etdi. Allah qullarının qəlblərində olanı biləndir və bundan Allaha heç bir şey qizli qalmaz".

Ey Muhammədin - sallallahu aleyhi və səlləm - səhabələri! Uhudda müşriklərin qoşunu ilə müsəlmanların qoşunu qar­şı­laşdığı gün sizdən məğlub olanları şey­tan, qazandıq­ları bə­zi günahlar üzün­dən səhv etməyə sövq etdi. Buna baxmayaraq Allah onları, Öz lütfü və rəhməti sayəsində ba­ğışlayıb, əzab vermədi. Həqi­qətən, Allah tövbə edənləri ba­ğış­la­yan­dır, həlimdir, onlara əzab verməyə tələsməz.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Siz, ruzi qazanmaq üçün sə­fə­rə çıxıb və ya döyüşə gedib orada vəfat etmiş və ya öldürülmüş yaxın qohum-əqrəbaları barəsində: "Əgər onlar səfərə çıxmayıb və ya döyüşə getməyib bizim yanı­mızda olsay­dı­lar, nə ölər, nə də öldü­rü­lər­di­lər"– deyən münafiqlərdən olan kafirlər ki­mi olmayın! Allah bu­ qənaəti on­la­rın qəlblərində onlar üçün bir hüzün və həsrət ol­sun deyə belə etdi. Halbuki, Öz istəyi ilə dirildən də, öl­dürən də, tək Allah­dır. Allahın yazdığı qədərə, nə evdə qalıb səfərə və ya dövüşə çıxmamaq mane olar, nə də ki, səfərə və ya dövüşə çıxmaq tezləşdirər. Allah nə etdiklə­ri­nizi görür. Etdiyiniz əməllər əsla Ona gizli qalmaz və O, əməllərinizin müqabilini sizə verəcəkdir.

Ey möminlər! Əgər siz Allah yolunda öldü­rü­lər və ya ölərsinizsə, bi­lin ki, Allah sizi mütləq böyük bir məğfirəti ilə bağışlayıb, sizə Öz rəhməti ilə rəhm edəcəkdir. Bu, bu dünyadan və onların topladıqları müvəqqəti dünya nemətlərindən da­ha xeyirlidir.

Ölmənizdən və ya öldürülmə­nizdən aslı olmayaraq, əməllərinizin müqabilini almaq üçün hamınız tək olan Allahın hüzu­ru­na qayıdacaqsınız.

Ey Peyğəmbər! Allahın mərhəməti sa­yə­sində sən səhabələrinə gözəl əxlaqla rəftar et­din. Əgər sən söz və əməlində kobud və daş qəlbli olsaydın, heç şübhəsiz, onlar sə­nin ət­rafından dağı­lıb gedərdilər. Elə isə onla­rın sənə qarşı haqsızlıq etdiklərini əfv et, on­lar üçün Allah­dan bağış­lan­ma dilə və gö­rəcəyin iş­lər barədə ehtiyac olarsa, onlarla məsləhət­ləş, məs­ləhət­ləşdikdən sonra qəti qərara gəldikdə isə o işi edib Alla­ha tə­vəkkül et! Həqi­qə­tən, Allah təvəkkül edən­ləri sevər, işlərində müvəffəq edər və onlara yardımçı olar.

Əgər Allah sizə Öz köməyi və yardımı ilə dayaq olarsa, hətta bütün insanlar sizə qarşı qalxsalar, yenə də sizə heç kəs qalib gələ bil­məz. Yox, əgər Allah sizi köməksiz tərk edib, öz nəfsinizə buraxarsa, Ondan sonra kimsə sizə yar­dım edən tapılmaz. Bilin ki, kömək yalnız tək Allahın əlindədir. Elə isə, Qoy möminlər başqasına deyil, təkcə Allaha arxalansınlar!

Peyğəmbərlərdən kiməsə qənimətdən Allahın ona aid etmədiyi bir şeyi xə­­­ya­nət edərək götürməsi yaraşmaz. Sizlərdən kim qənimətdən bir şey götürərək xəyanət edərsə, xəyanət etdiyi şeylə qiya­mət gü­nü insanlar qarşısına boynuna yüklənmiş halda gələrək rüsvayçılıqla əzab olunar. Son­ra isə hər kəsə əməl­lə­rinin əvəzi naqis edilmədən tam verilər və onlara günahları artırılaraq və ya savabları azaldılaraq əsla zülm edil­mə­­z.

İman gətirib, saleh əməllər edərək Allahın rizasını qazanmağa can atan kəs, Alla­ha küfr edib, günah əməllər edən və Allahın qəzə­binə gələn və gedəcəyi yer Cəhənnəm olan kəs kimi ola bi­lər­mi?! Ora nə pis qayıdış və məskunlaşan yeri­dir!

Onlar Allah dərgahında dünya və axirət dərəcələrində müxtəlifdirlər. Allah onların nə etdiklərini görür, Ona heç bir şey əsla gizli qalmaz və O, hər bir kəsin əməlinə görə əvəzini verəcəkdir.

Artıq Allah möminlərə, onların öz işərisindən, özlərinə Quran ayə­lə­ri­ni oxu­yan, on­ları Allaha şərik qoşma və rəzil əxlaq günahlar­dan tə­miz­ləyən, onlara Quranı və Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - sünnətini öy­rədən bir elçi gön­dərməklə lütf göstər­di. Hal­buki, bu elçi göndərilməzdən öncə onlar doğru-düzdün yoldan açıq-ay­dın azğınlıq içərisində idilər.

Ey Möminlər! Bədr döyüşündə düşmənlərinizdən bir qisimini öldürüb diğər bir qisimini isə əsir alaraq onları ikiqat müsibətə məruz qoyduqunuz halda, Uhud döyüşündə sizdən bəziləri şəhid olub məğlubiyyətə uğrayaraq başınıza bir müsibət gəldiyi za­man: "Biz Allaha iman etdiyimiz və Allahın elçisi - səllallahu aleyhi və səlləm - də aramızda olduğu bir halda, bu müsibət bizə haradan gəldi?"– söy­lə­di­niz. Ey Peyğəmbər! De: "Başınıza gələn bu müsibət, bir-biriniz ilə mübahisə edib, Peyğəmbərə - səllallahu aleyhi və səlləm - asi olmaqınızın ucbatındandır!" Həqiqə­tən, Allah hər şeyə qa­dirdir. Allah istədiyinə kömək edir və istədiyinidə rəzil edər.

Uhud döyündə sizin qoşununuz müşriklərin qoşunu ilə üz-üzə gəl­di­yi gün, sizə üz ver­miş məğlubiyyət, yaralanma və ölüm müsibəti Alla­hın izni və yazdığı qədər ilə ol­du ki, hətta sadiq möminləri böyük bir hikmət üçün aşkara çı­xart­sın.

Və münafiqləri bəlli et­sin deyə, onlara: "Allah yo­lun­da döyüşün, ya­xud heç ol­masa sayınızın çoxluqu ilə müsəlmanların müdafiəsində durun!– de­yildi zaman, on­­lar: "Dö­yüş olacağını bilsəy­dik, sizin ardınızca gələrdik. Lakin biz sizinlə o qövm arasında döyüş olacağını güman etmirik"– de­di­lər. Onların o günkü halı, iman halından çox küfr halına daha yaxın idi. On­lar qəlb­lə­rin­də ol­ma­ya­nı dilləri ilə deyirlər. Hal­buki, Allah onların qəlblərində gizlətdik­lə­rini çox yaxşı bilir və elə buna görə də onların cəzasını verəcəkdir.

Döyüşdən arxada qalan kimsələr, Uhud döyüşündə öldürülmüş qohum-əqrəbaları ba­rəsində: "Əgər on­lar bi­zə itaət edib döyüşə çıxmasaydılar, öl­dü­rül­məzdi­lər"– söylə­yənlərə, - ey Peyğəmbər - cavab olaraq de: "Əgər on­lar sizə itaət etsəydilər, öl­dü­rül­məzdi­lər və sizin ölümdən canınızı qurtarmanızın səbəbi, evlərinizdə oturub Allah yolunda cihada çıxmamanızın olması iddanızda doğrusunuzsa, elə isə ölüm sizə gəldiyi zaman özünüzü ölümdən qoruyun!"

Ey Peyğəmbər! Allah yolunda cihadda öldürü­lən­ləri əsla ölü zənn etmə. Ək­sinə, on­lar diridirlər, Onlar üçün cənnət evində Rəbbi yanında xüsusi bir həyat vardır və onlara Allahdan başqa heç kimsənin bilmədiyi müxtəlif növ ruzilər ve­rilər.

Allah onlara Öz lüt­fün­dən bəxş etdiyi nemətə görə onları səadət və fərəh bürümüşdür və dünyada qalan qardaşlarınında ar­xala­rınca gəlib on­la­ra çatmasını təmənna edib gözləyirlər. Çünki, əgər onlar cihadda öldürülsələr, özləri kimi qardaşlarıda Allahın lütfünə nail olacaq, axirətdə onların heç bir qor­xusu olmayacaq və dünyada ikən əldə edə bilmədikləri dünya nemətlərinə görə kədərlən­mə­yə­cəklə­r.

Onlar özlərinə veriləcək böyük mükafatdan əlavə, həm Allah tərəfindən onları gözləyən daha başqa böyük bir mükafata görə, həm də Alla­h mö­min­lərin mü­­kafatını he­çə çı­xarmayacağına, əksinə, onların mükafatlarını kamil verib, daha da artıracağın görə se­vinirlər.

Uhud döyüşündə yaralandıqdan son­ra "Həmra əl-Əsəd" adlı döyüşdə müşriklərlə döyüşmək üçün Allah yolunda döyüşə çağırıldıqları zaman, Allahın və rəsulunun - səllallahu aleyhi və səlləm - əmrini qə­bul etmiş, yaraları onları Allahın və rəsulunun - səllallahu aleyhi və səlləm - çağırışına mane olmayan kimsələrdən yaxşı işlər görüb və Allahdan qorxaraq Onun əmrlərinə tabe olub qadağanlardan çəkinənlər üçün Allah yanında böyük bir mükafat vardır. Bu, cənnət mükafatıdır!

O kəslər ki, müşriklərdən bəziləri onlara: "Qureyş Əbu Süfyanın başçılığı altında, sizinlə döyüşüb, sizi məhv etmək üçün böyük bir ordu toplayıbdır, onlardan özünüzü qoruyun, onlarla qarşı-qarşıya gəlməkdən qor­xun!"– de­di­kdə, bu söz və hədə onların Allahın vədinə inamını da­ha da ar­tırdı və onlar: "Uca Allah bizə kifayət edər. Allah, işlərimizi Ona həvalə edilənlərin nə gözəlidir" – deyərək, döyüşə çıxdılar.

Beləcə onlar "Həmra əl-Əsəd" adlı döyüşdən, Allah yanında böyük bir savaba, yüksək dərəcələrə nail omaqla, ölmədən, yara almadan və düşmənlərindən özlərinə heç bir pis­lik to­xunmadan ge­ri dön­dülər. Beləliklə də, Alla­hın sevdiyi işləri görüb asiliklərdən üzaq durmaqla Allahın rizasına uydular. Allah mömin qullarına qarşı bö­yük lütf sahibidir.

Şeytan sizi sadəcə qorxudur. Sizi öz dostları və əyanları ilə çəkindirir. Siz onlardan qorxmayın, çünki onlar heç bir güc, qüvvətə sahib deyillər. Əgər siz həqiqi mömin­si­nizsə, elə isə saleh əməllər etməklə tək Allahdan qorxun!

Ey Peyğəmbər! Münafiqlərdən geriyə dönüb mürtəd olaraq küfrə tələsənlər səni heç də kədərləndirməsin. Belə ki, onlar Alla­ha heç bir zərər verə bil­məzlər. Onlar Allaha imandan və xeyirli əməllərdən uzaqlaşaraq yalnız özlərinə zərər verirlər. Allah onları dünyada rəzil etməklə və heç bir xeyirə müvəffəq etməməklə, onların axirət nemətlərindən heç bir paylarının olmamasını istər. Onlar üçün Qiyamət günü Cəhənnəmdə böyük bir əzab vardır.

Doğrudan da, imanı küfrü dəyişənlər, Allaha heç bir zərər yetirə bilməzlər. Onlar yalnız özlərinə zərər yetirirlər. Onlar üçün axirətdə ağrılı-acılı bir əzab vardır.

Rəbbinə küfr edənlər və Onun şəriətinə qarşı inadkarlıq göstərən kimsələr küfr etdikləri bir halda onlara möh­lət ver­məyi­miz və ömürlərini uzatmaqımız bunun heç də özləri üçün xe­yirli olduğunu zənn etməsinlər. Biz onların etdikləri günahların üzərinə daha çox günah ar­tırmaları üçün möhlət ve­ri­rik. Onlar üçün zəlil edici bir əzab vardır.

Ey Möminlər! Sizi müxtəlif növ sınaqlara çəkməklə yaxşı möminləri xəbis münafiqlərdən aşkar etməyincə, içərinizdəki münafiqləri həqiqi möminlərdən ayırmayınca, hal-hazırda olduğunuz vəziyyətdə tərk etmək, Allahın hikmətindən deyildir. Sizə möminləri münafiqlərdən ayırd etmək üçün qeybi bildirmək də Allahın hikmətinə müvafiq deyildir. Lakin, Allah elçisi Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - münafiqləri tanıtdığı kimi, qeybdən bəzi şeyləri Öz elçilərindən istədiyini seçib bildirər. Odur ki, Allaha və Onun elçilərinə həqiqi iman gətirin! Əgər həqiqi iman gətirib, Allahdan Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağanlarından çəkinsəniz, sizin üçün Allah yanında böyük bir mükafat vardır.

Allahın Öz lütfündən bəxş etdi­yini nemətlərdən xərcləməyə xəsis­lik edib malından Allahın haqqını verməyən­ kimsə­lər heç də bu onların xeyrinə olduğunu zənn etməsinlər. Ək­sinə, bu, onların zərərinədir. Çünki on­ların xə­sis­lik et­dikləri şey qiya­mət gü­nü halqa olub bo­yun­larına do­la­nacaq və bununla da onlara əzab verəcəkdir. Göy­lə­rin və yerin nə varsa sonda tək Allaha qayıdacaqdır. Bütün bəşəriyyət məhv olduqdan sonda diri qalan Odur. Allah nə etdiklərinizi dəqiqliklə bilindir və O, əməllərinizin müqabilini sizə verəcəkdir.

"Allah kasıbdır, bizdən borc istəyir, biz isə özümüzdə olan var-dövlət ilə varlı­yıq!"– deyən yəhudilərin sözünü Allah, əlbəttə ki, eşitdi. Biz onların Allah barədə dedik­lə­ri yalan və böhtanı və haqsız olaraq pey­ğəmbər­ləri öldürdüklərini ya­za­caq və on­lara: "Da­­dın cəhənnəmdə yandırıb-ya­xan əza­bı!" – deyəcəyik.

Ey Yəhudilər! Bu əzab öz əllərinizlə etdi­yi­niz asiliklərə görədir. Yoxsa Allah qullarından heç kimsəyə zülm edən de­yildir.

Onlar yalandan, böhtan ataraq dedilər: "Doğrusu, Allah nazil etdiyi kitablarında və Peyğəmbərlərinin dili ilə biz­dən əhd almışdı ki, göydən bir od gəlib Allah üçün olan sədəqəni odun yandıracağı sözünü təsdiqləyən gə­tir­məyincə heç bir peyğəmbərə inan­ma­yaq". Onlar bu əhdi Allaha nisbət edərək həm Allah adından həm də peyğəmbərlərin sadiqiliyinə dəlalət edən dedikləri mövcüzələr barədə yalan danışdılar. Elə buna görə də Allah peyğəmbəri Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - onlara belə deməyi əmr etdi: "Mən­dən əvvəl sizə peyğəmbərlər onların sadiqliyinə dəlalət edən açıq-aydın dəlil­lər­lə və göydən bir od gəlib yandıracağı qurbanı gətirmişdilər. Əgər dediklərinizdə doğru danı­şır­sı­nızsa, onda nə üçün on­ları yalançı sayıb öl­dü­r­dünüz?"

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar səni yalançı hesab etsələr, buna görə heç hüzünlü olma, bil ki, bu, kafirlərin adətidir. Çünki onlar səndən əv­vəl açıq-aydın dəlillər, öyüd-nəsihət və şəri əhkamları əhatə edən kitablar­ gətirmiş çoxlu sayda peyğəmbərləri də yalançı hesab etmiş­dilər.

Kimliyindən aslı olmayaraq hər bir canlı ölümü da­da­caq. Buna görə də heç kəs bu dünyaya aldanmasın. Qiyamət günü əməllərinizin mü­kafatı əksildilmədən si­zə tam verilə­cək­dir. Allah kimi oddan uzaq­laşdı­rıb, Cən­nətə daxil edərsə, o, əlbəttə, istədiyi xeyirə nail olar və qorxduğu şərdən nicat tapar. Dünya həyatı isə müvəqqəti ləzzətdən başqa bir şey de­yildir. Bu dünyaya yalnız aldanmış insan bağlanar.

Ey Möminlər! Siz hökmən malınızın vacib haqlarını verməklə, malınızın tələf olması ilə və şəri öhdəlikləri yerinə yetirədikdə canı­nız­la və müxtəlif növ müsibətlərlə sınaqdan keçiriləcək­si­niz. Sizdən əv­vəl kitablar veri­lən­­lərdən və Allaha şərik qoşanlardan sizə və dininizə bir çox əziy­yət­ve­rici və təhqiramiz sözlər eşidə­cək­si­niz. Əgər bu müsibətlərə və sinaqlara səbirlə yanaşıb, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağanlarından çəkinərək Allah­­dan qorx­sanız, əlbəttə ki, bu, əzmkarlıq tələb edən əməllər­dəndir. Elə isə qoy yarışanlar bu işdə yarışsınlar.

Ey Peyğəmbər! Allah yəhudi və nəsranilərdən olan kitab əhlinin alimlərindən: "Allahın ki­ta­bını mütləq insanlara açıqlayacaqsınız, orada olan haqqı və Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - peyğəmbərliyinə dəlalət edən dəlilləri giz­lət­məyə­cək­si­niz!"– deyə əhd aldığını yadına sal. Onlar isə bu əhdi qu­laq­ardına vurub əməl etmədilər, əksinə haqqı gizlədib batili yaydılar və Allahın əhdini, əldə etdikləri şan-şöhrət və mal-dövlət kimi dünya malına, çox ucuz bir qiy­mətə dəyişdilər. Allahın əhdini dəyişdikləri bu qiymət necə də pisdir!

Ey Peyğəmbər! Etdikləri qəbih əməllər­ə görə sevi­nən və etmədikləri xeyir iş­lə­rə gö­­rə insanlar onları tərif etməyi xoş­la­yan kim­sələrin əzabdan qur­tu­la­caq­larını əs­la zənn etmə. Onlar üçün Cəhənnəmdə ağrılı-acılı bir əzab vardır.

Göylərin, yerin və onların içində olanların hökmranlığı, onlarda yaradılışında və idarə etmək də başqasına deyil, yalnız tək Allaha məxsusdur. Allah hər şeyə qadirdir.

Həqiqətən, göylərin və ye­­rin misilsiz və yoxdan var edilərək yaradılmasında, gecə ilə gün­­düzün bir-bi­rini əvəz et­mə­sində və birinin uzun, digərinin isə qısa olmasında sağlam düşüncəli ağıl sahibləri üçün, yalnız kainatın Xaliqinin ibadətə layiq olduğuna dəlalət edən açıq-aydın dəlillər var­dır.

O kəslər ki, Allahı hər bir halda - ayaq üstə olduqda da, oturaq halda da, uza­nmış halda da yad edər, göy­lərin və yerin yaradılışı barədə düşü­nər­ və deyərlər: "Ey Rəbbi­miz! Sən bu əzəmətli kainatı əbəs ye­rə yaratmamı­san. Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəd­dəssən. Bizi xeyirli işlərə müvəffəq edib, pis işlərdən çəkindirərək cəhənnəm odundan qo­ru!

Ey Rəbbimiz! Həqiqətən Sən qullarından Oda sal­dığın kəsi, əlbəttə, alçatmış və rəzil etmiş olarsan. Qiyamət günü za­lım­ların onları Allahın əzabından və cəzasından müdafiə edən heç bir kö­məkçisi olmaz.

Ey Rəbbimiz! Həqiqə­tən, biz: "Tək İlah olan Rəbbiniz Allaha iman gətirin"– deyə imana çağıran rəsulun Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - çağırışını eşidib ona iman gətirib, dininə tabe olduq. Belə iə günah­ları­mızın üstünü ört, bizi rüsvay etmə, bi­zi bağışla, bizə əzab vermə və canımızı, xeyirli işlərə müvəffəq edib, pis işlərdən çəkindirərək yaxşılarla bir yer­də al!

Ey Rəbbimiz! Öz elçi­lə­rinin dili ilə: doğru yol və dünyada yardım etmək və s. bu kimi vəd etdiklərini bizə əta et və Qi­yamət günü bizi Cəhənnəmə daxil edərək rəzil etmə! Ey Rəbbimiz! Şübhəsiz ki, Sən səxavətlisən, vədindən dönməzsən!"

Rəbbi də onların dualarını qəbul edib cavab verdi: "Mən, sizlərdən yaxşı iş­lər gö­rən istər kişi, istərsə də qa­dın olsun, heç bir kə­­sin əməlini az və ya çox olmasından aslı olmayaraq puç etmə­rəm. Siz hamınız dində eyni hökmdəsiniz. Kişinin savabı artırılmaz, qadının savabı isə azaldılmaz. Allah yolunda hicrət edənlə­rin, kafirlər tərəfindən öz yurd­la­rından çıxarılan­ların, Rəbbinə itaət etdiyinə görə əziy­yə­tə düçar olan­ların, Allah yolunda vu­ruşan­la­rın və Allahın - lə ilahə illəlllah - kəliməsi uca olması uğrunda öldü­rü­lən­lərin, Qiyamət günü əlbəttə, günahlarını bağışlayıb, təq­sir­lə­rindən ke­çəcək və on­la­rı ağacları və qəsirləri al­tın­dan çaylar axan Cən­nətlərə daxil edə­­cə­yəm. Bu, Allah tərəfin­dən bir mü­kafat­dır. Misli olmayan gözəl mü­kafat məhz Allah yanın­dadır".

Ey Peyğımbər! Kafirlərin əməllərinə kədərlənərək, onların diyarbə­di­yar gə­zib dolaşması, o yerlərdə istədiklərini etməsi, geniş şəkildə ticarətlə məşğul oması və bol ruzi qazanması səni al­dat­ma­sın!

Bu dünya, daimi olmayan, müvəqqəti az bir mənfəətdir. Qiyamət günü isə onların gedəcəkləri yer Cəhən­nəm­dir. Od onlar üçün nə pis ya­taqdır!

Lakin öz Rəbbindən qorxub Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağanlarından çəkinən­lər üçün, qəsirləri altından çay­lar axan, onlar orada əbədi qalacaq­ları Cən­nətlər vardır. Bu, Uca Allah yanından onlar üçün hazırlanmız bir mükafatdır. Alla­h saleh qulları üçün hazırladığı nemət­­lər, kafirlərin dünya naz-nemətləri içərisində xoş güzəran keçirdiklərindən daha xeyir­lidir və daha qiymətlidir.

Kitab əhlinin hamısı eyni deyillər. Həqiqətən onlardan elə bir cammat da var ki, onlar Allaha, həm sizə nazil edilən haqqa və doğru yola, həm də öz kitablarında nazil edi­lənlərə inanır, Allahın elçiləri arasında heç bir fərq qoymadan, Allahın cənnətini istəyərək, Ona müti ola­raq iman gəti­rər, Alla­hın ayə­­lə­rini ucuz dünya mənfəətinə dəyişməzlər. Məhz bu sifətlərə sahib olan kimsələr üçün öz Rəb­bi yanında böyük mükafatları var­dır. Şüb­həsiz ki, Allah əməlləri tez haqq-he­sab çəkən və əməllərin mükafatınıda tez bir zamanda verəndir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Şəri öhdəliklərə və dünyada məruz qaldığınız müsibətlərə səbir edin, səbir etməkdə kafirlərdən daha da üstün olun, onlar sizdən səbirli olmasınlar. Allah yolunda cihadda dözümlü olun. Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağanlarından çəkinməklə Ondan qorxun ki, bəlkə Cəhənnəmdən nicat tapıb, Cənnətə daxil olmaqla istəyinizə nail olasınız!

Ey insanlar! Sizi tək bir can­dan, atanız Adəmdən xəlq edən, Adəmdən zöv­cəsini, sizin ananız Həvvanı ya­radan və o ikisindən də bir çox kişi və qa­dın tö­rədib yer üzü­nə yayan Rəb­bi­niz­dən qor­xun! Adı ilə bir-bi­ri­niz­dən: "Səndən Allah üçün bu işi etməyini istəyirəm"- deyərək müxtəlif şey­lər istə­diyiniz Allahdan və aranızı birləşdirən qo­humluq əlaqə­lə­ri­ni kəsmək­dən çə­kinin! Hə­qi­qətən, Allah sizə nəzarət edir. Əməllərinizdən Allaha heç bir şey gizli qalmaz, əksinə Allah əməllərinizi sayıb, müqabilini verəcəkdir.

Ey yetimlərə himayəçilik edən kimsələr! Yetimlərin (yetim: həddi-büluğa çatmazdan öncə atasını itirmiş kimsədir) mallarını həddi-büluğa çatdıqda, mallaranında düzgün istifadə etməyə qadirdirlərsə, kamil şəkildə öz­lə­ri­nə ve­rin və yetimlərin malından yaxşısını götürüb onun əvəzinə malınızın pisini verərək haramı halal ilə də­yiş­mə­­yin. Onla­rın mallarını öz mal­ları­nıza qataraq mənimsəməyin. Şüb­hə­siz ki, bu, Allah qatında böyük gü­nah­dır.

Əgər himayənizdə olan yetim qızlarla evlənəyəcəyiniz təqdirdə mehrlərini naqis verməkdən və ya onlarla pis ünsiyyətdə olmaqdan qorxaraq əda­lət­lə davranmayacağınızdan qorxsanız, onda xoşunuza gələn sizə halal olan başqa qa­dın­lardan ikisi, üçü və dördü ilə ev­lənin. Əgər o qa­dın­­lar arasında ədalət­lə dolanmaya­ca­ğı­nız­dan qorxarsınızsa, on­da onlardan biri ilə evlənin və ya sa­hib olduğunuz cariyə­lər­lə ki­fayət­lə­nin. Çünki azad qadınlar üçün kişi üzərində vacib olan haqqlar, cariyələr üçün vacib olan haqqlar kimi deyildir. Ayədə, yetimlər barədə, bir azad qadınla evlənmək, azad qadınla evlənməyə imkan olmadığı təqdirdə cariyələrlə kifayətlənmək, qadınlar arasında haqsızlıq et­­mə­məyiniz və onlar arasında bəzisinə diğərlərindən daha çox meyl etməməyiniz üçün ən uyğun olanıdır.

Qadınların vacib mehrlərini kö­nül xoş­luğu ilə verin! Əgər onlar heç bir təzyiqlərə məruz qalmadan, öz xoşları ilə onun bir qismini si­zə bağışlasalar, onu nuş­can­lıqla və ha­lallıqla yeyin!

Ey himayəçilik edən kimsələr! Mallarınızı, maldan düzgün istifadə etməyə qadir olamayanlara verməyin, çünki Alla­h bu malı insanların xeyirli işlər və sizin üçün dolanışıq vasitəsi etmişdir. Maldan düzgün istifadə edə bilməyən kimsələr isə malı qorumaqa qadir deyildir. On­ları həmin mal­dan xərcləyib ge­yin­dirin və on­la­ra gözəl söz söyləyin, onlar həddi-buluğa çatdıqda maldan düzgün istifadə etməyi baçarsalar, mallarını özlərinə verəcəyinizə dair onlara yaxşı vəd verin.

Ey himayəçilik edən kimsələr! Yetimləri yetkinlik yaşına çatana qədə xərcləmələri üçün mallarından müəyyən miqdar özlərinə verib onları sınayın. Əgər mallarından düzgün istifadə etdiklərini və onların ağla dolduq­la­rını görsəniz, malları­nı öz­lə­ri­nə naqis edilmədən kamil olaraq qay­ta­rın. Ehtiyac üzündən o malları Allahın sizə izin verdiyi həddi aşaraq yeməyin. Onlar böyüyüb mallarını alacaqlar deyə o malı yeməyə tələsməyin. Sizdən ehtiyacını ödəyəcək qədər mal-dövlətə sahib olan kimsə nəfsini yetim malına toxunmaqdan saxlasın, mal-dövlətə sahib olmayan yox­sul isə o maldan eh­ti­yacı ol­du­ğu qədər yesin. Yetim­lə­r həddi-büluğa çatıb, mallarından düzgün istifadə etdikləri sizə bəlli olduqdan sonra malla­rı­nı özlə­ri­nə qay­tar­dığı­nız zaman haqqların qorunması və gələcəkdə mübahisəyə yol verilməsi üçün yanlarında şahid tutun. Allah buna şahid olaraq və qulları əməllərinə görə haqq-hesab çək­­məyə ye­tər.

Ata, ana, qardaş və əmilər kimi yaxın qo­humla­rın qoyub getdikləri mal­ın az və ya çox olmasından aslı olmayaraq kişilərə pay vardır, cahiliyyə dövründə qadın və uşaqları mirasdan məhrum etdiklərinin əksi olaraq bu kimsələrin qoyub get­dik­ləri mal­dan qa­dınlara da pay vardır. Bu pay, Uca Allah tərəfindən miqdarı bəyan edilmiş vacib bir haqqdır.

Əgər miras bölgüsü vaxtı orada, mirasdan payı olmayan qo­humlar, yetimlər və fəqirlər işti­rak edərlərsə, miras bölünməzdən əvvəl könülünüzü xoş edəcək qədər o mal­dan on­lara da bir şey verin. Bu mal sizə heç bir məşəqqətsiz gəldiyi bir halda, onların həmin malda nəfsi qalmışdır. Miras malından onlara verdiyiniz zaman özlərinə onları sevindirəcək xoş söz söyləyin.

Özləri öldükdən sonra zəif övlad­lar qoyub gedəcəkləri təq­­dir­də onların yetim qalmasından qorxan kəs­lər, Allah onlara öz övladlarına necə qayğı göstərirdilərsə, ölümündən sonra da övladlarına elə bir qayğı göstərən hami müvəffəq edənə qədər, qoy himayəsi altında olan yetimlərə zülüm etməkdən qorx­­sun­­lar və vəsiyyətində iştirak etdiyi kimsənin övladlarına yaxşı rəftarda olub, döğru söz söyləyərək vəsiyyətində özündən sonra miras sahiblərinə zülüm etməkdən çəkinsin və vəsiyyət etməkdən də vaz keçərək özünü xeyirdən məhrum etməsin.

Şübhəsiz ki, yetimlərin mal­ları­nı onlara zülm və düşmənçilik edərək mənimsəyənlər öz qa­rın­larına ancaq atəş dolu od doldu­rurlar və beləcə, Qiyamət günü Cəhənnəm alovu onları yandırıb-yaxacaqdır.

Allah sizdən övladlarınızın miras payı barədə sizdən əhd alaraq əmr edir ki, miras onların arasında bir ki­şiyə iki qadının pa­yı qə­dər pay verilərək bölünməlidir. Əgər ölən şəxsin oğlu yoxdursa və övladlar iki və ya iki­dən ar­tıq sayda qa­dın­­dır­sa, və­fat edə­nin qoyub getdiyi malın üçdə iki his­sə­si onlara ça­tır. Əgər təkcə bir qa­dın­dır­sa, mirasın ya­rısı ona çatır. Ölə­nin istər kişi istər qadın öv­ladı olduğu təqdirdə, onun ata-anasının hər birinə, qoyub get­­diyi ma­­lın al­tıda bir his­sə­si çatır. Əgər onun istər kişi istər qadın öv­ladı yox­dursa, varisi də ancaq ata-anasıdırsa, onun anasına mi­ra­sı­nın üçdə bir hissəsi, mirasın qalan hissəsi isə atasına çatır. Əgər ölənin iki və ya daha çox, doğma və ya ögey qar­daşları və ya ba­cı­ları varsa, onun ana­­sına fərz olaraq mirası­n altıda bir hissəsi, mirasın qalan bütün hissəsi isə atanın payına çatır. Bu zaman qardaşların mirasdan payı yoxdur. Bu böl­gü ölənin vəsiy­yəti ye­ri­nə ye­tiril­dik­­dən və borcu ödə­nil­dikdən sonra apa­rılır. Lakin bu vəsiyyətə, malın üçdə birinidən artıq olmaması şərti ilə əməl olunur. Vali­deyn­­lə­ri­niz­­dən və övladlarınız­dan han­sının dünya və axirətdə fay­da baxı­mından si­zə da­ha yaxın ol­duğu­nu bilmədiyiniz üçün uca Allah miras bölgüsünü bu qayda üzərində etmişdir. Bəzən ölən şəxs varislərdən bəzisinin ona daha yaxın olduğunu zənn edib, malının hamısın ona bağışlayır yaxud başqa bir varisinin ona uzaq olduğunu zənn edib, onu miras payından məhrum edir, amma hal-vəziyyət həqiqətdə isə tam əksinədir. Bunların hanısından xəbəri olan, Ona heç bir şeyi gizli qalmayan yalnız tək Allahdır. Elə məhz bu baxımdan da Allah mirası varislər arasında yuxarıda qeyd edildiyi qayda üzrə Özü bölmüş və bu bölgünü qullarına fərz buy­ur­muş. Hə­qi­qətən, Allah hər şeyi bilən­dir, qullarının əməllərindən Ona heç bir şey gizli qalmaz, şəri hökmlərində və idarə etməsində hikmət sahibidir.

Ey kişilər! Əgər vəfat etmiş zövcə­lə­ri­nizin - oğlan və ya qız, sizdən və ya qeyrisindən olmasından aslı olmayaraq - öv­ladı yoxdursa, qo­­yub getdikləri malın yarısı si­zin­dir. Onla­rın - oğlan və ya qız olmasından aslı olmayaraq - övladı olduğu təqdirdə isə qo­­yub getdiklərinin dörddə bir his­sə­si sizə çatır. Bu bölgü, on­la­rın və­siy­yəti yeri­nə yetiril­dik­dən və borcu ödənildik­dən sonra bölünməlidir. Ey kişilər! Əgər sizin -zövcələrinizdən, oğlan və ya qız, sizdən və ya qeyrisindən olmasından aslı olmayaraq- öv­­la­­dı­nız yox­dursa, qo­yub get­diyiniz malın dörd­də bir his­səsi zövcə­lə­rinizindir. Övladınız - oğlan və ya qız olmasından aslı olmayaraq - olduğu təqdirdə isə qo­yub get­di­yi­niz malın sək­­kizdə bir his­səsi zövcələrinizə çatır. Bu bölgü, və­siy­yə­tiniz ye­rinə yetiril­dikdən və bor­cu­nuz ödə­­nil­dikdən son­ra bölünməlidir. Əgər vəfat etmiş kişi­nin və ya qadı­nın va­li­deyni və övladı olmadığı halda malı varislərə qa­lar­sa və eyni ana­dan bir qar­da­şı yaxud bir bacısı varsa, onda eyni ana­dan bir qar­da­ş və bacının hər birinə fərz olaraq mi­rasın altıda bir his­səsi düşür. Əgər eyni anadan olan qardaş və bacılar sayca bun­­dan artıq olsalar, bu zaman onların hamısına, fərz olaraq mi­rasın üçdə biri düşür və onların kişi və qadın alması arasında heç bir fərq qoyulmadan onlar bu üçdə bi­rinə şərik­dir­lər. Onlar bu bölgüdən olan miras paylarını, va­ris­lərə zərər ye­tir­məmək üçün, vəsiyyəti malın üçdə birindən çox etməmək şərti ilə, və­siy­yətin ye­ri­nə yeti­ril­mə­sin­dən və bor­cun ödə­nil­mə­sindən son­ra götürməlidirlər. Ayənin əhatə etdiyi bu hökm, Allah tərə­fin­dən sizə vacib edilən bir buyruqdur. Allah qulları üçün dünya və axirətdə nəyin xeyirli olduğunu daha yaxşı bi­lən­dir, hə­limdir günahkar isana əzab verməyə tələsməz.

Yetimlər və onlardan başqaları baradə deyilən bu əhkamlar Allahın şəriətidir. Allah bu əhkamları qullarının əməl etməsi üçün qanun etmişdir. Kim Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağanlardan çəkinməklə Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - itaət edərsə, Allah onu ağacları və qəsrləri altından çay­lar axan, heç vaxt yox olmayan, için­də əbədi qalacağı Cən­nətlərə da­xil edər. Bu İlahi mükafat, ona oxşar heç bir uğur olmayan, böyük bir uğurdur.

Kim Allahın əhkamlarından üz çevirib, onlara əməl etməzsə, yaxud bu əhkamlara şəkk-şübhə edərək Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - asi olub Onun hü­dud­la­rını aşarsa, Allah onu içində əbədi qalacağı Cəhənnəm odu­na daxil edər. Onun üçün orada zəlil edici bir əzab vardır.

Evli və ya subay qadın­ları­nızdan zina edənlərə qar­şı aranızdan dörd adil müsəlman şahid gətirin! Əgər onlar qadınlarınızın zina etdiklərinə şa­hid­lik etsə­lər, cəza olaraq o qadınları, həyatları ta ölüm ilə bitənədək, ya­xud Allah onlar üçün həbsdən qeyri bir yol aça­na­dək evlərdə həbs edin. Allah bundan sonra onlar üçün hansı yolun açdıqını bəyan etdi. Zina edən bakirə qadındırsa, yüz qamçı vurulduqdan sonra yaşadığı diyardan bir il müddətində sürgün edilməli, əgər zina edən evli qadındırsa, daşqalaq edilərək öldürülməsini qanun etdi.

Aranızda zina edən kişilərin evli və ya subay olmasından aslı olayaraq onların hər ikisinə əziyyət ve­rin. Onların hər ikisini bu çirkin əməldən çəkindirəcək dərəcədə dil və əl ilə əzab verin. Əgər hər ikisi də tutduqları bu işdən əl çəkib əməl­lə­rini is­lah etsələr, onlara əziyyət vermək­dən vaz keçin. Çünki günahdan tövbə edən günah etməmiş kimidir. Hə­qi­qətən, Allah qullarından tövbə edənin tövbəsini qəbul edəndir və onlara qarşı rəhmli­dir. Zina edən kişi və qadına bu cür əzab vermək İslam dininin ilkin çağlarında idi. Bunda sonra hökm, zina edən subaydırsa yüz qamçı vurub, yaşadığı diyardan bir il müddətində sürgün etmək, əgər evlidirsə, daşqalaq edilərək öldürülməsi hökmü ilə nəsx edildi.

Allah ancaq o kəslərin tövbəsi­ni qəbul edər ki, onlar cahillik, günahların pis aqibətindən və uğursuzluğundan xəbərsiz olduqlar üzündən itaətsizlik və ya pis iş gör­dükdən - bu, qəsdən və ya xətadan günah edən hər bir insana aiddir - sonra onlara ölüm gəlməzdən əvvəl tövbə edib Rəbbinə qayıdarlar. Allah onların tövbəsini qəbul edər və günahlarını bağışlar. Həqiqətən, Allah qullarının hər bir halından xəbərdardır, insanlar üçün yazdığı qədərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir.

Allah, asi işlər görməkdə davam edib, özlərinə olüm gələnədək tövbə etməyən və nəhayət, can boğaza yetişdikdə tövbə edərək: "Mən etdiyim günahlardan indi töv­bə et­dim!"– deyənlərlə, həmçinin küfürlərində israr edərək ölən­lərin tövbəsi qə­­bul etməz. Bu kimsələr, günahlarda israrlı olan asi kimsələrdir. Biz, günah işlər görməkdə israrlı olan asilər və kafir olaraq ölənlər üçün ağ­rılı-acılı bir əzab hazır­lamı­şıq.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Mal-dövlətə varis olunduğu kimi, atalarınızın və qohumlarınızın qa­dın­larına varis çıxaraq onlarla evlənmək, yaxud onları istədiyiniz kimsələrə ərə vermək, yaxud da onların ərə getməsinə mane olmaq sizə caiz de­yildir. Həmçinin, xoşunuza gəlməyən qa­dınlarınız, zina kimi açıq-aş­kar murdar bir iş gör­mə­­yin­cə, on­lara ver­dikləriniz mehri və ya hər hansı başqa bir şeyi geri almaq üçün on­lara əziyyət verərək saxlamaq sizə caiz deyildir. Əgər onlar zina kimi açıq-aş­kar murdar bir iş tutsalar, o zaman on­lara ver­dikləriniz mehri və ya hər hansı başqa bir şeyi geri almaq üçün onlara təzyiq edərək yanınızda saxlamaq sizə caizdir. Qadınlarınıza əziyyət vermədən, onlara yaxşılıq edərək xoş rəftar edin. Əgər qadınlarınız dünya işlərinə görə xoşu­nuza gəlmirsə, onlarala səbirlə davranın, ola bilsin ki, xoş­la­­madığınız bir şeydə Allah si­zə dünya və axirət həyatında çoxlu xeyir nəsib etsin.

Ey kişilər! Əgər öz arvadınızı boşayıb yerinə başqa bir arvad almaq istəsə­niz, bu işdə sizə günah yoxdur, əgər boşamaq istədiyinizə yığın-yığın mal mehr vermiş olsanız belə, o maldan bir şey geri al­maq sizə caiz deyil. Çünki verdiyinizi onlardan geri almaq, Allah qatında açıq-aş­kar böhtan atmaq və gü­nah iş­lət­mək­lə hesab olunur.

Siz bir-birinizlə mehriban ünsiyyət qurub, bir-birinizlə yaxın­lıq edib və bir-birinizin sirlərini bildikdən sonra qadınlarınıza verdiyiniz mehri onlardan necə geri ala bilərsiniz?! Çünki bu işdən sonra onların əlində olan mala tamah salmaq çirkin və pis əməldir. Halbuki qadınlarınız, Uca Allah kəlməsi və şəriəti ilə onları özünüzə halal edərək siz­dən şiddətli əhd-peyman al­­mışdılar.

Atalarınızın evlənmiş olduğu qadınlarla evlənməyin! Yalnız İslamdan öncə olub-keçənlər müstəsnadır, keçmişdə etdiyiniz bu işə görə sizə əzab olunmaz. Çünki oğulun atanın arvadı ilə evlənməsi, çox iyrənc, Allahın qəzəbinə səbəb olan bir əməl və murdar bir yoldur!

Allah sizə şəcərə üzrə yuxarı qalxaraq analarınız, yəni: ananın anası və ananın ata yaxud ana tərəfdən olan nənəsi, şəcərə üzrə aşağı düşərək qızlarınız, yəni: qızınızın qızı və qızınızın qızının qızı və həmçinin şəcərə üzrə aşağı düşərək qardaşınızın və bacınızın qızları, doğma yaxud ögey bacılarınız, bibiləriniz və həmçinin şəcərə üzrə yuxarı qalxaraq ata-analarınızın bibiləri, xalalarınız və həmçinin şəcərə üzrə yuxarı qalxaraq ata-analarınızın xalaları, qardaş və bacının qızları və şəcərə üzrə aşağı düşərək onların övladlarının qızları, sizi əmizdirən süd analarınız, süd bacılarınız, arvadlarınıza yaxınlıq edib etməmənizdən aslı olmayaraq onların anaları, yaxınlıq etdiyiniz arvadlarınızın adətən evinizdə tərbiyə alıb, orada boya-başa çatmasından yaxud başqa bir evdə yaşamasından aslı olmayaraq ögey qızlarınız ilə evlənmək haram edildi. Amma o arvadlarla yaxınlıq etməmişsinizsə, onda bu ögey qızlarınızla evlənməyiniz sizə günah deyildir. Öz belinizdən gələn oğullarınızın arvadları ilə evlənmək hətta oğullarınız onlara yaxınlıq etməsədə belə və həmçinin süd oğullarınızın arvadları, nəsəb yaxud süd əmizdirmək baxımından olan iki bacını birlikdə almaq haram edildi. Yalnız cahiliyyət dövründə olub-keçənlər isə müstəsnadır, artıq Allah o günahları bağışlamışdır. Həqiqətən, Allah Ona tövbə edən qullarını bağışlayandır və onlara qarşı rəhmlidir. Həmçinin bu ayəyə əlavə olaraq Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - sünnəsində də qadınla onun bilisi və ya xalasını birlikdə almaqın haram olması sabit olmuşdur.

Allah yolunda cihad edərkən əsir götürüb sahib olduğunuz cariyə­lər istis­na olmaqla, evli qadın­larla nikah bağlamaq sizə haram edildi. Sizə, bu cariyələrə, bətlərinin hamiləlikdən təmiz olduğunu bilmək üçün bir heyz müddəti gözlədikdən sonra yaxınlıq etmək halaldır. Allah bu gözləmə müddətini sizə fərz olaraq buyurmuşdur. Allah, bu qadın­lar­dan baş­qası ilə, zina­kar­lı­q etmədən, malları­nızı sərf edərək nəfsinizi haramdan qoruyub halal ilə kifayətlənib ev­lənməyiniz qadınlar si­zə ha­­lal etdi. Nikah bağlayaraq evləndiyiniz qadın­lar­dan zövq al­dığınıza görə, on­lara, Allahın sizə vacib fərz bu­yu­r­muş mehr­lə­ri­ni verin. Bu vacib mehri müəy­yən edil­dik­dən sonra öz aranızda mehrin bir az çox və ya bir az az olması barədə ra­zı­laş­dı­ğı­­nız şe­yə görə si­zə heç bir gü­nah olmaz. Həqiqətən, Allah məxluqtından hər şeyi bilən­dir, Ona heç bir şey qizli qalmaz, işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir!

Ey kişilər! Sizlərdən kim maddi imkanı olmadığına görə azad qadınlarla evlənə bilmirsə, o zaman, ona başqasının sahib olduğu cariyələr ilə evlənməsi caizdir. Əgər onlar mömindirlərsə, onlar ilə imanlarına görə evlənin. Allah imanınızın həqiqətini və qəlblərinizdə qizli qalanı daha yaxşı bilir. Siz və onlar dində və insanpərvərlikdə eyni dərəcədəsiniz. Bu cariyələrlə evlənməyi özünüzə ar bilməyin. Əgər onlar namusunu qoruyan, aşkarda zinakarlıq etməyən və gizlində onlarla zina etmək üçün aşna saxlamayan qadınlardırsa, onlarla sahiblərinin icazəsi ilə və mehrlərini naqis etmədən yaxud gecikdirmədən verərək evlənin. Əgər ərə getdikdən sonra zina etsələr, onlara, azad qadınlara verilən cəzanın yarısı tətbiq edilib, əlli qamçı vurulmalıdır. Cariyə zina etdikdə isə daşqalaq edilmir. Azad qadınlarla evlənməyə maddi imkanları olmayan kimsələrə iffətli, mömin cariyələrlə evlənmək icazəsi zinaya düşməkdən qorxanlar üçün bir rüxsətdir. Amma cəmiyyətdə kölə uşqaların artmaması üçün, cariyələrlə evlənməyib, səbirli olmaq daha əfzəldir. Allah, Ona tövbvə edən qullarını bağışlayandır və onlara qarşı rəhmlidir. Azad qadınlarla evlənməyə aciz olduqda, zinaya düşmək təhlükəsi olarsa, cariyələrlə evlənməyə icazə verilməsi Allahın qullarına olan rəhmətindəndir.

Pak olan Allah bu hökmləri sizin üçün qanuniləşdirməklə sizə dünya və axirət mənfəətlərini, üstəlik, Öz şəriətinin və dininin nişanələrini bəyan etmək, halallıq və haramlıq baxımından sizi əv­vəl­ki peyğəmbərlərin yol­la­rına tabe olub, onların sahib olduqları gözəl əxlaqa və tutduqları nümunəvi həyat tərziə yö­nəltmək və sizi Allaha asiliyi tərk edib Ona itaət etməyə qaydmağınızı is­tə­yir. Allah nəyin qulları üçün daha mənfəətli olduğunu bilib, onu qulları üçün qanun edər. Allah qulları üçün qoyduğu qanunlarda və işlərdə hikmət sahibidir.

Allah sizin tövbələrinizi qə­bul etmək və günahlarınızı əfv etmək istəyir. Şəhvətlərinə uyan­lar isə sizin haqq yoldan tamamilə çıxıb azmanızı istəyirlər.

Allah sizin üçün şəriət hökm­­lərini yüngülləşdirmək is­tə­r və taqətiniz çatmayan işlərlə sizi mükəlləf etməz, çün­ki Allah, in­sanın yaradılışında və təbiətində olan zəyifliyi biləndir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Qəsbkarlıq, oğruluq, rüşvət və s. bu kimi haqsız yerə bir-birinizin mallarını batil yollarla mənimsəməyin. Bundan yalnız, iki tərəf arasında qar­şı­lıqlı razılıqla aparılan ticarət malları müstəsnadır, sizə ancaq bu halda başqasının malından yeyə və istifadə etmək halaldır. Bir-birinizi və ya özünüzü öldürməyin, öz nəfsinizi təhlükəyə atmayın! Hə­qiqə­tən, Allah sizə qarşı rəhm­lidir. Qanlarınızı, mallarınızı və namuslarınızı bir-birinizə haram etməsidə Onun sizə qarşı olan rəhmətindəndir.

Kim bu qadağaları bilməyərəkdən yaxud unutqanlıq üzündən deyil, əskinə, bilərəkdən düş­mən­­çi­lik və zülm etməklə başqasının malını mənimsəyib, canına qəsd edərsə, Allah Qiyamət günü onu hərarəti yandıran, əzabı isə məhv edən böyük bir Cəhənnəm atəşinə salar. Bu, Allah üçün çox asan­dır, çünki O, qadirdir və heç bir şey Onu aciz edə bilməz!

Ey Möminlər! Əgər sizə Allaha şərik qoşmaq, valideyinlərə ağ olmaq, qətlə yetirmək və sələm yemək kimi böyük günahlar etməkdən uzaq dursanız, Biz sizin etdiyiniz kiçik günahlarınızdan keçər və si­zi Allah qatında şərəfli bir yerə – Cən­nətə da­xil edərik.

Ey Möminlər! Qəzəb və həsəd etməməniz üçün Allahın sizi, bir-birinizdən üs­tün etdiyi şeylərə ta­mah sal­ma­yın. Allahın kişilərə xas etdiyi şeylərə qadınların tamah salması yalnışdır, çünki hər bir kişi və qadının özünə görə öz nə­sibi var­dır. Allah­dan, Onun sizə olan lüt­fünü artırmasını diləyin. Hə­qi­­qətən, Allah hər şeyi bilir və elə bu baxımdan hər bir kəsə ona münasib olanı bəxş etmişdir.

Biz sizdən hər biriniz üçün valideyn­lə­rin və ya­xın qohumların tərk etdikləri mal­dan öz pay­larını ala­caq əsabə - mirasdan heç bir müəyyən payları olmadan, təqdirsiz miras payı alan qohumlar- varislər təyin et­dik. Bir-birinizə yardım etməniz üçün ağır andlar içib, əhd bağladığınız kəs­lə­rə də mirasdan onların öz pay­larını verin. Hə­qiqətən, Allah hər şeyə şa­hid­dir. Bu şahidlikdən biridə, Allahın sizin andlarınıza və əhdlərinizə şahid olmasıdır. Qəbilələr arasında bağlanan ittifaq səbəbi ilə bir-birinə varis olaq İslamın ilkin çağında mövcud idi, miras ayələri nazil edildikdən sonra isə bu hökm ləğv edildi.

Kişilər qadınlara hamilik edib, onlarnı ehtiyaclarını ödəyirlər. Bu, Allahın kişiləri qadınlardan üstün etməsi, kişilərə qadınlar üçün öz mallarından xərcləməyin vacib olması və kişilərin qadınlara himayəçilik etməsi səbəbindəndir. Əməlisaleh qa­dın­lar həm Rəbbinə həm də ərlərinə itaət edərlər və ərləri onlardan uzaqda olduqda onların qo­run­ması la­zım gələn şeyləri Allahın hi­mayə­si sa­­yəsində qo­­­ruyanlardır. Ey kişilər! Sözdə və əməldə ərlərinə asilik etmələ­rindən qorx­du­ğunuz qa­dın­la­ra Allahı xatırlataraq, Ondan qorxmağı nəsihət edin. Bunun fay­dası olmadığı təqdirdə, onlarla əlaqədə olmağı tərk edərək arxanızı onlara təfəf çevirib onlardan yatağınızı ayırın, bu da fayda ver­məzsə, onları yüngülvari vurun! Əgər sizə itaət etsələr, on­lara zülm edib, əziyyət verərək başqa yollara əl atmayın. Həqiqətən, Allah hər bir şeydən ucadır, O, zatında və sifətlərində bö­yükdür. Elə isə siz Ondan qorxun.

Ey ər-arvadın yaxınları! Əgər ər-arvad arasında olan ix­tilafın düşmənçiliyə və bir-birinə arxa çevirməyə gətirib çıxaracağından qorxsanız, bu zaman onların arasını ya ayırmaq, ya da ki barışdırmaqın hansının daha xeyirli olduğunu hökm vermək üçün, ki­şinin ailə­sin­dən adil bir hakim və qadının ailəsindən adil bir hakim gön­­dərin. Əgər hakimlər gözəl bir tərzdə, ər-arvadın arasını islah etmək istəsələr, Allah da onların arasını ba­rış­dı­rar və ixtilafı onlardan qaldırar. Həqiqətən, Allaha, qullarından heç bir şey gizli qalmaz və O, insanların qəblərində gizli saxladıqları incəlikləri biləndir.

Allaha boyun əyərək yalnız Ona ibadət edin, Onunla yanaşı heç bir şeyə ibadət etməyin! Va­li­deynlərə hörmət edərək və qeydlərinə qalaraq onlara yax­şı­lıq edin! Qohum-əqrə­ba­ya, ye­tim­lərə və ehtiyac sahiblərinə yax­şı­lıq edin! Qohumluq əlaqəniz olan qonşuya və qohumluq əlaqəniz olmayan qonşuya da yax­şı­lıq edin! Habelə, yol yoldaşınıza və yolda qalmış qərib müsafirə yax­şı­lıq edin! Kö­lə və cariyələrinizə də yax­şı­lıq edin! Həqi­qə­tən, Allah özünü bəyənənləri, Allahın qullarına təkəbbürlük göstərənləri və özü­nü insanlardan üstün tutub fəxr edərək öz nəfsini öyən­ləri sevməz!

Allah özlərinə ruzi olaraq bəxş etdiyindən Allahın onlara vacib buyurduqlarını xərcləməyə mane olan kimsələri və bu xəsisliyi başqalarına da söz və əməlləri ilə əmr edənləri, Alla­hın Öz lüt­fün­dən on­lara bəxş etdiyi ruzini, elmi və s. bu kimi nemətləri insanlardan giz­lə­dib, onlara haqqı bəyan etməyib, əksinə haqqı qizlədib batili yayanları sevməz. Çünki bu xislətlər, küfür xislətləridir. Biz artıq ka­fir­lər üçün rəzil edici bir əzab ha­zırlamışıq.

Biz həmçinin, öz mal­la­rını Allaha və axirət gününə inanmadıqları bir halda in­san­lara göstərmək və insanlar onları tərif etmək məq­sədi­lə xərcləyən kimsələr üçün əzab hazırlamışıq. Biz, belə kimsələr üçün rüsvay edici bir əzab hazırlamışıq. Onları yalnız şey­tana uymaq azdırdı. Şeytan kimin ayrılmaz dos­tu­ olarsa, o, necə də pis dostdur!

Əgər onlar həqiqi mənada Allaha və axi­­rət gü­nünə iman gətirib, mallarını Allahın sevib və razı qaldığı işlərə xərcləsəydilər bu onlara nə zərər verərdi ki?! Əksinə, bütün xeyir elə bundadır. Allah onların hər bir işini bi­ləndir. Onların əməlləri Allahdan gizli qalmaz və O, hər bir kəsə əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Şübhəsiz ki, Uca Allah ədalətlidir, qullarına haqsızlıq etməz, onların gördü­yü yaxşı əməllərindən kiçik qarışqa miqdarı qədər də olsa belə savablarını naqis etməz, günahlarının üstünə qünah artırmaz, əgər onların zərrə qədər yaxşı əməlləri olarsa, Allah Öz lütfü ilə onun savabını qat-qat artırar və bununla yanaşı bu əməl sahibinə Öz tə­rə­fin­dən böyük mükafat verər.

Ey Peyğəmbər! Qiyamət günü biz hər ümmətin peyğəmbərini onların etdikləri əməllərə şahid gə­ti­rdikdə, səni də, öz ümmətinə şa­hid gətirdikdə insanların halı necə ola­caq?!

Allaha küfr edib Onun peyğəmbərinə - səllallahu aleyhi və səlləm - asi olan­lar o əzəmətli gündə torpaq olub, yerlə bərabər olmalarını təmənna edə­r və etdikləri əməllərdən heç bir şeyi Allahdan giz­lədə bilməzələr. Çünki Allah, o gün onların ağızlarına möhürləyər, danışa bilməzlər və Allah onların əzalarına izin verər, əzaları onların etdikləri əməllərə şahidlik edərlər.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Sər­xoş halda ikən, sərxoşluqdan ayılıb nə dediyinizi anla­ya­na qə­dər - bu hökm, şərab haram edilməzdən əvvəl idi -, eləcə də, cunub olduğunuz halda nama­za yaxın­ durmayın. Məsciddə oturmadan oradan keçmək müstəsna olmaqla qüsl edənə­dək cunub olduğunuz halda məscidlərə daxil olmayın. Əgər xəstə olduğunuza görə sudan istifadə edə bilməsəniz və ya səfərdə olsanız, yaxud sizlər­dən biri ayaq yolun­dan gəlibsə və ya qadın­lar­la yaxın­lıq etmişsinizsə, su tap­ma­sa­nız, təmiz tor­paqla təyəm­müm edin, üzünüzə və əllə­ri­nizə sür­tün! Hə­qi­qətən, Allah bacarmadığınız şeyləri əfv edən­­dir, sizə qarşı bağış­la­yan­dır.

Ey Peyğəmbər! Məgər Allahın Tövrat vasitəsi ilə özlərinə elmdən pay ve­rilmiş yəhudilərin haqqı azğınlıqla dəyişdiklərini bilmirsənmi?! Ey Möminlər! Onlar sizi, Peyğəmbərin gətirdiyi düzgün yoldan azdırıb, öz əyri yolları ilə getmənizə hərisdirlər!

Ey Möminlər! İzzət və Cəlal sahib olan Allah sizin düşmənləri­nizi sizdən daha yaxşı tanıyır, Allah sizə onlar barədə xəbər vermiş və onların sizə qarşı bəslədikləri düşmənçiliyi bəyan etmişdir. Himayədar ola­raq Allah yetər və sizi onların şərindən hifz edər! Yardımçı olaraq Allah yetər, sizi onların hiylələrindən və əziyyətlərindən qoruyar və onlara qarşı sizə kömək edər!

Yəhudilərdən Allahın nazil etdiyi kəlamı dəyişən, üstəlik, bu kəlamı, Allahın nazil etdiyindən başqa mənaya yozan, Peyğəmbər - sallallahu aleyhi və səlləm - onlara bir iş əmr etdikdə: "Sözünü eşitdik və əmrinə asi olduq" və istehza edərək: "Sözümüzü eşit, eşitməz olasan", dillərini əyərək, Peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm - bəd dua etmək və onun dininə tənə etmək məqsədi ilə: "Raina!" yəni: "Bizi eşit" – sözünü deməklə, "ər-Ruunəh" yəni: "Axmaq, səfeh, ağılsız" sözünə eyham edən pis bir tayfa da vardır. Əgər on­lar: "Sözünü eşitdik və əmrinə asi olduq" deməyin əvəzinə "Sözünü eşit­dik və əmrinə ita­ət etdik!" və "Eşit, eşitməz olasan" deməyin əvəzinə "Eşit" və "Raina!" yəni: "Bizi eşit" deməyin əvəzinə "Dediyini anlamaq üçün bizə nəzər yetir"– de­səydilər, Peyğəmbərlə - sallallahu aleyhi və səlləm - ona layiq gözəl ədəb-ərkanla rəftar etmə baxımından əlbəttə, onlar üçün birinci dediklərindən da­ha xe­yirli və daha ədalətli olar­dı. La­kin Allah onları küfr­lə­rinə gö­rə lə­nət­lədi və onları Öz rəhmətindən qovdu. Yəhudilər, özlərinə fayda verəcək dərəcədə iman gətirməzlər.

Ey Yəhidlərdən və nəsranilərdən özlərinə kitab verilmiş kimsələr! Biz, üz­lərdə olan hissiyatı silib, üzlərini ar­xa­la­rına tərəf çe­vir­mə­mişdən, ya­xud şənbə günü, onlara ov etmək qadağan edildikdən sonra həddi aşıb, ov edən və bu əməllərinə görə Allah onları meymuna döndərən şən­bə əhlini Allahın rəhmətindən qovduqumuz ki­mi on­ları da rəhmətimizdən qovmazdan əvvəl yanınızda olan Tövratı və İncili təsdiqləyən olaraq gələn, Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - na­­zil etdi­yi­­mizə iman gə­tirin! Uca Allahın əmri və yazdığı qədəri mütləq ye­rinə yetə­cək­dir və buna heç bir şübhə ola bilməz.

Allah hansısa bir məxluqu Özü­nə şərik qoşulmasını əsla bağışla­maz, şirk və küfürdən başqa olan günahları isə Öz lütfü ilə istə­diyi kimsəyə bağışla­yar yaxud ədaləti ilə istə­diyi kimsəyə etdiyi günahı qədər əzab verər. Alla­hla yanaşı Allaha şərik qoşan kəs böyük bir günah etməklə if­tira at­mış olur və kim bu halda ölərsə, bağışlanmaz.

Ey Peyğəmbər! Özlərini və əməllərini təmizə çıxarıb, özlərini tərif edənləri görmürsənmi?! Xeyr! Tək Allahdır qullarından istə­di­yini təmizə çıxaran, tərifləyən. Çünki qəlblərdə qizli qalanı bilən Odur. On­lara xurma çər­də­yindəki lif qədər də olsa belə əməllərinin savabları naqis edilərək haq­­sız­lıq edil­məz.

Ey Peyğəmbər! Bax, necə də onlar özlərini tərif edərək Allaha qar­şı ya­lan uy­dururlar. Bu, onların zəlalətinə açıq-aşkar gü­nah olaraq ki­fayət edər!

Ey Peyğəmbər! Allah özlərinə elmdən pay verilmiş yəhudiləri görüb, onların bu halından təəccüb etmirsənmi?! Onlar Allahdan başqa ibadət etdiklərinə inan­maqla yanaşı, hələ bir müşriklər üçün də yalandan: "Onlar Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - səhabələrindən daha doğru yol­dadırlar"– deyirlər.

Məhz bu cür batil əqidə sahibləri, Allahın rəhmətindən qovulmuş kimsələrdir. Allah kimi rəhmətindən qovarsa, ona kömək edən heç bir yardımçı tapmazsan.

Onların mülkdən bir payı yoxdur. Əgər belə ol­say­dı, on­lar in­sanlara heç bir şey, hətta xurma çər­dəyi­ndəki oyuq qədər bir şey verməzdi­lər.

Əksinə, onlar Allahın Öz lüt­fün­dən Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - peyğəmbərlik, səhabələrinə də iman bəxş etməsinə,üstəlik, onları yer üzərində bərqərar etdiyinə görə həsəd aparır­lar. Onlara nə üçün həsəd aparırlar, axı biz İbrahim nəs­li­nə nazil edilən kitab bəxş etmiş və on­la­ra kitabdan başaq heç bir şey vəhv etməmişdik, biz insanlardan savayı onlara bö­yük bir səltənət vermiş­dik!

Kitab əhlindən kimisi Allahın İbrahimə - aleyhissəlam - və onun nəslindən olan peyğəmbərlərə nazil etdiyinə iman gətirdi, kimisi də on­a iman etməkdən üz çevirdi. Bu onların Muhəmməd peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm - nazil edilənə münasibətləridir. Cəhənnəm odu onlardan küfür edənlərə layiqli əzabdır.

Şübhəsiz ki, ayələrimizi in­kar edən­ləri Qiyamət günü, onları əhatə edən oda daxil edəcəyik. Hər də­fə on­ların dəriləri yan­dıq­ca, əzabı onlara daimi olsun deyə, Biz o də­ri­ləri başqa də­ri­lərlə əvəz edəcəyik. Həqi­qə­tən, Allah yenilməz qüvvət sahibidir, heç kimsə Onu məğlub edə bilməz, gördüyü işlərində və yerdiyi hökmlərində hikmət sahibidir.

Allaha iman gətirib Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - tabe olub saleh əməl­lər edən­ləri isə Qiyamət günü qəsrləri al­tın­dan çay­lar axan, içində əbədi qalacaqları cən­nətlərə da­xil edə­cə­yik. Bu cənnətlərdən, onlar üçün hər bir pislikdən pak zövcələr var­dır. Biz on­la­rı nə isti, nə də ki, soyuq olmayan daima sıx köl­gəlik­də yer­ləş­di­rə­­cə­yik.

Həqiqətən, Allah sizə əmanət edilən hər bir şeyi sahiblərinə qaytar­manızı əmr edir. İnsanlar ara­sında hökm verər­kən ədalətlə hökm vermənizi və kiməsə meyil edib, verdiyiniz hökmdə zülüm etməmənizi əmr edir. Allahın si­zə ver­di­yi bu öyüd-nəsihət və sizə göstərdiyi bu yol ne­cə də gözəldir! Şüb­hə­siz ki, Allah sözlərinizi eşidəndir, əməllərinizi gö­rəndir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - tabe olan kimsələr! Alla­ha itaət edin, Peyğəmbərə - səllallahu aleyhi və səlləm -, əmr etdiklərini yerinə yetirərək və qadağalardan çəkinərək itaət edin və özü­nüzdən olan rəh­bərlərə də Allaha asi olan işləri sizə əmr etmədikcə itaət edin. Əgər bir şey haq­qında ixtilaf et­sə­niz, Allaha və Axirət gününə ina­­nır­­sı­nız­sa, Allahın kitabına və Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - sünnəsinə qaytarın. Çünki, Kitab və sünnəyə qayıtmaq, ixtilaf etməkdən və ağıla əsaslanaraq danışmaqdansa daha xe­yirli və nəticə etibarilə daha yaxşıdır.

Ey Peyğəmbər! Sənə nazil edilənə və sən­dən əv­vəl göndərilən rəsullara nazil edilənlərə iman gə­tir­diklərini yalandan iddia edən­ yəhudilərdən olan münafiqlərin bir-birinə zidd əməllərini gör­mürsənmi?! Onlar mübahisə etdikdə mü­ha­kimə olun­­ma­la­rı üçün Allahın şəriətinə deyil, insanların qoyduğu qanunlarla mü­ra­ci­ət et­mək istəyirlər. Hal­buki onlara buna inanmamaları əmr olun­muş­dur. Şey­tan isə onların güzgün yolu tutmamaları üçün onları haqqdan çox uzaqlaşdırmaq istəyir.

Ey Peyğəmbər! Bu münafiqlərə: "Mübahisə etdiyiniz işlərdə aranızda hökm vermək üçün, Allah Öz kitabında nazil et­diyi hökmə və Rəsuluna tərəf gə­lin!"– de­yil­dikdə, onların sən­dən tamamilə üz çevir­ib, öz aralarında səndən başqasını hakim təyin etdiklərini gö­rər­­sən.

Ey Peyğəmbər! Etdikləri günahlar səbəbindən onlara müsibət üz ver­dikdən sonra sənin ya­nına gə­lib: "Biz öz aramızda səndən başqasını hakim təyin etməklə ancaq yax­şı­lıq etmək və mü­bahisə edənləri ba­rış­dır­maqı qəsd etdik"– deyə Alla­ha and içib, səndən üzürxahlıq etdikdə, münafiqlərin halı ne­cə olacaq?! Onlar yalan danışırlar, çünki yaxşılıq etmək, insanlar arasında Allahın şəriəti ilə hökm verməkdədir.

Onlar o kəslərdir ki, Allah on­ların qəlblərində gizlətdikləri nifaqı və pis niyyətləri bilir. Ey Peyğəmbər! Sən onları tərk et və on­lardan üz dön­dər, on­la­ra ümüd verərək və qorxudaraq Allahın hökmünü bəyan et və onlara öz­ləri ba­rə­sində çox təsirli söz söylə.

Biz hər bir elçini, Alla­hın istəyi və təqdiri ilə, məhz onun əmr etdiyinə itaət edilsin de­yə gön­dərdik. Ey Peyğəmbər! Əgər onlar günahlar etməklə öz­lə­ri­nə zülm etdikləri za­man, sən həyatda ikən, sə­nin ya­nı­­na gəlib, günahlarını etiraf edib, peşmançılıq keçirib, tövbə edərək Allah­dan ba­ğış­lan­ma di­ləsəy­dilər və sən də on­lar üçün ba­ğış­lanma di­ləsəy­din, əl­bət­tə ki, Alla­hın onların tövbələrini qəbul edən və onlara qarşı rəhmli oldu­ğunu görərdilər.

Xeyr! Bu iş, heç də, bu münafiqlərin idda etdikləri kimi deyildir. Sonra izzət və cəlal sahibi olan Allah Öz zatına and içir ki, onlar öz aralarında baş verən hər bir çəkişmələrdə, peyğəmbər - səllallahu aleyhi və səlləm - həyatda ikən peyğəmbəri - səllallahu aleyhi və səlləm -, o vəfat etdikdən sonra isə onun şəriətini hakim hesab etməyincə, sonra da peyğəmbərin - səllallahu aleyhi və səlləm - verdiyin hökmlərə razı olub və buna görə qəlblərində bir sıxıntı duymadan, şəkk-şübhə etmədən, zahirən və batinən tam təslim olub, boyun əyməyincə iman gətirmiş sayılmazlar.

Əgər Biz onlara bir-birinlərini öldü­rməyi, ya­xud yurdların­dan çı­xmağı fərz etsəydik, onlardan az bir qismi istisna ol­maqla, əmrimizi yerinə yeti­rməzdilər. Qoy onlar, Allah onları qüvvəsi çatmadığı işlə mükəlləf etmədiyinə görə Allaha həmd etsinlər. Əgər on­lar Allaha itaət etmək üçün öz­lə­rinə ve­ri­lən öyüd-nəsi­hətlərə əməl et­səy­di­lər, bu, onlar üçün müxalif olmalarından da­ha xe­yir­li və imanlarında sabitqədəmlik baxımından da­ha güclü olardı və Biz onlara Öz dərgahımızdan böyük savab bəxş edərdik və həmçinin onları Allaha və Onun cənnətinə aparan yola müvəffəq edərdik.

Əgər Biz onlara bir-birinlərini öldü­rməyi, ya­xud yurdların­dan çı­xmağı fərz etsəydik, onlardan az bir qismi istisna ol­maqla, əmrimizi yerinə yeti­rməzdilər. Qoy onlar, Allah onları qüvvəsi çatmadığı işlə mükəlləf etmədiyinə görə Allaha həmd etsinlər. Əgər on­lar Allaha itaət etmək üçün öz­lə­rinə ve­ri­lən öyüd-nəsi­hətlərə əməl et­səy­di­lər, bu, onlar üçün müxalif olmalarından da­ha xe­yir­li və imanlarında sabitqədəmlik baxımından da­ha güclü olardı və Biz onlara Öz dərgahımızdan böyük savab bəxş edərdik və həmçinin onları Allaha və Onun cənnətinə aparan yola müvəffəq edərdik.

Əgər Biz onlara bir-birinlərini öldü­rməyi, ya­xud yurdların­dan çı­xmağı fərz etsəydik, onlardan az bir qismi istisna ol­maqla, əmrimizi yerinə yeti­rməzdilər. Qoy onlar, Allah onları qüvvəsi çatmadığı işlə mükəlləf etmədiyinə görə Allaha həmd etsinlər. Əgər on­lar Allaha itaət etmək üçün öz­lə­rinə ve­ri­lən öyüd-nəsi­hətlərə əməl et­səy­di­lər, bu, onlar üçün müxalif olmalarından da­ha xe­yir­li və imanlarında sabitqədəmlik baxımından da­ha güclü olardı və Biz onlara Öz dərgahımızdan böyük savab bəxş edərdik və həmçinin onları Allaha və Onun cənnətinə aparan yola müvəffəq edərdik.

Allaha və Peyğəmbərə - səllallahu aleyhi və səlləm - itaət edən kəs Allahın cənnətə daxil olma ne­mətini bəxş et­di­yi pey­ğəm­bər­lər­, peyğəmbərlərin gətirdikləri təsdiqləməkdə və bu təsdiqə əməl etməkdə kamil həddə çatmış siddiqlər, Allah yolunda öldürülən şə­hid­lər və zahirən və batinən saleh olub saleh işlər görən əməli­sa­leh­lərlə bir­likdə olar. Onlar cənnətdə necə də gözəl dost­lardır!

Deyilən bu savab, Allahın qullarına olan lütfü sayəsindədir. Onların hər bir halını bi­lən olaraq Allah yetər və O, hər bir kəsə əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - tabe olan kimsələr! Düşmənlərinizlə döyüşmək üçün sizə yardım edən səbəblərdən yapışmaqla eh­ti­yatınızı əldən verməyin və düş­mənə qar­şı ya cammat-cammat halında, ya da hamı­nız birgə çıxın, bunlar hamısı sizin mənfəətiniz və düşməninizə sarsıdıcı əzab verməniz üçündür!

Ey Müsəlmanlar! İçərinizdə elələri də var ki, düşməninizə qarşı döyüşə çıxdıqda qorxularından ləng tərpənər həm də başqalarını ləngidərlər. Onlar münafiqlər və imanı zəyif kimsələrdir. Əgər döyüşdə sizdən kimsə qətlə yetirilərsə və ya sizə bir müsibət üz verərsə, onlardan bəziləri salamat qaldığına sevinərək: "Allah mə­nə lütf etdi, on­larla birlikdə döyüşə getmədim, yoxsa onların başına gələn bəlaya məndə düçar ol­madım"– deyər.

Ey Müsəlmanlar! Əgər Allahdan sizə yardım yaxud qənimət əldə etmək kimi bir lütf yeti­şərsə, cihaddan qeri qalan kimsə sanki o, sizdən deyil və si­zin­lə onun ara­sında heç bir məhəbbət, dostluq yox­muş kimi: "Kaş, mən də bu döyüşdə on­lar­la birlik­də olub onların qazandığı kimi məndə qənimətdən böyük bir pay qa­zanaydım!"– deyər.

Qoy dünya həyatınıdan üz çevirib axirəti istəyərək satın alan sadiq möminlər Allahın kəlməsini ucaltmaq üçün Onun yolunda vuruşsunlar. Kim Allah yolunda, Allahın kəlməsini ucaltmaq üçün vuruşub şəhid olaraq öldürülərsə və ya düşmənlə qarşı-qarşıya gəlib düşmən üzərində qələbə çalarsa, Allah ona böyük bir mükafat verər bu mükafat isə cənnət və Allahın razılığıdır.

Ey Möminlər! Sizə, Allah kəlməsini uca tutmaq üçün Allah yolunda və Allaha: "Ey Rəbbimiz! Bi­zi əha­li­si Allaha şərik qoşan və Allahın qullarına qarşı həddi aşaraq zülüm edən Məkkədən çı­xart, bizə Öz tərəfindən bizi qoruyan, qayğımıza qalan bir hi­mayəçi və bizi zərərdən müdafiə edəb bir yardımçı göndər!"– dua deyərək deyən zəif ki­şi­ləri, qadın­ları və uşaqları xilas ermək üçün cihad etməkdən mane olan nədir?!

Sadiq mömünlər Allah kəlməsini uca tutmaq üçün Allah yo­lun­da, kafirlər isə öz ilahları yo­lunda döyüşürlər. Elə isə siz şeytanın köməkçiləri ilə döyüşün! Əgər siz onlarla döyüşsəniz, onları məğlub edəcəksiniz. Çünki şey­ta­nın hiyləsi zəifdir, onun hiyləsi Uca Allaha təvəkkül edənlərə zərər yetirə bilməz.

Ey Peyğəmbər! Məgər sən, özlərinə cihadın fərz edilməsini istəyən bəzi əshabını gör­mədinmi? Onlara: "Mü­haribə­dən əl çəkin, namaz qılın və zə­kat ve­rin - bu, cihad fərz edilməzdən əvvəl idi"– deyilmişdi. Elə ki, Mədinəyə hicrət etdilər, İslam qüvvətləndi və on­lara döyüşmək fərz buyrulduqda, bu onlardan bəzilərinə ağır gəldi və onlar Allahdan qorx­duq­la­rı ki­mi, hətta daha artıq qorxu ilə in­­san­lardan qorx­dular və: "Ey Rəbbi­miz! Nə üçün döyüşməyi bizə fərz buyurdun? Nə olardı ki, dünyadan ləzzət almaq üçün bi­zə yaxın vax­ta­dək möh­lət verəy­din!"– dedi­lər. Ey Peyğəmbər! De: "Dün­yanın ləz­zəti nə qədər çox olsada az­ və müvəqqətidir, Uca Allahdan qorxanlar üçün, nemətləri daimi olduğuna görə axi­rət daha xeyirlidir. Sizin xur­ma çər­də­yin­dəki lif qədər belə saleh əməllərinizdən heç bir azaldılmaz".

Harada olursunuzsa olun, hətta döyüş meydanından uzaq bir yerdə, möhkəm qəsirlər içərisində ol­sanız belə əcəliniz gəldikdə ölüm sizi haqlayacaqdır. Bu münafiqlərə, övlad və ya bol ruzi kimi sevdikləri bir yaxşılıq üz ver­dik­də: "Bu, Allahdandır!" – deyər, övlad və ruzilərində xoşlamadıqları bir pislik üz verdikdə isə Peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm - qarşı bədbinlik edərək: "Bu pislik, sənin səbəbindəndir!"– deyərlər. Ey Peyğəmbər! Onlara cavab olaraq de: "Xoşladığınız və xoşlamadığınızın ha­mısı Allahın qəza və qədəri ilədir!". Bu söz deyən adam­la­ra nə olub ki, az qala sənin onlara dediyin kəlamı də anlamırlar?!

Ey adəm övladı! Sənə gələn övlad və ya ruzi kimi xoşladığın bir yaxşılıq Allah­­­dan­dır və bu, Allahın sənə olan lütfü sayəsinədir. Sənə övladında və ya ruzində xoşlamadığın üz vermiş bə­la isə etdiyin günahlar səbəbindən sənin özün­dəndir. Ey Peyğəmbər! Biz sə­ni, Rəbbinin risaləsini Allahdan in­san­lara çatdırmaq üçün bütün bəşəriyyətə elçi gön­dərdik. Allahın sənə verdiyi dəlillərlə, Allahdan insanlara çatdırdığının doğru olduğuna şa­hid ola­raq Allah yetər.

Kim ona əmr olunana tabe olub, qadağalardan çəkinərək Peyğəmbərə itaət edər­sə, artıq Alla­hın əmrinə cavab vermiş olar. Ey Peyğəmbər! Kim Sənə itaətdən üz çevi­rər­sə, onlardan ötrü kədərlənmə, Biz sə­ni onun üzərində əməlini mühafizə edən on­lar gözətçi gön­dər­mə­mi­şik. Onun əməlini yazıb, mühasibə etmək yalnız Biziə aiddir.

(Ya Rəsulum!) Münafiqlər dilləri ilə sənə: "Əmrinə itaət edib, ona yerinə yetiririk!”– de­yirlər. Amma sənin yanından çıxıb get­dik­də isə, on­la­rın bir qismi gizlində sə­niə de­diklərinin ək­­sinə tədbir görər­. Allah on­ların nə tədbir gördük­lə­ri­ni bilir və bu hiylələrinə görə onları cəzalandıracaqdır. Sən onlar­a fikir vermə, çünki onlar sənə heç bir zərər yetirə bilməzlər, sən işini Allaha həvalə et, Ona arxalan, Ona arxalanmaqın üçün vəkil ola­raq Allah yetər!

Onlar sənin gətirdiyin Quranın Allah tərəfinfən olduğunu və həmçinin Quranda heç bir ixtilafa və ya ziddiyyəta yol verilmədiyini bilmək üçün onlar nəyə görə Quranı düşünüb, onu öyrənmirlər?! Əgər o, uca Allahdan başqa­sı tərəfindən ol­saydı, əlbəttə ki, onda Quranın əhkamlarında və mənalarında həddən çoxlu ixtilaf və ziddiyyat ta­pardı­lar.

Bu münafiqlərə müsəlmanların əmin-amanlıq, sevinc dolu və ya qor­xu, kədər xəbəri gəldikdə, dərhal onu aşkara çıxarıb ya­yar­lar. Hal­buki səbirli olub, bunu Peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm -, habelə, özlərindən olan ixtiyar, elm və məsləhət sahib­lərinə çatdırsaydılar, ixtiyar və rəy sahibləri o xəbərin yayılmasının, yoxsa xalqdan gizlədilməsinin - hansı birinin daha düzgün olduğunu bilərdilər. Ey Möminlər! Əgər sizə İslam dini və Quran sayəsində Alla­hın lüt­fü və rəhmi olmasaydı, əlbəttə, bu münafiqlərin başlarına gələn sizin də başınıza gələr və az bir qis­miniz müstəsna ol­maq­la, şeytanın vəsvəsəsinə uyar­­­dı­nız.

Ey Peyğəmbər! Sən Allah kəlməsini uca tutmaq üçün Allah yo­lun­da vu­ruş! Sən başqasına görə sorumlu deyilsən və başqasının əməlinə görə də cavab­dehlik daşımırsan. Sən döyüşdə yalnız özünə cavab­dehlik daşıyırsan. Mö­min­ləri də döyüşə təşviq et, həvəsləndir! Ola bilsin ki, Allah sizin döyüşməyinizin səbəbi ilə ka­firlərin qüv­və­sinin qarşısını alsın. Alla­­hın qüv­vəsi daha çox, cəzası daha şid­dət­lidir.

Kim başqasına yaxşı bir işə vasitə­çi­lik etmək üçün səy edərsə, ona onun savab­ın­dan bir pay düşər, kim də başqasına pis bir işə va­sitəçilik etmək üçün səy edərsə, ona da onun gü­nahın­dan bir pay düşər. Allah insanın etdiyi hər bir şeyə şahiddir və etdiyi əməlinin əvəzini verəcəkdir. Sizdən kim xeyir işə səbəb olarsa onada xeyirdən payı vardır, kim də şər işə səbəb olarsa onada şərdən payı vardır.

Sizə bir kəs salam verildiyi za­man onun salamını sizə verdiyi salamdan daha gö­zəl şəkildə ona qaytarın və ya ve­ri­lən sa­lamı olduğu kimi qaytarın! Salamı, veriləndən daha yaxşı şəkildə qaytarmaq daha əfzəldir. Hə­qi­qətən, Allah əməlləriniz üzərində gözətçidir və O, hər bir kəsə əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Allahdan başqa haqq məbud yoxdur. O, baş verəcəyinə şübhə edilməyən Qi­yamət gü­nü əməllərinizin əvəzini vermək üçün əvvəlincinizi və axırıncınızı mütləq bir yerə top­la­ya­caqdır. Allah­dan da­ha doğ­ru danışan heç kim ola bilməz.

Ey Möminlər! Sizə nə oldu ki, müna­fiq­lərlə rəftar etmək barə­sin­də bir dəstə, münafiqlərin etdikləri küfrlərə görə onlarla döyüşməyi, başqa bir dəstə isə qəlblərindəki imana görə onlarla döyüşməməyi deyərək iki müxtəlif dəstəyə ay­rıl­dı­nız?! Amma onlar barədə ixtiyafa düşməniz əbəs yerə idi. Halbuki Allah onları et­dik­ləri əməllərə görə küfrə və zəlalətə qay­tar­mışdır. Siz Alla­hın haqqa müvəffəq etmədiyi bir kimsəni doğru yola gətirməkmi­ is­tə­yir­si­niz?! Allahın azdırdığı kim­sə üçün əsla doğru yol ta­pa bil­məz­sən.

Münafiqlər sizə nazil edilənə özləri küfr etdik­ləri kimi, sizin də küfr edib özlərilə küfrdə ey­ni səviyyədə ol­manızı təmənna edərlər. Onlar, imanlarının əlaməti olaraq, şirk diyarından İslam diyarına Allah yolunda hicrət et­məyincə, etdikləri düşmənçiliyə görə onlardan heç birini özünüzə dost tut­ma­yın. Əgər üz çevir­ib, elə bu hal üzrə davam edərlərsə, on­ları hara­da gör­səniz, tutub öldürün. Onlar­dan özünüzə sirrinizi verəcək nə bir dost, düşməninizə qarşı sizə yardım edəcək nə də bir kö­mək­çi tutun.

Ancaq sizinlə aralarında atəşkəs elan etmək haqqında əhd bağladığınız bir camaata sığı­nan­lar, yaxud si­zinlə və ya öz ca­maatı ilə vuru­şmaq istəmədikləri üçün sizin ya­nınıza gələn kimsələr istis­na­dır. Əgər Allah istəsəydi, on­la­ra sizə qarşı döyüşməyə imkan verər və onlar da sizinlə döyüşərdilər. Allahdan olan bu afiyəti qəbul edin və onları qətlə yetirərəkdən və ya əsir götürməkdən əl çəkin. Əgər onlar sizdən aralansalar, sizinlə vu­ruş­ma­sa­lar, atəşkəs elan edib və sülhə əməl etsələr, Allah sizə onları qətlə yetirməyə yaxud əsir götürməyə yol verməz.

Ey Möminlər! Siz münafiqlərdən öz canlarına arxayın olmaq üçün sizə özlərinin iman etmiş kimi göstərən və öz kafir camaatının yanına qayıtdıqda isə onları arxayın etmək üçün özlərinin kafir olduqlarını büruzə verərən başqa bir kimsələrə də rast gə­lə­cəksiniz. Onlar hər dəfə Allaha küfür etməyə və şərik qoşmağa çağırıldıqda canla başla bu işi yerinə yetirərlər. Əgər on­lar siz­inlə döyüşdən geri çəkil­məsələr, sülhə əməl etmə­sələr və əllərini siz­dən çək­mə­­sələr, onlara harada rast gəl­səniz, tu­tub öl­dürün. Biz bu cür kimsələrin hiylə və məkirləri üzündən onları tutub öldürmək üçün sizə açıq-aydın dəlil verdik.

Səhvən baş verməsi istisna olmaqla heç bir möminə başqa bir mömini öldürmək yaraşmaz. Kim səhvən bir mö­mi­ni öl­dü­rərsə, o zaman o, əməlininin kəffarəsi olaraq mö­min bir kölə azad etməli və qatilin yaxınları ölə­nin malına varis olan yaxın qohum-əqrəbasına qan­bahası ver­məli­dir. Ölənin qohum-əqrəbası qanbahasını bağışla­ması isə müstəsnadır. Əgər ölən adam mö­min olduğu hal­da, sizlə onlar arasında düş­­mənçilik olan bir qövmdəndirsə, o zaman qatil yalnız mö­min bir kölə azad et­mə­li­dir və qan­bahası isə vermir. Əgər ölən adam mömin deyil, lakin sizinlə onlar arasında zimmət əhli kimi müqavilə olan bir qövmdəndir­sə, qatilin yaxınları ölə­nin malına varis olan yaxın qohum-əqrəbasına qan­bahası verməli və o, əməlininin kəffarəsi olaraq mö­min bir kölə azad et­məlidir. Əgər azad etməyə mömin bir kölə tapa bilməzsə yaxud mömin bir kölə azad etməyə maddi imkanı olmazsa, Allah etdiyi günahdan töv­bə­si­nin qəbul etməsi üçün, o, iki ay iftar etmədən, ar­dıcıl oruc tutmalıdır. Allah qullarının əməllərini və niyyətlərini biləndir və O, işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir!

Kim bir mö­mi­ni qəsdən, haqsız yerə öldü­rərsə, əgər bunu özünə halal görərsə, yaxud bu günahdan tövbə etməzsə, onun cəzası içə­ri­sin­də əbədi qala­cağı Cəhən­nəmə daxil olmaqdır. Allah ona qəzəb­lə­nər, onu Öz rəhmətindən qovar və o, böyük bir günah etdiyinə görə onun üçün bö­yük bir əzab hazırlayar.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - tabe olan kimsələr! Allah yolun­da cihad etmək üçün çıxdığınız za­man kimə qarşı döyüşəcəyinizi diqqət edin və sizə özünün İslamda olduğuna dəlalət edən əlamət göstərdiyi bir halda, onu öldürüb və bununla ondan qənimət əldə etmək kimi, fani dünya mən­­fə­əti­nə can ataraq: "Sən mömin de­yil­sən, sən yalnız canına və malına görə qorxaraq özünü İslamda olduğunu göstərirsən!"– de­mə­yin. Allah yanın­da çox qə­nimətlər vardır, bu, ondan daha xeyirli və daha böyükdür. Əvvəl­lər siz də öz qövmündən imanını gizlədən kimsə kimi idi­­niz, Allah sizə İslam dini ilə mərhəmət gös­tərdi və qanınızı qorudu. Odur ki, kimə qarşı vu­ruşacağınıza diqqət edin! Şüb­həsiz ki, etdiyiniz əməllərdən, hətta kiçik bir şey də olsa belə, Allaha heç nə gizli qalmaz və O, əməllərinizin müqabilini sizə verəcəkdir.

Möminlərdən, xəstələr, korlar və s. bu kimi üzrlü­ olanlar müstəsna olmaqla, Allah yolunda cihad etməyib evində otu­ran­ möminlərlə Allah yolun­da öz mal­larını və can­larını sərf edrək cihad edən­ mücahidlər eyni olmaz­lar. Allah, öz mal­la­rını və canlarını sərf edrək cihad edənləri evində otu­rub cihada getməyənlərdən dərəcə eti­ba­rilə üstün etmişdir. Cihada gedənlərində üzürlü səbəbdən cihada gedə bilməyib evində oturanlarada hər birinin əməlinə layiq əcri vardır. Allah müca­hidləri ev­də otu­ran­lardan Öz tərəfindən böyük bir savab bəxş etməklə üstün et­mişdir.

Bu savab, onlar üçün bir-birindən yüksək dərəcələr olmas ilə yanaşı, Allah, qullarının günahlarını bağışlaması və onlara rəhmət etməsidir. Allah Öz qullarını bağışlayandır və onlara qarşı rəhmli­dir.

Mələklər, küfr diyarından İslam diyarına hicrət etməyi tərk edərək özlərinə zülm edənlə­rin canını alarkən on­la­rı qınayaraq: "Siz nə hal­da idiniz, müşriklər ilə sizin aranızda nə fərq oldu?"– de­yə­cəklər. Onlar üzrxahlıq edərək: "Biz yer üzün­də özümüzü müdafiə etməyə güc qüvvəmiz olmayan zəif in­san­lar idik!"– de­yə cavab verə­cəklər. Mələklər də onlara məzəmmət edilərək: "Mə­gər Alla­hın yeri ge­niş deyil­dimi ki, zülümdən və zəlillikdən canınızı və dininizi qurtarmaq üçün siz də ora hic­rət edəy­di­niz?"– deyə­cək­lər. Hicrət etməyən kimsələrin qərar tutub, sığınacaqları yer Oddur. Ora necə də pis qayıdış və siğınacaq yerdir.

Bu əzabdan yalnız, özlərini zülmdən və haqsızlıqdan müdafiə etməyə qadir olmayan və öz canlarını haqsızlıqdan qutarmaq üçün yol tapa bilməyən və üzürlü səbəbdən hicrət edə bilməyən zəif kişilər, qadınlar və uşaqlar is­tis­nadır. Ola bilsin ki, Allah Öz rəhməti və lütfü ilə onları əfv etsin. Şübhəsiz ki, Allah qullarını əfv edən­dir, onlardan tövbə edəni isə ba­ğış­layandır.

Bu əzabdan yalnız, özlərini zülmdən və haqsızlıqdan müdafiə etməyə qadir olmayan və öz canlarını haqsızlıqdan qutarmaq üçün yol tapa bilməyən və üzürlü səbəbdən hicrət edə bilməyən zəif kişilər, qadınlar və uşaqlar is­tis­nadır. Ola bilsin ki, Allah Öz rəhməti və lütfü ilə onları əfv etsin. Şübhəsiz ki, Allah qullarını əfv edən­dir, onlardan tövbə edəni isə ba­ğış­layandır.

Kim Allah rizası üçün küfr diyarından İslam diyarına hicrət edərsə, hicrət etdiyi yeri, tərk etdiyi yerdən daha gözəl yer olduğunu görər və orada izzətə və bol ruziyə nail olar. Kim Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - hicrət edərək evindən çıxdıq­dan sonra hicrət etdiyi yerə yetişməzdən əvvəl ölüm onu haq­la­yarsa, onun mü­ka­fa­tı­nı Allah verər və hicrət etdiyi yerə yetişməməsi ona heç bir zərər verməz. Allah qullarından ona tövbə edəni bağış­layandır və onlara qarşı rəhm­lidir.

Yer üzündə səfərə çıxdığınız zaman, kafirlər tərəfindən xoşagəlməz bir şeyə məruz qalacağınıdan qorxduğunuz zaman dörd rükətli namazları iki rükət qılmaqda sizin üçün heç bir günah yoxdur. Beləki, kafirlərin sizə qarşı olan ədavəti aşkar və aydındır. Səhih hədislərdə də, səfər əsnasında əmin-amanlıq halı olsa belə, namazların qısaldılmasına rüsxət verən hədislər varid olmuşdur.

Ey Peyğəmbər! Düşmənlə döyüş vaxtı ordunun içərisində olub onlara namaz qıl­dır­maq istədikdə, ordunu iki qisimə böl: onla­rdan bir dəs­tə­səninlə birlikdə namaz qılsın, namazda silahla­rını da özləri ilə gö­tür­sün­lər. İkinci dəstə isə sizin müdafiənizdə dursun. Birinci dəstə imamla birgə bir rükət qıldıqdan sonra, namazın qalan rükərlərini özləri ayrıca tamamlasınlar. Bun­lar namaz qıldıqları zaman o biri dəs­tə düşmən tərəfdə arxa­nızda olsun. Sonra müdafiədə duran, na­ma­zını qıl­ma­mış digər dəstə gəlib imamla bir­lik­də bir rükət na­maz qılsın, imam salam verdikdən sonra isə namazlarının qalan hissəsini özləri tamamlasınlar, düşmənlərindən ehtiyat­la­rı­nı tutsunlar və silah­la­rını da özləri ilə götürsünlər. Ka­fir­lər is­tərlər ki, siz namaz qıldığınız zaman silah­ları­nız­dan və əşyalarınızdan xəbər­siz ola­sınız və onlar da sizin üzəri­nizə bircə dəfə həmlə et­sinlər və siz xəbərsiz ikən si­zi məğlub et­sin­lər. Ya­ğış­, xəstəlik və s. bu kimi səbəblərdən əziy­yət çəkdiyiniz zaman si­lahlarınızı özünüzlə götürməyib yerə qoymaqda sizə günah yoxdur. Bacardığınız qədər düşməninizdən eh­ti­yatınızı əldən vermə­yin. Şüb­hə­siz ki, Allah kafirlər üçün onları alçaldan bir əzab hazırlamışdır.

Ey Möminlər! Namaz qılıb qurtardıqdan son­­ra ayaq üstə olanda da, otu­ran­da da, uza­nanda və hər bir halınızda da, Allahın şəninə Sübhanallah, Əlhəmdulləh və Lə iləhə illə Allah deyərək Allahı yad edin. Qorxu sovuşduqda və arxayın olduqda isə, namazı sizə əmr edildiyi qaydada rükunlarını, vaciblərini və müstəhəblərini yerinə yetirərək tam şəkildə qı­lın. Çün­ki namaz mömin­lərə müəyyən olunmuş vaxtlarda fərz edilmişdir. Yerli olduqda namazları üzürsüz olaraq vaxtından gec qılmaq caiz deyildir. Səfərdə olduqda isə namazları cəm edib, qısa qılmaq icazəlidir.

Ey Möminlər! Kafirlərdən olan düşməninizi təqib et­mək­də tənbəllik edib zə­iflik göstərməyin. Əgər siz dö­yüşdə ölüm və ya yaraya görə ağrı-acı çəkir­si­niz­sə, on­lar da sizin ağrı-acı çəkdiyiniz kimi ağrı-acı çəkir və sizə baş verən müsibət onlarada baş verir. Elə isə onların səbri sizin səbrinizdən böyük olmasın. Çünki siz Allahdan, on­la­rın nail olmadıqları savaba, köməyə və yardıma nail olursunuz. Allah Öz qullarının halınıdan xəbərdardır və O, işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir!

Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz sənə Quranı haqqı özündə cəm etmiş bir halda nazil etdik ki, insanlar arasında şəxsi rəyin və ya öz istəyinlə deyil, Allahın sənə öyrətdiyi və sənə ilham etdiyi kimi hökm verəsən. Odur ki, özlərinə və onlara verilən əmanətlərə xəyanət edən xainləri, onlardan haqqını tələb edənlərdən müdafiə edərək, tərəfini tutma.

Allahdan məğfirət və əfv istəyin! Şüb­həsiz ki, Allah, Ona tövbə edən qullarını bağış­la­yan­dır və onlara qarşı rəhm­li­dir.

Xəyanət edən, sonra da etdiyi xəyanəti gizlətməyə çalışan kimsənin tərəfini saxlamaq üçün mücadələ etmə. Allah, çoxlu xəyant edən və günah işlər görən kimsələri sevməz.

Onlar günah işlətdikdə in­sanlardan qorxub utanaraq onu gizlədir, Allahdan isə gizlətmirlər. Halbuki, Allah onları əhatə etməklə onların yanındadır. Günahkarı müdafiə edib, günahsızı ittiham etmək kimi, Alla­hın razı qal­madığı söz­ləri xəl­vət­də söyləyib, tədbir görməkləri, Allahdan gizli qalmaz. Allah on­­la­rın gizlində və aşkarda nə etdik­lə­rini əha­tə edir, Ona heç bir şey gizli qalmır və Allah onlara etdikləri əməllərin əvəzini verəcəkdir.

Bax, - ey günahkarların qayğısını çəkən kimsələr! - siz o kəslərsiniz ki, dünya həyatında onlara bəraət qazandırmaq üçün onlardan öt­rü mü­­bahisə edib, onların cəzalandırılmasının qarşısını almaq istəyirsiniz. Bəs Allah həqiqəti bildiyi bir halda, Qi­yamət günü onlardan ötrü Allahla kim mübahisə edəcək, o gün onlara kim vəkil duracaq?! Şübhə yoxdur ki, bunu heç kəs bacarmayacaqdır.

Kim pis bir iş görər, yaxud günah edərək öz nəfsinə zülm edər, sonra günahı tərk edib, etdiyi əmələ peşmançılıq çəkib və günahını etiraf edib Allahdan bağışlanma diləyər­sə, Allahın daima günahını bağışla­yan və ona qarşı rəhmli ol­du­ğunu görər­.

Kim kiçik və ya böyük günah iş edərsə, o günahın cəzası başqasına deyil, yalnız özünə olar. Allah qulların etdiyi əməlləri biləndir, işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir.

Kim qəsd etmədən xəta edərək, yaxud qəsdən gü­nah qaza­nar, sonra da onu, o günahdan xəbəri olmayan bir insanı boynuna atar­sa, o bu əməli ilə öz üzərinə böyük yalan və açıq aydın gü­nah götürmüş olar.

Ey Peyğəmbər! Əgər Allah səni qorumaqla sənə lüt­f göstərməsəydi, əlbət­tə, öz nəfslərinə xəyanət edənlərdən bir camaat sə­ni haqq yol­­dan az­dırıb, batillə hökm verməyini istəyəcəkdi. Halbuki əslində on­lar yalnız özlərini aldadırlar. Belə ki, haqq yoldan azdırmaq üçün etdikləri günahın əzabı onların özlərinə qayıdacaqdır. Allah səni qoruduğu üçün onlar sənə bir zərər toxundura bilməzlər. Allah sənə Quranı və sünnəni nazil etdi və sənə bundan əvvəl bilmədiyin doğru yolu və nuru öyrətdi. Alla­­hın sənə peyğəmbərlik bəxş etməsi və səni qoruması kimi sənə olan lütfü bö­yükdür.

İnsanların gizli saxladıqları söhbətlərinin ço­xunda xeyir, mənfəət yoxdur. Xeyir yalnız söhbəti, sədəqə verməyi və ya şəriətin gətirdiyi həmçinin ağlın yaxşı gördüyü yaxşılıqı etməyi ya­xud da mübahisə edənlər ara­sında sülhə çağırmağı əmr edən şəx­sin pıçıl­daması isə istisnadır. Kim bunu Alla­hın razılığını qa­zan­maq üçün edər­sə, Biz ona böyük savab verəcəyik.

Hər kəs özünə haqq bəlli ol­duqdan sonra Peyğəm­bə­rin - səllallahu aleyhi və səlləm - gətirdiyinə qarşı inadkarlıq edib, ona müxalif olarsa və möminlərin tutduğu yo­ldan başqa bir yol­la gedər­sə, Biz onu, öz üçün seçdiyi yola yönəl­dər, bilərəkdən üz çevirdiyi üçün haqqa müvəffəq etmərik və onu, hərarətindən əzab çəkəcəyi Cə­hən­nəm atəçinə daxil edərik. Cəhənnəm əhli üçün ora nə pis dö­nüş yeridir.

Şübhəsiz ki, Allah Ona şərik qoşmağı əfv etməz, əksinə Ona şərik qoşan kimsəni Cəhənnəmdə əbədi edər. Amma istədiyi şəxsin şirkdən başqa olan günahlarını isə Öz rəhməti və lütfü ilə bağışlar. Başqasını Allaha şərik qoşan şəxs, haqq yoldan azmış və bu yoldan çox uzaqlaşmışdır, çünki o, Xaliq ilə məxluqu eyni dərəcədə tutmuşdur.

Bu müşriklər Allahla yanaşı faydası və zərəri olayan yalnız Lat, Uzza kimi qadın adlarını daşıyan büt­lərə ibadət və dua edirlər. Amma həqiqətdə onlar xeyirsiz, Allahın itaətindən çıxmış şeytana ibadət edirlər. Çünki bütlərə ibadət etməyi onlara elə şeytan əmr etmişdir.

Elə buna görə də Allah onu rəhmətindən qovdu. Şeytan isə Rəbbinə and içərək dedi: "Mən Sənin qul­la­rın­dan müəy­yən bir qis­mini özün üçün ayırıb, onları haqq yoldan mütləq azdıracağam".

Onları mütləq Sənin doğ­ru yoldan azdıracaq və onlara zəlaləti xoş göstərən yalan vədlər verərək xəya­lara sa­la­caq, Allahın halal etdiyi heyvanları haram etmək üçün on­lara heyvanların qu­laqlarını kəsməyi bu­yuracaq və Alla­hın xəlq etdiyi fitrəti və Onun yaratdıqlarına də­yi­şiklik etməyi əmr edə­cəyəm. Şey­tanı özünə dost tu­tub, ona itaət edən kəs, lənətlənmiş şeytanı dost tutduğuna görə açıq-aşkar ziyana uğ­ra­mış­­dır.

Şeytan onlara yalan vədlər ve­rir və on­ları batil xəyallara salır. Halbu­ki şeytanın on­lara verdiyi vədlər, həqiqəti olmayan, batil vəd­lərdən başqa bir şey deyil­dir.

Şeytanın addım izləri ilə gedib, ona tabe olanların qərar tutacaqları yer, qaçıb ora­dan xi­las olmağa sığınacaq tapa bilmədikləri Cə­hənnəm atəşidir.

Allaha iman gətirib Ona yaxınlaşdıran saleh əməllər edənləri isə qəsirləri altından çaylar axan, içində əbədi qalacaqları Cənnət bağlarına daxil edəcəyik. Bu, Allahın vədi sayəsində olacaqdır. Uca Allahın vədi haqqdır. Allaha vədinə əsla xilaf çıxmaz. Sözündə Allahdan daha doğru danışan kimsə ola bilməz.

Ey Müsəlmanlar! Nicat tapmaq, uğura nail olmaq nə si­zin ar­zunuzla nə də Kitab əh­li­nin arzusu ilə­dir. Əksinə, bu, əmələ bağlı olan bir işdir. Sizdən kim bir pis iş tutarsa, Qiyamət günü onun cəzasını ala­caq və o, Allah­dan başqa özünə fayda verən nə bir dost, nə də onu zərərdən qoruyan bir yar­dımçı tapa­r.

Uca Allaha haqqı ilə iman gətirib saleh işlər görən kişilər və ya qadınlar, məhz onlardır imanla əməli bir araya cəm edib, Cənnətə daxil olan kimsələr. Onların etdikləri əməllərin savabından heç bir şey, hətta xurma çər­də­yinin üzərindəki oyuq qədər kiçik bir şeydə olsa belə naqis edil­məz.

Niyyətini yalnız Allah üçün edib, aşkarda və gizlində özünü Alla­ha təslim edən, şəriətə gözəl bir şəkildə tade olan və əslən Muhəmmədin - səllallahu aleyhi və səlləmin - dini olan, şirkdən və küfrdən tövhidə və imana meyil edib İbra­himin - aleyhissəlam - dini­nə tabe olan şəxs­dən din baxı­mın­dan daha gö­zəl kimsə yoxdur. Allah İb­ra­him - aleyhissəlam - peyğəmbəri insanlar içərisindən kamil bir məhəbbətlə dost seçmişdir.

Göylərdə və yerdə nə mülk varsa, hamısı tək Allaha məxsusdur. Allah məxluqatından elm, qüdrət və idarə etmə baxımdan hər şeyi əhatə etmişdir.

Ey Peyğəmbər! Səndən qadınlar və onların leyhinə və əleyhinə olan haqqları barədə soruşanlar. De: "Allah sizə soruşduğunuz və həmçinin Quranda sizə oxunan ayələrdə mal-dövlətinə tamah salaraq evlənməyə izin vermədiyiniz qadınlar, Allahın onlar üçün fərz buyurduğu mehr və mirasdan paylarını verməyərək evlənmək istədiyiniz himayənizdəki yetim qızlar və zəif uşaqlara haqsızlıq edib əllərindək mala sahib çıxaraq miras paylarını mənimsəməməyinizi və yetimlərə dünyada və axirətdə onlara fayda verən işlərə yönəldərək ədalətlə rəftar etmənizin vacib olmasını bəyan edir". Siz yetimlərə və onlardan qeyrilərinə nə yaxşılıq edirsinizsə, şübhəsiz ki, Allah onu bilir və sizə bunun əvəzini verəcəkdir.

Əgər bir qadın öz əri­nin kobud rəftarından, yaxud ona qarşı rəğbət göstərməməsindən qor­­xarsa, öz ara­la­rında kişinin mal xərcləmək və gecələmək kimi qadının bəzi vacib haqlarından keçməsi ilə anlaşmasında onlara günah gəlməz. Bir-biri ilə anlaşmaq onlar üçün talaqdan da­ha xeyirlidir. Nəfslər hərisliyə və paxıllıqa meyilli xəlq edilmişdir, elə buna görə də heç bir nəfs öz haqqından keçmək istəməz. Gərək ər-arvad öz nəfislərini bir-biri bağışlamaq və yaxşılıq etməklə tərbiyə edərək bu xoşa gəlməz əxlaqdan müalicə etsinlər. Əgər hər bir işinizdə yaxşılıq etsəniz və Allahın əmrlərinə tabe olub qadağanlarından çəkinməklə Ondan qorxsanız, şübhəsiz ki, Allah nə et­dik­lə­riniz­dən xəbər­dar­dır, Ona heç bir şey gizli qalmaz və O, əməllərinizin müqabilini sizə verəcəkdir.

Ey kişilər! Siz nə qədər çalışsanız da, bəzən də iradənizdən xaric səbəblər üzündən, qəlbin meyil etməsində qadınlarla tam ədalətlə dav­ra­n­a bilməzsi­niz. Sevmədiyiniz qadınadan ta­ma­­mi­lə üz çevirib, onu, nə ərli kimi ərli deyil ki, əri onun haqqlarını versin, nə də boşanmış kimi boşanmış deyil ki, başqasına ərə getsin, belə bir ası­lı vəziy­yət­də qalmış kimi burax­mayın. Əgər öz aranızı zövcənin haqqlarını verib nəfsinizin havasına müxalif olaraq düzəldib və qadınlara görə Allahdan qorx­sanız, şüb­hə­siz ki, Allah sizə qarşı bağış­la­yandır, rəhmli­dir.

Əgər ər-arvad talaq və ya xulə (qadının boşanma tələb etməsi) ilə ayrılsalar, Allah onların hər birinə Öz geniş lütfündən bəxş edər. Allahın lütfü və rəhməti genişdir, O, verdiyi qərarlar və əzəldən müəyyən etdiyi hökmlər xüsusunda müdrikdir.

Göylərdə, yerdə və onların arasında nə mülk varsa, hamısı tək Allaha məxsusdur. Biz yəhudi və nasranilərdən olan Ki­tab əhlinə də, sizə də Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməyi əhd almışdıq. Əgər siz bu əhdə küfr etsəniz, yalnız özünüzə zərər vermiş olarsız, çünki Allah sizin Ona itaət etmənizdən ehtiyacsızdır. Bi­lin ki, göylərdə və yerdə nə mülk var­sa, hamısı Ona məx­susdur. Allahın heç bir məxluquna ehtiyacı yoxdur, O, bütün sifət və feillərində tə­ri­fə­layiqdir.

Göylərdə və yerdə nə mülk varsa, hamısı tək Allaha məxsusdur. Allah itaət olunmaqa layiqdir. Yaratdıqlarının bütün işlərini idarə edənin Allah olması yetər.

Ey insanlar! Əgər Allah is­təsə, si­zi məhv edib, yerinizə Allaha itaət edib, Ona asi olmayan, sizdən baş­qa­larını gətirər. Allah buna qa­dir­dir.

Ey insanlar! Sizdən kim əməli ilə yalnız dünya müka­fa­tı­nı is­tər­sə, qoy o, bilsin ki, həqiqətən, dünya­nın da, axi­rətin də mü­kafatı Alla­h yanın­dadır. Elə isə o, dünya və axirət mü­kafatını Allahdan diləsin. Allah sizin dediyiniz sözləri eşi­dəndir, əməllərinizi görəndir və O, əməllərinizin əvəzini sizə verəcəkdir.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Şa­hid­liyiniz özünüzün, vali­deyn­lə­rini­zin, ya­xın qohum­larınızın əley­hinə olanı tələb etsə də, hər bir kəsə həqiqətə uyğun olaraq şahidlik edərək və bütün halınızda ədaləti qoru­yan şahidlər olun. Kimin zəngin, kiminsə kasıb olması, sizi onun əleyhinə yaxud leyhinə şahidlik etməyə və ya etməməyə sövq etməsin. Allah sizə kasib və zəngin insandan da­ha yaxın­dır və onların mənfəətlərini daha yaxşı bilir. Şa­hid­liyiniz də haqqdan meyil etmək üçün nəf­sinizin istədiklərinə tabe olmayın! Əgər şahidliyi təhrif edib, həqiqətə uyğun olmadan şahidlik etsəniz, yaxud ümumən şahidlikdən boyun qa­çırsanız, bi­lin ki, Allah nə etdik­ləriniz­dən xə­bər­­dardır.

Ey iman gətirənlər! Alla­ha, Onun elçisinə, elçisinə na­zil etdiyi Qurana və on­dan əv­vəl elçilərə nazil etdiyi ki­tablara imanınızda sabit qalın! Alla­hı, Onun mə­lək­lə­rini, ki­tablarını, elçilərini və Qiyamət gü­nü­nü in­kar edən kəs, şübhəsiz ki, doğru yoldan çox uzaq düş­müşdür.

İman gə­ti­rdikdən sonra təkrarən küfrə qayıdanlar, belə ki, iman edib sonra mürtəd olanlar, sonra yenə iman gə­ti­­rib, sonra mürtəd olanlar, sonra da küfrlərində israr edib və elə o halda ölənlərin Allah günahlarını bağış­lama­ya­caq və onları Uca Allaha aparan doğru yola yö­nəlməyə müvəffəq etməyəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! İmanı büruzə verib, küfrü gizlədən münafiqlərə müjdə ver ki, Qiyamət günü Allah yanında onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab var­dır.

Bu əzab, onların möminləri qoyub ka­fir­­ləri özlə­ri­nə köməkçi və himayədar tutduqlarına görədir. Həqiqətən onları özlərinə dost tutmaları çox təəcüblüdür. Onlar dünyada ucalmaq üçün kafirlərin yanında qüvvət və izzətmi axtarır­lar? Hal­buki qüvvət və izzət bütünlüklə Allaha məxsusdur.

Ey Möminlər! Qurani Kərimdə sizə na­zil et­miş­dir ki, əgər bir məclisdə əyləşdiyiniz zaman orada kiminsə Allahın ayələ­rini in­kar yaxud is­teh­za etdiyini eşitsəniz, Allahın ayələrini inkar yaxud istehza söhbətindən başqa bir söh­­bə­tə keçməyincə, sizə onlarla bir yerdə otur­mamaq və onları tərk etmək vacib edilmişdir. Allahın ayələrini in­kar yaxud istehza etdiklərini eşidib, sonra da onlarla oturmaqa davam etsəniz, Allahın əmrinə müxalif olmaqda siz də onların tayı olar­sı­nız. Çünki onlar küfür etməklə Allaha asi olduqları kimi, sizdə onlarla bir yerdə oturmaqla Allaha asi oldunuz. Şübhəsiz ki, Allah qiyamət günü özlərinin zahirən İslamda olduğunu göstərib, qəlblərində isə küfürü gizlədən mü­na­fiq­ləri Cə­hənnəm odunda kafirlərlə birgə cəm edəcəkdir.

Sizə xeyir və şərin toxunmasını gözləyən münafiqlər, Allah­dan sizə bir zəfər gəl­dik­də və ya siz qənimət əldə etdikdə, o qənimətdən əldə etmək üçün sizə: "Məgər biz sizinlə de­yil­dik­mi, sizin şahid olduğunuza bizdə şahid olmadıqmı?"– deyər, ka­fir­lə­r qalib gəldikdə isə onlara: "Məgər biz sizə yardım etmədikmi, si­zi mö­min­lər­dən qoruyub, qeydinizə qalmadıqmı?”– söy­lə­yər­lər. Allah Qi­ya­mət gü­­nü sizin hamınızın arasında hökm verə­cəkdir. Möminləri Cənnətə daxil etməklə mükafatlandıracaq, münafiqləri isə Cəhənnəmin ən aşağı təbəqəsinə giriftar etməklə cəzalandıracaqdır. Allah Qiyamət günü Öz lütfü ilə kafir­lərə mö­minlərin əleyhinə əsla bir dəlil verməyə­cək­, əksinə, möminlər imanlarına sadiq qalaraq şəriətə əməl etdikcə, Uca Allah gözəl aqibəti möminlər üçün edəcəkdir.

Həqiqətən, münafiqlər İslamda olduqlarını göstərib, qəlblərindəki küfrü gizlədərək Alla­hı aldatmağa çalışırlar. Hal­buki Allah onları aldadır. Çünki Allah onların küfrlərini bildiyi halda canlarını qorumuş və axirətdə onlar üçün şiddətli əzab hazırlamışdır. Onlar namaza durarkən, namaza nifrət edərək, tənbəl halda və namazı xalisla Allah üçün deyil, yalnız özlərini möminlərə göstərmək üçün qal­xarlar, möminləri gördükdə isə Allahı olduqca az yad edərlər.

Bu münafiqlər çaşqınlıq içərisində tə­rəddüd edirlər, onlar nə zahirdə və nə batində möminlərlə birgədirlər, nə də ki, kafirlərlə. Əksinə, zahirləri möminlərlə birgə olsada, qəlbləri isə kafirlərlə birgədir. Ey Peyğəmbər! Alla­hın az­dır­dığı kəs üçün zəlalətdən hidayətə heç bir yol tapa bilməzsən.

Ey Allaha iman gətirib Onun Rəsuluna tabe olan kimsələr! Möminləri qoyub kafirləri özünüzə yaxın dost tutmayın. Yoxsa siz bu əməlinizlə əzaba layiq olduğunuza dair, Allaha öz əleyhinizə açıq-aydın bir dəlil verməkmi istəyirsiniz?

Şübhəsiz ki, Allah, münafiqləri Qiyamət günü Cəhənnəmin ən alt təbəqəsində edəcəkdir. Sən on­lar üçün onları əzabdan qoruyan heç bir yardımçı tapa bilməzsən.

Münafiqlikdən tövbə edib Allaha qayıdanlar, qəlblərini islah edənlər, Allahın əhdindən ya­pı­şanlar və öz əməlini riyakarlıq etmədən yalnız Allah üçün edənlər is­tis­na­dır. Məhz bu sifətlərə sahib olan kisələr dünyada və axirətdə möminlərlə bərabərdirlər. Allah mö­minlərə böyük savab verə­cəkdir.

Əgər Allaha şükür edib Ona iman gə­­tir­sə­niz, Allahın sizə əzab versinə heç bir ehtiyacı yoxdur, O, yaxşılıq edəndir, rəhmlidir! Allah sizə yalnız günahlarınız üzündən əzab verər. Əgər əməlinizi düzəltsəniz, sizə bəxş etdiyi nemətlərinə şükür edib, Allaha aşkarda və gizlində iman etsəniz O, sizə heç vaxt əzab verməz. Allah, Onun nemətlərini etiraf edən kimsəyə çoxlu savab bəxş edər və ona şükrün əvəzini verər. Allah məxluqatın imanını bi­lən­dir və O, hər bir kəsə əməlinin əvəzini verəcəkdir

Allah pis sözün açıq de­yil­mə­sini sevməz. Əksinə buna qəzəblənər və onu deyən kimsəyə əzab verər. Lakin zülmə mə­­ruz qalmış kimsələrin, ona zülm edəndən şikayətini bildirməsi, ona bəd dua etməsi və ona deyilən pis sözün eyni ilə deyənə qaytarması kimi pis sözü açıq deməsi müstəsnadır. Amma məzlumun səbir etməsi pis söz deməsindən daha əfzəldir. Allah sizin dediyiniz sözləri eşidəndir, niyyətlərinizi bi­ləndir, elə isə pis söz söyləməkdən yaxud bu niyyətdə olmaqdan çəkinin.

Əgər söz və əməl ilə olan hər hansı bir xeyri aşkara çı­xar­sanız və ya onu giz­lində saxlasanız, ya­xud sizə qarşı edilən bir pisliyi bağış­la­sa­nız, bilin ki, Allah əfv edəndir, O, hər şeyə qa­dir­dir. Elə buna görə də insanları əfv etmək əxlaqınız olsun ki, bəlkə Allah, sizi əfv etsin.

Allaha və Onun elçilərinə küfr edənlər­, belə ki, Allaha iman edib, elçilərini yalançı sayaraq, Allahla elçilərini bir-birindən ayır­maq istəyib: "Biz o el­çi­lə­rin bəzisi­nə ina­nır, bəzilə­ri­nə isə inan­mırıq!"– de­yənlər və bunu, onları Allahın əzabından xilas edəcəyini güman edib, imanla küfr ara­sın­da bir yol tutmaq is­tə­yərlər.

Özlərinə bu yolu tutan kimsələr məhz onlar əsl kafirlərdir. Çünki kim elçiləri hamısını yaxud bəzisini inkar edərsə, artıq Allahı və Onun elçilərini inkar etmişdir. Biz kafirlərin Allaha və Onun elçilərinə inam etməkdən təkəbbürlük etdiklərinə görə, qiyamət günü onlar üçün zəlil edici bir əzab hazır­la­mışıq.

Allaha iman gətirib, yalnız Ona ibadət edənlər, Ona heç bir şeyi şərik qoşmayanlar, Onun elçilə­rinə iman gətirənlər və kafirlərin etdikləri kimi onlardan heç bi­rini digərindən ayırmayıb, əksinə, onların hamısına iman edən kimsələrə gəlincə, Allah onlara imanlarının və saleh əməllərinin əvəzi olaraq böyük müka­fat­ verə­cək­­dir. Allah qullarından Ona tövbə edən kimsələri ba­ğış­layandır, onlara rəhm edəndir.

Ey Peyğəmbər! Yəhudilər səndən, sənin sadiqliyinin əlaməti olaraq, Musaya nazil edildiyi kimi on­lara bir dəfədə göy­dən bir kitab endirmə­yini is­tə­yirlər. Sən buna təəccüb etmə, çünki onların ata-babaları Musadan, səndən istədiklərindən də daha böyüyü­nü tələb edərək, onlara Alla­hı açıq-aşkar gös­tərməsini istəmişdilər. Etdikləri günahın cəzası olaraq on­­­ları ildırım vur­muşdu. Sonra Allah onları diriltdi. Sonra da on­lara Allahın təkliyinə, rübubiyyətin və üluhiyyətin yalnız Allaha aid olduğuna dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra Allahı qoyub özlərinə bu­­zovu məbud qəbul etdilər. Biz onların bu ­günahını da əfv etdik və Musa­ya qövmünə qarşı açıq-aşkar dəlil verdik.

Biz onlardan aldığımız möh­kəm əh­də əməl etmələri üçün qorxsunlar deyə, dağı oların başı üzə­ri­nə qal­dır­dıq və qağı qaldırdıqdan sonra on­la­ra: "Beytülməqdis qapısın­dan başınızı əyilmiş halda səcdə edərək daxil olun!"– de­dik. Onlar isə oraya yanları üstə sü­rünə-sürünə daxil oldular. Biz on­lara: "Şənbə günü ov edərək sizə qo­yul­muş qadağanı poz­ma­yın!"– de­dik. Onlar isə buna məhəl qoymadan bu qadağanı pozub şənbə günü ov etdilər. Bizdə buna görə onlardan möh­kəm bir əhd a­dıq. Amma onlar isə yenə də bu əhdi pozdular.

Onlardan aldığımız möhkəm əhdi poz­duqları, Alla­hın ayələ­rinə küfr et­mələri, pey­­ğəm­bər­ləri haq­sız yerə öldürməyə cürət etmələri və Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm: "Qəlb­lə­ri­miz qa­pa­lı­dır, sənin dediyinə anlamırıq!"– demələ­ri səbəbindən onları rəhmərimizdən qovduq. Amma həqiqət heç də onların dediyi kimi deyildir, əksinə, Allah onların qəl­blərinə möhür vurmuş və o qəlblərə xeyir yetişməz. Elə buna görə də onların az bir qismi onlara fayda verməyəcək dərəcədə ol­duqca az inanırlar.

Onlar həm də küfr et­dik­lə­ri və Məryəmə - aleyhəssəlam - qarşı yalandan zina böh­tanı atdıqları səbəbindən onları rəhmərimizdən qovduq.

Biz bir də onların fəxr edərək yalandan: "Biz Alla­hın elçisi Məryəm oğlu İsa Mə­si­hi öldür­dük!"– dediklə­ri­nə görə lənə­tə düçar etdik. Halbuki onu, idda etdikləri kimi nə öl­dür­­dülər, nə də çarmı­xa çəkdi­lər. Lakin onlar, Allah İsanın - aleyhissəlam - oxşarlığını verdiyi bir kişini öldürüb, çarmıxa çəkdilər və beləliklə də öldürülənin İsa - aleyhissəlam - olduğunu zənn etdilər. İsanı öldürdüklərini iddia edən yəhudilərin və İsanı onlara təslim edən nəsranilərin hər ikisi də onun ölmü barə­sin­də çaşqınlıq və şəkk-şübhə için­də­dirlər. Bu haqda on­la­rın heç bir bilgisi yox­dur. Onlar yalnız zənnə qapanırlar. Zənn isə əsla həqiqət ola bilməz. Onlar əsla İsanı öl­dür­dürmədilər və onu asmadılar.

Əksinə, Allah İsanı onların hiyləsindən qorumuş və onu cismi və ruhu ilə Özü­nə tərəf qal­dırmışdır. Allah Öz mülkündə qüd­rət­lidir, heç kimsə Onu məğlub edə bilməz, Allah gördüyü işində, verdiyi hökmündə və şəri əhkamlarında hikmət sahibidir.

Kitab əhlindən elə kimsə yoxdur ki, öz ölümündən əvvəl dünyanın axırı İsanın - aleyhissəlam - səmadan yerə yendiyi vaxt ona iman gətirməsin. Qiya­mət günü isə İsa - aleyhissəlam - onların əməllərinin hansının şəriətə müvafiq, hansının da müxalif olduğuna şa­hidlik edəcəkdir.

Yəhudilərin etdikləri zül­m səbəbindən, özlərini və başqalarını Allahın yolundan döndərdiklərinə görə onlara daha öncə halal edilmiş bəzi pak təamları və dırnaqlı heyvanların hamısını haram etdik. İnək və qoyunun bellərindəki yağlar müstəsna olmaqla, onların piylərini də yəhudilərə haram buyurduq. Beləliklə də insanları xeyirdən döndərmək onların təbiətinə çevdildi.

Allah onlara sələmi qadağan etdikdən sonra yenə də sələm aldıqlarına və şəri haqqı olmadan in­sanların mal­la­rını mənimsədiklərinə görə belə et­dik. Biz on­­lardan olan kafirlər üçün ağrılı-acılı bir əzab hazır­lamışıq.

Ey Peyğəmbər! Lakin yəhudilərdən elmdə sabit və qüv­vətli olanlar və möminlər Allahın Qurandan sənə na­zil etdiyinə və səndən öncə olan elçilərə, Tövrat və İncil kimi nazil edilən kitablara iman gətirir, na­maz qılır, mallarının zə­kat verir, Allahın tək İlah olduğunu, Onun heç bir şəriki olmadığını və Axi­rət günü­nə inanırlar. Biz, bu sifətlərə sahib olan kimsələrə bö­yük savab ve­rəcəyik.

ُEy Peyğəmbər! Səndən əvvəlki peyğəmbərlərə vəhy etdiyimiz kimi sənə də vəhy etdik. Sən peyğəmbərlərin birincisi deyilsən. Biz Nuha və ondan son­ra­ gələn peyğəmbərlərə, İb­rahimə, onun iki oğlu: İsmailə və İs­ha­qa, İshaqın oğlu Yəquba və əsbata (yəni Yəqubun - aleyhissəlam - nəslindən gələn, on iki bənu-İsrail qəbilələrindən olan peyğəmbərlərə) da vəhy etdik. Biz İsaya, Əyyuba, Yunusa, Haruna və Süleymana da vəhy etdik. Da­vuda da Kitabı - Zəbu­ru ver­dik.

Biz elçilər göndərdik onların bir qisimi ba­rə­sində Quranda sənə xəbər verdik, göndərdiyimiz elə elçilər də var ki, Biz Quranda onlar barə­sin­də isə sənə heç nə söyləmədik. Biz onların zikrini hikmət üçün tərk etdik. Allah Musaya hörmət əlaməti olaraq, onunla peyğəmbərlik haqqında həqiqi söz­lə, vasitəsiz, pak və uca olan Allaha layiq şəkildə da­nışdı.

Biz onları Allaha iman gətirənlərə böyük savabla müjdə verən və Allahı inkar edənləri isə ağrıdıcı əzabla qor­xu­dan el­çilər göndərdik ki, in­san­la­rın elçilər göndərildikdən sonra üzür gətirmək üçün Alla­ha qarşı bir bəhanəsi olma­sın. Allah mülkündə qüd­­rətlidir, hökmündə isə hikmət sahibidir.

Ey Peyğəmbər! Əgər yəhudilər səni inkar edirlərsə, amma Allah, Qurandan sənə nazil et­dilənin doğru olduğunu təsdiqləyir. Allah Qura­nı, Onun sevib razı qaldığı və sevməyib xoşlamadığı əməlləri qullarına bildirmək üçün Öz elmi ilə nazil etdi. Mələklər də Allahın şahidliyi ilə birgə sənin gətirdiyin Quranın doğruluğuna şahidlik edərlər. Şahid ola­raq Allah yetər. Onun şahid olması, başqasının şahid olmasından kifayətdir.

Sənin peyğəmbərliyini inkar edən və insanları İslamdan sapdı­ran kim­sələr haqq yoldan olduqca uzaq düş­müşlər.

Allaha və Onun rəsullarına küfr edən və küfrdə qalaraq öz nəfislərinə zülm edənlərı, küfrdə israr etdikləri müddətcə Allah onları əsla ba­ğışlamaz və onları Allahın əzabından xilas edən doğ­ru yola yönəlt­mə­z.

İçərisində əbədi qala­ca­q­ları Cə­hən­nəmə daxil olmağa aparan yoldan baş­qa. Bu isə Allah üçün çox asandır. Onu heç bir şey aciz edə bilməz.

Ey insanlar! Artıq Muhəmməd peyğəmbər - sallallahu aleyhi və səlləm - sizə Uca Allahdan doğru yol və haq­q din gətirdi. Elə isə ona gətirdiyinə iman edin, əgər belə etsəniz bu sizin üçün dünya və axirətdə daha xeyirli olar! Əgər Allaha küfr et­sə­niz, bilin ki, Allahın sizin iman etmənizə ehtiyacı yoxdur və küfür etməniz Allaha heç bir zərərdə verməz. Göylər­də, yerdə və onların arasında nə mülk varsa, hamısı Allaha məxsus­dur. Allah kimin hidayətə layiq olduğunu bilib, onu hidayət yoluna müyəssər edər, hidayətə layiq olmayan kimsəni isə o yoldan uzaqlaşdırar. Allah, sözlərində, fellərində, şəri hökmlərində də və insanlar üçün təyin etdiyi qədərin də hikmət sahibidir.

Ey Peyğəmbər! İncil əhli nəsranilərə de: "Dini­niz­də ifrata varmayın və İsaya - aleyhissəlam - görə Allah ba­­rə­sin­də hə­qi­qətdən başqa bir şey söyləməyin. Məryəm oğ­lu İsa Məsih an­caq Allahın haqqla göndərdiyi el­çisidir. Allah onu, Cəbrailin - aleyhissəlam - Məryəmə gön­dər­diyi kəlməsindən xəlq etdi, bu Allahın "Ol!" kəlməsi idi, oda oldu. Bu kəlmə, Allahın əmri ilə Cəbrailin Allah tərəfindən üfürdüyü bir ruh­dur. Allaha və Onun bütün el­çilə­rinə və onlar arasında heç bir fərq qoymadan iman gətirin və: "İlahlar üç­dür!" de­məyin. Bu yalan və batil sözünüzə son qo­yun! Bu sözə son qoymanız, dünyada və axirətdə sizin üçün daha xe­yir­lidir. Həqi­qə­tən, Allah Tək İlahdır, O, şəriki və övladı olmaqdan uzaqdır, O, zəngindir! Göy­lərin, yerin və onların arasında olan mülk yalnız Ona məx­susdur. Onlara göylərin və yerin idarə edəni Allah olması, qoruyan olaraq yetər.

Nə Məryəm oğ­lu İsa Allaha qu­lu ol­ma­qdan imtina edə bilər, nə də Alla­hın Özünə yaxınlaşdırdığı və Allaha saleh qullar olmaq üçün dərəcələrini yüksəltdiyi mələklər. Axı belə olduğu bir halda, siz, İsanı necə İlah edə bilərsiz və müşriklər, mələkləri necə İlah edə bilərlər?! Allaha Ona ibadət etməkdən imtina edənlərin və təkəbbürlük göstərənlərin hamısını qiyamət günü Öz hüzuruna top­laya­caqdır və hər kəsə layiq olduğunu verəcəkdir.

Allaha iman gətirib, rəsullarını təsdiqləyın, Allahın şəriə müvafiq, yalnız Allah üçün xeyirxah iş­lər gö­rənlərə gəlincə, Allah on­ların etdikləri əməllərin mü­ka­fatlarını heç bir naqislik edilmədən tam olaraq ve­rə­cək və Öz lütfündən və ehsanından on­lar üçün bunun üzərinə bir qədər də artıracaq­dır. Amma Alla­ha iba­dət və itaət etməyi özlərinə sığışdırmayıb və təkəbbürlük gös­tə­rənlərə gə­lin­cə, Allah on­ları ağ­rılı-acılı bir əzaba düçar edə­cək­dir. Onlar özlərinə Allahdan başqa onlara fayda verən nə bir dost, nə də onları zərərdən qoruyan bir yar­dımçı tapa­ bilərlər.

Ey insanlar! Rəb­bi­niz­dən sizə, şək-şübhəni aparan və üzürü aradan qaldıran açıq-aydın bir dəlil - Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - gəldi. Biz sizə aydın bir nur na­zil etdik. Bu, Qurani Kərimdir.

Allaha iman gətirən və peyğəmbərlərinə nazil edilən Qurandan yapışan şəxslərə gəlincə, Allah onları cənnətə daxil etməklə mərhəmət edəcək, onların savab və dərəcələrini qaldıracaq və on­ları heç bir əyrilik olmayan doğru yola yönəlməyə müvəffəq edəcəkdir. Bu yol, ədn cənnətlərinə aparan yoldur.

Ey Peyğəmbər! Səndən atası və övladı ol­ma­yıb vəfat etmiş kimsənin mirası ba­­rəsində soruşurlar. De: "Allah bunun hökmünü sizə bəyan edəcəkdir. Atası və öv­ladı ol­ma­yan şəxs öldükdə onun doğma yaxud atabir bacısı varsa, qoyub get­diyi malın ya­rı­sı fərz olaraq ba­cı­ya ça­tır. Əgər onunla birgə mirasdan, Allahın fərz etdiyi müəyyən miras payı alan adam yoxdursa, doğma yaxud atabir qardaşı tasiblə (yəni: mirasdan müəyyən payları olmayıb, mirasdan təqdirsiz mala) varis olurlar. Əgər onunla birgə Allahın fərz etdiyi müəyyən miras payı alan adam varsa, o, mirasdan payını aldıqdan sonra, yerdə qalan mal ona çatır. Əgər doğma yaxud atabir bacıların sayı iki və ya ikidən çox olarsa, iki bacı yaxud ikidən çox olan bacıların hamısına, qo­­yub getdiyi­ malın fərz olaraq üçdə iki his­səsi on­­lara çatır. Əgər varislər kişi və qadın olmaqla, doğma yaxud atabir qardaş və bacılar­dır­sa, "Ki­şiyə iki qadı­nın pa­yı qədər pay dü­­şür" qaydasına əsasən onların hamısı mala tasiblə, belə ki, kişinin payı, qadının payından bir dəfə çox olmaqla varis olurlar. Allah, atası və övladı ol­ma­yıb vəfat etmiş kimsənin miras hökmünü və bunda başqa miras ba­­rəsində olan hökmləri sizə bəyan edir ki, haqq yoldan sapmayası­nız. Allah hər şeyi bi­lir və Ona heç bir şey gizlin qalmaz.