Azeri Mokhtasar — Maide 5:1 – Tevbe 9:129

Ey iman gətirənlər! Xaliqinizlə öz aranızda və bir-birinizlə bağladığınız bütün əhd­ləri­nizi ye­rinə yetirin. Sizə həcc yaxud ömrə ih­ram­ında ikən çöl ovu ovlamaq haram edilməklə yanaşı, haram olması sizə bildiriləcək hey­vanlar da istisna olmaqla, Allah sizə rəhmət olaraq: dəvə, inək və qoyunu si­zə halal etdi. Həqi­qətən, Allah hikmətinə müvafiq is­tədiyi halal və ya haram hök­münü verir, bu işdə Onu məcbur və hökmünə etiraz edən bir kimsə yoxdur.

Ey iman gətirənlər! Alla­hın etina ilə yanamanızı əmr etdiyi haramları özünüzə halallaşdırmayın. Tikişli paltar geyinmək kimi, həmçinin ov etmək kimi haram hüdudları daxilində edilməsi haram edilən əməllərdən əl çəkin. Haram aylarda: zülqədə, zülhiccə, məhərrəm və rəcəb aylarında döyüşməyi, Allah üçün orada kəsmək məqsədi ilə göndərilən qurban­lıq heyvana qəsb etməyi, yaxud ora çatmasına mane olmağı, boynuna yundan və s. şeylərdən nişan ta­xılmış qurbanlıq hey­van­larını, ticarətin qazancını və Rəbbi­nin razı­lı­ğını di­lə­yə­rək Allahın toxunulmaz evinə gələnlərə qarşı hörmətsizlik etməyi özünüzə halal saymayın. Həcc və ümrə ih­ramından, yaxud haram hüdudlarından çıxdığınız za­man, istəsəniz ov edə bilərsiniz. Sizi Məs­ci­dul­ha­rama da­xil ol­­mağa qoy­ma­yan bir qövümə qarşı olan kin-küdu­rət sizi onlara qarşı zülm və haqsızlıq etməyə sövq et­mə­sin. Ey Möminlər! Sizə əmr edilən yaxşı işləri edib, pis əməllərdən çəkinməkdə bir-birinizə yar­­­dım edin. Günah və asi işlərdə və həmçinin insanların canlarına, mallarına və namuslarına qarşı olan düşmənçilik işlərdə bir-birinizə yar­­­dım etməyin. Allahın itaətinə mültəzim olub, günahlardan çəkinərək Allahdan qorxun. Həqiqətən, Allahın Ona asi olan qullarına əzabı şiddətlidir, elə isə Onun əzabından çəkinin!

Allah sizə kəsilmədən ölmüş heyvanı, axar qanı, donuz ətini, kəsildikdə Allah­dan baş­qa­sının adı ilə kəsil­miş, boğularaq ölmüş, vurulub öldürül­müş, hün­dür bir yerdən yı­xı­lıb gə­bər­­miş, başqa bir heyvanın buynuzu ilə vurulub öl­­müş, aslan, pələnğ və canavar kimi yır­tıcı hey­van tərəfin­dən parçala­nıb ye­yil­miş – qeyd edilən heyvanlardan canı çıxmamış kəsdiyiniz heyvanlar isə sizə halaldır – bütlər üçün kəsilmiş hey­van­lar və üzərində (et) və ya (etmə) sözləri yazılmış daş, yaxud fal ox­ları ilə qeybdən qismət ax­tar­ıb, bu fal oxlarından bəxtinizə çıxana əməl etmənizi haram etdi. Sadalanan bu haramları etmək, Allahın taətindən çıxmaq deməkdir. Bu gün kafir­lər dininizin gücünü gördükdən sonra, sizin İslamdan geri dönmənizdən ümidlərini kəsdi­lər. Elə isə siz on­lar­dan qorx­ma­yın, yalnız Mən­dən qorxun. Bu gün dininiz İslamı sizin üçün ka­mil et­dim, sizə olan aşkar və gizli nemətimi ta­mam­ladım və sizin üçün din olaraq İslamı seçdim. Mən ondan başqa heç bir din qəbul etmirəm. Kim aclıq səbəbindən çarəsiz qa­lar­sa, gü­naha meyl et­mə­yə­rək, ölmüş heyvandan yeməsində ona günah yazılmaz. Çün­ki Allah ba­ğışla­yandır, rəhmlidir.

Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən Allahın onlara nəyin yeyilməsinin ha­lal etdiyini soruşurlar. Ey Peyğəmbər! De: "Allah sizə tə­miz yeməkləri və Allahın si­zə nemət bəxş edərək öyrət­di­yi elmdən, ov etməyi öyrədib, əh­li­ləş­dir­di­­yiniz, ovçu, ov heyvanını ovun arxasınca göndərdikdə sıçrayıb gedən və onu ovdan uzaqlaşdirdıqda uzaqlaşan yır­tıcı dişi olan ov itləri, bəbirlər və caynağı olan şahin quşları kimi heyvan­la­rın ovla­dıq­larından yemək sizə halal edildi. On­­ların tutub gətirdikləri ovdan, hətta ovu öldürsələr belə, yeyin və onları ova gön­dərərkən Alla­hın adını çəkin. Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməklə Allahdan qor­­xun! Şüb­həsiz ki, Allah əməlləri tez haqq-hesab çəkən­dir".

Bu gün Allah sizə ləzzətli yeməkləri və həmçinin yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab əhlinin kəsdiklərindən yeməyi və sizin də kəsdiklərinizdən onların yeməsini halal etdi. Mö­min qadınlardan ismətli (özlərini zinadan və nəfslərini haram şeylərdən qoruyan), azad olanlar və sizdən öncə yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab verilənlər­dən is­mətli qa­dın­la­r, mehr­­ləri­ni verdiyiniz təq­dir­də, fahişəlik etmədən namuslu olub, onlarla zina­karlıq et­mə­mək və aş­na saxlamamaq şər­ti ilə sizə ha­lal­dır. Kim Allahın qulları üçün qanun etdiyi şəri əhkamları inkar edərsə, iman şərti datil olduğuna görə əməli boşa çıxar və o, Qiyamət günü əbədi qalacağı cəhənnəmə daxil olduğu üçün ziyana uğrayan­lar­dan olar.

Ey iman gətirənlər! Na­ma­z qılmaq üçün ayağa qalxmaq istədikdə, dəstəmazsız olsanız, üzünüzü və dir­­sək­lərlə birgə əl­lə­rinizi yu­yun, ba­şı­nıza məsh çəkin və baldır sümükləri ilə pəncə sümüklərinin birləşdiyi yerdə yanlara çıxan iki oynaqla birgə ayaqlarınızı yuyun. Əgər cunub olmusunuzsa, qüsl edin. Əgər xəstə olsanız, qüsl etmə səbəbindən xəstəliyin artmasından və ya şəfanın gecikməsindən qorxsanız yaxud sağlam ikən səfərdə ol­­sanız, ya­xud siz­lər­dən biri ayaq­yolun­dan gəldiyi üçün dəstəmazı və ya qadın­la­rla yaxınlıq etdiyinə görə qüslu olmazsa, təmizlənmək üçün su axtardıqdan sonra tapmasanız, tə­miz torpaqla təyəmmüm edin və əllərinizi yerə vurun ondan üzünüzə və əl­lə­ri­ni­zə sür­tün. Allah, sizin sudan istifadə edib səhhətinizə zərər yerirərək sizə şəri hökmlərində çə­tinliyə sal­maq is­təməz. Xəstəlik üzündən və ya su tapılmadığından sizə suyu əvəz edən torpaqla təyəmmüm etmənizə icazə verməsi, Allahın sizə olan ne­mətinin ta­mam­lıqındandır ki, bəlkə Allahın sizə olan nemətinə şü­kür edib, inkar etməyəsiniz.

Allahın sizə olan hidayət və İslam nemətini və Peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm - xoş gündə və sıxıntı anlarında əmirləri dinləyib itaət edəcəyinizə dair beyət etdikdə: "Sözünü eşitdik və əmrinə ita­ət etdik!"– de­diyiniz za­man si­zdən aldığımız əhdi xa­tırlayın. Allah­­dan Onun əmrlərini yerinə yetirməklə -həmçinin əhdlərinidə- və qadağalarından çəkinməklə qor­xun! Şüb­hə­siz ki, Allah, qəlblərdə olan­ları bilir və Ona heç bir şey gizli qalmaz.

Ey Allaha və Onun peyğəmbərinə iman gətirənlər kimsələr! Allahın rizasını qazanmaq üçün, Allahın sizin üzərinizdə olan haqqlarını qoru­yan, zülümlə deyil, ədalətlə şa­hid­lik edən kimsələr olun. Bir qövmə qarşı olan qəzəb sizi əda­lət­siz­li­yə sövq etmə­sin. Dost ilə də, düşmənlə də əda­lətlə rəftar edin. Onların hər ikisi ilədə ədalətli olun. Ədalətli olmaq, Allahdan qorxmaqa, zalım olmaq isə xüsrana uğramağa daha yaxındır. Allah­­ın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməklə Ondan qor­xun! Şüb­həsiz ki, Allah nə etdik­ləriniz­dən xəbərdar­dır. Əməllərinizdən heç bir şey Ondan gizli qalmaz və O, əməllərinizin əvəzini verəcəkdir.

Allah, Allaha və rəsullarına iman gətirib saleh əməllər edənlərə onlara günahlarının bağışlanmasını və böyük mükafat gözlədiyini vəd -Allah vədinə xilaf çıxmaz- vermişdir, bu mükafat, cənnətə daxil olmaqdır.

Allahı inkar edib, ayələrini ya­lan sa­yanlara gəlincə, məhz onlar küfür etdiklərinə və yalan saydıqlarına görə cəza olaraq daxil olacaqları Cəhənnəm sa­kin­­­ləridirlər. Yoldaş yoldaşından ayrılmadığı kimi onlardan Cəhənnəmdən ayrılmayacaqlıar.

Ey iman gətirənlər! Alla­­hın sizə bəxş etdiyi əmin-amanlıq və düşmənlərinizin (Məkkə müşriklərini və ya Bəni Sələb qəbiləsi) sizi məhv etmək üçün əllərini sizə uzatdıqları zaman onların qəlblərinə qorxu salıb, onların hiyləsini sizdən uzaqlaşdırıb və sizi onların şərindən qoruduğumuz nemətini qəlbləriniz və dillərinizlə xatırla­yın. Allah­­ın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməklə Ondan qor­xun! Qoy mö­min­lər dini və dünyavi mənfəətlərini əldə etmə üçün tək Allaha etimad etsinlər!

Allah İsrail oğullarındanş qabaqda bu haqda daha ətraflı danışılacaq möhkəm əhd a­la­mışdı. Biz onlara on iki başçı təyin etdik. Bu başçıların hər biri, öz öhdəliyində olanlardan cavabdeh idi. Allah İsrail oğullarına demişdi: "Mən Öz köməyim və yardımımla sizinləyəm. Əgər namazı kamil şəkildə qılsa­nız, mallarınızın zəkatın versə­niz, bütün peyğəmbərlərimə onlar arasında heç bir fərq qoymadan iman gətirib on­la­ra ehtiram edib, dəstəklə­sə­niz və mallarınızı xeyirli işlərdə sərf etsəniz, əgər siz bütün bunları etsəniz, etdiyiniz günahları bağışlayar və qiyamət günü sizi qəsirləri al­tından çay­lar axan cən­nətlərə daxil edərəm. Bu möhkəm əhdi aldıqdan sonra kim küfr edərsə, artıq doğru yoldan bilərəkdən və qəsdən üz çevirmiş olar".

İsrail oğullarından aldığımız əh­di poz­duqları səbəbindən, Biz on­­ları Öz rəhmətimizdən qovduq və qəlblərini ora heç bir xeyirin və öyüd-nəsihətin fayda verməyəcəyi dərəcədə sərt­ləş­dir­dik. Onlar sözlərin yerlərini dəyişməklə və ayələrin mənalarını öz havalarına uyğun yozaraqla kəlmə­lə­ri təhrif edirlər və özlərinə öyrə­dilmiş şeylərin bəzilərinə əməl etmədilər. Ey Peyğəmbər! Onlardan aldığımız əhdə sadiq olan az bir qismi istisna olmaqla, sən onlardan daim Allaha və Allahın mömin qullarına xəyanət görəcəksən. On­ları əfv et, onlara əzab vermə və təqsirlərin­dən keç. Çünki bu özüdə bir yaxşılıqdır, şübhəsiz ki, Allah yax­şılıq edənləri sevir!

Biz yəhudilərdən möhkəm bir əhd aldığımız kimi, özlərinin İsanın - aleyhissəlam - davamçıları olduqlarını idda edərək təmizə çıxaranlardan da əhd a­ldıq. Onlar əcdadları yəhudilərin etdiyi kimi, özlərinə öyrə­dilmiş şeylərin bəzilərinə əməl etmədilər. Buna görə də onların arasına Qiya­mət günü­nə qə­dər ədavət və nifrət saldıq və elə bu səbəbdən də bir-birilərini kafir hesab edir və bir-birilərini öldürürlər. Allah qiyamət günü on­lara nə et­dik­ləri barədə xəbər verəcək­dir və onlara etdikləri əməllərin əvəzini də verəcəkdir.

Ey yəhudilərdən Tövrata, nəsranilərdən isə İncilə inanan Kitab əhli! Sizə nazil edilmiş ki­tab­dan gizlətdiyiniz şeylərin bir çoxu­nu bə­yan edən və sizi rüsvay etməkdən başqa heç bir mənfəət olmayan bir ço­xu­nun da üstün­dən keçən rəsulumuz Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - gəl­di. Artıq sizə Allah­dan bir Kitab - Quran gəl­di. Bu, işıq saçan, bir nur və insanların dünya və axirət işlərində ehtiyacları olduğu şeyləri bəyan edən açıq-aydın bir ki­tabdır.

Allah bu kitaba iman gətirib və saleh əməl edərək, Onun rizasını ara­­yan kəs­ləri, Allahın əzabından salamat edən yol­larına yönəldər. Bu yollar Cənnətə aparan yollardır. On­­ları Öz izni ilə küfür və asilik zülmət­lər­dən iman və itaət nuruna çıxarar və doğru, düzgün yola, İslam yoluna müvəffəq edər.

Nəsranilərdən: "Allah Mər­yəm oğlu İsa Məsihdir!"– deyən­lər ar­tıq kafir oldu­lar. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Məgər Allah Mər­yəm oğlu İsa Məsihi, onun ana­sı­nı və bütün yer üzün­də olanların hamı­sı­nı məhv et­mək istəsə, kim Ona mane olmağa qadirdir?!" Əgər heç kimsə Ona bu işdə mane ola bilməzsə, bu, Allahdan başqa heç bir ilahın olmadığına, Məryəm oğlu İsanın, onun anasının və bütün bəşəriyyətin Allahın məxluqatı olduğuna dəlalət edir. Göy­lə­rin, ye­rin və onların ara­sın­da olan­­la­rın mülkü Allaha məx­sus­dur. Allah istədiyini yaradır. Onun yaratmaq istədiyi məxluqundan biri də: İsadır - aleyhissəlam, o, Allahın qulu və rəsuludur. Allah hər şeyə qadirdir.

Yəhudi və nəsranilərin hər biri özlərinin Allahın oğulları və se­vimliləri olduqlarını idda etdilər. Ey Peyğəmbər! Onlara cavab olaraq de: "Elə isə Allah nə üçün sizə etdiyiniz günah­la­ra görə əzab verir?! Əgər siz iddia etdiyiniz kimi Allahın sevimliləri olsaydınız, o zaman Allah sizi dünyada meymuna və donuza döndərməklə və ölümlə sizə əzab verməzdi. Çünki Allah sevdiyinə əzab verməz. Əksinə, siz Onun yaratdığı adi insanlar kimi bir bəşər­si­niz. İnsanlardan kim yaxşılıq edərsə, Allah onu Cənnətlə mükafatlandırar, kim də pislik edərsə onu cəhənnəmlə cəzalandırar". Allah istədiyi­ni lütfü ilə ba­ğışlar, istədiyinə də ədaləti ilə əzab verər. Göylərin, yerin mülkü və on­la­rın ara­sında olanların mülkü tək Allaha məxsusdur. Dönüş yalnız tək Ona­dır.

Ey yəhudi və nəsranilərdən olan Kitab əhli! Peyğəmbərlərin ardı-arası kəsildiyi və peyğəmbərlərin gəlişinə böyük ehtiyac olduğu bir vaxt­da üzür gətirərək: "Bizə Allahın savabı ilə müjdələyən və Onun əzabı ilə qor­­xudan kimsə gəlmədi"– de­mə­yə­si­niz deyə, sizə Rəsulumuz Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - gəldi. Artıq sizi Allahın savabı ilə müjdələyən və Onun əzabı ilə qor­­xudan Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - gəldi. Allah hər şeyə qadirdir. Onu heç bir şey aciz edə bilməz. Bəşəriyyətə rəsulları göndərmək də Allahın qüdrətinin bir göstəricisidir. Allah bu rəsulları Muhəmmədi - sallallahu aleyhi və səlləm - göndərməklə tamamladı.

Ey Peyğəmbər! Musanın bir zaman qövmü İsrail oğullarına: "Ey qövmüm! Alla­hın sizə bəxt etdiyi nemətini qəlbləriniz və dillərinizlə xa­tırlayın. Allah, öz aranızdan sizi doğru yola dəvət edən pey­ğəmbərlər göndərdiyi, siz qul olduqdan sonra sizi özünüzə sahib edən hökm­dar­lar təyin etdiyi və zamanınızda aləm­lər­dən heç bir kəsə vermədi­yi­ nemətləri sizə verdiyi nemətlərini xa­tırlayın"- dediyini yadına sal.

Musa dedi: "Ey qövmüm! Allahın si­zə ora daxil olmağı və orada olan kafirlərlə döyüşməyi vəd etdiyi pak torpağa (Beytülmüqəddəsə və onun ərtafında olan yerlərə) da­xil olun və oradakı nəhəng adamlara məğlub olmayın, yoxsa dünyada və axirətdə ziyana uğ­ra­yarsınız".

Qövmü ona dedi: "Ey Mu­sa! Müqəddəs torpaqda çox qüvvətli və qüdrətli adam­lar var­dır və bu, bizim ora daxil olmağımıza mane olur. Onlar orada olduğu müddətcə biz əsla oraya­ da­xil ol­ma­yaca­ğıq. Çünki bizim onlarla döyüşməyə gücümüz və taqətimiz yoxdur. Əgər onlar ora­dan çıx­salar, biz oraya daxil olarıq".

Allahdan və Onun əzabından qorxanlar arasından Alla­hın onları itaətinə müvəffəq etməklə nemət bəxş etdiyi Musanın əshabından iki kişi, qövmünü Musanın - aleyhissəlam - əmrinə tabeçilik göstərməyə həvəsləndirərək de­di: "Qüvvətli adamların üzərinə şəhərin qa­pı­sın­dan daxil olun. Əgər siz qapıdan keçib ora da­xil ol­sanız, Allahın izni ilə və Allah qələbəni Allaha imana və maddi vasitələrdən istifadə edərək səbəblərə bağladığı sünnəsinə inanaraq onlara mütləq qalib gələr­si­niz. Əgər siz həqiqi mömin­siniz­sə, tək Allaha etimad və tə­vək­kül edin!".

İsrail oğullarından olan Musanın qövmü öz peyğəmbərləri Musanın - aleyissəlam - əmrinə müxalif olaraq israrla dedilər: "Qüvvətli adamlar orada olduqları müddətcə biz əsla o şəhərə girməyəcəyik. Ey Musa! Elə isə sən get Rəbbinlə birlikdə o qüvvətli adamlara qarşı vuruş. Amma biz isə sizinlə birgə vuruşmaqdan geridə qalıb burada öz yerimizdə oturacağıq".

Musa Rəbbinə dedi: "Ey Rəbbim! Mənim özüm və qarda­şım Harundan başqa heç bir kimsə üzərində hökmüm yoxdur. Odur ki, Sən bizimlə Sənin və Sənin rəsulunun itaətindən çıxmış tay­fa­nın arasını ayır!"

Allah, peyğəmbəri Musaya - aleyhissəlam - dedi: "Allah onlara müqəddəs torpaqa daxil olmağı qırx il müd­dətinə ha­ram edildi. Onlar bu müddət ərzində səhrada heyrət içərisində azmış halda gəzib dolaşacaqlar. Ey Musa! Sən Allahın itaətindən çıxmış tayfa­ üçün heyifsilənmə, çünki onların başına gələn müsibət öz əlləri ilə etdikləri asiliklərin və günahların səbəbindəndir".

Ey Peyğəmbər! Yəhudilərdən olan həsəd aparan zalim kəslərə Adəmin iki oğ­lu­­: Qabil və Habilin əhvalatını, bu barədə heç bir şübhə olmadan gerçək olaraq danış. O za­man hər ikisi pak olan Allaha yaxınlaşmaq məqsədi ilə qurban vermiş, Allah Habilin gətirdiyi qurbanı, o, təqva əhlindən olduğu üçün qəbul etmiş, Qabil təqva əhlindən olmadığı üçün isə onun qurbanı qəbul edilmə­miş­di. Qabil, Habilin qurbanı qəbul olunduğu üçün ona həsəd edib və demişdir: "Ey Habil, Səni hökmən öldü­rəcə­­yəm!". Habil də ona belə demişdir: "Həqiqətən Allah, Onun əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxan kimsənin qurbanını qə­bul edər.

Sən məni öldürmək üçün mənə əl uzatsanda, mən sə­nin etdiyin kimi etməyəcəyəm. Bu heç də mənim səndən qorxduğuma görə deyil, lakin mən məxluqatın Rəbbi olan Allahdan qor­xu­ram.

Habil Qabili qorxudaraq demişdir: "Mən istəyirəm ki, sən, həm mə­nim zülm və düşmənçilik edərək öldürmək günahımı, həm də əvvəlki gü­nahını öz üzə­rinə götürəsən və qiyamət günü cəhənnəmə daxil olan, cəhənnəm əhlindən ola­san. Bu, həddi aşanların cəzasıdır. Mən isə səni öldürməklə günahı öz üzərimə götürüb, cəhənnəm əhlindən olmaq istəmirəm".

Nəhayət, Qabilin pis işlər görməyi əmr edən nəfsi, ona, qardaşı Habili zülm edərək qət­lə ye­tirmə­yi gözəl­ göstərdi və Qabil, Habili öl­dürdü, elə bu səbəbdən də Qabil, dünya və axirətdə öz paylarını qanis edənlərdən oldu.

Allah qarğa göndərir ki, onun (Adəmin oğlu Qabilin) önündə torpağı qazıb ölmüş qarğanı orada basdırsın və beləliklə də, ona öz qardaşının cəsədini necə dəfn edəcəyini göstərsin. Qardaş qatili olan bu adam (Qabil) bunu gördükdə belə demişdir: "Vay halıma! Yəni mən qardaşımın cəsədini basdırmaqda, ölmüş o qarğanı basdıran bu qarğa qədər olmaqdan da acizəmmi?!” Beləliklə o, qardaşının cəsədini basdırdı və peşmançılıq çəkənlərdən oldu.

Qabil qardaşını öldürdüyün görə də İsrail oğul­la­rı­na bildirdik ki, kim bir cana qisas səbəbi ilə qəsd etməyən və ya yer üzün­də küfür, quldurluq edərək fəsad tö­rət­məyən bir şəxsi öl­dürərsə, sanki bü­tün insanları öl­dürmüş kimi olar. Çünki onun üçün cinayətkarla günahsız insan arasında fərq yoxdur. Kim də uca Allahın öldürməyi haram etdiyi bir nəfsi haram olduğunu etiqad edərək öldürməkdən əl çəkib, qətlə yetirməzsə, sanki bütün in­sanları diriltmiş kimi olar. Çünki onun bu əməli bütün insanların salamat qalmasıdır. Artıq pey­ğəmbərlərimiz İsrail oğul­la­rı­na açıq-aydın dəlillər və sübutlar gətirmişdilər. Amma buna baxmayaraq onla­rın çoxu yenə də günahlar etməklə və onlara göndərilən elçilərə müxalif olmaqla Allahın qoyduğu hüdudları aşırlar.

Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - qar­şı savaşanların və yer üzündə qətlə yetirmək, insanların mallarını əllərindən almaq və quldurluq etməklə fit­nə-fəsad törət­mə­yə və ədavət salmağa səy göstərənlərin əzabı an­caq ya çarmıxa çəkilmədən və ya taxta və s. bu kimi şeylər üzərində çarmı­xa çə­kilərək öldü­rülmək, yaxud sag əllərinin və sol ayaq­larının çar­paz­vari kəsilməsi, əgər bundan sonra yenə də bu işə qayıdarsa sol əli və sağ ayağı çar­paz­vari kəsilməsi ya­xud da yaşa­dıq­­ları yer­dən sürgün edilib, heç bir dövlətdə sakin olmağa izin verilməməkdir. Bu əzab, on­lar üçün dün­yada bir rüsvayçılıqdır. Axi­­rət­də isə on­la­rı bö­yük bir əzab gözlə­yir.

Ey əmr sahibləri! Quldurluq edən kimsələrdən əlinizə keçməzdən öncə tövbə edənlər müstəsna­dır. Bilin ki, onlar tövbə etdikdən sonra Allah onları bağışla­yan­dır. Onlara əzab verməməsi də Allahın onlara olan bir rəhmətidir.

Ey iman gətirənlər! Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağan etdiklərindən çəkinməklə Allahdan qorxun. Sizə əmr etdiklərini əda edib, çəkindirdiklərindən uzaq durmaqla, Ona yaxınlaş­maq üçün yol axta­rın. Onun razılığını qazanmaq üçün kafirlərlə cihad edin ki, əgər belə etsəniz, bəl­kə istədiyinizə nail olub, qorxduqunuzdan nicat ta­pa­sı­nız.

Şübhəsiz ki, Allahı və Onun peyğəmbərlərini inkar edənlərin hər birinin mülkü, yer üzündə olanların hamısı, üstəlik, bir o qədər də özlərinin olsa və on­lar bu­nu Qiyamət gü­nü­ Allahın əza­bından canlarını qur­tarmaq üçün versələr, bu fidyə əsla onlardan qəbul edilməz. Onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab vardır.

Kafirlər cəhənnəmə daxil olduqda oradan çıxmaq is­tərlər, onlar buna necə nail ola bilərlər?! Onlar oradan heç vaxt çıxan bilməyəcəklər. Onlar üçün Cəhənnəmdə davamlı əzab vardır.

Ey Hakimlər! Oğru kişi­nin və oğru qa­dı­nın, haqsız yerə insanların malların götürdüklərinə görə hər birinə, Allahdan etdikləri əməlin cəzası olaraq, həm onları, həm də başqalarını qorxutmaq məqsədi ilə sağ əllə­ri­ni kəsin! Allah qüdrətli­dir heç bir şey Onu məğlub edə bilməz. O, işlərində və şəriətində hikmət sahibidir.

Kim oğurluq etməkdən Allaha tövbə edib özünü islah edərsə, şübhəsiz ki, Allah Öz lütf ilə onun tövbəsini qəbul edər. Çünki Allah, qullahından Ona töbə edənlərin günahlarını bağışlayan­dır və onlara qarşı rəhm­li­dir. Amma oğurluq işi hakimlərə çatarsa, bu zaman onun tövbə etyməsi ona oğurluq cəzasının tətbiq edilməsinə mane ola bilməz.

Ey Peyğəmbər! Göy­lə­rin və yerin mülkünün Alla­ha məx­sus olduğunu və Allahın orada istədiyi etdiyini artıq bildin. O, istədiyinə ədaləti ilə əzab verər, istədiyini də Öz lütfü ilə ba­ğış­layar. Həqiqətən, Allah hər şeyə qadirdir. Onu heç bir şey aciz edə bilməz.

Ey Peyğəmbər! Qəlblərində küfrü gizlədib, zahirdə isə özlərinin iman gətirdiklərini göstərərək, səni qəzəbləndirmək üçün küfr əməllər etməyə can atan münafiqlərin və yəhu­dilərdən öz böyüklərindən yalanı dinləyib, bunu qəbul edib, sənə üz çevirərək sənin yanına gəlməyən başçılarına təqlid edənlərin halı səni kədər­lən­dirməsin. Onlar Tövratdakı Allahın kəlamının öz havalarına uyğun olaraq də­yiş­dirib onlara tabe olanlara deyirlər: "Əgər Muhəmmədin hökmü sizin istəyinizə müvafiq olsa, ona tabe olun. Yox əgər istəyinizə müvafiq olmasa, ondan çə­kinin!" Ey Peyğəmbər! Allah insanlardan kimi azdırmaq is­tərsə, sən kiminsə onu azğınlıqdan çıxarıb, haqq yoluna yönəldən tapa bilməz­sən. Yəhudilərdən və münafiqlərdən bu sifətlərə sahib kimsələr, məhz Allah on­la­rın qəl­blərini küfrdən tə­miz­lə­mək istə­mdiyi kimsələrdir. Onlar üçün dün­yada rəzillik və ar, axi­rət­də isə bö­yük bir əzab, cəhənnəm əzabı vardır.

Bu yəhudilər yalana həddən çox qu­laq asır və sələm kimi daima haram mal ye­yirlər. Ey Peyğəmbər! Əgər onlar səndən öz aralarında hökm verməni tələb etsələr, istəsən onlar arasında hökm ver, ya da istəsən on­lardan üz çevir. Sən bu iki iş arasında ixtiyar sahibisən. Əgər onlar arasında hökm verməsən, sə­nə heç bir şey­lə zə­rər verə biləməzlər. Əgər on­ların ara­sında hökm verməli ol­san, onlar zalım və ya düşmən də olsa, sən yenə də on­ların ara­sında ədalətlə hökm ver. Şübhə­siz ki, Allah, hökmündə, mühakimə olunanlar mühakimə edənlərin düşmənləri olsa, ədalətli olanları sevər.

Həqiqətən, yəhudilərin işi çox qəribədir. Onlar səni inkar edirlər, amma içində Allahın hökmü olan və özlərinin də iman gətirdiklərini idda etdikləri Töv­rat onlarda olduğu halda, sənin, onların nəfsi istəklərinə müvafiq hökm verməyinə tamah edərək, səndən onlar arasında hökm verməni istəyirlər. Sonra da sənin verdiyin hökm öz nəfsi istəklərinə müvafiq olmadıqda, ondan üz çevirirlər. On­­ların etdikləri bu əməl, iman gətirmiş kimsələrin etdiyi əməl deyildir. Elə isə onlar, nə sənə, nə də sənin gətirdiyinə iman etmiş kimsələrdir.

Həqiqətən, Tövratı Musaya - aleyhissəlam - Biz na­­zil etdik. Orada xeyirə yönəldən doğru yol və işıq saçan nur vardır. Alla­ha itaətlə boyun əyən İsrail oğullarının pey­ğəm­bərləri və insanları, Allah, Öz kitabında qoru­nub sax­ladığı hökmlərlə tərbiyə edən din xadimləri və fəqihlər onunla hökm verərdi­lər. Allah on­ları kitaba təhrif və dəyişiklik etməkdən qorumaları üçün etibarlı insanlar etmişdir. Onlar bu kitabın haqq bir kitab olmasını şahiddirlər və insanlar da bu kitab barədə bilği almaq istədikdə onlara müraciət edirdilər. Ey Yəhudilər! İn­sanlardan qorx­mayın, tək Məndən qor­xun! Allahın nazil etdiyi ilə hökmü verməyi başçılıq, şan-şöhrət və mal-dövlət kimi ucuz qiymətə dəyişməyin. Allahın nazil etdiyi vəhy ilə hökm verməməsini özünə halal görən yaxud başqa hökmləri Allahın hökmündən üstün, yaxud Allahın hökmünə bərabər tutaraq Allahın nazil etdiyi ilə hökm etməyənlər, ka­firdirlər.

Biz Tövratda yəhudilərə, kim bir cana haqsız yerə qəsd edərək qətlə yetirərsə onu da qətilə yetirməyi, kim qəsdən bir göz çıxararsa, onun da gözünü çıxartmağı, kim qəsdən bir kimsənin burnunu kəsərsə onun da bu­rnunun kəsilməsini, kim qəsdən bir kimsənin qulağını qoparasa onunda qulağının qopardılmağını, kim qəsdən bir kimsənin di­şini çıxardarsa onun da dişinin çıxardılmağını vacib buyurduq. Biz onlara yazıb hökm etdik ki, cinayətkara, xəsarət yetirdiyi ya­ranın eyni ilə dərhal cəza verilməlidir. Kim cinayətkarı qi­sas almadan bağışlayarsa, ona zülm edəni əfv etdiyinə görə, bu onun üçün günahlarına kəffarə olar. Qisas və başqa işlərdə Alla­hın na­zil etdiyi ilə hökm ver­mə­yənlər, Allahın hüdudlarını aşanlardır.

İsrail oğullarına göndərilən Peyğəmbərlərin ardınca Mər­yəm oğ­lu İsa­nı, Töv­ratda olana iman edən və onunla hökm verən olaraq gön­dər­dik. Biz İncili ona, içərisində haqqa yönəldən, şübhələri dəlillərlə dəf edən, Allahın höklmlərini onlara bəyan edən, özündən əvvəl Tövratda zikr olunan nəsx edilmiş az bir qism hökmlər müstəsna olmaqla, Tövrata müvafiq olaraq verdik. Biz İncili müttəqilər üçün doğ­ru yol göstərən və Allahın onlara haram buyurduğundan çəkindirən etdik.

Qoy nəsranilər Allahın İncildə nazil etdiynə iman etsinlər və onlar insanlar arasında - Muhəmməd - sallallahu aleyhi və səlləm - onlara gəlməzdən əvvəl orada olan haqla - İncil ilə hökm versinlər. Allahın na­zil etdiyi ilə hökm ver­­məyənlər, Allahın itaətindən çıxan, haqqı tərk edib və batilə meyl edən kimsələrdir.

Ey Peyğəmbər! Biz Quranı sənə, onun Allahdan olmasına heç bir şək-şübhə olmadan, özündən əv­vəl­ nazil edilmiş ilahi kitabları təsdiqləyən, onların doğruluğuna şahidlik edən, haqq olaraq nazil etdik. O kitablarda Qurana müvafiq olan hökmlər haqqdır, müxalif olanlar isə batil. Sən insanlar ara­sın­da, Allahın Qurandan sənə nazil etdiyi ilə hökm ver. Sə­nə nazil edilən, heç bir şəkkə yer olmayan haqqı buraxıb on­­la­rın istək­lə­rinə uyma. Biz hər bir ümmət üçün əməllərə bağlı hökmlərdən ibarət bir şə­riət və onların Allahın yola yönəlmələri üçün açıq-aydın bir yol tə­yin etdik. Əgər Allah is­təsəydi, bütün şəriətləri tək bir şəriət edərdi. Lakin Allah hamınızı imtahan edib, itaətkarı asi kimsədən ayırd edib, seçmək üçün hər bir ümmətə bir şəriət təyin etdi. Elə isə yax­şı iş­lər görməkdə və pis işlərdən əl çəkməkdə bir-birinizlə yarı­şın. Qiyamət günü dönüşünüz yalnız tək Alla­hadır. O, ixtilaf etdiyiniz şey­lər barəsin­də sizə xəbər verə­cək­ və etdiyiniz əməllərin də əvəzini sizə verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Onların arasında Alla­hın sənə na­zil etdiyi ilə hökm ver və onla­rın öz nəfsi istəklərindən gələn fikirlərinə uyma. Onlardan ehti­yat et ki, Alla­hın sənə nazil et­diyi hökm­lərin bəzi­sindən səni azdırmasınlar. Çünki onlar bu işdən heç vaxt əl çəkməzlər. Əgər on­lar Allahın sənə nazil etdiyi hökmü qəbul etməkdən üz dön­dər­sələr, bil ki, Allah onla­rı bəzi günahlarına gö­rə dünya müsibəti ilə əzaba dü­çar etmək istəyir. Günahlarının hamısına görə isə onlara axirətdə əzab verəcəkdir. Hə­qi­qə­tən, insanların çoxu Allaha itaət etməkdən uzaqdırlar.

Onlar sənin verdiyin hökmdən üz çevirib, öz istəklərinə müvafiq hökm verən, bütpərəst cahiliyyə əhlinin hökmünümü istəyirlər? Allahın elçisinə nazil etdiyini dərk edib, qəti inanan bir camaat üçün Allahdan daha yaxşı hökm verən kim­sə yoxdur. Təbbi ki, cəhalətə və öz havalarına uyan kimsələr, hətta batil olsa da belə yalnız öz istəklərinə müvafiq olanı qəbul edərlər.

Ey Allaha və Onun peyğəmbərinə iman gətirən kimsələr! Yə­hudi və nəsraniləri özünüzə yaxın dost, sirdaş etməyin! Çünki yəhudi və nəsranilərin hər biri, yalnız öz millətindən olanları özlərinə dost tutu­r­lar. Bu iki firqənin hər biri, sizə qarşı düşmənçilik bəsləyir. Siz­lərdən kim on­ları özü­nə dost tu­tarsa, o da onlar­dan­dır. Şübhəsiz ki, Allah za­lım qövmü, kafirlərləri özünə dost tutduğu üçün doğru yo­la yö­nəlt­məz.

Ey Peyğəmbər! İmanı zəif olan münafiqlərin: "Yəhudi və nəsranilərin qələbə çalmasından və özlərinə dövlət qurub, onlardan bizə hər hansı bir pisliyin gəlmə­sindən qorxuruq"– deyə­rək onları özlərinə dost tutmağa can atdıqla­rını görərsən. Ola bilsin ki, Allah fəthi Öz elçisinə və möminlərə nəsib etsin, yaxud onları, yəhudilərin və ya onların tərəfdarların hücumundan müdafiə etsin və beləliklə də, onları özlərinə dost tutmağa can atanlar qəlblərindəki nifaqı giz­lətdik­lərindən dola­yı peş­man ol­sun­lar.

Möminlər bu münafiqlərin halından təəccüb edərək de­yə­­cək­lər: "Ey Möminlər! İmanda, köməkdə və dostluqda sizinlə bir yerdə ola­caq­la­rı­na dair möh­kəm and içənlər bun­lar­dırmı?!" On­la­rın əməlləri batil oldu, məqsədləri boşa çıxdığı və onlara cəhənnəm əzabı hazırlandığı üçün ziyana uğ­ra­yan­lardan oldu­lar.

Ey iman gətirənlər! Siz­lər­dən kim dinindən dön­üb, küfrə qayıdarsa, bilsin ki, Allah onların əvəzinə dinlərində sabitqədəm olduqlarına görə, Allah onları, onlar da Allahı sevən, mömin­lərə qar­şı mərhəmətli, kafirlərə qarşı isə çox şiddətli olan, Allahın kəlməsi uca oldun deyə Allah yo­lun­da malları və canları ilə ci­had edən və Allahın razılığını bütün məxluqatın razılığından önə çəkdiyi üçün tə­nə edə­nin tənə­sindən qorx­mayan bir qövüm gətirər. Bu, Alla­hın qullarından istədiynə bəxş etdiyi bir ətasıdır. Allah geniş­ lütf və ehsan sahibidir. Allah kimin Onun lütfünə layiq olduğunu bilib, ona Öz lütfündən bəxş edər, kim də buna layiq olmazsa, onu Öz lütfündən məhrum edər.

Yəhudilər, nəsranilər və onlardan başqa olan kafirlər sizin dostunuz deyildir. Əksinə sizin dostunuz və haminiz yalnız Allah, Onun rəsulu və Allaha zəlil halda bo­yun əyə­rək namazı kamil şəkildə qılan və mallarının zəkatını verən möminlərdir.

Kim Allahı, Onun rəsulunu - səllallahu aleyhi və səlləm - və möminləri onlara yardım etməklə özünə dost tu­tarsa, o, Allahın firqəsindəndir. Bilin ki, Allahın firqəsi məhz onlar qələbə çalanlardırlar, çünki onların yardımçısı Allahdır.

Ey iman gətirənlər! Siz­dən əvvəl Kitab verilən yəhudilərdən, nəsranilərdən və müşriklərdən di­ni­ni­zə istehza edib, onu oyun-oyun­caq hesab edənləri özü­nüzə yaxın dost və ya sirdaş tut­mayın. Əgər Allaha və sizə nazil etdiyinə iman gətirmisinizsə, Allahın sizi onlarla dostluq etmək qadağasından çəkinməklə Ondan qorxun.

Allaha yaxınlaşdıran ən əzəmətli əməl, namaz üçün azan verdiyiniz zaman onlar bunu məsxərəyə qo­yub oyun-oyuncaq sayarlar. Bu, Allahın insanlar üçün qoyduğu şəriətin və ibadətin həqiqi mənasını dərk etməyən bir qövüm olduqlarına görədir.

Ey Peyğəmbər! İstehza edən Kitab əhlinə de: "Siz bizi Alla­ha, bizə nazil edilənə və biz­dən əvvəl na­zil edilən­lə­rə iman gətirdiyimiz üçün və si­zin əksəriyyə­ti­ni­zin Allaha imanı və Onun əmrlərinə tabe olmağı tərk edib, Allaha itaət etməkdən xaric olduğunuza inandığımıza görə bizə eyib edirsiniz? Sizin bizə eyibiniz, bizim üçün məzəmmət deyil, əksinə bu bizə şərəfdir".

Ey Peyğəmbər! De: "Cəza eti­barilə bundan daha çox ayıb tutulmağa və daha şiddətli əzaba olanı sizə xə­bər verimmi? Bu, Alla­hın Öz rəhmətindən qovduğu və qəzəbinə düçar olduğu, özlərini meymunlara və do­nuz­la­ra döndərdiyi, üstəlik, tağuta ibadət edənlərə çe­virdiyi ata-babalarıdır. Tağut: Allahdan başqa ibadət olunan və o da ona olunan ibadətdən razı qalan hər bir şeyə deyilir. Belə kimsələr, Qiyamət günü yeri daha pis olan və doğru yol­dan da­ha çox azanlardır!"

Ey Möminlər! Münafiqlər sizin yanınıza gəl­dikdə, onlardan bəziləri qəlblərindəki nifaq üzündən sizə özlərinin iman gətirdiklərini büruzə verirlər. Amma həqiqət budur ki, onlar sizin ya­nı­nıza girdikdə də, sizin yanınızdan çıxdıqda da, küfrlə girib elə küfrlə də çıxmışdılar. Allah onların sizə özlərini iman əhli kimi göstərib, qəlblərində isə küfrü giz­lətdik­lə­rini daha yaxşı bilir və onlara bu əməllərinin cəzasını verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Yəhudi və münafiqlərdən bir çoxunu yalan danışmaqa, haqsız yerə başqalarına zülm etməyə və insanların mallarını haram yollarla mənimsəyərək gü­nahlar işləməyə tələsən görərsən. Onların gördükləri iş necə də pisdir!

Məgər onların imamları və elm adamları on­ları yalan sözlər danışmaqdan, yalan şahidlik etməkdən və insanların mallarını haram yollarla ye­məkdən çəkindirə bilmirdilərmi? Onla­rın imamlarının və elm adamlarının onları gördükləri əməllərdən çəkindirməməsi necə də pis bir işdir!

Yəhudilərə çətinlik və quraqlıq baş verdikdə dedilər: "Alla­hın əli xeyir və əta bəxş etməkdən bağlıdır, Özündə olandan biz vermir!" Agah olun ki, de­dikləri bu sö­zə görə onların öz əlləri xeyir əməl görməkdən və əta etməkdən bağ­landı və Allahın rəhmətindən qovuldular! Əksinə, Uca və Pak olan Allahın hər iki əli xeyir və əta bəxş etməklə açıqdır, O, istədiyi kimi sərf edir. Allah istədiyi bəndənin ruzisini bol edir, istədiyinikini də azaldır. Onu bu işdən mane olan və ya məcbur edən kimsə yoxdur. Ey Peyğəmbər! Yəhudilər qəlblərindəki həsəd üzündən sənə nazil edilən onların hədlərini aşmağı və küf­rü­nü artırar. Biz yəhudi tayfalrının ara­­sı­na ədavət və kin saldıq. Onlar hər dəfə müharibə üçün cəm olud, döyüş hazırlığı gördükdə yaxud müharibə alo­­­vunu yan­dır­maq istədikdə, Allah onların toplumunu dağıtmış, qüvvələrini isə məhv etmişdir. On­lar daima İslamı məhv edib ona qarşı hiylə işlətməyə çalışaraq yer üzündə fit­nə-fəsad tö­rət­məyə səy göstərərlər. Allah isə fitnə­kar­ları sevməz!

Əgər yəhudi və nəsranilər Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - gətirdiyinə iman gə­­ti­rib, günahlardan çəkinərək Allah­dan qorxsaydılar, əlbət­tə, Biz, onların günahlarını hətta çox olsa belə bağışlayardıq və Qiyamət günü onları Nəim cən­nətlərinə daxil edərdik və onlar orada əbədi olan nemətlətdən qidalanardılar.

Əgər yəhudilər Tövratda, nəsranilər İn­ci­ldə olana və Quranda özlərinə na­zil edi­lənin hamısına əməl etsəy­di­lər, yağışı yağdırmaqla və yerdən bitki yetişdirməklə sizə ruzi qapılarını asanlaşdırardım. Kitab əhlindən haqq üzərində sabit qalıb orta yol tutan bir züm­rə vardır. Lakin on­la­rın çoxu­nun imanı olmadığı üçün əməllərini zay etdilər.

Ey Rəsul! Rəbbindən sənə na­zil edi­ləni kamil şəkildə xəbət ver və ondan heç bir şey gizlətmə! Əgər sən ondan nəsə gizlətsən, o zaman Rəbbinin risalətini çatdırmış olmazsan. (Artıq Peyğəmbər - sallallahu aleyhi və səlləm - Rəbbinin ona nazil etdiyi hər bir şeyi insanlara çatdırmışdır. Kim bunun əksini idda edərsə, bilsin ki, o, Allah adından böyük yalan danışmışdır). Bu gündən etibarən Allah sə­ni in­san­lardan qoru­yacaq, bunda sonra onlar sənə heç bir zərər yetirə bilməyəcəklər. Sənə vacib olan isə haqqı çatdırmaqdır. Allah haqq yola yönəlmək istəməyən kafirləri doğru yola müvəffəq etməz.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey Yəhudi və nəsranilər! Tövratda, İncildə olana və ona iman gətirmədikcə imanınız səhih olmayan Quranda sizə na­zil edilənə əməl etmədikcə, siz mötədil bir din üzərində deyil­siniz". Əl­bəttə, Rəb­bin­dən sə­nə nazil edi­lən Qu­ran, Kitab əhlinin qəlblərindəki həsəd üzündən bir çoxunun tüğyanını və küf­rünü daha da artı­racaq­dır. Sən isə bu kafirlər üçün heyifsi­lənmə. Sənin ardınca gələn möminlər bəs edərlər.

Həqiqətən, möminlərdən, yəhudlərdən, bəzi peyğəmbərlərin ardıncılları olan sabiilərdən və nəsranilərdən Allaha və axirət gününə iman gətirib yaxşı işlər görənlərin qiyamət günü heç bir qorxusu olmayacaqdır və onlar dünyada ikən əldə edə bilmədikləri dünya nemətlərinə görə kədərlən­mə­yə­cəklər.

Biz İsrail oğullarından, eşidib itaət etmələrinə dair möhkəm əhd aldıq. Onlara Allahın şəriətini təbliğ etmək üçün peyğəmbərlər göndərdik. Lakin onlar bu əhdi pozdular və peyğəmbərlərin onlara gətirdiklərindən üz çevirib öz istəklərinin ardınca gedərək peyğəmbərlərin bir qis­mini ya­lançı hesab etdilər, bir qismini də öldürdülər.

Onlar əhd-peymanı pozmalarının, peyğəmbərləri yalan saymalarının və onları öldürmələrinin onlara heç bir zərəri olmayacağını gü­man etdilər, amma onların başına gözləmədikləri iş gəldi. Beləliklə də haqqı görməkdən gözləri kor ol­du, onlar haqqa yönələ bilməz və haqqı eşitməkdən qulaqları kar oldu, haqqı eşidib onu qəbul edə bilməzlər. Sonra Allah on­lara lütf edərək tövbələrini qə­bul etdi. Bundan sonra onlar yenə də haqqı görməkdən kor və onu eşitməkdən kar oldular. Bu hal onların bir çoxu tərəfindən baş verdi. Allah onların nə et­diklərini görür. Onların əməllərindən Allaha heç nə gizlin qalmaz və O, hər bir kəsin əməlinin müqabilini verəcəkdir.

Həqiqətən, "Allah Mər­yəm oğlu İsa Məsihdir" – deyən nasranilər, ilahlığı Allahdan qeyrisinə nisbət etdikləri üçün artıq kafir oldu­lar. Baxmayaraq ki, Mər­yəm oğlu İsa Məsih elə özü onlara de­mişdir: "Ey İsrail oğul­ları! Tək Allaha ibadət edin, O, mənim də, sizin də Rəb­binizdir. Biz Ona ibadət etməkdə hamımız eyni səviyyədəyik. Allah, Ona başqasını şə­rik qo­şan kimsəyə əbədi olaraq Cən­nə­tə daxil olmasını haram edər, onun məskunlaşacağı yer Cəhənnəm odudur. Onun Allah yanında nə bir yardımçısı olar, nə də onu gözləyən əzabdan xilas edən bir köməkçisi".

Həqiqətən "Allah üç­ ilahdan ibarətdir. Bunlar: Ata, oğul və müqəddəs ruhdur!"– deyən­ nəsranilər ar­tıq kafir ol­du­lar. Allah onların söylədiklərindən uzaqdır, çox ucadır. Allah bir neçə sayda deyil, yalnız O, tək bir İlahdır və Onun heç bir şəriki yox­dur. Əgər onlar söylədikləri bu çirkin sözə son qoy­masalar, mütləq ağ­rılı-acılı əzaba düçar olacaqlar.

Məgər onlar bu sözü söyləməyə son qoyaraq, Allaha tövbə edib, Ona şərik qoşduqları üçün Allahdan ba­ğışlanma diləməyə­cək­lər­?! Allah, günahından aslı olmayaraq bütün tövbə edənləri, hətta Allaha küfr olsa belə, ba­ğış­layan­dır və möminlərə qarşı rəhm­lidir.

Məryəm oğlu İsa Məsih - aleyhissalam - göndərilən elçilərdən yalnız bir el­çidir, o da özündən əvvəlki, elçilər kimi ölümə məhkumdur. Onun anası Məryəm - aleyhəssalam - isə Allaha sidq ürək­dən çox inanan bir qa­dın idi. Onların hər ikisi də ehtiyacı üzündən yemək ye­yirdi. Yeməyə ehtiyaci olan bu iki kimsə necə ilah ola bilər axı?! Ey Peyğəmbər! Bax gör, Biz Allahın təkliyinə dəlalət edən ayə­ləri və onların Allahdan qeyrisinə ilahlığ nisbət etmələrinin batil olmasını on­lara necə bəyan edi­rik, lakin onlar bununla yanaşı yenə də bu ayələri inkar edirlər. Sonra bir daha bax gör Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın ayə­lərin olması ilə yanaşı necə də onlar haqqda döndərilirlər.

Ey Peyğəmbər! Onların Allahdan qeyrisinə etdikləri ibadətin batil olduğunu onlara isbat edərək de: "Sizə nə bir fayda, nə də bir zə­rər ve­rə bil­­məyənəmi iba­dət edirsi­niz?! Onlar sizə fayda və ya zə­rər verməkdən acizdirlər. Allah isə acizlikdən münəzzəhdir, Allah sözlərinizi eşidəndir, dediyiniz sözlərdən hər hansı biri Allaha qizlin qalmaz. Allah etdiyiniz əməlləridə biləndir, əməllərinizdən də Ona heç bir şey gizli qalmaz. Allah, etdiyiniz əməllərin müqabilini sizə verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Nəsranilərə de: "Əmr olunduğunuz haqqa tabe olmaqda həddinizi aşmayın. Həm özləri haqq yoldan azmış, həm də ki, bir çoxlarını azdırmış azğın ata-babalarınızın ardınca getdiyinizə görə, Peyğəmbərlər kimi təzim etməyi əmr ounduğunuz şəxsləri təzim etməkdə ifrata varıb, Məryəm oğlu İsaya etdiyiniz kimi onların da ilah olduğunu etiqad etməyin".

Pak olan Allah, Davuda nazil etdiyi Kitabda - Zəburda və Məryəm oğlu İsaya nazil etdiyi Kitabda - İncildə İsrail oğullarından kafir olanları Öz rəhmətindən qovduğunu xəbər vermişdir. Onların Allahın rəhmətdən qovulma səbəbi, onların asi ol­duq­­­la­rı­na və Allahın qoyduğu həd­ləri aşdıqlarına görə idi.

Onlar bir-birlərini etdik­lə­ri günahlardan çəkindir­mir­di­lər. Əksinə, onlardan günah edən asi kimsələr, onları bu əməllərdən çəkindirən olmadığı üçün, etdikləri günahları və pislikləri insanlar arasında açıq-aşkarda edirdilər. Pis əməllərdən çəkindirmədikləri üçün onların et­dikləri ne­cə də pis­dir!

Ey Peyğəmbər! Sən bu yəhudilərdən kafir olanların əksəriyyətinin kafirləri sevib onlara meyil etdiyinə şahidsən. Onlar sənə və tövhid əhlinə qarşı düşmənçilik edirlər. Onların kafirləri özlərinə dost tutmaları necə də pis­dir! Çünki onların bu əməli, Allahın onlara qə­zəb­lən­məsinə və özlərinin əzab içində əbədi qa­la­caqları və bir daha oradan çıxmayacaqları oda daxil olmasına səbəbdir.

Əgər bu yəhudilər Allaha və pey­ğəm­bərinə - səllallahu aleyhi və səlləm - həqiqi iman gə­tir­səydilər, heç vaxt müşrikləri özlə­rinə dost tutub, onları sevib və onlara meyil etməzdilər. Çünki yəhudilər kafirləri özlərinə dost tutmaqdan qadağan edilmişdir. La­kin bu yəhudilərin əksəriyyəti Allahın itaətindən çıxmış və möminlərə qarşı düşmənşilik edən kimsələrdir.

Ey Peyğəmbər! Yəhudilərin qəlblərindəki kin, paxıllıq, kibr üzündən, həmçinin Allaha şərik qoşaraq bütlərə və s. əşyalara ibadət edən müşriklərin sənə iman gə­tirən kimsələrə və sənin gətirdiyin dinə qarşı düş­mən­çi­lik edən in­sanların ən şiddətlisi ol­du­ğunu görəcəksən. Özləri barədə: "Biz nəsranilərik!"– de­yənləri isə sevgi baxı­mından sənə iman gə­tirən kimsələrə və sənin gətirdiyin dinə ən ya­xın ol­du­ğunu görə­cəksən. Onların möminlərə olan sevgisinin səbəbi, aralarında alimlərin və abidlərin olması və özlərinin təkəb­bür­lükdən uzaq təvazökar olmasına görədir, çünki xeiyr təkəb­bür­lük edən kimsənin qəlbinə çatmaz.

Nəcaşi və onun havadarları kimi insanların qəlbləri yumşaq insanlardır. Çünki onlar, Qurandan nazil edi­lə­n ayələri eşitdikdə İsaya - aleyhisssəlam - nazil edilən İncildən xəbərləri olduqları üçün, Quranın Allahdan olduğunu bil­dik­lə­ri­nə görə Allah qorxusundan ağlayaraq: "Ey Rəb­bimiz! Biz Sənin rəsulun Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - nazil etdiyinə iman gətirdik. Ey Rəbbimiz! Bizi Qiyamət günü insanlara dəlil olacaq Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - ümməti ilə birgə olanlarla bir ye­rə yaz!" deyərlər.

Bizə Allaha və Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - gətirdiyi haqdan nazil edilənə iman etməyə mane olan səbəb nədir?! Axı biz, peyğəmbərlərlə və onların Allaha itaət edib Onun əzabından qorxan ardıcılları ilə birlikdə Cən­nə­tə daxil olacağımıza ümid edi­rik.

Allah onların imanlarına və haqqı etiraf etiklərinə görə, on­ları ağacları və qəsrləri altından çay­lar axan, için­də əbədi qala­caq­ları cən­nətlərlə mü­kafat­lan­dır­dı. Haqqa tabe olub, heç bir qeydsiz və şərtsiz ona boyun əyənlərin mü­ka­fatı budur.

Allahı və Onun elçisini - səllallahu aleyhi və səlləm - inkar edən, üstəlik, elçisinə nazil etdiyi Allahın ayələrin təkzib edənlər isə içində əbədi qalacaqları, alovlanan Cəhənnəm sakinləridirlər.

Ey iman gətirənlər! Yeməklərdən, içkilərdən və nikahlardan təmiz və pak olanını haram etməyin, Allahın sizə bəxş etdiyi bu nemətləri zahidlik edərək və ya ibadət məqsədi ilə özünüzə haram etməyin və Allahın sizə haram etdiyi hüdudları aş­mayın. Həqiqətən, Allah, Onun hüdudlarını aşan­ları sevmər, əksinə bunu edənlərə qəzəblənər.

Qəsb edərək haram yolla əldə etdiyiniz və ya təmiz olmayan və s. bu kimi qidalarla deyil, Allahın sizə Öz ruzisindən əta etdiyi nemətlərin ha­lal və pak olanından ye­yin və iman gətirdiyiniz Allahın əmrlərini yerinə yetirib və qadağanlarından çəkinməklə Ondan qorxun. Çünki Allaha iman gətirməniz Ondan qorxmağı tələb edir.

Ey Möminlər! Allah sizi qəsdiniz olma­dan dilinizdən çıxan andlara görə hesaba çəkməz, lakin O, sizi qəsd­lə qəlbinizdən gələn içdi­yi­niz andı pozduğunuza görə hesaba çəkəcəkdir. Qəsdən and içdikdən sonra andınızı pozsanız, üç şeydən istədiyiniz hər hansı birin etməklə pozduğunuz andın günahını yuyua bilərsiniz, bunlar: yaşadığınız yerdə insanların yediyi or­ta hesabı də­yə­rin­də hər miskinə yarım saa miqdarında yemək yedizdirməklə on miskini yedizdirmək yaxud insanların adətində paltar adlanan geyimlə onları geyin­dirmək və yaxud da bir mömin qul azad et­məkdir. Andını pozmuş şəxs kəf­farə vermək üçün bu üç şeydən hər hansı birini tapmazsa, o zaman həmin şəxs onu əvəzinə üç gün oruc tutmalıdır. Ey Möminlər! Bu, Allaha and içib son­ra poz­­du­ğunuz and­la­rınızın kəf­farə­si­dir. Yalandan və çox sayda Allaha and içməkdən çəkinərək and­la­rı­nı­zı qoruyun, andı xeyir səbəbdən pozmaq istisna olmaqla, içdiyiniz anda vəfalı olun, xeyir işlər görün və andlarınızın kəffarəsini verin! Allah sizə andın kəffarəsini bəyan etdiyi kimi, Öz halal və haram hökmlərinidə sizə bu cür bəyan edir ki, bilmədiklərinizi sizə öyrətdiyi üçün bəl­kə Allaha şü­kür edə­siniz.

Ey iman gətirənlər! Şüb­hə­siz ki, sərxoşedici içki də, hər iki tərəfdən əvəz ödənilən qu­mar da, müşriklərin təzim edərək yanında qurban kəsdikləri, yaxud tapınmaq məqsədilə dik qo­yduqları daşlar da, qeybdən xəbər əldə etmək məqsədi ilə istifadə etdikləri fal oxları da, bunların hamısı şey­tanın gözəl göstərdiyi günah əməllərdir. Bu əməllərdən çə­kinin ki, bəl­kə dünyada xoş bir həyata, axirətdə isə Cənnət nemetinə nail olasınız.

Həqiqətən, şeytan sər­xoş­edici içkini və qumarı gözəl göstərməklə qəlblər arasında ədavət və kin sal­maq, Allahı zikir etməkdən və na­maz­ qılmaqdan yayındırmaq istəyər. Ey Möminlər! Siz bu­ pis əməlləri tərk edəcəksinizmi?! Şübhə yoxdur ki, sizə layiq olan, bu əməlləri tərk etmənizdir. Elə isə bu əməlləri tərk edin!

Şəriətin əmrini yerinə yetirərək, qadağan etdiyindən çəkinərək Allaha və Onun rəsuluna - səllalllahu aleyhi və səlləm - itaət edin və müxalif olmaqdan çəkinin! Əgər bundan üz çevirsəniz, bilin ki, rəsulumuzun öhdəsinə düşən Allahın ona əmr etdiyini çatdırmaqdır, o da artıq bunu çatdırmışdır. Bundan sonra haqq yola gəlməyinniz, özünüz üçündür, pislik etməyiniz də, özünüz üçündür.

Allaha iman gətirib Ona yaxınlaşmaq məqsədi ilə saleh işlər gö­rən­lə­rə, haramlardan çəkinib, Allahın onlara qəzəblənməsindən qorxub, Allaha iman gətirdikləri, yaxşı əməllər etdikləri, sonra da Allahdan qorxaraq sanki Onu görürmüş kimi Ona ibadət etdikləri təqdirdə haram edilməzdən əvvəl daddıqları şəraba görə heç bir günah sayılmaz. Allah, Onu görürmüş kimi Ona ibadət edənləri, onlar daima Allahın onları gördüyünü hiss etdikləri üçün se­vər. Çünki Allahı görürmüş kimi ibadət etmək, mömini əməlini daha yaxşı və dəqiq etməyə sövq edər.

Ey iman gətirənlər! Allah, Öz qulları arasında kimlərin Allahın elminə kamil şəkildə iman gətirdiyinə görə, Allahı görmədən Ondan qorxan və etdiyi əməllərinin hamısından xəbərdar olan Xaliqindən həzər edib, quruda ov ovlamaqdan çəkinəcək kimsələri tanımaq – onları üzə çıxarmaq, sonra da (Qiyamət günü) haqq-hesaba çəkmək – üçün, siz ehramda ikən, quruda ovlanan – kiçiyini əlinizlə tuta biləcəyiniz, böyüyünü də, nizələrinizlə vura biləcəyiniz – ov heyvanlarını sizə tərəf yönəltməklə sizi sınağa çəkəcək. Hər kim həcc və ya ümrə ziyarətinə niyyət edib ehrama girdikdən sonra həddi aşıb, quruda ov edərsə, Allahın qadağan etdiyi bir əməli etdiyinə görə, Qiyamət günü ağrılı-acılı əzaba düçar olar.

Ey iman gətirənlər! Həcc və ya ümrə ziyarətində eh­ram­da olarkən quru ovunu öldürməyin. Sizlər­dən kim onu qəs­dən öl­dü­rərsə, öldür­düyü ovun cəzası olaraq dəvə yaxud inək yaxud qoyun mislində bir qur­banlıq heyvan əvəz ödə­mək­dir. Bunu müsəlmanlar arasında ədalətli insan kimi tanınan, iki kişi qərar ver­məli, onlar necə qərar verərlərsə, elə də edilməli, sonra da hə­min qurbanlıq heyvan Kə­bəyə göndərilib, Haram bölgəsində kəsilməli, yaxud həmin heyvanın qiyməti dəyərində yemək ola­raq Haram bölgəsində fəqirləri, hər bir fəqirə yarım saa miqdarında olmaqla yemək yedirtməli, ya­xud hər bir yarım saa yeməyin əvəzinə oruc tutmalıdır. Bunların hamısı ov edən kimsənin etdiyi günahın əzabını dadması üçündür. Allah Haram hüdudları daxilində ov etməyi və haram edilməzdən əvvəl ehramda ikən quru ovunu ovlamaq günahını ba­ğışlamışdır. Hər kim haram edildikdən sonra yenə bu günaha qa­yıdarsa Allah ona əzab verməklə intiqam alacaqdır. Allah qüvvətlidir, Ona mane olan heç bir qüvvə yoxdur. Allahın istədiyi zaman Ona asi olan kimsədən intiqam alması da Onun qüvvətindəndir. Heç kim Onu bu işdən mane ola bilməz.

Allah sizlərdən yerli və ya müsafir olan­ların özlərinə onda azüqə götürüb faydalanması üçün sizə su heyvanlarını ov etməyi və dənizin sizin üçün diri və ya ölü olaraq çölə ardığını halal etdi. Həcc və ya ömrə ehramda oldu­ğu­nuz müd­dətdə isə quruda ov et­məyi sizə haram etdi. Allahın əmrlərini yerinə yetirib və qadağan etdiklərindən çəkinməklə Ondan qorxun! Qiyamət günü siz yalnız tək Ona tərəf dönəcəksiz və O, əməllərinizin mükafat verəcəkdir.

Allah, Haram evi olan Kəbəni namaz, həcc və ümrə kimi dini və haram hüdudları daxilində əmin-amanlıq olması və Ora ruzi olaraq hər cür meyvələr gətirərək insanların dünyavi iş­lə­rini yo­lu­na qoymaq üçün bir vasitə kimi mü­əy­yən etdi. Haram ayları (bu aylar: zülqədə, zülhiccə, muhərrəm və rəcəb aylarıdır) onların əmin-amanlığının təminatı baxımından onlara bu aylarda döyüşməyi qadağan etmək üçün bir vasitə kimi təyin etdi. Kəbəyə gətirildiyi bilinsin deyə, qurbanı və boy­nu­na nişan taxılmış qur­banlıq hey­vanlarını sahibinə əziyyət verilməməsi üçün bir vasitə kimi mü­əy­yən etdi. Allahın sizə bəxş etdiyi bu nemət ona görə­dir ki, siz göylərdə və yer­də olan­ların Alla­ha bəlli olma­sını və Allahın hər şe­yi bilən olduğunu an­laya­sınız. Allahın şəriətinin -sizə fayda verib və zərər sizə gəlməzdən əvvəl sizi ondan qoruması üçün- bu cür olması, Onun insanlara nəyin daha faydlı olmasını bildiyinə dəlilidir.

Ey İnsanlar! Bilin ki, Allah, Ona asi olanlara qarşı şid­dət­li cəza verəndir, həm də Ona tövbə edənləri bağış­la­yan­dır və onlara qarşı rəhm­lidir.

Allahın elçisinin - səllallahu aleyhi və səlləm - vəzi­fə­si yalnız Allahın ona əmr etdiyini insanlara təbliğ etməkdir. İnsanları hidayətə müvəffəq etmək isə onun işi deyil. Bu, ancaq tək Allahın əlində olan bir işdir. Allah sizin hidayət və ya zəlalətdən aş­kara çı­xar­dı­ğınızı da, gizlində saxladığınızı da bilir. O, etdiyiniz əməllərə görə sizin mükafatınızı verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! De: "Murdar şeyin çox ol­ması sənin xoşuna gəlsə də, hər bir mur­dar şeylə hər bir təmiz şey eyni ola bil­məz, murdar şeyin çox olması, heç də onun üstün olması demək deyildir". Ey ağıl sahibləri! Murdar şeyləri tərk edib, təmiz şeyləri etməklə Allah­dan qor­xun ki, bəl­kə cənnətə nail olasınız.

Ey iman gətirənlər! Peyğəmbərinizdən - səllallahu aleyhi və səlləm - ehtiyacınız olmadığı, dini işlərdə sizə heç bir faydası olmayan, si­zə agah olduqda isə məşəqqətə görə xoşunuza gəl­mə­yə­cək şeylər ba­rəsində so­ruş­mayın. Əgər Peyğəmbərə - səllallahu aleyhi və səlləm - vəhy nazil edildiyi za­man soruşulması sizə qadağan edilən işlər haqqında so­ruş­sa­nız, sizə bəyan olar. Bu, Allah üçün asandır. Allah Quranın, barəsində susduğu şeyləri bağışlamışdır. Odur ki, bu haqda soruşmayın. Çünki bu haqda soruşsanız, o zaman yeni bir hökm nazil edilər və bu hökm sizi məşəqqətə salar. Allah Ona tövbə edən qullarının günahlarını bağışlayandır. Həlimdir, tövbə etdikləri təqdirdə onlara əzab verməz.

Sizdən əvvəl bir qövm buna bənzər şeyləri soruşmuş, amma soruşduqları şey onlara vacib edildikdə, ona əməl etməkdən boyun qaçırmış, sonra da bu sə­bəbdən kafir olmuşdular.

Allah sizə dəvə, inək və qoyun kimi heyvanları halal etdi. Allah bu heyvanlardan müşriklər bütləri üçün öz nəfslərinə haram etdiyi bə­hi­rəni (bu, müəyyən say bala verdikdən sonra qulaqları kəsilən dişi dəvədir), saibəni (bu, müəyyən yaşa çatdıqdan sonra bütləri üçün nəzir edilən dişi dəvədir), və­siləni (bu, dişi dəvə doğduqdan sonra ardınca daha bir dişi dəvə doğan dişi dəvədir) və hamın (bu da, belindən bir necə sayda dəvə doğulan erkək dəvədir) heç bir haram etməmişdir. La­kin kafir olan­lar qeyd edilən bu heyvanların yalandan və böhtan ataraq Allahın hama etdiyini idda edirlər. Kafirlərin çoxu isə haqq ilə batilin və halal ilə haramın arasını anlamırlar.

Bəzi heyvanların haram olması barədə Allahın adından yalan danışıb, iftira yaxanlara: "Halalı haramdan ayırd etməniz bilməniz üçün Allahın göndərdiyi Qurana və Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - sünnəsinə tərəf gəlin!"– deyildiyi zaman, onlar: "Bizə ata-babalarımızın əqidəsi bəs edər!"– deyirlər. Bu onlara necə bəs edə bilər, axı ata-babaları bir şey anlamamışdılar və haqq yolda da deyildilər?! Onların ardınca yalnız özlərindən də daha cahil və yolunu azan insan gedər, onlar hamısı azğın cahillərdir.

Ey iman gətirənlər! Saleh əməl etməklə öz nəfslərinizin qeydinə qalın! Siz doğru yol­da ol­sanız, insanlardan haqq yoldan azan və sizin dəvətinizə cavab verməyənlər sizə zərər yetirə bilməz­lər. Başqalarına yaxşılığı əmr edib, pislikdən çəkindirməniz haqq yolda olmanızın əlamətindəndir. Qiyamət günü dönüşünüz tək Allahadır. Allah dünyada ikən et­di­yiniz əməlləri sizə bildirəcək və etdiyiniz əməllərin mükafatını sizə verəcəkdir.

Ey iman gətirənlər! Sizlərdən bir kimsəyə ölüm əlaməti yaxınlaşdığı zaman, etdiyi vəsiyyətə müsəlmanlardan iki ədalətli kişi, yaxud səfərdə ikən ölüm sizi haqladıqda, yanınızda müsəlmanlardan olmadığı üçün ehtiyac üzündən kafirlərdən iki kişi şahidlik etsin. Əgər kafirlərin şahidliyində şübhə olarsa, hər hansı bir namazdan sonra hər ikisini saxlayın və qoy onlar: "Allahdan olan paylarını heç bir şeyə dəyişməyəcəklərinə, andlarını hətta yaxın qohumlara belə güzəşt etməyəcəklərinə və bildikləri Allahın şahidliyini gizlətməyəcəklərinə, əgər bunu edərlərsə onların hər ikisidə günahkarlardan və Allaha asi olanlardandır" – deyə Allaha and içsinlər.

Əgər and içdikdən sonra hər ikisinin yalandan şahidlik etdikləri və ya yalandan and içdikləri, yaxud hər ikisinin xəyanət etdikləri aşkar edilsə, o za­man qoy onların ye­rinə ölən şəxsə daha ya­xın olan iki kişi, olduğu kimi şahidlik etsin yaxud and içsin və onlar: "Əl­bəttə, bizim o iki nəfərin yalan danışdığına və xəyanət etdiyinə olan şa­hid­liyimiz özlərinin sadiq və əmin insan olmalarına şa­hid­li­k etmələrindən daha doğru­dur. Biz yalandan and içmədik. Əgər biz yalandan şahidlik etsək, əlbəttə ki, zalımlar­dan və Allahın qoyduğu hüdudları aşanlardan olarıq"– deyə Allaha and içərlər.

Hər iki şahidin verdiyi ifadələrə şübhə etdikdə, namazdan sonra onların hər ikisini and içdirmək və şəhidliklərinin qəbul edilməməsi hökmü, onların şəriətə müvafiq qayda da şahidlik etmələri, şahidlik etdikdə ifadələrinə heç bir əlavə və ya naqislik və ya xəyanət etməmələri yaxud and­la­rı­nın sonradan va­rislər tərə­fin­­dən baş­qa andlarla rədd edil­məsindən qorx­­maları üçün da­ha mü­na­sib bir hökmdür. Onların hər ikisi şahid olduğunun tam əksinə and içərək şahidlik edirlər, sonra da yalan danışdıqları bəlli oluduğu üçün rüsvay olurlar. Şahidlik etdikdə və ya and içdikdə yalan danışmaqdan və xəyanət etməkdən çəkinərək Allahdan qor­xun və əmr olunduğunuz şeylərə qulaq asıb qəbul edin! Allah Ona itaət etməyənləri xeyirə müvəffəq etməz.

Ey İnsanlar! Qiyamət günü Allah bütün elçilərini topla­ya­­cağı gün onlara: "Sizi göndərdiyim ümmətləriniz sizə nə ca­vab verildi?"- deyəcəyini, onlar da cavabı Allaha həvalə edərək: "Bi­zim el­mimiz yoxdur. Ey Rəbbimiz! Şüb­həsiz ki, hər şeyi bilən Sənsən, qeyb­ləri bilən yalnız Sənsən!"– de­yə­cəklərini xatırlayın.

Bir zaman Allah İsaya - aleyhissəlam - xitab edərək belə dediyini xatırla: "Ey Mər­yəm oğlu İsa! Mən səni atasız xəlq etdiyim zaman sənə olan və ana­n Məryəmi - aleyhəssəlam - seçib öz dövründəki bütün qadınlardan üstün etdiyim nemətimi xatırla! Səni o za­man Cəbrail - aleyhissəlam - vasitəsi ilə qüv­vətləndirərək sənə bəxş etdiyim nemətimi xatırla! Sən həm - südəmər ikən - insanları Allaha dəvət edərək, həm də yet­kin ça­ğında səni onlara göndərdiyim dini da­nı­şırdın. Allahın sə­nə yazmağı, Musaya - aleyhissəlam -nazil etdiyi Töv­ratı, sənə nazil edilən İncili, sənə şəriətin sirlərini, faydalarını və hikmətlərini öyrət­məsi sənə olan nemətindəndir. Sənin palçıqdan quşa bənzər bir şey düzəl­dib sonra ona üfü­rüb onun quş olması, ana­dangəlmə kora, cüzam xəs­tə­li­yinə tutu­lanı dərisini sa­ğaldıb şəfa verməyin və ölü­lərin dirilməsi üçün Allaha dua etdərək onları diriltməyin sənə olan nemətimdəndir. Bunların hamısı Mənim iznimlədir. Sən İs­rail oğul­la­rı­nın yanına açıq-ay­dın möcüzələrlə gəldik­də onların səni öldürmək istədikləri zaman Allahın səni onlardan qoruması Onun sənə olan nemətindəndir. On­lar­ isə bunu inkar edərək: "İsanın gətirdiyi açıq-aydın sehrdən baş­qa bir şey deyildir"- demiş­di­lər.

Bir zaman Mən həvari­lə­rə, Mə­nə və sənə iman gətirsinlər, deyə ilham edərək onları sənə köməkçilər müyəssər etdiyim nemətimi yadına sal! Onlar da tabe olaraq: "İman gətirdik. Ey Rəbbimiz! Sən də şahid ol ki, biz Sənə boyun əyən müsəlman­la­rıq!"– cavab verdilər.

Bir zaman həvarilərin: "Əgər Rəbbinə dua etsən O, bizə göy­dən bir süfrə en­dirə bilərmi?"– dediklərini yadına sal. İsa da - aleyhissəlam - on­la­ra Allahdan qorxmağı və istədiklərini tələb etməkdən əl çəkmələrini əmr edərək de­miş­dir: "Əgər mömin­sinizsə, ruzi tələb etməkdə Rəbbinizə təvəkkül edin!"

Həvarilər İsaya - aleyhissəlam - demişdilər: "Biz is­təyirik ki, o süfrədən yeyək, Allahın qüdrətinin kamilliyinə, sənin Allahı elçisi olduğuna qəlbimiz ra­hat ol­sun, sənin Allahdan gətirdiyini həqiqətən də bizə doğru söy­lədiyini tam yəqinliklə bilək və o möcü­zəni görməyən insanlar yanında şa­hid­lik edənlərdən olaq".

İsa - aleyhissəlam - onların tələbinə cavab verdi və Allaha: "Ey Rəbbi­miz! Bi­zə yemək süfrə en­dir. Biz də Sənə şükür əlaməti olaraq onu endirdiyin günü həm təzim, həm də, bizə və bizdən sonra gələnlər üçün bayram edək və bu süfrə həm Sənin tək İlah olduğuna, həm də gətirdiyim dəlillərin doğru olduğuna dəlalət edən açığ-aydın bir əlamət olsun. Bizə, Sənə ibadət etməyə yardım edən ruzi ver, ey Rəbbimiz! Sən ruzi verənlərin ən yax­şı­sı­san!"– deyərək dua etdi.

Allah İsanın - aleyhissəlam - duasına cavab verərək belə buyurdu: "Mən sizin tələbinizi nəzərə alıb o süfrəni si­zə endi­rəcəyəm. Lakin bun­dan son­­ra ara­nız­dan kimsə kafir olarsa, öz nəfsindən başqa heç kəsi qınamasın. O açıq-aydın möcüzəyə şahid olduqları üçün, ona heç kəsə ver­mədi­yim şiddətli bir əzabı verərəm. Çünki onun etdiyi küfr, Allahı inkar edərək küfrdür". Beləliklədə Allah onlara verdiyi vədi tutdu və onlara həmən süfrəni nazil etdi.

Qiyamət günü Allah Məryəm oğlu İsaya - aleyihssəlam - xitab edərək: "Ey Mər­­yəm oğlu İsa! Sən in­san­­la­ra: "Allahı qo­yub məni və anamı iki məbud qəbul edin!"– demiş­din, deyəcəyini yadına sal?!" İsa - aleyihssəlam - Rəbbini bundan uca tutaraq cavabında deyəcək: "Onlara haqdan başqa bir şe­yi demək mənə yaraşmaz. Əgər bu­nu demiş ol­saydım, əl­bət­tə, Sən onu bi­lər­din. Çünki Sənə heç bir şey gizli qalmaz. Sən mənim qəl­bim­də olan­ları bilirsən, mən isə Sə­nin Özün­də olanları bil­mirəm. Şüb­hə­siz ki, qeybdə, gizlində və zahirdə olan hər bir şeyi bilən tək Sən­sən!

İsa - aleyihssəlam - Rəbbinə dedi: "Mən insanlara ancaq Sə­nin mənə əmr etdiyini, onların yalnız Sənə ibadət etmələri əmrinidən başqa bir şey deməmişəm. Mən onların arasında olduğum müddətcə, dediklərinə şahid idim. Ey Rəbbim! Sən mə­ni diri ikən göyə qaldıraraq, onların ara­sından olmağıma son qoyduqdan son­ra əməllərinə nəzarət edən Özün ol­dun. Sən hər şeyə şahidsən. Sənə heç bir şey gizlində qalmaz. Mənim onlara dediyim və onların məndən sonra dedikləri səndən gizli qalmaz.

Ey Rəbb! Əgər onlara əzab ver­sən, sözsüz ki, onlar Sənin qul­la­rın­dır, onlara istədiyini edə bilərsən. Əgər onlardan Sənə iman gətirənləri bağışla­san, bu işdə heç kəs Sənə mane ola bilməz. Sən məğlub edilməz qüdrət­ sahibisən və işlərində müd­rik­sən!

Allah İsaya - aleyihssəlam - dedi: "Bu, doğru da­nışan­la­ra niyyətlərinin, əməllərinin və sözlərinin doğruluqları fay­da ve­rəcəyi bir gün­dür! On­ları ağacları və qəsrləri altından çay­lar axan, için­də əbədi qala­caq­ları Cən­nətlər gözləyir. Onlar orada ölməzlər. Allah on­­lardan razı­dır, heç vaxt onlara qəzəblənməz. Onlara əbəbi nemətlər bəxş etdiyi üçün onlar da Allahdan razıdır­lar. Bu, mükafat və razılıq, heç bir uğurun ona bərabər ola bilməyəcəyi böyük uğur­dur.

Göylərin və yerin hökm­ranlığı yalnız Allaha məxsusdur. Bunların hər ikisini yaradan və idarə edən Allahdır. Onların arasında olan bütün məxluqat Onun mülküdür. O, hər şeyə qadirdir. Heç bir şey Onu aciz edə bilməz.

Mütləq kamilliklə vəsf olunmaq, məhəbbətlə yanaşı ali gözəlliklərlə həmd-sənaya layiq olmaq, göyləri və yeri misli olmadan yaratmaq yalnız Allaha aiddir. O, bir-birini təqib edən gecə və gündüzü - gecəni zül­mət­, gündüzü isə nur üçün yaradmışdır. Bu dəlil­lər­dən sonra kafir olan­lar hələ də başqalarını Ona tay tutub, onları Allah şərik qoşurlar.

Ey İnsanlar! Atanız Adəmi - aleyihssəlam - palçıqdan yaratdığı zaman sizi də palçıqdan yaradan, son­ra da sizin dünya həyatında qalmanız üçün müəyyən vaxt təyin edən pak olan Allahdır. Allah Qiya­mət gü­nü qəbirlərdən dirilməyiniz üçün də yalnız Onun bildiyi bir vaxt təyin etmişdir. Bunu bildikdən sonra siz ye­nə də pak olan Allahın ölüləri diriltmə qüdrətinə şübhə edir­siniz!

O, həm göylərdə, həm də yerdə haqqlı olaraq ibadət edilən pak olan Allah­dır. Ona heç bir şey gizli qalmaz. O, gizlində saxladığınız niyyətləri, sözləri və əməlləri də, bunlardan aşkara çıxardığınızı da bilir. O, bu əməllərin əvəzini sizə verəcəkdir.

Müşriklərə Rəbbindən nə dəlil gəldisə, onlar bu dəlillərə heç fikir vermədən onları tərk etdilər! Artıq onlara Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın dəlillər və Allahın elçilərinin doğruluğuna dəlalət edən ayələr gəlmişdir. Amma buna baxmayaraq onlar yenə də bu dəlillərə və ayələrə fikir verməyərək üz çevirdilər!

Əgər onlar bu açıq-aydın dəlillərdən üz çevirdilərsə, artıq bundan da açıq-aydın dəlillərdən üz çevirmişdilər. Onlar Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - Qurandan gətirdiyi haqqı yalan saydılar. Qiyamət günü əzabı gördükdə onlara gələn, istehza et­dik­lə­ri şe­yin haqq olduğunu biləcəklər.

Məgər bu kafirlər Allahın zalim ümmətləri məhv et­di­yi­­ni sünnəsini bilmirlərmi?! Allah onların özlərindən əvvəl bir çox ümmətləri məhv etmiş, onlara yer üzündə bu kafirlərə verilmədiyi yaşamaq və qüvvət im­kan­ları vermiş­dik. On­ların üzə­rinə bol-bol yağış yağ­dır­mış və onlar üçün ev­lərinin al­tından çaylar axıt­mışdı. Onlar isə bunu qarşılığında Allaha asi oldular. Allah da onları günahlarına görə hə­lak etdi və onlardan sonra başqa ümmətlər yaratdı.

Ey Peyğəmbər! Əgər sənə vərəqlər üzərində yazılı bir kitab nazil etsəydik, onlar öz gözləri ilə buna şahid olub, əlləri ilə ona toxunub hissiyatları ilə onun kitab olmasına yəqin olsaydılar belə, onlar yenə də inadkarlıq və təkəbbürlük üzündən iman etməzdilər və: "Gətirdiyin bu şey, açıq-aydın sehrdən başqa bir şey de­yil­, biz ona heç vaxt iman gətirməyəcəyik!"– deyərdilər.

Kafirlər: "Əgər Allah Muhəmmədlə - səllallahu aleyhi və səlləm - birgə bizi danışdıran və onun Allahın elçisi olmasına şahidlik edən bir mə­lək endi­rsəydi, biz mütləq iman edərdik"– dedilər. Əgər biz onların vəsf etdikləri kimi bir mələk en­dirsəydik, bundan sonra iman etməsəydilər, biz onları məhv edərdik və onlar nazil olsa heç tövbə etməyə belə möh­lət ve­ril­məz­di".

Əgər biz onlara göndərilən kimsəni mələk et­səy­­­dik, əl­bət­tə, onu bir kişi qiyafəsində edərdik ki, onlar onu dinləyib ondan qəbul edə bilsinlər. Çünki Allah mələyi yaradığı qiyafədə onlar mələklə danışa bilməzlilər. Əgər biz onu kişi qiyafəsində etsəydik, on­la­r bu mələk barədə bir daha şüb­hə­yə düşərdilər.

Əgər onlar səninlə birgə mələk nazil olmasını tələb edərək istehza edirlərsə, səndən əvvəlki ümmətlər də onlara göndərilən el­çilərə istehza etmişdilər. Am­ma inkar və istehza edənləri, ondan qorxudulduqları əzab hər tərəf­dən bürüdü.

Ey Peyğəmbər! Yalan sayan və istehza edən kimsələrə de: "Yer üzündə gəzib do­laşın, sonra da Allahın elçilərini yalan sayan­la­rın aqibətinin ne­cə olduğunu düşünün. Onlar güclü və qüvvətli olduqdan sonra Allahın əzabına düçar oldular".

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Göylərdə, yerdə və olanların arasında olan mülk kimə məxsusdur?" De: "Hamısının mülkü Alla­ha məx­sus­dur!" Allah Özü­­nə, qullarına lütf edərək, rəhmli olmağı yaz­mış­­­dır. Onlara əzab verməyə tələsməz, əgər onlar tövbə etməsələr Qiyamət günü hamısını bir yerə cəm edəcəkdir. Bu, şübhə edilməyən bir gündür. Allaha küfr etməklə öz­lə­ri­ni ziyana uğradanlar iman gətirməzlər, elə isə özlərini ziyandan xilas etsinlər.

Gecə və gündüz də olanların hamısı, hər bir şeyin mülkü tək Allaha məxsusdur. O, sözlərinizi eşidəndir, əməllərinizi bi­ləndir və mükafatınızı verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Allahla yanaşı başqa bütlərə və s. məbudlara ibadət edən müşriklərə de: "Mənim? Allahdan başqa­sı­nı özünə dost tutub, ondan yardım diləməyin ağılabatan bir şeydirmi?! O, göyləri və ye­ri misilsiz olaraq, heç vaxt belə bir yaradılış olmadan yaratmışdır. O, qullarından istədiyinə ruzi verir. Ona isə heç kəs ruzi vermir. O, qullarına möhtac deyil, əksinə qulları Ona möhtacdırlar. Ey Peyğəmbər! De: "Mənə Pak olan Rəbbim bu ümmətdən mənə Allaha təs­lim olanla­rın və Ona boyun əyənlərin ən birincisi olmağı əmr etdi və Ona başqasını şərik qoşanlardan olmağı qadağan etdi".

Ey Peyğəmbər! De: "Əgər mən Allahın mənə haram etdiyi şirki və s. günahları edərək, yaxud əmr etdiyi imanı və s. itaətləri tərk edərək Allaha asi olsam, Onun Qiyamət günü mənə böyük əzab verməsindən qorxaram".

Qiyamət günü Allah kimi əzabdan uzaqlaşdırarsa, Allah ona rəhm et­miş olar. Qiyamət gününün əzabından xilas olmaq, misli-bərabəri olmayan açıq-aydın bir uğur­dur.

Ey Adəm övladı! Əgər Allahdan sənə bir bəla gələrsə, səni o bəladan Allahdan baş­qa heç kəs qoruya bil­məz. Əgər Allahdan sənə bir xe­yir gələrsə, heç kəs ona mane ola bil­məz. O, hər şeyə qa­dirdir. Onu heç bir şey aciz etməz.

Allah Öz qullarna istədiyini edəndir, onları zəlil etməyə qadirdir. O, qullarından hər bir baxımdan ucadır, Onu heç bir şey aciz etməz. Kimsə Ona məğlub edə bilməz. Bütün bəşəriyyət Onun hökmünə tabedir. Pak olan Allah Ona layiq şəkildə Öz qulları üzərindədir. O, yaratmaqda, idarə etməkdə və şəri hökmlərində hikmət sahibidir. O, hər şeydən xəbərdardır, Ona heç bir şey gizli qalmaz.

Ey Peyğəmbər! Səni yalan sayan müşriklərə de: "Mənim həqiqətən də Allahın elçisi olduğuma hansı şeyin şahidliyi da­ha böyük­dür?" De: "Mənim həqiqətən də Allahın elçisi olduğuma ən böyük şahid Allahdır. O, mənimlə sizin aranızda şahiddir, O, mənim sizə nəyin gətirdiyimi və sizin hara qaytarılacağınızı (yaxud: sizin nə cavab verəcəyinizi) bilir. Allah bu Quran mənə sizi və onun çata­ca­ğı insan və cinləri xəbər­dar edib qorxutmağım üçün vəhy etdi. Ey Müşriklər! Mə­gər siz Allah­la ya­naşı ibadətə la­yiq olan başqa məbud­ların oldu­­ğu­na inanrsınız?" Ey Peyğəmbər! De: "Mən iqrar etdiyinizin batil olduğuna görə şa­hidlik et­mirəm. Şübhəsiz ki, Allah təkdir və Onun şəriki yoxdur. Mən si­zin Allaha şərik qoş­duqla­rınız hər bir şeydən uza­ğam".

Özlərinə Tövrat verdiyi­miz yəhudilər və özlərinə İncili verdiyimiz nəsranilər Muhəmməd peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - öz oğul­larını başqasının oğlundan tanı­dıq­ları ki­mi lap yaxşı tanı­yır­lar. Özlərini oda salmaqla ziyana uğradan o, kimsələr iman gə­tir­məzlər.

Allahın şəriki olduğunu qərar verib, Ondan başqasına ibadət edən, yaxud Allahın Öz elçisinə nazil etdiyi ayələrini ya­lan he­sab edən kim­sədən daha zalım kim ola bilər? Şüb­hə­siz ki, zalımlar tövbə etməsələr, Allaha şərik qərar verdikləri və Onun ayələrini yalan hesab etdikləri üçün heç vaxt nicat tapmaya­caq­lar!

Qiyamət günü heç kəsi gözdən qaçırmadan, onların hamısını bir yerə top­layacağımızı sonra isə Allahla yanaşı başqalarına ibadət edənlərə, məzəmmət edərək : "Onların Allahın şərikləri olduqlarını yalandan id­dia etdi­yiniz şərikləriniz hara­dadır?!" - deyəcəyimizi yadına sal.

Bu imtahandan sonra onların yalandan: "Rəbbimiz Allaha and olsun ki, biz dünyada ikən Sənə şərik qoşanlardan deyildik, əksinə, Sənə iman edən və tək Sənə ibadət edənlərdə idik!"– deyərək ibadət etdikləri bütlərdən uzaq olduqdan başqa bir bəhanə­ləri qal­ma­ya­caq.

Ey Muhəmməd! Bax gör, onlar Allaha şərik qoşduqlarını inkar edərək özlərinə qarşı necə yalan söyləyirlər. Dünya həyatında ibadətdə Allahla yanaşı uydur­duq­ları bütlər isə onlar­dan uzaqlaşıb yox olacaq və onları köməksiz qoyacaq.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərdən Quran oxuduğun zaman səni dinlə­yənlər də vardır. Lakin onların inadkarlığları və üz çevirmələri səbəbindən Quranı anla­masın­lar deyə onla­rın qəlblə­rinə pərdə çək­dik, qulaq­la­rı­na da, haqqı eşidib faydalanmasınlar deyə tıxac vurduq. Elə buna görə də onlar eşitdikləri ayələrdən faydalana bilməzlər. Onlar istə­ni­lən açıq-aydın dəlilləri görsələr belə, yenə də ona inan­maz­lar. Hətta ya­nına gəldikdə sə­ninlə haqq barədə batil ilə mü­ba­hisə edərək: "Bu gətirdiyin, keçmişdəkilərin kitablarından əldə olunan məlumatdan baş­­qa bir şey deyildir"– de­yər­lər.

Onlar həm insanlara peyğəmbərə iman gətirməyi qadağan edər, həm də özləri ondan uzaqlaşırlar, nə bir kimsənin peyğəmbərdən faydalanmasına izin verir, nə də ki, özləri peyğəmbərdən faydalanırlar. Onlar bu əməlləri ilə ancaq özlərini həlak edir və bu əməllərinin onları həlak edilməsinə səbəb olduğunu bilmirlər.

Ey Peyğəmbər! Qiyamət günü onların oda ərz olunduqları vaxt həsrət çəkərək: "Kaş, bizi dünya­ həyatına qay­taraydılar! Onda biz Allahın ayə­lə­rini yalan say­mayıb, Allaha iman gətirənlərdən olar­dıq"– dediklərini görsəydin, hallarının pis olmasından təəccüblü bir hal görərdin!

Bu, heç də onların: "Əgər geri qaltarılsaydılar iman gətirərdilər"– dedikləri kimi deyildir. Əksinə, əzaları onların əleyhinə şahidlik etdikdə: "Allaha and olsun ki, biz şərik qoşanlardan deyildik"– əvvəlcə gizlət­dik­­­ləri sözlər onlara aşkar oldu. Əgər onlar dünyaya qay­tarılsay­dı­lar, yenə də özlərinə qada­ğan olun­muş küfr və şirk əməllərə qayıdardılar. Şüb­hə­siz ki, onlar əgər dünyaya qay­tarılsay­dı­lar iman gətirərdilər iddalarında yalan danışırlar.

Müşriklər dedilər: "Yaşadığımız dünya hə­ya­tı­ndan başqa bir həyat yox­dur və biz haqq-hesab üçün diril­dilmə­yə­cə­yik!"

Ey Peyğəmbər! Öldükdən sonra dirilməyi inkar edənlərin Rəbbinin hüzuruna gətirilərkən Allahın onlara: "Məgər yalan hesab etdiyiniz bu dirilmə heç bir şəkk-şübhə olmayan həqiqət deyilmi?"– dediyi zaman görsəydin, hallarının pis olmasınmdan çox təəccüblü bir hal görərdin! Onlar: "Bizi yaradan Rəbbimizə and olsun ki, bu heç bir şək-şübhə olmayan həqiqətdir!"– deyəcəklər. Bu zaman Allah onlara buyuracaqdır: "Elə isə bu günü dünya həyatında yalan sayıb, inkar etdiyinizə görə dadın əzabı!"

Qiyamət günü dirilməyi və Allah ilə qarşılaşmağı ya­­lan sa­yanlar artıq ziyana uğ­ramış­lar. Qiyamət saatı onları qəf­lə­tən, xəbərsiz halda haqla­dıqda onlar böyük peşmançılıq çəkib, öz günahlarını bellərində daşıyaraq de­yəcəklər: "Qiyamət günü üçün hazırlıq görməyib Allaha qarşı küfr edərək Allaha itaət barəsində etdiyimiz təqsirlərə görə vay ha­lımıza!" Bellərində daşı­dıqları bu günahlar necə də pisdir!

Meyil etdiyiniz dünya həyatı orada Allahı razı salan əməl etməyən kimsə üçün oyun və əy­lən­cə­dən başqa bir şey de­yil. Amma Allaha iman və itaət edərək Onun əmr etdiyini yerinə yetirib, şirk və günahlardan çəkinərək qadağan etdiyi əməlləri tərk edib Allahdan qorxan kimsələr üçün isə Axi­rət yurdu daha xeyirlidir. Ey Müşriklər! Məgər Allaha inam gətirib, saleh əməllər etməniz üçün bunu anlamır­sı­nız?!

Ey Peyğəmbər! Biz bilirik ki, onların aşkarda sə­ni yalan saymaları səni kədərləndirir. Bil ki, onlar, sənin sadiqliyinə və düzgünlüyünə bələd olduqları üçün, qəlblərində səni ya­lançı hesab etmirlər. Lakin onlar zalım bir qövmdür, sənin peyğəmbər olduğunu zahirdə inkar etsələr də, qəlblərində buna yəqin inanırlar.

Onların sənin gətirdiyin dini yalan saymalarının xüsusilə sənə aid olduğunu əsla güman etmə. Belə ki, səndən əvvəlki elçiləri də yalançı sayılmış və öz qövmləri tərəfindən əziyyətlərə məruz qalmışdılar. Lakin onlar Allahdan kömək gələ­nə­dək, Allah yolunda dəvət və cihad etməklə səbir nümayiş etdirdilər. Heç kəs Allahın yazdığı köməyi və peyğəmbərlərinə verdiyi vədi də­yi­şə bil­məz. Ey Peyğəmbər! Artıq səndən əvvəlki peyğəmbərlər, onların öz qövmündən gördükləri əziyyətlər və Allah onlara düşmənçilik edənləri həlak edərək onlara necə kömək etdiyi bə­zi xə­bər­lər sənə gəlib çatdı.

Ey Peyğəmbər! Əgər onların sənin gətirdiyin haqdan üz döndər­məsi və səni yalançı hesab etməsi sənə ağır gəlirsə, on­da ba­carır­san­sa yerin altına ata biləcəyin bir lağım və göyə çıxa biləcə­yin bir nərdivan tapıb onlara Bizim sənə verdiyimizdən başqa bir dəlil gətirə bilərsənsə, durma gətir! Əgər Allah istə­səy­di on­ları sənin gətirdiyin din üzərində top­layıb doğru yola yö­nəl­dərdi. Lakin Allah bunu müəyyən bir hikmət üçün istəmədi. Elə isə cahillər­dən ol­ma və onların iman gətirmədiklərinə görə özünü üzüb həlak etmə.

Sənin gətirdiyin dini ancaq sözü dinləyib başa düşənlər qəbul edər. Kafirlər isə ölüdürlər, onlar səni anlamazlar, çünki onların qəlbləri artıq ölmüşdür. Ölü­lərə gəl­dik­də isə, Allah qiyamət günü onları di­rildəcək, son­ra da on­lar etdikləri əməllərin əvəzini almaq üçün tək Onun hü­zuruna qayta­rıla­caqlar.

Müşriklər iman gətirməkdən inadkarlıq edərək dedilər: "Niyə Muhəmmədə - səllallahu aleyhi və səlləm - Rəb­bin­dən onun gətirdiyi dinin doğru olmasını təsdiqləyən fövqəladə bir möcüzə en­diril­mə­yib?" Ey Peyğəmbər! De: "Şüb­hə­siz ki, Allah onların istədikləri fövqəladə bir möcüzəni endirməyə qa­­dir­dir. La­­kin bunu tələb edən müşriklərin çoxu fövqəladə bir möcüznin enməsinin heç də onların tələbi ilə deyil əksinə, bunun Uca Allahın hikməti ilə olduğunu bil­mir, çünki Allah onların istədiklərini endirsə bundan sonra da onlar iman gətirməsələr Allah onları həlak edər".

Ey Adəm övladı! Yer üzündə hərəkət edən hey­van­ların və göydə uçan quşların ha­mısı yaradılış və ruzi baxımından sizin ki­mi üm­mətlərdir. Biz Lövhi-məhfuzda hər bir şeyi qeydə almışıq. Hamısının elmi Allah yanındadır. Sonra Qiyamət günü on­ların arasında hökm vermək üçün Rəbbinin hü­zuruna top­la­na­caq­lar və O, hər kəsə əməllərinin əvəzini layiq olduğu şəkildə verəcəkdir.

Ayələrimizi yalan sa­yan­ kimsələr eşitməyən kar, danışmayan lal kimidirlər və onlar bununla yanaşı qa­ran­lıqlar içində qalmış korlardır. Bu halda olan kimsə necə düz yola yönəlsin?! Allah insanlardan azdırmaq istədi­yini az­dırar, doğru yola yönəltmək istədiyini isə heç bir əyrilik olmayan düz yola yö­nəl­dər.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Elə isə mənə de­yin görüm əgər sizə Alla­hdan əzab gəlsə və ya vaqe olacağı sizə vəd olunmuş Qiyamət saat sizi haqlasa, sizə baş vermiş bəlanı və ya sıxıntını aradan qaldırmaq üçün Allah­dan baş­qa­sı­nı­mı çağıra­caqsı­nız?! Əgər ibadət etdiyiniz ilahların sizə fayda və ya zərər verməyə qadir olduğu iddanızda doğru danı­şan­lar­sı­­nızsa".

Haqq budur ki, siz, sizi yaradan, istədiyi təqdirdə sizi bəladan qoruyan və zərəri sizdən sovuşduran Allahı qoyub başqasına dua etməyəsiniz. Çünki bunlara qadir olan yalnız Allahdır. Allaha şərik qoşaraq ibadət etdiyiniz bütlərin sizə xeyir və zərər verməyə qadir olmadıqlarını bildiyiniz üçün onları tərk etməlisiniz.

Ey Peyğəmbər! Səndən əvvəl də üm­mət­lərə elçilər göndərmişdik, lakin onlar elçiləri yalançı hesab etdilər və elçilərin onlara gətirdiklərindən üz çevirdilər. Elə buna görə də Biz onların Allaha boyun əyib və Onun qarşısında zəlil olsunlar deyə onları yoxsulluq və sağlamlıqlarına zərər verən xəstəlik kimi sıxın­tılarla əzab verdik.

Heç olmasa bəlamız on­la­ra gəldiyi zaman bəlanı onlardan sovuşması üçün Allah qarşısında zəlil olub, Ona boyun əy­səydilər, Biz onlara rəhm edərdik. Lakin onlar bunu etmədilər, əksinə on­ların qəlb­ləri sərt­ləş­di və başlarına gələn bu bəladan ibrət çıxarıb, öyüd-nəsihət almadılar və şeytan da onlara etdikləri küfr və asi əməlləri gözəl­ gösdərdi və beləliklə də olduqları əməllər üzərində davam etdilər.

Onlar yoxsulluq və xəstəlik sıxıntısı səbəbində özlərinə edilmiş öyüd-nəsihəti unudub, Allahın əmrlərini tərk etdikləri zaman ruzi qapı­la­rını onların üzünə açaraq, onlara yoxsulluqdan sonra zənginlik, xəsdəlikdən sonra bədənlərinə sağalamlıq bəxş etdik, elə ki onlar, özlərinə ve­ri­lən nemətlərə görə təkəbbürlük edib, özlərindən razı qaldıqda isə on­ları qəf­lə­tən əzabımızla yaxaladıq və onlar ümüd içində yaşadıqları bir halda ümidsiz və heyrət içində qal­­dılar.

Beləliklə, kafir qöv­mün hamısı həlak olmaqla, Allahın Öz elçilərinə yardım etməsi sayəsində kafirlərin kökü kə­sildi. Allah Ona düşmənçilik edənləri məhv etdiyinə və elçilərinə göstərdiyi yardımna görə şükür və səna aləm­lə­rin Rəbbi tək Allaha məxsudur!

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Bir mənə deyin görək, əgər Allah eşitmə qa­­bi­liy­yə­tinizi əli­­nizdən alıb sizi kar və gör­mə qa­­bi­liy­yə­tinizi əli­­nizdən alıb siz kor edib, qəlb­­lərinizə mö­hür vurub heç bir şey anlamasaz, hansı haqq məbud itirdiyiniz bu şeyləri si­zə qay­tara bilər?" Ey Peyğəmbər! Bax gör, Biz müxtəlif növ dəlilləri onlara ne­cə bəyan edi­rik, sonra onlar ye­nə də bu dəlillərdən üz çe­vi­rirlər.

ُEy Peyğəmbər! Onlara de: "Bir deyin görək, əgər sizə Alla­hın əzabı hiss etmədiyiniz bir halda, qəflə­tən və ya hiss etdiyiniz bir halda, açıq-aşkar gəlsə, bu əzab Allaha küfr etdikləri və elçiləri yalan saydıqların görə yalnız zalım qövmə olardı".

Biz göndərdiyimiz elçiləri yalnız iman və itaət əhlinə, sonsuz, əbədi olan nemətləri müjdə verən, küfr və asiliklər edənlərə isə şiddətli əzabımızla qorxudan kimi gön­dəririk. Elçilərə iman gətirib əməlini islah edən kimsələri axirətdə gözləyən şeylərə görə heç bir qorxu­su yoxdur və onlar dünyada ikən əldə edə bilmədikləri dünya naz-nemətlərinə görə həsrət və kədər çəkməzlər.

Ayələrimizi yalan sa­yan­­lara isə Allahın itaətindən xaric olduqları səbəbindən əzab toxu­na­caqdır.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Mən sizə demirəm ki, Alla­hın ruzi xəzinələri mənim ya­nım­dadır və mən də bu xəzinələrdən istədiyim kimi istifadə edirəm. Mən sizə demirəm ki, Allahın mənə vəhy edərək bildirdiyindən savayı qeybdən nəsə bil­mirəm. Mən sizə demirəm ki, mən mələklərdən bir mə­lə­­yəm. Lakin mən Allahın elçisiyəm. Mən yalnız mə­nə vəhy olu­nana tabe olu­ram və bilmədiyim bir şeyi də idda etmirəm". Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mə­gər gözləri haqqı görməkdən kor olan kafir kimsə ilə haqqı görüb ona iman gətirəm mömin kimsə eyni ola bilərmi? Ey Müşriklər! Məgər ətrafınızda olan Allahın aləyini gördükdən sonra ağılınızla fikirləşmirsinizmi?"

Ey Peyğəmbər! Qiyamət günü Rəbbinin hüzuruna top­la­na­caq­larından qorxanları bu Quranla qorxut ki, Allahdan başqa onların nə bir fayda verən hamisi, nə də zərəri onlardan sovuşduran bir havadarı vardır. Bəlkə Allahın əmrlərini yerinə yetirib və qadağan etdiyindən uzaq duraraq pis əməl­­lərdən çə­kinələr. Məhz belə kimsələrdir, Qurandan faydalanan kimsələr.

Ey Peyğəmbər! Gündüzün əvvəlində və sonunda daima ixlasla Allaha ibadət edən yoxsul müsəlmanları müşriklərin başçılarının İslama meyil etmələri üçün öz məclisindən uzaqlaşdırma. Nə sən o yoxsulların verəcəkləri he­sa­bata cavab­deh­sən, - çünki onların hesabatı Allah yanındadır, - nə də onlar sənin verə­cəyin hesabatına ca­vab­dehdirlər. Əgər sən on­ları öz məclisindən qov­san, bu zaman sən Allahın hüdudlarını aşanlardan olarsan.

Beləliklə, Biz onların bir qismini digəri ilə sınadıq və onları dünya naz-nemətlərində bir-birindən fərqli etdik ki, qoy zəngin kafirlər yoxsul möminlərə belə de­sinlər: "Mə­gər Allah bizim ara­mızdan ancaq bu yoxsullara doğru yola göstərərək lütf etmişdir?! Əgər iman xeyirli bir şey olsaydı, onlar bu işdə bizdən qabağa düşə bilməzdilər, çünki öndə gedən yalnız bizik". Məgər Allah Onun bəxş etdiyi nemətlərə şü­­kür edən­ləri daha yaxşı tanı­yan, onları iman gətirməyə müvəffəq edən və Onun nemətlərini nankorluğ edənləri rəzil edib imana müvəffəq etməyən de­yil­­mi?! Əlbətdə ki, Allah onları daha yaxşı tanıyır.

Ey Peyğəmbər! Sənin gətirdiyin dinin doğru olduğuna şahidlik edərək ayələrimizə iman gəti­rən­lər sə­nin yanına gəldikdə onlara hörmət olaraq salamlarını qaytar və onları Allahın rəhmətinin geniş olması ilə müjdə ver. Allah qullarına bir lütf olaraq Özünə rəhmli ol­mağı əzəldən vacib etmişdir. Sizlərdən hər kəs cahillik və ya səfehlik üzündən günah iş görsə və günah etdikdən son­ra töv­bə edib əməl­lə­rini islah etsə, Allah onun günahını ba­ğış­layar. Həqiqətən, Allah, Ona tövbə edən qullarını ba­ğış­la­yan­dır və onlara qarşı rəhmlidir.

Qeyd edilən ayələrdə günahkarların tutduğu yo­lun və onların üslublarının ay­dın olması və bundan çəkinilməsi üçün sənə bəyan etdiyimiz kimi, Biz batil əhlinə də dəlillərimizi be­ləcə bir-bir izah edirik.

Ey Peyğəmbər! De: "Allah məni sizin Ondan başqa ibadət etdiklərinizə ibadət etməyi qadağan etmişdir". Ey Peyğəmbər! De: "Mən sizin Allahdan başqasına ibadət etmək istəyinizə uymaram. Əgər sizin bu istəyinizə tabe olsam bu zaman mən haqq yoldan azar və doğru yola yönələn olmaram, bu ancaq Allahdan heç bir burhan olmadan öz istəklərinə tabe olanların işidir".

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Mən öz istəyimə deyil, Rəbbimdən na­zil edilən açıq-aydın dəlilə əsasla­nı­ram. Lakin siz bu dəlili yalan saydınız. Sizin səbir­siz­lik­lə tələb etdiyiniz əzab və fövqəladə möcüzələr məndə deyildir. Bu, yal­nız Allahın əlində olan bir işdir. Hökm - həmçinin tələb etdiyiniz də - yalnız tək Allaha məxsusdur. Allah haqqı söy­ləyir və haqqla hökm verər. Pak olan Allah, haqqlını haqqsızdan ayırd edənlərin ən yaxşısıdır".

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Əgər sizin səbir­siz­lik­lə tələb etdiyiniz əzab və fövqəladə möcüzələr mənim əlim­də ol­saydı, əlbət­tə, mən onu sizə endirərdim, beləliklə də, mənimlə si­zin ara­nızda bu iş bitmiş olar­dı. Allah za­lımlara nə vaxta qədər möhlət verdiyini və onlara və zaman əzab verəcəyini daha yaxşı bilir".

Qeybin xəzinələri yalnız Allah ya­nında­dır. Qeybi Ondan başqa kimsə bilməz. O, quruda və də­nizdə olan hər bir heyvanı, bitki və cansız məxluqatı bilir. Harada olmasından aslı olmayaraq ye­rə düşən elə bir yarpaq, yerin qaranlıq­la­rında gizli qalan elə bir to­xum, elə bir yaş və elə bir quru şey yoxdur ki, o, əzəldən açıq-aydın kitabda, Lövhi-Məh­fuzda olmasın.

Yatdığınız zaman ruhlarınızı müvəqqəti olaraq alan, gün­düz­lər isə nələr etdiyinizi bilən Allahdır. Siz yuxuda ikən ruhlarınızı aldıqdan son­ra O, sizi sə­hər­lər oya­dır ki, Allah yanında müəyyən olun­muş həyatınızın sonu gəlib çatana qədər əməllər edəsiniz. Son­ra isə Qiyamət günü qəbirlərinizdən dirilərək dönü­şünüz tək Ona ola­caq. Sonra O, dünya həyatında nə etdiklə­ri­niz ba­rədə sizə bildirəcək və etdiyiniz əməllərin mükafatını sizə verəcək­dir.

Allah Öz qulları üzərində yenilməz qüvvət sahibidir və onları zəlil etməyə qadirdir. O, qullarından hər bir baxımdan ucadır. Hər bir şey Ona boyun əymişdir. Pak və uca olan Allah cəlalına layiq şəkildə Öz qulları üzərindədir. Ey İnsanlar! O sizə ölüm mələyi və onun köməkçiləri ruhunuzu alıb əcəliniz sona çatana qədər əməllərinizi yazan hörmətli mə­ləklər gön­də­rir və onlar əmr olunduqları işdə heç bir səhvə yol verməzlər.

Sonra ruhları alınmış kimsələrin hamısı əməllərinin əvəzini almaq üçün öz­lə­rinin hə­qiqi hi­mayədarı olan Allaha qayta­rılacaq­lar. Ədalətli hökm yalnız Ona məx­susdur və O, sizin saydıqlarınızın ən tez sayanı və əməllərinizi ən tez haqq-hesab çəkən­dir.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Gizlində və aşkarda, zəlil bir halda yalvararaq tək Ona dua edib: "Ey Rəbbimiz! Əgər bizi bu təhlükədən qurtarsan, bizə olan bu nemətinə görə Sənə şükür əlaməti olaraq əsla Səndən başqasına ibadət etmərik" – deyə yal­var­dı­ğınız za­man sizi qu­runun və dənizin zülmətlərindən xilas edib, təhlükədən kim sovuşdurdu?"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Sizi ondan və bütün başqa sıxın­tılardan Allah xilas edir. Bundan sonra isə siz xoş vaxtlarında yenə də Ona şərik qoşur­sunuz. Sizcə bundan da daha böyük zülm nə ola bilər ki?!"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Allah üs­tünüz­ə daş, ildırım, tufan kimi və ya al­tınızdan zəlzələ və ya yerə batırmaq kimi sizə əzab gön­dər­məyə yaxud qəlblərinizi bir-birinizə qarşı çevirib və sonda hər biriniz öz istəyinin ardınca gedərək sizi bir-birinizlə vuruşdurmağa qa­dirdir". Ey Peyğəmbər! Gör biz onlara dəlilləri necə bir-bir bəyan edirik ki, bəl­kə sənin gətirdiyinin haqq, özlərində olanın isə batil olduğunu anlasınlar.

Sənin qövmün bu Quranın, həqiqətən də, Allah tərəfindən olmasına heç bir şübhə olmadığı bir təqdirdə onu yalan saydı. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mən sizi qorumağa müvəkkil deyi­ləm, mən yalnız sizi şiddətli əzab barədə xəbərdar edənəm".

Hər bir xəbərin zamanı çatıb gerçəklə­şə­cəyi mü­əyyən vaxtı vardır, bu xəbərlərdən biri də sizin sonunuzun və aqibətinizin necə olacağı xəbəridir. Siz onu Qiyamət günü qəbirlərinizdən dirildiyiniz zaman biləcəksiniz.

Ey Peyğəmbər! Ayələrimizi məsxərəyə qoyan və istehza edən müşrikləri gördüyün zaman, ayələrimizə istehza etməkdən baş­qa söhbətə keçənə qə­dər on­lardan uzaq dur. Əgər şey­tan bunu sənə unutdurub onlarla birgə otursan, xatırla­dıq­dan son­ra isə dərhal o məclisi tərk et və həddi aşan kimsələrlə birgə otur­ma.

Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxan kimsələr, zalımların törət­dik­lərinə görə azca da olsa məsuliy­yət daşı­mır­lar. Mütəqilərə vacib olan, onları etdikləri pis əməllərdən çəkindirməkdir ki, bəl­kə Allahdan qor­xub, Onun əmrlərinə mültəzim olub, qadağalarından çəkinsinlər.

Ey Peyğəmbər! Dinlərini məsxərəyə qoyub, onu oyun və əy­ləncə edənləri və dünya hə­ya­tının keçici naz-nemətləri ilə al­datdığı müşrikləri tərk et. Ey Peyğəmbər! İnsanlara Quranla öyüd-nəsihət ver ki, heç kəs etdiyi günahlar səbəbindən özünü həlaka sürükləməsin. Allah­dan baş­qa onun, ona yardım edən nə bir hamisi, nə də ki, Qiyamət günü onu Allahın əzabından qoruyan bir havadarı olacaqdır. O, canını Allahın əzabından xilas etmək üçün nə cür fidyə versə də, fidyəsi on­dan qə­bul olun­maya­caq. Onlar qa­zan­dıqları gü­nahlar səbəbindən özlərini həlaka sürükləyən kimsələrdir. Kafir olduqlarına görə onlar üçün Qiyamət günü son dərəcədə qaynar içki və ağrılı-acılı bir əzab hazırlanmışdır.

Ey Peyğəmbər, müşriklərə de: "Məgər biz Allahı qoyub bi­zə nə bir xeyir, nə də bir zərər verəməyə qadir olmayan bütlərəmi iba­dət edəcə­yik?! Allah bizi doğ­ru yola müvəffəq etdikdən sonra, şey­tan­la­rın azdırıb çaşbaş buraxaraq doğru yola yönəlməyən kim­sə ki­mi iman etdikdən sonra mürtədmi olacağıq?!" Halbuki onun doğru yolda olan mömin dostları onu haqqa çağırdıqda isə o, onların çağırışlarına cavab verməkdən imtina edirdi. Ey Peyğəmbər, onlara de: "Həqiqətən Alla­­hın doğru yolu, doğru haqq yoldur! Allah bizə, pak və uca olan Allaha ibadət edməyi əmr edmişdir. O, aləm­lərin Rəb­bidir.

Biz kamil şəkildə namaz qılıb, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allahdan qor­­xmağı əmr etmişdik. Qiyamət günü Allah, qullarının etdikləri əməllərin əvəzini vermək üçün onların hamısı məhz Onun hüzuruna top­lana­caqdır.

Göyləri və yeri haqq ola­­raq xəlq edən Pak və Uca olan Allahdır. Allah: "Ol!"– de­di­yi gün hər şey olar. Qiyamət günü onlara: "Qalxın" – dedikdə onlarda qalxarlar. Onun sözü haq­dır, mütləq baş verəcəkdir buna şübhə ola bilməz. İsrafil ikinci dəfə sura üfürü­lə­cə­yi Qiyamət günü hökm yalnız pak və uca olan Allaha məxsus ola­caq­dır. O, qeybdə və aşkarda nə varsa hamısını bi­ləndir. O, yaratmağında və idarə etməyində hikmət sahibidir.Allah, Ona heç bir şey gizli qalmayan, hər şeydən xəbər­dardır. Gizlində olan işlər Onun qatında aşkarda olan kimidir.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman İbrahim - aleyhissəlam - müşrik atası Azərə: "Ey Atacan sən bütləri Allahdan başqa ibadət etdiyin mə­bud­ qə­bul edirsən?! Mən səni və sənin bütlərə tapınan qövmü­nü, Allahdan başqasına ibadət etdiyinizə görə, açıq-aydın azğın­lıq için­də olduğunuzu və haqq yoldan azdığınızı görü­rəm. Pak olan Allah haqq məbuddur. Ondan başqa olan məbudlar isə batildir"– dediyini yadına sal.

Biz, İbrahimə atasının və qövmünün azğınlıqda olduqlarını göstərdiyimiz kimi ona göy­­lərin və geniş yerin mülkünü gös­tərdik ki, o bu geniş mülklə Allahın təkliyinə və yalnız Onun ibadətə layiq olduğuna dəlil gətirsin və beləliklə də Allahın tək və Onun heç bir şəriki olmadığına yəqin­lik­lə inanan­lar­dan olsun. Çünki O hər şeyə qadirdir.

Gecənin zülməti İbrahimi bü­rü­düyü zaman o, ulduz görüb: "Bu mə­nim Rəbbim­dir!"– dedi. Ulduz yox olduqda isə: "Mən yoxa olanı sevmi­rəm, çünki həqiqi İlah həmişə mövcuddur və O yoxa olmaz!"– dedi.

İbrahim ayın çıxdığını gördükdə: "Bu mənim Rəbbim­dir!"– dedi. Ay yox olduqda isə: "Əgər Rəbbim məni tək Ona ibadət etməyə müvəffəq etmə­səy­di, mən Onun haqq dinindən uzaq düşənlərdən olar­dım"– dedi.

O günəşin çıxdığını gördük­də: "Bu çıxan mə­nim Rəbbim­dir, bu ulduzdan və aydan da­ha bö­yükdür!"– dedi. O yox olduqda isə dedi: "Ey qöv­müm! Hə­qiqətən, mən sizin Allaha şərik qoşduq­larınızdan uzağam!

Doğrudan da, mən, şirkdən xalis tövhidə meyil edərək, dinimi ixlasla göyləri və yeri misilsiz ya­radana etdim. Mən Allahdan başqasına ibadət edən müş­riklər­dən deyiləm.

Müşrik qövmü onunla pak olan Allahın təkliyi barədə höcət­ləş­ib, onu öz bütlərindən qorxuzmağa çalışdılar. İbrahim - aleyhissəlam - onlara de­di: "Siz mənimlə Allahn təkliyi və ibadətdə Onu təkləşdirmək barəsində hö­cət­ləşir­siniz? Artıq Rəbbim məni doğru yola yönəlt­diyi, mən sizin bütlərinizdən qorxmuram, çünki onlar Allahın istədiyindən başqa mənə zərər və ya fayda verməyə qadir deyillər, Allah nə istəsə o, olur. Hər bir şeyin elmi Allah qatındadır, yerdə və göydə Ona heç bir şey gizli qalmaz. Ey Qövmüm! Mə­gər Allaha qarşı küfr edib, Ona şərik qoşduğunuzu düşü­nüb, tək Ona iman gətirməyəcəksinizmi?!"

Siz, Allahın sizə, haq­qın­da heç bir dəlil nazil etmə­diyi Allahın yaratdıqlarını Ona şə­rik qoşmaqdan qorxmursunuzsa, mən sizin şə­rik qoş­duğunuz bütlərdən niyə qor­xmalıyam?! Əgər bilirsinizsə, deyin gö­rüm bu iki dəstədən: tövhid əhli olan dəstə, yoxsa müşriklər olan dəstə - bunlardan hansı biri əmin-aman­lıq­da olmağa daha haq­lıdır, elə ona da tabe olun?! Şübhə yoxdur ki, əmin-aman­lıq­da olmağa daha haq­lı olan dəstə, tövhid əhi olan möminlərin dəstəsidir.

Allaha iman gətirib, Onun şəriətinə tabe olub sonra iman­la­rına şirk qarışdırma­yan­ları əmin-aman­­lıq gözləyir. Bu, başqaları üçün deyil, yalnız onlara aiddir. Rəbbi onları doğru yola yönəltdiyi üçün məhz Onlar Allahın müvəffəq etdiyi insanlardır.

Uca Allahın: (Əgər bilirsinizsə, deyin görək bu iki dəstədən hansı (qiyamət əzabından) əmin olmağa daha layiqdir?) sözü, İbrahimin - aleyhissəlam - öz qövmünə qələbə çalıb və onların dəlillərini batil etdiyi dəlildir. Bu, Bizim dəlillərimizdir, biz İbrahimin - aleyhissəlam - öz qövmü ilə mübahisə etmək üçün onu bu dəlilə müvəffəq edib ona verdik. Biz istə­diyi­miz qulumuzun dünyada və axirətdə dərəcələrini ucaldarıq. Ey Peyğəmbər! Şüb­­həsiz ki, sənin Rəb­bin yaratmaqda, idarə etməkdə hikmət sahibidir və qullarından xəbərdardır.

Biz İbrahimi oğlu İshaq və nəvəsi Ya­qubla ruziləndirdik. Onların hər ikisini doğru yola müvəffəq etdik. Onlardan əvvəl Nuhu da doğru yola müvəffəq etmişdik. Biz Nuhun nəslindən olan Da­vudu və onun oğlu Süley­manı, Əy­yubu, Yusifu, Mu­­sanı və onun qardaşı Ha­runu - aleyhimussəlam - da haqq yoluna müvəffəq etmişdik. Biz Peyğəmbərlərə etdikləri yaxşı əməllərinə görə bu mükafatı bəxş etdiyimiz kimi onlardan başqa yaxşı əməl sa­hib­lərini də etdikləri yaxşı əməllərinə görə belə mükafatlandırırıq.

Biz həmçinin Zəkəriyyani, Yəhyani, Məryəm oğlu İsa­nı və İl­yası - aleyhimussəlam - bunların hər birini müvəffəq etdik. Bunların hamısı Allahın insanlara elçi olaraq seçib göndərdiyi əməli­saleh peyğəmbər­lər­dən idilər.

Biz İsmaili, Əlyəsəni, Yunu­su və Lu­tu - aleyhimussəlam - da hər birini müvəffəq etdik. Biz bu peyğəmbərlərin hamısını başqa Muhəmməd peyğəmbər - sallallahu aleyhi və səlləm - olmaqla onları aləm­lərdən üstün et­dik.

Biz onların atalarını, övladlarını və qardaşlarının bəzilə­ri­ni istədiyimiz şeylərə müvəffəq etdik. Biz on­ları seçdik və Allahın təkliyinə və Onun itaətinə aparan doğru-düzün yola yönəltdik.

Onların nail olduqları müvəffəqiyyət, bu, Allahın qullarından istədiyinə bəxş etdiyi müvəffəqiyyətdir. Əgər onlar Allaha başqasını şərik qoşsaydılar, əl­bəttə, et­dik­ləri əməllər batil olar­dı, çünki Allaha şərik qoşmaq saleh əməli batil edir.

Bu adları çəkilən peyğəmbərlər, Biz onlara kitab, hikmət və pey­ğəm­bərlik verdiyimiz kəs­lr­dir. Əgər sənin qövmün peyğəmbərlərə verdiyimiz bu üç şeyi in­kar edirlərsə, Biz onları inkar et­məyən, əksinə, bunlara iman edib və bunlardan möhkəm yapışan başqa bir qövm təyin edib hazırlamışıq. Bu kimsələr qiyamət gününədək onların yolunu tutub gedən mühacir və ənsarlardır.

O peyğəmbərlər və onlarla birgə atalarının, övladlarının və qardaşlarının adları çəkilənlər, həqiqətən də, doğru yo­lda olan kimsələrdir. Sən də on­la­ra tabe ol və onların ardınca get. Ey Peyğəmbər! Öz qövmünə de: "Mən bu Quranı sizə təbliğ etdiyimə görə sizdən heç bir mü­kafat istəmirəm. Bu Quran insan və cinləri doğru yola yönəltmək üçün aləmlərə görə yalnız bir öyüd-nəsihətdir".

Müşriklər, Muhəmməd peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm: "Allah insana vəhydən heç bir şey nazil etməmişdir"– de­dikləri zaman Allahı la­yiqincə təzim etmədilər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Tövratı qövmü üçün nur, hidayət və doğru yolu göstərən rəhbər olaraq Mu­sa­ya kim nazil et­mişdir? Yəhudilər Tövratı dəftərlərə yazıb öz nəfslərinə müvafiq gələni insanlara göstərir və Peyğəmbərin - sallallahu aleyhi və səlləm - vəsf olunması kimi nəfslərinə müxalif olanları isə giz­lə­dirlər. Ey ərəblər! Axı, sizin də, əcdadınızın da bundan əvvəl Qurandan bilmədiyiniz şey­lər si­zə öy­rədilmiş­dir". Ey Peyğəmbər! Onlara: "Onu Allah nazil etmişdir!"- de, sonra da əcəl onları haqlayanadək onları öz cahillikləri və azğınlıqları içində - dini məsxərəyə qoyub istehza etdikləri halda tərk et.

Ey Peyğəmbər! Bu Quran, Mək­kə əhalisinin, habelə yer üzünün məşriqində və məğribində yaşayan insanların doğru yola yönəlməsi üçün sənə nazil etdiyi­miz, özündən əvvəl nazil edilmiş səmavi kitabları təs­diq edən mü­ba­rək bir Kitabdır. Axi­rət həyatına iman gətirənlər bu Qurana iman gətirir, içində buyurulanlara əməl edir və namazlarının rükunlarını, fərzlərini və müstəhəblərini şəriətin müəyyən etdiyi vaxtlarda yerinə yetirərək qoruyub saxlayarlar.

Allaha qarşı yalan uy­du­­raraq: "Allah heç bir bəşərə bir şey nazil etməmişdir", yaxud Allah ona vəhy nazil etmədiyi bir halda yalandan: "Allah mə­nə də vəhy etmişdir"– söylə­yəndən və yaxud: "Mən də Allahın Qurandan nazil et­di­yi­nin bənzə­rini endirəcəyəm"– deyən­dən da­ha zalım kimsə ola bilməz. Ey Peyğəmbər! O zalımları ölüm girda­bın­da olduqda, mə­lək­lərin də əl­lərini onlara tərəf uzadıb onlara əzab verərək və onları vuraraq: "Canları­nızı çı­xarın, biz onları götürəcəyik! Allaha qarşı yalan söz­lər söylədiyinizə, peyğəmbərlik və vəhyin nazil olması idda etdiyinizə, Allahın nazil etdiyinin bənzərini nazil etməyə qadir olduğunuza və Onun ayə­lərinə iman etməkdən təkəbbür göstərdiyi­ni­zə gö­rə bu gün siz alçaldıcı və zəlil edici əzabla cəzalan­dırı­la­caq­sı­nız!"– dediklərini görsəydin sən çox dəhşətli bir hal gö­rərdin.

Qəbirlərdən diriləcəyi gün onlara: "Bu gün hüzurumuza ilk dəfə si­zi xəlq etdiyimiz kimi ayaqyalın, lüt-üryan, sünnət olunmamış, mal-dövlətiniz və başçılıq etməyiniz əlinizdən çıxmış bir halda, tək-tən­ha, həm də sizə verdiyimiz ne­mətləri özünüz də istəmədən dünya həyatında arxanızda qoyub gəl­di­niz. Bu gün öz ara­nızda Allaha vasitəçilər say­dığınız ilahlarınızı ya­nı­nızda gör­mü­rük. Halbuki siz onların ibadətə layiq olmaları barədə Allahın şərikləri olduqlarını iddia edirdiniz. Artıq onlarla sizin ara­nız­da olan əlaqə qırıl­mış, onların Allahın şərikləri və sizə şəfaətçilər olacaqları iddianız isə sizdən uzaq­laşmışdır"– deyiləcəkdir.

Toxumu yarıb oradan bitki çıxardan, çəyirdəkdən xurma, üzün və s. ağaclar çıxardan, insan və heyvanları nütfədən xəlq edərək ölü­dən diri çıxardan, insandan nütfə, toyuqdan isə yumurta çıxardaraq diridən də ölü çıxardan, məhz tək olan Allahdır. Bütün bunları edən sizin xaliqiniz olan Allahdır! Ey müşriklər! Siz Allahın misilsiz yaratdıqlarına şahid olduqdan sonra necə də haqdan döndərilir­siniz!

Gecənin zülmətindən səhərin nurunu yarıb çıxardan da, gecəni insanların gündüz ikən ruzi axtarıb yorulduqdan sonra dincəlmək üçün istirahət vaxtı edən də, günəşi və ayı müəyyən he­sabla hərəkət edən vaxt ölçüsü edən də, pak və uca olan Allahdır. Bu deyilən misilsiz yaradılış, məğlub edilməz və qulları üçün nəyin daha xeyirli olduğunu bilən qüdrətli Allahın əzəldən müəyyən etdiyi hökmdür.

Ey Adəm övladı! Siz səfərdə ikən quruda və ya dənizdə olan zaman yolu azdıqda yolu tapa bilə­si­niz de­yə sizin üçün səmada ulduzları yaradan pak və uca olan Allahdır. Artıq Biz, qüdrətimizə dəlalət edən dəlilləri, bu dəlillərdən düşünüb faydalana bilən kimsələrə izah etdik.

Sizi tək bir candan, atanız Adəmdən ya­ra­dan pak və uca olan Allahdır. Allah sizin yaradılışınıza atanızı torpaqdan yaradaraq başlamışdır. Sonra isə sizi ondan yaratmışdır. Allah sizin üçün analarınızın bətinləri kimi qərar tu­ta­ca­ğı­nız və atalarınızın belləri kimi əmanət sax­la­ndığınız bir yer yaratmışdır. Artıq Biz ayələri Allahın kəlamını anlayan bir qövmə izah etdik.

Səmadan su - yağış suyu endirən pak və uca olan Allahdır. Biz bu yağış suyu ilə hər bir bitki növündən yetişdirir, o bitkilərdən əkin və yaşıl ağac bitirir, onlardan da sünbülün üzərində olduğu kimi üst-üstə düzülmüş toxumlar çıxarırıq. Xurma ağacının tumurcuqlarından, ayaqda duran və ya oturan adamın dərə biləcəyi salxımlar yetişdirir. Biz, həmçinin, üzüm talvarları, yarpaqları bir-birinə bənzəyən və meyvəsi isə bir-birinə bənzəməyən zeytun və nar ağacları da yetişdiririk. Ey İnsanlar! Ağac ilk dəfə bar verdiyi və meyvəsinin yetişdiyi zaman onların meyvəsinə baxın. Ey İnsanlar! Şübhəsiz ki, bunlarda Allaha iman gətirən kimsələr üçün Allahın qüdrətinə dəlalət edən açıq-aydın dəlillər vardır. Məhz onlardır bu dəlillərdən faydalanan kimsələr.

Müşriklər cinlərin fayda və zərər verə biləcəklərini etiqad etdikləri zaman, onları Allaha ibadətdə şə­rik qəbul etdilər. Halbuki onları da, Allahdan başqası yox, məhz Allah yaratmışdır. Elə buna görə də yalnız Allah, ibadət olunmağa layiqdir. Yəhudilər Üzeyirin, nəsranilər isə İsanın Allahın oğlu olduğunu, müşriklər də mələklərin Allahın qızları olduğunu iddia etdilər. Allah batil əhlinin vəsf etdikləri sifətlərdən uzaq­dır və uca­dır.

Göyləri və yeri misilsiz yaradan pak və uca olan Allahdır. Onun zövcəsi olma­dığı hal­da övladı necə ola bi­lər?! O, hər şeyi yaratmışdır. O, hər şeyi bi­lir və Ona heç bir şey gizli qalmaz.

Ey İnsanlar! Bu sifətlərlə vəsf olunan sizin Rəb­bi­niz olan Allah. On­dan başqa iba­də­tə layiq olan haqq məbud yoxdur. O, hər şeyin Ya­ra­dıcısıdır. Elə isə siz tək Ona ibadət edin, çünki O, ibadətə layiq olan və hər bir şeyi Qo­ruyandır.

Gözlər Onu əhatə edə bilməz. Pak olan Allah isə gözləri dərk edib və o gözləri əhatə edə bilər. O, əməlisaleh qullarına qarşı lütfkardır və onların hər bir işindən xəbərdardır.

Ey İnsanlar! Artıq Rəbbinizdən sizə açıq-aydın dəlillər gəl­miş­dir. Kim bu dəlillərə tabe olub boyun əyərsə, xeyri onun özünə, kim də bunları görməkdən kor olub, tabeçilik göstərməyib boyun əyməsə, bunun zərəri yalnız öz əleyhinə olar. Mən sizin üstü­nüzdə, əməllərinizi haqq-hesab edən gözətçi deyiləm. Mən yalnız Rəbbimdən olan bir elçiyəm. Sizin üzərinizdə gözətçi isə Allahdır.

Biz Allahın qüdrətinə dəlalət edən dəlilləri növbənöv etdiyimiz kimi, Cənnət, Cəhənnəm və öyüd-nəsihət barədə olan ayələrimizi də növbənöv etmişik. Müşriklər: "Bu, vəhy deyildir, sən bunu özündən əvvəlki Kitab əhlindən dərs al­mı­san"– deyəcəklər. Biz bu ayələri Muhəmmədin - səllallahu aleyhi və səlləm - ümmətindən olan möminlər üçün növbənöv etməklə insanlara haqqı bəyan edirik. Çünki haqqı qəbul edib, ona tabe olanlar məhz elə onlardır.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin sənə haqqdan vəhy etdiyinə tabe ol! O pak Allahdan başqa ibadətə layiq olan haqq mə­bud yox­dur. Qəlbini kairlərlər və onların sənə qarşı inadkarlıq etmələri ilə məşğul etmə. Onların işi Allaha aiddir.

Əgər Allah kiminsə ona şərik qoşmamasını istəsəydi, bu zaman heç kəs ona şərik qoşa bilməzdi. Ey Peyğəmbər! Biz səni on­la­rın üs­tündə, onların əməllərini haqq-hesab edən gözətçi qoy­ma­mışıq və sən on­ların qəyyumu da de­yil­sən, sən yalnız bir elçisən, sənin öhdənə düşən isə təbliğ etməkdir.

Ey Möminlər! Müşriklərin Allahdan baş­qa­la­rı­na ibadət etdikləri bütlər ən həqir şeylərə və söyüşə layiq olsalar belə, müşriklərin Allaha qarşı cahillik edib Onu söyməsinlər deyə, siz onların bütlərini söy­mə­yin. Onlara öz azğınlıqlarını gözəlləşdirdiyimiz kimi, biz hər bir ümmətə öz əməl­lə­ri­ni xeyir və şər olmasından aslı olmayaraq be­ləcə gözəl­ləş­dir­dik. Onlar isə özlərinə gözəlləşdirdiyimiz əməlləri etdilər. Qiyamət günü isə on­la­rın dönüşü öz Rəbbinə olacaq, O da nə onların dünyada ikən et­dikləri əməlləri bildirəcək və hər bir kəsin əməlinin əvəzini verəcəkdir.

Müşriklər bacardıqları ən möhkəm andlarla Allaha and içdilər ki, əgər Muhəmməd - səllallahu aleyhi və səlləm - on­ların təklif etdikləri ayələrdən hər hansı birini gəlsə, mütləq ona ina­nacaqlar. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Tələb etdiyiniz ayələr məndə deyil ki, onları sizin üçün nazil edim. Onlar Alla­hın ya­nındadır və istədiyi vaxt nazil edir". Ey Möminlər! Siz hara­dan bilə­siniz ki, əgər bu ayələr onların tələbinə uygun olaraq gəl­dik­də onlar ye­nə də iman gə­tir­məyəcəklər. Əksinə, yenə də öz inadkarlığında qalıb, inkar edəcəklər, çünki onlar haqq yolunu istəmirlər.

Biz onların ürəklərini və göz­lə­rini ilk dəfə inadkarlıqları üzündən Qurana iman etməyə mane olduğumuz kimi haqqa yönəlməyə də mane olub tərsinə çe­vi­rər və onları öz azğınlıq­ları və günahları ilə birgə Allaha qarşı çaşqınlıq içə­risində dola­şan bir halda buraxarıq.

Əgər Biz onların tələblərinə cavab olaraq istədiklərini yerinə yetirib mələk­ləri onlara göndərsəydik və özləridə buna şahid olsaydılar, ölülər də onlarla danış­ıb sənin onlara gətirdiyin dinin doğru olduğunu onlara xəbər versəydilər və tələb etdikləri hər şeyi onların qarşısına top­la­yıb öz gözləri ilə görsəydilər, Allah onlardan kimi doğru yola yönəltmək istədikləri müstəsna olmaqla, onlar sənin gətirdiyin dinə yenə də iman gə­tir­məz­dilər. Lakin onların çoxu bunudan cahildir və Allah onları doğru yola müvəffəq etmək üçün Allaha sığınmazlar.

Biz səni, müşriklərin sənə qarşı düşmənçilik etməklə sınaqa çəkdiyimiz kimi, səndən əvvəlki pey­ğəmbərlərin də hər birinə azğın insanlar və cin­lər­dən düş­mən­ təyin etdik. Onlar biri-birini aldat­maq məq­sədilə bir-birlə­ri­nə vəsvəsə edərək batili gözəl göstərirlər. Əgər Allah istəməsəydi, onlar bunu heç vaxt edə bilməzdilər. Lakin Allah onları sınaqa çəkmək üçün belə olmasını istədi. Onları uydurduqları küfür və batil əməlləri ilə birlik­də tərk et və onlara fikir vermə.

Bu, axirətə inanmayanların ürəkləri bir-birinə vəsvəsə etdikləri işlərə meyl etməsi, bunu qəbul edib, buna razı qalıb və etdikləri pis və günah əməlləri bir daha etmələri üçündür.

Ey Peyğəmbər! Allahla yanaşı qeyrisinə ibadət edən müşriklərə de: "Allah Quranı si­zə hər bir şeyin təfər­rü­atı ilə nazil etdiyi hal­da, mənin sizinlə öz aramda Allahdan başqasını hakim qəbul etməyim sizcə ağıla batandırmı?" Özlərinə Tövrat verdiyimiz yəhudilər və özlərinə İncil verdiyimiz nəsranilər öz kitablarındakı dəlilləri gördkdən sonra, Quranın sənə haqq olaraq nazil edil­diyini bilirlər. Odur ki, sənə nazil etdiyimiz ayələr barədə şübhə edənlərdən olma.

Quranda deyilən sözlərin və verilən xəbərlərin düzgünlüyünə şübhə ola bilməz. Heç kəs Onun kəlmələrini də­yi­şəyi bacarmaz. O, qularının dediklərini eşidəndir, onların halından xəbərdardır və Ona heç bir şey gizli qalmaz. Onun kəlmələrini dəyişməyə səy göstərənlərin cəzasını Allah verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər sən yer üzündə olan insan­ların ək­səriyyətinə itaət et­­sən, on­lar səni Allahın dinindən azdı­rarlar. Allahın qoyduğu qanundan aydın olur ki, haqqa tabe olanlar, daim az insanlardır. Çünki insanların əksəriyyəti yalnız heç bir əsası olmayan zənnə qapılır və öz ibadət etdikləri ilahların onları Allaha yaxınlaşdırdıqlarını zənn edirlər və onlar bunu da yalandan uydu­rur­lar.

Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, Rəbbin insanlardan Onun yolundan azanları və Onun yola yönələnləri daha yaxşı tanıyır və bu işdə Allaha heç bir şey gizli qalmaz.

Ey İnsanlar! Əgər siz açıq-aydın dəlillər vasitəsi ilə həqiqətən də Allaha iman gətirmişsinizsə elə isə heyvan kəsildiyi zaman üstündə Allahın adı çə­kilmiş – "bis­milləh" de­yi­lib kə­silmiş heyvanlardan ye­yin.

Ey Möminlər! Allah, – zərurət, qadağan olunan şeyləri halallaşdırır, qaydasına əsasən, məcburiyyət qar­şısında zərurətdən yeyəcəyiniz şeylər istisna ol­maqla – tərk etməniz vacib olan ha­ram buyu­rulanları sizə bil­­dirdiyi halda, üstündə Allahın adı çəki­lənlərdən yeməyə sizə mane olan nədir? Şüb­həsiz ki, müşriklərin əksəriyyəti cahilliklərinə görə yalnış düşüncələri səbəbindən, Allahın haram etdiyi ölmüş heyvanı və s. haramları halal edirlər və Allahın halal etdiyi bə­hi­rəni (bu, müəyyən say bala verdikdən sonra qulaqları kəsilən dişi dəvədir), saibəni (bu, müəyyən yaşa çatdıqdan sonra bütləri üçün nəzir edilən dişi dəvədir), və­siləni (bu, dişi dəvə doğduqdan sonra ardınca daha bir dişi dəvə doğan dişi dəvədir) və hamı (bu da, belindən bir necə sayda dəvə doğulan erkək dəvədir) və s. heyvanları haram edərək özlərinə tabe olanları doğ­ru yol­dan uzaqlaşdırırlar. Ey Peyğəmbər! Həqiqə­tən, sə­nin Rəb­bin, Allahın hədlərini aşan­ları yaxşı tanıyır və onlar hədlərini aşdıqlarına görə Allah onların cəzalarını verəcəkdir.

Ey İnsanlar! Aşkarda da, gizli­ndə də günah etməkdən əl çəkin! Şübhə­siz ki, gizlində yaxud aşkar günah edənləri, Allah, etdik­ləri əməllərə görə cəza­lan­dıracaqdır.

Ey Müsəlmanlar! Üstündə Allahdan qeyrisinin adı çəkilib və ya çəkilməməsindən aslı olmayaraq, Allahın adı çə­ki­lməmiş – "bismilləh" deyi­lib kə­­sil­mə­miş heyvan­lar­ın ətindən ye­məyin. Çünki bu cür kəsilmiş heyvanın ətindən yemək, Allaha itaətdən çıxıb asiliyə meyl etməkdir. Hə­qi­qə­tən, şey­tan­lar öz dost­larının qəlbinə şübhə salaraq ölmüş heyvan ətindən yemək barədə si­zinlə mü­bahisə etmək üçün onlara vəsvəsə edir­lər. Ey Müsəlmanlar! Əgər onların ölmüş heyvanın halal olması barədə qəlbinizə şübhə saldıqları şeydə onlara itaət etsəniz, söz­süz ki, siz və onlar Allaha şərik qoşmaqda eyni səviyyədə olarsınız.

Məgər Allah onu doğru yola yönəltməzdən əvvəl küfr, cəhalət və günahlar içərisinidə ölü ikən imana, elmə və itaətə yönəldərək dirilt­di­yi­miz şəxs zülmətlər, küfür, cəhalət və günahlar için­də qa­lıb, yolunu azmış, qaranlıqlar onu hər təfəfdən bürüyüb ora­dan çıxa bilməyən kimsə ilə eyni səviyyədə ola bi­lərmi?! Müşriklərə Allaha şərik qoşmağı, ölmüş heyvan ətindən yeməyi, batilə görə mübahisə etməyi gözəl­ləş­di­rildiyimiz kimi kafirlərə də qiyamət günü ağrıdıcı əzab verməyimiz üçün onlara etdikləri günah əməlləri be­ləcə gözəl­ləş­di­rildi.

Məkkədə müşriklərin başçıları insanları Allah yolundan döndərdikləri kimi, biz, hər bir diyarda şeytanın yoluna dəvətdə, elçilərə və onlara tabe olanlarla müharibə aparmaqda hiyləgər və məkrli əməllərini əsirgəməyən başçlar təyin etdik. Həqiqətdə isə onların etdikləri hiylə və məkrli əməllər ancaq elə özlərinə qayıtdı. Lakin onlar cahillikləri üzündən və həmçinin nəfslərinə tabe olduqlarına görə bunu hiss etmirlər.

Kafirlərin başçılarına Allah Öz peyğəmbərinə nazil etdiyi ayələrdən hər hansı bir ayə gəldik­də: "Alla­h elçilərinə peyğəmbərlik və risalə verdiyinin bən­zə­rini bizə də vermə­yincə biz iman gətirməyəcəyik"– de­di­lər. Allahda onlara risalətin kimə ve­rəcəyini və bunun məşəqqətinə kimin tab gətirə biləcəyini daha yaxşı bilib, peyğəmbərlik və risalə üçün müəyyən qullarından seçdiyini xəbər verərək cavab verdi. Həddlərini aşanlar haqqdan üz çevirdiklərinə görə zəlilliyə və alçağlıqa düçar olacaqlar, məkrli əməllərininə görə isə şid­dət­li əzab çə­kə­cəklər.

Allah kimi doğru yola müvəffəq etmək istəsə, onun köksü­nü İs­lamı qəbul etməsi üçün açar, kimi də rəzil edib, doğru yola müvəffəq etmək istəməsə, onun kök­sü­nü haqqı qəbul etməkdən daral­dar və sıxın­tılı edər, belə ki, öz ixtiyarı ilə göyə çı­xmaqa aciz qaldığı kimi, haqq da onun qəlbinə daxil olmaqa aciz qalar. Allah azğın kimsələrin halını belə bir dar və sıxıntılı hal etdiyi kimi, eləcədə əzabı iman gətir­məyən kimsələrə edəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Sənə göndərdiyimiz bu din, Allahın heç bir əyrilik olmayan doğru yolu­dur. Ar­tıq Biz ayələri Allah barədə düşü­nüb dərk edən kimsə üçün izah etdik.

Onlar üçün hər bir qəm-qüssədən salamat bir ev, Cənnət evi vardır. Allah onların gördükləri yaxşı işlərə görə onların yardımçısı, mövlasıdır.

Ey Peyğəmbər! Allah insanları və cinləri bir yerə toplayacağı gün onlara: "Ey cin tay­fası! Artıq siz insan­lardan bir çoxunu azdırdınız və Allahın yolundan döndərdiniz"- deyəcəyini yadına sal. İn­san­­lardan onlara tabe olanlar isə Rəbbinə cavab olaraq de­yə­cəklər: "Ey Rəb­bi­miz! Bizdən hər biri digərimizdən fay­da­lan­dıq. Cinlər insanların onlara itaət etməsindən ləzzət aldı, insanlar isə cinlərin onlara xidmət edib istədiklərini etdiklərinə görə cinlərdən fafdalandılar və sonda bi­zim üçün mü­əyyən et­di­yin vaxta, qiyamət gününə gəlib çatdıq". Allah de­yə­cək: "Qəbirlərindən dirilib Cəhənnəmə varid olma arasındakı Allahın istədiyi müddət müstəsna olmaqla od sizin əbədi qa­la­cağınız yerdir". Allah yalnız bu müddət ərzində onların odda əbədi qalmayacaqlarını müstəsna etmişdir. Ey Peyğəmbər! Həqi­qə­tən, Rəbbin hər şeyin müqəddəratını müəyyən etmək və işləri idarə etmək xüsusunda hikmət sahibidir, qullarından xəbərdardır və onlardan kimin əzaba layiq olduğunu bilən­dir.

Biz bəzi azğın cinləri bəzi insanları azdırmaq üçün onların üzərində hökrman etdiyimiz kimi, qazandıqları gü­nahların cəzası olaraq hər bir zalıma onu şər işlər görməyə təhrik edən və xeyir əməllərdən çəkindirən bir zalım təyin edərik.

Biz Qiyamət günü onlara deyəcəyik: "Ey insan və cin tayfası! Məgər sizə öz nəslinizdən - insan növündən olan - Allahın özlərinə nazil etdiyi ayə­lə­ri sizə xəbər ve­rən və bu günü­nüzlə, Qiyamət günü ilə qarşıla­şaca­ğı­nız ba­rədə sizə xə­bərdarlıq edib, qorxudan elçilər gəl­mə­dimi?" Onlar de­yə­cək­lər: "Əlbətdə gəldi. Bu gün biz, Sənin elçilərin bizi xəbərdar etdiklərinə görə öz əley­hi­mizə şa­hidlik edi­rik, biz bu gün qarşılaşacağımıza şahid olduq, lakin biz bundan əvvəl bizə göndərilən elçiləri və bu gün qarşılaşacağımızı yalan hesab etdik!" Onları dünya hə­­yatının bər-bəzəyi və keçici naz-nemətləri aldat­dı və onlar dünya həyatında Allah və Onun elçilərinə kafir ol­duqları ba­rədə özlərinə qarşı şa­hidlik etdilər. Amma vaxt bitdiyinə görə onların öz əleyhinə şahidlik etməsi və iman gətirmələri onlara heç bir fayda vermədi.

Heç bir kimsəyə elçilər göndərilmədən və ona dəvət çatmadan öncə etdiyi günaha görə əzab verilməməsi üçün insan və cinlərə xəbərdarlıq edən elçilər göndərdik. Biz hər hansı bir ümmətə elçilər göndərmədən öncə onlara əzab vermərik.

Onların hər birinin etdiyi əməl­lə­rə görə dərəcələri vardır. Yaxşı əməllər edənlərin savabı eyni səviyyədə olmadığı kimi, şər əməlləri çox olanla az olan da eyni səviyyədə ola bilməz. Rəb­bin on­ların etdik­lərindən qafil deyil­dir. Əksinə, onların nə etdiklərindən xəbərdardır. Ona heç bir şey gizli qalmaz və Allah onlara etdikləri əməllərin əvəzini verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin Öz qullarına möhtac deyil - Allahın nə qullarına, nə də onların ibadətinə ehtiyacı var. Onların Allaha küfr etməsi Ona zərər verməz. Allahın qullarına ehtiyacı olmasa da, O, qullarına qarşı rəhmlidir. Ey Günahkar insanlar! Allah sizi və sizdən əvvəliki başqa bir qövmün nəslindən yaratdığı kimi, əgər Allah sizi məhv etmək istəsə sizə əzab göndərib məhv edərdi və sizi məhv etdikdən sonra Allaha iman gətirib və Ona itaət edən istədiyi bir qövmün yaratardı.

Ey Kafirlər! Şübhə yoxdur ki, sizə vəd olu­nan - qəbirlərdən dirilib çıxma, haqq-hesab və əzab günü mütləq gələcəkdir. Siz ondan qaçıb yaxa qurtara bil­məyəcəksiniz. O, sizin kəkillərinizdən tutaraq sizə Öz əzabını dadıracaqdır.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey qövmüm! Elə olduğunuz kimi küfr və azğınlığınıza davam edin. Artıq mən sizə haqqı açıq-aydın dəlillərlə bəyan edərək sizi xəbərdar etim. Bundan sonra sizin küfür etməniz və zəlalətdə olmanız məni maraqlandırmaz. Mən isə bundan sonra da elə olduğum haqq üzərində sabit qalacam. Siz Allahın dünyada kimə yardım etdiyini, yer üzünə kimin varis olduğunu və axirət yurdunun kimə nəsib ola­ca­ğını bi­lə­cək­si­niz. Şübhəsiz ki, müşriklər nə dünyada nə də axirətdə nicat taparlar. Onlar dünyada nə qədər dünya nemətlərindən ləzzət alsalarda, axirətdə isə aqibətləri xüsrana düçar olmaqdır".

Müşriklər Allahın yarat­dı­ğı əkindən və mal-qa­ra­dan Allah üçün pay ayırmaqı özlərindən icad edib və bunun Allah aid olduğunu, başqa bir payda ayıraraq onunda isə bütlərinə aid olduğunu id­dia­ etdilər. Şə­rikləri üçün ayır­dıqları pay fəqirlər və miskinlər kimi Alla­h üçün olan yerlərə çatmaz, Allah üçün ayır­dıq­ları pay isə Allaha şərik­ qoşduqları bütlərə çatar. On­ların pay bölgüsü barədə verdik­ləri hökm necə də pisdir!

Allahın haqsız yerə qətlə yetirməyi haram etdiyi canı qətlə yetirərək həlaka sürüklənmələri və dinlərinə qarma­qarı­şıq­lıq salıb nəyin icazəli və nəyin də qadağan olduğunu bilməmələri məqsədi ilə şeytan müşriklərə bu zalım hökmü gözəl göstərdiyi kimi, müşriklərin bir çoxuna şeytanlardan olan şərikləri yoxsuzluq qorxusundan uşaqlarını öldürməyi də gözəl göstərdi. Əgər Allah bunun etməmələrini istə­səy­di, onlar bu­nu heç vaxt edə bilməzdilər. Lakin Allah bunun böyük bir hikmət üçün belə olmasını istədi. Ey Peyğəmbər! Elə isə müşrikləri Allah adından uydur­ub yalan danışanlar ilə birlikdə tərk et. Çünki bu sənə zərər verə bilməz. Onları Allaha burax.

Müşrəklər dedilər: "Bu mal-qara və əkin­lər haramdır. Onlar öz iddiala­rına və iftiralarına əsasən, bun­ları bizim istədiklərimiz bütlərə xidmət edən kişilərdən başqa kiminsə yeməsi qadağandır. Bu mal-qaranın bəzisinin minilməsi haram edilmiş, minilməyən və üzərində yük daşınılmayan heyvanlardır. Bunlar: Bə­hi­ra, saibə və hami heyvanlarıdır. Bu heyvanları da kəsərkən üstündə Alla­hın adını çək­ərək deyil, yalnız bütlərinin adını çəkərək kəsirlər. Onlar bu­nların hamısını yalandan Allaha iftira ataraq bunun Allahdan olduğunu iddia edirlər. Allahda on­la­rı atdıq­la­rı bu iftiralarına görə cəza­landıracaqdır.

Onlar: "Bu saibə və bəhirə heyvanlarının qarın­la­rın­dakı balalar diri doğulduğu təqdirdə kişiləri­mi­zə halal, qadın­larımıza isə haramdır­, əgər o balalar ölü do­ğu­larsa, kişiləri­mi­z və qadın­larımız ona şə­rikdirlər"– deyirlər. Allah on­ları bu sözlərinə görə onlara layiqli cəza ­verəcəkdir. Hə­qiqətən, Allah, şəri hökmlərində, işlərində, qullarının idarə etməkdə hikmət sahibidir və qullarından xəbərdardır.

Ağılsızlıqları və cahillikləri üzündən öz övladlarını öldü­rən və Allaha iftira ataraq Alla­hın onlara ruzi olaraq ver­diyi heyvanları haram edənlər həlak oldular. Onlar doğru yoldan azdılar və bu yo­la yönəl­mədilər.

Yer üzünə sərilmiş, talvar üzərində olan və talvarsız öz gövdəsi üzərində duran bostanları, dadları və zahiri görünüşü müxtəlif meyvəli xurma və dənli bitkiləri, yarpaqları bir-birinə bənzəyən, dadları isə bir-birindən fərqli olan zeytunu və narı yaradan pak olan Allahdır. Ey İnsanlar! Bar verdiyi zaman onların meyvəsindən yeyin, yığım günü onun zəkatını verin, lakin yedikdə və xərclədikdə şəri hüdudları aşmayın. Allah bu və digər işlərdə Onun hüdudlarını aşanları sevməz, əksinə belə kimsələrə qəzəblənər. Bunların hamısını yaradan, bu nemətləri qullarına halal edən Allahdır. Müşriklərin bunları haram etməyə heç bir haqqı yoxdur.

Böyük dəvə kimi üstündə yük daşımaqa yararlı olan və kiçik dəvə yaxud qoyun kimi üstündə yük daşımağa yararlı olmayan heyvanları da sizin üçün ya­radan Odur. Ey İnsanlar! Allahın sizə halal etdiyi bu ruzilərdən yeyin, müşriklərin etdiyi kimi, Allahın haram etdiyini halal və halal etdiyini isə haram edərək şeyta­nın addım izləri ilə get­məyin! Ey İnsanlar! Şübhəsiz ki, şeytan, sizdən Allaha asi olmanızı istəyən, ədavəti sizə açıq-aşkar olan düşməni­nizdir.

Allah sizin üçün heyvanları sək­kiz cift yaratdı: erkək və dişi olmaqla qoyundan iki­sini və keçidən iki­sini. Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Məğər Uca Allah iki erkəyi sadəcə olaraq erkək olduğuna görə haram etdi?" Əgər onlar: "Bəli"– desələr, onlara de: "Siz nə üçün dişi heyvanları haram edirsiniz?! Yoxsa Allah iki dişi heyvanı sadəcə olaraq dişi olduğuna görə haram etdi?!" Əgər onlar: "Bəli" – desələr, onlara de: "Siz nə üçün erkək heyvanları haram edirsiniz?! Yoxsa Allah qarnında balası olan iki dişinin qar­nındakı balaları səbəbindən haram etdi?!" Əgər onlar: "Bəli" – desələr, onlara de: "Qarnında bala olan heyvanların bəzən erkəyini bəzəndə isə dişisini haram edərək bu hevyanların arasında nə üçün fərq qoruyursunuz? Ey Müşriklər! Bunların haram olmasının Allah tərəfindən olduğu iddanızda doğ­ru danı­şan­lar­sı­nızsa, elə isə düzgün elmə əsas­lanıb bu haqda mə­nə xəbər ve­rin".

Sək­kiz növ heyvandan qalanları isə bunlardır: Dəvədən iki ədəd, inək­­dən iki ədəd. Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Yoxsa Allah bunları erkək, yaxud dişi olduğuna görəmi haram etdi, yoxsa dişinin qar­nındakı ba­laları?! Ey Müşriklər! Yoxsa iddia etdiyiniz kimi bu heyvanlardan haram etdiyinizin haramlığını Allah sizə tövsiyə etdiyi za­man siz buna şahid idi­niz?" Heç bir elmə əsaslanmadan insanları doğru yoldan azdırmaq məqsədi ilə Allahın haram etmədiyini Onun haram etdiyini iddia edərək Allaha qarşı yalan uy­du­ran kim­sədən daha zalım və daha böyük günah sahibi kim ola bilər? Şüb­hə­siz ki, Allah zalımları Allaha qarşı yalan uydurduqlarına görə doğru yola müvəffəq etməz.

Ey Peyğəmbər! De: "Allahın mənə etdiyi vəhy­lər içə­ri­sində kəsilmədən ölmüş heyvan yaxud axar qan, yaxud murdar, haram sa­yılan donuz əti, yaxud bütlər üçün kəsilən heyvanlar kimi Allahdan başqasının adı ilə kəsil­miş heyvanlardan başqa, hər hansı bir şəyin haram olduğunu görmürəm". Hər kəs aclıq üzündən bu yeməkdən ləzzət almaq məqsədi ilə deyil və zərurət həd­dini aş­madan bu haramlardan yeməyə məc­bur qalarsa, buna görə ona gü­nah gəlməz. Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, sənin Rəbbin məcburiyyət qarşısında qalıb bu haramlardan yeyən kimsəni bağışlayan­dır və ona qarşı rəhm­lidir.

Biz yəhudilərə dəvə və qoyun kimi barmaqları yarılmayan hey­vanları haram etdik. Biz onlara inək və qoyunun bellərinə və ya bağırsaqlarına ya­pı­şan, yaxud omba və yan sümüklərə qarışan yağlar istisna olmaqla, o heyvanların piylərini də ha­ram etdik. Biz bunları onlara haram etməklə etdikləri zülümə onları görə cəzalandırdıq. Şübhəsiz ki, Biz sənə xəbər verdiyimiz hər bir şeydə doğru danışanlarıq.

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar səni yalançı hesab edib və Rəbbindən gətirdiyini təsdiq etməsələr, onları rəğbətləndirərək onlara de: "Rəbbiniz ge­niş mər­həmət sa­hibidir. Sizə möhlət verib, əzab verməyə tələsməməsi Onun sizə olan mərhəmətindəndir. Onlara xəbərdarlıq edərə belə de: "Onun əzabı günahlar və asiliklər edən qövmdən uzaq­laş­dırılmaz".

Müşriklər Allaha şərik qoşduqlarının doğruluğuna dair bunun Allahın istəyi və qüdrəti ilə olduğunu görə özlərinə bəraət qazandıraraq deyəcəklər: "Əgər Allah bizim və ata-babalarımızın Allaha şərik qoşmamasını is­təsəydi, biz Ona heç vaxt şərik qoşa bilməzdik. Əgər Allah bizim öz nəfsimizə haram etməyi istəməsəydi, biz haram özümüzə etdiyimiz şeylərdən heç bir şeyi haram edə bi­lməzdik". Onların bu batil dəlillərinə oxşar olaraq on­lar­dan əvvəlkilər də öz pey­ğəmbərlərini beləcə ya­lan­çı hesab edərək belə demişdilər: "Əgər Allah bizim peyğəmbərləri yalan hesab etməyimizi istəməsəydi, biz heç vaxt onları yalan hesab edə bilməzdik". Beləliklə də, onlar əza­bımızı onlara dad­dırana qədər bu münvalla peyğəmbərləri yalan hesab etməkdə davam etdilər. Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Deyin görək, sizin Allaha şərik qoşmanızın Allahın buna razı olmasına, yaxud Allahın haram etdiyini halal və ya halal etdiyinidə haram etmənizə dair bir dəliliniz varmı?" Sizin cadəcə olaraq bunu etməyiniz, heç də Allahın bu işdən razı olduğuna dəlil deyil. Siz bu işdə ancaq zənnə qapılırsınız, zənn isə əsla həqiqət ola bilməz, siz an­caq yalan danı­şır­sı­nız.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Əgər bu zəif dəlillərinizdən başqa sizin heç bir dəliliniz yoxdursa, gətirdiyiniz üzürləri və qəlbinizdə olan şübhələri batil edən tutarlı dəlillər ancaq Alla­ha məx­susdur. Ey Müşriklər! Əgər Allah sizin hamınızı haqqa müvəffəq etmək istə­səy­di, müvəffəq edərdi".

Ey Peyğəmbər! Allahın onlara halal etdiyini özlərinə haram edən müşriklərə de: "Siz bunu, Allahın haram etdiyini iddia edirsiniz. Elə isə haram etdiyiniz bu şeylərin Allahın haram etdiyinə dair şahidlərinizi gəti­rin, qoy onlar şəha­dət versinlər ki, həqiqətən də, bunu Allah haram bu­yurmuşdur". Ey Peyğəmbər! Əgər onlar elmsiz olaraq bunları Allahın haram etdiyinə şəhadət ver­sə­lər, sən onların bu şəhadətlərinə inanma. Çünki onlar yalan danışırlar. Ağıllarını özlərinə hakim qəbul edəblərin, Allahın onlara halal etdiyini özlərinə haram edərək ayələrimizi yalan sa­yanların və axirətə inan­­mayan­ların is­təklə­rinə uyma. On­lar baş­qa­la­rını öz Rəbbinə şərik qoşurlar və tay tuturlar. Axı belə bir kimsəyə necə tabe olmaq olar?!

Ey Peyğəmbər! İnsanlara de: "Gəlin, Allahın nə­lə­ri haram etdiyini sizə oxu­yum. Allah sizə məxluqatı Ona şərik qoş­mağı, valideynlərin üzünə ağ olmağı haram etmiş, onlara yaxşılıq etməyi isə sizə vacib etmişdir. Cahiliyyə dövründə öz uşaqlarını öldürdükləri kimi, Allah sizə yox­sul­luq üzündən uşaq­larınızı öldürməyi haram etmişdir. Sizin də, onla­rın da ru­zisini ve­rən Allahdır. Allah sizə çirkin əməl­­lərin aşka­rına da, gizlisinə də ya­xın­laş­mağı, evləndikdən sonra zina edən, İslama gəldikdən sonra mürtəd olan şəxs kimi haqlı yerə öldürülən kimsələr müstəsna olmaqla, Allahın, öldürül­məsini haram bu­yurduğu şəxsi haqsız yerə öldürməyi haram etmişdir. Allah bu deyilənləri sizə tövsiyə etmişdir ki, bəlkə Allahın əmr və qadağalarını an­la­­yasınız.

Allah sizə, yetim həddi-buluğa ça­tıb və mallarından düzgün istifadə etdiyi bəlli olana qə­dər, malı ar­tırmaq məq­sədilə istifadə etmək is­tis­na olmaqla, onun malına toxunmağı haram etmişdir. Allah sizə öl­çüdə və çəkidə aldatmağı haram, alış-veriş edərkən aldıqda və ya verdikdə isə ədalətli olmağı vacib etmişdir. Biz hər kəsi yalnız onun taqəti çat­dığı qədər yükləyərik. Öl­çüdə, çəkidə və s. bu kimi az və ya çoxluğunun dəqiq bilinməsi mümkün olmayan kiçik şeylərə görə sizə günah yoxdur. Allah sizə söz söy­lə­diyiniz yaxud şahidlik etdiyiniz zaman, qohuma və ya dosta tərəfkeşlik etməyinizi haram etmişdir. Allah sizə, Allahın əhdini və ya Allaha verdiyiniz əhdi yaxud Allahla bağladığınız əhdi pozmağı haram, bunlara sa­diq qalmağı isə vacib etmişdir. Allah bunları sizə əmr edir ki, bəlkə, işinizin sonunu düşü­nüb ib­rət alasınız.

Allah sizə zəlalət yollarına tabe olmağı haram, Allahın doğru və heç bir əyriliyi olmayan yoluna tabe olmağınızı isə vacib etmişdir. Zəlalət yolları sizi parçalanmağa və haqq yoldan uzaqlaşmağa aparır. Bu Allahın düzğün yoluna tabe olmaq üçündür. Allah bunu si­zə töv­siyə etmiş­dir ki, bəlkə sizə əmr olunanları yerinə yetirib və qadağa olunanlardan çəki­nərək Allahdan qorxasınız.

Bunları xəbər verdikdən sonra, Biz Musaya - aleyhissəlam - əməlini yax­şı etdiyinə görə ona mükafat olaraq nemə­timizi ta­mam­lamaq məqsədilə, dində ehtiyac olan hər şe­yi müfəssəl izah edən, haqq yolun gös­tə­ricisi, mər­həmət və onların Qiyamət günü Allahla qar­şılaşa­caq­la­rına iman gətirmələrinə ümid edib və o gün üçün xeyirli əməllər edərək hazırlaşmaları üçün Tövratı verdiyimizi xəbər veririk.

Bu Quran, dini və dünyavi mənfəətləri özündə əhatə etdiyinə görə, nazil etdiyi­miz bərəkəti bol olan bir Kitabdır. Orada nazil edilənə tabe olun və rəhm olunmanız üçün ona müxalif olmaqdan çəkinin.

Ey Ərəb müşrikləri: "Allah Tövratı və İncili yal­nız biz­dən əv­vəl­ki yəhu­dilərə və nəsranilərə nazil etmiş, bizə isə heç bir kitab nazil etməmişdir. O Kitablar bizim dilimizdə deyil, əksinə, onların dillərində olduğu üçün biz onu oxuya bilmirik" –deməməyiniz üçündür.

və ya: "Əgər Allah yəhudi və nəsranilərə kitab nazil etdiyi kimi, bizə də bir kitab nazil etsəydi, biz onlardan daha çox doğru yol­da olar­dıq" – de­məyə­si­niz. Artıq Allah peyğəmbəriniz Muhammədə - sallallahu aleyhi və səlləm - öz dilinizdə kitab nazil etdi. Bu kitab, açıq-ay­dın bir dəlil, haqq yol göstəricisi və ümmət üçün bir rəhmətdir. Elə isə bəhanə və batil dəlillər gətirərək özünüzə bəraət qazandırmayın. Alla­hın ayə­lə­rini yalan sayan və onlar­dan üz çe­virən kimsədən daha za­lım kimsə ola bilməz. Biz ayələrimizdən üz çevi­rənləri üz və arxa çevir­dik­lə­ri­nə görə Cəhənnəm oduna daxil edərək şiddətli əzab­la cəza­lan­dıra­cağıq.

Ey Peyğəmbər! Yoxsa yalan hesab edənlər ancaq onlara dünyada canlarını almaq üçün ölüm mələyinin, yaxud onun köməkçilərinin və ya Qiyamət günü Rəbbinin onlar arasında hökm vermək üçün və yaxud Rəbbinin Qiyamət saatının vaqe olmasına dəlalət edən bəzi əlamət­lərinin gəlmə­sini gözləyir­lər? Rəbbinin, günəşin məğribdən çıxması kimi bəzi əlamətləri gələ­cəyi gün əv­vəlcə iman gətir­mə­miş kafir kimsəyə və ya ima­n etdikdən sonra heç bir xeyir əməl etməyən mömin kimsəyə iman gə­tirməsi fayda verməyə­cək­dir. Ey Peyğəmbər! Yalan hesab edən müşriklərə de: "Bu əlamətlərdən birinin gəlməsini gözləyin, şübhə­siz ki, Biz də göz­ləyirik".

Ey Peyğəmbər! Dinlərini parçalayıb fir­qə-fir­qə edən - dinin bəzi tələblərini yerinə yetirib, bəzisini də tərk edən, özləri də müxtəlif firqələrə bölünən yəhudi və nəsranilərlə sənin heç bir əla­qən yox­dur. Sən onların olduğları zəlalətdən uzaqsan. Sənin üzərinə düşən yalnız onları xəbərdar etməyindir. Onların işi Alla­ha aiddir. Sonra Allah Qiyamət günü onlara dünyada etdik­ləri əməlləri bildirəcək və etdikləri əməllərin müqabilini verə­cəkdir.

Möminlərdən kim yax­şı əməl gə­tirərsə, Allah ona gətir­diyinin on qat əvəzini artırar. Kim pis əməl gə­tirərsə, ona gərirdiyindən çox olmadan yalnız gə­tirdi­yi­nin yüngüllükdə və ağırlıqda onun misli qədər cəza ve­rilər. On­lara qiyamət günü yaxşı əməllərinin savabı azaldılaraq və ya pis əməllərinin günahı çoxaldılaraq zülm edilməz.

Ey Peyğəmbər! Yalan hesab edən müşriklərə de: "Həqiqətən, Rəb­bim məni doğru yola, dunya və axirət xeyirlərini özündə cəm edən həqiqi din yoluna, batildən haqqa meyil edən və heç bir zaman müşriklərdən olmayan İbrahimin dininə yö­nəlt­di!

Ey Peyğəmbər! De: "Şübhəsiz ki, mə­nim nama­zım da, Allahın adını çəkərək - "bismilləh" deyərək - kəsdiyim qurbanım da başqası üçün deyil, yalnız Allah üçündür. Həmçinin, hə­ya­tım da, ölü­müm də və bunların hamısı bütün məxluqatın tək Rəbbi Allah üçün­dür və kiminsə bundan heç bir payı yoxdur!".

Pak və bütün nöqsanlardan uzaq olan Allahın heç bir şəriki və Ondan başqa haqq ibadət olunan yox­dur. Allah mə­nə şirkdən uzaq bu xalis tövhidi əmr etmişdir və bu ümmətdən Allaha ən birinci təslim olan da mənəm.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Məgər Pak və Uca olan Allah hər şeyin Rəbbi ol­duğu halda, mən On­dan baş­qa Rəbbmi axtaraca­ğam?!" O, sizin Allahdan başqa ibadət etdiyiniz ilahların Rəbbidir. Günahkarın günahı isə bşqasına yüklənməz. Son­ra Qiyamət günü dönü­şünüz tək Rəbbinizə olacaq və O, dünyada ikən ixtilafa düşdüyünüz dini mə­sə­lələr barədə sizə xəbər verəcəkdir.

Sizi yerdiyi nemətlərlə imtahan etmək üçün və yer üzünü inşa edəsiz deyə sizi, sizdən əvvəl yer üzündə olub keşmiş insanların xə­ləf­ləri təyin edən, yaradılışda, ruzidə və s. bu kimi sifətlərdə bi­rinizi di­gə­rini­zin üstün dərəcələrə qal­dı­ran Allahdır. Ey Peyğəmbər! Həqi­qə­tən, sənin Rəb­bin tezliklə cəza ve­rəndir. Qarşıda gələn hər bir şey yaxındır. Həqiqətən, Allah, Ona tövbə edən qullarını ba­ğış­la­yandır və onlara qarşı rəhm­lidir.

(Əlif. Ləm. Mim. Sad). əl-Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Ey Peyğəmbər! Qurani Kərim Allahın sənə nazil etdiyi bir kitabdır. Elə isə ona görə qəl­bində heç bir sıxıntı və səkk-şübhən ol­ma­sın. Allah bu kitabı sənə insanları qorxutmaq, onlar üzərində hüccət qaldırmaq və mö­minlərə öyüd-nəsihət ver­mək üçün nazil etmişdir. Çünki öyüd-nəsihətdən faydalanan kimsələr məhz onlardır.

Ey İnsanlar! Rəbbinizin sizə nazil etdiyi Kitaba və peyğəmbərinizin sünnəsinə ta­be olun. Şeytanlardan olan dostlara, yaxud rahiblərə tabe olub, Allahın sizə nazil etdiyini tərk edərək nəfslərinizin istəklərinə meyl edib, onları özünüzə dost tutmayın. Həqiqətən, siz necə də az öyüd-nəsi­hət din­ləyir­si­niz. Əgər siz öyüd-nəsi­hət din­ləsəydiz, o zaman haqqı hər bir şeydən üstün tutardınız, peyğəmbərinizin yoluna tabe olub, ona əməl edib və ondan başqa olan şeyləri tərk edərdiz.

Küfr və azğınlıqında israr etdiklərinə görə əzabımızla həlak etdiyimiz çoxlu sayda kəndlər vardır. Şiddətli əzabımız onlara gecə ikən yaxud gü­nor­­ta çağı, qəfil gəl­diyi zaman, onlar nə özlərini əzabdan müdafiə etməyi bacardılar, nə də ki, iddia etdikləri bütləri onları əzabdan müdafiə etdi.

Əzab gəldikdən sonra onların halı, Allaha küfr etdiklərinə görə, öz nəfislərinə zülm etdiklərini iqrar etməkdən başqa bir şey olmamışdır.

Biz, Qiyamət günü elçilərimizi göndərdiyimiz üm­mə­tləri, elçilərə nə cavab verdikləri barədə və el­çiləri əmr olunduqları təbliğ barədə mütləq sor­ğu-suala tutacağıq.

Biz bütün məxluqata dünyada etdikləri əməllər ba­­rədə Öz elmimizlə xəbər verəcəyik. Artıq Biz onların bütün etdiklərini bilirik, çünki heç bir əməl Bizə gizli qalmaz və Biz heç vaxt onlardan qaib olmadıq.

Qiyamət günü əməllərin tərəzidə çə­kilməsi heç bir zülmə yol verilmədən ədalətli şəkildə olacaqdır. Tərə­zi­də yaxşı əməlləri pis əməllərindən ağır gələnlər - məhz onlar Cənnətə nail olub, Cəhənnəmdən xilas olan kimsələrdir.

Tərəzidə pis əməlləri yaxşı əməllərindən ağır gələn­lər isə Allahın ayə­lərini inkar etdiklərinə və nəfslərini həlaka sürüklədiklərinə görə özlərini ziyana uğradan kimsələrdir.

Ey Adəm övladı! Biz sizi yer üzündə yer­ləşdirdik və orada sizin üçün do­la­nı­şıq səbəbləri yaratdıq. Bunun müqabilində siz Allaha şükür etməli idiniz, lakin Allaha şükür etməniz ne­cə də azdır!

Ey İnsanlar! Biz, atanız Adəmi xəlq etdik, sonra ona ən gözəl bir surət verib, onu ən gözəl bir biçimdə yaratdıq, sonra da mə­lək­lərə Adəmə hörmət əlaməti olaraq səc­də etmələrini əmr etdik. İb­lisdən başqa ha­mı­sı Allahın əmrinə boyun əyərək Adəmə səcdə etdi. Amma İb­lis təkəbbürluk və inadkarlıq edərək səcdə etməkdən qoyun qaçırdı.

Uca Allah İblisə, onu məzəmmət edərək dedi: "Mən sənə Adəmə səcdə etmək əmrini verdik­də sənə Mənim əmrimə tabe olmağa nə ma­ne oldu?" İblis Rəbbinə cavab olaraq dedi: "Mənim ondan əfzəl olmağım, məni ona səcdə etməyə mane oldu. Çünki Sən mə­ni oddan, onu isə pal­çıq­dan yaratmısan, od isə palçıqdan daha üstündür!

Allah ona dedi: "Cənnətdən aşa­ğı en! Sənin orada təkəbbür­lük gös­tər­məyə heç bir haqqın yoxdur. Çünki Cənnət pakların və yaxşıların yeridir, orada olmaq sənə caiz deyildir. Sən özünü Adəmdən üstün görsən də, həqiqətdə sən zəlil və alçaqlardansan".

İblis dedi: "Ey Rəbb! İnsanlardan bacardığım qədərini azdırmaq üçün mənə qəbirlərdən di­rildiləcəkləri günə qə­dər mə­nə möhlət ver".

Allah ona dedi: "Ey İblis! Sura ilk dəfə üfürüləcəyi zaman bütün məxluqatın ölüb yalnız tək Allahın qalacağı gün, sən ölümə məhkum edilmiş kimsələrdən müstəsnasan".

İblis dedi: "Sənin Adəmə səcdə etmək əmrini tərk etdiyimə görə məni azdırdığın üçün, mən də Sə­nin düz yo­lu­nun üstündə oturub onları tov­la­yıb, azdıracaq və mən onların ataları Adəmə səcdə etməyib yolumdan azdığım kimi, onları da düz yoldan azdıracam".

Sonra onları axirətdən uzaqlaşdırıb, dünya həyatını sevdirmək, qəlblərinə şübhə salmaq və şəhvətləri gözəl göstərmək üçün mən onların yanına hər bir tərəfdən gələcə­m. Ey Rəbb! Sən onların ək­sə­riy­yə­ti­ni, küfrə meyil etdirdiyim üçün, Sənə şükür edən görməyə­cək­sən".

Allah ona dedi: "Ey İblis! Cənnətdən mənfur və Allahın rəhmətindən qovulmuş halda çıx! Mən Qiyamət günü Cəhənnəmi səninlə və sənin ardınca gedib, sənə itaət edən və öz Rəbbinə asi olan hər bir kəslə doldu­raca­ğam".

Allah Adəmə dedi: "Ey Adəm, sən zövcən Həvva ilə Cənnətdə qal və hər ikiniz oradakı pak meyvələrdən, istədiyiniz qədər, bol-bol yeyin, yalnız bu (qadağan etdiyim) ağacdan yeməyin! Əgər siz Mənim bu qadağamdan sonra həmin ağacdan yesəniz, Allahın hüdudlarını aşanlardan olarsınız".

İblis onların bir-birin­dən gizli qalan övrət yerlərini öz­lə­ri­nə göstərmək üçün on­lara gizlincə pıçıldayıb dedi: "Rəbbi­niz sizə bu ağacdan yeməyi qadağan etməsi yalnız sizin mələk olmağınızı yaxud da sizin Cənnətdə əbədi qalmağınızı istəməməsinə görədir".

Üstəlik onların hər ikisi üçün: "Ey Adəm və Həvva! Şübhə­siz ki, mən sizə dediyim bu işdə sizin nəsihətçi­ləri­niz­də­nəm" – deyə Allaha and içdi.

Beləliklə, şeytan onları tov­layıb aldataraq Cənnətdə olduqları yerdən aşağı en­dirdi. Hər ikisi də qadağan olunduqları ağac­dan yedikdə, övrət yerləri özlərinə gö­ründü və on­lar Cənnət yarpaq­ların­dan ayıb yer­lərinin üstünə yapışdırmağa baş­la­dılar. Rəbbi onlara be­lə xitab etdi: "Mən sizə bu ağacdan yeməyi qa­­da­ğan etmədimmi və hər ikinizi şeytanın şərindən çəkindirərək o, si­zin açıq-aş­kar düşməniniz­dir, de­mə­dimmi?".

Adəm və Həvva: "Ey Rəbbi­miz! Sənin qadağan etdiyin ağacın meyvəsindən yeməklə biz öz nəfsimizə zülm etdik. Əgər günahımızı ba­ğış­la­ma­san və bizə Öz rəhmətinlə rəhm etməsən, əlbəttə, dünya və axirət payımızı itirməklə zi­yana uğ­ra­yan­lar­dan olarıq"– dedilər.

Allah Adəmə, Həvvaya və İblisə dedi: "Cənnətdən yer üzünə enin! Sizdən bir qisminiz digərinizin düşməni olacaq. Yer­də si­zin üçün müəyyən vaxta qədər qə­rar tutacağınız məs­kən və müəyyən olunmuş əcəl gəlib çatana qədər fay­da­lanmaq üçün isti­fadə edəcə­yiniz şeylər vardır".

Allah Adəmə, Həvvaya və onların nəslinə müraciət edərək dedi: "Siz bu yer üzündə Allahın müəyyən etdiyi əcəliniz gəlib çatana qədər ya­şayacaq, orada öləcək, dəfn olunacaq və Qiyamət günü sorgu-sual edilmək üçün ora­da qəbirlərinizdən çı­xa­rıla­caq­sı­nız".

Ey Adəm övladları! Biz övrət yer­lə­rinizi örtəsiniz deyə, sizin üçün zəruru libas və bir də insanlar arasınada bəzənmək üçün bəzəkli libas nazil etdik. Təqva - bu, Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağalarından cəkinməkdir - libası isə hissi libasdan daha xeyir­li­dir. Sizə deyilən bu libas, Allahın qüdrətinə dəlalət edən ayələrindəndir ki, bəlkə, Allahın sizə olan nemətlərini düşünüb və bu nemətlərə görə Ona şükür edəsiniz.

Ey Adəm övladları! Şey­tan, sizə günah işləri gözəl göstərib, övrət yerini örtən, hissi libası, yaxud təqva libasını soyunduraraq sizi azdırmasın. Çünki şeytan, ata-ananızı aldatıb onların hər ikisinə Cənnətdəki ağacın meyvəsindən yeməyi gözəl göstərib, övrət yerlərinin özlərinə gö­stərməyə və sonda onların Cənnətdən qovulmasına səbəb olmuşdur. Şübhəsiz ki, şeytan və onun nəs­li, siz onları görüb müşahidə edə bilməsəniz də, onlar sizi görüb müşahidə edə bilirlər. Hə­qi­­qə­tən, Biz, şeytanları Allaha iman gətirməyən­lə­rin dostları etdik. Amma xeyirxah işlər görən möminlərə gəldikdə isə, şeytan onlara heç bir zərər yetirə bilməz.

Müşriklər Allaha şərik qoşmaq, Kəbənin ətrafında çılpaq tavaf etmək və s. buna bənzər olduqca çirkin işlər gördükləri zaman ata-babalarından be­lə gör­düklərini və bunu Allahın onlara əmr et­diyini bəhanə gətirirlər. Ey Muhəmməd, onlara cavab olaraq de: "Allah günah əməlləri əmr et­məz. Əksinə, qadağan edər. Axı siz bunu yalandan necə iddia edirsiniz?! Ey Müşriklər! Yoxsa Allaha qarşı bil­mədiyiniz şeylər yalandan və Allaha iftira yaxaraq deyirsiniz?!"

Ey Muhəmməd! Müşriklərə de: "Həqiqətən Allah ədalətli ol­mağı əmr etmişdir. O heç vaxt çirkin və pis əməlləri əmr etməmişdir. Allah, ümumiyyətlə, xüsusən də, məscidlərdə ixlasla Ona ibadət etmənizi və Allaha itaəti məhz Ona məxsus edə­rək, tək Ona dua etməyinizi əmr etmişdir. Allah sizi ilk dəfə yoxdan var etdiyi kimi, öldükdən sonra yenidən dirildəcəkdir. Sizi ilk dəfə yaratmağa qadir olan, sizi yenidən yaratmağa və qəbirlərdən dirildib çıxarmağa da qadirdir.

Allah insanları iki qisimə bölmüşdür: Sizdən bir qisiminiz doğru yola yönəltdiyi, doğru yola aparan vasitələri ona asalnaşdırdığı və bu yolda olan maneələri ondan uzaqlaşdırdığı kimsələrdir. Di­gər­ bir qisiminiz isə haqq yoldan azmağa layiq görülən kimsələr. Çünki on­lar Alla­hı qo­yub şeytanları özlərinə dost tutdular, cahillikləri üzündən ona tabe oldular və bununla belə elə güman edirlər ki, onlar doğru yoldadırlar.

Ey Adəm övladları! Övrət yerinizi örtən libasınızı, namaz qılarkən və təvaf edərkən təmiz və gözəl geyim­lə­rinizi ge­yin. Allahın sizə halal etdiyi pak ruzilərdən istədiyiniz qədər yeyin-için, lakin həddi aşaraq is­rafa yol verməyin və halalı tərk edib harama keçməyin. Şübhəsiz ki, Allah həddi aşaraq israf edənləri sevməz!

Ey Peyğəmbər! Allahın, libas, pak ruzi və s. bu kimi halal etdiyi şeyləri haram edən müşriklərə cavab olaraq de: "Zinət əşyası olan libasınızı və Allahın sizə ruzi olaraq bəxş etdiyi pak yeməkləri və içkiləri sizə kim haram etmişdir?! Ey Peyğəmbər! De: "Bu pak ruzilərə dünya həya­tında bütün insanlar - möminlər və kafirlər şərik olsalar da, Qiyamət günü isə bunlar yalnız mömin­lərə məxsus­ olacaq və heç bir kafirin bu ruzilərdən payı olmayacaq. Çünki Cənnət kafirlərə haramdır". Biz ayələri dərk edən adamlar üçün belə bir təfsilatla izah edirik. Çünki bu ayələrdən ibrət alan elə məhz onlardır.

Ey Peyğəmbər! Allahın halal etdiyi şeyləri haram edən müşriklərə de: "Həqiqətən Allah qullarına həm aşkar, həm də gizli edilən çirkin, nalayiq əməl­ləri, bütün günahı, insanların canlarına, mallarına və namuslarına haq­sız­casına toxunaraq insalara zülm etməyi, heç bir dəlilliniz olmadan başqasını Allaha şərik qoş­mağınızı və Allahın adları, sifətləri, feilləri və şərəti barədə elmsiz danışmağı haram bu­yur­muşdur".

Hər bir nəslin və əsrin əcəli qabaqcadan müəyyə edilmiş məhdud bir müddəti var­dır. On­ların qabaqcadan müəyyən edilmiş əcəli gəldiyi za­man bir­cə an nə yuba­nar, nə də qabağa keçə bi­lərlər.

Ey Adəm övladları! Əgər sizə öz qövmünüzdən olan Mənim elçilərim gəlib Mənim kitablarımdan onlara nazil edilən ayələ­ri­ sizə oxuduqda onlara itaət edin və onların gətirdiklərinə tabe olun. Allahın əmrlərinə tabe olub və qadağalarından çəkinərək Allahdan qorxub və öz əməllərini islah edən şəxs­lə­rin Qiyamət günü heç bir qorxusu yox­dur və onlar dünyada ikən əldə edə bilmədikləri dünya nemətlərinə görə kədərlənməyə­cəklər.

Amma ayələrimizi təkzib edib bu ayələrə iman etməyən və elçiləri onlara gətirdiklərinə təkəbbürlük yanaşıb əməl etməyən kafirlərə gəldikdə isə onlar odda əbədi qalacaq cəhənnəm sakinləridirlər.

Allahın şəriki olduğunu iddia edən və ya Onu naqislikdə itiham edən, yaxud Allahın demədiyi bir şeyi Onun adından deyib Allaha qarşı yalan uy­du­ran, yaxud da Allahın doğru yoluna aparan açıq-aydın ayələrini ya­lan hesab edən kim­sədən daha zalım heç kəs ola bilməz. Bu sifətləri özündə cəm edən kimsələr Lövhi-Məh­fuzda yazılmış xeyir və şər nə­siblərini alacaqlar. Nəhayət, ölüm mələyi və onun mələklərdən olan köməkçiləri onla­rın canını al­maq üçün yan­la­rı­na gəldiyi zaman onlara məzəmmət edərək: "Allah­­dan savayı ibadət etdiyiniz ilahlar ha­rada­dır?! Elə isə onları çağırın sizin imdadınıza yetişsinlər" – dedikdə. Müşriklər mələklərə: "İbadət etdiyimiz bütlər bizi qoyub getdilər, yox oldular və biz onların harada olduqlarını bilmirik!"– deyəcəklər. Beləliklə də, onlar özlərinin ka­fir ol­duqlarını təsdiq edəcək, lakin onların o vaxt təsqiq etmələri onlara heç bir fayda verməyəcəkdir.

Mələklər onlara deyəcəklər: "Ey Müşriklər! Sizdən əvvəl küfr və zəlalət üzərində gə­lib-getmiş cin və in­san tay­fa­la­rı ilə bir­likdə oda girin!" Hər hansı bir tay­fa oda gir­dikcə ondan qabaq oda girən di­gər tayfaları lə­nətlə­yə­cək­dir. Nə­hayət, hamısı orada bir-biriləri ilə qarşılaşıb, top­lan­dığı zaman ora sonda girən səfeh başçılarının ardınca gedənlər onlardan əv­vəl girən başçıları barə­sində deyə­cəklər: "Ey Rəbbimiz! Bun­lar­­ bizim başçılarımızdır, bizi haqq yolundan azdıran məhz elə bunlardır! Onlar bizə zəlaləti gözəl göstərdikləri üçün on­la­ra iki­qat əzab ver!" Allah onlara cavab olaraq deyə­cəkdir: "Sizdən hər bir tayfanı ikiqat əzab gözləyir, lakin siz bundan cahilsiz və bunu dərk etmirsiniz!"

Tabe olunan başçılar onların ardınca gələnlərə de­­yə­cək­lər: "Ey Bizim ardımızca gələn kimsələr! Əzabı sizdən yüngülləşdirmək üçün sizin bizim üzə­ri­miz­də heç bir üs­tün­lüyünüz olma­yıb. Əsas sizin etdiyiniz əməllərdir. Öz istəyinizə tabe olduğunuza görə sizin bu gün üzür gətirmək üçün heç bir haqqınız yoxdur. Ey bizə tabe olanlar! Elə isə qazandığınız küfr və günah əməllərə görə bizim daddığımız əzabı siz də da­dın!"

Şübhəsiz ki, aşıq-aydın ayələrimizi yalan sa­yanlara, onlara boyun əyməkdən tə­kəb­bür­lüklə ya­na­şan və hər bir xeyirdən ümüdlərini kəsən kimsələrə öldükləri zaman küfürləri səbəbindən həm əməlləri üçün həm də ki, ruhlarının səmaya qalxması üçün gö­yün qapı­ları açılmayacaq və dəvə - o, ən böyük heyvanlardan biridir - əşyaların ən darı həcmlisi olan iynənin dəliyindən keçməyincə on­lar heç vaxt Cən­nətə girməyəcəklər. Bu, qeyri-mümkün olan bir işdir, çünki onların Cənnətə girmələri üçün qoyulan şərt, həyata keçməsi mümkün deyildir. Allah günah­ları çox olan kimsəni belə bir cəza ilə cəzalan­dıracaqdır.

Yalan sayan və təkəbbürlük edən kimsələrə Cəhənnəm odun­­dan üzərində oturmaları üçün yataq və üstlərinə örtmək üçün atəşdən yorğan ola­caq­dır. Biz, küfr və üz çevirərək Allahın hüdudlarını aşan kimsələri belə bir cəza ilə cəza­lan­dı­rırıq.

Rəbbinə iman gətirib, bacardığı qədər yaxşı əməl edənlər isə Cənnət sa­kinləri­dir. On­lar ora daxil olub, orada əbədi qalacaqlar. Biz hər kəsi onun bacardığından artıq qədər yükləmərik.

Allah onların qəlblərindəki kin-kü­durəti çıxardıb, qəlblərini bu kimi şeylərdən təmizləməsi, Allahın Cənnət sakinlərinə olan nemətlərini tamamlamasıdır. On­ların ayaqları al­tından çay­lar axacaqdır. Onlar isə Allahın onlara bəxş etdiyi nemətləri etiraf edərək deyəcəklər: "Bi­zi bu dərəcəyə nail olmaq üçün saleh əmələ müvəffəq edən Allaha həmd olsun! Əgər Allah bizi buna müvəffəq etməsəydi, biz özümüz bu dərəcəyə müvəffəq ola bilməzdik. Əlbəttə, bizə Rəbbi­mizin el­çi­ləri heç bir şəkk-şübhə olmayan, Cənnət və Cəhənnəm barədə düzgün olan haq­qı gətirmişdi­lər". Onlara belə xitab ediləcək­dir: "Bu, elçilərimin dünyada ikən sizə xəbər verdiyi Cənnətdir, Allah bunu, ixlasla etdiyiniz saleh əməllərinizə görə sizin üçün hazırlamışdlr!"

Cənnət və Cəhənnəm əhlindən hər iki dəstə, onlar üçün hazırlanmış yerlərinə daxil olduqdan sonra Cənnətin əbədi sakinləri, Cəhənnəmin əbədi sakin­lə­rini səs­lə­yib deyəcəklər: "Biz Rəb­bi­mi­zin bizə Cənnətdə vəd etdiyinin doğru olduğunu gördük və Rəbbimiz bizi ora daxil olmağa müvəffəq etdi. Ey kafirlər! Siz də Rəb­bi­ni­zin sizə Cəhənnəmdə vəd etdiyinin doğru olduğunu gördünüz­mü?" Kafirlər: "Rəbbimizin bizə Cəhənnəmdə vəd etdiyini doğru olduğunu gördük!"– deyə­cəklər. Bu zaman bir car­çı: "Allah zalımləri Öz rəhmətindən məhrum etməsi!" – deyərək dua edəcəkdir. Artıq Allah onlara dünya həyatında Öz rəhmə qapılıranı açmış, amma onlar isə bundan üz çevirmişdilər.

Məhz o zalım kəslərə ki, şəxsən özləri insanları Allah yo­lundan sapdırır, başqalarını da buna sövq etdirir, insanların haqq yolunun tutmaması üçün daima bu yolu onlara əyri gös­tərməyə çalışır, axi­rəti inkar edir və ona hazırlıq da görmürlər.

Bu iki tərəfin - Cənnət və Cəhənnəm əhli arasında "əl-Əraf" yəni, sədd deyilən hündür bir maneə vardır və bu hündür maneənin üzərində isə yaxşı əməlləri ilə pis əməlləri eyni səviyyədə olan insanlar vardır. Onlardan Cənnət əhlinin üzlərinin ağlığı və Cəhənnəm əhlinində üzlərinin qaralığı kimi əlamətləri ilə ta­nıyan insan­lar ola­caqdır ki, onlar Cən­nət əhlini səs­lə­yib hörmət əlaməti olaraq: "Sizə salam ol­sun!"–deyə­cəklər. əl-Əraf əhli, Allahın rəhməti ilə ora daxil olmağı ümid etdikləri halda hələ Cənnətə daxil olmayan kimsələrdir.

Sədd əhlinin gözləri Cəhənnəm əhlinə tərəf çevrildikdə və onların çəkdikləri şiddətli əzaba şahid olduqları zaman Allaha dua edərək deyə­cək­lər: "Ey Rəbbimiz, bizi küfr edərək və Sənə şərik qoşaraq öz nəfsinə zülüm edən zalım­lara tay tutma!"

Sədd əhli onları üzlərinin qaralığı və gözlərinin göylüyü kimi əlamət­lərin­dən ta­nı­dıq­la­rı Cəhənnəm əhlindən olan kafirlərə səsləyib de­yə­cək­lər: "Sizə nə yığdığınız mal-dövlət, oğul-uşaq, nə də ki, təkəbbür­lük gös­tər­ərək haqqdan üz çevirməyiniz fayda vermədi".

Allaha kafirlərə məzəmmət edərək deyəcəkdir: "Allah onlara mərhəmət nəsib et­məyəcək"– deyə ba­rə­sin­də and içdi­yiniz kəslər bun­lar­dırmı?" Allah möminlərə deyəcək: "Ey Möminlər! Cən­nə­tə girin! Sizi qarşıda gözləyən şeylərə görə, sizə heç bir qorxu yoxdur və Cənnətdə sizə bəxş edilən əbədi nemətləri gördükdə isə dünyada ikən əldə edə bilmədiyiniz dünya nemətlərinə görə siz kədərlən­məyəcək­si­niz".

Cəhənnəm əhli Cənnət əh­lini səs­lə­yib onlardan özlərinə bir çıxış yolu axtararaq deyəcəklər: "Ey Cənnət əhli! Üs­tü­müzə bir az su tökün və ya Allahın sizə ruzi olaraq verdiyi təamdan bizə də bir qədər verin!" Cənnət əhli onlara deyəcək: "Allah bu nemətləri kafirlərin etdikləri günahlar ucbatından onlara haram etmişdir. Biz isə Allahın sizə haram etdiyi bir şeyi sizə yardım edə bilmərik".

Məhz o kafirlər, dinlərini məsxərə və əy­­lən­cə etmişdilər və dünya hə­yatı onları öz bər-bəzəyi ilə aldat­mış­dı. Onlar Allahın ayə­lə­ri­ni və dəlillərini haqq olduğunu yəqin bildiklərindən sonra in­kar etdikləri, bu gün üçün saleh əməl edib hazırlıq görmədikləri və bu günləri ilə qarşı­laş­mağı unut­duq­ları kimi, qiyamət günü Allah da onları əzad içərisində tərk edib unu­dacaqdır.

Biz onlara bu Quranı göndərdik. O, Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - nazil edilən bir kitabdır. Biz o kitabda bəyan etdiyimizi elmlə izah etmişik. O kitab, möminləri haqq yoluna yönəldəndir, dünya və axirət xeyirlərinə dəlalət etdiyinə görə onlar üçün rəhmətdir.

Kafirlər yalnız axirətdə onlara ağrılı-acılı əzabın baş veriləcəyi xəbər­inin baş verməsini göz­lə­yir­lər. Onlara xəbər verilən ağrılı-acılı əzabın baş verməsi və möminlərə vəd edilən savabın gəlib yetişdiyi gün, dünya həyatında Quranı unu­dub, ona əməl etməyən kəslər de­yə­­cəklər: "Hə­qi­qətən də, Rəbbi­mizin el­çiləri heç bir şəkk-şübhə olmayan haqqı gətir­miş­dilər və onun Allahdan olması barədə heç bir şübhə yoxdur. Kaş, bizi əzabdan xilas etmək üçün Allah yanında bizim tərəfimizi sax­layan vasitəçilərimiz olaydı. Yaxud dünya həyatına geri qay­ta­rı­lıb etdiyimiz pis əməllərin əvəzinə saleh əməllər edib əzabdan canımızı qurtarardıq". Kafirlər etdikləri günahlar üzündən özlərini həlaka sürükləyərək ziyana uğradı­lar. Allahdan başqa ibadət etdikləri isə onlardan geyb oldu və onlara heç bir fayda verə bilmədilər.

Ey İnsanlar! Doğrudan da, sizin Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə misilsiz yara­dan, son­ra da sizim dərk edə bilməyəcəyimiz tərzdə, Öz Cəlalına layiq bir şəkildə ərşə ucalan Allah­dır. O, gecənin zülmətini gündüzün nuru ilə, gündüzün nurunu isə gecənin zülməti ilə aparır. Onlardan hər biri, bir-birini sür­ətlə təqib edər və bir anda olsun belə o birindən gecikməz, belə ki, biri getdikdə dər hal o birisi onu əvəz edər. Gü­nəşi, ayı və ulduzları Öz əmrinə ta­be edərək xəlq edəndə də Pak olan Allahdır. Bilin ki, xəlq etmək bütünlüklə Allaha məxsusdur. Axı Ondan başqa xəlq edən kimdir? Hökm verməkdə yalnız Ona məxsusdur! Onun xeyiri, bərəkəti və lütfü boldur. Cəlal və kamillik sifətləri ilə vəsf olunan da yalnız aləm­lərin Rəbbi olan Allahdır.

Ey Möminlər! Rəbbinizə dua edərkən riyakarlığa yol vermədən, Allaha şərik qoşmadan, Onun qarşısında tam zəlil və acizanə bir halda giz­li­cə dua edin! Şübhəsiz ki, O, dua edərkən həddi aşan­ları sevməz. Dua etdikdə ən böyük həddi aşan kimsələr, müşriklərin etdiyi kimi Allahdan başqasına dua edən kimsələrdir.

Allah yer üzünə peyğəmbərlər göndərərək oranı tək Ona itaət etməklə islah etdikdən sonra, orada günahlar edərək yenidən fəsad törət­mə­yin. Alla­hın əzabının qorxusunu hiss edərək və Onun savabına ümid bəsləyərək Ona səmimi qəlbdən dua edin. Həqiqətən, Allahın rə­hməti yaxşılıq edənlərə yaxındır və sizdə o kimsələrdən olun!

Küləkləri yağışın gəlişi ilə müj­dəçi ola­raq göndərən pak olan Allahdır. Nə­ha­yət, o küləklər su ilə dolu ağır bulud­ları daşıyar­kən, Biz o buludları qurumuş bir diyara tərəf gətirir, Biz onunla yağmur en­di­­rir və bu­ yağmurun vasi­təsi ilə bütün növ meyvə yetişdi­ri­rik. Biz meyvələri belə bir şəkildə çıxartdığımız kimi ölüləri də qəbirlərindən diri olaraq belə çıxartacağıq. Ey İnsanlar! Biz bunları, Allahın qüdrətini, misilsiz yaraqa olduğunu və Onun ölüləri diriltməyə qadir olduğunu xatırlamanız üçün etdik!

Yaxşı yerdə bitkilər Allahın izni ilə çox yaxşı, tam bir şəkildə yetişər. Mömin kimsə də belədir, öyüd-nəsihət eşidəndə ondan ibrət alar, yaxşı işlər görüb bundan faydalanar. Şoran yerdə olan bitkilər çox çətinliklə, kasad bir şəkildə yetişər. Kafir kimsə də belədir, öyüd-nəsihət eşidəndə ondan ibrət almaz, yaxşı işlər görməz və bundan heç bir fayda əldə etməz. Biz Allahın nemətlərinə küfr etməyən, əksinə, şükür edib və Rəbbinə tabe olan bir qövmə haqqı isbat etmək üçün dəlil və sübutları beləcə, növbənöv edirik.

Biz Nuhu öz qövmünə, onları tək Allaha ibadətə və Ondan başqasına ibadət etdiklərini tərk etməyə çağırmaq üçün elçi olaraq gön­dər­dik. Nuh onlara dedi: "Ey qöv­müm! Tək olan Alla­ha iba­dət edin. Si­zin Ondan başqa haqq məbudu­nuz yox­dur. Ey Qövmüm! Mən sizin, küfr əməllərə davam edəcəyiniz təqdirdə si­zə üz verəcək bö­yük gü­nün əzabın­dan qor­xuram!"

Qövmünün hakim və kübar təbəqəsində olanları de­di­lər: "Ey Nuh! Doğrudan da, biz sənin həqiqətdən açıq-ay­dın uzaq olduğunu gö­rürük!".

Nuh qövmünün hakim və kübar təbəqəsində olan insanlarına dedi: "Mən heç də sizin iddia etdiyiniz kimi haqq yoldan azan bir kimsə deyiləm. Mən Rəbbimin haqq yolundayam. Mən, mənim, sizin və bütün aləmlərin Rəb­bi olan Allah tə­rə­fin­dən sizə gön­dərilmiş bir elçi­yəm".

Mən, Allahın mənə vəhy edərək sizə göndərdiyi dini sizə təbliğ edir, sizi Allahın əmrlərini yerinə yetirib, savab qazanmanıza təşviq etdirib və Onun əmrlərinə müxalif olub, günah qazanmaqdan çəkindirərək sizə xeyir istəyirəm. Allahdan mənə gələn vəhy sayəsində sizin bil­mə­dik­lərinizi bili­rəm.

Yoxsa öz ara­nızdan olan, tanıdığınız və sizin dilinizdə danışan bir kişiyə Rəbbinizdən vəhy və öyüd-nə­si­hət gəlməsi təəccübünüzü artırdı?! O, sizin aranızda böyüyüb boya-başa çatmışdır, heç vaxt yalançı, azğın və qeyri adi bir məxluq da olmamışdır. Siz onu yalançı hesab etsəniz də, ona asi olsanız da, o, sizin Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağalarından çəkinərək Onun əzabından qoxrmanız və Ona iman etdiyiniz təqdirdə Allahın rəhmətinə nail olmanız üçün gəlmişdir.

Qövmü Nuhu yalançı he­sab etdi və ona iman gətirmədi, əksinə, hələ bu azmış kimi, olduqları küfürlərində də davam etdilər. Belə olduqda Nuh Allaha onları həlak etməsi üçün dua etdi. Biz onu və onunla birlik­də gəmidə olan­ möminləri suda qərq olmaqdan xilas etdik. Ayələrimizi yalan hesab edib, yalan samaqda davam edən kimsələri onlara əzab olaraq göndərilən tufanla suda qərq edərək məhv etdik. Doğrudan da, onların qəlbləri haqqı görməkdən kor idi.

Biz Ad qəbiləsinə də özlərindən elçi göndərdik. O, Hu­d - aleyhissəlam - peyğəmbərdir. O dedi: "Ey qöv­müm! Yalnız Allaha ibadət edin. Si­zin Ondan başqa haqq məbudu­nuz yox­dur. Onun əzabından xilas olmaq üçün Onun əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməklə Ondan qorxmursu­nuz?!"

Qövmünün Allaha küfr edən və Onun elçisini yalan sayan hakim və kübar təbəqəsindən olan insanları ona dedilər: "Ey Hud, Biz səni yalnız Allaha ibadət etməyə çağırdığın və bütlərə sitayiş etməkdən çıkindirdiyin vaxtdan bəri ağlının zəyif və özünün də təlaş içində olduğunu bilirik. Çünki biz sənin Allah tərəfindən göndərilən bir elçi olduğun iddianda yalan danışdığını hesab edi­rik!"

Hud öz qövmünə cavab olaraq belə dedi: "Ey Qövmüm, ağlımda heç bir zəyiflik yoxdur və özündə təlaş içində deyiləm, əksinə, mən aləmlərin Rəbbi tərəfindən göndərilmiş bir peyğəmbərəm!"

Mən sizə, Allahın sizə çatdırmağı mənə əmr etdiyi tək İlah oduğunu və Onun şəriətini təbliğ edi­rəm. Mən sizə təbliğ etməklə əmr olunduğum işdə sizin ən eti­barlı nəsi­hət­çinizəm. Bu işdə nöqsana və ya ziyadəyə yol vermərəm.

Yoxsa sizi qorxutmaq üçün mələk və cinlərdən olmayan, əksinə, öz ara­nızdan olan və sizin dildə danışan bir ki­şi­nin va­si­təsi ilə Rəb­binizdən si­zə öyüd-nəsihət gəlməsi hey­­rətinizi artırdı?! Rəbbinizə həmd-səna edin, Allahın yer üzündə sizə bəxş etdiyi nemətlərə, Nuh qövmünü küfür əməlləri üzündən həlak etdiyindən sonra sizi yer üzünə xə­ləf­lər tə­yin etdiyinə və sizi xilqətcə daha cüssəli, qüv­vətli və şiddətli etdiyinə görə Ona şükür edin və Cənnətə daxil olub və Cəhənnəmdən nicat tapmanız üçün Allahın sizə verdiyi böyük nemətlərini daima xa­tır­la­yın!

Qövmü ona dedi: "Ey Hud! Yanı­mı­za ata-babalarımızın iba­dət et­diklərini tərk edib tək Alla­ha iba­dət etməyimizi əmr etməyəmi gəldin? Əgər iddianda doğrusansa, elə isə bizə vəd et­diyin əzabı gətir".

Hud onlara cavab olaraq dedi: "Pis əməllərinizlə özünüzə Allahın əzabını və qəzəbini vacib etdiniz. Bu sizə mütləq baş verəcəkdir. Sizin və ata-babaları­nızın özlərindən uydurub ilah adlandırdıqları batil bütlər ba­­­rə­sində mə­nim­lə mübahi­səmi edir­si­niz? Halbuki Allah onların ilah olduğu iddianız barədə sübut etməyiniz üçün heç bir də­lil nazil et­məmişdir. Elə isə sizə tez gəlməsini istədiyiniz əzabın gəlişini gözləyin! Şüb­hə­siz ki, mən də sizinlə bir­likdə göz­ləyənlər­də­nəm. O əzab mütləq gələcəkdir".

Biz Hudu və onunla bir­ğə olan­ möminləri Öz mərhəməti­miz­lə əzabdan salamat etdik. Ayə­lərimizi ya­lan hesab edənləri isə məhv edərək kö­kü­nü kəsdik. On­lar iman gə­tirənlər de­yil, əksinə, Allahın ayələrini yalan hesab edən­lərdən idilər, elə buna görə də onlar əzaba layiq görüldülər.

Biz Səmud qəbiləsinə də qar­daşları Sa­lehi onları yalnız Allaha ibadət etməyə çağırmaq üçün peyğəmbər göndərdik. Saleh onlara de­di: "Ey qöv­müm! Tək Allaha iba­dət edin! Sizin Ondan başqa ibadətə layiq olan mə­budunuz yox­dur. Artıq Allahdan sizə gətirdiyimin doğru olduğunu təsdiq edən açıq-aydın dəlillər gəldi. Buna misal qaya­dan çı­xan bu dişi dəvəni misal göstərmək olar. Onun da, sizin də müəyyən edilmiş vaxtlarda su içmək haqqınız vardır. Onu Alla­hın tor­pa­ğında otlasına mane olmayın. Onun ruzisi Bizə aiddir, bu işdə sizə aid olan bir şey yoxdur. Ona heç bir əziyyət verməyin, əgər ona əziyyət vermiş olsanız sizi ağ­rı­lı-acılı bir əzab yaxalayacaqdır!".

Ad qöv­mü elçiləri yalan sayıb, küfr əməllərində davam etdiklərinə görə onları həlak etdikdən sonra Allahın sizi onların ardından yer üzündə xələflər təyin etdiyini və sizi yer üzündə yerləşdirib, orada istədiyinizi edib faydalanmanız üçün bütün vasitələri sizə asanlaşdırdığını və yer üzünün düzən­lik­lə­rin­də qəsr­lər bina edib, dağ­ları da yonub özünüzə evlər inşa etdiyiniz nemətini xatırlayın. Allaha şükür etməyiniz üçün Onun sizə bəxş etdiyi nemətlərini ya­da salın, yer üzün­də Allaha küfr və asiliklər etməkdən əl çəkib orada fəsad törətməyin.

Onun qövmünün təkəb­bür­lük edən başçıları öz araların­dan iman gətirmiş zəif möminlərə de­dilər: "Ey Möminlər! Siz Sale­hin həqiqətən də, Allah tə­rəfindən gön­dərilən bir elçi olduğunu bilir­si­nizmi?" Bu zaman zəif möminlər onlar belə cavab verdilər: "Həqi­qətən, biz Salehlə gön­­dərilən­ hər şeyə inanır, təsdiq edir, boyun əyir və onun gətirdiyi şəriətə əməl edirik".

Qövmünün təkəbbürlük edən baş­çı­lar de­di­lər: "Ey Möminlər! Həqiqətən, biz si­zin inan­dığı­nıza inanmırıq, bundan sonra da inanmayacaq və gətirdiyin şəriətə əməl etməyəcəyik".

Onlar, Allahın onlara pislik etməsini qadağan etdiyi dişi dəvəni kəs­dilər və beləlik­lə də, Allahın əm­rin­ə tabe olmayarağı özlərinə sığışdırmayıb, Salehə istehza edərək və onları təhdid etdiyi əzabın gəlişinə inanmayaraq: "Ey Saleh! Əgər sən həqiqətən də Allahın göndə­rdiyi el­çilərdən­sən­sə, elə isə bizə vəd etdiyin ağrılı-əza­bı gətir"– dedilər.

Əzabın tez bir zamanda gəlməsini istəyən kafirlər şiddətli bir zəlzələ yaxa­ladıqda, onlar üzüqoylu və diz üstə yerə sərilib bayıldılar və onlardan kimsə həlakdan xilas ola bilmədi.

Saleh - aleyhissəlam - qövmünün onun dəvətinə cavab verəcəklərindən ümidini kəsdikdən sonra onlardan üz çe­vi­rib dedi: "Ey qövmüm! Atrıq mən, Allahın mənə sizə çatdırmağı əmr etdiyi hök­münü sizə çatdırdım və sizi həvəsləndirərək və qorxudaraq sizə öyüd-nə­si­hət verdim. La­kin siz, sizi xeyirə yönəldən və şər əməllərdən çəkindirən nə­sihət verənləri sev­mirsiniz".

Bir zaman Lut öz qövmünə inkar edərək: "Siz­ kişilərlə cinsi əlaqədə olub bu çirkin və murdar əmə­limi edə­cəksiniz? Etdiyiniz bu çirkin və murdar əməl, sizdən öncə kiminsə etmədiyi iyrənc bir əmə­ldir" – dediyini xatırla.

Siz şəhvəti ödəmək üçün xəlq edilmiş qadınları qoyub şəhvətlə ki­şi­lərə yaxınlaşırsınız. Sizin bu əməliniz nə ağıla, nə Allahın dininə, nə də ki, fitrətə müvafiq deyildir. Əksin, siz bu əməlinizə sağlam bəşər düşüncəli ağla və fitrətə müxalif əməl etməklə həddi aş­mış adam­larsınız.

Lut qövmündən bu çirkin işi edənlərə inkar etdikdə, onların haqqı inkar edərək Lut haqqında ca­va­bı belə olmuşdur: "Lutu və oun əhl-əyalını yurdunuzdan çıxa­rın. On­lar bizim etdiyimiz bu əməldən uzaq olmağa can atan adam­lardır, elə buna görə də onların bizim arasında qalması yol verilməzdir".

Qövmünə Allahın əzabı gəlməzdən öncə Biz ona gecə vaxtı yaşadığı yurdundan çıxmağı əmr edərək onu və əhl-əyalını əzabdan xilas etdik. Yal­nız arvadından baş­qa. O, qövmü ilə birgə qalan­lardan ol­du və onlara baş verən müsibət onada baş verdi.

Biz onun qövmünün üstünə çoxlu sayda palçıqdan olan daş­larla­­ ya­ğış yağdırdıq və həmin kəndin altını üstünə çevirdik. Ey Peyğəmbər! Bir düşün Lut peyğəmbərin gü­nah­kar­ qövmünün aqi­bəti necə oldu. Onların aqibəti həlak və daimi rəzillik oldu.

Biz Mədyən qəbiləsinə də qar­daşları Şueybi - aleyhissəlam - peyğəmbər göndərdik. Şueyb - aleyhissəlam - onlara de­di: "Ey qövmüm! Tək Allaha iba­dət edin. Sizin Ondan başqa ibadətə layiq olan haqq məbudunuz yox­dur. Artıq Allahdan sizə açıq-aydın bir dəlil və Rəbbimdən sizə gətirdiyimin doğru olduğunu təsdiq edən sübut gəldi. Elə isə ölçüdə və çəkidə naqislik etmədən insanların haqqını verin. Malın eybinə görə insanların haqqını kəsməyin və ya buna görə mal sahibini aldatmayın. Bundan öncə peyğəmbərlərin gəlişi ilə yer üzü islah olunduqdan sonra bir daha orada günahlar edərək fəsad törət­mə­yin. Əgər mö­min­si­nizsə, bu deyilənlər sizin üçün daha xeyir­li və daha faydalıdır. Çünki bu, sizi Allahın qadağan etdiyi günahları tərk etməyə və Onun əmrini yerinə yetirərək Allaha yaxınlaşdırmağa sövq edər".

Hər yolun başında otu­rub, yoldan ötən insanları hədələyib mallarını mənimsəməyin. İnsanların Allahın yoluna gəlməməsi üçün bu yolu onlara əyri göstərərək, Allahın dinini qəbul etmək istəyənləri dinindən sap­dır­mayın. Allaha şükür etməniz üçün Onun sizə bəxş etdiyi nemətlərini xatırlayın. Sayınız az idi­niz, O sizi çoxaltdı. Yer üzündə sizdən öncə fəsad tö­rə­dən­lərin aqi­bətlərinin necə olduğunu bir düşünün. Onların aqibəti, özlərinin məhv olması ilə sona çatdı.

Əgər aranızdan olan bir camaat Rəbbimdən təbliğ etdiyimə inan­­mış, bir camaatınız isə buna inanma­mışsa, elə isə ey yalan hesab edən kimsələr! Allah aramızda hökm verə­nə­dək gözləyin. Çünki O, hökm verənlərin ən yaxşı­sı və ən ədalətlisidir.

Şueyb - Aleyhissəlam - qövmünün təkəb­bür­lü başçıları ona dedilər: "Ey Şu­eyb! Ya biz səni və səninlə birlikdə sənə iman gə­tirən­lə­­ri mütləq bu yurdumuzdan çıxaracaq, ya da sən bizim dinimizə qayıdacaqsan". Şu­eyb onların bu sözünə təəccüb edərək və onlara inkar edərək dedi: "Biz sizin getdiyiniz yolun batil olduğunu bildiyimiz halda, hətta nifrət etmiş olsaq belə, sizin dininizə və yolunuza tabe olacağıq?"

Allah bizi Öz lütfü sayəsinsdə sizin etdiyiniz şirk və küfr əməllərdən xilas et­dikdən sonra biz sizin doğru yolda olduğunuzu etiqad etmiş olsaq, Allaha qar­şı yalan uydurmuş olarıq. Bütün bəşəriyyət Onun istəyinə boyun əydiyi üçün Rəb­bi­miz Allah is­təməyincə bizim sizin batil dininizə dönməyi­miz heç vaxt baş tutacaq bir şey deyildir. Rəb­­bi­miz hər şeyi elmini əhatə et­miş­dir və bundan Ona heç bir şey gizli qalmaz. Allah bizi doğru yolda sabitqədəm etməsi və bizi Cəhənnəmə aparan yoldan qoruması üçün biz yalnız tək Allaha arxalanmışıq. Ey Rəb­bi­miz! Bizimlə kafir qövmümüz arasında haqqla hökm ver! Məzlum haqq sahibinə haqqsız zalıma qarşı kömək ol! Ey Rəb­bi­miz! Sən hökm ve­rən­lərin ən yax­şı­sısan!"

Şueyb qövmündən tövhid dəvətini inkar edib, insanları Sueybdən - aleyhissəlam - və onun dinindən çəkindirən təkəb­bür­lü başçıları dedilər: "Ey camaatımız! Əgər Şu­ey­bin dinini qəbul edib, özünüzün və ata-dabalarınızın dinini tərk etsəniz siz müt­ləq zi­yana uğrayanlardan olar­sı­nız".

Buna görə də onları dəhşətli bir zəlzələ bürüdü və beləliklə də onlar öz yurdlarında dizləri və üzləri üstə düşüb həlak oldular.

Şueybi yalançı sayanların hamısı həlak oldu, san­ki onlar öz yurdlarında yaşamamış və orada əylənməmişdilər. Çünki onlar öz canlarını və sahib olduqları mal-dövlətilərini ziyana uğratdılar və Şueybin iman edən qövmündən olmadılar. Haqqı yalan sayan o kafirlərin iddia etdikləri kimi elə özləri ziyana uğrayan kimsələr oldular.

Onlar həlak olduqdan peyğəmbərləri Şueyb - aleyhissəlam - onlardan üz çevi­rib onlara xitabən belə dedi: "Ey qövmüm! Mən Rəb­bi­­min mənə sizə çatdırmağı əmr etdiyi hökm­lərini sizə çatdırdım və sizə öyüd-nə­si­hət verdim, lakin siz mənim öyüd-nəsihətimi dinləyib, mənə tabe olmadınız. Elə isə Allaha küfr edib, günahlar etməkdə davam edən bir qövümdən ötrü mən necə qəm-qüssə edə bilə­rəm?"

Biz hər hansı bir diyara Allahın peyğəmbərlərindən bir pey­­ğəmbər göndərdikdə, onlar ona inanmayıb, onu yalançı hesab etdikləri zaman, Biz həmin diyarın əha­li­sini sı­xın­tı, yoxsulluq və xəstəlik və s. buna oxşar bəlalara düçar edirik ki, bəlkə onlar Allaha qarşı təkəbbürlük və küfür etməkdən əl çəkib, Ona acizanə halda dua etsinlər!

Biz onları sı­xın­tını və xəstəliyə düçar etdikdən sonra onlara bol-bol ruzi və əmin-amanlıq bəxş etdik. Nəhayət onların sayı çoxalıb və mal-dövlətləri artdıqda: "Başmıza gələn xeyir və şər, eyni qayda da bizdən əvvəlki ata­-babalarımızın da başına gələmişdir" – dedilər. Amma onlar başlarına gələn əzabın onların başa düşüb öyüd-nəsihət almaları və onlara baş verən nemətlərin isə onlara qəfildən bəla göndərməsi üçün olduğunu dərk etmədilər. Biz də on­ları heç özləri də hiss et­mədikləri və əzabı gözləmədikləri bir halda onları qəf­lə­tən əzabla ya­xaladıq.

Əgər elçilər göndərdiyimiz diyarın əhalisi elçilərin onlara gətirdiklərini təsdiq edərək, günah əməlləri tərk edib, Allahın əmrlərinə tabe olsaydılar, əl­bət­tə, Biz onlara hər bir tərəfdən xeyir qapılarını açar­dıq. Lakin onlar pey­ğəm­bər­ləri təsdiq etmədilər və onların dəvətindən üz çevirdilər. Elə bu azlıq edirmiş kimi, onları yalançı da hesab etdilər. Belə olduğu təqdirdə Biz də on­ların qa­zandıq­ları gü­nahlara görə onları qəflətən əzab­la yaxa­ladıq.

Məgər peyğəmbərləri yalan hesab edən o diyarın əha­li­si, əza­bı­mı­zın onlara gecə vaxtı, on­lar yuxuya daldıqları və dincəlib rahatlandıqları bir vaxta da gəl­məyəcə­yin­dən əmin idilər?!

Yaxud onlar əzabımızın onlara dündüzün ilk çağında, onların başı dünya işləri ilə qarışdığı bir vaxta gəlməyəcəyindən əmin idilər?!

Allahın onlara verdiyi möhlətə fikir ver. Allah onları qəfil yaxalamaq üçün onlara güc-qüvvət və bol-bol ruzi vermişdir. Məgər elçiləri yalah hesab edən o diyarın əhalisi Allahın gizli məkrindən və hiy­­lə­sindən əmin idilər?! Alla­hın məkrindən yalnız həlaka məruz qalan kimələr əmin olar. Amma müvəffəq olan kimsələr Onun məkrindən qorxar, onlara verilən nemətlərə görə qürurlanmazlar, əksinə, o nemətlərin onlara Allah bəxş etdiyini etiraf edib, daima Ona şükür edərlər.

Məgər keçmiş ümmətlərin günahları səbəbindən həlak olduğundan sonra yer üzünə sakin olanlara, keçmişdəkilərin həlak olma səbəbi bəyan olmadımı və onlara baş verən müsibətdən ibrət almadılarmı? Əksinə, onlar, özlərindən əvvəlkilərin etdikləri əməlləri etdilər. Lakin onlar bilmirdilər ki, əgər Allah istəstəydi, əvvəlkiləri etdiyi kimi, onları da günahları üzündən müsibətə düçar edər, qəlblərinə möhür vurardı və heç bir öyüd-nəsihət eşitməz və heç bir xatırlatma fayda verməzdi.

Ey Peyğəmbər! Misal çəkdiyimiz diyar, Nuh, Hud, Saleh, Lut və Şueyb qövmünün diyarıdır ki, Biz on­ların xəbərlərindən - elçiləri yalan hesab edib, onlara qarşı inadkarlıq etmələrindən və bu üzdən onları həlaka düçar etdiyimizin bəzisini sənə söy­ləyirik ki, qoy başqaları üçün bir ibrət və öyüd-nəsihət olsun. Artıq o diyarın əhlinə elçiləri onlara özlərinin həqiqətən də Allah tərəfindən göndərilən elçilər olduğuna dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gə­tir­dilər. Amma elçilər onlara gəldikdə isə iman gə­tir­mədilər. Halbuki Allah onların iman gətirməyəcəyini əzəldən bilirdi. Allah elçiləri yalan hesab edən o diyar əhlinin qəlblərini möhürlədiyi kimi, Muhəmmədə - sallallahu aleyhi və səlləm - iman gətirməyənlərin də gəlblərini eləcə möhürləyər və onlar əsla imana yönələ bilməzlər.

Biz özlərinə elçilər göndərilən ümmətlərin əksəriyyətini Allahın onlara nəsihət etdiyinə vəfalı olan və Onun əmrlərini yerinə yetirən görmədik. On­ların ço­xu­­nu Allahın itaətindən uzaq olan kimsələr gördük.

Biz o elçilərdən sonra Musa­nın - aleyhissəlam - həqiqətən də, Allah tərəfindən göndərilən elçi olduğuna dəlalət edən açıq-aşkar dəlillərimiz və möcü­zələrimizlə onu Firon və onun qövmünə elçi göndər­dik. Amma on­lar bu dəlillərdən üz çevirib, küfr et­di­lər. Ey Peyğəmbər! Sən, Firon və onun qövmünün aqibətinin necə olduğuna fikir ver. Allah onları suda qərq etdi, onları dünya və axirətdə lənətə düçar etdi.

Allah Musanı - aleyhissəlam - Firon yanına göndərdiyi zaman o, Firona gələrək dedi: "Ey Firon! Həqi­qə­tən, mən bütün məxluqatın Xaliqinin, onların Hökmdarının və işlərini idarə edənin tə­rə­findən göndərilmiş bir el­çi­yəm".

Musa - aleyhissəlam - dedi: "Allah məni sizə elçi göndərdiyi təqdirdə mənim üzərimə düşən borcum, sizə Onun ba­rəsində yalnız həqi­qə­ti de­məkdir. Mən si­zə, mənim doğru olduğuma və mənim həqiqətən də, Rəb­bim tərəfindən göndərilən bir elçi olduğuma dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gə­tir­mi­şəm. Elə isə əsarətdə saxladığın İsrail oğullarını mə­­nim­lə getməsinə izin ver".

Firon Musaya - aleyhissəlam - dedi: "Əgər iddia etdiyin kimi bir mö­cü­zə gətir­misənsə və iddianda da doğrusansa elə isə iddia etdiyin möcüzəni gətir göstər!".

Musa əlindəki əsasını atdı və o, dərhal insanların gözü önündə hərəkətə gələrək əzəmətli bir ilana çevrildi.

Musa - aleyhissəlam - əlini paltarının boyun keçən hissəsindən yaxud qoltuğunun altından çı­xart­dı və onu ba­xan insanlara heç bir ləkəsiz, ağap­paq par­laq bir halda göstərdi.

Təkəb­bür­lü başçılar və əyan­lar, Musanın - aleyhissəlam - əsasının gözləri önündə ilana çevrilməsini və əlinin də heç bir ləkə olmadan, ağap­paq par­laq bir halda olmasını gördükdə dedilər: "Musa, sehri dərindən bilən, bilikli bir sehr­baz­dan başqa bir şey deyil".

Musa - aleyhissəlam - etdiyi bu əməllər ilə sizi öz diyarınız, Misirdən çı­xartmaq istəyir. Bunda sonra Firon Musa - aleyhissəlam - barədə əyanları ilə məsləhətləşərək onlara dedi: "Sizin mənə təkli­finiz nə­dir?"

Onlar Firona dedilər: "Musanı və onun qar­da­şı­ Harunu gözlət və Misirin şəhərlərinə oradan sehr­baz­ları top­la­yan adamlar göndər ki,

Misirin şəhərlərindən sehribazları toplamaq üçün göndərdiyin kimsələr bütüb bilikli və sehirdə mahir olan sehrbazların ha­mı­­sını sənin yanına gətir­sin­lər".

Beləliklə də Firon sehrbazları toplamaq üçün Misirin şəhərlərinə adamlar göndərdi. Nəhayət, onlar Fironun ya­nına gəldikdə, ona belə dedilər: "Əgər biz öz sehiimizlə Musanı məğlub edib, ona qalib gəl­sək bizim üçün bir mükafat olacaqmı?"

Firon onlara belə cavab verdi: "Bəli, siz üçün əcr və mükafat vardır və siz vəzifə etibarı ilə mənə ən yaxın olan adamlardan olacaq­­sı­nız".

Sehrbazlar Musaya - aleyhissəlam - qələbə çalacaqlarından özlərindən əmin olaraq təkəbbürlük və lovğalıq edərək dedilər: "Ey Musa! Seçim sənindir, ya sən atmaq istədiyini birinci at, ya da ki, biz birinci ataraq başlayaq!"

Musa heç onlara fikir vermədən və Rəbbinin ona yardım edəcəyinə inanaraq dedi: "Əllərinizdəki əsalarınızı və iplərinizi birinci siz atın!" On­lar əllərindəkiləri at­dıq­da, in­san­ların göz­lərini sehr­ləyib canlarına qorxu saldılar və insanların gözündə güclü bir sehr göstərdilər.

Allah, peyğəmbəri və heç bir vasitəçiz danışdığı Musaya - aleyhissəlam - ey Musaya!: "Əsanı ye­rə at!"– deyə vəhy etdi. Musa - aleyhissəlam - əlindəki əsasını yerə atan kimi o, dərhal bir ilan olub insanların gözü qarşısında sürətlə sürünüb, sehribazların camaatı qorxudub aldatmaq üçün yerə atdıqları ipləri və əsaları udmağa başladı.

Artıq haqq üzə çıxdı, Musanın - aleyhissəlam - doğru yolda olduğu bəyan oldu və sehribazların etdikləri sehir isə batil oldu.

Sehrbazlar rüsvay və məğ­lub oldular. Musa - aleyhissəlam - isə camaatın qarşısında onlara qalib gəldi. Sehrbazlar oradan zəlil olaraq və həqir bir halda geri dön­dülər.

Sehrbazlar Allahın qüdrətinin əzəmətinə şahid olub və Onun açıq-aydın ayələrini öz gözləri ilə gördükləri an pak və uca olan Allaha səcdə etmək üçün yerə qa­pan­dılar.

Sehrbazlar dedilər: "Biz bütün məxluqatın Rəb­binə iman gətirdik –

Musa və Harunun - aleyhiməssalam - Rəb­binə! O, batil ilahlardan başqa ibadətə layiq olan yalnız Odur.

Onlar tək Allaha iman gətirdikdən sonra Firon onları hədələyərək dedi: "Mən sizə izin ver­mə­zdən əvvəl siz Musaya iman gətir­di­niz? Şübhəsiz ki, sizin Musaya iman gətirib onu təsdiqləməniz, şə­hər sakinlərini oradan çıxarmaq üçün, sizin və Musanın qur­du­ğu­ bir hiy­lə və məkirdir. Ey sehribazlar! Tez­liklə başınıza gələn əzabı biləcəksi­niz.

Sizin hər birinizin sağ əli ilə sol ayağını və sol əli ilə də sağ ayağını kəsəcək, həm sizə əzab vermək, həm də ki, sizi bu halda görənləri qorxutmaq üçün ha­mı­nı­zı xurma ağaclarının kötüklərindən asacağam.

Sehrbazlar Fironun təhdidlərinə cavab olaraq belə dedilər: "Şübhə­siz ki, biz tək olan Rəbbimizin hüzuruna qayıda­cağıq. Elə buna görə də sənin bizə hədə-qorxu gəlməyinin heç bir mənası yoxdur".

Ey Firon! Sən bizdən sadəcə, Musanın - aleyhissəlam - vasitəsi ilə Rəb­bimi­zin ayələri bizə gəldikdə on­la­ra iman gətir­məyimizə görə intiqam alırsan. Əgər bu eyib edilən bir günahdırsa, bu sənin deyil, bizim günahımızdır. Sonra onlar: Ey Rəb­bimiz! Bi­zə haqq üzərində sabitqədəm qalmağımız üçün bizə çoxlu səbir ver və bi­zi mü­səlman, əmrlərinə müti və elçinə tabe olaraq öldür" – deyib Allaha yalvararaq dua etdilər.

Firon qövmünün hakim və kübar təbəqəsindən olan insanları, Fironu, Musaya - aleyhissəlam - və onunla birgə olan möminlərə qarşı qaldıraraq dedilər: "Ey Firon! Sən Musanı və onun qöv­mü­nü yer üzün­də fəsad yaymaq, həm səni, həm də sənin ilahlarını bir kənara atıb və tək Allah ibadət etməyə çağırmaları üçün başlı-başına bu­ra­xırsanmı?". Firon de­di: "Biz hök­mən İsrail oğul­larının oğlan uşaq­larını öl­dürəcək, qa­dın­la­rını isə bizə xidmət etmək üçün sağ bura­xa­cağıq. Şüb­həsiz ki, onların üzə­rində sar­sıl­maz hökm­ranlığa va güc-qüvvətə ma­lik olan bizik".

Musa - aleyhissəlam - öz qövmünə nəsihət edərək de­di: "Ey Qövmüm! Zərəri sizdən sovuşdurmaq və sizə xeyir bəxş etmək üçün tək Allah­dan yardım diləyin və sizə baş vermiş bu müsibətə görə səbir edin. Şüb­həsiz ki, yer üzü tək Alla­hındır. Bu yer üzü heç də Fironun və ya başqasının deyil ki, orada kimsə istədiy hökümü versin. Allah yer üzündə qalibiyyəti və məğlubiyyəti insanlar arasında istədiyi kimi növbə ilə dəyişər. Lakin yer üzündə gözəl aqibət isə Rəbbinin əmrlərini yerinə yetirib, Onun qadağalarından çəkinən möminlər üçündür. Onlar bu dünya da çətin imtahanlarla üzləşsələrdə bilin ki, gözəl aqibət onlarındır".

Musanın - aleyhissəlam - İsrail oğul­larından olan qövmü Musaya - aleyhissəlam - dedilər: "Ey Musa! Sən bi­zim yanımıza gəlməzdən əvvəl də, sə­nin gəli­şin­dən son­ra da Firon tətəfdən oğlan övladlarımızı öldurməklə, qadınlarımızı sağ buraxmağla bizə əziyyət verildi". Musa - aleyhissəlam - onlara müjdə verərək de­di: "Ola bil­sin ki, Rəbbiniz düş­mə­ni­niz Fironu və onun əyanlarını məhv edib sizi onlardan sonra yer üzünün varis­ləri tə­yin etsin, sonra da sizin orada Allaha şükür yoxsa küfür edə­cə­yi­ni­zə baxsın".

Biz Firon xalqını quraqlığa, yağışın yağmamasına, meyvələrin və məhsulun qıt­lığına məruz qoyaraq imtahana çəkdik ki, bəlkə onlar başlarına gələn müsibətlərin etdikləri küfürlər səbəbindən olduğunu dü­şü­nüb ibrət alsınlar və beləliklə də, günahlardan tövbə edib Allaha qayıtsınlar.

Firon xalqına bolluq, gözəl meyvələr və ucuzluq və s. bu kimi xoşladıqları şeylər verildikdə: "Bu nemətlər bizə, biz buna layiq olduğumuz və bunların yalnız bizə aid olduğu üçün verilmişdir!"– de­yərdilər. On­lara quraqlığ, yağışın yağmaması və xəstəliklər və s. bu kimi pisliklər üz verdikdə isə, Musa - aleyhissəlam - və onunla bir­likdə olan İsrail oğullarını uğur­suzluq əla­məti sayardılar. Əs­lində isə onla­rın uğur­suzluğu pak və uca olan Allahın qədəri ilədir, bu işdə Musanın - aleyhissəlam - onlara bəd dua etməsindən başqa, Musanın və ona iman gətirənlərin heç bir aidiyyatı yoxdur. La­kin onla­rın çoxu bunu bilmədikləri üçün bunu Allahdan başqalarının etdiyini zənn edirlər.

Firon xalqı Musaynın - aleyhissəlam - gətirdiyi haqqı qəbul etməkdən inadkarlıq edərək dedilər: "Sən bi­zə hər hansı bir ayəni, hər hansı bir dəlili gətirsən də, bizi yolumuzdan döndərmək məqsədi ilə dəlillərimizi batil edib, sənin həqiqətən də Allahın elçisi olduğunu sübut etmək üçün bizə hansı möcüzəni gətirsəndə belə, yenə də biz sənə inanan de­yilik!".

Biz də onların Allahın ayələrini yalan hesab edib və bu ayələrə inadkarlıq etdiklərinə görə, üzərinə leysan yağış göndərib, onların tarlalarını və meyvələrini suda qərq etdik. Biz onların üzərinə çə­yirt­kələr göndərdik və bu çəyirtkələr də onların məhsullarını talan etdilər. Biz onların üzərinə əkin sahələrini məhv edən və insanın saçına düşüb, insana əziyyət verən bit­lər göndərdik. Biz onların üzərinə qurba­ğalar göndərdik və beləliklə də, bu qurbağalar onların qab-qacağlarına doluşub, yemək-içməklərini məhv etdi, yuxularına da haram qatdı. Biz onların üzərinə qan göndərdik. Onların su quyuları və çayları qanla doldu. Biz onlara bu açıq-aydın möcüzələri ayrı-ayrılıqda, bir-birinin ardınca göndərdik. On­lara hər bir müsibət üz verdikdə, onlar Allaha iman gətirməkdən və Musanın - aleyhissəlam - gətirdiyini təsdiq etməkdən təkəb­bür­lük göstərdilər, bununla da gü­nahkar, batildən əl çəkməyən və haqqa yönəlməyən bir tayfa oldular.

Bu əzab onları bürü­dük­də Musanın - aleyhissəlam - yanına gələrək belə dedilər: "Ey Musa! Allah aramızdan səni peyğəmbər seçdiyinə görə və tövbə edəcəyimiz təqdirdə bizə üz verən bu əzabı bizdən so­vuşdur­ması üçün, sənə verdiyi əhd ilə bizim üçün Rəb­binə dua et! Əgər sən əzabı biz­dən so­vuşdur­san, o zaman biz mütləq sənə iman gəti­rəcək və İsrail oğul­larını müt­ləq sə­ninlə birlikdə göndərib, onları azad edəcəyik".

Biz onları suda qərq etməzdən əvvəl müəy­yən vaxta qədər əzabı onlardan so­vuş­durduqda, özlərindən peyğəmbərə iman gətirmələri və İsrail oğullarını Musa - aleyhissəlam - ilə göndərmələri üçün aldığımız əhdi dərhal poz­dular. Beləliklə də, öz küfrlərində əvəllki kimi davam etdərək, İsrail oğullarını Musa - aleyhissəlam - ilə birgə göndərməkdən imtina etdilər.

Nəhayət onları həlak etməmiz üçün onlara verilən müəyyən vaxt gəlib yetişdikdə, ayələrimizi yalan hesab edib, heç bir şəkk və şübhə olmayan haqqı inkar edib, ondan üz çevirdiklərinə görə əzabımızı göndərərək onları dənizdə qərq et­dik.

Firon və əyanlarının alçatdıqları İsrail oğullarını yer üzünün şərq və qərb böl­gələrinə varislər təyin etdik. Şərq və qərb bölgələri dedikdə burada qəsd olunan, Şam diyarıdır. Allah bu diyarın torpağından çıxan bitkisinə və meyvəsinə bol-bol bərəkət vermişdir. Ey Peyğəmbər! Beləliklə də, Rəbbinin İs­rail oğul­ları barə­sin­dəki: ﴾Biz isə istəyirdik ki, o yerdə zəif düşüb əzilənlərə (İsrail oğullarına) mərhəmət göstərək, onları (xeyirxah işlərdə) öndə gedənlər və (Fironun mülkünə) varislər edək﴿ [Qasas: 5] – dediyi gözəl sözü tam ye­rinə yet­di və nəhayət, Allah onları, Firon və onun qövmünün əziyyətlərinə səbir etdikləri üçün yer üzündə bərqərar etdi, Fironun qur­duğu yurd-yuvanı, əkin sahələrini və onların tikib ucaltdıq­la­rı qəsirləri darma­da­ğın etdi.

Musa əsasını dənizə vuran kimi o dərhal yarıldı, Biz İsrail oğullarını də­nizdən ke­­çirtdik və onlar Allahdan başqa öz büt­lə­ri­nə tapınan bir qövmə rast gəl­dilər. Bu zaman İsrail oğulları Musaya - aleyhissəlam - dedilər: "Ey Musa! On­la­rın Allahdan başqa ibadət etdikləri məbudları ol­duğu ki­mi, bi­zim də ibadət etməyimiz üçün bizə bir məbud düzəlt". Mu­­sa - aleyhissəlam - onlara de­di: "Ey Qövmümü! Hə­qi­qətən, siz, Allahı təzim etməkdən, ibadətdə Onu təkləşdirməkdən və Ona layiq olmayan şərikləri Ona qoşmaqdan cahil bir tayfasınız".

Şübhəsiz ki, bütlərinə ibadət edən bu kimsələr Allahdan başqasına ibadət etdikləri üçün məhvə məh­kum­ olan kimsələrdir. İbadətdə Allahdan başqasını Ona şərik qoşduqları üçün etdikləri bütün itaət əməlləri isə ba­tildir".

Mu­sa - aleyhissəlam - qövmünə dedi: "Ey qövmüm! Pak və uca olan Allah sizi zamanınızdakı bütün insanlardan üstün edərək, düşməninizi məhv etməklə sizə nemət bəxş edib, sizi yer üzərində xəlifələr təyin etməklə sizi orada bərqərar etdikdən sonra özünüz də Allahın mövüzələrinə öz gözlərinizlə şahid olduğunuz bir halda, mən si­zin Allah­dan qeyrisinə ibadət etməniz üçün sizə Onda baş­q bir məbud necə axtara bilərəm?!".

Ey İsrail oğulları! Sizi Firon və onun qövmünün əzabından xilas etdiyimizi yadınıza salın. Belə ki, onlar, sizin oğlan uşaqlarınızı öldürür, qadınlarınızı isə özlərinə xidmət etmələri üçün sağ buraxaraq sizə müxtəlif növ əzablar verirdilər. Allahın sizi Firon və onun qövmünün əzabından xilas etməsi, sizdən ötrü Rəbbiniz tərəfindən Ona şükürü tələb edən böyük bir imtahan var idi.

Allah, elçisi Musa - aleyhissəlam - ilə otuz gecə­ danışması üçün ona vədə ver­di, sonra da Allah buna on ge­cə də əla­və etdi və beləliklə də, bu gecələrin sayı qırx gecə oldu. Mu­sa - aleyhissəlam - Rəbbi ilə danışmağa getmək istədikdə, qardaşı Ha­runa - aleyhissəlam - belə dedi: "Ey Harun! Qövmüm içə­ri­sin­də mənim xəlifəm ol, on­la­rı gözəl bir şəkildə, onlara yaxşı münasibət bəsləyərək on­la­rı idarə et, günahlar edərək fəsad törədən­lərin yoluna uyma və günahkarlara da yardımçı olma!"

Musa - aleyhissəlam, qırx gecənin tamamında, onun üçün təyin etdiyimiz vaxtda Rəbbi ilə da­nış­mağa gəldikdə, Rəbbi onu bəzi əmrlər, qadağalar və s. işlər barədə danışdırdı. Bu zaman Musa - aleyhissəlam - Rəbbini görmək arzusuna düşdü və Allahdan Onu görməsini istədi. Pak və uca olan Allah ona belə cavab verdi: "Sənin buna taqətin çatmadığın üçün sən dünya həyatında heç vaxt məni görə bilməzsən. Lakin Mən bu dağa baxdığım zaman səndə həmin dağa bax. Əgər o, öz ye­rin­də dəyişməyib sabit qalarsa, sən Məni gö­rə bilərsən. Əgər dağ yerlə bərabər olarsa, demək sən Məni dünyada heç vaxt görə bilməzsən". Allah dağa baxdıqda bu zaman dağ yerlə bərabər oldu və Musa - aleyhissəlam - bayı­la­raq yerə yıxıldı. Musa - aleyhissəlam - özünə gəl­dik­də isə dedi: "Ey Rəbb! Mən Səni, Sənə layiq olmayan bütün eyib və nöqsanlardan uzaq tuturam. Mən Səni dünyada ikən görmək üçün soruşduğumu bir daha Səndən soruşmağa tövbə edirəm və mən qövmümdən iman gətirənlərin bi­rin­ci­si­yəm!"

Allah Musaya - aleyhissəlam - dedi: "Ey Musa! Mən səni qövmünə peyğəmbər göndərdiyim zaman Öz vəhyimlə və səninlə heç bir vasirəsiz danışmağımla sə­ni insanlardan se­çib üstün et­dim. Elə isə sə­nə verdiyim bu şərəfli işi: nemətləri, əmr və qadağaları gö­tür və bu əzəmətli bəxşişə görə Allaha şükür edənlərdən ol!"

Biz Musa üçün taxta və ya başqa bir şeydən olan lövhə­lərdə İsrail oğullarının dünya və axirətdə ehtiyac duyduqları hər şeydən, onlardan düşünüb ibrət alan kimsələr üçün öyüd-nəsihət və təfsilata ehtiyac olan hər bir hökmlərin təf­si­latını yazdıq və dedik: "Ey Musa! Bu Tövratı möhkəm və əzmlə tut, qövmün İsrail oğullarına da Tövratın əmr etdiyi: səbir və əfv etmək kimi hökmlərini kamil şəkildə yerinə yetirib, əcri böyük olan ən yax­şı­ hökmlərindən tutmağı əmr et! Mən sizə, Mənim əmrimə müxalif olub, itaətimdən çıxan kimsənin aqibətini və onun necə həlak və məhv olmasını göstə­rəcəyəm".

Haqsız olaraq haqqa və Allahın qullarına tə­kəb­bürlük göstərən kimsələri, kainatdakı, öz nəfislərindəki ayələrimi və Kitabımda olan ayələri anlamaqdan uzaq­laş­dıracağam. On­lar bütün möcüzələri gör­­sələr də, bu möcüzələrdən üz çevirdiklərinə, Allaha və Onun elçisinə düşmənçilik etdiklərinə görə bunları inanmazlar. Onlar Allahın razılığına yönəldən haqq yolu görsələr, ora yö­nəl­məz, bu yola rəğbət bəsləməz, Allahın qəzəbinə sürükləyən, zəlalət və az­ğın­lıq yolunu görsələr, o yola yönələrlər. Onlara üz verən bu müsibət, onların, peyğəmbərlərin gətirdikləri vəhyin doğru olduğuna dəlalət edən Allahın əzəmətli ayələrini yalan hesab etdiklərinə və onlara məhəl qoy­madıqlarına görədir.

Elçilərimizin doğru olduğuna dəlalət edən ayələrimizi və Qiyamət günü Allahla qarşılaşmağı yalan sayanların etdikləri saleh əməl­lə­r puç ol­du. Onlar Allaha iman gətirmədikləri üçün dünyada ikən etdikləri əməllərə görə heç bir savab qazanmadılar. Onlar Qiyamət günü yalnız etdikləri küfr və şirk əməllərə görə cəzalandıralacaqlar. Bu cəza, Cəhənnəmdə əbədi qalmaq cəzasıdır.

Musa - aleyhissəlam - Rəbbi ilə danışmağa getdikdən sonra Musanın - aleyhissəlam - qöv­mü öz zinət əşyalarından canı olmayan, bö­yü­rən bir buzov hey­kə­li düzəltdilər. Məgər bu buzovun on­larla da­nışmadı­ğı­nı, onlara hissi və mənəvi haqq yolunu gös­tər­mə­di­yini, nə bir xeyir, nə də bir zərər vermədiyini görmür­dü­lərmi?! Buna bax­ma­ya­raq o buzovu özlərinə mə­bud qəbul etdilər və buna görə özlərinə zülm edənlərdən ol­dular.

Onlar tutduqları işdən peş­man olub, çaşqınlıq içəində qaldıqları zaman, buzovu Allahla yanaşı özlərinə məbuq qəbul etdiklər üçün özlərinin doğru yol­dan azdıqlarını bildikdə, Allaha yalvararaq: "Əgər Rəb­bi­miz bizi, Ona itaət etməyə müvəffəq edib bizə rəhm etməsə və buzova ibadət ediyimizə görə bizi bağışlamasa, əlbəttə, dünya və axirətlərini ziya­na uğra­yan­lar­dan olarıq!"– de­dilər.

Musa Rəbbi ilə danışdıqdan sonra qövmünün buzova ibadət etdiklərinə görə qəzəbli və kədər­li halda öz qövmünün yanına qa­yıt­dığı zaman onlara dedi: "Ey Qövmüm! Sizi qoyub getdikdən son­ra məni gözləməkdən bezib, buzovu özünüzə məbud qəbul etməklə, sizi həlaka və bədbəxtçiliyə sürükləyən işlər görüb necə də pis bir hala düşdünüz?!" Musa ona üz vermiş qəzəb və hüznündən dolayı əlindəki löv­hə­ləri yerə atdı və qardaşı Harunun - aleyhissəlam -, onlarla birlikdə olarkən, onları buzova ibadət etdiklərinə mane olmadığı üçün onun ba­şın­dan və saqqalından yapışıb özünə tə­rəf çəkdi. Harun - aleyhissəlam - Musaya - aleyhissəlam - üzürxahlıq edib, könlünü almaq üçün ona dedi: "Ey ana­mın oğlu! Həqiqətən, camaat məni zəif hesab edib, məni rəzil etdilər və az qala ki, onlar məni öldürsünlər. Məni rüsvay et­məklə düşmən­lərimi sevindirmə. Mənə qəzəbləndiyinə görə məni Allahdan başqasına ibadət etməklə özlərinə zülüm edən za­lım­ qövümlə tay tut­ma".

Musa - aleyhissəlam - Rəbbinə dua edərək dedi: "Ey Rəb­bim! Məni və mənim qardaşımı ba­ğış­la, bizi Öz mərhəmətinə qo­vuşdur və o mərhəmət bizi hər bir tərəfdən bürüsün. Ey Rəbbimiz! Sən bizə rəhm edənlərin ən rəhm­li­sisən!"

Həqiqətən, buzovu özlərinə ilah qəbul edib, ona ibadət edənlər Rəbbini qəzəbləndirdiklərinə və Onu lazımınca qiymətləndirmədiklərinə görə onlara Rəbbindən şiddətli bir qə­zəb və dünya həyatında alçalmaq üz verəcəkdir. Biz Allaha qarşı yalan iftira yaxan­ları be­lə bir cəza ilə cəzalandırırıq.

Allaha şərik qoşaraq və günah əməllər edərək pis işlər görüb sonra bu­nun ardından Allaha iman gətirib Ona tövbə edərək, etdikləri günahlardan əl çəkən kimsələrə gəlincə, Ey Peyğəmbər! şübhəsiz ki, Rəbbin, Ona tövbə etdikdən sonra şirkdən imana, günahdanda da itaətə qayıdan kimsələrin günahlarının üstün örtün, onları bağış­la­­yar və onlara rəhm edər.

Musanın - aleyhissəlam - qəzəbi sakit­lə­şdikdə, qəzəbləndiyinə görə əlindən yerə atdığı löv­hələri yerdən götürdü. Bu lövhələrdə, hidayət yolunu zəlalətdən ayırd edən, haqqa yönəldən doğru yol və Rəbbinin əzabından qorxub, çəkinənlər üçün mər­həmət var idi.

Musa, onlardan buzova ibadət edən səfehlərin etdiyi əmələ görə Rəbbindən bağışlanma diləmək üçün qövmündən yetmiş hörmətli ki­şi seçdi. Allah onların gəlişi üçün müəyyən vaxt təyin etdi. On­lar təyin edilmiş vaxtda gəldikdə, Allaha qarşı özlərində cürət tapıb, Musadan - aleyhissəlam - Allahın onlara gözlə görünməsini tələb etdilər. Elə bu zaman onları zəl­zə­lə yaxala­dı və zəlzələnin dəhşətindən bayılmaqlar və beləliklə də onlar məhv oldular. Musa - aleyhissəlam - bunu gördükdə, Rəbbinə yalvararaq dedi: "Ey Rəb­bim! Əgər is­tə­səydin, bura gəlməzdən əvvəl on­ları da və məni də onlarla birgə məhv edərdin. Özü­müz­dən olan ağıldan kəmlərin etdik­lərinə görə bizi həlakmı edəcək­sən? Qövmümün buzova ibadət etməsi, yalnız Sə­nin istədiyin kimsəni azdırmaq və istədiyinidə doğru yola yönəltmək üçün olan sınağdan başqa bir şey deyildi. Sən bizim himayə­çi­mizsən! Bi­zim günahlarımızı bağışla və bizə Öz geniş rəhmətinlə rəhm et! Axı Sən günahı ba­ğış­la­yanla­rın və əfv edənlərin ən yax­şısı­san!

Bizi bu həyat­da nemətlərlə, sağlamlıqla ikram etdiyin, saleh əməllərə müvəffəq etdib və saleh qulların üçün Axirətdə cənnət hazırladığın qullarından et, Həqi­qə­tən, biz, Sənə üz tut­duq və etdiyimiz günahlarımızı boynumuza aldıq! Uca Allah dedi: "Bədbəxtçilik səbəblərindən yapışan kimsələri istədi­yi­m əza­bı­ma düçar edi­rəm. Bu dünyada isə rəhmətim hər şeyi əhatə etmişdir. Yer üzündə elə bir canlı yoxdur ki, rəhmətim ona toxunmasın, lütfüm və yaxşılığım onu bürüməsin. Mən rəhmətimi Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qor­xan, mallarının zə­katını fəqirlərə verən və ayələrimizə iman gətirənlər üçün yaza­ca­ğam.

O kəslər ki, oxuyub yazmağı bil­mə­yən, ona yalnız Rəbbi tərəfindən vəhy edilən, onun adını və əlamətlərini Musaya - Aleyhissəlam - nazil edilmiş Tövratda və İsaya - Aleyhissəlam - nazil edilmiş İncildə yazıl­mış olduğunu gördükləri peyğəmbər Muhəmmədin - sallallahu aleyhi və səlləm - ardın­ca ge­dərlər. O pey­ğəmbər onlara yax­şı işlər gör­mə­yi əmr edər, sağlam ağıl və fitrətin pis gördüyü əməl­ləri isə qadağan edər, on­lara pak və halal olan yemək-içməyi və nikahları halal, bunlardan mur­dar şey­ləri isə haram edər. On­ların özlərindən əvvəlki ümmətlərin yükləndiyi, məsələn: qatilin qəsdən və ya xətadan öldürməsindən aslı olmayaraq onu öldürməyin vacib olduğu kimi ağır yüklərini yüngül­ləş­di­rər. İsrail oğullarından və onlardan başqalarından ona iman gətirən, ona hörmət, ehtiram və sayğı edən, ona, onunla düşmənçilik edən kafir qövmə qarşı kömək edən və onun­la gön­dərilmiş nur kimi doğru yol göstərən Quranın ardınca ge­­dənlər, məhz bu kimsələr dilədikləri Cənnətə daxil olub, qorxduqları Cəhənnəmdən xilas olaraq ni­cat tapan­ kimsələrdir.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey insanlar! Şüb­hə­siz ki, sizin ərəb və ya əcəm olmanızdan aslı olmayaraq, mən sizin hamınıza göndərilmiş Alla­hın elçi­si­yəm. Göy­lərin və yerin mülkü yalnız Onun əlindədir, Ondan başqa iba­də­tə layiq olan haqq məbud yoxdur. O, ölüləri diril­dir, diriləri də öl­dü­rür. Ey İnsanlar! Elə isə Allaha və Onun yazıb-oxu­maq bil­mə­yən, sizə yalnız Rəbbinin ona vəhy etdiyindən xəbər verən, həm Allaha, həm də ona nazil edilən Allahın kəlmələri­nə və özündən əvvəl göndərilən peyğəmbərlərə, onlar arasında fərq qoymadan hamısına iman gətirmiş elçisi Muhəmməd peyğəm­bərə - sallallahu aleyhi və səlləm - iman gətirin. Onun Rəbbindən sizə gətirdiyinin ardın­ca gedin ki, bəlkə dünyada və axirətdə sizə faydalı olan şeylərə yö­nə­lə­si­niz".

Musanın - aleyhissəlam - İsrail oğullarından olan qövmü içərisində düzgün dində sabit qalan, isanları haqqa yönəldən və insanlar arasında ədalətlə hökm verib, zülm etməyən bir camaat da vardır.

Biz İsrail oğulların on iki qəbiləyə böldük. Qövmü Mu­sadan - aleyhissəlam - Allahın onlara yağış yağdırması üçün Ona dua etməsini tələb etdiyi zaman, Biz ona: "Ey Musa! Əsanla daşa vur!" – deyə vəhy etdik. Musa - aleyhissəlam - da əsası ilə daşa vurdu, elə bu zaman onların on iki qəbilələrinin sayı qədər daşdan on iki bulaq qay­nayıb çıxdı. Hər qəbilə özü­nün ona xas olan su içəcəyi ye­ri bildi. Həmən bulaqdan başqa qəbilədən olan kimsə su içə bilməzdi. Biz on­la­rın üstünə buludla kölgə sal­dıq, onlar yer üzündə seyr edikdə o buludlarda onların üzərində onlarla birgə seyr edər, dayandıqları zaman üzərindəki o buludlarda dayanardı. Biz onlara bal kimi şirin olan şərab və bil­dirçinə oxşar, əti dadlı kiçik quş nemətlərimizdən ruzi endir­dik, özlərinə də: "Sizə ruzi olaraq ver­di­yi­miz pak şey­lər­­dən yeyin!"– de­dik. On­lar etdikləri günahlarla, nemətlərə küfür etməklə və onlara verilən nemətlərə layiqincə şükür etmədiklərinə görə bizə qarşı deyil, lakin Allahın əmrlərinə müxalif olub, Onun nemətlərinə nankorluq etdikləri üçün özlərini həlaka sürüklədiklərinə görə yalnız özləri öz­lə­ri­nə zülm etdilər.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman Allahın İsrail oğullarına: "Beytülmüqəddəsə daxil olun, ora­da olan meyvələrdən, istədiyiniz yerlərdə və istədiyiniz qədər ye­yin, "Ey Rəbbimiz! Xətalarımızı bağış­la!" – deyin və qapıdan Rəbbinizə rüku və səcdə edə­rək daxil olun, əgər belə etsəniz gü­nah­larınızdan keçərik" – dediyini xatırla. Biz yaxşı işlər görən­lərin dünya və axirət mükafat­larını ar­tı­ra­rıq.

Onlardan özlərinə zülm edənlər onlara əmr olunan sözü dəyişib, Allahdan bağışlanma istəmək əvəzinə: "Sünbülün üstündəki buğda"– dedilər. Onlara əmr olunan əməli də başqa bir əməllə dəyişib, (şəhərə) Allaha təslim olub, boyunlarını əyərək daxil olmaq əvəzinə, əksinə, yanları üstə sürünə-sürünə daxil oldular. Biz də onların etdikləri zülmə görə onların üzərinə göydən şiddətli əzab göndərdik.

Ey Peyğəmbər! Yəhudilərədən dənizə yaxın kəntdə yaşayan ata-babaları barədə Allahın onlara necə əzab verdiyini onlara xatıriatmaq üçün xə­bər al! O vaxt on­lar şənbə gü­nü ov etmək üçün qoyulmuş qadağanı po­zub, Allahın hüdudlarını aşaraq o günü ov edirdilər. Belə ki, Allah onları, şən­bə günü balıq­ları dənizin üzə çıxararaq onla­rın ya­nı­na axışıb gəlməsi, şən­bədən başqa gün­lərdə isə onlara tə­rəf gəl­məməsi ilə imtahana çəkdi. Allah onların etdikləri günahlara və Onun itaətində çıxdıqlarına görə belə bir imtahana çəkmişdi. Onlar balıq ovlamaq üçün torlarını qoyub, quyularını qazıyaraq hiyləgərliyə əl atdılar. Beləliklə də, altıncı gün balıqlar tora düşürdü, bazar günü isə o balıqları tordan çıxarıb yeyirdilər.

Ey Peyğəmbər! O zaman onlardan bir dəstə onları pis işlərdən çəkindirib, qadağan etdiyini yadına sal. Bu vaxt başqa bir dəstə onlara de­di: "Etdikləri əməllərə görə Allahın onları dünyada məhv edə­cəyi və ya Qiyamət günü şid­dət­li əzaba düçar edəcəyi bir tayfaya nə üçün öyüd-nə­si­hət verirsiniz?" Öyüd-nəsihət edən kimsələr on­lar belə de­dilər: "Bizim onlara verdiyimiz öyüd-nəsihət, Allahın bizə əmr etdiyi yaxşılığı əmr edib, pislikdən çəkindirməyi yerinə yetirərək bizə əzab verməməsinə görə Allah ya­nında üzrxah­lıq et­mək üçün­dür. Bəlkə, onlar bu öyüd-nəsihətdən ibrət alıb, etdikləri pis əməl­lər­dən çəkinələr!"

Günahkarlar onlara nəsihət edənlərin öyüd-nəsihərindən üz çevirib, altıncı gün balıq ovlamaqdan əl çəkmədikləri zaman Biz pis əməl­ləri qadağan edən kimsələri əzabdan xilas etdik, altıncı gün balıq ovlamaqla özlərinə zülüm edənləri isə Allahın itaətdən çıxdıq­la­rına və günahlar etməkdə davam etdiklərinə görə dəhşətli bir əzabla yaxa­ladıq.

Onlar Allaha qarşı təkəbbürlük və inadkarlıq edərək özlərinə qoyulan həddi poz­ub, öyüd-nəsihətdən üz çevirdikdə, Biz onlara: "Ey günahkar insanlar! Zəlil mey­munlar olun! – dedik, onlarda dediyimiz kimi oldular. Biz bir şeyin olmasını istədiyimiz zaman ona ancaq: "Ol!" – deyərik. O da dərhal olar.

Ey Peyğəmbər! O zaman Allahın yəhudilərə dünya həyatından ta Qi­ya­mət gününədək onları alçaldacaq və rəzil edəcək kim­sələr göndə­rəcəyini açıq-aşkar olaraq bildirdiyini yadına sal. Ey Peyğəmbər! Doğ­rudan da, sənin Rəb­bin Ona asi olanlara tez cəza ve­rən­dir. Bəzən də Allah, onların əzabını axirətə saxlamaz elə dünyada ikən əzabını tezləşdirər. Hə­qiqətən də, O, Ona tövbə edən qulların günahını bağışla­yan­dır və onlara qarşı rəhmli­dir.

Biz onları, yer üzündə bir camaat halında olduqdan sonra üm­mət­lə­rə və tayfalara böldük. Onlar arasında həm əmə­lisaleh olub, Allahın və insanların haqqlarını verən, həm mötədil olub, islam dininə qarşı heç bir ədavət bəsləməyib onun müqəddəsliyini etiraf edən bir camaat, həm də günah qazanmaqla öz nəfslərinə zülüm edən kimsələrdə vardır. Biz onları asanlıq və çətinliklə imtahan etdik ki, bəlkə günahlardan əl çəkib doğru yola qayıtsınlar.

Onlardan sonra onlara xələflər olan pis insanlar gəldi. Ata-babalarından Tövrata varis olub onu oxudular, lakin ona əməl etmədilər. Allahın kitabını təhrif etmək və orada olandan başqa bir hökm vermək üçün çirkin dünya malını rüşvət olaraq qəbul etdilər. On­lar, Allah onların günahlarını bağışlayacağını özlərinə təsəlli verirdilər. Əgər on­la­ra buna bənzər dəyərsiz dünya malı gəlsəydi, tərəddüd etmədən onu da alardılar. Mə­gər Allah onlardan Onun barə­sin­də təhrif etmədən, haqdan başqa bir şey söylə­məyəcəklərinə dair əhd-peyman alın­ma­mış­dı­mı? Onların kitaba əməl etməmələri cahilliklərinə görə deyil, əksinə, özləri bilərəkdən ona əməl etmirdilər. Halbuki on­lar o kitabı oxuyub, orada olanları öy­rən­miş­di­lər. Bundan sonra onların haqqdan üz çevirmələri daha şiddətlidir. Amma Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinən kimsələr üçün axirət həyatı və orada olan daimi nemətlər fani dünya mənfəətindən daha xeyirlidir. Məgər Allahın kəlamlarını fani dünya malına dəyişən kimsələr, Allahın axirətdə müttə­qi­lər üçün hazırladığı nemətlərin daha xeyirli olduğunu an­la­mır­larmı?!

Kitabdan möhkəm ya­pı­şıb, orada olanlara əməl edib, namazın vaxtlarına, şərtlərinə, vaciblərinə və sünnələrinə əməl edərək qılanlara gə­lincə, Allah onların etdikləri əməllərin mükafatını verəcəkdir. Allah saleh əməl edənlərin əcrini heç vaxt zay etməz.

Ey Muhəmməd! İsrail oğulları Tövratda olan hökmlərə əməl etməkdən imtina etdikləri zaman, dağı yerindən qoparıb başları üstünə qaldırdıqda, sanki dağ onların başılarının üstü­nə bu­lud kimi kölgələndirdiyini və onlar da dağın on­la­rın üstünə düşə­cəyini zənn etdiklərini, onlara: "Sizə verdiyimiz­dən möhkəm, əzm və qətiyyətlə ya­pı­şın, Allahın sizin üçün qoyduğu hökmləri xatırlayın, unutmayın ki, bəlkə, onları yerinə yetirdikdə Allahdan qorxasınız!"– dediyini yadına sal.

Ey Muhəmməd! Yadına sal ki, bir zaman Rəbbin Adəm oğul­la­rı­nın bellərindən onların züriyyətini çı­xarmış və: "Mən sizin Rəbbiniz de­yi­ləm­mi?"– de­yə, on­ların fitrətlərində qoyduğu imanla Özünün Rəbb olduğunu onlara isbat etdirməklə, onların Xaliqi və Rəbbi olduğunu onlara etiraf etdirmiş, onların hamısı: "Bəli, Sən bizim Rəbbimizsən!"– demişdilər. Onda Allah buyurmuşdur: "Biz, Qiyamət günü bunu inkar etməklə Allah yanında üzür gətirməməniz üçün sizi imtahan edib, sizdən əhd-peyman aldıq ki, sizin bun­dan xəbəriniz yox idi – deməyə­siniz.

Yaxud: "Ata-babalarınız siz­dən əvvəl onlardan alınan əhd-peymanı pozub, Allaha şərik qoşmuş və siz də onlardan sonra gələn bir nəsil olub, onları Allaha şərik qoşduqlarını görüb, onların ardınca getmisiniz deyə özünüzə bəhanə axtararaq: "Ey Rəbbimiz! Məgər Sən bizi, bizdən əvvəl olub keçmiş, Allaha şərik qoşaraq öz əməllərini batil etmiş ata-babalarımızın etdikləri əməl­lə­rə görə əzabmı verəcəksən?! Bizim günahmız yoxdur, biz cahilliyimiz üzündən onların ardınca getdik"– demə­yə­si­niz.

Biz yalan hesab edən ümmətlərin aqibəti barədə olan ayələri izah ediyimiz kimi ayələri bunlara da beləcə izah edirik ki, bəlkə Allahın onlardan aldığı əhd-peymana əsasən, Allaha şərik qoşmaqdan tövbə edib, Onu tək İlah qəbul edib, yalnızOna ibadət edələr!

Ey Peyğəmbər! İsrail oğullarına, özünə ayələrimizi ver­di­­yimiz, bu ayələri bilib, haqqı başa düşdükdən sonra əməl etməyən, əksinə haqqa arxa çevirib, şeytanın təqibinə məruz qalıb, onu özünə dost tutan və beləliklə də nicat tapıb, doğru yolda olduqdan sonra zəlalətə düşərək həlak olan bir kişinin əhvalatını oxu.

Əgər Biz bu ayələrlə ona fayda vermək istəsəydik, bu ayə­lə­rin sayə­sində onu ucaldar və bu ayələrə əməl etməyə müvəffəq edib, onu dünya və axirətdə yüksək dərəcələrə ucalardıq. La­kin o, dünyanı axirətdən üstün tutaraq dünya­ şəhvətlərinə meyl salıb özünə rəzaləti seçdi və öz nəfsinin batil istəyinə uydu. Onun dünyaya həddən artıq hərisliyinin misalı hər zaman ləhləyən itin misalına bən­­zə­yir; onu dayansa da dilini çı­xardıb ləh­lə­yər, qovulsa da. Bu deyilən məsəl, ayələri­mizi ya­lan he­sab edən­, azğın qövmün məsəlidir. Ey Peyğəmbər! Bu əhva­lat­la­rı onlara da­nış ki, bəlkə onlar fikirləşib Allahın ayələrini yalan saymaqa son qoyub bu azğınlıqdan əl çəksinlər.

Dəlillərimizi və sübutlarımızı təsdiq etməyib, yalan sa­yan kimsələrdən də daha pis kimsə yoxdur! Məhz elə bu kimsələr, özlərini həlaka sürükləməklə nəfislərinə zülm edən kimsələrdir.

Allah kimi doğru yola müvəffəq edərsə, həqiqətən də o, doğ­ru yoldadır. Allah kim­i də doğru yoldan uzaqlaşdırarsa, həqiqətən də, onlar öz axirət paylarını naqis edən kimsələrdir. Şübhəsiz ki, ziyan çəkənlər qiyamət günü özlərini və ailələrini ziyana uğradanlardır. Açıq-aşkar ziyan da elə budur!

Biz əzəli elmimizə əsasən kimin nə əməl sahibi olacağını bildiyimiz üçün, Cəhənnəm üçün bir çox cin­lər və bir çox insanlar yaratdıq. On­ların qəlb­lə­ri var, onunla özlərinə fayda və zərər verən şeyləri dərk etməzlər; gözləri var, onunla özlərində və kainatda olan Allahın ayələrini gör­üb ibrət almazlar; qulaqları var, onun­la Allahın ayələrini eşidib düşünməzlər. Belə bir sifətlərə sahib olan kimsələr ağıllarını itirdikləri üçün heyvan ki­mi­dirlər, əksinə, onlar hət­ta heyvandan da daha çox az­ğın­lıq­dadırlar. Allahın ayələrindən və axirət günündən qafil olanlar da məhz onlardır.

Pak olan Allahın cəlalına və kamalına dəlalət edən ən gözəl adlar Onundur. İstədiyinizə nail olmaq üçün Allaha bu adlar vasitəsi ilə dua edin, Ona bu adlarla həmd-səna edin, Onun adlarını başqasına verənləri, bu adları inkar və ya təhrif edənləri yaxud da başqalarını bu ad və sifətlərə oxşadadaraq haqdan sapanları tərk edin. Haqdan sapanların et­dik­ləri əməllərin cəzası ağrılı-acılı əzab alacaqdır.

Yaratdıqlarımız içərisində özlərini haqq yola sövq edən və başqalarını da bu yola dəvət edən, insanlar arasında haqqla hökm verib, zülm etməyən bir camaatda də vardır.

Ayələrimizi yalan sa­yıb, onlara iman etməyib, əksinə, inkar edənlərə öz azğınlıqlarında davam etmələri üçün ruzi qapılarını onların üzünə açacağıq, sonra heç öz­lərinin də bilməyə­cəkləri bir yerdən əzabımız qəflətən onları yaxalayacaqdır.

Mən onlara şiddətli əzab vermək üçün Allahın ayələrini yalan hesab edib, küfr etdiklərdə davam etsinlər deyə, ta özlərinə əzab olunmayacaqlarını zənn edənə qədər azabı onlara gecikdirirəm. Şübhəsiz ki, Mənim hiyləm qüvvətlidir. Onlara zahirən yaxşılıq etdiyimi göstərir amma həqiqətdə isə bununla onları rüsvay etmək istəyirəm.

Məgər Allahın ayələrini və Onun elçisini yalan hesab edən kimsələr fikirləşib, öz ağıllarını işlədərək başa düşmürlərmi ki, Muhəmməddə - sallallahu aleyhi və səlləm - heç bir də­lilik yox­dur? O ancaq Allahın əzabından açıq-aşkar qorxu­dan, Allahın onu insanlara göndərdiyi bir elçisidir!

Məgər onlar göylərdə və yerdə Allahın səl­tənətinə baxıb ibrət almırlarmı, Allahın orada ya­rat­­dı­ğı heyvan, bitkilər və s. bunlardan başqa yaratdığı hər şeyə fikir vermirlərmi, əcəllərinin ya­xın­­laşa biləcəyinə diqqət ye­tirib, bəlkə də bu onların sonu olacağını düşünüb, ölüm onlara gəlməzdən əvvəl Allaha tövbə etməyəcəklərmi? Əgər onlar Qurana, orada olan Cənnət və Cəhənnəm xəbərlərinə inanmayacaqlarsa, bundan sonra daha hansı kitaba inana­caqlar?!

Allah kimi haqq yoldan sapdırıb, ona doğru yolu göstərməzsə, kimsə onu haqqa yönəldə bilməz. Bundan sonra Allah on­ları öz az­ğınlıqları və küfrləri içə­risində çaşqın dolaşan və­ziy­yətdə tərk edər.

Qiyamət gününü yalan hesab edib buna inadkarlıq edənlər, səndən o saatın nə zaman qopacağını və onların da buna nə vaxt yəqin olacaqları barəsin­də soru­şurlar? Ey Muhəmməd! De: "Qiyamətin qopma saatı barədə nə mən, nə də ki, başqa bir kimsə bilər. Bu saatın qopacağı vaxtı yalnız tək Allah bilir. Onun qopaca­ğı üçün müəyyən edilmiş vaxtı yalnız Allah, aşkara çıxara bilər. Onun qopacağı vaxt göylər və yer əhlinə gizlin qalmışdır. O si­zə gözlənmədən gələ­cək­dir". Sanki onu bilir­mişsən ki­mi səndən Qiyamət saatı barədə soru­şur­lar. Lakin onlar bilmirlər ki, sən Rəbbini kamil bir şəkildə tanıdığın üçün bu barədə soruşmursan. Ey Muhəmməd! Onlara de: "Qiyamətin qopma saatının bilgisi ancaq Allaha aid­dir. Lakin insanların ço­xu bu­nu bilməzlər".

Ey Muhamməd! De: "Mən Allahın istə­di­yindən başqa özümə nə bir fayda verməyə, nə də bir zə­rəri özümdən uzaqlaşdırmağa qadirəm. Bu, yalnız Allahın ixtiyarında olan bir işdir. Allahın mənə öyrətdiyindən başqa bir şey bilmirəm. Mən qeybi bilmirəm. Əgər qey­bi bilsəydim, əvvəlcədən hər şeyi bilib, sonunun necə qurtaracağını bildiyimə görə, əl­bət­tə, özüm üçün xeyir artıraran səbəblərdən yapışardım və özümü pis­liklərdən qoruyardım. Mən sadəcə, Allah tərəfindən göndərilən bir elçiyəm. Mən, mənim uca və pak olan Allahın elçisi olduğuma iman gətirib, mənim gətirdiyimə inanan bir qövm üçün Onun ağrılı-acılı əzabı ilə qorxu­dan, Allah qatında böyük savabla müjdə­lə­yənəm".

Ey kişi və qadınlar! Sizi tək bir candan, Adəmdən - aleyhissəlam -, Adəmdən də - aleyhissəlam - onun zöv­cəs Həvvanı yaradan Odur. Allah Həvvanı Adəm onunla ünsiyyət bağlayıb, rahatlıq tapsın deyə onun qabırğasından yaratdı. Adəm zöv­cəsinə yaxınlıq etdikdə, zövcəsi yün­gül bir yüklə yükləndib ha­milə qal­dı. Hamiləliyin ilkin vaxtı olduğu üçün heç özüdə bunu hiss etmədi. Həvva bir müddət ağırlıq hiss etmədən onu bətnində gəzdir­di. Bətnindəki körpəsi böyüyüb, ağır­laşdığı za­man hər ikisidə: "Ey Rəbbimiz! Əgər Sən bizə bütün əzaları sağlam bir övlad ver­sən, əlbəttə, Sənin nemətlərinə şükür edən­lərdən ola­rıq" – deyə Allaha dua etdilər.

Allah onların hər ikisinin duasına cavab verib, onlara, dua edib istədikləri kimi onlara sağlam bir öv­lad ver­dikdə isə özlərinə ver­di­yi övladda Allaha şəriklər qoşaraq, onu Allahdan başqasının qul edib, uşağa Abdul haris (Əkinçinin qulu) adı verdilər. Allah isə hər bir şə­rikdən ucadır. Rəbbliyə və ilahlığa layiq olan yalnız Odur.

Məgər onlar bu bütləri və başqalarını ibadətdə Allaha şəriklərmi qoşurlar? Axi onlar o bütlərin heç bir şey yaratmadığlarını və ibadətə layiq olmadığlarını bilirlər. Əksinə, onlar özləri məxluqdurlar. Elə isə o bütləri necə Allaha şərik qoşurlar?!

Bu ibadət olunanlar, nə onlara ibadət edənlərə, nə də ki, özlərinə yardım etmək iqtidarında deyillər. Axi belə bir halda necə onlara ibadət edirlər?!

Ey Müşriklər! Siz Allahdan başqa özünüzə ilah qəbul etdiyniz bütləri doğru yola ça­ğır­sa­nız, onlar sizin çağırışınızı qəbul edib, sizin ardınızca gəl­məz­lər. Onları ça­ğırsanız da, sussanız da onlar üçün fərqi yoxdur. Çünki onlar anlamayan, eşitməyən və danışa bilməyən sadəcə cansız bir əşyadırlar.

Ey Müşriklər! Sizin Allahdan qeyri ibadət etdikləriniz Allahın yaratdığı məxluqlardır. Onlarda Allahın qullarıdır və sizin kimi məxluqdurlar. Bununla belə siz onlardan daha üstünsünüz, çünki siz dirisiniz, danışırsınız, gəzirsiniz, eşidib və görürsünüz. Amma ibadət ediyiniz bütlər isə heç də belə deyillər. Əgər iddainızda doğru de­yirsinizsə, elə isə onları çağırın, qoy sizə cavab ver­sinlər.

Məgər özünüzə ilah qəbul etdiyiniz bu bütlərin öz ehtiyaclarını ödəmək üçün gəzib-dolaşan ayaqla­rı­mı vardır? Yoxsa sizi müdafiə edən qüvvətli əlləri vardır?! Yoxsa onla­rın sizin görmədiyiniz şeyləri görüb o haqqda sizə xəbər göz­ləri vardır?! Yoxsa onların sizin eşidib bilmədiyiniz şeyləri eşidib sizə bildirən qulaqla­rı vardır?! Əgər o bütləriniz bütün bu şeylərdən məhrumdurlarsa o zaman onlardan mənfəət umub, zərərdən qorunmaq üçün necə onlara ibadət edirsiniz?! Ey Peyğəmbər! O müşriklərə de: "Çağırın Allahla bərabər tutduğunuz ilahlarınızı, son­ra mənim əzabıma qarşı hiylə qurun və mənə heç möh­lət də verməyin!".

Həqiqətən, mənim hi­ma­yəda­rım, mənə yardım edən və məni qoruyan Allahdır. Mən Ondan başqasına üz tutmaram və sizin bütlərinizdən də qorxub çəkinmərəm. İnsanlara doğru yolu göstərən Quranı mənə nazil edən Odur. Qullarından əmə­li­sa­lehlərə hi­mayəçilik edən, onları qoruyan və onlara kömək olan da Odur!

Ey Müşriklər! Dua edib çağırdığınız bu bütlər nə sizə, nə də ki, özlərinə yardım etməyə qadirdilər. Onlar aciz bir məxluqdurlar. Axı belə olan təqdirdə siz Allahı qoyub necə onlara dua edirsiniz?!

Ey Müşriklər! Allahdan başqa ibadət etiyiniz bütlərinizi doğru yola ça­ğır­sa­nız, onlar sizin çağırışınızı eşitməzlər. Sən onları gözlərini dikib sənə ba­xan gö­rürsən, halbuki o gözlərlə görməzlər. Müşriklər insanlar və heyvanlar şəkilində, əlləri, ayağları və gözləri olan bütlər düzəldirdilər, lakin onlar cansızdırlar, diri deyillər və heç bir hərəkət etməyə də belə qadir deyillər.

Ey Peyğımbər! İnsanlardan gözəl əməl və gözəl əxlaqları qəbul et, bacarmadıqları işlərlə onları mükəlləf etmə, çünki bu onlarda niftər hissi oyadar. Onlara hər bir yaxşı söz deməyi və hər bir yaxşı əməl etməyi əmr et və cahil­lər­dən üz döndər. Sənə cahillik edənə, cahilliklə qarşılıq vermə. Sənə əziyyət verənə, sən əziyyət vermə. Sənə haqqını verməyənə sən haqqını kəsmə.

Ey Peyğəmbər! Əgər şeytanın sənə bir vəsvəsə yaxud sənə hər hansı bir xeyir əməl etməyə mane olduğunu hiss etsən, bu zaman onun şərindən Allaha sığın. Çün­ki Allah, dediyin sözü eşidəndir, Ona sığındığını biləndir və O, səni şeytanın şərindən qoruyacaqdır.

Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allahdan qorxanlara şey­tandan özlərinə bir vəsvəsə toxun­ub günah etdikləri za­man Allahın əzəmətini, günahkarlara verəcəyi əzabı və itaətkarlara üçün hazırladığı savabı xa­tırlayıb, dər­hal günahlardan tövbə edib öz Rəbbinə tərəf dönər, haqqa qayıdıb, qəflətdən ayılarlar.

Şeytanların günahkarlardan və kafirlərdən olan qardaşları öz qardaşla­rın­a günah etdikdən sonra yenə də günah etməyi gözəl göstərərək onların az­ğın­lığını artırarlar. Sonra da nə şeytanlar onları azdırmaqdan, nə də ki, günahkar insanlar onlara tabe olub şər əməllər etməkdən əl çəkməzlər.

Ey Peyğəmbər! Əgər sən onlara bir möcüzə gə­tir­sən səni yalançı hesab edib, ondan üz çevirərlər, onlara möcüzə gətirmədikdə isə: "Nə olardı ki, özündən bir möcüzə ixtira edib, uyduray­dın?"– deyərlər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mən özümdən bir möcüzə gətirə bilmərəm. Mən yal­­­nız Allahın mənə vəhy etdiyinə tabeyəm. Sizə oxuduğum bu Quran sizin Xaliqiniz və işlərinizi idarə edən Allahdan gə­lən açıq-aşkar də­lil­lər, mömin qullarına doğru yolu gös­tə­rən rəh­bərdir. Amma möminlərdən qeyriləri isə zəlalət və bədbəxtçilik içərisindədirlər".

Quran oxunduğu za­man Allahın sizə rəhm etməsi üçün onu din­ləyin, danışmayın və Quranı dinləməkdən başqa bir şeylə məşğul olmayın!

Ey Peyğəmbər! Rəbbin Allahı, zəlil, təvazökar halda və qorxaraq yad et. Gündüzün əvvəl və axşam saatlarında, bu iki fəzilətli vaxtlarda, səsini nə çox yuxarı qaldırmadan, nə də ki, çox aşağı salmadan orta bir qaydada dua et və Uca Allahı yad etməkdən qafil­ olanlardan olma.

Ey Peyğəmbər! Rəbbinin hüzurunda olan mə­ləklər pak olan Allaha ibadət et­məkdə tə­­kəbbürlük etməzlər, əksinə, Ona tabe olub, boyun əyərlər və bundan yorulmazlar. Onlar Allahı gecə-gündüz Ona layiq olmayan şeylərdən uca tutarlar və yalnız Ona səcdə edir­lər.

Ey Peyğəmbər! Səhabələrin səndən qənimətlərin necə və kimlər arasında bölünməsi barəsində so­ru­şurlar. Ey Peyğəmbər! Onların suallarına cavab olaraq onlara belə de: "Qəni­mət­­lər Alla­h və Onun Rəsulu - sallallahu aleyhi və səlləm - üçündür, qənimətləri bölməyin və paylamağın hökmü Allaha və Rəsuluna - sallallahu aleyhi və səlləm - aiddir, sizin üzərinizə düşən isə Allah və Rəsulunun - sallallahu aleyhi və səlləm - hökmlərinə boyun əyib, tabe olmaqdır". Ey Möminlər! Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməklə Allahdan qor­xun və ara­nız­da­kı düşmənçilik müna­sibət­lərini bir-birinizə qarşı sevği, gözəl əxlaq və əfv etməklə düzəl­din. Əgər həqiqətən də mö­min­si­nizsə, Allaha və Onun Rəsuluna - sallallahu aleyhi və səlləm - itaət edin. Çünki iman, insanı itaətə əməllərə yönəldər və günah əməllərdən çəkindirər. Səhabələrin Peyğəmbərə - sallallahu aleyhi və səlləm - bu sualı, Bədr döyüşü baş verdikdən sonra olmuşdur.

Həqiqi möminlər ancaq o kəslər­dir ki, pak və uca olan Allah anıldığı zaman onların qəlbi qor­xuya düşər, qəlbləri və bədənləri itaətə sövq edər, özlərinə Allahın ayələri oxun­duq­da bu ayələri düşünər və bu onların imanlarının üzərinə imanlarını daha da ar­tar, onlar xeyirlərə nail olub, zərərlərdən qorunmaq üçün yalnız öz Rəbbi­nə etimad edər.

O kəslər ki, namazı daima vaxtı-vaxtında, kamil şəkildə əda edər və Bizim onlara verdiyimiz ruzidən Allah yolunda vacib və müstəhəb xərcləyəri paylayarlar.

Məhz bu sifətlərə sahib olan kimsələr, özlərində iman və zahiri İslam xislətlərini cəm etdikləri üçün onlar həqiqi mö­min­lərdir. Onların Rəbbi ya­nın­dakı mükafatı yüksək də­rə­cələr, günahlarının bağış­lan­ması və bolluca ruzidir. Bu, Allahın onlar üçün hazırladığı nemətlərdir.

Qənimətlərin bölünməsi barədə öz aranızda ixtilaf etdikdən sonra Uca və Pak olan Allah onun bölgüsünü sizə həvalə etməyib, əksinə, bu işi Allaha və Onun Rəsuluna aid etdiyi kimi. Ey Peyğəmbər! Rəbbin sənə vəhy etdiyi ayələr vasitəsi ilə Mədinədə çıxıb müşriklərlə döyüşə getməyi də əmr etmişdir. Halbuki bu, möminlərdən bir dəstənin xoşuna gəlmirdi.

Ey Peyğəmbər! Möminlərdən həmin dəstə müşriklərlə döyüşmək barədə vəziyyət özlərinə bəlli olduqdan sonra yenə də səninlə mü­ba­hisə edir­di­lər. Sanki onlar öz göz­ləri ilə baxa-baxa ölümə sü­rük­lə­nir­dilər. Bu onların döyüşə çıxmaq istəmədiklərinə görə idi. Çünki onlar döyüşə çıxmaq üçün özlərinə heç bir hazırlıq görməmişdilər.

Ey Allah yolunda cihad edən möminlər! O vaxt Allah sizə, iki müşrik dəs­tə­dən bi­ri­nin sizin ol­acağını vəd edirdini yadınıza salın! Bu dəstənin biri, sizin qənimət əldə etmək istədiyiniz müşriklərin mal-dövlətlərini daşıyan karvan, o biri isə onlara qarşı səfərbərlik elan edib, onlarla döyüşüb, onları məğlub edəcəyiniz karvan dəstəsi idi. Siz müşriklərin mal-dövlətlərini daşıyan karvanın döyüşsüz, asan bir şəkildə si­zin olmasını ar­zu­la­yır­dınız. Amma Allah sizə döyüşməyi əmr etməklə Öz kəl­mə­ləri ilə haq­qı ger­çək­ləşdir­mək, kafir­lərin başçılarının kökü­nü kəs­mək və İslam dininin qüvvəsi zahir olana qədər onlardan çoxlu sayda əsir əldə etmənizi istəyirdi.

Allah müşriklərə bu dinin doğruluğuna dəlalət edən dəlilləri göstərməklə İslamı və müsəlmanları zahir edərək haqqı gerçəkləşdirəcək və batilin də batil olduğuna dəlalət edən dəlilləri göstərməklə batili puç edəcəkdir. Müşriklər bunu istəməsələrdə, Allah bu dini izhar edəcəkdir.

Bədr döyüşü günü düşmənlərinizə qarşı Allahdan yardım dilədiyinizi yadınıza salın. Ey Möminlər! O zaman Allah da sizə bir-birinin ardınca gələn min mə­ləklə yardım edə­rək du­anızı qəbul etmişdi.

Ey Möminlər! Allah sizə mələklər vasitəsi ilə yardımını düşməninizə qarşı sizə yardım edəcəyi üçün sizə bir müjdə və bu qələbə ilə qəlbiniz müvəqqəti rahatlıq tapsın deyə belə etdi. Qə­lə­bə heç də sayın və ya döyüş alətlərinin çoxluğu ilə deyil, qələbə yal­nız Allahdandır. Həqi­qə­tən, Allah Öz mülkündə yenilməz qüvvət sahibidir, kimsə Onu məğlub edə bilməz. O, insanlar üçün qoyduğu şəri hökmlərdə və işlərində hikmətlidir.

Ey Möminlər! Yadınıza salın ki, o zaman düşməninizdən qorxmamanız üçün sizə bir təskinlik olsun de­yə, Allah sizə yüngül bir mür­gü gön­dər­miş, göydən sizin üzə­ri­nizə yağmur en­dir­mişdi ki, onunla sizi pisliklərdən təmiz­ləsin, şeytanın vəsvə­səsini sizdən uzaq etsin, düşmənlə qarşılaşdıqda isə bədəninizi sabit etməklə qəlbi­nizi möhkəmlən­dirsin və bu yağmur vasitəsi ilə qumsal yeri dərkidib, ayağlarınız quma batmaması üçün ayağlarınızın altın sa­bit etmişdir.

Ey Peyğəmbər! O zaman Rəbbin Bədrdə möminlərə yardım göndərdiyi mə­lək­lərə: "Ey Mələklər! Mən Öz köməyim və yardımımla sizinləyəm! Möminləri düşmənlə döyüşməyə güclən­di­rin. Mən ka­­fir­lərin qəlbinə şiddətli qorxu sa­la­ca­­ğam. Ey Möminlər! Kafirləri öldürmək üçün onların boyunlarını vu­­run və sizinlə döyüşə bilməmələri üçün oynaqlarını və əl-ayaqlarını kə­sin!" – deyə vəhy etmiş­di!

Kafirlərin döyüş zamanı öldürülməsinin, əl-ayaqlarının kəsilməsinin səbəbi, onların Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - müxalif olmalarına, onlara əmr olunana əməl etməmələrinə və qadağan olunduqları əməldən əl çəkinmədiklərinə görədir. Kim bu işdə Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - müxalif olarsa, Allah ona dünyada ölüm və ya əsir düşməklə, axirətdə isə odla şiddətli əzab verər.

Ey Allahın və Onun rəsulunun əmrlərinə müxalif olan kimsələr! Sizə deyilən bu əzabı dünya həyatında gecikdirilmədən dadın, əgər küfr və inadkarlıq edərək ölərsinizsə, axirətdə sizin üçün Cəhənnəm odu­nun əzabı da vardır.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Əgər döyüş meydanında müşriklərlə yaxın bir məsafədə qarşı-qarşıya gələrsinizsə, onlara məğlub olmayın və arxanızı onlara çe­vir­ib qaçmayın, əksinə, onların qarşısında sabitqədəm olun və onlarla döyüşməkdə səbir nümayiş etdirin. Bilin ki, uca Allah Öz köməyi və yardımı ilə sizinlə birgədir.

Kim düşmənə yenidən hücum etmək məqsədi ilə hiyləğərlik edib, onlara sanki özünün onlardan qaçdığını göstərib, bir tərəfə çəkilən və ya başqa bir müsəlman camaatından yardım istəmək məqsədi ilə onlara qoşulan­lar istisna olmaqla, kim belə bir gün­də düşmənə arxa çe­vi­rib qaçarsa, Allahın qəzə­binə dü­çar olar. Onun axirətdə qalacağı yer Cə­hənnəm­dir. Onun dö­nüş yeri necə də pis yerdir, onun gedəcəyi yer necə də pis yeridir.

Ey möminlər! Bədr döyüşündə müşrikləri öz gücünüz sayəsində siz öldürmədi­niz, lakin Allah sizə onları öldürməyə yardım etd. Ey Peyğəmbər! Müşriklərə at­dı­­ğın zaman sən at­madın, lakin sənin atdığını onlara çatdıran Allah atdı ki, mö­minlər sayca və döyüş hazırlığı baxımından müşriklərdən qat-qat az olduğunuz bir halda, O, sizə Öz tə­rə­fin­dən düşmənlərinizə qarşı qələbə verməklə, Onun sizə olan nemətinə şükür etməniz üçün sizi yaxşı bir sınaqdan ke­çirt­sin. Həqiqətən, Allah dualarınızı, dediyiniz sözləri eşi­dən­dir, əməllərinizi görən və sizə xeyirli olan hər şeyi biləndir.

Müşrikləri öldürmək, onların məğlub olana qədər atmaları, döyüş meydanından arxalarını sizə çevirib qaçmaları, möminlərin düşmən üzərində qələbə çalma neməti və bunların hamısı, Allahdandır. Allah İslama qarşı hiylə işlədən ka­firlərin hiyləsini boşa çıxardar.

Ey Müşriklər! Əgər siz həddini aşan zalımlara Allahın onlara əzab verməsini di­ləyirsinizsə, artıq Allah dilədiyiniz əzabı sizə gətirmişdir. Allah sizə, möminlərə ibrət olacaq bir əzab göndərmişdir. Əgər bunu Allahdan diləməkdən əl çəksəniz, bu, sizin üçün xe­yir­li olar. Ola bilsin ki, Allah bununla sizə bir az möhlət versin və sizdən intiqam almaqa tələsməsin. Yox əgər möminlərə qələbə bəxş edib, sizə əzab verdikdən sonra da Allahdan zalımlara əzab verməsini diləsəniz və möminlərlə döyüşsəniz, bu zaman möminlərin az olmasına rəğmən, sizin sayınız və döyüş hazırlığınız çox olsa belə camaatınız və himayədarlarınızın sizə heç bir faydası olmaz. Şübhəsiz ki, Allah Öz köməyi və yardımı ilə mö­min­lər­lə birğədir. Allah kim ilə birğə olarsa, heç kimsə onu məğlub edə bilməz.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməklə Alla­ha və Onun Rəsuluna itaət edin. Allahın ayələri sizə oxunduğunu eşitdiyiniz bir halda, Onun əmrinə müxalif olub, qadağan olunan əməli etməklə Ondan üz çevirməyin.

Ey Möminlər! Özlərinə Allahın ayələri oxunan: "Bizə Qurandan oxunan ayələri, qulaqlarımızla eşitdik" - deyən münafiqlər və müşriklər kimi olmayın. Əslində isə onlar bu ayələri dərk edib, heç faydalanmadılar.

Şübhəsiz ki, yer üzündə gəzib-dolaşan Allah ya­nın­da canlıla­rın ən pisi haqqı eşidib qəbul etməyən karlar, danışa bilməyən lallardır. Məhz belə kimsələr, Allahın əmr və qadağalarını dərk edə bilməyən kimsələrdir.

Əgər Allah o yalan hesab edən müşriklərdə bir xe­yir ol­du­ğunu bilsəydi, əlbət­tə ki, on­la­ra haqqı eşit­di­rib, onları faydalandırardı və onlara açıq-aydın dəlilləri göstərərdi. Lakin Allah onlarda xeyirin olmadığını bilirdi. Əgər Allah haqqı onlara eşit­dirsəydi belə, yenə də onlar inadkarlıq göstərib üz çevi­rə­rək dönüb gedərdilər.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Allah və Onun rəsulu - səllallahu aleyhi və səlləm - si­zi, sizə həyat verəcək haqqa ça­ğır­dığı za­man, Allahın və rəsulunun - səllallahu aleyhi və səlləm - əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkindirərək Allah və Onun rəsulunun - səllallahu aleyhi və səlləm - çağırışına ca­vab verib, Ona təslim olun. Yəqin olun ki, Allah hər şeyə qadirdir. Siz haqqı inkar etdikdən sonra yenidən haqqa dönmək istədikdə O, sizin haqqa tabe olmanıza mane olmağa qadirdir. Elə isə Ona tərəf tələsin və bilin ki, siz qiyamət günü tək Allahın hüzu­runa toplanacaqsınız. O zaman Allah sizə dünyada ikən etdiyiniz əməllərinizin müqabilini verəcəkdir.

Ey Möminlər! Siz­lərdən təkcə günahkarlara üz verməyən, əksinə, günahkarı və geyri gühahkarı bürü­yəcək əzabdan çəkinin. Bu, insanlar arasında zülüm yayılıb və kiminsə onu dəyişdirməyəcəyi zaman baş verəcəkdir. Yəqin olun ki, Allah günahkarlara şid­dətli cəza ve­rən­dir. Elə isə Onun qarşı günah etməkdən çəkinin!

Ey Möminlər! Yadınıza salın ki, siz Məkkədə olduğunuz za­man sayca az idiniz, insanlar sizi zəif sa­yıb, sizə zülm edirdilər və düşmənləriniz sizi ələ keçirəcəyindən qor­xurdunuz. Allah sizə Mədinədə sığınacaq ver­di, Bədir döyüşündə sizə düşmənləriniz üzərində qələbə və düşmənlərinizdən əldə etdiyiniz qənimətlər nəsib etdi ki, bəlkə Allahın sizə olan nemətlərinə şükür edəsinz və Allahda bu nemətləri sizə daha da artırsın. Elə isə bu nemətlərə nankorluq etməyin, yoxsa Allah bu nemətləri sizdən alar və sizə əzab verər.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Əmrləri tərk edib və qadağalardan çəkinməməklə Alla­ha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - və özünüz də xəyanət olduğunu bildiyiniz bir halda, sizə əmanət edilən borc və s. əmanətlərə xəyanət etməyin, yoxsa zərər çəkənlərdən olarsınız.

Ey Möminlər! Bilin ki, mal-dövlətiniz və övladlarınız Allahdan sizin üçün yalnız bir sınaqdır. Çünki bunlar sizi axirət həyat üçün saleh əməl etməyə mane olar və sizi xəyanətə sürükləyər. Bilin ki, böyük savab isə Allah yanındadır. Elə isə mal-dövlətə və oğul-uşaqa görə xəyanət edib bu böyük savabı əldən verməyin.

Ey Allaha iman gətirib Onun rəsuluna tabe olan kimsələr! Bilin ki, əgər siz Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allah­dan qorxsanız, O sizə haqla batili ayırd etmə ba­carığı ve­rər, bundan sonra qəlbinizdə heç bir şübhə qalmaz, Allah sizin etdiyiniz pis əməllərdən keçər və sizin günah­ları­nızı ba­ğışlayar. Allah bö­yük lütf sahi­bidir. Allahın mütəqqi qulları üçün hazırladığı cənnət də, Onun böyük lütfündən biridir.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman müşriklər səni həbs et­mək, öldürmək yaxud yaşadığın yurdun­dan başqa bir yerə qovmaq üçün sənə qarşı hiylə qururdularını xatırla. On­lar sənə qarşı hiylə iş­lət­di­lər, Allah da onların hiylələrini qaytarıb, özlərinə etdi və Allah onlara qarşı hiylə işlətdi. Allah hiylə işlədənlərin ən yaxşısıdır.

Sən onlara ayələrimizi oxun­duğu za­man onlar haqqa qarşı inadkarlıq və təkəbbürlük edərək belə deyərlər: "Artıq biz bundan əvvəl buna oxşarını eşit­dik. Əgər istəsək, biz də buna oxşar Quran deyə bilərik. Eşitdiyimiz bu Quran, keç­­miş­­də­ki­lə­rin uydurmalarından baş­qa bir şey de­yildir, elə buna görə də, biz heç vaxt iman gətirən deyilik" – deyərlər.

Ey Peyğəmbər! Yadına sal ki, bir zaman müşriklər: "Ey Allah! Əgər Muhəmmədin - səllallahu aleyhi və səlləm - gətirdiyi bu din, haqq dindirsə, onda bizi məhv etmək üçün üstü­müzə göy­dən daş yağdır yaxud bizə ağrılı-acı­lı bir əzab gön­dər" – dedilər. Onlar bunu Allaha küfürdə həddlərini aşdıqları üçün belə de­mişdilər.

Ey Muhəmməd! Sən sağ ikən, onların arasında ol­du­ğun hal­da Allah sənin ümmətinə - istər icabət ümməti olsun, istərsə də ki, dəvət ümməti- əzab ver­mə­yəcək. Sənin onlar arsında olmağın onlar üçün bir əmin-amanlıqdır. Onlar Allahdan günahlarının bağış­lanmalarını dilə­dikləri müddətcə Allah on­lara əzab verən deyildir!

Onlar insanları Məscidulharama daxil olmağa və orada tavaf etməyə mane olaraq özlərinə əzabın gəlməsini vacib edən əməllər etdikləri bir halda, onlara əzab verməməyə Bizə mane olan nədir?! Müşriklər heç də Allahın övliyaları deyillər, Allahın övliyaları yalnız Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxan müt­təqilərdir. Lakin müşriklərin əksəriyyəti özlərinin Allahln övliyası olduğunu idda etsələr də, əslin də isə onlar, özlərinin Allahın övliyası olmadığını bilməzlər.

Müşriklərin Məscidulharamın yanındakı ibadətləri fit ver­mək və əl çal­maqdan başqa bir şey deyil­dir. Ey Müşriklər! Allaha küfr etdiyinizə və Onun rəsulunu - səllallahu aleyhi və səlləm - yalan saydığınıza görə Bədr döyüşün də ölüm və ya əsir düşməklə dadın əza­bı!

Şübhəsiz ki, Allaha küfr edən kimsələr insan­la­rı Allah dinindən sap­dır­maq üçün öz mallarını sərf edir­lər. Onlar onu sərf edə­cək, lakin istədikləri heç vaxt həyata keçməyəcəkdir, sonra da var-dövlətlərini boş və faydasız yerə xərclədikləri üçün bu­nun peşmançılığını çə­­kəcək, daha sonra isə möminlərə məğlub ediləcək­lər. Allaha ka­fir olanlar qiyamət günü Cə­hənnəmə sürüklənəcəklər və onlar oda daxil olub, orada əbədi qalacaqlar.

Öz var-dövlətini insanları Allah yolundan döndərmək üçün sərf edən kafirlər Qiyamət günü, Allahın murdar kafir dəstəsini, pak mömin dəstəsindən ayır­ması üçün Cəhənnəm oduna sürükləyəcəklər, məhz o gqn murdar insanları, əməlləri və var-dövlərin hamısını dəstə-dəstə, bir-birinin üs­tü­nə qoyub Cəhənnəmə atılacaqdır. Zi­ya­na uğrayanlar da məhz onlardır. Çünki onlar dünyada etdikləri əməllərə görə qiyamət günü nəfslərini və ailələrini ziyana uğratmışdılar.

Ey Peyğəmbər! Qövmündən Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - küfr edənlərə de ki, əgər onlar Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - küfr etməyə və Allaha iman edənləri Allah yolundan döndərməyə son qoysalar, Allah onların olub-ke­çən­ günahlarını ba­ğış­la­yar. Çünki İslam özündən qabaq olan günahları əfv edər. Yox, əgər etdikləri küfr əməllərə qayıtsalar, atrıq əvvəlki ümmətlər də Allahın sünnəti belə idi ki, əgər onlar Allahı və Onun Rəsullarını yalan hesab edib və bu əməldə dava etdikdə Allah onlara dərhal əzab göndərərdi.

Ey Möminlər! Din, itaət yalnız şəriki olmayan Allaha məxsus edilənədək düşməniniz kafirlərlə vuruşun, əgər onlar etdikləri əməllərə və insanları Allahın yolundan döndərməyə son qoyarlarsa bu zaman onlarla vuruşmaqdan vaz keçin. Allah etdiyiniz əməlləri görür və Ona heç bir şey gizli qalmaz.

Əgər onlar qadağan olunduqları əməllərdən: Allaha və Onun rəsuluna - səllallahu aleyhi və səlləm - küfr etməyə və insanları Allahın yolundan döndərməyə son qoymazlarsa, Ey Möminlər! yəqin olun ki, Allah sizə onlara qarşı mütləq yardım edəcəkdir, Allah himayə etdiyi kimsə üçün ne gözəl hima­yədarı­nız­dır, yardım etdiyi kimsə üçün nə gözəl yardım­çı­dır!

Ey möminlər! Əgər siz Allaha və haqla batili bir-birindən ayırd edərək sizə düşməniniz üzərində zəfər çalmağa nəsib etdiyi Bədir günü qulumuz Muhammədə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) nazil et­diyi­mi­zə iman gə­tirmisinizsə, bilin ki, Allah yolunda cihad edərkən kafirlərdən zorla əldə etdiyiniz mal beş hissəyə bölünməlidir. Həmən malın beşdə dörd hissəsi mücahidlərin payına düşür. Qalan beşdə bir hissə isə beş qismə bölünərək paylanılmalıdır. Bu malın bir qismi Allah və Rəsulunun payına düşür. Bu qisim, müsəlmanların ümumi məsrəflərinə sərf edilir. Bir qisim Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) Haşim və Muttalib oğullarından olan yaxınlarının payına düşür. Bir qisim, yetimlərin, bir qisim fəqir və miskinlərin, diğər bir qisim isə yarı yolda qalmış müsafirlərin payına düşür. Sizə yardım edən Allah hər şeyə qa­dirdir.

Yadınıza salın ki, O zaman siz vadinin Mədinəyə ya­xın tərə­fində, müşriklər vadinin uzaq, yəni, Məkkəyə yaxın tərə­fində, kar­van isə sizdən aşa­ğı­da Qırmızı dənizin sahilinə yaxın bir yerdə idi. Əgər siz və müşriklər Bədrdə qarşı-qarşıya gəlmək üçün vədələş­mək istəsəy­diniz bir-birinizlə ixtilaf edərdiz. Lakin bütün nöqsanlardan münəzzəh olan Allah sizi aranızda əvvəlcədən vədələşmə olmadan Bədrdə cəm etdi ki, olacaq işi, yəni, möminlərə zəfər nəsib edərək kafirləri zəlil etməyi, dinini izzətli, şirki isə alçaq tutmağı hə­yata keçirsin. Müşriklərdən həlak olan, möminlərin özlərindən sayca və döyüş hazırlığı baxımından qat-qat az olduğunu açıq-ay­dın bildikdən sonra həlak olsun, onlardan sağ qalanları da Allahın möminlərə yardım etdiyinə açıq-aydın bir dəlillə sağ qalsın ki, kiminsə Allah yanında bəhanəsi olmasın. Allah hər bir deyilən sözü eşi­dən­­dir, hər bir edilən əməli bi­lən­dir. Ona heç bir şey gizli qalmaz və O, qulların etdikləri əməllərin müqabilini verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Allah yuxun­da müşrikləri sə­nə, onların sizdən sayca az olduqlarını göstərib, sən də möminlərə bu yuxunu xəbər verməyin, onlar da bu müjdə ilə sevinib, özlərində düşmənlə qarşı-qarşıya gəlməyə cəsarət tapmaları, Allahın sənə və möminlərə əta etdiyi nemətlərdən biri olduğunu yadına sal. Əgər Allah sənə yuxuda on­­la­rın sizdən çox olduqlarını gös­tərsəydi, bu zaman əshabın düşmənlə qarşı-qarşıya gəlməkdən ruh­dan dü­şər­ və onlarla döyüşməkdən qorxardılar. Lakin Allah sizi bundan qoruyaraq, sizi bu uğursuzluqdan xilas etdi və beləliklə də onların sayını peyğəmbərinin (sallallahu aleyhi və səlləm) gözündə az sayda olduqlarını göstərdi. Şübhəsiz ki, O, qəlblərdə olub, gizli qalarları bilir!

Ey Möminlər! Yadınıza salın ki, o vaxt müşriklərlə qarşı-qarşıya gəl­di­yiniz za­­man Allah onların sayını si­zin gö­zü­nüzə az göstərərək sizi düşmənlə döyüşməyə cəsarətli etdi. Sizin də sayınızı onların gözündə azalt­dı ki, sizinlə qarşılaşdıqda geriyə dönüb qaçmaq barədə düşünüb döyüşə girməkdən çəkinməsinlər. Bununla Allah olacaq işi ye­rinə yetirdi və möminlərə müşrikləri qətlə yetirib əsir götürməklə intiqam almaq və düşmən üzərində zəfər çalmaq nemətini bəxş etdi. Bü­tün iş­lərin sonu yalnız tək olan Allaha qayıdır. Allah, pislik edənin, etdiyi pisliyinə görə cəzasını, yaxşılıq edənin də, etdiyi yaxşılığa görə mükafatını verəcəkdir.

Ey Allaha iman gətirib Onun Rəsuluna tabe olan kimsələr! Kafir bir dəstə ilə üz-üzə gəldikdə möh­kəm durun, onlardan qorxmayın, Allahı çox yad edib Ona çox dua edin. Həqiqətən Allah sizi istədiyinizə müvəffəq edib qorxduğunuz şeydən salamat etmək üçün sizə düşməniniz üzərində qələbə nəsib etməyə qadirdir.

Dediyiniz sözlərdə, etdiyiniz əməllərdə və bütünlüklə hər bir halınızda Allaha və Onun Rəsulununun itaətinə bağlı olun. Hər hansı bir şey haqqında fikir yürütdükdə bir-birinizlə müba­hi­sə et­məyin, çünki mübahisə zəyifləmənizə, qorxmanıza və həmçinin ruhdan dü­şmənizə səbəbir. Düşməninizlə qarşı-qarşıya gəldikdə səbirli olun, çünki Allah, Öz qələbəsi, yardımı və köməyilə səbr edən­lər­lə­ birgədir. Allaha kiminlə olarsa, onun qalib və müzəffər olacağı qaçılmazdır.

Məkkədən təkəbbür­lə, özlərini insanlara göstərmək üçün çıxan və insan­ları Allah dinindən sapdıran və bu dini qəbul etməyə mane olan müşriklər ki­mi olma­yın. Allah onların əməl­lə­rini hər tərəf­dən əhatə etmiş­dir. Onların etdikləri əməllər Allaha əsla gizli qalmaz və Allah onların etdikləri əməllərin müqabilini verəcəkdir.

Ey möminlər! (bədr günü) Allahın sizə olan nemətini yadınıza salın. Belə ki, şeytan müşriklərə əməl­lə­ri­ni gözəl­ göstərib onları müsəlmanlarla qarşı-qarşıya gətirdi və onları döyüşə təhrik edərək: "Bu gün heç kəs sizə qalib gələ bil­məz. Mən sizə yar­dım edən və sizi düşməninizdən qoruyaram!"– demişdir. Elə ki, iki dəstə- mələklərin yardım etdiyi möminlər dəstəsi və şeytanın arxasını çevirib qaçaraq köməksiz qoyduğu müşriklərin dəstəsi ilə qarşı-qarşıya gəldi, şeytan müşriklərə: "Mən siz­dən uza­ğam. Mən möminlərə yardım etmək üçün gəlmiş mələkləri görü­rəm. Mən, Allahın məni həlak etməsindən qorxuram. Çünki Allah şiddətli cəza ve­rəndir. Onun əzabına kimsə tab gətirə bilməz"– de­mişdi.

Yadınıza salın ki, bir zaman münafiqlər və imanı zəyif olan kimsələr deyirdilər: "Müsəlmanları saylarının azlığına, döyüş hazırlıqlarının kifayət qədər olmamasına, düşmənlərinin onlardan həm sayca, həm də döyüş hazırlığı baxımından özlərindən qat-qat çox olmasına baxmayaraq onlara qələbə vəd verən din­ləri aldat­dı! Onlar dərk etmirlər ki, kim tək Allaha arxalanıb Onun vəd etdiyi yardıma inanarsa, Allah ona yardım edər, nə qədər zəyif olsa da belə, Allah onu köməksiz qoymaz. Allah güc-qüvvət sahibidir, kimsə ona qələbə çala bilməz. Qəza və qədərində, qoyduğu şəriət qanunlarında hikmət sahibidir!

Ey Peyğəmbər! Kaş ki, sən Allaha və Onun Rəsullarına küfür edən kafirləri mələk­lərin onların ruhlarını alanda görərdin! Üzlərinə və dönüb qaçdıqda isə arxalarına vuraraq canlarından alır: "Ey Kafirlər! Dadın yan­dırıcı odun əzabı­nı!" – deyirlər. Əgər sən buna şahid olsaydın bu zaman dəhşətli bir şeyə şahid olardın.

Ey Kafirlər! Ruhlarınız alınan zaman sizə verilən ağrılı-acılı əzab və həmçinin qəbirlərinizdə və axirətdə sizə ediləcək atəşin əzabı, dünyada ikən öz əllərinizlə etdiyiniz günahlara görədir. Əks təqdirdə isə, Allaha insanlara əsla zülm edən deyildir! Allah qiyamət günü onlar arasında ədalətlə hökm verəcəkdir. Allah, ədalətlə hökm verəndir.

Kafirlərin başına gələn bu əzab heç də tək onlara aid deyil. Əksinə bu, hər zaman və hər yerdə Allahın kafirlər üzərində olan sünnətidir. Firon əhli-əyalı və onlardan əvvəlki ümmətlər Allahın ayələrini yalan saymaları və etdikləri günahlar səbəbindən Allah onları Özünün qüvvət və qüdrətinə layiq şəkildə əzabla yaxalayaraq, onlara əzab nazil etdi. Allah qüvvətlidir, kimsə ona qələbə çala bilməz. Ona asi olanlara qarşı əzabı da şiddətlidir!

Allahın bir qövmə verdiyi nemətləri almasının və o qövmün şiddətli əzaba düçar olmasının səbəbi, onların Allaha iman edib doğru yolda sabitqədəm olmaq və nemətlərə şükr etmək kimi gözəl hallarını Allaha qarşı küfür, asilik və Onun nemətlərinə naşükürlük etmək kimi pis hala dəyişmələri oldu. Şübhəsiz ki, Allah qullarının danışdıqlarını eşidir, onların nə əməllər etdiklərini görür və bundan Ona heç bir şey gizli qalmaz!

Bu kafirlərin əməli Allaha küfür etmiş Fironun əhli-əyalı və təkzib etmiş əvvəlki qövümlərin əmə­­­­li­nə bənzəyir. Onlar Rəb­bi­nin ayə­lərini yalan hesab et­di­lər, Allah da on­ları etdikləri günah­la­r səbəbindən məhv etdi. Allah Firon əhli-əyalını dənizdə qərq edərək məhv etdi. Fironun əhli-əyalı və onlardan əvvəlkilər Allaha küfür etdiklərinə və Ona şəriklər qoşduqlarına görə on­la­rın ha­mısı zalım idi. Onlar məhz etdikləri bu əməllərə görə Allahın əzabını özlərinə vacib etdilər və beləliklə də, əzaba düçar oldular.

Şübhəsiz ki, yer üzündə gəzib-dolaşan can­lı­ların ən şərlisi Allaha və Onun Rəsullarına kafir olan­lar­dır. Onlara Allahın bütün mövcüzələrini göstərsən də belə, öz küfürlərində israrlı olduqlarına görə əsla iman gətir­məzlər. Onlar ağılları ilə haqqı düşünüb dərk etməyən, qulaqları ilə haqqı eşitməyən və gözləri ilə haqqı görməyən kimsələrdir.

Onlar yəhudu nəslindən olan, Bəni qurayza qəbiləsi kimi hər dəfə sənin onlarla bağladığın əhd­lə­rini pozan və buna görə heç nə­dən çəkin­məyən, əhdlərinə sadiq qalmayan və sizə verdikləri sözlərini tutmayan kimsələrdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər əhdlərini pozan o kimsələri döyüşdə ya­xa­lamış olsan, on­ları elə cəza ver ki, onu eşidən hər bir kəs bundan ibrət alsın və bir daha nə səninlə müharibə etməyə, nə də ki, sənə qarşı müharibə edənlərlə bir sırada olmağa cürət etməsin.

Ey Peyğəmbər! Əgər bir qövmün əməllərindən şübhələnib səninlə bağladıqları əhdi po­za­caqları ilə xəyanət etmələrin­dən qorx­arsansa, bu zaman sən on­lara əhdini poz­duğunu bil­dir ki, hər iki tərəf bundan xəbərdar olsun. Onlarla bağladığın əhdi pozduğunu onlara bildirmədən onlara qəfildən hücum etmə. Çünki onlara bunu bildirmədən qəfildən hücuma keçməyin xəyanətdir. Şübhəsiz ki, Allah xa­in­lə­ri sevməz. Əksinə Allah xayinlərə əzab verər. Sən özünü xain olmaqdan qoru!

Qoy kafirlər Allahın əzabından qa­çıb qurtara bilə­cək­lərini zənn etmə­sin­lər. Çün­ki onlar Allahın əzabından əsla qaçıb yaxa qurtara bilməzlər. Onlar harada olsalar belə, Allahın əzabı mütləq onları yaxalayacaqdır.

Ey möminlər! Atıcılıqla və s. bu kimi şeylərlə düşmənlərə qarşı bacar­dı­ğınız qə­dər qoşun və qüvvə hazırlayın. Onlarla döyüşə Allah yolunda bəsləyib saxladığınız döyüş atları hazırlayın ki, bununla Allahın düşmənini, kafirlərdən sizə müsibət gəlməsini gözləyən öz düşmə­ninizi və on­lar­dan başqa sizin bil­mə­di­yiniz və həmçinin qəlblərində sizə qarşı düşmənçilik gizlətdiklərini bilmədiyiniz düşmənlərinizi qorxudasınız. Siz onları tanımasanızda lakin Allah onların daha yaxşı tanıyır və onların kim olduğunu və qəlblərində sizə qarşı nə gizlətdiklərini daha yaxşı bilir. Allah yolunda az və ya çox olmasından aslı olmayaraq nə xərc­lə­səniz, Allah sizə dünya həyatında onun əvəzini, axirət həyatında isə sizə kamil savab bəxş edər. Elə isə malınızı Allah yolunda xərcləməyə tələsin!

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar sülhə və həmçinin sizinlə döyüşməkdən əl çəkməyə meyl edərlərsə, sən də ona meyl et, onlarla əhd-peyman bağla, bundan sonra Allaha təvəkkül et və yalnız Ona arxalan. Əgər belə etsən Allah səni əsla köməksiz qoymaz! Həqiqətən, Allah, onların dediklərini sözləri eşidən­dir, etdikləri əməlləri və qəlblərində gizlətdikləri biləndir.

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar sülhə meyl etməklə və sizinlə onlar arasında atəşkəsin əldə olunmasını istəməklə yenidən səninlə döyüşməyə hazırlıq görərək səni aldat­maq istəsə­lər, bil ki, Allah, səni onların hiyləsindən və onların sənə hər hansı bir pislik toxundurmasından qoruyar. O, səni həm Öz köməyi ilə, həm də ki, mühacir və ənsardan olan möminlərin sənə yardım etməsi ilə qüv­vətlən­dirdi.

Allah sənə yardım edən möminlərin qəlblərini bir-birindən ayrı olduqdan sonra bir­ləş­dir­di. Əgər sən yer üzün­də olan­ mal-dövlətin ha­mı­sını onların qəlblərini bir-birinə birləşdirmək üçün sərf et­səy­din belə, yenə də onların qəlb­lə­ri­ni bir­ləş­dirə bil­məzdin. Lakin Uca Allah on­la­rı birləş­dirdi. Həqiqətən, Allah qüdrətlidir, heç kimsə onu məğlub edə bilməz, O, işlərində, şəri hökmlərində və insanlar üçün təyin etdiyi qəza-qədərində hikmət sahibidir.

Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, Allah sənə və sənin ardınca gedən möminlərə düşmənlərinin şərindən kifayət edər. Elə isə, Allah inan və Ona arxalan!

Ey Peyğəmbər! Mömin­ləri döyü­şə ruhlandır. Onları kafirlərlə döyüşməyə ürəkləndir. Ey Möminlər! Əgər ara­nızda kafirlərlə döyüşməyə iyirmi sə­birli kişi olsa, kafirlər­dən iki yüzünə qa­lib gə­lər, əgər ara­nız­da yüz səbirli ki­şi ol­sa, ka­fir­lərdən mininə qa­lib gələr. Çün­ki on­lar Allahın Öz dostlarına yardım etməsini və düşmənlərini isə məhv etməsini anla­ma­yan bir qövümdür. Onlar nə üçün döyüşdüklərini dərk etmirlər. Onlar dünya da ucalmaq, ad-sana və şan-şöhrət nail olmaq üçün döyüşürlər.

Ey möminlər! Allah sizin zə­if ol­duğunu bildiyi üçün sizin yükü­nü­zü yün­gülləşdirdi və sizə rəhm edərək bu sayı azaltdı. Belə ki, sizdən birinin on kafirlə döyüşmək əvəzinə, iki kafirlə döyüşməyini vacib etdi. Əgər ara­nızda kafirlərlə döyüşməyə yüz sə­birli kişi olsa, onlardan iki yüzünə qa­lib gələr; əgər aranızda min sə­birli kişi olsa, Alla­hın izni ilə ka­firlərdən iki mi­ni­nə qalib gələr. Allah Öz köməy və yardımı ilə səbir edən­ möminlərlədir.

Peyğəmbərə yer üzündə ona qarşı döyüşən çoxlu sayda ka­fir qırıb və onların bir daha Peyğəmbərlə döyüşməyə cürət edib, qəlblərinə qorxu salmayınca kafirlərdən əsir gö­tür­mək yaraşmaz. Ey Möminlər! Siz Bədrdə əsir düşmüş kimsələrdən fidyə alıb və bunun müqabilində onları sağ buraxmaqla dünya mən­fəət­lərini istəyirsiniz, Allah isə dinin qələbə çalması və izzətlənməsi ilə axi­rə­ti qazanmağınızı istə­yir. Allah zatında, sifətlərində və məğlub etməsində yenilməz qüdrət sahibidir, kimsə Onu məğlub edə bilməz. O, insanlar üçün təyin etdiyi qəza-qədərində və qoyduğu şəri hökmlərində hikmət sahibidir.

Əgər qənimtlərin və əsirlərdən almağınız fidyənin Allah tərəfindən sizə hala olması əzəl­dən yazılmış bir hökm ol­masaydı, əldə etdiyiniz qənimətin və əsirlərdən aldığınız fidyənin hala olması barədə Allah tərəfindən vəhy nazil olmadan əvvəl bu işi etdiyinizə görə sizə böyük bir əzab to­xunardı.

Ey möminlər! Kafirlərdən ələ keçirdiyiniz qəni­mət­­lərdən yeyin, cünki Allah onu sizə ha­lal etmişdir. Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allah­dan qorxu. Hə­qi­qə­tən, Allah mömin qullarını bağışlayandır və onlara qarşı rəhmli­dir.

Ey Peyğəmbər! Bəbr günü əsir götürdüyünüz müşrik əsir­lərə de: "Əgər Allah qəl­bi­niz­də xe­yirin, niyyətinizin isə saf olduğunu bilsə, siz­dən alınan fid­yə­dən daha xe­yirli­si­ni sizə verər, elə isə Bədr günü özünüzü əsirlikdən azad etmək üçün sizdən alınan mala görə hüzünlənməyin və üstəlik də günahlarınızı ba­ğışlayar. Allah Ona tövbə edən qullarını bağışlayandır, onlara qarşı rəhm­lidir". Artıq Allahın bu vədi Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) əmisi və ondan başqa iman gətirmiş kimsələr üçün həqiqiləşmişdir.

Ey Muhamməd! Əgər onlar sənə dedikləri sözlərlə sənə xəya­nət etmək istəsələr, bilin ki, on­lar bun­dan əvvəl də Allaha xəya­nət et­mişdi­lər. Allah sənə onlara qarşı yardım etmiş, belə ki, onlardan bəziləri öldürülmüş, bəziləri isə əsir düşmüşdür. Əgər onlar yenidən sənə xəyanət etmiş olsalar bu zaman özlərindən əvvəlkilərin başına gələn müsibətin öz başlarına da gəlməsini gözləsinlər. Allah qullarına nəyin daha yaxşı olduğunu biləndir, işlərində hikmət sahibidir.

Həqiqətən, Allaha iman gəti­rənlər, Onun Rəsulunu təsdiq edənlər, onun gətirdiyi şəriətə əməl edənlər, küfür diyarından İslam diyarına və ya Allaha əmin-amanlıqla ibadət edən bir diyara hicrət edənlər və Allahın kəlməsi uca olması üçün öz ma­lları və canları ilə cihad edən müha­cirlər və onlara qonaqpərvərliklə yanaşıb, köməkl­ik göstərən ev sahibi olan ənsarlar məhz onlar bir-birinin dost­la­rı­­dırlar. Ey Möminlər! Allaha iman gəti­rən, lakin küfür diyarından İslam diyarına hicrət etməyənlərə gəl­dikdə isə, on­lar Allah yolunda hicrət etməyincə siz onları qorumağa və hi­mayə etməyə borclu deyil­si­niz. Əgər kafirlərin onlara zülüm etdiklərinə görə kafirlərə qarşı sizdən kömək istə­sələr,onlara kömək etməyiniz gə­rək­dir. Əgər sizinlə aranızda əhd olan kafir bir qövmə qarşı özlərinə yardım etmənizi istəsələr bu zaman yardım edib onlarla bağladığınız əhdi pozmaq yalnış addımdır. Allah sizin nə etdikləri­nizi görür. Etdiyiniz əməllərdən Ona heç bir şey gizli qalmaz. Allah dünya da ikən gördüyünüz əməllərin müqabilini sizə verəcəkdir.

Allaha küfür edənlərin hamısı eyni bir dindədirlər. Onlar bir-birinlərinin dost­­durlar. Mömin kimsə kafirləri əsla özünə dost tuta bilməz. Əgər siz möminləri özünüzə dost tutmasanız, kafirləri düşmən bilməsəniz, bu zaman möminlər din qardaşlarından kömək görmədikləri üçün onlara böyük bir fitnə olar və onlar yer üzündə Allahın dininin yayılmasına mane olduqları üçün fitnə-fəsad baş verər.

Allaha iman gətirənlər, Onun yolunda hicrət edənlər və Allah üçün hicrət edən­lərə sığınacaq ve­rib, kö­mək­lik gös­tərənlər – məhz onlar sözün həqiqi məhasında Allaha iman gətirən mö­min­lərdir. Onlar üçün Allahdan günahlarının ba­ğış­lanması, bolluca ruzi və cənnət var­dır.

Ey möminlər! Mühacir və ənsarlardan sonra İslamı qəbul edənlər və daha sonra küfür diyarından İslam diyarına hicrət edib, kafirlərin kəlməsi alçaq, Allahın kəlməsi isə uca olması üçün cihad edənlər də sizdəndirlər. Onlar da sizilə eyni bərəbər hüquqlara malikdirlər, sizə vacib olanlar onlarada vacib edilmişdir. Qohumlar Allahın hökmünə gö­rə İslamın əvvəllərində olduğu kimi iman və hicrətə görə bir-bi­ri­lərinə varis olmağa daha ya­xın­dırlar. Həqiqətən, Allah hər şe­yi bi­lir. Ona heç bir şey gizli qalmaz. O, qullarına nəyin daha faydalı olduğunu əvvəlcədən bilib onu da qanun etmişdir.

Ey müsəlmanlar! Bu, Allah və Onun Rəsulu tə­rə­fin­dən Ərəb yarımadasında yaşayan əhd bağladığınız müş­rik­lərə on­larla olan əhdlərin sona çatdığı barədə bir xəbər­darlıq­dır.

Ey müşriklər! Elə isə yer üzündə dörd ay müddətində əmin-amanlıqla gəzib dolaşın. Bu müddət bitdikdən sonra sizin heç bir toxunulmazlıq və əhdiniz yoxdur. Siz nə qədər Allaha küfür etsəniz də, Onun əzabından qaçıb yaxa qur­ta­ra bil­məyəcəyinizə yəqin olun və bilin ki, Allah kafirləri bu dünya da ölüm və əsir düşməklə, axirətdə isə onları cəhənnəm oduna varid etməklə rüsvay edəcəkdir. Allahın bu hökmü, əhdlərini pozan və ya daimi əhdləri olub, əhdlərini pozmayan kafirlərə aiddir. Amma əhdləri hətta dörd aydan çox olaraq müəyyən bir vaxta qədər əhd bağlamış kafirlərə gəldikdə isə belə kimsələrin əhdləri, əhd bağladıqları vaxtın bitməsinə kimidir.

Bu, Allah və Onun Rəsulu tə­rəfin­dən qurban bayramı günü bütün in­san­lara Alla­­hın və həmçinin Onun El­çi­si­nin müşriklərdən uzaq ol­masını elan edəcək bir bil­diriş­dir. Ey müşriklər! Əgər Allaha şərik qoşmaqdan tövbə etsəniz, bu si­zin üçün daha xe­yirli olar. Yox əgər tövbə etməkdən üz döndərsə­niz, bu zaman Allah­­dan və Oun əzabından yaxa qurtara bil­mə­yəcəyinizə yəqin olun. Ey Peyğəmbər! Allaha küfür edən kimsələrə onları məyus edəcək xəbəri ver, Bu, onları ağrılı-acılı bir əzabın gözlədiyi xəbərindir.

Saziş bağladıqdan sonra əhdlərinə vəfalı olub, onu poz­mayan müşriklər əvvəldə qeyd edilən hökmdən müstəsnadırlar. On­­lar­la olan əhdlərinizə, müd­dəti sona çatanadək vəfalı olun. Həqi­qətən, Allah, əhdlərinə vəfalı olaraq Onun əmrlərinə tabe olan və özünü xəyanətdə qoruyaraq Allahın qadağan etdiyi şeylərdən uzaq duran müt­təqi­ləri sevər.

Müşriklərə fürsət verdiyiniz haram aylar bitdikdə, onlara harada rast gəlsəniz, on­ları öl­dü­rün, yaşadıqları yeri müha­sirəyə alın və on­lara hər yerdə pusqu qu­run. Əgər onlar Allaha şərik qoşmaqdan Allaha tövbə et­sə­lər, namaz qılıb mallarının zəkatını ver­sə­lər, onda sizin din qardaşlarınız sayılacaq. Odur ki, on­ları sər­bəst buraxın. Çünki Allah Ona tövbə edən qullarını bağışlayandır, onlara qarşı rəhm­lidir.

Ey Peyğəmbər! Əgər qanı və malı sizə halal olan müşriklərdən biri sən­dən onu himayə etməsini istəyərsə, onun Quranı dinləyənə qədər istədiyini yerinə yetir. Sonra onu özünün arxayın ol­duğu ye­rə çat­dır. Çünki kafirlər bu dinin həqiqətlərini anlamayan bir qövmdür. Əgər Quranı dinlədikdən sonra bu dini anlasalar ola bilsin ki, bəlkə Allaha iman gətirsinlər.

Ey müsəlmanlar! Hüdeybiyyə sülhü zamanı Məscidulharamın ya­nın­da sa­ziş bağ­ladığınız Allaha şərik qoşan müşriklər müstəsna ol­maqla müş­riklərin Allah və Onun Rəsulu yanında əh­dinin və toxunulmazlığının olması səhih deyildir. Nə qədər ki, onlar si­zinlə öz aranızda olan əhdə düzgün davranıb, əhdi pozmurlarsa, siz də onlarla düz­gün davranıb onlarla öz aranızda olan əhdi pozmayın. Hə­qi­qətən, Allah, Onun əmirlərinə tabe olub, qadağalarından çəkinən müt­tə­qiləri se­vər.

Axı onların sizinlə düşmən olduqları bir halda, onlar ilə sizin aranızda əhdin və toxunulmazlığın təmin ediləsi necə ola bilər?! Əgər on­lar sizə qa­lib gəlsələr, nə Allahın hökmlərinə, nə qo­humluq əla­qəsinə, nə də əhdə riayət edər­lər. Əksinə sizə ən ağır işgəncələr verərlər. Qəl­blərində olanlarla əməllərində göstərtdikləri düz gəlmədiyi bir halda, dildə sizə yalandan gözəl söz söyləməklə sizi ra­zı sal­mağa çalışarlar. Onlar dediklərinə vəfalı olmazlar. On­ların çoxu əhlərini pozduqları üçün Allahın itaətindən çıxmış kimsələrdir.

Onlar Allahın əhdlərinə vəfalı olmağı əmr edən ayələrinə tabeçilik göstərməyi, öz istəklərinin ardınca gedərək ucuz dünya malına dəyişdilər. Beləliklə də, özlərini haqqa tabe olmaqdan məhrum edərək, ondan üz çevirdilər və başqalarının da haqqa tabe olmağına mane oldular. Onların tutduqları iş ne­cə də pisdir!

Onlar möminlərə qarşı qəlblərində düşmənçilik bəslədikləri üzündən nə Allahın hökmlərinə, nə qohumluq əlaqə­si­nə, nə də ki, əhdə ria­yət etməzlər. Onlar zülüm və düşmənçilik etdiklərinə görə Allahın həddlərini aşanlardır.

Əgər etdikləri küfür əməllərdən Allaha tövbə edib, iki şəhadət kəlməsini tələffüz etsələr, na­maz qılıb mallarının zə­katını versələr, onlar sizin din qar­daş­la­rı­nızdır. Bu zaman sizə vacib edilən onlara da vacib edilər, sizə qadağan edilən onlara da qadağan edilmiş olar və bundan sonra onlarla döyüşmək sizə halal olmaz. Çünki İslamı qəbul etmələri onların qanlarını, mallarını və namuslarını qoruyar. Biz ayələri bilən kimsələrə be­lə­cə izah edirik. Çünki ayələrimizdən məhz belə kimsələr faydalanar və başqalarınıda fayda verərlər.

Əgər müşriklər müəyyən müddət ərzində sizinlə onlar arasında atəşkəsin olması üçün əhd bağ­la­dıq­dan sonra əhdlərini po­zub di­­ni­ni­zə eyib edib, aşağılayarlarsa, onlarla döyüşün, çün­ki onlar küfür başçıları və öndə gedənləridir. Artıq onların qanlarını qorunmasını təmin edən əhd-peymanları yoxdur. Onlarla döyüşün ki, bəlkə Allaha küfür etməkdən, əhdlərini pozmaqdan və dini aşağılamaqdan çəkinsinlər.

Ey möminlər! Əhd-peymanlarını po­zan, Dərun-nədva da bir yerə yığışıb Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) Məkkədən çıxarmaq üçün məşvərət edən, özləri də Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) yaxın dostu və sirdaşı olan Xuzəah qəbiləsinə qarşı, Qureyişin yaxın dostu və sirdaşı olan Bəkr qəbiləsinə yardım edərək sizinlə döyüşü birinci başla­yan bir ca­ma­atla nə üçün vuruşmursunuz? Mə­gər onlardan qor­xub, onlarla döyüşməkdən çəkinirsinizmi? Əgər siz həqiqi mö­­min­si­niz­sə, daha çox Uca Allahdan qorxmalı­sı­nız.

Ey möminlər! Müşriklərlə döyüşün. Siz onlarla döyüşün ki, Allah sizin əlinizlə onları öldürmək, məğlub etmək və ya əsir götürməklə onlara əzab versin. Möminlərdən, düşmənlərinin öldürülməsinə, onların əsir götürülməsinə, məğlub edilməsinə və Uca Allahın möminlərə düşmənlərinə qarşı yardım etməsinə şahid olmayan mömin camaatın qəlbini sevindirsin.

Allaha mömin qullarına düşmənləri üzərində qələbə nəsib etməklə möminlərin qəlbin­dən qəzəbi uzaq etsin. Məkkənin fəti günü baş verdiyi kimi, Allah, o inadkarlardan kimsə tövbə etdikdə is­tə­diyi kə­sin töv­bə­sini qəbul edər. Allah onlardan kimin ixlasla tövbə etdiyini biləndir və O, xəlq etməyində, işlərində və şəri əhkamlarında hikmət sahibidir.

Ey möminlər! Allah sizi imtahan etmədən sərbəst bu­raxacağınızımı güman edirdiniz? İmtahan Allahın sünnəsidir. Allah sizi ta içərinizdən, özlərinə, Allah­dan, Onun Elçi­sin­dən və möminlərdən başqa­ kafirləri sir­daş, dost tutmayan­ları, ixlasla Allah üçün cihad edənləri ayırd edənə qəbər imtahan edəcəkdir. Allah nə etdik­lərinizdən xəbərdardır. Ona heç bir şey gizli qalmaz. Allah onlara etdikləri əməllərin əvəzini verəcəkdir.

Müşriklər qəlblərində Allaha küfr etdiklə­ri­ və bunu əməlləri ilə büruzə verdikləri bir halda, onlara Alla­hın məs­cidlərini ibadət və başqa itaət əməllərlə abadlaş­dır­maq ya­ra­maz. Onların imanları olmadığı üçün əməl­ləri pu­ça çıx­mış­­dır. Əgər onlar ölməzdən əvvəl Allaha şərik qoşmaqdan tövbə etməsələr, qiyamət günü cəhənnəmə varid olaraq orada əbə­di qalacaqlar.

Allahın məscidlərini abad­laşdırmağa yalnız tək Allaha iman edən, Ona heç bir şeyi şərik qoşmayan, qiyamət gününə iman gə­tirən, namaz qılan, malının zə­katın verən və Uca Allahdan başqa heç kəsdən qorx­mayan kimsə layiqdir. Ola bilsin ki, məhz onlar doğ­ru yolla yönələn kimsələr ol­sunlar. Amma müşriklər isə bu yoldan olduqca çox uzaq olan kimsələrdir.

Ey müşriklər! Doğrudanmı siz hacı­la­ra su ver­məyi və Məscidul­ha­ramı abad­laş­dır­ma­ğı Allaha iman gə­tirib, Ona heç bir şeyi şərik qoşmayan və qiyamət gü­nünə imanan, kafirlərin kəlməsi alçaq, Allahın kəlməsi isə uca olması üçün canı və malı ilə Allah yo­lun­da cihad edənlərlə eyni tutursunuz? Məgər siz bu iki dəstəni Allah qatında fəzilət baxımından eyni dərəcədə edirsiniz? Bilin ki, onlar Alla­hın ya­nın­da əsla eyni dərəcədə ola bilməzlər. Allah zalım qövmü, hacı­la­ra su ver­mək kimi yaxşı əməllər etsələr də belə, şirk etdiklərinə görə doğru yola müvəffəq etməz.

Allaha iman gətirib, küfür diyarından İslam diyarına hicrət etməklə, malı və canı ilə Allah yolunda cihad etməyi bir araya cəm edən kimsələrin mükafatı Allah ya­nında başqalarından ən yüksək də­rə­cə­lərdədir. Məhz bu sifətləri özündə cəm edən kimsələr cənnətə daxil olan kimsələrdir.

Allah on­lara mər­həmət əta edib, razı qalacağını, onlara əsla qəzəblənməyəcəyini və içəri­sin­də onlar üçün heç vaxt tükənməyən, əbədi ne­mətlər olan cən­nətlərə daxil edəcəyini xəbər verərək sevindirmişdir.

Onlar o cənnətlərdə əbədi qala­caq­lar. Bu onların dünyada ikən etdikləri saleh əməllərinin mükafatıdır. Şüb­həsiz ki, dini məhz Allaha məxsus edərək Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağalarından çəkinən kimsələr üçün Allah yanında böyük müka­fat vardır.

Ey Allaha iman edib Rəsulunun gətirdiyinə tabe olan kimsələr! Əgər ata­la­rı­nız, qardaşla­rı­nız və ya yaxın qohum-əqrəbanız küfü­rü tək Allaha iman etməkdən üs­tün sayarlarsa, bu zaman möminlərin sirrlərini onlara açaraq, onlarla məsləhətləşib onları özünüzə dost tut­mayın. Onlar küfürdə israr etdikləri bir halda onları özünə dost tutub, onlara məhəbbət bəsləyən kimsə artıq Allaha asi olmuş və asilik etdiyinə görə nəfsini həlaka sürüklədiyi üçün özünə zülm etmişdir.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey möminlər! Əgər atalarınız, qardaşlarınız, zöv­cə­lə­ri­niz, yaxın qohum-əqrəbanız, qa­zan­dı­ğınız mallar, rəvac olmasını istədiyiniz, iflasa uğ­ra­ma­sın­dan qorxduğunuz alış-veri­şi­niz və yaşamaq istədiyiniz evləriniz və bunların hamısı sizə Allah­dan, Onun El­çi­sindən və Onun yo­­lunda ci­had­ etməkdən daha sevimli­dir­sə, o zaman Allahın əzabını və cəzasını gözlə­yin. Allah, Onu razı salan əməllər etməyib, əksinə Onun itaətindən çıxan kimsələri xeyirə müvəffəq etməz".

Ey möminlər! Allah, sayınızın və qüvvənizin az olmasına rəğmən Allaha təvəkkül edib, səbəblərdən yapışdığınıza görə sizə müşriklərdən olan düşməninizə qarşı bir çox döyüş­lər­də kö­mək etmiş­dir. Heç zaman sayınızın çoxluğu ilə qürurlanmayın, çox olmanız heç də düşmən üzərində qələbə çalmaq üçün səbəb deyildir. Hərçənd Hüneyn döyüşü günü siz sayınızın çoxluğu ilə qürurlanıb öyündünüz və: "Bu gün sayımızın çox olduğuna görə kimsə bizə qələbə çala bilməz" - dediniz, lakin sayınızın çox olması ilə qürurlanıb öyünməyiniz sizin ka­rı­nıza gəlmədi. Düşmən sizi məğlub etdi. Yer üzü öz geniş­liyinə rəğmən sizə dar gəl­di, sonra düşmənə arxa çevirib məğlub olaraq qaç­dı­nız.

Düşmənə arxa çevirib qaçdıqdan sonra Allah Öz Elçisinə və mö­min­lərə əminlik, rahatlıq nazil et­di və beləliklə də onlar bunun sayəsində döyüşdə sabit qədəm oldular. Allah sizin köməyinizə sizin gö­rə bilmə­di­yiniz mələklər gön­dərdi və kafir­lə­rə isə öldürülmə, əsir alınma, mal-dövlətlərinin və oğul-uşaqlarının ələ keçirilməsi ilə əzab verdi. Kafirlərin başına gələn bu müsibət onların Allahın elçisini yalan sayıb ondan üz çevirdiklərinə görə idi.

Kim bu əzabdan sonra küfür və zəlalət əməllərindən tövbə edərsə Allah onun tövbəsini qəbul edər. Allah, Ona tövbə edən qullarına qarşı bağışlayandır, rəhm­lidir. Beləki Uca Allah onların küfür və asilik etdikdən sonra tövəbələrini qəbul edər, onalara əzab verməz.

Ey Allaha və Onun Rəsuluna iman gətirib, Rəsulun şəriətinə tabe olan kimsələr! Hə­qi­qətən də, müşriklər küfür, zülm əməllərinə görə və həmçinin pis və xoşağəlməz adətləri və əxlaqları olduğu üçün murdar­dırlar. Odur ki, özlə­rinin bu ilin­dən, yəni, hicrətin doqquzuncu ilindən sonra həcc və ömrə etmələrindən aslı olmayaraq Məscidulharama yaxınlaş­ma­sınlar. Ey möminlər! Əgər müşriklərin sizə gətirdikləri qida və ticarət mallarının bundan sonra gəlməməsi səbəbindən kasıb­ olacağınızdan qor­­xur­sunuzsa, bilin ki, Allah istəsə, sizə Öz lüt­fü ilə bəs edər. Allah halınızı daha yaxşı bilir. O, sizin üçün verdiyi bu hökmlərin də hikmət sahibidir.

Ey möminlər! Şəriki olmayan Alla­ha və Qiyamət gününə iman gə­tir­mə­yən, Allahın və Onun rəsulunun haram buyurduğu leşdən, donuz ətindən, şərabdan, sələmdən və s. bu kimi haramlardan çəkinməyən, Allahın əmrlərinə boyun əyməyən yəhudi və nəsranilərdən olan kafirlərlə, onlar zəlil halda öz əlləri ilə cizyə verməyə məcbur olun­caya qədər vuruşun.

Yəhudi və nəsranilərin hər ikisi də Allaha şərik qoşanlardır. Yəhudilər Üzeyir Alla­hın oğlu­ olduğunu iddia etdikləri zaman Allaha şərik qoşdular. Nəsranilərdə həmçinin Məsih İsa Allahın oğ­lu olduğunu iddia etdikləri zaman Allaha şərik qoşdular. Bu onların heç bir əsası olmayan ağız­ların­dan çı­xan boş sözləridir. Onların bu sözü, özlərindən əvvəlki, "Mələklər Allahın qızlarıdır" – deyən müşriklərin sözlə­rinə ox­şayır. Allah onların bu sözündən uca və böyükdür. Allah on­ları məhv et­sin! Gör onlar necə də açıq-aydın haq­­dan batilə dön­dəri­lirlər!

Yəhudilər Allahı qoyub, öz alimlərini, nəsranilər də rahiblərini özlərinə tanrılar qə­bul et­­dilər. Onlar da Allahın onlara haram etdiklərini halal, Allahın onlara halal etdiyini isə haram etdilər. Nəsranilər, Mər­yəm oğlu Məsih İsa­nı Allahla yanaşı özləri üçün tanrı qə­bul et­­dilər. Halbuki Allah yəhudi alimlərinə, nəsrani rahiblərinə, Üzeyrə və Məryəm oğlu İsaya, yalnız tək olan İlaha ibadət et­məyi və Ona heç bir şeyi şərik qoşmamağı əmr etmişdir. O, tək olan İlahdır. Ondan başqa ibadətə layiq məbud yoxdur. Allah, müşriklərin və qeyrilərinin dedikləri kimi, şəriki olmaqdan pak və ucadır.

Kafirlər və onlardan qeyriləri iftira ataraq və Muhammədin (sallallahu aleyhi və səlləm) gətirdiyi dini yalan sayaraq İslamın sonuna çıxmaq, onu məhv etmək və Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın dəlillərin həqiqəti əks etmirmədyini isbat etmək istəyrlər. Şübhəsiz ki, Peyğəmbərin gətirdiyi haqqdır. Allah isə Öz dinini tamamlayıb, zahir edəcək və onu başqa dinlərdən üstün tutacaqdır. Allah, hətta ka­firlərin xoşuna gəlməsə də delə Öz dininin tamamlamasını, onu zahir edib, başqa dinlərdən üstün tutmasını mütləq edəcəkir. Bilin ki, əgər Allah bir işin olmasını istəyərsə, kimsə onun qarşısını əsla ala bilməz.

Müşriklər istəməsə də, İslam dinini açıq-aydın dəlillər və hökmlərlə başqa dinlərdən üstün etmək və insanlara doğru yolu göstərmək üçün Muhamməd peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) Quranla göndərən Pak olan Allahdır.

Ey iman gətirib Allahın şəriətinə əməl edən kimsələr! Həqiqətən, yəhudi alimlərindən və nəsrani rahiblərindən bir çoxu in­san­ların mal­larını rüşvət və s. bu kimi haqsız yolla mənimsəyir və onların Allah dininə daxil olmalarına mane olurlar. Ey Peyğəmbər! Qızıl-gü­müş yı­ğıb onların zəkatını verməyən kimsələrə qiyamət günü onları məyus edəcək ağrılı-acılı əzabın olacağını xəbər ver.

Qiyamət gün yığdıqları və haqqını Allah yolunda xərcləmədikləri sər­vət­ləri Cə­hən­nəm odunda qız­dırıla­caq və bu sər­vət­lər atəşdə şiddətli qız­dırıldıqdan sonra bu­nun­la onların alınlarına, böyürlərinə və kü­rəklərinə damğa vu­rulacaq və onlara məzəmmət edilərək: "Bu sizin özü­nüz üçün yığıb, vacib haqqlarını vermədiyiniz var-dövlətinizdir. Elə isə da­dın yığ­­ıb, haqqını vermədiyiniz var-dövlətinizin əzabını!" – deyilə­cəkdir.

Həqiqətən, Allah dərgahında il ərzindəki ayla­rın sayı on iki aydır. Allah bunu göy­lə­ri və yeri yarat­dığı ən birinci gündə Lövhi-Məh­fuzda yaz­mışdır. Allah bu on iki ayın dörd ayında döyüşməyi haram etmişdir. Bu ayların üçü: zülqədə, zülhiccə və məhərrəm ayları ardıcıl haram aylardır. O, bir ay isə, bu üç aydan ayrı olan rəcəb ayıdır. Sizə deyilən il ərzindəki ayların sayı və bu aylardan dördünün haram aylar olması doğru düzgün dindir. Odur ki, bu ay­larda düşmənlə döyüşə başlamaqla və bu ayların haramlığına səhlənkar yanaşmaqla öz canınıza zülm et­mə­yin. Müşriklər hamısı bir yer­də sizinlə vu­ruş­duq­ları ki­mi, siz də hamı­nız bir yerdə on­larla vuruşun və bilin ki, Allah, Onun əmrlərinə tabe olub Ondan qorxan və qadağalarından çəkinən müt­təqilər­lə Öz yardımı ilə birgədir. Allah kiminlə birgə olarsa onu heç kəs məğlub edə bilməz.

Ərəblərin cahiliyyət dövrdündə etdikləri kimi haram ayın haramlığını haram olmayan ayın yerinə salıb bu haram aylarda döyüşmək onların Allaha küfrlərini daha da artırmaqdır ki, şeytan bu­ pis bir adətlə Allaha küfür edənləri az­dı­rar. Onlar halal olan ayların yerinə bir il haram olan ayı özlərinə halal sayır, beləliklə də, Alla­hın ha­ram et­diyi ayların sayını uy­ğunlaşdırmaq üçün ayların adları üs-üstə düşməsə də belə bir il həmən ayların haramlığını başqa aylarda keçirdirlər. Əgər bir ayı özlərinə halal etsələr mütləq onun yerinə başqa bir ayı özlərinə haram edər, Allahın ha­ram buyurdu­ğu­n aylardan istədiklərini özlərinə halal edib, Allahın hökmlərinə müxalif olurlar. Beləcə, şeytan on­lara etdikləri pis əməl­ləri öz­lə­ri­nə gö­zəl gös­tə­rdi. Şeytanın onlara gözəl göstərdiyi əməllərindən biri də onların haram ayların yerlərini halal ayların yerləri ilə dəyişmələridir. Allah kafirləri günahlarda israr etdiklərinə görə doğ­ru yola müvəffəq etməz.

Ey Allaha və Onun Rəsuluna iman gətirib, Allahın şəriətinə əməl edən kimsələr! Sizə nə olub ki, Allah yolunda düşməninizlə döyüşməyə çağırıldığınız zaman ləngidiniz və evlərinizdə qərar tutub qaldınız? Ol­ma­ya, fani dünya həyatını və onun keçici ləzzətlərini, Allah yolunda cihad edən mücahidlər üçün axirətdəki əbədi qalan nemətlərə dəyişməyə razı­sınız? Halbuki dünya hə­yatının ke­çici zövqü axirət nemətləri ilə müqa­yi­sə­də çox də­yər­siz bir şeydir. Axı ağıl sahibi fani olan bir şeyi əbədi qalan şeydən, alçağı əzəmətlidən neçə də üstün tuta bilər?!

Ey möminlər! Əgər Allah yolunda düşməninizlə döyüşə çıxmasa­nız, Allah sizi məğlubiyyət, zəlillik və s. bu kimi rüsvayçılıqla əzaba dü­çar edər və sizi ,cihada səfərbərlik elan edildikdə cihada çıxan, Allaha itaətkar başqa bir qövmlə əvəz edər. Sizin Allahın əmrinə müxalif olmanız Ona heç bir zə­rər yetirməz­, çünki Onun sizə ehtiyacı yoxdur, əksinə siz Ona möhtacsınız. Allah hər şeyə qa­dirdir. Onu heç bir şey aciz edə bilməz, Allah, siz olmasanızda Öz dininə və Peyğəmbərinə yardım etməyə qadirdir.

Ey möminilər! Əgər siz Allahın Elçisinə (sallallahu aleyhi və səlləm) kö­mək et­mə­səniz və onun sizi Allah yolunda çihada çıxmaq çağırışına cavab verməsəniz bilin ki, Allah ona artıq müşriklər onu və Əbu Bəkri (Allah ondan razı olsun) Məkkədən çıxartdıqları zaman siz olmadan da kömək göstərmişdir. Kafirlər onları axtardıqları vaxt mağarada gizləndikdə onlar yalnız iki nə­fər­ idilər. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) öz yoldaşının müşriklərin onları görəcəklərindən qorxduğu zaman ona: "Kədərlənmə, Allah Öz yardımı və dəstəyi ilə bizimlə­dir!" – dedi. Bun­dan sonra Allah Peyğəmbərin qəlbinə bir arxa­yınlıq nazil etdi, sizin görmə­di­yi­niz mələklərlə ona yar­dım göstərdi, müşriklərin sö­zü­nü al­çalt­dı və İslamı izzətləndirməklə Alla­h sözünü uca­dır. Allah zatında, güc-qüvvətində və mülkündə qüd­rətlidir sahibidir, kimsə Ona məğlub edə bilməz. O, işlərində, insanlar üçün təyin etdiyi qədərin də və həmçinin şəri hökmlərin də hikmət sahibidir.

Ey möminlər! Çətin və rahat vaxtınızdan aslı olmayaraq, qocalı-cavanlı hamınız Allah yolunda cihad etmək üçün çıxın. Ma­lınız və ca­nınızla ci­had edin! Çünki ma­lınız və ca­nınızla ci­had etməniz, evdlərinizdə otururaraq malınızı və canınızı salamat saxlamaqdan, dünya və axirət mənfəəti baxımından si­zin üçün da­ha xeyirlidir. Əgər bunu bilirsinizsə, əldən verməyin.

Ey Peyğəmbər! Əgər səfəriniz asan əldə edilən qənimət və yüngül bir səfər ol­say­dı, bu zaman cihada çıxmayıb evlərində qalmaq üçün səndən izin istəyən münafiqlər mütləq sənin ardınca ge­dərdilər. Lakin onları səfərə çıxmaqa çağırdığın yol, əziy­yətli bir yol olduğu üçün bu yol onlara çə­tin gəldi. Sən səfərdən qayıtdıqdan sonra onlar səni yanına gələrək: "Əgər sizinlə cihada çıxmaqa taqətimiz ol­saydı, biz də si­zin­lə bəra­bər çı­xar­dıq!" – deyə Alla­ha and içəcək­lər. Onlar həm döyüşdən geridə qaldıqlarına və həm də ki, yalandan Allaha and içdiklərinə görə öz­lə­ri­ni Allahın əzabına məruz qoyaraq həlak edirlər. Allah on­ların yalan danışdıqlarını və həmçinin yalandan Allaha and içdiklərini bilir.

Ey Peyğəmbər! Onların döyüşdən geri qalmaları üçün ictihad edərək onlara izin verdiyinə görə Allah səni bağışlasın! Axı sən onların döyüşdən geri qalmalarına nə üçün izin verdin? Əgər belə etməsəydin onlardan doğru danışaraq üzürlü səbəbdən döyüşə qatılmayanlar, yalan danışaraq döyüşdən geridə qalanlar sənə bəlli olardı bu zaman onlardan doğru danışanlara izin verib, yalançılara isə izin verməzdin.

Ey Peyğəmbər! Sidq qəlbdən Allaha və qiyamət günü­nə iman gə­tirən möminlər əsla səndən Allah yolunda malları və canları ilə cihad etməmək üçün geridə qalmağa görə izin istəməzlər. Əskinə onlar nə zaman səfərbərlik elan edilsə döyüşə çıxar, Allah yolunda malları və canları ilə cihad edərlər. Allah müəyyən üzür səbəbindən döyüşə çıxa bilmədikləri üçün səndən evlərində qalmağa izin istəyən müttəqi qullarını biləndir.

Ey Peyğəmbər! Səndən ancaq Allaha və qiyamət gü­nünə iman gətirməyən, malları və canları ilə Allah yolunda cihad eməkdən boyun qaçırıb, geridə qalmaq istəyən münafiqlər izin istə­yir­lər. Onların qəlbləri şəkk-şübhəyə ilə doludur. Onlar öz şüb­hə­ləri için­də tərəddüd edərlər və beləliklə də, haqqa yönələ bilməzlər.

Əgər onlar Allah yolunda səninlə döyüşə çıx­maq istə­klərində sadiq olsaydılar bu zaman döyüşə çıxmaq üçün hazır­lıq gö­rərdilər. La­kin Allah on­ların səninlə birgə döyüşə çıxmalarını istə­mə­di və on­la­ra döyüşə çıxmağı ağır göstərdi və beləliklə də onlar, evlərində qərar tutmağı döyüşə çıxmaqdan üstün gördülər.

Münafiqlərin sizinlə birgə döyüşə çıxmamaları sizin üçün daha xeyirlidir. Əgər onlar sizinlə birgə döyüşə çıxsaydılar, qəlbinizə şək-şübhə salar və işi­niz­də qa­rışıqlığı ar­tıraraq sizi fit­nəyə məruz qoyar, sizi parçalamaq üçün səfləriniz arasında söz gəzdirərək aranıza girərdilər. Ey möminlər! Bilin ki, içinizdə on­ların uydurduqları yalana qulaq asan, ona inanan, bunu insanlar arasında yayan və bu səbəbdən insanlar arasında ixtilaf yaradan kimsələrdə vardır. Allah möminlər arasında şək-şübhə yayan münafiqlərdən olan za­lım­ları tanıyandır!

Ey Peyğəmbər! Allahın sənə yardımı gələnədək o, münafiqlər daima möminlər arasında fitnə­kar­lıq et­məyə çalışmış, Təbuk döyüşündən əvvəllər də möminlərin parçalanmasına səy göstərmiş, sə­ni cihad fikrindən daşındırmaq üçün hiylələr qur­araq səni həqiqətdən yayındırmağa çalışmışlar. Axır ki, Allah, münafiqlər istə­mədikləri hal­da dinini izzətləndirdi, düşmənləri məğlub etdi. Çünki onlar batilin haqq üzərində qələbə çalmasını arzu edirdilər.

Münafiqlərdən sənə: "Ey Allahın Rəsulu! Mənə döyüşə getməməyə izin ver, düşmən -Rum- qadınlarını görüb günaha batmamaq üçün məni cihada çıxmağa məcbur etmə!"– deyərək özlərinə cürbəcür bəhanələr gətirən kimsələrdə vardır. Doğrusu onlar, idda etdikləri günahdan daha da böyügünə bat­mış­lar. Bu isə, nifaq və döyüşdən geridə qalmaq fitnəsidir. Şübhəsiz ki, qiyamət günü cə­hən­nəm kafirləri hər bir tərəfdən əhatə edəcəkdir. Bu zaman cəhənnəmin əzabından kimsə nə qaçıb canını qurtara, nə də ki, ondan qaçmağa bir yer tapa bilər.

Ey Peyğəmbər! Əgər Allah sənə, qələbə və ya qənimət kimi səni sevindirən bir nemət bəxş etsə, bu onları kədərli, hüzünlü edər. Əgər sənə bir mü­sibət və ya məğlubiyyət kimi xoşagəlməz hal üz versə, bu zaman onlar: "Biz, möminlər döyüşə çıxıb, öldükdə yaxud əsir düşdükdə, onlardan geridə qalaraq öz eh­ti­yat təd­birimizi əvvəl­cədən gör­mü­şük!" – deyər və sonra da onlar sağ-salamat qaldıqları üçün sevinə-se­vinə öz evlərinə ge­dərlər.

Ey Peyğəmbər! O münafiqlərə de: "Allahın bizim üçün yaz­dı­ğın­dan başqa bizim başı­mı­za heç nə gəl­məz. O bizim hima­yədarımız və mövlamızdır. Biz işlərimizi ona təvəkkül edirik. Qoy mö­min­lərdə işlərini yalnız Ona həvalə etsin­lər. Əgər belə etsələr Allah onlara kifayət edəndir, O nə gözəl vəkildir!"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Doğrudanmı siz biz­­lərə qələbə və ya şə­hidlik yetiş­mə­si­ni gözləyirsiniz? Biz isə ya Alla­hın Özü tərəfindən və da bizim əllərimizlə sizi məhv etməsini yaxud da ki, Allah bizə sizinlə döyüşməyə izin verdiyi təqdirdə sizi əsir götürməyimizi gözləyi­rik. Siz bizim sonumuzu gözləyin; şüb­hə­siz ki, biz də sizin sonunuzu gözlə­yirik".

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "İstər könüllü, istər­sə­niz də ki, könülsüz olmasından aslı olmayaraq nə xərcləyirsinizsə xərcləyin, Allaha küfür edib, Onun itaətindən çıxdığınız üçün on­suz da xərclədikləriniz sizdən qə­bul edilən deyildir.

Onların Allah yolunda sərf etdiklərinin qəbul olunmamasının yalnız üç səbəbi vardır. Birincisi: Allah və Onun Rəsuluna küfür etmələri. İkincisi: Namazı tən­bəl­lik­lə qılmaları. Üçüncüsu: Mallarını könül xoşluğu ilə deyil, kö­nülsüz xərc­ləmələridir. Onlar nə namaza qıldıqda, nə də ki, xərclədikdə savabını Allahdan gözləməzlər.

Ey Peyğəmbər! Münafiqlərin var-dövlətinin və oğul-uşağlarının çoxluğundan heyrətlənib, heçdə sənə xoş görsənmə­sin. Əldə etdikləri var-dövlətləin və oğul-uşağlarının aqibəti onlar üçün pisdir. Allah onların dünya həya­tında ölənə qədər bun­ları cəm etmələrini onlar üçün bir əzab, məşəqqət etmişdir, axirətdə isə cəhənnəmin ən aşağı təbəqəsində əbədi qalmaqla onları əzaba düçar edəcəkdir.

Ey möminlər! Münafiqlər yalandan özlərinin sizinlə həmrəy ol­duq­larına and içirlər. Zahirən sizinlə həmrəy olduqlarını büzuzə etsələrdə, həqiqət də isə onlar sizdən de­yil­lər. Əs­lin­də onlar, müşrikləri öldürüb, əsir tutduğunuzdan sonra onların başlarına gələn müsibətlərin eyni ilə öz başlarına gəlmələrindən qorxaraq, özlərinin İslamda olduqlarını göstərən kimsələrdir.

Əgər o münafiqlər canlarını qorumaq üçün bir qala və ya dağlarda dal­dalanmaq üçün mağa­ralar ya­xud giz­lənməyə bir oyuq tap­saydılar, ləngi­mə­dən özlərini ora salardılar.

Ey Peyğəmbər! Münafiqlərdən elələri də var ki, sədə­qələrin bölümü zamanı onlara istədikləri çatmadıqda sənə nöq­san tu­tub, eyib edirlər. Əgər istədikləri onlara verilərsə, bu zaman səndən razı qalar, əgər verilməzsə, dər­hal şikayətlənərlər.

Kaş ki, sədə­qələrin bölümü zamanı sənə nöq­san tu­tanlar Allahın onlar üçün təyin etdiyi və Allahın El­çisinin onlara verdi­yi­ paya ra­zı qalıb: "Allah bizə ye­tər. Allah bizə Öz lütfün­dən və həmçinin, Onun Elçisi də Allahın ona əta etdiyindən bizə verəcəkdirdə. Allah bizə öz lütfündən bəxş etmək üçün biz yalnız tək Allaha rəğ­bət bəs­lə­yi­rik"– de­yəy­dilər. Əgər onlar belə etsəydilər, bu onlar üçün sənə nöqsan tutmaqdan daha xeyirli olardı.

Vacib zəkatlar işi və ya müəyyən bir vəzifəsi olub, lakin öz maddi tələbatını ödəməyə kifayət etməyən və həmçinin ehtiyaclı olduğu insanlar arasında bilinməyən fəqirlərə, heç bir şeyə sahib olmayan, sözündən və zahiri görnüşündən ehtiyaclı olması insanlara arasında bilinən miskinlərə, zəkatı yığıb pay­lamaq üçün imam tərəfindən təyin etdiyi kimsələrə, qəlbləri İslam di­ninə isinişdirmək üçün və ya imanının qüvvətlənməsi məqsədi ilə verilən zəyif imanlı, yaxud da ki, şərindən qorunmaq üçün verilən kimsələrə, kölə­lərin azad olun­masına, israfçılığa yol vermədən və ya günah işləmək məqsədi olmadan borc alıb, qaytarmağa maddi imkanı olmayan borclu­lara, Allah yo­lun­da cihad edən mücahidlərin maddi və texniki ehtiyaclarını təmin edilməsinə və pulu qurtarıb yarı yolda qalan müsafirlərə məx­­sus­dur. Zəkatın yalnız bu kimsələrə məxsus edilməsi Allah tərəfindən təyin edilmiş bir fərzdir. Allah qulların mənfəətlərini daha yaxşı bilir. O, işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir.

Münafiqlərdən elələri də var ki, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) həlim qəlbli olduğunu görüb, ona sözlə əziyyət verərək: "O, hər deyilən sözə inanır, haqqla batilin arasını ayırd edə bilmir!" - deyir­lər. Ey Peyğəmbər onlara belə de: "Allahın Elçisi yalnız xeyir sözlər eşidər. O, Alla­ha və sadiq möminlərin ona verdiyi xəbərlərə inanar. Onun Peyğəmbər göndərilməsi ona iman gətirən kimsələr üçün bir rəhmətdir". Allahın Elçisinə hər hansı bir əzab-əziy­yət ve­rən­ləri isə ağrılı-acılı bir əzab gözləyir.

Ey möminlər! Münafiqlər yanı­nızda sizi özlərindən razı salmaq üçün onlar Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) əziyyət verəcək heç bir söz söyləmədiklərinə dair Allaha and içirlər. Əgər onlar həqiq mö­mindirlərsə, bilsinlər ki, iman edib, saleh əməllər görməklə Allahı və Onun Elçisini razı salmaları da­ha yaxşıdır.

Məgər o münafiqlər, bu əməlləri ilə Allaha və Onun Elçisinə qarşı düşmənçilik etdiklərini və həmçinin Allaha, Ona və Onun Elçisinə qarşı düşmənçilik edənləri qiyamət günü içində əbədi qa­la­caq­ları Cəhənnəm oduna daxil edəcəyini bilmirdilərmi? Bu isə böyük rüsvayçı­lıq və zəlillik­dır.

Münafiqlər, Allah Öz Elçisinə bir surə nazil edib, onların qəlblərində gizlətdikləri küfürü möminlərə xəbər verməsindən qorxurlar. Ey Peyğəmbər! De: "Ey Münafiqlər! Siz is­teh­zanızda və dinə tənə etməyinizdə davam edin! Şüb­həsiz ki, Allah surə nazil etməklə yaxud da ki, qəlblərinizdə olanı Peyğəmbərə xəbər verməklə qorxduğunuzu üzə çıxaracaqdır".

Ey Peyğəmbər! Allah sənə xəbər verdikdən sonra münafiqlərdən nə üçün dinə tənə edib, möminləri söydükləri darədə soruşsan: "Biz ciddi deyil, sa­dəcə olaraq za­rafat edirdik!" - deyərlər. Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Allahı, Onun ayələ­ri­ni və Onun Elçi­sini ələmi salırsınız?!

Yalandan bəhanə gətirməklə üzrxahlıq istəməyin! Siz qəlbinizdə gozlətdiyiniz küfrü, Allaha, Onun ayələrinə və Onun Elçisinə istehza etdiklə aşkara çıxararaq artıq kafir ol­du­nuz. Siz­lər­dən bir qismini münafiqlik etməkdən tövbə edərək, bu işdən əl çəkib, ixlasla Allaha ibadət etdiklərinə görə ba­ğışlasaq da, tövbə etməyib, münafiqlikdə davam edərək, bu işdən əl çəkməyənlərə əzab ve­rərik.

Münafiq kişilər və qa­dınlar nifaqda bir-birinin tayı­dır­lar. On­lar möminlərin tam əksidirlər. Onlar in­sanları pis işlər görməyə vadar edir, yaxşı işlər görməyi isə qa­da­ğa edərlər və əllərində olan var-dövlətdən xə­sis­lik göstərərək Allah yolunda xərcləməzlər. On­lar Allaha itaət etməyi tərk etdilər, Allahda onları xeyir əməllərə müvəffəq etmədi. Həqiqətən, mü­nafiq­lər Allaha itaət etmək yolunda uzaq olan, haqq yolu tərk edib, özlərinə asilik və zəlalət yolunu tutan kimsələrdir.

Allah tövbə etməyən münafiqlərə və kafirlərə içəri­sində əbədi qalacaqları Cə­hən­nəm odu vəd etmiş­dir. Bu onlara əzab olaraq ki­fa­yət edər! Allah on­ları Öz rəhmərindən qovmuşdur. Onlar üçün daimi bir əzab vardır.

Ey münafiqlər! Siz, küfür və istehza etməkdə eyni ilə sizdən əvvəlki yalan sayan ümmətlər kimisiniz. On­lar sizdən qüv­vədə daha üs­tün, mal-dövlət və oğul-uşaq baxı­mından da­ha çox idilər. Onlar dünyadakı öz payla­rından və ləzzətlərindən zövq aldılar. Ey münafiqlər! Sizdən əvvəlki yalan sayan ümmətlər, öz payların­dan zövq aldıq­ları ki­mi, siz də öz payınızdan zövq al­dı­nız. Onlar haqqı yalan sayıb, Peyğəmbərə tənə etdikləri kimi, siz də haqqı yalan sayıb, Peyğəmbərə tənə etdiniz. Məhz bu çirkin sifətlərə sahib olan kimsələr, etdikləri küfürə görə Allah qatında əməlləri batil olan kimsələrdir. Məhz onlar, etdikləri günahlar ucbatından özlərini zi­ya­na uğradan kimsələrdir.

Məgər o münafiqlərə özlə­rin­dən əvvəl­ki yalan sayan ümmətlərin etdikləri əməllər və bu səbəbdən onların başına gələn müsibətlərin xəbəri –Nuh qövmü­nün, Hud qövmü­nün, Saleh qövmü­nün, İb­rahim qöv­münün, Məd­yən əha­lisinin və Lut qövmü­nün alt-üst edil­miş kən­din xəbəri – ­gəlib çatmadımı? El­çiləri onlara açıq-aydın də­lillər gə­tir­mişdilər. Allah onlara zülm et­mə­di, çünki Elçiləri onlara xəbərdarlıq etmişdir, la­kin onlar Allaha küfür etməklə və Elçiləri yalan saymaqla özləri öz­lə­rinə zülm etdilər.

Mömin kişilərlə mömin qa­dınlar Allaha və Rəsuluna iman etdikləri üçün bir-birinin dayağı və yardımçısıdırlar. On­lar insanlara tək Allaha ibadət etməyi, namaz qılmağı və s. bu kimi Allahın sevib, razı qaldığı yaxşı işlər gör­məyi əmr edər, küfür, sələm və s. bu kimi Allahın qəzəbləndiyi pis əməl­lə­ri qa­dağan edərlər, namazı kamil şəkildə qılırlar, Alla­ha və Onun Elçisinə itaət edər­lər. Uca Allaha belə gözəl sifətlərə sahib olan kimsələri, Öz rəhmətinə daxil edəcəkdir. Hə­qiqətən, Allah qüdrətlidir, kimsə Onu məğlub edə bilməz. Allah xəlq etməyində, işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir.

Allah Ona iman edən kişilərə və qa­dınlara qəsirləri al­tından çay­lar axan, için­də əbədi qa­lacaqları, heç bir zaman orada ölməyəcəkləri və nemətləri tükənmək bilməyən cən­nətlərə daxil edəcəyinə və həmçinin Allah onlara əbədi qalacaqları cənnətlərdə onları gözəl məskənlərə varis edəcəyinə vəd vermişdir. Bu, böyük uğurdur. Heç bir uğur buna bərabər ola bilməz.

Ey Peyğəmbər! Kafirlərlə qılıncla döyüşərək, münafiqlərlə isə dəlil-sübutla sözlə vuruş! Bu hər iki dəstəyə qarşı sərt davran, çünki onlar buna layiqdirlər. Qiyamət günü onların gedəcəkləri yer Cəhənnəmdir. Onların gedəcəkləri yer necə də pis yeridir!

Münafiqlər sənin barədə pis sözlər söyləmədiklərinə və dinə tənə etmədiklərinə dair yalandan Allaha and içirlər. Onlar həqiqətən də, sənə onlardan çatan küfr sözləri demiş, imanı gəldikdən sonra kafir olmuş və bacara bilməsələrdə haqsız yerə Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) öldürmək üçün can atmışlar. Onların Peyğəmbərdən intiqam almağı yalnız Alla­h Öz lütfündən Peyğəmbərinə qənimətlər bəxş edərək onu varlandırdığına gö­­rədir. Əgər onlar münafiqlikdən Allaha tövbə etsələr, bu onlar üçün daha xe­yir­li olar. Əgər tövbə etməkdən üz dön­dər­sələr, Allah on­ları dünyada qətil və ya əsir düşməklə, axi­rətdə də isə Cəhənnəm atəşi ilə ağrılı-acılı əzaba düçar edər. Yer üzündə on­la­rı əzabdan xilas edən nə bir dos­tu, nə də əzabdan qoruyan bir kömək­çisi var­dır.

Münafiqlərdən: "Əgər Allah Öz lüt­fündən bizə bəxş etsə, əl­bəttə, biz yoxsullara sə­də­qə verən və yaxşı işlər görən əmə­lisaleh kimsə­lərdən ola­rıq!" – deyə Alla­ha əhd edənləri də var­dır.

Uca Allah Öz lütfündən on­lara bəxş etdikdə, Allaha verdikləri əhdin üstündə durmadılar, əksinə xəsislik edə­rək, mallarından Allah yolunda bir şeydə olsa belə sədəqə vermədilər və imandan da üz çe­virib getdi­lər.

Allaha verdikləri əhdə müxalif olduqlarına və yalan söy­lə­dik­lə­­rinə görə onlara əzab olaraq, Allah da on­ların qəlb­lərinə qiyamət gü­nədək nifaq saldı.

Məgər o münafiqlər Allah on­ların öz məclislərində gizli saxladıqları sirlərini və həmçinin Allahın qeybləri bildiyini anlamırdılarmı? Onların etdikləri əməllərdən Allah heç bir şey gizli qalmaz. Allah onların etdikləri əməllərin müqabilini verəcəkdir.

Möminlərdən çə­tin­­lik­lə əldə etdikləri az bir şeydən könül xoşluğu ilə sə­dəqə verənlərə eyib tutanları, onları məs­xə­rə­yə qo­yub: "Bunların verdiyi sədəqənin nə faydası olacaqdır?!" – deyərək, möminləri məsxərəyə qoyduqları üçün Allah da onları məsxərəyə qoya­caq­dır. Onları ağrılı-acılı bir əzab gözlə­yir.

Ey Peyğəmbər! Münafiqlərin bağışlanması üçün Allaha dua et­sən də, etməsən də, hətta on­lar üçün yet­miş dəfə bağış­lan­ma diləsən belə, bu sayın çoxluğuna rəğmən, yenə də on­la­r Allahın məğfirətinə əsla nail ola bilməyəcəklər. Bu on­ların, Allaha və Onun Elçisinə küfür etdiklərinə görədir. Allah bilərəkdən Onun şəriətindən uzaqlaşan insanları haqq yo­luna müvəffəq etməz.

Təbuk döyüşündə iştirak etməyib, Allah yolunda cihad etməkdən arxada qalan münafiqlər Allahın Elçisinin əley­hinə çı­xaraq evdə qalmalarına se­vindilər. Onlar möminlərin cihad etdikləri kimi Allah yo­lun­da öz mal­la­rı və canları ilə ci­had et­mək istəmədilər və öz münafiq qardaşlarının cihada çıxmalarına mane olaraq: "Bu qizmar günəş altında döyüşə çıx­mayın!" – de­dilər. O zaman Təbuk isti vaxtlara təsadüf etmişdir. Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Münafiqləri gözləyən Cəhən­nəm atəşi, qaçdığınız bu dünyanın istisindən daha şiddətlidir!" Kaş onlar bunu an­la­yaydılar!

Qoy cihada çıxmaqdan geridə qalan münafiqlər dünyada ikən etdikləri gü­nah­ların, asiliklərin cə­zası olaraq bu fani dünya həyatında az gülüb, əbədi qalacaq axirət həyatları üçün çox ağ­lasınlar.

Ey Peyğəmbər! Əgər Allah səni nifaq əməllərində davam edən o münafiq züm­rənin yanına qaytarsa və on­lar səninlə birğə başqa dö­yüşə çıxmaq üçün səndən izin istəsələr, onlara belə de: "Ey münafiqlər! Həm sizin mənimlə birgə olmağınızın şərindən qorunmaq üçün həm də ki, sizə Allah tərəfindən bir cəza olaraq siz bir daha mə­nimlə Allah yolunda cihad etməyə çıx­maya­caqsınız. Çünki siz Təbuk döyüşündə geridə qalıb öz evlərinizdə oturmağa razı ol­du­­nuz. Elə isə arxada qalan xəstə, qadın və uşaqlarla bə­ra­bər siz də ev­də oturun!"

Ey Peyğəmbər! Heç vaxt kimliyindən aslı olmayaraq heç bir münafiq üçün cənazə namazını qıl­ma, qəbrinin üstündə durub onun bağışlanması üçün Allaha dua etmə. Çünki onlar Allaha və Onun Elçisinə küfür etdilər və Allahın itaətindən çıxmış halda öldülər. Belə bir kimsə üçün nə cənazə namazı qılınar, nə də ki, onun üçün dua edib Allahdan bağışlanma istənilər.

Ey Peyğəmbər! Münafiqlərin nə var-dövləti, nə də ki, oğul-uşağı səni təəccübləndirməsin. Allah münafiqlərə bu var-dövlət və oğul-uşaqla ancaq dünya həyatında bunları cəm edib, ərsəyə gətirmək üçün məşəqqətlərə qatlaşmaqla onlara əzab vermək, ruhları canlarından kafir olduqları halda çıxararaq, canlarını almaq istər.

Allah, Peyğəmbəri Muhammədə (sallallahu aleyhi və səlləm) Allaha iman gətirməyi və Onun yolunda cihad etməyi əmr edən bir su­rə nazil etdiyi zaman, onlardan var-dövlətə ma­lik olanları sən­dən cihada getməyib, geridə qalmaları üçün icazə istə­yib: "Bizə izin ver, evdə qalan zəiyf və xəstələrlə bir­likdə evlərimizdə qa­laq!" – deyərlər.

Münafiqlər, arxada qalıb müəyyən səbəbdən cihada çıxa bilməyən insanlarla birgə ol­ma­ğa razı olduqları zaman, həqiqət də özlərinin zəlil və alçaq olmasına razı oldular. Allah da onların küfür və nifaq əmələrinə görə qəl­blərinə mö­hür vu­rdu. Buna görə də onlar özlərinə mənfəət verən şeyləri anla­mazlar.

Amma Allahın Elçisi və möminlər, münafiqlər kimi Allah yolunda cihad etməkdən geridə qalmadılar. Əksinə onlar mal­ları və canları ilə Allah yolunda cihad et­dilər. Elə buna görə də onların Allah yanında mükafatı, qələbə və qənimət kimi dünya mənfəətlərinə, qiyamət günü isə, Cənnətə daxil olub, qorxduqları cəhənnəm əzabından nicat taparaq axirət mənfəətlərinə nail olmalarıdır.

Allah on­lar üçün qəsirləri altından çay­lar axan, için­də əbədi qala­caq­ları və heç bir zaman fani olmayacaqları cən­nətlər hazırlamışdır. Bu, heç bir qurtuluşun ona bərabər ola bilməyəcəyi böyük bir qurtuluşdur.

Mədinə və Mədinənin ətrafında yaşayan bədəvilərdən bir qisim insanlar Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) yanına gəlib, üzrlü olduqlarını iddia edərək, Allah yolunda cihada çıxmayıb evlərində qal­maq üçün Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) onlara ica­zə verməsini istədilər. Başqa bir qisim insanlar isə Peyğəmbərə və Allahın vədinə inanmadıqlarına görə cihada çıxmayıb evlərində qalmaları üçün heç Peyğəmbərin yanına gəlib icazə də istəmədilər. Etidkləri bu küfürlərinə görə olan­lara ağ­rılı-acılı əzab veriləcəkdir.

Allaha ixlasla ibadət edib, Onun Elçisinə tabe olub və onun şəriətinə əməl edəcəkləri təqdirdə qadınlara, uşaqlara, xəstələrə, aciz­lərə, korlara və döyüşdə vu­ruş­mağa vəsait tapa bil­məyən fəqir­lərə və bütün bu kimsələrin hamısının evində qal­ıb, döyüşə çıxmamasında heç bir gü­nah yoxdur. Çünki onlar sözün həqiqi mənasında üzürlü insanlardırlar. Bu üzürlü insanlardan yaxşı işlər gö­rən­lərə əzab verməyə isə heç bir əsas yox­dur. Allah yaxşı işlər gö­rən­ləri ba­ğış­la­yandır və onlara qarşı rəhm­li­dir.

Ey Peyğəmbər! Miniklə təmin edəsən de­yə sənin yanına gəldikdə: "Si­zin üçün minik ta­pa bilmi­rəm" – de­diyin zaman cihad üçün nə özlərində, nə də ki, səndə, xərc­lə­mə­yə bir şey tapa bil­mə­dik­lə­rindən ötrü kədərlə­nib, təəssüf hissi keçirərək, göz­ləri yaşla dol­muş hal­da geri dö­nüb, cihada çıxa bilməyib geridə qalan kimsələrə də heç bir günah yoxdur.

Uca Allah yuxarıda keçən ayələrdə üzürlü səbəbdən Allah yolunda cihada çıxa bilməyib, geridə qalan kimsələrə əzab verilməyəcəyini xəbər verdikdən sonra, kimlərin Allahın əzabına layiq olduqlarını xəbər verərək belə demişdir: "Ey Peyğəmbər! Əzab yalnız cihad çıxmağa fiziki və maddi baxımından imkanları olduqları bir halda evdə qalmaq üçün səndən izin istəyənlərə veriləcəkdir. Çünki onlar cihada çıxmayıb evlərində qərar tutmağı üstün görərək, özlərinin zəlil və alçaq olmalarına razı oldular. Allah onlarların qəlbinə möhür vurdu. Odur ki, onlara öyüd-nəsihət təsir etməz. Elə buna görə də onlar, nəyin onlara fayda verdiyini bilmirlər ki, onu seçib götürsünlər, nəyin də onlara zərər verdiyini bilmirlər ki, özlərini ondan qoruya bilsinlər.

Müsəlmanlar cihaddan geri qayıtdıqları za­man, münafiqlər onlarla cihada getmədiklərinə görə, özlərini müdafiə etmək üçün onlara əsassız üzürlər gətirəcəklər. Allah Öz Peyğəmbərinə və möminlərə onlara belə cavab verməyi buyurur: "Yalandan üzrlər gətirərək üzrxahlıq etməyin. Gətirdiyiniz üzrlərə əsla inanma­yacağıq. Allah si­zin qəlbinizdə olanları bi­zə agah etmişdir. Son­rakı əməl­lərinizi Allah da görəcək, Onun rəsulu da. Görək, siz, həqiqətən də, tövbə etmisinizmi ki, Allah da tövbənizi qəbul etsin, yoxsa, yenə də öz nifaq əməllərinizə davam edirsiniz." Son­ra isə siz hər bir şeyi bi­lən Allahın hüzuruna qaytarıla­caq­sı­nız, O da sizə nə etdikləri­nizi xəbər verə­cək və hər bir kimsənin etdiyi əməlin əvəzini verəcəkdir. Elə isə tövbə etməyə və saleh əməllərə etməyə tələsin!

Ey möminlər! Siz cihaddan geri qayıtdığınız za­man cihada çıxmayıb geridə qalan münafiqlər sizin yanınıza gəlib, onların yalan üzürlərinə inanıb, onlara məzəmmət və tənə etməməniz üçün qar­şınızda Alla­ha and içə­cəklər. Siz onlara nifrət edərək, onları tərk edin. Çünki on­lar mənəvi cəhətdən çirkin və murdar insanlardırlar. Etdikləri nifaq və günah əməllərin cəzası olaraq qərar tutacaqları yer Cəhən­nəm olacaqdır.

Ey möminlər! Cihada çıxmayıb geridə qalan münafiqlər, onlardan razı qalıb, gətirdikləri üzürlərə inanasız deyə qarşınızda Allaha and içəcəklər. Siz onlardan razı qalmayın. Əgər razı qalarsınızsa, bu zaman Rəbbinizin əmrinə müxalif olarsınız. Çünki Allah küfür və nifaq əməllər edib, Onun itaətindən çıxan bir qövmdən əsla razı qal­maz. Ey müsəlmanlar! Elə isə siz, Allahın razı qalmadığı kimsədən razı qamaqdan çəkinin!

Səhrada yaşayan ərəblər küfr və ya nifaq əməllər edərlərsə, onların küfrr və ya nifaq əməlləri cəmiyyət içərisində yaşayan insanların küfr və ya nifaq əməllərindən daha be­tər olar. Onlar həm kobud, həm də insanlarla az ünsiyyətdə olduqları üçün dini başa düşməməyə, Allahın Öz el­çi­sinə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil et­diyi fərzləri, sünnənləri və şəri hökmləri bilməməyə da­ha meyl­li­dir­lər. Allah onların halını daha yaxşı biləndir. O, Öz işlərində və şəri hökmlərində hikmət sahibidir.

Ey möminlər! Səhrada yaşayan münafiq ərəblər içərisində, mallarını bəzən riyakarlıq, bəzən də təqiyyə edərək xərcləsələr belə, xərclədikdə Allahdan savab ummayıb paxıllıq edərək, xərcləmədikləri üçün Allahın əzabından qorxmadığına görə, Allah yolunda xərclədi­yini itki və zərər sa­yanlar, canlarını sizdən qurtarmaq üçün sizə bir bədbəxtlik üz verməsini gözləyən kimsələr də vardır. Allah onların möminlərə arzu etdikləri müsibəti, möminlərə deyil, elə on­la­rın öz başlarına gətirəcəkdir. Allah onların dediklərini eşidəndir, qəlblərində gizlətdiklərini də bi­lir.

Səhrada yaşayan ərəblərdən eləsi də var­dır ki, Alla­ha və qiyamət gü­nü­nə ina­nır, Allah yolunda xərc­lə­diyi malı Allah ya­nında yaxınlıq və Pey­ğəm­bə­rin (sallallahu aleyhi və səlləm) du­ala­rı­na və Allahdan onun üçün bağışlanma istəməsinə nail olmaq üçün va­sitə sayır. Agah olun ki, onların Allah yolunda mallarından xərcləməsi və Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) də onlar üçün dua etməsi, on­lar üçün Allaha ya­xınlaşmağa bir vasi­tədir və o kimsə, Allahın hər bir şeyi əhatə etmiş geniş mər­hə­mətinə və Cənnətinə qo­vuş­araq savabını Allah yanında görəcəkdir. Allah, Ona tövbvə edən qullarını bağışlayandır və onlara qarşı rəhmlidir.

Vətənlərini, yurdlarını, ev-eşiklərini Allah yolunda tərk edib, imanda hamını ötüb ke­çən ilk mü­hacirlərdən və Allahın elçisinə (sallallahu aleyhi və səlləm) çətin anda yardım edən ənsar­dan, həm­çinin düzgün əqidə sahibi olaraq, gözəl sözlər söyləyib, yax­şı işlər gör­mək­də və mühacir və ənsrların ardınca ge­dən­ kimsələrdən Allah ra­zı­ qaldı və onların etdikləri saleh əməlləri Öz dərgahında qəbul etdi. Allah onlara böyük savab bəxş etdiyi üçün, onlar da Allahdan razı qaldılar. Allah onlar üçün qəsrləri altından çay­lar axan, içində əbədi qala­caq­ları cənnətlər hazır­lamış­dır. Bu mükafata nail olmaq, böyük uğur­dur!

Mədinəyə yaxın yerdə, səhrada yaşayan ərəblər­dən, həmçinin Mə­dinə sakinləri ara­sın­da nifaq əməllərindən əsla əl çəkməyən, əksinə bu əməllərdə inadkarlıq edən mü­nafiqlər vardır. Ey Peyğəmbər! Sən on­la­rı tanımırsan. On­ları yalnız Allah tanı­yır. Biz on­lara iki dəfə əzab verəcəyik. Birinci dəfə, dünyada onların iç üzlərini möminlərə aşkar edib, onları ya öldürmək, ya da, əsir götürməklə, ikinci dəfə isə onlara axirətdə qəbir əzabı ilə əzab verəcəyik. Qiyamət günü isə onlar Cəhənnəmin ən aşağı təbəqəsində böyük bir əzaba qay­tarı­la­caqlar.

Mədinə sakinləri arasında, heç bir üzürləri olmadığı halda cihada çıxmayıb evində qaldıqdan sonra, cihada çıxmaq üçün heç bir üzürü olmadığını etiraf edən və özlərinə başqaları kimi yalandan bəhanələr axtarmayan bir qisim insanlar da vardır. Onlar Allaha itaət etmək, Onun şəriətinə əməl edib və Onun yolunda cihad etmək kimi əvvəllər etdikləri yaxşı əməlləri başqa pis əməllərə qa­rışdırdılar. Onlar Allahdan, onların tövbələrini qəbul etməsini və onları bağışlamasını umurlar. Allah Ona tövbə edən qulların töv­bələrini qəbul edəndir və onlara qarşı rəhimlidir.

Ey Peyğəmbər! Onların mallarından zəkat götür ki, bununla onları asiliklər və günahlar çirkabından tə­mi­zə çıxardıb və beləliklə də, onların yaxşı əməllərini artırmış olasan. On­lardan mallarının zəkatını aldıqdan sonra, onlar üçün Allaha dua et. Çünki sənin duan onlar üçün bir rəhmət və təskinlik­dir. Allah sənin dualarını eşidən­dir, onların əməllərini və qəlblərində olanları biləndir.

Qoy cihada çıxmayıb evində qərar tutan və bu əməlindən Allaha tövbə edən kimsələr bilsinlər ki, həqiqətən Allah, Ona tövbə edən qullarının tövbələrini qəbul edəndir. Allahın heç bir şeyə ehtiyacı olmamasına rəğmən, Allah onların verdikləri sədə­qə­ləri qəbul edər və sədəqə verən kimsəyə, verdiyi sədəqənin əvəzini də verər. Allah Ona tövbə edən qullarından tövbələri qəbul edən­ və onlara qarşı rəhm­li­dir.

Ey Peyğəmbər! Cihada çıxmayıb evində qərar tutan və bu əməlindən Allaha tövbə edən kimsələr de: "Günahınızın bağışlanmasına görə Allah üçün, Onu razı salan, saleh əməllər edin! Allah, Onun rəsulu və möminlər əməl­lə­­rinizi görə­cək­lər. Sonra siz qiyamət günü hər bir şeyi bilən Rəbbinizin hüzuruna qay­tarıla­caq­sınız, O, sizin gizlində saxladığınızı da, aşkara çıxardığınızı da bilir. Allah sizə dünyada ikən etdiyiniz əməllərinizi xəbər verəcək və hər bir kimsənin etdiyi əməlin müqabilini də verəcəkdir.

Heç bir üzürlü səbəb olmadan Təbuk döyüşünə getməyib evində qərar tutan kimsələr arasında bir qisim insanlar da vardır ki, onların hökmü Allaha qalmışdır. Allah onlar barədə istədiyi hökmü verəcək. Əgər onlar tövbə etməsələr, Allah ya onlara əzab verəcək, ya da tövbə etsələr, Allah onların tövbə­lə­ri­ni qəbul edəcəkdir. Allah kimin əzab çəkməyə və kimin də bağışlanmağa layiq olduğunu yaxşı bilir. Allah, şəri hökmlərində və işlərində hikmət sahibidir. Heç bir üzürlü səbəb olmadan Təbuk döyüşünə getməyib evində qərar tutan kimsələr, Murara bin ər-Rəbiya, Kəb bin Malik və Hilal bin Umeyyə adlı səhabələrdir.

Münafiqlərdən Allaha itaət məqsədi ilə deyil, əksinə müsəlmanlara zərər vur­maq, münafiqlərə dəstək olaraq yer üzündə küfrü yaymaq, möminlərin ara­sı­na ikitirəlik sal­maq məqsə­di­lə, məscid bina etməzdən əv­vəl Allaha və Onun rəsuluna qar­şı müharibə etməyə hazırlaşan və həmçinin Allaha və Onun rəsuluna qar­şı müharibə edən kim­səni gözləmək üçün məs­cid tikənlər də vardır. Münafiqlər, siz onlara inanasız deyə: "Biz bununla müsəlmanlara yax­şı­lıq etmək istədik" – deyə and içə­cək­lər. Allah isə onların yalandan Allaha and içdiklərinə şa­hid­dir.

Ey Peyğəmbər! Münafiqlərin səni o məsciddə namaz qılmaq üçün çağırışına cavab verərək, belə bir məsciddə əsla namaz qılma. Şübhəsiz ki, küfr üzərində qurulan məsciddə namaz qılmaqdansa, ilk gündən təqva üzə­rində qu­rulmuş Quba məscidində namaz qılmağın Allah yanında daha üstündür. Quba məscidində, natəmizlikdən və nəcasətdən su ilə, günahlardan isə tövbə və Allahdan bağışlanma diləməklə təmiz­lən­mə­yi sevən kişi­lər vardır. Allah da natəmizlikdən, nəcasətdən və günahlardan təmiz­lə­nən­ləri sevər!

Məscid binasını, Allahın əmrlərini yerinə yetirib və qadağalarınadan çəkinərək Allah qorxusu və yaxşı əməllər edərək Onun rizası üzərində quran kimsə ilə, müsəlmanlara zərər vermək, yer üzündə küfrü yaymaq və möminlər ara­sı­na ikitirəlik sal­maq məqsə­di­lə bina edənlə Allah yanında eyni ola bilərmi?! Xeyir, əsla eyni ola bilməz. Birinci binanın misalı, bünövrəsi möhkəm və binanın uçmaq təhlükəsi olmayan, ikinci binanın misalı isə bünövrəsi da­ğılmaqda olan uçu­ru­mun lap kə­na­rında quran və binası özü ilə birlikdə Cəhənnəmin dibinə yu­var­lanan kəsin misalı kimidir. Allah zalım qövmü küfr, nifaq və s. bu kimi çirkin əməllərinə görə doğru yola yö­nəlt­məz.

Onların (müsəlmanlara) zərər vurmaq məqsədilə tikdikləri bu məscid, ürəkləri ölüm yaxud qılıncla öldürülüb parça-parça ola­na qədər qəlb­lə­rində şübhə və nifaq mənbəyi olaraq qa­la­caq­dır. Allah qullarının əməllərini biləndir, qullarını xeyir və ya şərlə mükafatlandırmaqda hikmət sahibidir.

Həqiqətən, Allah mö­minlər­dən, dəyəri baha olan Cənnət müqa­bilin­də, on­ların can­la­rını – bunun hamısı Allahın mülkü olsa belə, onlara sayğı baxımından – sa­tın almışdır. Çünki on­lar, Allahın kəlməsi uca olması üçün Allah yo­lunda kafirlərlə vuruşub ya kafirləri öldü­rür ya da ki, kafirlər onları öldü­rürlər. Bu, Allahın, Musanın kitabı Tövratda, İsanın kitabı – aleyhiməssəlam – İn­cil­də və Muhammədin (sallallahu aleyhi və səlləm) kitabı Quranda Öz öhdəsinə gö­tür­düyü bir vəd­dir. Uca Allahdan da­ha çox Öz əhdinə kimsə sadiq ola bilməz. Ey möminlər! Elə isə Allahla sövdələşdiyiniz bu alış-verişə gö­rə sevinin. Atrıq siz bu sövdələşmənizdən böyük bir qazanc əldə etdiniz. Çünki bu alış-veriş böyük uğurdur.

Bu böyük uğura nail olan kimsələr, Allahın sevməyib, qəzəbləndiyi əməlləri Onun sevib, razı qaldığı əməllərlə dəyişən, təvazökarlıq edərək Allah qorxusundan zəlil olub, Ona ciddi şəkildə ibadət edən, yaxşı-yaman günlərdə Rəbbinə həmd-sənalar edən, oruc tutub, namaz qılan, insanlara Allah və Onun rəsulunun əmrlərini əmr edən, insanları Allah və ya Onun rəsulunun qadağalarından çəkindirən və Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qoyduğu hüdudlarını qoruyan kimsələrdir. Ey Peyğəmbər! Belə möminlərə onları dünyada və axirətdə sevindirəcək şeylərlə müj­də­lə.

Müşriklərin Cəhənnəm sa­kin­lə­ri olduqları müsəlmanlara aydın ol­duq­dan son­ra, hətta onların yaxın qohum-əqrəbalarından olsa­lar belə, onlar Allaha şərik qoşduqları halda öldükləri üçün, Peyğəmbərə və mö­min­lərə Allahdan on­lar üçün bağışlan­ma di­lə­mək icazəli deyil.

İbrahim (aleyhissəlam) atasının Allahın dininə təslim olacağına ümüd edərək, atası üçün Allahdan bağış­lan­ma diləmək istəyi, İbrahimin mütləq Allahdan onun üçün bağışlanma diləyəcəyini təmənna etməsi, ona verdiyi vədə görə idi. İbrahim ata­sı­na etdiyi öyüd-nəsihətin heç bir faydası olmadığını və ya vəhy vasitəsi ilə atasının kafir olaraq öləcəyini bildikdən sonra, atasının Allaha düş­mən olduğu ona bəl­li olduğu zaman on­dan uzaqlaşdı. İbrahim bunu (atası üçün bağışlanma diləməsini istəməsi), Allahın ona vəhy etdiyi hökmə müxalif olaraq deyil, sadəcə olaraq ictihad edərək etmişdir. Həqiqətən, İb­ra­him Alla­ha çox yalvaran, zalım qövmünü bağışlayan bir kim­sə idi.

Allah bir qövmü doğru yola müvəffəq etdikdən sonra çəkinilməsi vacib olan haram şeylər­dən on­ları xəbərdar etmə­yincə on­la­rın azğın bir yolda olduqlarına hökm verməz. Əgər Allah onlara haram olan şeyləri bəyan etdikdən sonra, onlar yenidən haram əməllərə qayıtsalar, bu zaman Allah onların azğın bir yolda olduqlarına hökm verər. Həqiqə­tən, Allah hər şe­yi biləndir. Ona heç bir şey gizli qalmaz. Artıq Allah sizə bilmədiyiniz şeylər öyrətmişdir.

Şübhəsiz ki, göylərin və yerin mül­kü Allaha məxsus­dur. Bu mülkündə Allahın heç bir şəriki, ortağı yoxdur, Göylər və yer arasına olanlar Allaha gizli qalmaz. Allah diriltmək istədiyini di­ril­dər, öldürmək istədiyini də öl­dürər. Ey insanlar! Si­zin Allahdan baş­qa işlərinizə yardım edən nə bir hima­yə­da­rınız, nə də sizi Ondan başqa xəta-bəladan qoruyanınız, nə də ki, düşməninizə qarşı sizə kö­mək edəniniz yoxdur.

Allah, müsəlmanlar­dan bəzi­ləri­nin çətinlik üzündən az qala qəlbi cihaddan ya­yınıb, Təbuk döyüşünü tərk etmək istədikdən sonra, Muhəmməd Pey­ğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) də, münafiqlərə Təbuk döyüşündən geridə qalmağa icazə verdiyi üçün və həmçinin isti havada və çətin bir vaxta, düşmənlərin özlərindən qüvvətli olduğu bir döyüşdə Peyğəmbəri tək buraxmayan, əksinə, Təbuk döyüşünə Peyğəmbərin ardınca, çiyin-çiyinə döyüşə gedən mühacir­lə­rin və ən­­sarın da əvvəlcə töv­bəsini qə­bul et­di, son­ra da onları döyüşdə sabitqədəm edib, düşmənlə döyüş meydanında üz-üzə gəlməyə müvəffəq edərək onları bağışladı. Həqiqətən, Uca Allah on­lara qar­şı çox rəhm­lidir. Onları əvvəl tövbə etməyə müvəffəq edib sonra da onları bağışlaması, Allahın onlara olan bir mərhəmətidir.

Allah Pey­ğəmbərlə (sallallahu aleyhi və səlləm) birgə Təbuk döyüşünə getməyib evlərində qərar tutduqdan sonra tövbələri qəbul edilməyən Kəb bin Malikin, Murara bin ər-Rabiyənin, və Hilal bin Umeyyənin - bu üç nəfərin də tövbəsini qəbul edib, onları bağışladı. Pey­ğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) onların Təbuk döyüşündən geridə qaldıqlarına görə səhabələrə onları tərk etməyi əmr edikdən sonra onlar tutduqları işdən çox peşman olmuş, hətta yer üzü öz genişliyinə baxmayaraq onlara dar gəlmiş, ürəkləri bu kədər və iztirabdan sıxılmışdı. Onlar özlərinin Allahdan əzabından, yalnız Allaha sığınmaqdan başqa bir çıxış yollarının olmadığlarını anladılar. Sonra Allah onlara rəhm edərək tövbələrini qəbul edib, onları bağışladı. Həqiqətən, Allah qullarının tövbələrini qəbul edəndir və onlara qarşı rəhmlidir.

Ey Allaha iman gətirib, Onun rəsuluna (səllallahu aleyhi və səlləm) tabe olan və onun gətirdiyi şəriətə əməl edən kimsələr! Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allahdan qorxun. İmanında, sözündə və işində düz olanlarla birlikdə olun. Sizi Allahın əzabından, doğru-düzgün olmaqdan başqa bir şey xilas edə bilməz.

Mədinə əhalisinə və onların ətrafında yaşayan bədəvilərə Allahın elçisi (sallallahu aleyhi və səlləm) döyüşə çıxdığı zaman ondan geri qalıb, öz canlarının hayına qalaraq, belə bir çətin gündə Allahın elçisini (sallallahu aleyhi və səlləm) tək buraxmaq yaraşmaz. Əksinə, onlar belə bir gündə onun canını qoruyaraq öz canlarını fəda etməlidirlər. Çünki Allah yolunda onlara üz verən elə bir susuzluq, yorğunluq və aclıq, kafirlərin qəzəinə səbəb ola biləcək zəbt edilən elə bir yer, onları ölürmək, əsir götürmək və ya onlardan qənimət əldə etmək kimi düşmən üzərində qazanılan elə bir uğur yoxdur ki, bunların müqabilində Allah onlara yaxşı bir əməlin savabını yazıb, bunu onlardan qəbul etməsin. Hə­­qiqətən, Allah yaxşı iş görənlərin müka­­fatını puç etməz. Əksinə onların mükafatını kamil şəkildə verər və onlar üçün bu mükafatı daha da artırar.

Onların, az və ya çox olmasından aslı olmayaraq, Allah yolunda xərc­lədikləri mal-dövlətin və ya Allah üçün cihada çıxaraq çətinliklərə qatlaşıb keç­dik­lə­ri hər bir vadinin savabını Allah kamil şəkildə verəcəkdir. Allah Qiyamət günü olanlara etdikləri yaxşı əməllərə görə mükafatlarını verəcəyik.

Düşmən sizi məğlub edib axırınıza çıxmaması üçün, möminlərin hamısı ey­ni vaxtda döyüşə çıxma­malı­dır. Qoy onlardan bir dəstə Allah yolunda cihada çıxsın, bir dəstə də Peyğəmbərlə (sallallahu aleyhi və səlləm) qalıb, ondan Quranı və şəri əhkamları öy­rən­sinlər və öz camaatı döyüşdən ge­ri qayıtdıq­ları zaman onlara Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) eşidib öyrəndiklərini öyrətsinlər. Bəlkə, onlar Allahın əmrlərinə tabe olub, qadağalarından uzaq durmaqla Allahın əzabından çəki­nələr. Bu hadisə Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Mədinə ətrafında olan qəbilələrlə döyüş üçün səhabələrindən bəzilərini seçib göndərdiyi zaman baş vermişdir.

Uca Allah bu ayədə Mədinə ətrafında məskunlaşan kafirlərin müsəlmanlara yaxın bir yerdə yaşadıqları üçün, onlardan müsəlmanlara xətər toxuna biləcəyinə görə onlarla vuruşmağı və həmçinin onları qorxuya salmaq və onların şərindən özlərini qorumaq məqsədi ilə onlara sərtlik göstərməyi əmr etmişdir. Həqiqətən, uca Allah, Öz köməyi və dəstəyi ilə müt­­­təqilər­lə birlikdədir.

Allah Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) bir surə nazil etidiyi zaman münafiqlərdən istehza və rişxəndlə bir-birindən: "Bu nazil edilən surə, Muhəmmədin gətirdiyi dinə sizdən han­sı­nızın ima­nı­nı artırdı?" – soruşan kimsələr də vardır. Amma Allaha iman gə­ti­rib, Peyğəmbəri (səllallahu aleyhi və səlləm) təsdiq edənlərə gəl­dik­­də isə, nazil edilən bu surə onla­rın əvvəlki ima­nını bir daha da artırır və bu surədə onların dünya və axirət mənfəətləri qeyd edildiyi üçün, onlar Allahdan vəhyin nazil olmasına sevinərlər.

Amma münafiqlərə gə­lin­cə, onlar Allahın nazil edilən ayələrini təkzib etdiklərinə görə əhkamlar və qissələrlə zəngin olan Quranın nazil edilməsi onların mur­dar­lı­ğı və xəbisliyi üstünə bir daha da murdarlıq və xəbislik artırar və hər dəfə ayələr nazil edildikdə bu ayələrə şəkk-şübhə ilə yanaşdıqlarına görə Peyğəmbərə Quran nazil edildikcə qəlblərindəki mərəz daha da artar və onlar kafir o­la­raq ölürlər.

Məgər münafiqlər Allah onların ildə bir və ya iki dəfə iç üzlərini açıb, onları möminlər yanında rüsvay edərək bəlaya düçar etdiyini görüb bundan ibrətlər almırlarmı? Başlarına gələn bu müsibətin Uca Allah tətəfindən özlərinə bir bəla olduğlarını anladıqları halda ye­nə də küfr əməllərindən tövbə edib, münafiqlik etməkdən əl çəkmirlər. Başlarına gələn bu bəlanın Allahdan olduğuna anlamırlar.

Allah Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) münafiqlərin iç üzünü açıb bəyan edən bir surə nazil edildiyi za­man on­­lar: "Sizi kimsə gö­rür­mü?" – deyə bir-bir­lərinə ba­xır, əgər onları kimsə görməyibsə üz çevirib ge­dir­lər. Bilin ki, onlar başa düşməyən bir qövm ol­duq­larına görə Allah onların qəlbləri­ni haqq yoldan və xeyirdən məh­­rum edib, onları rüsvay et­mişdir.

Ey ərəblər! Artıq sizə özünüzdən, sizin kimi ərəb mənşəli bir elçi gəl­di. Onun sizə olan sevgisindən sizin məşəqqətə düş­mə­yi­niz ona ağır gəlir. O sizin hidayətə gəlmənizi çox istər və o, sizə, xüsusəndə möminlərə qarşı çox şəf­qətli, rəhm­lidir və qayğıkeşdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar səndən üz çevirib, gətirdiyin dinə iman etməsələr, bu zaman onlara belə de: "Mənə Özündən başqa ibadətə layiq olmayan tək Allah yetər. Mən yalnız Ona arxalanıram. Uca və Pak olan Allah, əzəmətli ərşin Rəbbi­dir!".