Azeri Mokhtasar — Yunus 10:1 – İsra' 17:111

﴾Əlif. Ləm. Ra﴿. Bəqərə surəsinin əvvəlində bu ayəyə bənzər, ﴾Əlif. Ləm. Mim﴿ ayəsini təfsir edərkən, belə ayələrin təfsiri barədə ətraflı izah verilmişdir. Yunus surəsində oxunan bu ayə, özündə hikmət və əhkamları əhatə etmiş, Quranın əslini, əsasını təşkil edən, möhkəm, mənası aydın, hökmü bəlli olan, Quran ayəsidir.

Məgər insanlara Allahın əzabından çəkinməyi əmr edən, özlərindən olan bir kişiyə vəhy etməyimiz onlara doğurdanmı qə­ribə gö­rün­dü? Ey Peyğəmbər! Allaha iman gətirən kimsələrə onları sevindirəcək şeylərlə müjdələr ver. Dünyada ikən etdikləri saleh əməllərin mükafatı olaraq onları Rəb­bi yanında yüksək dərəcələr gözləyir­. Kafirlər isə: "Şübhəsiz ki, bu, ayələrlə gələn adam, açıq-aşkar bir sehr­bazdır!" – de­di­lər.

Ey təəccüblənən kimsələr! Şübhəsiz ki, əzəmətli göy­ləri və geniş ye­ri altı gündə yaradan, son­ra da ərşin üzərində uca­lan Rəbbiniz olan Allahdır. Belə olduğu bir halda axı siz, Allanın özünüzdən olan bir kişiyə vəhy nazil etməsinə nə üçün təəccüb edirsiniz?! Geniş mülkündə istədiyini edən və istədiyi hökmü verən də Odur. Allah yanında şəfaət ediləcək kimsə üçün Allahın izni və razılığı olmadan kimsə şəfaətçi ola bilməz. Bu sifətlərə malik olan sizin Rəbbi­niz Allahdır. Elə isə siz yalnız Ona ibadət edin. Məgər siz Allahın təkliyinə dəlalət edən bu dəlil və sübutlardan sonra dü­şü­nüb ibrət al­mırsınızmı? Kim, azacıq da olsa düşünərsə, bunlardan ibrət alar və Allaha iman gətirər.

Dünyada etdiyiniz əməllərin müqabilini almaq üçün Qiyamət günü hamı­nı­zın dönüşü yalnız Ona­dır. Bu, Allahın insanlara olan bir vədidir. Allah vədinə əsla xilaf çıxmaz, çünki O, buna qadirdir. O, məx­luqu ilk də­fə misilsiz olaraq, heç vaxt belə bir yaradılış olmadan yaratmış və öldükdən sonra da onu Qiyamət günü ye­ni­­dən dirildir ki, uca Allah saleh əməl­lər edən­ləri yaxşı əməllərindən əksildilmədən və günahkarlarında günahlarını artırılmadan əda­lətlə müka­fat­landırsın. Allah və Onun elçisinə küfr edənlərə gə­lin­cə, etdikləri əməllərə görə onlar üçün bağırsaqlarını parça-parça edən, olduqca qaynar su və ağrılı-acılı bir əzab hazır­lan­mışdır.

Günəşi parlaq, hər bir tərəfə işıqsaçan, ayı nurlu edən, onun səmada seyir etməsini, iyirmi səkkiz mənzilinin sayı qədər müəy­yən edən Odur. Mənzil sözü ərəb dilində, bir gün gecə və gündüz yol gedilən məsafəyə deyilir. Ey insanlar! Allah, günəş ilə günlərin, ay ilə ayların və illərin sayını bilməniz üçün belə etdi. Allah Öz qüc-qüvvətini insanlara göstərmək üçün göyləri, yeri və onların arasında olan hər bir şeyi ancaq haqq olaraq yaratmışdır. Allah, Onun təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın bu dəlil və sübutlarını bilən kimsələrə belə izah edər.

Doğrudan da, insanlar üzərində gecə ilə gün­düzün, zülmət ilə nurun bir-birini əvəz etməsin­də, onlardan bəzilərinin bəzən qısa, bəzilərinində isə bəzən uzun olmasında, həmçinin göylərdə və yerdə olan məxluqatda, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qor­xan adam­lar üçün Allahın qüdrətinə dəlalət edən əlamətlər var­dır.

Şübhəsiz ki, Allahla qar­şı­laşa­caq­la­rına ümid edərək Ondan qorxub, Allaha itaət etməyən­lərin, əbədi qalacaq axirət həyatını fani dün­ya həya­tı ilə dəyişməyə razı qa­lıb onun­la rahatlıq taparaq, sevinənlərin və Allahın ayələ­ri­n­dən və açıq-aydın dəlillərindən üz çevirib bunlara səhlənkar yanaşanların –

Yalnız bu vəsflərə sahib olan kimsələrin Allaha küfr etdib və axirət gününü təkzib etdiklərinə görə qərar tutacaqları yer Oddur.

Allah, Ona İman gətirib saleh əməl­lər edən­ kimsələri imanla­rı­na görə, Onu razı salacaq saleh əməllər etməyə yönəldər. Sonra da Qiyamət günü onların ayaq­ları al­tından çay­lar axaran, əbədi qalacaqları Nəim cən­nətlərinə daxil edər.

Möminləri Cənnətdəki duası Alla­hın şəninə təqdis edib, Onu pak və uca tutmaqdan ibarətdir. Orada onları Allah və mələklərinin və həmçinin bir-birlərini sa­lamlaması: "Salam!" sözü və dualarının so­nu: "Həmd sənalar bütün bəşəriyyətin Rəbbi olan Allaha məxsusdur!" söz­ləri olacaqdır.

Əgər Allah insanların yaxşı dualarını tez qəbul etdiyi kimi, qəzəbli halda özlərinə, övladlarına və var-dövlətlərinə qarşı etdikləri bəd duaları da dərhal qəbul etsəydi, onları çoxdan məhv edərdi. Lakin Allah bəndələrinə əzab verməkdə tələsməz, özlərini islah edib pis əməllərdən çəkinmək üçün möhlət verər. Bi­zim­lə – Allahın əzabından qorxub, Allah yanında olan savaba ümüd etmədikləri üçün – qarşı­la­şacaqlarına inanmadıqlarına görə, hesab günü onları azğınlıqları için­də özünü itirmiş, çaşıb qalmış bir halda tərk edərik.

Günah etməkdə özünə zülüm edəm insana bir xəstəlik yaxud bir bəla üz verdikdə uzananda da, oturanda da, ayaq üstə olanda da o xəstəliyin və ya bəlanın aradan qaldırılması üçün, zəlil halda və yalvararaq Bizə dua edər. Biz onun duasına cavab verib bəlanı ondan sovuşdurduqda isə sanki ona üz vermiş bəladan ötrü Bizi çağırmamış kimi üz çevirib gedər. Üz çevirib gedən bu inadkar insana özlərinin zəlalətdə qalıb, günahlarda davam etmələri onlara əməlləri gözəl göstərildiyi kimi, küfr etməklə həddi aşanlara da etdikləri küfr və asi əməllər beləcə gözəl göstərildi. Onlar bu əməlləri əsla əl çəkməzlər.

Ey müşriklər! Biz sizdən əvvəlki ümmətləri Allahın elçilərini yalan sayıb, günahlar etdiklərinə görə məhv etdik. Özlərinə göndərdiyimiz elçiləri on­la­ra, o elçilərin həqiqətən də, Allah tərəfində göndərilən elçilər olduğuna dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gətir­dikləri hal­da, onlar, iman gətirməyə hazır olmadıqları üçün elçilərə iman gətirmədilər. Allah bu səbəbdən onları rəzil etdi və onlara iman gətirməyə müvəffəq etmədi. Biz o zalim ümmətləri cəzalandırtdığımız kimi, zaman və məkandan aslı olmayaraq onların yolunu tutub gedən hər bir gü­nahkar adam­ları belə cəzalandırırıq.

Ey insanlar! Biz Peyğəmbərləri yalan sayan ümmətləri məhv etdikdən sonra onların ardınca si­zin nə əməllər edəcəyinizi, yaxşı əməllər edib savab qazanacağınızı, yoxsa şər əməllər edib günah qazanacağınızı gö­rmək üçün sizi yer üzün­də xələflər təyin etdik.

Allahın təkliyinə dəlalət edən açıq-aydın Quran ayələri on­lara oxun­duğu zaman Allahın əzabından qorxmayan, Onun savabına ümid etmə­yənlər və öldükdən sonra diriləcəklərini inkar edən kimsələr: "Ey Muhamməd! Bizə bütlərə ibadət etməyi qadağan etməyən, yaxud bizim nəfsimizin istəyinə uyğun olaraq bəzi və ya bütün ayələri dəyişdirilmiş başqa bir Quran gətir!" – deyərlər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mənim onu öz istəyimlə dəyişməyim düzgün deyil, mən onu əsla də­yiş­dirədə bilmərəm. Onu yalnız Allah istədiyi kimi dəyişə bilər. Mən yalnız Allahın mənə vəhy etdiyi ayələrə tabe oluram. Əgər mən sizin istəyinizi yerinə yetirib Rəbbimə asi olsam, böyük gü­nün, qiyamət gününün əza­bından qorxu­ram".

Ey Peyğəmbər! Onlara bele de: "Əgər Allah sizə Quran oxumağımı istə­məsəy­di, mən onu sizə oxuyub, çatdıra bilməzdim. Əgər Allah istəsəydi Quranı mənim vasitəmlə sizə öyrətməzdi. Mən axı qırx il si­zin ara­nızda ya­şa­mışam. Bu ilər ərzində mən nə oxumağı, nə də ki, yazmağı bacarmadım və bunu öyrənmək üçün heç bir səydə göstərmədim. Məgər siz ağılınızla düşünüb, mənə vəhy edilən bu Quranın mənim sözlərim deyil, əksinə, Allah kəlamı olduğunu bil­mirsinizmi?"

Allaha qarşı yalan uydurandanda daha zalım kimsə yoxdur. Belə olduğu təqdirdə, axı mən Qurana qarşı iftira yaxıb, onu necə dəyişə bilərəm. Doğrudan da, Allaha qarşı iftira yaxaraq onun hüdudlarını aşan günahkarlar nicat tapıb, istədiklərinə nail ola bilməzlər.

Müşriklər Allahı qoyub öz­lə­­ri­nə nə bir zərər, nə də bir fayda ve­rə bilən, özlərindən uydurduqları batil bütlərə iba­dət edirlər. Haqq məbud isə istədiyi vaxt zərər və ya fayda verməyə qadir olandır. Müşriklər özlərinə haqq qazandıraraq ibadət etdikləri bütlər barədə: "Onlar Allah bizə günahlarımıza görə əzab verməsin deyə, Allahla bizim aramızda olan vasitəçilərimizdir!" – de­yir­lər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Yoxsa Allaha göy­lərdə və yer­də Onun şəriki olmadığını bil­mə­diyi bir halda hər bir şeyi bilən Allaha Onun şəriki olduğunumu xəbər verir­si­niz? Allah müşriklərin batil və yalan sözlərindən uca və müqəddəsdır".

İnsanlar tək Allaha ibadət edən, Ona şərik qoşmayan, yalnız Allaha inanan vahid bir üm­mət idilər. Sonra onlardan bəziləri öz imanlarında sabit qaldı, bəziləridə Allaha küfr etdilər. Əgər Allah əzəl­dən aralarında ixtilafa düşdükləri şey barədə dünyada deyil, yalnız axirətdə hökm verecəyini söz verilməsəydi, ixti­lafa düş­dükləri şey barə­sin­də ara­la­rında elə dünyada hökm ve­rər, haqq yolda olanla zəlalətdə olanı bir-birindən ayırd edərdi.

Müşriklər deyirlər: "Nə üçün Muhəmmədin, həqqətən də, göndərilən bir elçi olduğuna dəlalət edən Rəb­bin­dən ona bir möcüzə endi­ril­mə­yib?". Ey Peyğəmbər, onlara de: "Mövcüzənin endirilməsi qeybdir, qeybi bilmək isə ancaq Allaha məxsusdur. Elə isə istədiyiniz möcüzələrin edirilməsini gözləyin, şüb­hə­siz ki, mən də sizinlə bir­lik­də onu göz­ləyənlər­dənəm".

Müşriklərə üz verən quraqlıq və çətinlikdən sonra yağış, bərəkət və ya bolluq dad­dır­dığımız za­man onlar ayə­ləri­mizə istehza edib, təkzib edərlər. Ey Peyğəmbər: O müşriklərə de: "Allah daha tez hiylə quran və sizə tez bir zamanda əzab verməyə qadir olandır". Şüb­həsiz ki, onların əməllərini yazan mələklər qurdu­qları hiylələrin hamısını, heç bir naqislik edilmədən əməl dəftərlərinə ya­zır­lar. Axı bu Allaha necə gizli qala bilər?! Allah onların qurduqları hiyləyərinə görə cəzalarını verəcəkdir.

Ey İnsanlar! Sizi quruda ayaqlarınız yaxud miniyiniz üzərində gəzdirən və dənizdə gəmilərlə hərə­kət etdirən Allahdır. Siz dənizdə ikən gə­mi­lərdə oldu­ğu­nuz, gəmilər də içində­ki­ləri xoş bir küləklə üzüb getdiyi və onlar bu xoş küləyin əsməsinə sevin­dikləri za­man bir­dən güclü külək əsib dənizdə fırtına qo­par və dalğalar hər yan­dan onların üs­tünə gələr. Dal­ğala­rın onları bürüyüb həlak edəcəyini yəqin et­dikdə isə, tək Allaha, Ona heç bir şeyi şərik qoşmadan, ixlasla yalvarıb-yaxarıb deyər­lər: "Əgər bizi təhlükəli bəladan xilas etsən, biz mütləq, bizə bəxş etdiyin nemətlərə görə sənə şükür edən­lər­dən olarıq".

Allah onların dualarına cavab verib, düşdükləri təhlükədən xilas etdik­də isə onlar yer üzündə küfr, asilik və günahlar edərlər. Ey in­sanlar! Ayılın, bilin ki, etdiyiniz günahlar yal­nız si­zin öz əley­hi­nizədir. Sizin günahlar etməniz, Allaha heç bir zərər verməz. Siz günahlar etməklə bu fani dün­ya həyatında zövq alırsınız. Sonra isə Qiyamət günü dö­nü­şünüz yalnız Bizə ola­caq, Biz dünyada ikən etdiyiniz günahları sizə xəbər ve­rə­cək və hər bir kəsin əməlinin mükafatını verəcəyik.

Zövq aldığınız bünya həyatının qısa bir müddətdə sürətlə fani olmasının misalı göy­dən düşən yağışın misalına bənzəyir ki, onun sa­yə­sində insanların yediyi meyvə yaxud dənli bitkilərə və hey­van­ların yediyi otlara qatışar. Nə­hayət, yer öz bərbə­zəyinə bürü­nüb, rəngarəng bitkiləri ilə gözəl görsəndiyi və sakin­ləri onun məh­sulunu yığma­ğa qa­dir ol­duq­larını güman et­dikləri za­man onların məhv olması əm­ri­miz yerə yetişər. Biz onu məhsulunu, sanki yaxın bir vaxtda ağaclar və bitkilərlə göz oxşayan məh­­sulun olmamış kimi bir hala gətirərik. Biz sizə bünya həyatının qısa bir müddətdə sürətlə fani olmasının bəyan etdiyimiz kimi, dəlillərimizi də düşünüb ibrət alan bir qövm üçün belə­cə izah edirik!

Allah bütün bəndələrini, hər bir qəm-qüssədən uzaq, müsibətdən salamat və heç bir zaman ölüm olmauan əmin-amanlıq yur­duna – Cənnətə çağırır. Allah bəndələrindən kimi istə­yirsə, bu əmin-amanlıq yur­duna aparan İslam dininə müvəffəq edir!

Allahın özlərinə əmr etdiyi ibadətləri yerinə yetirib, qadağan etdiyi haramlardan uzaq duraraq yaxşı iş görənlər üçün ən yaxşı mükafat, Cənnət mükafatı və bundan da üstünü - Allaha baxmaq vardır. Onların üzü­nü nə bir qu­bar, nə də bir zillət, nə də ki, rəzalət bü­rüyər. Bu yaxşı əməl sahibləri Cənnət sakin­ləri­dir­lər və onlar ora­da əbədi qa­lacaq­lar.

Allah, küfr və asiliklər edərək pis işlər görənlərə axirətdə, etdikləri pis­­liyin cə­zasını yalnız onun misli qədər ve­rər. Onların üzlərini zillət və rəzalət bürüyər. Allah onlara əzab göndərdiyi zaman Allahın əzabından onları qoruya biləcək bir kimsə tapılmaz. Cəhənnəm atəşinin şiddətli hərarətindən və tüstüsündən onların üz­ləri sanki zülmət gecənin par­çalarına bü­­rünər. Belə sifətlərə sahib olan kimsələr Cəhənnəm sakinləridir­ və onlar orada əbədi qalacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Biz Qiyamət günü bütün məxluqatın hamısını bir yerə toplayacaq, sonra da dünyada ikən Allaha şərik qoşan müş­rik­lərə: "Ey müşriklər! Siz də, dünyada ikən Allahı qoyub Ona şərik qoşaraq ibadət etdiyiniz şərik­ləri­niz də öz yeri­nizdə qalın!" – de­yə­cəyik. Biz məhz o gün ibadət edənlərlə, ibadət edilənlərin arasını ayıraca­ğıq. O zaman ibadət edilənlər, onlara ibadət edənlərdən uzaq duraraq belə deyəcək­lər: "Siz dünyada bizə iba­dət et­mirdiniz".

Bu zaman Allahdn başqa ibadət etdikləri bütləri onlardan uzaq duraraq onlara: "Allaha şahiddir. Onun şahid olması bizə kifayət edər. Biz sizin, bizə ibadət etmənizə razı olmadıq, bizə ibadət etmənizidə əmr etmədik və heç sizin bizə ibadət etmənizidə hiss etmədik" – deyəcəklər.

Allah əzəmətli məhşər günü hər kəsə dünya həyatında tö­rətdiklərini xəbər verəcəkdir. Müşriklər isə haqq-hesaba çəkilmək üçün Haqq olan Rəbbinin hüzuruna qaytarılacaq­, onlara şəfaətçi olacağını iddia etdikləri bütləri isə on­lardan uzaqlaşacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Allaha şərik qoşan o müşriklərə de: "Göydən yağmur endirərək sizə ruzi verən kimdir? Yerdən birki və yaxud yerin altındakı sərvətləri üzə çıxararaq sizə yerdən ruzi verən kimdir? Nütfədən insan, yumurtadan da quş çıxardığı kimi, ölüdən diri, canlıdan nütfə, quşdan da yumurta çıxardığı kimi, ölüdən diri çıxaran kimidir? Göyləri, yeri idarə edib və onların arasında olan bütün məxluqatın iş­lərini yoluna qoyan kimdir?" Onlar sənə: "Bütün bunların hamısını edən: "O, Allahdır!" – deyəcək­lər: Ey Peyğəmbər! Elə isə onlara de: "Məgər siz bunu anlamırsınız? Belə olduğu təqdirdə, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxmayacaqsınızmı?!

Ey insanlar! Bunların hamısını edən, sizi yaradan, işlərinizi yoluna qoyan Haqq olan Allah­dır. Haqqı bildikdən sonra ondan uzaq düşüb, zə­la­lət­ə yönəlməkdən baş­qa nə ola bilər?! Axı, bu açıq-aydın haqqı görüb, sonra necə onu qəbul etmirsiniz?!

Ey Peyğəmbər! Allahın həqiqi Rəbb olduğu beləcə isbat edildiyi kimi, inadkarlıq edib, Allahın itaətindən çıxmış kimsələrin iman gətirməyəcəkləri üçün, Rəbbinin əzəldən yazdığı hökmü onlara belə vacib oldu.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərə de: "Allahdan başqa ibadət etdiyiniz şəriklər­ arasında məxluqatı misilsiz yaratmağa, öldükdən sonra da onu əvvəlki halına qay­tarmağa qadir olan varmı?!" Sən onlara de: "Məxluqatı misilsiz yaratmağa, öldükdən sonra da onları əvvəlki halına qay­tarmağa yalnız Allah qadirdir. Ey müşriklər! Ssiz necə də haq­dan batilə dön­dərilirsiniz!"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Allahdan başqa ibadət etdiyiniz şə­rik­lər­ arasında haqqa yönəl­dən bir kimsə var­mı?" De: "Haqqa yalnız Allah yönəldir. Elə isə de­yin görək insanları haq­qa yö­nəldib, ona dəvət edən kəs arxasınca ge­dilməyə daha çox la­yiq­dir, yox­sa başqası ona doğru yol göstərmədikcə özü də onu tapa bilmə­yən kəs? Sizə nə olub ki, onların Allahın şərikləri olduğunu idda etməklə necə də batil ilə mü­hakimə edir­si­niz? Allah sizin dediklərinizdən Uca və Böyükdür!"

Müşriklərin əksəriyyəti yalnız bilmədikləri şeyə qapılar və şəkk-şübhə ardınca gedərlər. Şübhəsiz ki, şəkk-şübhə hə­qiqətin yerini heç cür əvəz edə bil­məz. Allah onların nə etdiklə­rini bilir və etdikləri əməllər Allaha gizli qalmır. Allah hər bir kəsin etdiyi əməlin müqabilini verəcəkdir.

İnsanlar Quran mislində bir kitab gətirməyə aciz olduqları üçün bu Quranın baş­qa bir kimsə tərəfindən uy­durulub, Allaha nisbət edilməsi yalnışdır. La­kin o, özün­dən əvvəl­kil səmavi kitabları təs­diq­lə­yən, o kitablarda müxtəsər izah edilmiş hökmləri mü­fəssəl izah edən və məxluqatın Rəb­bi olan pak və uca Allah tərəfindən na­zil edilmiəsinə heç bir şəkk-şübhə ol­ma­yan bir kitabdır.

Olmaya müşriklər: "Muhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) bu Quranı özündən uydurub, sonra da Onu Allaha nisbət etmişdir?!"– deyirlər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Əgər mən bu Quranı özümdən uydurmuşamsa, mən də sizin kimi bir insanam, elə isə ona bənzər bir surə də siz gə­tirin və Quranın bəşər tərəfindən uydurulmuş bir kitab olduğu iddanızda doğrusunuzsa, o zaman Allahdan başqa, ki­mi bacarırsı­nızsa, bu işdə sizə yardım etməyə çağı­rın! Siz bunu əsla bacara bilməzsiniz. Ey bəlağət və fəsahət sahibləri! Sizin buna qadir olmamanız bu Quranın həqiqətən də Uca Allah tərəfindən nazil edilən bir kitab olduğuna dəlildir!"

Onlar bu çağırışa cavab vermədilər. Əksinə, Quranı anlayıb, başa düşməzdən və özlərinə vəd edilmiş əzabın gəlməsinə az qalmış, əzab onlara gəlməzdən əvvəl Onu təkzib etməyə tələsdilər. Onların təkzib etdikləri kimi, özlərindən əv­vəlki ümmətlər də təkzib et­miş­di­lər. Məhz elə buna görə də onların başına gələn bəla, özlərinin də başına gəldi. Ey Peyğəmbər! Bir bax, təkzib edən ümmətlərin aqi­bəti necə oldu! Artıq Allah onların hamısını məhv etmişdir.

Müşriklər arasında ölməzdən əvvəl Qurana ina­nacaq insanlar da var, ölənə qəbər inadkarlıq və təkəbbürlük edərək inanma­yan­lar da. Ey Peyğəmbər! Rəb­bin küfr əməllərdə israrla davam edən kimsələri daha yaxşı ta­nıyır. Allah onların etdikləri küfr əməllərə görə cəzalarını verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər qövmün səni yalançı saysa, onlara de: "Mənim etdiyin yaxşı əməllər mənim leyhimə, günah əməllərimdə mənim əleyhimədir. Sizin də yaxşı əməlləriniz sizin leyhinizə, günah əməlləriniz də sizin əleyhinizədir. Siz mənim etdiyim əməl­­lərin cəzasından uzaq olduğunuz kimi, mən də sizin et­­di­yi­niz əməl­lərin cəzasından uzağ­am".

Ey Peyğəmbər! Müşriklərdən sən Quran oxuduğun zaman Onu qəbul etmədən səni dinləyən­lər də var­dır. Məgər sən karlara haqqı eşitdirməyə qadirsənmi? Sən, haqqı eşitməyən və onu anlamayan kimsələri əsla doğru yola gətirə bilməzsən.

Müşriklərdən bəsirət gözləri ilə olmasa da zahiri gözləri ilə baxıb səni dinləyənlər də vardır. Məgər sən korlara haqqı eşitdirməyə qadirsənmi?! Xeyir, sən buna və həmçinin kor bir kimsəni haqqa yönədməyə qadir deyilsən!

Şübhəsiz ki, Allah insanlara zülm etməkdən uzaqdır. O, insanlara zərrə qədər də olsa zülm etməz, lakin insanlar günahlara, batilə, təkəbbürliyə və inadkarlığa meyil edərək özləri özlərinə zülm edirlər!

Allah qiyamət günü insanları haqq-hesab üçün bir yerə top­la­yacağı gün, sanki onlar dünya həyatlarında və yaxud qəbirlərində gün­düzün ancaq bir saatını yaxud da bundan da daha az bir müddət qalmışlar kimi, o gün bir-birlərini ta­nı­yacaqlar sonra qiyamətin dəhşətindən sanki bir-birlərini tanımırlar kimi bir-birlərindən uzaq duracaqlar. Qiyamət günü Allahla qar­şı­laşacaqlarını yalan sayan­lar mütləq zi­ya­na uğrayacaq­lar. On­lar dünyada ikən qəbirlərindən dirilib çıxacaqları günə inanmadıqları üçün canlarını Allahın əzabından qurtara bilmədilər.

Ey Peyğəmbər! Biz sən ölməzdən əvvəl onlara vəd etdiyimiz əza­bın bəzisini sənə göstərsək və ya­xud da gös­tərmədən öncə səni öldürsək, Qiyamət günü hər iki halda yenə də onların dö­nüşü Bi­zə­dir. Sonra da Allah onların nələr etdiyini özlərinə xəbər verəcək, Ona heç bir şey qizli qalmaz. Allah Qiyamət günü onların dünyada ikən etdikləri əməllərin əvəzini verəcəkdir.

Hər bir keçmiş ümmətin özlərtinə göndərilən bir elçisi var­dır. El­çiləri Allahın onlara təbliğ etməsini əmr etdiyi hökmləri xəbər verib, onlarda elçiləri yalan saydıqda bu zaman onlarla elçiləri ara­sında əda­lət­lə hökm ve­rilər, Allah Öz lütfü ilə elçiləri xilas edər və Öz ədaləti ilə, elçiləri yalan sayan qövmü məhv edər. Qiyamət günü onlara əməllərinə görə cəza verilidikdə onlara əsla zülm edil­məz.

Kafirlər inadkarlıq edib müsəlmanları təhdid edərək deyirlər: "Əgər iddanızda doğrusunuzsa, elə isə bizə vəd etdiyiniz bu əzab nə zaman gələcəkdir?"

Ey Peyğımbər onlara de: "Allahın istədiyin­dən başqa, mən özümə nə bir zə­rər, nə bir xeyir, nə də bir mənfəət verməyə qa­di­rəm. Belə olduğu təqdirdə, mən qeybi necə bilə bilərəm?! Allah hər bir ümməti məhv etmək üçün müəyyən bir vaxt təyin etmişdir. Bu vaxtı yalnız Allah bilir. On­ları məhv etmək üçün vaxt gəlib yetişdikdə, əzab onlardan bircə saat belə nə yu­ba­nar, nə də qa­ba­ğa keçə bilər­".

Ey Peyğəmbər! Allahın əzabına tələsənlərə de: "Söylə­yin görüm, əgər Allahın əzabı sizə gecə, ya­xud gün­düzün hər hansı bir vaxtı gələ­cəksə, bu zaman on­lar bu əzabdan hansını tez gəlməsini istəyəcəklər?

Sizə vəd olunduğu əzab başınızın üstünü al­dıqdan sonramı ona iman gə­tirə­cək­siniz? Əvvəlcə iman gətirməmiş şəxsə sonrakı iman gətirməsi heç bir fayda verməz. Yox­sa siz indimi iman gətirirsiz? Siz ki, bundan əvvəl haqqı yalan sayaraq əzabın sizə tez bir zamanda gəlməsini istəyir­diniz!"

Onlar əzaba düçar olduqdan sonra oradan çıxmaqı istədikdə, onlara deyilə­cək­: "Dahın əbədi Cəhənnəm əzabını! Məgər siz ancaq etdiyiniz küfr və asiliklərə görə cəzalandırılmırsınızmı?"

Ey Peyğəmbər! Müşriklər səndən: "Bizə vəd etdiyin o əzab haqqdırmı?"– deyə soruşurlar. Onlara de: "Bə­li, Allaha and olsun ki, sizə vəd etdiyim haqqdır. Siz o əzabdan qaçıb ya­xa qurtara bilməyəcəksiniz".

Əgər Allaha şərik qoşan insan yer üzün­də olan ən dəyərli mal-dövlətin hamısına sa­hib olsaydı, sonra da öz canını Allahın əzabından qurtarmaq üçün sahid olduğu bütün mal-dövlətini fidyə verməyə ona izin verilsəydi, o, müt­ləq canını əzab­­dan qur­tarmaq üçün sahib olduğu bütün dəyərli mal-dövlətin hamısına fid­yə ve­rər­di. Müşriklər qiyamət günü əzabı gördükdə, dünyada ikən etdikləri küfr əməllərinə görə peşman olduqlarını gizlətməyə çalışacaqlar. Allah onla­rın arasında əda­lətlə hökm ve­ri­lər və onlara əsla zülm edilməz. Qiyamət günü hər kəsə dünyada etdiyi əməlin müqabilini veriləcəkdir.

Ağah olun ki, göylərdə və yer­də olan­ların hamısı yalnız Allahın mülküdür. Ağah olun ki, Alla­hın kafirlərə vəd etdiyi əzab haq­dır, bunda heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Lakin insanların çoxu bu­nu bilmədikləri üçün şəkkə qapanırlar.

Uca Allah ölüləri dirildir, diriləri də öl­dürür. Siz qiyamət günü yalnız Onun hüzuruna qayta­rıla­caq­sınız. Allah da etdiyiniz əməllərinizin əvəzini verəcəkdir.

Ey insanlar! Rəbbiniz­dən sizə bir Quran gəlmişdir. O, möminlər üçün bir öyüd-nəsihət, qəlblərdə ola­na şəkk-şübhəyə, nifaqa bir şəfa və onlara doğru yol göstərəndir. O kitabda möminlər üçün rəhmət və mənfəət vardır.

Ey Peyğımbər! İnsanlara de: "Sizə göndərilən bu Quran Allahın sizə olan lütfü və mər­hə­məti sayəsindədir!". Qoy onlar Allahın lütfünə və mərhəməti sayəsində özlərinə nazil edilən bu Qurana görə sevinsinlər. Muhəmməd Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Rəbbi tərəfindən onlara gətirdiyi bu Quran, on­ların yığ­dıq­la­rı fani dünya malından qat-qat xeyir­li­dir.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərə de: "Allahın sizə nazil et­diyi ru­zi barədə mənə söyləyin gö­rüm, siz bu ruzuləri öz istəklərinizə uyğun olaraq onun bəzilərini haram, bəzilərini isə halal say­dı­nız?" Onlara de: "Bu ruzilərdən bir qismini halal, bir qismini də haram etməyə Allah­ sizə izin verdi, yox­sa Allahın adından yalan danışırsız?"

Allaha qarşı yalan uy­du­­ranların qiyamət günü onlara əzab olacaqları barədə fi­kir­ləri nədir? Yoxsa Allah onları bağışlayacağınımı zənn edirlər?! Həqiqətən, Allah insanlara möhlət verməklə və onlara əzab verməyə tələsməməklə onlara qarşı lütf­kardır, la­kin insanların çoxu Allahın onlara bəxş etdiyi nemətləri inkar edib, Allaha şükür etmirlər.

Ey Peyğəmbər! Sən hansı bir işdə olsan, Quran­dan nə oxusan, ey möminlər! siz də nə iş gör­sə­niz, ba­şı­nız işə qarışar­kən Biz sizin nə etdiyiniz işi görər və dediyinizi eşidərik. Nə yerdə, nə də göydə zərrə qə­dər bir şey Rəbbinin elmindən gizli qal­maz. Bundan da­ha ki­çiyi və daha böyüyü yoxdur ki, o nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan hamısını sayıb yazmılmış açıq-aydın kitabda – Lövhi-Məh­fuz­da ol­­masın.

Agah olun ki, Allahın övliya qullarının qarşılaşacaqları Qiyamət gününün dəhşətindən heç bir qorxusu yoxdur və eyni şəkildə dünyada ikən dünya xeyirlərini əldə edə bilmədikləri şeylər üçün də on­lar kədər­lən­məyəcəklər.

Bu övliyalar, Allaha və Onun elçisi Muhəmməd peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) iman gətirən, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Allahdan qor­xan kimsələrdir.

Dünya həyatında, onları sevindirəcək gözəl yuxu, yaxud da insanların onları tərifləməsi kimi onlar üçün müjdə vardır, ruhları canlarından alınarkən, öldükdən sonra və məhşərdə mələklər tərəfindən də onlara bir müjdə vardır. Alla­hın onlara vəd etdiyinə əsla dəyişiklik olmaz. Bu mükafat, istədiklərinə nail olub, qorxduqları şeydən əmin olduqları üçün böyük xoşbəxtlikdir.

Ey Peyğəmbər! Onların sənin dininə tənə və təhqir etmələri səni kə­dər­­lən­dir­məsin. Çünki qələbə sonda yalnız Allaha məxsusdur. Onu heç bir şey aciz edə bilməz. Allah onların sözlərini eşidəndir, əməllərini biləndir. O, hər bir kəsin etdiyi əməlin mükafatını verəcəkdir.

Agah olun ki, göylərdə və yer­də olan­ mülkü bütünlüklə yalnız Allaha məxsusdur. Alla­hı qoyub başqa şərik­lərə yalvarıb-yaxaran müşriklər, görəsən nəyin ar­dın­ca ge­dirlər?! Həqiqətdə isə on­lar, yal­nız şəkk-şübhəyə uyur və yalandan Allaha şəriklər qərar verirlər. Allah isə onların dedikləri batil sözlərindən uca və böyükdür.

Ey insanlar! Gecəni, gündüzün məşəqqətindən rahatlanmanız üçün yara­dan, gündüzü də ru­zi qa­zan­­manız üçün səy göstərəsiniz deyə işıqlı edən tək olan Allahdır. Həqiqətən, bunda eşi­dib ibrət alan bir qövm üçün açıq-aydın dəlillər vardır.

Müşriklərdən bir qisimi: "Allah mələkləri Özünə qızlar gö­tür­müşdü!" – dedilər. Allah onların dedikləri bu sözdən pak­dır, mü­qəd­dəsdir! Allahın heç bir məxluqata ehtiyacı yoxdur. Göy­lər­in və yerin mülkü yalnız Ona məxsusdur. Ey müşriklər! dediyiniz bu sözə dair sizin heç bir də­liliniz yoxdur. Siz Allahın övladı olmasını deməklə, axı, niyə Alla­ha qarşı həqiqəti bil­mədiyiniz bir şeyi dəlil-sübutsüz söy­ləyir­siniz?!

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Şübhəsiz ki, Allaha qarşı ya­lan uyduraraq Onun övladı olduğunu idda edən kimsələr istədiklərinə nail olmaz və qorxduqları şeydən də canlarını qurtara bilməzlər!"

Onlar dünya naz-nemətləri ilə aldanmasınlar. Çünki dünya naz-nemətləri fanidir. Sonra Qiyamət günü onların dö­nüşü Bizədir. Sonra da Biz onların Allaha küfr edib və Onun elçisini yalançı hesab etdiklərinə görə, onlara şiddətli əzab dad­dı­rarıq!

Ey Peyğəmbər! Haqqı yalan sayan o müşriklərə Nuhun bir zaman öz qöv­mü­nə belə dediyini xəbər ver: "Ey qövmüm! Əgər mənim sizin aranızda qalmağım və Allahın ayə­lə­ri­ni xatırlatmağım sizə ağır gə­ldiyi üçün məni öldürmək fikrinə düşmüsünüzsə, sizin mənə qarşı etdiyiniz bu hiylənin boşa çıxması üçün yalnız Allaha sığınıram. Elə isə işinizdən möhkəm yapışın, məni öldürməkdə qətiyyətli olun və öz ilahlarınızı da çağırın ki, bu işdə sizə yardım etsinlər sonra da işi­nizi gizlində deyil, aşkarda görün. Məni öldürmək qərarına gəldikdən sonra isə qəlbinizdə mə­nə qarşı gizlətdiyinizi həyata keçirin və heç mənə möh­lət də verməyin.

Əgər siz mənim öyüd-nəsihətimdən, dəvətimdən üz çevirsəniz, bilin ki, həqiqətən, mən, Rəbbimin dinini sizə təbliğ etmək müqabilində sizdən heç bir mükafat istə­mirəm. Siz iman etsəniz də, etməsəniz də, yenə də mə­nim mükafatım ancaq Allah yanındadır. Allah mənə Ona itaət edib və saleh əməl etməyi əmr edil­­mişdir".

Nuhun qövmü onu yalançı hesab etdib, ona iman gətirmədi. Belə olduğu təqdirdə, Biz onu və onunla gəmidə bir­lik­də olan möminləri xilas etdib, onları özlərindən əvvəlkilər üçün yer üzünə xə­ləflər təyin et­dik. Nuha vəhy etdiyimiz ayələri yalan he­sab edənləri isə tufanla suda məhv etdik. Ey Peyğəmbər! Bir gör Nuhun - aleyhissəlam - özlərini xəbərdar etdikdən sonra ona iman gətirməyən bir qövmün aqibəti necə oldu!

Bir müddət keçdikdən sonra Biz Nuhun arxasınca hər ümmətə öz elçilərini göndər­dik. El­çilər öz qövmlərinə açıq-aydın də­lillər gətirdilər. Onlar isə əvvəlki elçiləri israrla yalan he­sab etdikləri üçün özlərinə göndərilən Elçilərə iman gə­tirə bilmədilər. Elə bu səbəbdən də Allah onların qəlblərini möhürlədi. Biz əvvəlki elçilərə tabe olan kimsələrin qəlblərini möhürlədiyimiz kimi, hər zaman və hər məkanda Allaha küfr etməklə Onun həddlərini aşan kafirlərin qəlb­lə­ri­ni də beləcə möhürləyirik.

Bir müddət keçdikdən sonra Biz o elçilərin arxasınca Musanı və onun qardaşı Harunu Misir hökmdarı Fironun və Fironun qövmündən olan zadəganların yanına gön­dər­dik. Biz Musa və Harunu onlara, həqiqətən də onların hər ikisinin Allah tərəfindən göndərildiyinə dəlalət edən açıq-aydın möcüzələrlə gön­dər­dik. La­kin onlar Musanın gətirdiyinə iman etməkdən tə­kəb­bürlük göstər­dilər. Onlar Allaha küfr edib və Onun elçisini yalan hesab etdikləri üçün günahkar bir tayfa oldular.

Fironuna və Fironun qövmündən olan zadəganlara, Musa və Harunun –aleyhiməssəlam – onlara gətirdiyi din gəldikdə, onlar Musanın gətirdiyi dinin doğru bir din olduğuna dəlalət edən möcüzələrə: "Şübhəsiz ki, bu, haqq deyil, bu, açıq-aydın bir sehr­dir!" – dedilər.

Musa onların bu davranışlarına inkar edərək onlara belə dedi: "Əcəba, sizə haqq gəl­dikdə: "Bu sehr­dir­mi?!" – de­yirsiniz? Xeyir, bu sehr deyildir. Mən bilirəm ki, sehr­baz əsla uğur qazan­maz­. Axı mən bunu bildiyim halda necə sehrlə məşğul ola bilərəm?!"

Fironun və Fironun qövmündən olan zadəganlar Musaya belə dedilər: "Siz bu sehri, bizi atalarımızın tut­du­ğu yol­dan dön­də­rmək üçün və yer üzündə böyüklük et­mək sənə və sənin qardaşına qalsın deyə gətirmisiniz? Ey Musa və Harun! Biz sizin hər ikinizində bizə göndərilən elçilər olduğuna iman gəti­rən deyilik!".

Firon qövmünə dedi: "Bütün bi­lik­li, məharətli sehr­baz­ları yanıma gətirin!"

Firon sehribazlarla birgə Musanın yanına gəldikdə Mu­sa – aleyhissəlam – onlar üzərində qələbə çalacağına əmin olaraq onlara dedi: "Ey sehrbazlar! Nə atmaq istəyirsinizsə, atın!"

Onlar sehr göstərəcəkləri şeyləri yerə atdıqda Musa – aleyhissəlam – onlara dedi: "Göstərdiyiniz bu iş sehrdir. Hə­qiqətən, Allah etdiyiniz bu əməli boşa çı­xara­caq və etdiyiniz sehrin heç bir təsiri olmayacaq. Çünki siz, öz sehr əməllərinizlə yer üzündə fitnə-fə­sad törə­dən kimsələrsiniz. Allah hər bir fitnə-fəsad törədən kimsənin işini düzəltməz".

Firon əhli-əyalından olan kafirlər istəməsələr də uca Allah haq­qı bərqərar edəcək, haqqı açıq-aydın dəlillərdən olan qədəri və şəri kəlmələri ilə hakim qılacaqdır.

Musa – aleyhissəlam – qövmünə aşıq-aydın mövcüzələr və dəlillərlə gəlməsinə baxmayaraq, Firon və onun qövmünün zadəgan təbəqəsindən olan kimsələrin, özlərini imandan döndərmələrindən və işgəncə etmələrindən qor­xduqlarına görə qövmündən, İsrail oğullarından olan bəzi gənclərdən başqa Musaya iman gətirən olmadı, əksinə, Musanın dəvətindən üz çevirməkdə israr etdilər. Həqiqətən də, Firon Misirə və Misir əhli üzərində hökmranlıq edən təkəbbürlü hökmdar idi. O, küfrdə və İsrail oğullarını işgəncə ilə öldürməkdə həddi aşan bir zat idi.

Musa – aleyhissəlam – qövmünə dedi: "Ey qöv­müm! Əgər siz Allaha həqiqi iman gətirmiş­si­nizsə və həqiqətən də siz mü­səl­man olmuşsunuzsa, o halda işinizi yalnız Allaha həvalə edin. Allah təvəkkül edin, əgər belə etsəniz, O, sizi pisliklərdən qoruyar və xeyir qapılarını sizin üzünüzə açar!"

Onlar Musaya – aleyhissəlam – belə cavab verdilər: "Biz yalnız Allaha təvəkkül etdik. Ey Rəbbi­miz! Za­lım qövmü üzərimizə saldırma, yoxsa onlar ölümlə, işgəncə etməklə və ya bizi yolumuzdan azdırmaqla bizi dinimizdə fitnəyə salarlar".

Ey Rəbbimiz! Canımızı Öz mərhəmə­tin­lə Fifonun kafir qövmü əlindən qur­tar, çünki onlar bizi özlərinə qul etmiş, bizə ölüm və işgəncə etməklə zülm etdilər.

Biz Musaya və onun qar­daşı Haruna – Aleyhiməssəlam: "Tək Allaha ibadət etmək üçün qövmünüz üçün evlər hazırlayın, evlə­ri­ni­zi qiblə (Beytülməqdisə) tərəfə edin. Namazları kamil şəkildə qılın!" – deyə vəhy et­dik. Ey Musa! Möminlərə, onları sevindirən, Allahın onlara yardım, düşmənlərini isə həlak edəcəyini və onları yer üzünə xəlifələr təyin edəcəyini xəbər ver!

Musa – aleyhissəlam – dedi: "Ey Rəbbi­miz! Sən Firona və onun qövmündən olan zadəganlara dün­ya hə­ya­tında dünya zinətlərini, bər-bəzəyini və mal-dövlət bəxş etdin. Onlar isə bunun əvəzində Sənə şükür etmədilər. Əksinə, onlara bəxş etdiyin bu mal-dövləti insanları Sənin yolundan azdırmağa sərf etdilər. Ey Rəb­bimiz! Onların mal-dövlətini məhv et, qəlblərini də sərt­ləş­dir. Çünki onlar imanlarının özlərinə fayda verməyəcəyi zaman ağrılı-acılı əzabı gör­mə­yincə iman gətirməzlər".

Allah dedi: "Ey Musa və Harun! Hər ikini­zin də Firona və onun qövmündən olan zadəganlara qarşı etdiyiniz duanı qə­bul etdim. Dininizdə möh­kəm olun və haqq yolu bilməyən cahillərə tabe olaraq dininizdən azmayın!"

Biz dənizi ayırıb İsrail oğullarını də­niz­dən sağ-salamat ke­çirtdik. Firon və onun qo­şu­nu zülm və düşmənçilik məqsə­dilə onları təqib et­dilər. Nəhayət, dalğalar onun üstünə gəlib, dənizdə boğularq, xilas olacağından ümidini kəsdikdə, dedi: "İsrail oğullarının iman gətirdik­lə­rin­dən başqa haqq məbud olmadığına iman gətirdim. Mən də Allaha itaət edənlərdənəm!".

Dünya həyatından ümidini kəsdikdən sonra iman gətidin?! Ey Firon! Əzab sənə gəlməzdən əv­vəl Allaha küfr edərək və insanları Allah yolundan azdıraraq Allaha qarşı üsyan etdin. Sən həm özünü, həm də başqalarını azdırmaqla yer üzündə fitnə-fəsad tö­rə­dən­lər­dən oldun.

Ey Firon! Biz sənin bədənini dənizdən sahilə çıxarıb, yer üzündə sənin yüksək bir yerdə saxlayacağıq ki, qoy səndən son­ra gələn­lər səni görüb ibrət alsınlar. Hə­qi­qə­tən də, insanların ço­xu mövcüzələrimizdən, dəlillərimizdən və qüdrətimizdən xə­bər­sizdirlər və bu barədə heç düşünməzlər.

Biz İsrail oğullarını mübarək Şam torpaqlarında təriflənmiş və razı qalınmış gö­zəl bir yur­da sakin etdik və onlara halal və pak ruzilərdən verdik. Onlar dinlərində özlə­rinə Tövratda Muhəmməd peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) vəsfi barədə oxuduqlarını təsdiq edən Quran gələnə qə­dər ixtilafa düş­mədilər. Onlar bunu inkar etdikdə, vətənləri əllərindən alındı. Ey Peyğəmbər! Şübhə­siz ki, Rəbbin, Qiyamət günü ixtilafa düşdük­ləri şey barə­sin­də onların arasında hökm ve­rəcəkdir. Onlardan haqlı olana da, haqsız olana da - hər ikisinin de ki, layiq olduğu qarşılığı verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Əgər sənə nazil etdiyi­miz Quranın həqiqəti barədə şəkk-şübhə edirsənsə, elə isə, iman edib Tövratı oxuyan yəhudilərdən və həmçinin İncili oxuyan nəsranilərdən so­ruş. Onlar Tövratda və İncildə Quranın vəsfləri barədə oxuyub, bildikləri üçün mütləq sənə, sənə nazil edilənin haqq olduğunu xəbər verəcəklər. Atrıq Rəb­bindən sənə heç bir şəkk-şübhəyə yer olmayan haqq gəl­mişdir. Odur ki, sən, əsla şəkk-şübhə edən­lərdən ol­ma!

Allahın aşıq-aydın ayələrini və dəlillərini əsla yalan sa­yan­lar­dan da olma, yoxsa küfr etməklə özlərini öz əlləri ilə həlaka sürükləyənlərdən olarsan. Bütün bunlar Allahın ayələrinə şəkk-şübhə etməyin və onları yalan saymağın təhlükəli bir iş olduğunu göstərmək üçün edilmişdir.

Küfr əməllərdə israr etdiklərinə görə Uca Allahın onları küfr üzərində canlarını alacağına dair hökm verdiyi kimsələr heç vaxt iman gətirməzlər.

Əgər onlara şəri və kövni ayələrin hamısı birini gəl­sə be­lə, ağrılı-acılı əzabı müşahidə etməyincə iman gətir­məzlər. Onların bu zaman iman etmələri özlərinə heç bir şayda verməz.

Əzabı öz gözləri ilə gördükləri an, Yunusun qöv­mü müstəsna olmaqla, özlərinə elçilərimizi göndərdiyimiz diyarlardan hər hansı bir diyar azabı görmədən öncə qəbul olunan iman gə­ti­rib ima­nı özü­nə fayda verən bir diyar əhli olmadı. Yu­nu­sun qöv­mü həqiqi iman gətirəndə on­lardan dünya həyatında zilləti və rüs­vayçılıq əza­bını so­vuşdurduq və onlara əcəlləri çatana qə­dər fani nemətlərdən fay­da­lan­maq imkanı verdik.

Ey Peyğəmbər! Əgər Rəbbin yer üzün­də olanların hamısının iman etməsini istəsəydi, bu zaman onlar hamısı iman gətirərdi. Lakin Allah müəyyən bir hikmətə görə bunu istəmədi. O, istədiyini Öz ədaləti ilə azdırır və istədiyini də Öz lütfü ilə doğru yola yönəldir. İn­sanların iman etmələri üçün onları buna məcbur etmək sənin başardığın bir iş deyil. Onları imana müvəffəq etmək yalnız Allahın əlində olan bir işdir.

Allahın icazəsi olma­dan kimsə öz istəyi ilə iman gətirə bil­məz. Çünki iman gətirmək yalnız Allahın icazəsi ilə olur. Sən onlara görə özünü üzüb həlak etmə. Allah əzabı və rüsvayçılığı Onun dəlillərini, əmrlərini və qadağalarını an­lama­yan­ların üzərinə edər.

Ey Peyğəmbər! Səndən Allahın ayələri barədə soruşan müşriklərə de: "Göylərdə və yerdə Allahın təkliyinə və qüdrətinə dəlalət edən ayələri bir düşünün! Küfr əməllərdə israr etdikləri üçün iman gə­tir­məyə hazır olmayan kimsələrə ayələrin, dəlillərin və elçilərin göndərilməsi heç bir fayda verməz.

Yoxsa ayələri yalan sayan bu kimsələr, Allahın, yalan sayan əvvəlki ümmətlərə göndərmiş əzabının bənzərini onlarında göndərməyinimi göz­ləyirlər? Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Elə isə, Allahın əzabını gözləyin! Şübhəsiz ki, mən də sizinlə bir­likdə Rəbbimin mənə verdiyi vədin gəlməsini gözləyən­lərdənəm".

Sonra ayələrimizi yalan sayan kimsələrə əzabımızı göndərər, elçilərimizi və onlarla birgə Allaha iman gətirən mö­min­ləri o əzabdan xilas edərik və beləliklə də, iman gətirən kimsələrə qövmlərinə göndərilən əzab onlara toxunmaz. Biz o elçiləri və onlarla birgə iman gətirən möminləri əzabdan xi­las etdiyimiz kimi, Allahın elçisi Muhəmmədi (sallallahu aleyhi və səlləm) və ona iman gətirən mömiləri də əzabdan xilas etmək Bizim üzərimizdə vacib olan haqqdır.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey insanlar! Əgər siz, mənim sizi dəvət etdiyim tövhid di­ni­mə, şəkk-şübhə edirsinizsə, bilin ki, məndə sizin dininizin batil bir din olduğuna yəğinliklə əminəm, dininizə əsla tabe olmaram və mən sizin Allah­dan baş­qa ibadət etdiklərinizə ibadət etmərəm. Lakin mən, canınızı ala­caq tək Allaha iba­dət edirəm. Allah mənə, ixlasla Ona ibadət edən mö­minlərdən olmağı əmr etmişdir".

Rəbbim mənə haqq din üzərində sabitqədəm olmağı, ondan başqa heç bir dinə meyil etməməyi əmr etmiş və mənə müşrik­lər­dən ol­mağı qadağan etmişdir.

Ey Peyğəmbər! Allahı qoyub, sənə nə fayda, nə də zərər verə bilən tanrılara və bütlərə yalvarma. Əgər sən onlara ibadət etsən, sözsüz ki, Allahın və onların haqqını tapdalayaraq həddi aşan za­lım­lar­dan olarsan!

Ey Peyğəmbər! Əgər Allah sənə bir müsibət göndərərsə və sən də bu müsibətin səndən uzağlaşdırmasını tələb edərsənsə, onu səndən Uca Allahdan başqa kimsə uzaqlaşdıra bilməz. Əgər Allah sənə bir yaxşılıq istəyərsə, heç kəs Onun lütfünün qarşısını ala bilməz. O, bunu Öz lütfü ilə qulların­dan is­tə­di­yinə nə­sib edər. Kimsə onu bu işə məcbur edə bilməz. O, qullarından tövbə edənləri bağış­layandır və onlara qarşı rəhm­­lidir.

Ey Peyğəmbər! De: "Ey insanlar! Rəb­binizdən sizə Quran nazil edilmişdir. Bundan sonra kim doğ­ru yolla gelib və Qurana iman edərsə, bunun xeyri onun özünə olar, çünki Allah, qullarının Ona itaət etməsinə ehtyacı yoxdur. Kim də az­ğın­lığa düşərsə, bunun zi­yanı da yalnız onun öz əley­hinə olar, çünki qulların asilik etməsi Allaha heç bir zərər verə bilməz. De ki, Mən sizi əməllərinizi qoru­yan və etdiyiniz əməllərə görə sizi sorgu-sual edən deyiləm".

Ey Peyğəmbər! Rəbbindən sənə nazil edilən vəhy­ə tabe ol və ona əməl et. Qövmündən sənə qarşı çıxanların əziyyətlərinə, sənə təbliğ etməyi əmr etdiyim dini onlara təbliğ edərək səbirli ol. Rəbbin dünyada onlara qarşı sənə olan yardımı və küfr üzərində ölərlərsə axirətdə onlar üçün olan əzabı ilə hökm verənə qədər sən bu şəkildə davam et.

﴾Əlif. Ləm. Ra﴿. Bu ayə ilə əlaqəli açıqlama əl-Bəqərə surəsinin əvvəlində keçmişdir. Quran, ayələri tərtib və məna baxımından mü­kəm­məl­ləşdirilmiş bir kitabdır. Orada heç bir xələl və ya naqislik görə bilməzsən. Sonra bu kitabda, idarə etməsində və şəri hökmlərində hikmət sahibi və qulllarının hər bir halından xəbərdar olan, qullarının nə ilə islah olacağını bilən Uca Allah tərəfindən halal, haram, əmrlər, qadağalar, müjdə, əzab və olub keçmiş ümmətlərin və s. başqa xəbərlər bəyan edilmişdir.

Muhəmməd peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil edilən bu ayələrin məzmunu, insanları Allahla yanaşı başqasına ibadət etməkdən çəkindirməkdir. Ey İnsanlar! Əgər siz Allaha küfr edib, Ona üsyan etsəniz, mən sizi Allahın əzabından qorxudan, əgər Allaha iman edib, Onun şəriətinə əməl edəsənizsə, sizi bunun savabı ilə müjdələ­yə­nəm.

Ey insanlar! Rəbbinizdən günahlarınızın ba­ğış­lanmasını diləyin. Allaha qarşı etdiyiniz etinasızlıqlara görə peşmançılıq hissi keçirərək, Ona tərəf dönün. Əgər belə etsəniz, O, əcəliniz gələnə qədər dünya həyatınızda sizə gö­zəl gün-gü­zə­ran nəsib edər və Öz lütfündən hər fə­zi­lət sahibinə etdiyi itaətin mükafatını kamil şəkildə və heç bir naqislik edilmədən verər. Əgər siz Rəbbimdən gətirdiyim Qurana iman etməkdən üz çevirsə­niz, bilin ki, mən sizə şiddətli bir günün – qiyamət gününün – sizə üz verəcək əza­bın­dan qorxuram.

Ey İnsanlar! Qiyamət günü dönüşünüz yalnız tək Allahadır. Uca Allah hər şeyə qa­dir­dir. Onu heç bir şey aciz edə bilməz. Sizi öldürüb, qəbirlərinizdən dirildib çıxardıqdan sonra sizi hesaba çəkmək Ona çətin olmaz.

Agah olun ki, müşriklər, cahillikləri üzündən qəlblərindəki, Allah barədə olan şəkk-şübhəni gizlətməyə çalışırlar. Bilin ki, Allah onların palratlarını başlarına bürüdüklərini də, qəlblərindəkini, gizli sax­ladıq­larını da, aşkara çı­xart­dıq­larını da bilir. Həqiqətən də, O, qəlblərin gizli saxladıqlarını daha yaxşı biləndir.

Yer üzündə dolaşan hansı canlı olursa olsun, uca Allah Öz lütfü ilə onun ruzisini Öz öhdəsinə götürmüşdür. Allah on­ların yer üzərində qərar tutacaqları yeri də, öləcəkləri yeri də bilir. Hər bir canlı, onun ruzisi, yer üzərində qərar tutacağı yer və harada öləcəyi - bunların hamısı açıq-aydın kitabda –Lövhi-məh­­fuz­da– qeyd edilmişdir.

Ey İnsanlar! Hansınızın Allahı razı salan daha yaxşı əməl sahibi, hansınızın da Onu qəzəbləndirən daha pis əməl sahibi olduğunu sınayıb, üstəlik də, hər kəsə layiq olduğunu vermək üçün, əzəmətli göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaradan Odur. Allahın ərşi isə göyləri və yeri yaratmazdan əvvəl su üzərində idi. Ey Peyğəmbər! Əgər sən onlara: "Ey İnsanlar! Siz öldükdən sonra haqq-hesab olunmaq üçün diriləcəksiniz!" – desən, Allaha küfr edib, öldükdən sonra dirilməyi inkar edən kimsələr: "Oxuduğunuz bu Quran açıq-aydın sehirdən başqa bir şey deyildir. Həqiqətən də bu, boş bir şeydir!" – deyərlər.

Əgər müşriklərə dünya həyatında layiq olduqları əzabı bir neçə gün gecik­dir­sək, bu zaman onlar istehza edərək və bu əzaba tələsərək: "Bu əzabın bizə gəlməsinə mane olan nədir?" – deyə­cək­lər. Xəbəriniz ol­sun ki, layiq olduğunuz əzabın Allah yanında müəyyən bir vaxtı vardır. Əzab onlara gəldiyi gün, onu heç nə onlar­dan dəf edə bilmə­yə­cək, əksinə əzab onlar üzərində vaqe olacaq və bu zaman is­tehza və məsxərə edərək tələsdikləri o əzab onları hər bir hərəfdən bürüyüb, əhatə edəcəkdir.

Əgər Biz insana Öz tərəfimizdən sağlamlıq və zənginlik kimi bir nemət daddırsaq, son­ra da həmin neməti ondan geri alsaq, o, Allahın rəhmətindən həddən artıq ümidini kəsər və Onun nemətlərinə qarşı çox böyük nankorluq edər. Allah bu nemətləri ondan geri aldıqda isə o, ona verilmiş bütün bu nemətlərin hamısın unudar.

Əgər insana yoxsulluqdan sonra bol-bol ruzi, xəstəlikdən sonra da sağlamlıq daddırsaq, o, mütləq: "Bəla məndən sovuşdu, xətər məndən yan keçdi!" – deyər və buna görə heç Allaha şükür etməz, əksinə, sevinib lovğalıq edər və Allahın ona verdiyi nemətlərlə insanlara qarşı təkəbbürlük edib, öyünər.

Çətinliklərə, ibadətlərə və günahlara qarşı səbir edib yaxşı işlər gö­rən kimsələr is­tisnadır. Onların halı isə tam başqadır. Çünki onlar heç vaxt Allahın rəhmətindən ümidini üzməz, Allahın onlara bəxş etdiyi nemətlərə nankorluq etməz və insanlara xor baxmazlar. Məhz bu xislətlərə sahib olan kimsələr üçün Rəbdi yanında günahlarının ba­ğış­lan­ması və axirətdə isə böyük bir mükafat vardır.

Ey Peyğəmbər! Bəlkə də sən, müşriklərin Allahın ayələrinə qarşı küfr və inadkarlıq etmələri və bu ayələr haqqında yalnış düşüncələri səbəbi ilə: "Kaş ki, ona göydən bir xəzinə nazil edilib, onu zəngin edərdi, yaxud onu təsdiq edən özü ilə bir mələk gələrdi" – deməkləri üzündən bu ayələrə əməl etməyin müşriklərə çətin olduğuna görə Allahın sənə təbliğ etməyi əmr etdiyi ayələrdən bəzisini tərk edəcəksən və ya qəlbin bu ayələri təbliğ etməkdən darala­caq! Sən buna görə Allahın sənə nazil etdiyi ayələrin bəzisini təbliğ etməyi tərk etmə. Çünki sən ancaq Allahın əzabı ilə qorxudan və Allahın sənə vəhy etdiyini insanlara təbliğ edənsən. Onların ayələr barədə düşündüklərini həyata keçirmək sənin vəzifən deyil. Allah isə hər şe­yi qoruyandır.

Yoxsa müşriklər: "Muhəmməd Quranı özündən ixtira etdi. O, Allah tərəfindən nazil edilən vəhy deyildir!"– deyirlər. Ey Peyğəmbər onları təhdid edərək de: "Əgər Quran ixtira edilmiş bir kitab olduğu iddianızda doğrusunuzsa, elə isə ixtira edilmiş olduğunu iddia etdiyiniz Qurana bənzər, ixtira edilmiş on surə də siz gətirin və bu işdə sizə kömək etmək üçün, kimi bacarırsınızsa, onu da köməyə çağırın!"

Ey möminlər! Əgər sizin onlardan tələb etdiyinizi bacarmadıqları üzündən gətirə bilməsələr, yəqinliklə bilin ki, Quran, Allahın Öz elmi ilə Muhəmmədə nazil etdiyi bir kitabdır. O, heç də müşriklərin iddia etdikləri kimi ixtira edilmiş bir kitab deyildir. Bilin ki, Allah başqa ibadətə layiq haqq məbud yox­dur. Siz bu açıq-aydın dəlillərdən sonra Allaha təslim olub, Ona boyun əyəcəksinizmi?

Kim yaxşı əməllər etməklə axirətdən vaz keçərək sadəcə dünya həyatını və onun fani ləzzətini istəyirsə, Biz on­lara əməllərinin əvə­zini: sağlamlıq, əmin-amanlıq və bol-bol ruzi verməklə elə dünyada ikən tam şəkildə verərik və əməllərinin savabından heç bir şey əksiltmərik.

Bu çirkin xislətlərə sahib olan kimsələr üçün Qiyamət günü daxil olacaqları od­dan başqa heç bir pay yoxdur. Onların dün­yada etdikləri əməllərinin savabı elə dünyada ikən boşa çı­xmış və puç olmuşdur. Çünki onlar, bu əməlləri etdikdə Allaha iman gətirməmişdilər və bu əməllər səbəbi ilə Allahın razılığını qazanmaq və Cənnəti arzulayaraq doğru bir niyyət ilə etməmişdilər.

İçində uca Rəbbindən açıq-aydın bir dəlil, ar­dınca Rəbbi tərəfindən onu təqib edən bir şahid - Cəb­rail - gələn və ondan əvvəl insanllara bir örnək və rəhmət olaraq Musa­ya nazil edilən Tövratda onun peyğəmbərliyi qeyd edilən Muhəmməd Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) və onunla birlikdə olanlar, zəlalət işərisində çaşıb qalan ka­firlərlə tay ola bilməz. Möminlər, Qurana və özünə Quran nazil edilən Muhəmməd Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) iman gəti­rir­lər. Başqa dinlərdən olan hər kim Quranı in­kar etsə, Qiyamət günü onun vəd olun­duğu yer oddur. Ey Peyğəmbər! Sənin, Qu­rana və kafirlərə vəd edilmiş əzab barədə heç bir şüb­hən olmasın. Çün­ki Quran, işərisində heç bir şəkk-şübhəyə yer olmayan haqdır. Lakin insan­ların ço­xu kifayət qədər açıq-aydın dəlillərin olmasına rəğmən yenə də bu­na inanmazlar.

Allaha şərik və ya övlad nisbət edərək Ona qarşı yalan uydu­­rub, iftira yaxan kəs­dən daha zalım kimsə yoxdur. Allaha qarşı yalan uydurub, Ona iftira yaxan kimsələr dünyada ikən etdikləri əməllər barədə, haqq-hesaba çəkilmək üçün Qiyamət günü Rəb­binin hüzu­ru­na gətirilə­cək və mələklərdən və peyğəmbərlərdən olan şa­hid­lər: "Bun­lar Allaha şərik qoşan və övlad nisbət edərək Allaha qarşı yalan uydurub, Ona iftira yaxan­ kimsələrdir" – deyəcəklər. Bilin ki, Allah, Ona qarşı yalan danışıb, iftira yaxaraq özlərinə zülüm edən kimsələri Öz rəhmətindən uzaqlaşdırmışdır!

O kəslər ki, insanları Allahın doğru yolundan sapdırır və Allahın yoluna heç bir kimsənin tabe olmaması üçün insanlara bu yolu əyri göstərməyə çalışırlar. Bunlar, öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar edən və bunu qəbul etməyən kimsələrdir.

Allahın əzabı bu xislətlərə sahib olan kimsələrə gəldiyi zaman, onlar yer üzündə qaçıb bu əzabdan yaxa qurtara bilməyəcək­lər. Onların, Allahın əzabını özlərindən qoruyan Allah­dan başqa hi­ma­yədarları və yardımçılarıda da yoxdur. Həm özlərini, həm də, başqalarını Allahın yolundan azdırdıqları üçün Qiyamət günü on­la­rın əzabı qat-qat artırılar. Çünki on­lar dünyada ikən haqqı qəbul edəcəkləri bir eşitmə ilə haqqı və doğru yolu eşidib qəbul edə bilmədilər. Həmçinin də, haqdan şiddətlə üz çevirdikləri üçün Allahın bu kainatda olan ayələrinə baxıb ibrət almadılar.

Bu xislətlərə sahib olan kimsələr, ibadətdə Allahla yanaşı Allaha şəriklər qoşub, öz əlləri ilə özlərini həlaka sürükləyərək özlərini ziyana uğ­ra­danlardır. Qiyamət günü isə, uydur­duqları bütlər və şəfaətçilər on­lardan qeybə çəkilib ge­dərlər.

Şübhə yoxdur ki, Qiyamət günü əldə edəcəkləri qazanc baxımından əsil zərər çəkən də onlardır. Çünki onlar küfrü imanla, axirəti dünya ilə, rəhməti də əzabla dəyişməyə razı oldular.

Sözsüz ki, Allaha və Onun rəsuluna iman gətirib, saleh əməllər edənlər və Allahdan qorxaraq Ona boyun əyən kimsələr Cənnət sakinləridir­. Onlar orada əbədi qalacaqlar!

Kafir və mömin firqəsinin misalı, görməyən korun və eşidməyən karın misalına bənzəyir. Kafirlərin misalı belədir. Onlar, eşidən və görən insan kimi, haqqı qəbul etmək üçün dinləməz, özlərinə fayda verəcək şəkildə baxıb görməzlər. Belə olduğu bir halda, onların halı ilə haqqı eşidib, onu görən möminlərin halı eyni səviyyədə ola bilərmi?! Xeyir, əsla eyni ola bilməz. Məgər siz bunun bir-biriləri ilə eyni səviyyədə olmadığından düşü­nüb ibrət al­mır­sınızmı?!

Biz Nuhu - aleyhissəlam - öz qövmünə elçi gön­dər­dik. Nuh onlara belə dedi: "Ey qövmüm! Həqi­qə­tən, mən sizi Allahın əzabından xəbərdar edən və mənim ilə göndərilmiş şeyi sizə açıq-aydın bəyan edən bir elçiyəm!

Mən sizi tək Allaha ibadət etməyə çağırıram. Əsla Ondan başqasına ibadət etməyin! Mən sizi yaxala­yacaq ağrılı-acılı gü­nün sizə üz verəcək əza­bından qor­xuram".

Onun qövmünün kafir za­dəgan­ları belə dedilər: "Biz sənin dəvətinə əsla cavab verməyəcəyik, çünki sənin bizdən heç bir üstünlüyün yoxdur. Sən də bizim kimi sadəcə bir insansan. Biz sənə tabe olanların bizim aşağı təbəqəmizdən olan kimsələrin olduğunu görürük. Həm­çi­nin bizim sizə tabe olmağımız üçün siz bizdən şərəf, mal-dövlət və şan-şöhrət baxımından da üstün deyisiniz. Əksinə, biz sizi bu iddianızda ya­lançı olduğunuzu zənn edirik".

Nuh onlara dedi: "Ey qövmüm! Bir mənə deyin görüm, əgər Rəb­bim­dən mənim doğru olduğuma şahidlik edən, sizin də məni təsdiqləmənizi vacib edən açıq-aydın bir dəlilə is­ti­nad edirəmsə və Allah da mə­nə peyğəmbərlik və risalət olan rəhmət bəxş edibsə və bu, sizin cahilliyinizə görə sizə gizli qalıbsa, bu zaman biz sizi iman etməyə məcbur edib, qəlbinizə zorla imanmı salacağıq?! Bizim buna gücümüz yetməz. İmana müvəffəq edən yalnız Allahdır".

Ey qövmüm! Mən bu risaləti sizə təbliğ etdiyimə görə siz­dən var-dövlət tələb etmirəm. Mənim mü­kafatım an­caq Allaha aiddir. Sizin qovmağımı tələb etdiyiniz möminlərdən fəqir olanları məclisindən qo­van deyiləm. Çünki onlar Qiyamət günü Rəbbi ilə qarşı­laşa­caqlar. O, onlara, iman etdiklərinə görə mükafat verəcək. Lakin mən si­zin məndən zəif möminləri öz məclisimdən qovmağımı tələb etdiyiniz üçün, sizi bu dəvətin həqiqətini anlamayan bir qövüm olaraq görürəm.

Ey qövmüm! Əgər mən bu möminləri günahsız yerə, onlara zülüm edərək öz məclisimdən qov­sam, bu zaman məni Allahın əzabından kim qo­ru­ya bilər?! Məgər sizə daha faydalı olan şeyi düşünüb, onun üçün səy etməyəcəksiniz?!

Ey qövmüm! Mən sizə demirəm: "İçərisində Alla­hın bol-bol ruzisi olan xə­zinələri mənim ya­nım­da­dır, əgər iman gətirsəniz sizə bu ruzilərdən verərəm". Mən sizə: "Mən qeybi bilirəm və mən mələklərdənəm də" –demirəm. Əksinə, mən sadəcə sizin kimi bir bəşərəm. Mən sizin həqarətlə bax­dı­­ğınız fəqirlər barədə: "Allah onlara əsla xe­yir vermə­z və onları doğru yola yönətməz də" –demi­rəm. Çünki onların qəlblərində olanı və əməllərini Allah daha yax­şı bilir. Əgər mən bunu iddia etsəm, onda sözsüz ki, mən, Allahın əzabına layiq görülən zalımlardan olar­am".

Onlar inadkarlıq və təkəbbürlük edərək belə dedilər: "Ey Nuh! Sən artıq bi­zimlə mübahisə və mücadilə etdin və bu mü­ba­hisəmizi və mücadiləmizi də çox uzatdın. Əgər iddianda doğrusansa, elə isə bizə vəd etdiyin əzabı gə­tir".

Nuh onlara dedi: "Mən sizə əzab gətirə bilmərəm. Əzabı sizə istəsə yalnız Allah gətirəcəkdir. Əgər Allah sizə əzab vermək istəsə siz Onun əzabından yaxa qur­tara bilmə­yəcək­siniz.

Əgər Allah sizi inadkarlığınıza görə doğru yoldan azdırmaq istə­yir­sə, mən sizə öyüd-nəsihət ver­mək istəsəm be­lə, öyüd-nəsihətim sizə fayda verməz. O si­zin Rəb­biniz­dir və sizə sahib olan da, istədiyi zaman sizi sapdıran da Odur. Siz Qiyamət günü Onun hüzuruna qayta­rı­la­caqsı­nız. O sizin etdiyiniz əməllərin əvəzini verəcəkdir".

Nuh qövmünün küfr etməsinin səbəbi, onların, Nuhun gətirdiyi bu dini Allahın adında özündən uydurduğunu iddia etmələri olmuşdur. Ey Peyğəmbər! Onlara belə cavab ver: "Əgər mən bu dini özümdən uydurmuşamsa, bunun günahı və cəzası sizə deyil, yalnız özümə aiddir. Mən də sizin yalan saydığınıza görə heç bir məsuliyyət daşımıram. Mən sizin etdiyiniz əməllərdən tamamilə uzağam".

Uca Allah Nuha belə vəhy etdi: "Ey Nuh! Bundan sonra qöv­mün­dən, daha əvvəl iman gə­tirənlər is­tisna olmaqla artıq onlardan heç kəs sənə iman gə­tir­məyəcək. Ey Nuh! Elə isə bu uzun bir müddət ərzində qövmünün səni yalan sayıb və sənə qarşı istehza etdiklərinə görə heç kədərlənmə.

Sən gəmini Bizim nəzarətimiz və mühafizəmiz altında, vəh­y ilə sənə öyrədəcəyimiz kimi inşa et. Küfr edib özlərinə zülüm edənlərin əzabını təxirə salmaqdan ötrü Mənə mü­ra­ciət etmə. Şübhəsiz ki, onlar küfr əməllərdə israr etdikləri üçün tufanla boğulacaqlar.

Beləliklə, Nuh Rəbbinin əmrinə tabe olaraq gəmini inşa etməyə başladı. Qöv­münün zadəgan və kübar təbəqəsindən olanları isə hər dəfə Nuhun ya­nından keç­dikdə, onun su və çaylar olmayan, səhra bir yerdə gəmi inşa etdiyinə görə onu ələ salır­dılar. Nuh onların bu işə görə onu təkrar-təkrar ələ saldıqlarını gördükdə isə onlara belə dedi: "Ey insanlar! Əgər bu gün siz bizi gəmi inşa etdiyimizə görə ələ salırsınızsa, biz də si­zi, bu işdən cahil olduğunuza görə suda batdığınız zaman bizi ələ saldı­ğınız kimi ələ sala­ca­ğıq.

Siz tezliklə dünyada rüsvayedici və alçaldıcı əzab kimə gələcəyini və Qiyamət günü də əbədi olan əzabın kimə nazil olacağını biləcəksiniz!"

Nuh Uca Allahın ona əmr etdiyi gəmini inşa edib sona çatdıqda, nəhayət, onların məhv olma əmrimiz gəl­di­yi an, tufanın başladığını xəbər vermək üçün su onların çörək bişirdikləri tən­dirdən qaynayıb daşdığı za­man Biz Nuha - aleyhissəlam - belə dedik: "Yer üzündə olan hey­vanların hər növündən biri erkək və biri dişi olmaqla bir cüt, iman gətirmədikləri səbəbindən ba­rə­­lə­rin­də suda qərq olacaqları hökmü verilən kəslər istis­na ol­maq­la da, öz ailəni və bir də qövmündən səninlə birğə iman gə­­ti­rən­ləri gəmiyə min­dir". Nuh qövmünün Allaha iman gətirməsi üçün onların aralarında uzun müddət qalıb Allaha dəvət etməsinə baxmayaraq, onunla bir­likdə qövmündən çox az adam iman gə­tirmişdi.

Nuh öz ailəsindən və qövmündən iman gətirənlərə dedi: "Gəmiyə mi­nin! Gəminin süda üzüb getməsi də, da­yan­ma­sı da Allahın adı ilədir. Şübhəsiz ki, Rəbbim Ona tövbə edən qullarının günahlarını bağışla­yandır və onlara qarşı Rəhm­lidir. Möminləri suda həlak olmaqdan xias etməsi də Onun rəhməti sayəsindədir".

Gəmi içərisində olan insan və başqa canlılarla birgə dağlar kimi əzəmətli dal­ğalar arasında üzüb getdiyi za­man Nuh - aleyhissəlam -atalıq şəfqəti ilə, atasından və qövmündən ayrıca olaraq tək başına bir yerdə qalıb, kə­nar­da duran oğlu­nu (Kənanı) səs­ləyib dedi: "Ey Oğlum! suda boğulmaqdan xilas olmaq üçün haydı bi­zimlə bir­lik­də gəmiyə min, ka­fir­lərdən olma. Yoxsa onların suda boğulub həlak olduqları kimi səndə suda boğulub həlak olarsan".

Nuhun oğlu atasına belə dedi: "Mən, suyun mənə çatmaması üçün hündür bir dağa çıxacam". Nuh oğluna dedi: "Bu gün, Allahın rəhm etdikləri kimsələrdən başqa, Onun tufan və suda boğulma əzabından heç kəs canını qurtara bilməz. Bu gün yalnız Allahın mərhəmət etdiyi qulları suda boğulmaqdan xilas ola bilərlər". Sonda dalğa Nuh və onun kafir olan oğlunu bir-birindən ayırdı və Nuhun oğlu kafir olduğu üçün tufanla suda bo­ğu­lanlardan oldu.

Tufan bitdikdən sonra Allah yerə belə buyurdu: "Ey yer, üzərində qalan tufanın su­yunu ud!" Sonra göyə belə dedi: "Ey göy, yağışını saxla, daha yağış endirmə!" Beləliklə də, yer üzü quruyana qədər su çəkildi və Allah yer üzündəki kafirləri məhv etdi. Nəhayət, gəmi Cudi dağı üzərində qə­rar tutdu. Sonra de­yildi: "Küfr əməllər etməklə Allahın hüdudlarını aşanlar Allahın rəhmətindən uzaq olsunlar, məhv olsunlar!"

Nuh Rəbbinə yalvarıb de­di: "Ey Rəb­bim! Axı oğlum, mənə ailəmi xilas edəcəyini vəd etdiyin kimsələrdəndir. Şübhəsiz ki, sənin və­din, haq­dır. Sən əsla vədinə xilaf çıxmazsan. Sən ha­kimlə­rin ən ədalətlisi və hər şeyi daha yaxşı bilənsən!"

Allah Nuha belə dedi: "Ey Nuh! Sə­nin xilas olmasını istədiyin oğlun, Mənim səniə xilas edəcəyimi vəd etdiyim ailən­dən deyildir. Çünki o, kafirdir. Ey Nuh! Sənin Məndən istədiyin şey, sənə və sənin məqamında olan kimsəyə yaraşan bir əməl deyildir. Elə isə bil­mə­diyin bir şeyi Məndən is­tə­mə. Həqiqə­tən də, Mən səni cahil­ ol­ma­qdan, üstəlik, Mənim elmimə və hikmətimə müxalif olan bir şeyi məndən istəməkdən çəkindirirəm".

Nuh - aleyhissəlam - dedi: "Ey Rəbbim! Bundan sonra bilmədiyim bir şeyi Səndən istəməkdən Sənə sığı­nı­ram. Əgər sən mənim günahlarımı bağışlamasan və Öz rəhmətinlə mənə mərhəmət göstər­mə­sən, axirət payını əldən verib ziyana uğrayan­ kimsələrdən olaram".

Uca Allah Nuha - aleyhissəlam - dedi: "Ey Nuh! Sənə və gəmidə səninlə birgə olan möminlərdən, səndən sonra dünyaya gələn zürriyyətlərə bəxş etdiyi­miz əmin-amanlıq və bol-bol nemətlə gəmidən yerə en! Bu zürriyyətlər içərisində Allaha küfr edən başqa bir ümmətdə olacaqdır ki, Biz onlara bu dünya həyatında bir müd­dət xoş gü­zəran və yaxşı dolanışıq verəcək, axirətdə isə onları Öz tərə­fi­miz­dən ağrılı-acılı bir əzaba düçar edə­­cə­yik!"

Nuhun bu əhvalatı qeyb xəbərlə­rin­dən­­dir. Ey Peyğəmbər! Sənə vəhy etdiyimiz bu vəhydən əv­vəl, bunları nə sən, nə də sənin qöv­mün bi­lirdi. Nuh - aleyhissəlam - öz qüvmünün onu yalan saydığına səbir etdityi kimi, səndə qövmünün sənə əziyyət verib, səni yalan saymalarına sə­bir et! Şübhəsiz ki, qələbə və yardım Allahın əmrlərini yerinə yetirib, Onun qadağalarından çəkilən kimsələr üçündür.

Biz Ad qövmünə də qardaşları Hudu - aleyhissəlam - peyğəmbər göndərdik. Hud onlara dedi: "Ey qövmüm! Yalnız Allaha ibadət edin. Ona heç bir şeyi şərik qoşmayın. Sizin uca Allahdan başqa haqq məbudunuz yoxdur. Siz Onun şəriki olduğu iddianızda da yalan danışırsız.

Ey qövmüm! Mən, Rəbbimin dinini sizə təbliğ etdiyimə və sizi Rəbbimin yoluna çağırdığıma görə sizdən heç bir qarşılıq is­tə­mirəm. Mə­nim müka­fa­tım an­caq məni yaradan­ Allaha aiddir. Məgər siz bunu an­la­yıb, mənim sizi dəvət etdiyimə cavab verməyəcəksiniz?!

Ey qövmüm! Allahdan bağış­lan­ma diləyin, sonra da günahlarınızdan -bunların ən böyüyü Allaha şərik qoşmaqdır- Ona tövbə edin ki, sizə bolluca yağış yağdıraraq sizə bunun əvəzini versin, zürriyyətinizi və mal-dövlərinizi çoxaldaraq gü­cü­nü­zü bir az da artırsın. Elə isə, sizi dəvət etdiyim şeydən üz çevirmə­yin, yoxsa dəvətimdən üz çevirdiyinizə və Allaha küfr edib, sizə gətirdiyimi yalan saydığınıza görə, günahkarlardan olarsınız!"

Hudun qövmü ona belə dedi: "Ey Hud! Bizim sənə iman gətirməyimiz üçün sən bizə açıq-aydın bir dəlil gə­tir­mə­­din. Elə buna görə də biz, sənin dəlilsiz sözün­ə inanıb öz ilahlarımıza ibadət etməyi tərk edən deyi­lik. Biz sə­nin Allahın elçisi olduğun iddiana da inanmırıq.

Biz yalnız deyə biilərik ki: "Bə­zi məbudlarımız bizi onlara tapınmağımızı qadağan etdiyinə görə səni dəlilik xəstəliyinə düçar ediblər". Hud onlara belə cavab verdi: "Həqiqətən, mən Allahı şahid gətirirəm, siz də şahid olun ki, mən si­zin Allahdan başqa ibadət etdiyiniz ilahlara ibadət etməkdən uzağam. Siz və sizin məni dəlilik xəstəliyinə düçar etdiyini iddia etdiyiniz ilahlarınızla birgə mənə qarşı hiylə qurun və sonra da mən heç möhlət də verməyin.

Biz yalnız deyə biilərik ki: "Bə­zi məbudlarımız bizi onlara tapınmağımızı qadağan etdiyinə görə səni dəlilik xəstəliyinə düçar ediblər". Hud onlara belə cavab verdi: "Həqiqətən, mən Allahı şahid gətirirəm, siz də şahid olun ki, mən si­zin Allahdan başqa ibadət etdiyiniz ilahlara ibadət etməkdən uzağam. Siz və sizin məni dəlilik xəstəliyinə düçar etdiyini iddia etdiyiniz ilahlarınızla birgə mənə qarşı hiylə qurun və sonra da mən heç möhlət də verməyin.

Mən yalnız tək olan Allaha təvəkkül et­dib, işimi ona həvalə etdim. O, məmim də, sizin də Rəbbinizdir. Yer üzündə elə bir məxluq yox­dur ki, Allaha boyun əyməsin və Onun hökmüranlığı və sultanlığı altında olmasın. Allah bütün məxluqatı istədiyi kimi idarə edər. Həqi­qə­tən, mənim Rəbbim haqq və ədalət üzərindədir. O sizin mənim üzərimdə güc sahibi olmağınıza əsla izin verməz. Çünki mən haqq üzərindəyəm, siz isə batil üzərində.

Əgər siz, mənim gətirdiyim dindən üz çevirib getsəniz, bilin ki, mənim borcum bu dini sizə çat­dır­maqdır. Mən, Allahın mənə göndərdiyi bu dini və sizə təbliğ etməyi mənə əmr etdiyi hər bir şeyi və sizə çatdırdım. Artıq sizə haqq çatmışdır. Sizə gətirdiyim dindən üz çevirdiyinizə görə Rəbbim sizi məhv edəcək, yerinizə başqa bir qövm gətirəcəkdir. Sizin yalan sayıb, üz çevirməniz istər böyük, istərsədə ki, kişik olmasından aslı olmayaraq Allaha heç bir zərər yetirməz. Çünki Allah qullarına möhtac deyildir. Şübhəsiz ki, Rəbbim hər şeyi müşahidə edən və sizin mənə qarşı ediyiniz pisliklərdən məni qoruyanda Odur!"

Huhun qövmünü həlak edəcəyimizə dair əmrimiz gəldikdə, Biz Hu­du və onun­la birlikdə iman gə­ti­rən­lə­ri Öz mərhə­mə­timizlə xilas etdik və onları qövmündən olan kafirlərə verdiyimiz ağrılı-acılı əzab­dan qurtardıq.

Bu, Ad qövmüdür! On­lar Rəb­bi­ olan Allahın ayələrinə küfr et­dərək, peyğəmbərləri Huda qarşı üsyan etdilər və üstəlik haqqa qarşı təkəbbürlük edən, azğınlıq edib haqqı qəbul etməyən və haqqa boyun əyməyən hər bir kəsə tabe oldular.

Onlar Uca Allaha küfr etdikləri səbəbindən həm bu dünya həyatında, həm də Qiyamət günündə onlar üçün rəzalət və Allahın rəhmətindən qovulmaq vardır. Beləliklə də, Allah onları hər cür xeyirdən uzaq edib və hər cür şərə yaxınlaşdırdı.

Biz Səmud qövmünə qar­daşları Salehi göndərdik. Saleh onlara de­di: "Ey qövmüm! Tək Allaha iba­dət edin. Sizin Ondan başqa ibadətə layiq olan məbudunuz yox­dur. Atanız Adəmi torpaq­dan ya­radaraq sizi də o torpaqdan yaradan və sizi yer üzündə sakin edən Odur. Elə isə On­dan bağışlanma di­lə­yin, sonra da yaxşı əməllər edib, pis əməlləri tərk etməklə Ona tərəf dönün. Şübhəsiz ki, Rəbbim, Ona ixlasla ibadət edənlərə ya­­xındır, Ona dua edənlərin çağırışa cavab verəndir!"

Qövmü ona dedi: "Ey Sa­leh! Bu dəvətindən öncə sən, bizim aramızda yüksək məqama sahib olan bir kim­sə idin. Biz sənin ağıllı və öyüd-nəsihət verən bir kimsə olmacağını gözləyirdik. Ey Saleh! Doğ­rudan­mı sən atalarımızın iba­dət etdi­yinə ibadət etməyi bizə qadağan edirsən? Doğ­rusu, biz sənin, biz­lə­ri tək Allaha ibadət etməyə dəvət etdi­yin din barəsində şübhə içərisindəyik və elə buna görə də biz səni, Allah adından yalan danışmaqda ittiham edirik".

Saleh öz qövmünə cavab olaraq belə dedi: "Ey qövmüm! Bir deyin gö­rək, əgər mən Rəb­bim­dən açıq-aydın bir dəlilə isti­nad edirəmsə, O da Öz tə­rəfin­dən mə­nə bir mərhəmət, peyğəmbərlik bəxş edib­sə və bundan sonra Rəbbimin sizə təbliğ etməyi mənə əmr etdiyi dini sizə təbliğ etməkdən boyun qaçıraraq Allaha asi ol­sam, Allahın əzabından məni kim qo­ruya bilər? Bu zaman siz, mənə Rəbbimin razılığından uzaqlaşmaqdan və azğınlıqdan baş­qa bir şey artır­ma­ya­caq­sınız.

Ey qövmüm! Allahın bu dişi dəvəsi sizin üçün mənim həqiqətən də Allah tərəfindən göndərilən bir peyğəmbər olduğuma dəlalət edəb bir əlamətdir. Bu­raxın onu Allahın torpa­ğında otlasın. Ona heç bir pislik etməyin, əks halda onu kəsdiyiniz vaxt yaxın bir zamanda sizi şiddətli əzab ya­xa­layar!"

Onlar Salehi yalan saymaqda inadkarlıq edərək dəvə­ni kəs­di­lər. Belə olduqda Saleh onlara dedi: "Yur­du­nuz­da dəvən kəsdiyiniz gündən bəri üç gün həyatda kef eləyin. Bunda sonra sizə Allahın əzabı gələcək. Bu müddət bitdikdən sonra sizə mütləq, qaçılmaz və yalan olmayan əzab gələcəkdir. Əksinə o, haqq olan bir vəd­dir".

Onların həlak olacaqlarına dair əmrimiz gəldikdə, Biz Sale­hi və onun­la birlikdə iman gə­tirən­lə­ri Öz mər­həmətimizlə əzabdan və o günün rüsvayçı­lı­ğından, zillətindən xilas etdik. Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, sənin Rəbbin kiminsə Ona qələbə çala bilməyəcəyi qədər qüv­vət­lidir. Elə buna görə də Allah, peyğəmbərləri yalan sayan bütün ümmətləri məhv etmişdir.

Səmud qövmünü tükürpədici bir səs yaxaladı və onlar bu səsin şiddəti səbəbi ilə dərhal öldülər və üzü­qoy­lu düşüb qaldılar. Onlar, üzləri torpağa yapışıb qalmışdılıar.

Sanki onlar daha öncə öz diyarlarında nemətlər və bolluq içində heç yaşa­ma­mış­dılar. Bilin ki, Səmud qövmü öz Rəbbi olan Allaha küfr etdilər. Elə bu səbəbdən də onlar, əbədi olaraq Allahın rəhmətindən uzaqlaşdırıldılar.

Mələklər insan qiyafəsində İbrahimə - aleyhissəlam - gələrək, ona və zövcəsinə İs­haqın sonrada Yəqubun doğu­­lacağı barədə müjdə verdilər. Mələklər İbrahimə: "Salam!" – dedi­lər. İbrahimdə buna qarşılıq olaraq onlara: "Sa­­lam!" – de­di və İbrahim onların insan övladından olduqlarını zənn edib, onların yemək yemələri üçün dərhal gedib onlara qı­zar­dılmış bir buzov gə­tirdi.

İbrahim onların qızardılmış buzova əl vur­madıqlarını və yeməkdən yemədiklərini gördük­də onların belə etməsi İbrahimin xoşu­na gəl­mədi və onlardan qorxduğunu qəlbində gizlədib onlara bildirmədi. Mələklər İbrahimin onlardan qorxduğunu ğördükdə, ona belə dedilər: "Bizdən qorx­ma! Allah bizi Lut qövmünə əzab vermək üçün göndərmişdir".

İbrahimin arvadı Sara ayaq üstə dur­muşdu. Biz ona, onu sevindirəcək bir xəbəri, onun İshaqı dünyaya gətirəcəyini və İshaqında Yəqub adlı bir oğlu olacağı xəbərini verdik. O da, bu müjdə xəbərini eşitdiyinə görə güldü.

Sara, Mələklər onu bu xoş xəbərlə müjdələdikdə, o, təəccüblə dedi: "Mən bu yaşlı vaxtımda və bundan sonra dünyaya uşaq gətirməkdən ümidimi kəsdiyim bir halda, bu ərim də bir qoca ki­şi ikən, necə uşaq doğa bilərəm?! Doğrusu, bu yaşdan sonra dünyaya uşaq gətirməyim, adətən görünməyəm çox təəccüblü bir haldır!".

Sara bu müjdə xəbərindən təəccübləndikdə, mələklər ona dedilər: "Yoxsa sən, Allahın qəza və qədərinə təəccübmü edirsən? Allahın belə şeyi etməyə qadir olması sənin kimi bir insana gizli qalmaz. Ey İbrahimin ev əh­li! Allahın rəhməti və bə­rəkəti sizin üstünüzdə ol­sun! Hə­qi­qə­tən Allah, sifətlərində və feillərində tərifəlayiqdir və şan-şöhrət sahibidir!"

İbrahimin - aleyhissəlam - hazırladığı yeməkdən yeməyən qonaqlarının mələklər olduqlarını və onun İshaq onun ardından da Yəqub adlı övladları doğulacağı barədə xoş xəbəri bilib qəlbindək qorxu çəkil­dikdən sonra elçilərimizlə, Lut və onun ailəsi, qövmünə göndərilən əzabdan xilas olmaq ümidi ilə onlara göndərilən əzabı gecikdirmək üçün Lut qövmü barədə müba­hisə etməyə baş­la­dı.

Həqiqətən, İbrahim yumuşaq qəlbli, cəzanın gecikdirilməsini istəyən, Rəbbinə çox yalvarıb-yaxaran, Ona çox dua və tövbə edən bir kəs idi.

Mələklər dedilər: "Ey İb­ra­him! Lut qövmü barədə mübahi­sə etməkdən əl çək. Çünki Rəb­binin onlar haqqında əzəldən yazdığı əzabın onlara vaqe olacağına dair əm­ri artıq gəl­mişdir. Həqiqətən, Lut qövmünə heç bir duanın və mübahisənin qarşısını ala bilməyən böyük bir əzab gə­lə­cəkdir".

Mələklər kişi qiyafəsində Lutun yanı­na gəl­dik­də, qövmündən qadınları atıb şəhvətlə kişilərə yaxınlaşan kişilərin qonaqlarına bir pislik yetirəcəklərindən kə­dər­ləndi, ürə­yi sıxıldı və Lut qövmünün onun yanına gələn qonaqlarına üstün gələcəyini zənn edərək: "Bu, çox çətin bir gündür!" – dedi.

Lutun qövmü, Lutun yanına gələn qonaqları ilə cinsi yaxınlıq etmək niyyətilə tələm-tələsik Lutun yanına gəldilər. Qadınları atıb şəhvətlə kişilərə yaxınlaşmaq, elə onların əvvəlki ya­ra­maz adəti idi. Lut, qonaqları qarşısında onları müdafiə edərək özünə üzür qazandırmağa çalışaraq qövmünə dedi: "Ey qövmüm! Bun­lar mə­nim qız­la­rımdır, onlarla evlənə bilərsiniz. Onlar sizin üçün, istədiyiniz murdar əməldən daha təmizdirlər. Allah­dan qorxun və qonaqlarımın ya­nında mənə xəcalət verməyin! Ey Qövmüm! Məgər aranızda sizi bu çirkin əməldən çəkindirən ağıl­lı bir insan yoxdurmu?!"

Qövmü ona belə dedi: "Ey Lut! Bilirsən ki, bizim sənin qızlarına və ya qövmünün hər hansı bir qadınına heç bir ehti­yacı­mız və şəhvətimiz yoxdur. Axı sən bizim nə istədiyi­mizi, kişilərdən başqa bir şey istəmədiyimizi yəqin bilirsən!"

Lut dedi: "Kaş ki, sizə mane ola biləcək bir qüvvəm yaxud da məni qoruya biləcək güclü bir qəbiləm olsaydı, sizin mənim qonaqlarıma bir pislik toxundurmağınıza mane olaydım!"

Mələklər Luta - aleyhissəlam- dedilər: "Ey Lut! Biz, Allahın göndərdiyi elçilərik. Qövmün sənə heç bir zə­rər yetirə bil­məz­. Gecənin zülmət qaranlığında ar­va­dın­dan başqa bütün ailən­lə birğə kənddən çıxın. Qoy içi­niz­dən heç kəs dönüb ar­xa­sına baxmasın. Amma arvadın sizə müxalif olaraq dönüb geriyə baxacaqdır. Çünki onların ba­şına gə­ləcək müsibət onun da ba­şı­na gələ­cək­dir. Onların hə­lak olmaq vax­t, səhər çağıdır. Bu olduqca yaxın bir vaxtdır".

Lut tayfasının məhvi barəsində əmrimiz gəldikdə ora­nın yaşadığları kəndi göyə qaldırıb, altını üs­tünə çevirdik və onların üzərinə növbə ilə bir-birinin dalınca ar­dıcıl olaraq gil­ daş­la­rı yağ­dır­dıq.

Bu daşlar, Allah yanında xüsusi əlamətlə nişanlanmış daşlardır. Bu daşlar Qureyşdən və onlardan başqa olan za­lım­lardan da uzaq deyil­dir. Əksinə, bu daşlar onlara yaxındır. Allah nə zaman onların üzərinə bu daşları yağdırmağı qərar versə, elə o zaman da onlara bu daşlar isabət edər.

Biz Mədyən qövmünə qar­daşları Şueybi peyğəmbər göndərdik. O dedi: "Ey qövmüm! Tək olan Allaha iba­dət edin. Sizin Ondan başqa ibadətə layiq olan məbudunuz yox­dur. İnsanlar üçün ölçüb çəkdiyiniz zaman ölçünü və çə­kini əskik etməyin. Mən sizi bol­­luq və firavanlıq için­də yaşadığınızı görü­rəm. Allahın sizə bəxş etdiyi bu nemətləri günah edərək dəyişdirməyin. Mən sizin üçün heç kəsin qaçıb canını qurtara bilməyəcəyi, əksinə, hər şeyi bü­rü­yən bir gü­­nün əzabından qorxuram. O gün siz, qaçmaq və sığınmaq üçün heç bir yer tapa bilməyəcəksiz.

Ey qövmüm! Başqaları üçün ölçüb çəkdiyiniz zaman ölçüyə və çəkiyə əda­lətlə tam riayət edin, in­san­ların haqqlarını çəkidə azaldaraq, onları aldadaraq və hiylə işlədərək əksik ver­mə­yin. Yer üzündə qətl törədərək və ya günah işlər görərək fitnə-fəsad yaymayın!

İnsanların haqqlarını ədalətlə, tak şəkildə verdikdən sonra Alla­hın sizin üçün saxladığı halal nemət­lər, çəkidə və ölçüdə insanları aldadıb mal-dövlət artırmaqdan və yer üzündə fitnə-fəsad yaymaqdan daha xeyir-bərəkətlidir. Əgər siz həqiqi möminsinizsə, Alla­hın sizin üçün saxladığı nemətə razı olun. Mən sizin üstünüzdə əməllərinizi mühasibə edən gözətçi deyi­ləm. Sizin üstünüzdə nəzarətçi olan, sirri və gizlin danışıqları bilən Allahdır".

Şueybin qövmü ona belə dedi: "Ey Şueyb! Atala­rı­mızın ibadət etdikləri bütlərdən, mallarımı­zı istə­diyimiz kimi isti­fa­də et­məkdən və onu istədiyimiz kimi artırmaqdan əl keçməyimizi sənə na­mazınmı əmr edir? Doğru­dan da, sən yum­şaq xasiyyət­li­sən, ağıllı bir insansan. Biz səni bu dəvətindən əvvəldə ağıllı və hikmətli bir insan kimi tanıyırdıq. İndi sənə nə oldu belə?!"

Şueyb qövmünə dedi: "Ey qövmüm! Elə isə mənə bir deyin görək, əgər mən Rəb­bim­dən açıq-aydın bir dəlilə istinad edirəmsə, Ondan bir bəsirət üzərindəyəmsə və O da Öz tə­rəfindən mə­nə halal ruzi və peyğəmbərlik bəxş etmişdirsə, onda necə olsun?! Sizə qadağan etdiyim şey­ləri et­mək­lə sizə müxalif olamq istə­mirəm. Mən sadəcə ba­car­dığım qə­dər sizi Rəbbinizin tövhidinə və Ona ibadət etməyə dəvət etməklə, sizlərin islah olmanızı istəyi­rəm. Mən buna ancaq Uca Allahın məni müvəffəq etməsi ilə nail ola bilərəm. Mən bütün işlərimdə yalnız Ona təvəkkül etdim və mən yalnız Onun hüzuruna qayıdacam.

Ey qövmüm! Qoy mə­ən olan düşmənçiliyiniz, sizi, dətirdiyim dini yalan saymağa sövq etdirməsin, yoxsa Nuh qöv­mü­nün, yaxud Hud qövmü­nün, yaxud Saleh qövmünün başına gə­lən­ müsibətin eynisi sizin də ba­şı­nıza gələr. Lut qöv­mü də zaman və məkan baxımından sizdən uzaq deyildir. Artıq siz onların başlarına gələnləri bildiniz, elə isə bundan ibrət alın!

Rəbbinizdən bağışlan­ma diləyin, sonra günahlarınzdan Ona tövbə edin. Hə­qi­qətən, Rəb­bim Ona tövbə edənlərə qarşı rəhmlidir və qullarından tövbə edənləri çox sevəndir".

Şueybin qövmü ona belə dedi: "Ey Şueyb! Biz sənin gətirdiyin bu dinin çoxunu anlamı­rıq. Gözlərin zəyif gördüyünə və ya kor olduğuna görə biz səni öz ara­mızda gücsüz bir insan hesab edirik. Əgər dinimizə tapınan qəbilən ol­ma­­saydı, səni daş­qa­laq edərək öldürərdik. Sən bi­zim üçün heç də elə böyük bir adam de­yil­sən ki, səni öldürməkdən qorxub çəkinək. Biz səni yalnız qəbilənə hörmət olaraq öldürməyib tərk edirik".

Şueyb qövmünə dedi: "Ey qövmüm! Mə­gər mə­nim qəbiləm sizin üçün Rəbbiniz olan Allah­dan da daha əziz və hörmətlidirmi ki, Onun sizə peyğəmbər göndərdiyinə iman gətirməyərək, Allaha arxa çevirirsiniz?! Şüb­həsiz ki, Rəb­bim sizin nə et­dik­ləri­nizi əhatə edir. Əməllərinizdən Ona heç bir şey gizli qalmaz. O sizi bu çirkin əməllərinizə görə dünyada məhv edəcək və axirətdə isə azaba düçar edəcəkdir!

Ey qövmüm! Bacardığınız qədər istədiyinizi edin, mən də bacardığım qədər istədiyimi edəcəyəm. Sonra rüs­vay­edici əza­bın bizlərdən kimə gələ­cə­yini və kimin öz iddiasında ya­lan­çı oldu­ğunu tez­lik­lə görəcəksiniz. Elə isə Allahın hökmünü gözləyin, mən də si­zinlə bir­lik­də göz­lə­yirəm".

Şueyb qövmünün məhvi barəsində əmrimiz gəldikdə Şuey­bi və onun­la birlikdə iman gə­ti­rən­lə­ri Öz mər­hə­mətimizlə xi­las etdik. Qövmündən zülm edənləri isə həlakedici qorxunc səs ya­xaladı və bir göz qırpımında məhv oldular. Onlar bu səsin dəhşətindən üzüqoylu düşüb qaldılar və üzləri torpağa yapışdı.

Özlərinə Allahın bəlası gəldikdən sonra sanki onlar bundan əvvəl orada heç yaşa­ma­­­­mışdılar. Səmud qövmü Allahın qəzəbinə düçar olaraq Onun rəhmətindən qovuduğu kimi, Məd­yən qövmü də Allahın qəzəbinə düçar olub Onun rəhmətindən qovuldu!

Biz Musanı Allahın təkliyinə dəlalət edən dəlillərlə və onun gətirdiyinin doğru olduğuna şahidlik edən aşıq-aydın möcüzələ­rlə elçi gön­dərdik –

Musanı Firon və onun qövmünün zadəgan təbəqəsindən olan əyan­la­rı­na göndərdik. Əyanlar isə Fironun onlara Allaha küfür etmə əmrinə tabe ol­du­lar. Hal­bu­ki Fironun əmri, haqqdan uzaq olduğu üçün tabe olmağa layiq olan, doğru yol göstərən əmr de­yildi.

Firon Qiyamət günü öz qövmü­nün önündə gedərək həm özünü, həm də on­ları oda salacaq. Onların girəcəkləri yer nə pis yerdir!

Dənizdə boğularaq həlak olmaları ilə yanaşı uca Allah bu dünya həyatında onları lənətə düçar edib Öz rəhmətindən qovub uzaqlaşdırmış və Qi­yamət günündə də Öz rəhmətindən qovub uzaqlaşdıracaqdır. Onların həm dünyada, həm də axirətdə lənətə düçar olub, əzaba məruz qalmaların necə də pisdir!

Ey Peyğəmbər! Bu surədə söylənənlər, sənə xəbər verdiyimiz məhv olan məm­lə­kət­lərin bəzi xəbərləridir. Bu məmləkətlərdən bu günə qədər bəzilərinin izi qalanı da, izi silinib yerlə yek­san olan, heç bir əlaməti qalmayanı da var.

Biz onları məhvə düçar edərək onlara zülm etmə­dik, lakin onlar, Allaha küfr etmələri səbəbindən özlərini həlaka sürükləyən əməllər etməklə öz nəfslərinə zülm et­dilər. Ey Peyğəmbər! Rəb­binin onları məhv etmək əmri gəl­dikdə, Allahdan başqa ibadət etdikləri bütlər onları Allahın əzabından qur­tara bilmədi­. Onların bu ilahları ancaq özlərinin ziyanını və həlakını ar­tırdı.

Allah, Öz göndərdiyi peyğəmbərləri yalan sayan məmləkətləri hər zaman və hər məkanda belə yaxalayıb, yox etmişdir. Həqiqətən də, Onun zalim bir məmləkəti yaxala­ma­sı olduqca çox üzü­cü­dür və şid­dət­li­dir.

Uca Allahın, əhalisi zalım olan məmləkəti ağrılı-acılı və şiddətli bir əzabla yaxalamasında, Qiyamət gününün əza­bın­dan qorxanlar üçün bir ib­rət və öyüd-nəsihət vardır. Bu, uca Allahın insanları haqq-hesab etmək üçün bir yerə toplayacağı gün­dür. O gün, həm də, məhşər əhlinin şahid ola­cağı bir gün­dür.

Biz, şahid olunan o günün gəlib çatmasını, sadəcə müddəti məlum olan vaxta qədər təxirə sal­mı­şıq.

O gün gəlib yetişdiyi zaman Alla­hın izni olmadan heç kəs nə danışıb dəlil gətirə bilər, nə də ki, kimsə üçün şəfaətçilik edə bilər. O gün inasnlar iki qisimə bölünəcəklər: On­lar­dan bir qismi bədbəxt olub oda daxil olanlardır, digər bir qismi də ki, xoşbəxt olub Cənnətə daxil olanlar.

Küfr və fasiq əməllərinə görə bədbəxt olanlara gəlincə, on­lar Oda daxil olacaqlar. On­lar Cəhənnəmin atəşinin şiddətindən zarıyıb, bağıra­caqlar.

Onlar orada əbədi qalacaqlar. Allahın, günahkar möminlərdən orada cəzasını cəkdikdən sonra oradan çıxmasını istədiyi kimsələr müstəs­na olmaqla, göylər və yer dur­duq­ca kafirlər oradan çıxa bilməzlər. Ey Peyğəmbər! Həqi­qətən, sənin Rəbbin is­tə­diyini edən­dir. Kimsə Ona əsal istədiyini etməyə mane ola da bilməz.

İman gətirib saleh əməllər etdiklərinə görə, özlərinə Allah tərəfindən xoşbəxtlik nəsib edilmiş kimsələrə gəldikdə isə, Allahın günahkar möminlərdən Cənnətdən əvvəl Cəhənnəmə daxil olanlardan istədiyi kimsələr müstəs­na olmaqla, onlar Cənnətdə göy­lər və yer durduqca orada əbə­di qalacaqlar. Şübhəsiz ki, Allahın Cənnət əhlinə əta etdiyi nemətlər əbəbi və sonsuzdur.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərin ibadət et­dik­ləri bütlərin batil olması barədə heç bir şübhən olmasın. Onların bu bütlərə tapınmaqlarının doğruluğuna dair nə əqlı, nə də ki, şəri bir dəlilləri vardır. Onları bu bütlərə ibadət etməyə sövq edən şey, ata­la­­rının əv­vəl­lər onlara ibadət etmələridir. Şüb­hə­siz ki, Biz on­ların cəzasını əs­kilt­mədən tam şəkildə verəcəyik.

Biz Musaya da Tövrat ver­dik, la­kin insanlar onun barəsində ix­ti­laf etdilər. İnsanların bir qismi ona iman etdi, diğər bir qismi isə onu inkar etdi. Əgər Allahın onlara bu dünyada əzabı tezləşdirməyəcək, əksinə, onların əzablarını müəyyən bir hikmətə görə Qiyamət gününə saxlayacağına dair əvvəlcədən onlar arasında verdiyi hökm olmasaydı, elə bu dünyada on­la­ra layiq olduqları əzab nazil olardı. Həqiqətən, yəhudilərdən və müşriklərdən olan ka­firlər, Quran barə­sin­də anlaşıl­maz şübhə içindədirlər.

Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, Rəbbin ixtilaf edən kimsələrin hər birinə əməllərinin əvə­­zini tam olaraq verə­cək­dir. Kimin əməlləri xeyirdirsə, onun əvəzi xeyir olacaqdır. Kimin də əməli şərdirsə, onun da əvəzi şər olacaqdır. Çünki, Allah onların etdikləri ən kiçik şeyləridən xəbərdardır. Onların əməllərindən Allaha heç bir şey gizli qalmaz.

Ey Peyğəmbər! Allahın sənə əmr etdiyi kimi doğ­ru yolda olmağa davam et. Onun əmrlərini yerinə yetir və qadağalarından da uzaq dur. Möminlərdən sə­ninlə birlikdə tövbə edən­lər də doğ­ru yolda olsunlar. Günahlar edərək həddi aşmayın, çünki O, si­zin nə et­dik­lə­ri­nizi görür. Etdiyiniz əməllərdən Ona heç bir şey gizli qalmaz. O sizə əməllərinizin qarşılığını verəcəkdir.

Məhəbbət yaxud yumuşaqlıq göstərərək zalım kafirlərə meyl etmə­yin, yoxsa onlara meyl etdiyinizə görə sizə od toxunar. Si­z oddan xilas edən Allah­­dan başqa himayədarınız yoxdur. Əgər siz onlara meyl etsəniz, sonra sizə kömək edən tapa bilməzsiniz.

Ey Peyğəmbər! Gündüzün iki başında, əv­və­lində və axırında olmaqla və ge­cə­nin bə­zi vaxt­la­rında da ən gözəl şəkildə namaz qıl! Həqiqətən, saleh əməllər kiçik günahları silib apa­rır. Bu deyilənlər, öyüd-nəsihət qəbul edib, anlayanlar üçün bir xatırlatmadır.

Ey Peyğəmbər! Haqq yolda sabit qalmağa və diğər xeyirli işləri sənə əmr olunduğu kimi yerinə yetirməyə, zülmə və ya zalımlara meyil etmək kimi sənə qadağan etdiyim işlərdən çəkinməyə səbir et! Həqiqətən, Allah yaxşı iş görənlərin savabını puç etməz. Əksinə, onların etdikləri yaxşı əməlləri onlardan ən gözəl şəkildə qəbul edər və bunun qarşılığını onlara ən gözəl şəkildə verər.

Heç olmasa, sizdən əv­vəl əzaba düçar olmuş ümmətlərdən fəzilət və yaxşı əməl sahibi olan kimsələr, o ümmətləri küfrü və günah edərək yer üzündə fit­nə-fə­sad törət­mə­yi qadağan edən ağıl və hikmət sa­hi­bləri olaydı. On­lar­dan yalnız zalım qövmlərini həlak etdikdə, xilas et­diyimiz az bir qisim insan yer üzündə fitnə-fəsad törətməyi qadağan edirdi. Onlar öz qövmlərində zalım olanların və onlara veril­miş dünya ləz­­zətlərinin ardınca düşdülər və beləliklə də, onların tabe olduqları üçün zalımlardan oldular.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin, yer üzərində əhalisi islah edən adamlar olan hər hansı bir şəhəri əsla məhv etməz. Rəbbin ancaq əhalisi küfr, zülüm və asilik edərək yer üzündə fitnə-fəsad törədən şəhəri məhv edər.

Ey Peyğəmbər! Əgər Rəbbin, in­sanların vahid bir din üzərində olmasını istəsəydi, mütləq bunun edər­di. Lakin Allah bunu istəmədi. Elə buna görə də onlar öz havalarına və azğınlığa tabe olduqları səbəbindən elə hey ixti­laf etməkdədirlər.

Yalnız Allah Öz rəhməti ilə hidayətə müvəffəq etdiyi şəxs­lərdən başqa. Onlar Allahın tövhidi barəsində əsla ixtilaf etməzlər. Uca Allah on­ları elə bu ixtilafla imtahan etmək üçün yaratdı. Onlardan bəziləri bədbəxdir, bəziləri isə xoşbəxt. Ey Peyğəmbər! Rəb­bi­nin əzəldən Cəhən­nə­mi şeytana tabe olan cin və insanlarla dol­du­racağına dair verdiyi hökmü atrıq gerçəkləşdi.

Ey Peyğəmbər! Səndən əvvəl gəlib getmiş elçilərin xəbərlərini, qəlbinin haqq üzərində sabit qalıb və onu qüvvətləndirmək üçün sənə söylədik. Bu surədə sənə şəkk-şübhəyə yer olmayan haqq, kafirlərə öyüd-nəsi­hət və xatır­latmadan fayda alan möminlər üçün də bir xatır­latma vəhy edil­miş­dir.

Ey Peyğəmbər! Allaha və Onun Tövhidinə iman gətirməyənlərə de: "Haqqdan üz çevirməkdə və insanları haqqa tabe olub ona boyun əyməyə mane olmaqda elə əvvəlki kimi öz yolunuzla davam edin. Biz də bu vaxta qədər bu dində sabit olub, ona dəvət edib və bu yolda səbir etdiyimiz kimi bundan sonra da elə davam edəcəyik.

Elə isə bizə üz verəcək sonluğu gözləyin! Biz də sizə üz verəcək sonluğu gözlə­yirik".

Göylərdə və yerdə qey­b olan nə varsa onun elmi bütünlüklə yalnız Allaha aiddir. Heç bir şey Ona gizli qalmaz. Qiyamət günü bütün iş­lər də Ona qayı­dacaq­dır. Ey Peyğəmbər! Elə isə sən, ancaq Ona ibadət et və hər bir işində ancaq Ona tə­vək­kül et. Rəbbin sizin et­dik­lə­rinizdən əsla qafil deyil­dir. Əksinə, O, hər bir şeyi biləndir və hər kəsin etdiyi əməlin müqabilini də verəcəkdir.

﴾Əlif. Ləm. Ra﴿. Bəqərə surəsinin əvvəlində bu ayəyə bənzər, ﴾Əlif. Ləm. Mim﴿ ayəsini təfsir edərkən, belə ayələrin təfsiri barədə ətraflı izah verilmişdir. Yusif surəsində nazil edilən bu ayələr, açıq-aydın Quranın özündə hikmət və əhkamları əhatə edən ayələrindən biridir.

Ey Ərəblər! Biz Quranı bəlkə onu mənalarını anlayasınız deyə ərəb dilində endirdik.

Ey Peyğəmbər! Biz bu Quranı sənə nazil et­məklə, doğruluğuna, ləfzlərinin gözəl düzülüşünə və bəlağətinə görə qissələrin ən gözəlini sənə danışırıq. Hal­buki, bu Quran nazil edilməzdən əvvəl sən bu qissədən xəbərsiz idin və bu haqda heç bir biliyə sahib deyildin.

Ey Peyğəmbər! Biz sənə, bir zaman Yusifin atası Yəquba: "Ata­can! Mən yuxu­da on bir ul­duz, günəş və ay gör­düm. Onların hamısının mənə səcdə etdiyini gör­düm" – dediyini xəbər veririk. Bu yuxu, Yusif - aleyihssəlam - üçün yaxın zamanda ona veriləcək bir müjdə xəbəri idi.

Yəqub, oğlu Yusifə belə dedi: "Oğlum! Nəbadə yuxunu qardaş­larına danışasan, yoxsa onlar yuxunun yozmunu anlayıb sə­nə paxıllıq edər və bu üzdən sənə qarşı hiylə qurar­lar. Həqiqətən, şeytan insana açıq-ay­dın ədavət bəsləyən bir düş­mənidir.

Ey Yusif! O yuxunu gördüyü kimi Rəbbin səni seçə­cək, sənə yu­xu yozmağı öy­rə­də­cək və Öz ne­mətini bun­dan əvvəl ata­ların İbra­himə və İs­haqa ta­mam­ladığı kimi, sənə də peyğəmbərlik bəxş edərək nemətini tamam­la­ya­caqdır. Şüb­hə­siz ki, Rəb­bin qullarının halından xəbərdardır və işlərində də hikmət sahibidir".

Şübhəsiz ki, Yusifin və onun qar­daş­la­rının hekayətində onlar barədə soru­­şan­lar üçün ib­rət­lər və öyüd-nəsihətlər vardır.

Bir zaman Yusifin qardaşları öz aralarında belə de­dilər: "Biz sayca çox bir cammat ol­ma­ğı­mı­za bax­mayaraq Yusif və onun doğma qardaşı ata­mıza biz­dən da­ha sevimlidir. Axı atamız o ikisini bizdən necə üstün tutur bilər? Şübhəsiz ki biz, heç bir səbəb olmadan atamızın o ikisini bizdən üstün tutduğuna görə onun açıq-aşkar bir yanlışlıq için­də­ olduğunu görürük".

Yusifu ya öldürün, ya da onu uzaq bir yerə aparıb atın ki, ata­nız ancaq sizi görüb üçün ancaq sizə məhəbbət bəslə­sin, onu ölürdükdən və ya uzaq bir yerə atdıqdan sonra günahınızdan tövbə edərək əməlisa­lehlərdən olarsınız!".

Qardaşlardan biri dedi: "Yu­sifi öl­dür­məyin! Əgər ona qar­şı söylədiyinizi etmək qərarına gəlmisinizsə, onda onu bir qu­yuynun dibinə atın ki, yol keçən karvanlardan biri onu gö­türsün. Bu cür etməniz, zərər baxımından öldürməkdən yüngüldür".

Qardaşlar Yusifi atalarından uzaqlaşdırmaq barədə bir araya gəldikdə, onlar ataları Yəquba belə dedilər: "Ey ata­mız! Sənə nə olub ki, Yusufu bizə eti­bar etmirsən? Halbuki biz ona qarşı çox şəfqətliyik və onu zərərli şeylərdən qoruyuruq. Biz Yusifin sağ-salamat sənə qayıdana qəbər onu qoruyub və ondan göz-qulaq olacağımıza dair söz veririk. Axı sənə onu bizimlə göndərməyə mane olan nədir?

İcazə ver sabah onu özümüzlə birlikdə gəzməyə aparaq, bir az bizimlə yeyib əylənsin. Arxayın ol, biz onu mütləq hər bir pislikdən qoruyacağıq!"

Yəqub oğullarına dedi: "Onu aparma­ğı­nız məni narahat edər. Mən ondan ayrılığına dözə bilmərəm. Həm də qor­xu­ram ki, başınız oynamağa, gəzib-dolaşmağa qarışsın və sizin də xəbəriniz olmadan canavar onu yesin".

Onlar atalarına dedilər: "Əgər biz bir cammat olduğumuz hal­da ca­na­var Yusifi yesə, onda biz xeyirsiz bir insanlarıq. Canavarın onu yemsinə mane olmadığımıza görə biz ziyana uğramış kimsələrik".

Yəqub onu qardaşları ilə birgə göndərdi. Onlar Yusifi uzaq bir yerə aparıb onu qu­­yunun dibinə at­maq qərarına gəl­dikdə biz bu an Yusifə belə vəhy etdik: "Bir gün sən onlara bu əməlləri ba­rə­sində onlar səni tanımadıqları bir halda xəbər verəcək­sən".

Yusifin qardaşları özlərinin məkrli əməlini atalarına inandırmaq üçün axşam vaxtı özlərini ağlamağa vuraraq ata­la­rının yanına gəlib

Onlar dedilər: "Ey atamız! Biz qaçışıb-ötüşmək və ya ox atmaqda bir-birimizlə yarışmaq üçün getmişdik, Yusifi də libaslarımızı və azüqəmizi qoruyub saxlamaq üçün əşyalarımızın yanında qo­ymuşduq. Həmin vaxt canavar onu yedi. Əl­bəttə, biz sənə başmıza gələn hadisəni olduğu kimi danışsaq da, sən bi­zə ina­nan deyilsən".

Atalarına verdikləri xəbəri hiylə ilə təsdiqlədilər. Onlar atalarını Yusifi canavar yediyinə inandırmaq üçün Yusifin köynə­yi­nə başqa bir qan ləkəsi sürtüb onu atalarına gə­tir­di­lər. Yəqub köynəyin cırılmadığını gördükdə onların yalan dediklərini başa düşərək onlara belə de­di: "Xeyr, həqiqət heç də sizin dediyiniz kimi deyildir. Əksinə, sizi öz nəfsi­niz bu çirkin işi görməyə vadar et­miş­dir. İndi mənə Allaha asi olmadan gö­zəl səbir etmək vacibdir. Yusifə etdiyiniz bu əməl görə Allah­dan yalnız mənə yardım etməsini diləyirəm!"

Quyunun yaxınlığına yoldan keşən bir qafilə gəldi, onlar özlərinə su gətirmək üçün su dalınca birini göndərdilər. O, su qabını quyuya saldı və bu zaman Yusif ipdən yapışdı, suçu Yusifi gördüncə sevinərək: "Şad xəbər! Burada bir oğlan uşağı vardır!" – dedi. Suçu və qafilədə olan bəziləri sanki onu satılacaq bir əşya kimi göstərərək qafilədə olan bəzi insanlardan onun quyudan tapdıqlarını gizlin saxladılar. Allah isə onların Yusifi satmaq niyyətlərini və onun başına nə oyunlar açdıqlarını daha yaxşı bilirdi. Onların etdikləri əməllərdən Allaha heç bir şey gizli qalmaz.

Suçu və qafilə əhli onu dəyərsiz bir qiy­mətə – bir neçə dirhəmə sat­dı­lar. Onlar tez bir zamanda Yusifdən canlarını qurtarmaq üçün onu ucuz bir qiymətə verdilər. Onlar Yusifin zahiri görnüşündən onun qul olmadığını bilirdilər. Elə buna görə də özləri üçün işin sonun pis qurtaracağından qorxdular. Yusifin onlarla birgə çox qalmaması da Allahın ona olan rəhmətinin tamamlığından idi.

Yusifi satın alan misirli kişi öz arvadına: "O bizim yanımızda olduğu müddətcə ona yaxşı bax, ona hörmət et. Ola bilsin ki, o, ehtiyacımız olan işlərdə bizə fayda versin, yaxud onu özümüzə oğulluğa götürək" – dedi. Biz Yusifi ölümdən qurtarıb, onu quyunun dibindən çıxardığımız kimi Misir padşahının Əziz ləqəbli vəzirinin qəlbini ona qarşı yumuşaq etdik və beləliklə də Biz Yusifə yuxu yozmağı öyrətmək üçün onu Misirdə yerləşdirdik. Allah Öz əmrini yerinə yetirməyə qadirdir. Allahın verdiyi əmr mütləq yerinə yetər. Kimsə Onu əsla hər hansı bir şeyə məcbur edə bilməz. Lakin insanların çoxu -onlar kafirlərdir- bunu bilməzlər.

Yusif yetkin çağına çat­ıb, boy-başa dəldikdə, Biz ona fəhm və elm verdik. Biz ona bəxş etdiyimiz bir mükafat kimi Allaha ixlasla ibadət edənləri belə mü­kafatlan­dırı­rıq.

Əzizin arvadı hiylə işlədib Yusiflə mülayim davranaraq Yusifdən onunlayaxınlıq etməsini tələb etdi. Yusiflə baş-başa qalmaq üçün otağın qapısını möhkəm bağlayıb Yusifə: "Haydı yanıma gəl!" – dedi. O isə: "Məndən istədiyin işi etməkdən Allaha sığınıram! Ağam məni öz yanında saxlayaraq mənə yaxşı baxmışdır, mən əsla ona xəyanət etmərəm. Əgər ona xəyanət etsəm, bu zaman mən zalımlardan olaram. Çünki za­lım­lar nicat tapmaz­lar!" – dedi.

Qadın onunla yaxınlıq etməyə qərar vermişdi. Əgər Yusif Allahın onu bu işdən uzaqlaşdıracaq və çəkindirəcək dəlillərini görməsəydi, Yusifdə onunla bu işi etməyi ağlına gərirərdi. Beləcə, Biz onu zinadan və xəyanətdən uzaqlaşdırmaq üçün ona bu ayələri göstərdik. Hə­­qi­qətən, Yusif, risalət və peyğəmbərlik üçün Bizim se­çil­miş qul­ları­mız­dan­dır.

Yusif canını qadından qurtarmaq üçün, qadında onun otaqdan çıxmasına mane olmaq üçün onların hər ikisi bir-birini qabaqlayaraq qapıya tərəf qaçdılar. Qa­dın onun otaqdan çıxmasına mane olsun deyə Yusifin köynəyini arxa tərəfindən tutub cırdı. Bu zaman onlar qa­pı­nın ya­nın­da qadının əri ilə rast­laşdılar. Belə olduqda Əzizin arvadı hiyləğərliyə əl ataraq Əzizə belə dedi: "Ey Əziz! Sənin ailənə qarşı fahişə əməl etməyə cürət edən bir kimsənin cəzası ya zin­dan salınmaq, ya da ağrılı-acılı bir əza­ba düçar olmalıdır!".

Yusuf - Aleyhissəlam - dedi: "O, məndən onunla yaxınlıq etməyi tələb etdi. Mən isə ondan belə bir şey istəmədim". Bu zaman Allah, qadının ailəsindən olan bir şahidi Yusufun haqlı olduğuna şahidlik etdirərək onu belə danışdırdı: "Əgər Yusufun köynəyi ön tərəfdən cırılmışsa, bu, qadının doğru danışdığına dəlalət edir. Çünki qadın bu anda özünü Yusufdan qorumağa çalışmışdır. Bu da, Yusufun yalançı olduğuna dəlalət edir".

Yox əgər Yusifin köynəyi ar­xadan cırılıbsa, bu onun doğru danışdığına dəlalət edir. Çünki qadın onu özünə tərəf çəkmək, Yusif isə qaçıb ondan canını qurtarmaq istəmişdir. Bu da qadının yalançı olduğuna dəlalət edir".

Əziz Yusifin - aleyhissəlam - köynəyinin ar­xadan cırıldığını gör­dükdə, Yusifin haqqlı olduğuna əmin olaraq belə de­di: "Ey Qadınlar! Şüb­həsiz ki, bu iftira, sizin Yusifə yaxdığınız hiylələrinizdən biridir. Həqiqətən də, sizin hiyləniz qüvvətli bir hiylədir!".

Əziz Yusufə dedi: Ey Yusif! Sən bu olanları bir kənara qoy və bu işi kimsəyə da­nışma! Ey Qadın! Sən də günahına görə Allahdan bağış­lanma dilə. Çünki sən, Yusifi öz nəfsinə dəvət edərək günahkarlardan oldun!

Qadının bu xəbəri şəhərə yayıldı və qadınlardan bir toplumu Əzizin arvadının bu əməlinə inkar edərək dedi­lər: "Əzizin arvadı ca­van kö­ləsini ilə yaxınlıq etmək istəyir. Köləsinə olan sevğisi onun qəlbini bürümüşdür. Biz onun öz köləsini yoldan çıxarmasına və ona qarşı sevği bəsləməsinə görə açıq-aşkar bir azğınlıq için­də olduğunu gö­rürük".

Əzizin arvadı şəhərdə bəzi qadınların onun bu əməlinə inkar etdiklərini və onun arxasınca qeybətini etdiklərini eşitdikdə, o qadınlar Yusifi görüb, qadına üzür qazandırmaq üçün onlara bir elçi göndərib onları qonaq dəvət etdi, onların rahat əyləşməsi üçün döşəklər və yasdıqlar hazırladı, sonra da qonaqların hər birinə meyvəni kəsmək üçün bir bıçaq verdi və Yu­sifə: "Haydı onların qar­şısına çıx!" – dedi. Qa­dınlar Yusifi gör­dükdə onu çox öyüb təriflədilər, gözəlliyinə heyran olub, ona o qədər mat-mətəl qaldılar ki, süfrədəki meyvələrdən kəsmək üçün əllərində olan biçaqlarla çaşıb öz əl­lərini kəsdilər və təəccüblə: "İlahi! Bu oğlan bəşər övladı deyil. İsanlara bundan əvvəl belə bir heyrətamiz gözəllik əsla verilməmişdir. Bu ancaq hör­mətli mələklərdən olan bir mə­lək­dir!" – dedilər.

Əzizin arvadı qadınların düşdükləri bu halı görüncə onlara belə dedi: "Onu sevdiyimə görə mənə eyib etdiyiniz gənc oğlan bax bu­dur! Mən onu aldadıb yoldan çıxart­mağa çalış­dım, o isə im­ti­na et­di. Əgər o, bir daha mənim istədiyimi etməzsə, o mütləq zindana atı­la­caq və zəlil­lər­dən ola­caq­dır".

Yusif - aleyhissəlam - Rəbbinə dua edərək belə dedi: "Ey Rəbbim! Onların məni qorxuzduqları zindan, məndən tələb etdikləri murdar əməli etməkdən daha sevimlidir. Əgər Sən onların hiylələrini məndən uzaqlaşdırmasan, mən onlara meyl edər, beləliklə də onlara meyl etdiyimə və onların məndən istədiklərini yerinə yetirdiyimə görə ca­hil­lər­dən olaram".

Allah onun duasını qəbul etdi, beləcə Əzizin arvadının və şəhər qadınlarının hiyləsini on­dan uzaqlaşdırdı. Hə­qiqətən, Allah, Yusfin və həmçinin Allaha dua edən hər bir kəsin duasını qəbul edəndir. Allah, Yusifin və başalarının halını biləndir!

Əziz və onun qövmü Yusifin günahsız olduğuna dair dəlillərə şahid olduqları halda bu rüsvayçılığın insanlar arasında yayılmaması üçün onu bəlli olmayan bir müd­dətə qədər zindana salmaq qəra­rına gəl­dilər.

Həhayət, onlar Yusifi zindana saldılar. Onunla birlikdə iki gənc də zin­dana salındı. Onlardan biri Yusifə de­di: “Mən yuxuda şərab hazırlamaq üçün üzüm sıxdığımı gör­düm". İkincisi isə be­lə dedi: "Mən yuxuda başımın üs­tündə çörək apa­rdığımı və quş­ların da ondan dim­dik­ləyib yeyir gör­düm. Ey Yusif! Bizə gördüyümüz bu yuxuların yozumu barədə xəbər ver. Çünki biz səni yaxşı bir insan olduğunu zənn edirik".

Yusif - aleyhissəlam- dedi: "Sizə hökümdar yaxud başqası tərəfindən veriləcək ye­mək gəl­məmişdən əvvəl mən sizə gördüyünüz yuxunun həqiqətini və yuxularınızın sonda nə ilə nəticələnəcəyi barədə bildirə­rəm. Sizə xəbər yerdiyim bu yuxu yozumu, kahinlər və ya münəccimlər tərəfindən deyil, əksinə, Rəbbimin mənə öy­rətdiyi elimdəndir. Mən Allaha iman gətir­məyən, özləri də axi­rəti inkar edən bir qövmün di­nini tərk etdim!"

Mən atalarımın dininə: İbrahimin, İshaqın və Yaqubun dininə tabe oldum. Bu din, tək Allaha ibadət etmək dinidir. Uca Allaha hər hansı bir şeyi şərik qoşmaq bizə ya­raş­maz. O, ibadətə layiq olan tək bir İlahdır. Mənim və atalarımın Allahın təkliyini qəbul edib və Ona iman etməmiz Allahın bizə müvəffəq etdiyi lütfü sayəsindədir. Həmçini, Allahın bütün insanlara Öz Peyğəmbərlərini tövhid və iman ilə göndərməsi də Allahın onlara olan bir lütfündəndir. Lakin insanların çoxu Allahın onlara bəxş etdiyi nemətlərə görə Allaha şükür etməzlər, əksinə, onlara verilən nemətlərə nankorluq edərlər!

Sonra Yusif zindanda onunla birgə olan iki yoldaşına xitabən belə dedi: "Bir necə ilahlara ibadət etmək yax­şı­dır, yox­sa Tək olan, heç bir şəriki olmayan, hər bir şeyi məğlub edən, özü isə əsla onu məğlub edilməyənə ibadət etmək?!"

Allahdan başqa ibadət etdiyiniz ilahlar, sizin və atalarınızın ilah adlandırdığınız, həqiqətdə isə onların ilahlıqdan heç bir payı olmayan adlardan başqa bir şey deyildir. Uca Allah sizin onları ilah adlandırmanızın doğru olmasına dair heç bir dəlil nazil etməmişdir. Bütün məxluqatın hökmü, sizin və atalarınızın özünüzdən ilah adlandırdığınız ilahların ixtiyarında yox, əksinə, tək olan Allahın ixtiyarındadır. Uca Allah sizə yalnız Ona ibadət etməyi əmr etmiş, Ona şərik qoşmağı isə qadağan etmişdir. Bu, özündə heç bir əyrilik olmayan, doğru din olan, tövhid dinidir. Lakin insanların çoxu bunu bilmirlər. Elə buna görə də Allaha şərik qoşarlar və Allahın bəzi məxluquna ibadət edərlər!

Ey mənim zindan yol­daş­larım! Yuxuda şərab hazırlamaq üçün üzümü sığan kimsəyə gəlincə, o, zindandan çıxıb, əvvəlki işinə qayıdaraq yenə də Hökmdar üçün şərab süzəcəkdir. Amma başı üstündə çörək daşıyan və quşlarında o çörəkdən yediyini görən kimsəyə gəlincə, o, öldürülüb, asılacaq və quşlarda başının ətindən dimdikləyib yeyəcəkdir. Haq­qında fitva tələb etdiyiniz işə qabaqca­dan qərar veril­mişdir. Bu iş mütləq gercəkləçəcəkdir, buna heç bir şəkk-şübhə ola bilməz.

Yusuf onlardan edamdan qurtula­ca­ğını yə­qin etdiyi kimsəyə, -hökmdara şərab paylayan kimsəyə - de­di: "Mənim başıma qələn hadisəni hökmdara xəbər ver, bəlkə o, məni bu zindandan çıxartdı!" Lakin şeytan şərab paylayana Yu­sifin ona dediklərini hökmdara xəbər verməyi unut­durdu və bundan sonra o, zindanda bir neçə il də qal­malı oldu.

Bir gün hökmdar dedi: "Mən yu­xuda yeddi arıq inəyin yeddi kök inə­yi yediyini, həmçinin yeddi yaşıl sünbül və yeddi qu­ru­ sünbül gördüm. Ey kübar və zadə­gan kimsələr! Əgər yuxu yoza bilirsinizsə, bu yu­xumun yozu­mu­­nu mənə xəbər verin!"

Onlar dedilər: "Gördüyün bu yuxu, qar­maqarı­şıq yuxulardır. Belə yuxuların yo­zu­munu bizdə yoxdur. Biz qar­maqarı­şıq olan yuxuların yozumunu bilmirik".

Zindandan xilas olan o iki nəfərdən şərab paylayanı uzun bir müddətdən sonra Yusifin - aleyhissəlam - yuxu yoza bildiyini xatırlayıb dedi: "Mən hökmdarın gördüyü yuxunun yozumunu, yuxu yoza bilən bir kimsədən soruşduqdan sonra sizə xəbər verə bilərəm. Ey hökmdar! Gördüyün yuxunu yozmaq üçün məni Yusifin yanına gön­də­rin!"

Zindandan xilas olan gənc Yusifin yanına gəlib ona dedi: "Ey Yusuf! Ey düz danışan insan! Yuxuda yed­di arıq inəyin yeddi kök inəyi yedi­yini, həmçinin, yeddi yaşıl sünbül və yeddi quru sünbüllər görən kimsənin yuxusunun yozumunu bizə xəbər ver. Ola bil­sin ki, mən hökmdarın və onun yanında olan adamların yanına qayı­dım, bəlkə onlar da hökmdarın gördüyü yuxunun yozumunu bilsinlər və beləliklə də onlar sənin fəzilətini və dəyərini bilsinlər!"

Yusif - aleyhissəlam - bu yuxunun yozumu barədə xəbər verib dedi: "Yeddi il ciddi şəkildə, ardıcıl olaraq əkin. Həmən yeddi il ərzində sünbüllərdən biçdiyi­nizi isə, yemək ehtiyacınız üçün ayırdığınız az miq­dar is­tisna olmaqla, toxumların çürüyüb, qurt vurmaması üçün elə sünbülün üstündə də saxlayın.

Sonra əkib beyərdiyiniz o bərəkətli yeddi ilin ardınca, yeddi quraqlıq və ağır illər gələcək. Bu illərdə insanlar to­xumluq sax­ladıqları az bir miq­dar istisna ol­maqla, bərəkətli illərdə tə­da­rük gördü­kləri toxumdan yesinlər.

Bu quraqlıq keçən illərin ardından bol-bol yağışlar yağan elə bir il gə­lə­cək ki, əkinlər bitəcək və insanlar da bolluq üzündən üzüm, zeytun, qamış və s. bu kimi istədikləri meyvələrin şirəsini sıxıb içəcəklər".

Yusifin yuxunun yozması hökmdara xəbər verildikdə, hökmdar əyanlarına: "Onu zindandan çıxarıb ya­nı­ma gə­ti­rin!" – dedi. Hökmdarın göndərdiyi elçi Yusifin yanı­na gəl­dik­də, Yusuf elçiyə de­di: "Hökmdar ağa­nın yanına qayıt və zindandan çıxmazdan əvvəl mənim günahsız olduğumun bilinməsi üçün hökmdardan, əllərini kə­sən qadınların qissəsi barədə soruş. Şübhəsiz ki, Rəbbim qadınların məni aldatıb yoldan çıxarmaq üçün qurduqları hiy­lə­ni bi­ləndir. Bundan Ona heç bir çey gizli qalmaz!"

Hökmdar qadınlara xitab edərək dedi: "Siz hiylə qurub Yusufdan sizinlə zina etməsini tələb etdikdə nə məqsəd güdürdünüz?" Onlar hökmdarın sualına belə cavab verdilər: "Yusufu bu işdə ittiham etməkdən Allaha sığınırıq. Biz onun haqqında pis bir şey bilmirik." Bu zaman zadəgan kişinin arvadı öz əməlini etiraf edərək dedi: “İndi haqq üzə çıxdı. O məni deyil, əksinə, mən onu yoldan çıxartmaq istəyirdim. Şübhəsiz ki, onun, mənim ona atdığım böhtandan uzaq olduğu barədə dediyi söz doğrudur.

Əzizin arvadı dedi: "Bunu etiraf etməyimlə qoy Yusif bilsin ki, onu yoldan çıxartmağa məhz mən məcbur etdim. Həqiqətən, Yusif, ərim yanımda olmadıqda, mənim ona xəyanət etmədiyim iddiasında doğru danışır. Başıma gələn bu hadisədən mənə aydın oldu ki, Allah, yalan danışan və xəyanət edən kimsələri xeyrə müvəffəq etmir."

Əzizin arvadı sözünə davam edib dedi: "Mən günaha meyil etdiyimə görə özümə bəraət qa­zan­dırıb, nəfsimi təmizə çıxarmaq istəmirəm. Çünki, Allahın rəhm edib pis əməllərdən qoruduğu kəslər müstəsna olmaq­la, insanın nəfsi daim ona istədiyi şeylərə meyil etdirir və nəfsi də bu şeylərdən çəkindirmək çox çətindir. Həqi­qə­tən, Rəbbim Ona tövbə edən qullarını bağış­layan­dır və onlara qarşı rəhm­­lidir".

Hökmdar Yusufun ona yaxılan iftiradan təmiz çıxdığını, üstəlik, onun elm sahibi olduğunu bildikdən sonra, öz əyanlarına dedi: "Onu mənim ya­nı­ma gə­ti­rin! Onu özümə məsləhətçi edə­cəyəm". Hökmdar Yusufla söh­bət edib, onun elmindən və ağlından agah olduqdan sonra, Yusufa: "Ey Yusuf: Sən bu gündən etibarən bizim ya­nı­mızda yük­sək mə­qam sahibi və etibarlı bir insan oldun" – dedi.

Yusif Hökmdara dedi: "Misir diyarınada xə­zi­nələri­ni və azuqələrin qo­runmasını mənə tap­şır. Çün­ki mən özümə etibar edilən, mal-dövləti qo­ru­ya­nam və mənə həvalə edilən işləri idarə edilməsini bilənəm".

Biz Yusifi ona atılan böhtandan təmizə çıxarıb, zindandan xilas edərək ona nemətimizdən bəxş etdik. Eləcə də onu, Misir diyarında bərqərar edib nemətimizdən ona bəxş etdik. Beləliklə, o, Misirdə könlü istədiyi yerə gedib, orada qala bilirdi. Biz dünyada is­tədiyi­miz qulumuza Öz mərhə­mə­timizi nə­sib edirik və yaxşı iş görən­lə­rin mükafatını əsla zay etmirik, əksinə, onların mükafatını əskidilmədən, kamil bir şəkildə veririk.

Allaha iman gətirən, Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağalarından çəkinərək Ondan qorxan kimsələr üçün, əlbəttə ki, Allahın axi­rətdə hazırladığı mü­ka­fatı dünya mükafatından daha xeyirlidir.

Yusifin qardaşları öz yükləri ilə Mi­sir torpağlarına gəlib onun yanına daxil ol­du­lar. Yu­sif o saat on­la­rın öz qardaşları olduqlarını bildi, on­lar isə uzun bir vaxt ötdüyündən, həm də Yusifin zahiri görünüşü dəyişdiyi səbəbindən onun öz qardaşları olduğunu bilmədilər. Çünki onlar Yusifi quyuya atdıqları zaman o, kiçik bir uşaq idi.

Yusif onların istədikləri ərzaq və azuqə yük­lə­rini verdi. Onlar, özlərinin atabir qardaşları olduğunu, lakin həmən qardaşın atalarının yanında qaldığını Yusifə xəbər verdikdən sonra, Yusif onlara dedi: "Ata­bir qar­daşınızı yanıma gəti­rin ki, sizə daha bir dəvə əlavə ərzaq və azuqə verim! Məgər mənim ölçü­yə tam riayət etdiyimi, heç bir əskiklik etmədiyimi və mənim qonaq qarşılayanların ən yax­şısı olduğumu görmürsünüz?!

Əgər onu yanıma gətir­mə­səniz, sizin atabir qardaşınız olduğu iddanızın yalan olduğu üzə çıxacaq. Əgər belə olarsa, daha sizə bir qab belə ərzaq və azuqə ve­ril­məyəcək və özünüz də ondan sonra mənin diyarıma ya­xınlaşmayın!"

Onlar Yusifə dedilər: "Onu sənin yanına gətirməyimizi atasından xahiş edəcək və bu işdə atasını razı salmaq üçün əlimizdən gələni edəcəyik. Əl­bət­tə ki, bizdən tələb etdiyini əskiltmədən mütləq yerinə yetirəcəyik".

Yusif, öz xidmətçilərinə de­di: "On­la­rın taxıl əvəzinə ödə­dik­ləri mallarını da yüklərinin içinə qo­yun ki, ailələrinin ya­nına dön­dük­də onlardan satın almadığımızı anlaslınlar, çünki bu, onların Yusifə verdikləri sözlərində doğru olmalarını isbat etmək və Yusifin onlardan yüklərini qəbul etmək üçün özlərini ikinci dəfə mənim yanıma qardaşları ilə qayıdmağa məcbur edəcəkdir".

Onlar atalarının yanına qa­yıt­dıq­da, Yusifin onlara gözəl bir şəkildə xidmət etdiyini danışaraq atalarına belə dedilər: "Atacan! Əgər qardaşımızı özümüzlə aparmasaq, bundan sonra bizə ər­zaq verilmə­yəcək. Elə isə onu bizimlə göndər. Əgər sən onu bizimlə göndərsən, biz yenə də ərzaq ala bilərik. Şüb­həsiz ki, biz onun sənə sağ-salamat qayıdana qədər qoruya­ca­ğımıza söz veririk".

Ataları onlara dedi: "Daha öncə onun doğma qar­da­şı, Yusifi, si­zə etibar etdiyim kimi, heç onu sizə eti­bar edə bilə­rəm­mi?! Mən Yusifi sizə etibar etdim, siz də onu qoruyacağınıza dair söz verdiniz, lakin siz verdiyiniz sözün üstündə durmadınız. Elə buna görə də onu qoruyacağınız barəsində verdiyiniz sözə inanmıram. Mənim inandığım yalnız Allahdır. O, qorumaq istədiklərini ən yaxşı qo­ru­yandır və rəhm etmək istədiklərinə də ən yaxşı rəhm edəndir".

Onlar özləri ilə gətirdikləri ərzaq olan yüklərini açdıqda ver­dik­lə­ri mallarının da özlə­ri­nə qay­ta­rıl­dı­ğı­nı görüb atalarına dedi­lər: "Bizə göstərilən belə bir hörmət və ehtiramdan sonra biz o hökmdardan daha nə istəyə bilərik ki?! Budur, hökmdar bizə hörmət edib ondan aldığımızərzaq müqabilində verdiyimiz malı özü­müzə qaytarıb. Biz həmin pulla ailəmizi ər­zaq­la tə­min edər, qar­daşı­mı­zı qorxduğun şeydən qoruyar və onun bizimlə birgə olduğuna görə biz, bir dəvə də yükü ar­tıq ərzaq ala­rıq. Bir dəvə artıq ərzaq vermək isə hökmdar üçün çox asan bir işdir".

Ataları onlara belə dedi: "Ölüm hamınızı yaxalayıb, sizdən heç bir kimsə sağ-salamat qalmayıb, onu mənə geri qaytarmaq heç cür mümkün olmaması istisna olmaqla, onu qaytarıb yanıma gə­ti­rəcəyinizə dair Allaha and içməyincə qardaşınızı əsla si­zinlə gön­dərməyəcəyəm". On­lar sidq ürəkdən Allaha and içib, atalarına söz verdikdə Yəqub onlara dedi: "Allah söy­lə­dik­lərimizə şahiddir. Onun şahid olması bizə yetər".

Ataları onlara nəsihət edərək dedi: "Hamınız şə­hərə bir qapıdan daxil olmayın, ay­rı-ay­rı qapılardan daxil olun. Bu, kiminsə sizə bir zərər vermək istədikdə, bəzilərinizin bu zərərdən salamat qalması üçün daha yaxşıdır. Mən bunu Allahın sizə zərər vermək istədiyi təqdirdə, sizi ondan qorumaq üçün və ya Allahın sizə istəmədiyi bir xeyiri sizə nəsib etmək üçün demirəm. Çünki hökm yal­nız Allahındır. Allah nə qəza-qədər yazmışdırsa oda mütləq olacaqdır. Mən bütün işlərimdə tək Ona tə­vək­kül edi­rəm. Qoy tə­vəkkül edənlər də bütn işlərində ancaq Ona təvəkkül et­sin­lər".

Nəhayət, onlar Yusifin doğma qardaşını da özləri ilə götürüb yola düşdülər. Atalarının onlara əmr et­diyi kimi şəhərə ayrı-ayrı qapılardan daxil olsalar da, onların şəhərə ayrı-ayrı qapılardan daxil olması Alla­hın qədərindən onlara heç bir faydası olmadı, lakin bu, Ya­qu­bun qəlbində övladlarına qarşı olan bir şəfqət hissi idi ki, o, bunu büruzə verib və övladlarına şəhərə ayrı-ayrı qapılardan daxil olmalarını nəsihət etdi. Yaqub, Allahın yazdığı qədərdən başqa heç bir qədərin olmadığını yaxşı bilirdi. Çünki o, ona öyrətdiyimiz qədərə iman etməyi və səbəblərdən tutmağı bilirdi. Lakin insanların ço­xu bunu bil­məzlər!.

Yusifin qardaşları, Yusifin doğma qardaşı ilə onun yanına daxil ol­duqda, Yusif doğma qardaşını qucaq­la­yıb gizlincə ona dedi: "Mən sə­nin doğma qar­da­şın, Yusifəm. Qardaşlarının bizə əziyyət vermələri, bizə kin bəsləmələri və məni quyuya atmaları kimi səfeh, ağılsız hərəkətlərinə görə kədər­lənmə!".

Yusif xidəmtçilərinə qardaşlarının dəvələrinə azuqə yükləməyi əmr etdikdə hökmdarın azuqə tələb edən kimsələr üçün əzuqə ölçən piyaləsini, qardaşları hiss etmədən kiçik qardaşının öz yanında qalması üçün onun yü­kü­nün içi­nə qoydu. Onlar tərpənib atalarının yanına qayıtmaq istədikdə, arxalarınca bir carçı qışqırıb dedi: "Ey azuqə ilə yüklənmiş karvan sahibləri! Siz oğrusu­nuz!".

Yusifin qardaşları arxalarınca səslənən carçıya və onunla birgə olan yoldaşlarına tərəf dö­­nüb: "Nə itirmisiniz ki, hətta bizi oğurluqda ittiham edirsiniz?" – de­di­lər.

Carçı və onunla birgə olan yoldaşları Yusifin qardaşlarına belə dedilər: "Hökmdarın insanlar üçün azuqə ölçdüyü piya­lə­sini itirmişik. Kim onu, biz yüklərinizi araşdırmadan gətirərsə, ona bir dəvə yü­kü ərzaq əlavə veri­ləcəkdir!". Carçı: "Mən bunu pulayəni gətirən kimsəyə zəmanət verirəm!" – dedi.

Yusifin qardaşları onlara dedilər: "Allaha and ol­sun! Siz halımızdan gördüyünüz kimi, bizim oğurluq etmədiyimizi və belə bir işdən günahsız və xəbərsiz olduğumuzu bilirsiniz. Biz Misir torpağına fitnə-fə­sad tö­rətmək üçün gəlməmişik və həyatımız boyunca heç oğu­rluq da etməmişik".

Bu zaman carçı və onunla birgə gələn yoldaşları onlara dedilər: "Əgər siz oğurluq etmədiyiniz iddanızda birdən yalançı çıxsanız, elə isə bizə deyin bir görək, sizin dinizdə oğurluq edən kimsənin cəzası nə­dir?"

Yusifin qardaşları onlara belə cavab verdilər: "Bizim dinimizdə oğurluq edən kimsənin cəzası, it­miş piyalə yükündə ta­­pı­lan kimsənin özünü, oğurluq etdiyi kimsəyə kölə edi­­lərək cəzalan­dırıl­ması­dır. Biz dinimizdə oğurluq edənləri kölə olmaqla cəzalan­dırırıq!".

Carçı və onunla birgə gələn yoldaşları qardaşların yüklərini yoxlamaq üçün onları Yusifin yanına gətirdilər. Yusif etdiyi hiyləni qardaşları anlamasınlar deyə, doğma qardaşının yükünü yoxlamazdan əv­vəl ögey qardaşlarının yüklərini yoxlamağa baş­ladı, doğma qardaşının yükünü yoxladıqda, isə hökmdarın piya­lə­sini qarda­şının yükündən çı­xart­dı. Biz Yu­sifə piyaləni doğma qardaşının yükünün arasına qoymağı öyrətdiyimiz kimi, Misir diyarında Misir qanunları ilə deyil, əksinə, qardaşlarının yaşadıqları yerin hömkü ilə hökm verib, doğma qardaşını kölə götürməsini də ona öy­rətdik. Əgər Yusif burada hökmdarın qanunları ilə hökm vermiş olsaydı, doğma qardaşını, Allahın istəyi istisna olmaqla, əsla kölə götürə bilməzdi, çünki hökmdarın qa­nunlarına əsasən, oğrunun cəzası döyülmək və cərimə ödəmək idi. Bu yalnız Allahın istəyi ilə oldu. O hər şeyə qadirdir. Biz Yusifin dərəcəsini yüksək məqamlara qaldırdığımız kimi, qullarımızdan is­tə­di­yimiz kəmsələrin də dərəcələrini yük­sək məqamlara qaldırırıq. Hər bir bilik sahi­bin­dən daha çox bilən vardır. Bütün bilik sahiblərinin üzərində isə hər bir şeyi bilən Allahın elmi vardır.

Yusifin qardaşları dedilər: "Əgər o oğurlayıbsa, burada təəccüblü bir şey yoxdur, bundan əvvəl onun qardaşı da oğurluq etmişdi". Onlar bu sözlə Yusifi -Əleyhis-salam- qəsd edirdilər. Yusuf onların söylədikləri bu sözün acısını içində giz­lə­dib onlara büruzə vermədi və öz-özünə: "Siz etdiyiniz həsəd və pis əməllərinizə görə Allah qatında daha pis mövqeydəsiniz. Uca Allah mənə yaxdığınız bu iftiranı daha yaxşı biləndir" – dedi.

Yusifin qardaşları ona dedilər: "Ey hökm­dar! Onu çox sevən, yaşlı, çox qoca bir atası var. Sən onun əvəzinə bizdən birini gö­tür. Həqiqətən, Biz səni həm bizim ilə həm də ki, başqaları ilə gözəl rəftar etdiyini görürük. Elə isə bu işdə də bizə yaxşılıq et!"

Yusif – aleyhisəlam – dedi: "Zalim bir kimsənin günahına görə günahsız bir kimsəyə zülm etməkdən Allaha sığınıram. Hökmdarın piyaləsini, xurcununda tapmadığımız bir kimsəni cəzalandırsaq, onda biz, günahkarı sərbəst buraxıb, günahsızı cəzalandırdığımıza görə, zalımlar­dan ola­rıq!"

Onlar Yusifdən istədiklərini ala bilməyəcəklərindən ümüdlərini kəsdikdə, öz aralarında məs­lə­hətləşmək üçün insanlardan uzaqlaşıb bir kə­na­ra çəkildilər. Onların bö­yü­k qardaşları dedi: "Mən sizə atanızın: "Ölüm hamınızı yaxalayıb, sizdən heç bir kimsə sağ-salamat qalmayıb, onu mənə geri qaytarmaq heç cür mümkün olmaması istisna olmaqla, onu qaytarıb yanıma gə­ti­rəcəyinizə dair Allaha and içməyincə qardaşınızı əsla si­zinlə gön­dərməyəcəyəm" – deyərək sizdən Allah adına əhd aldığını və bundan əvvəl də Yusifə qarşı haqsız­lıq etdi­yi­nizi xatırlatmaq istəyirəm. Siz atanıza verdiyinmi sözü yerinə yetirmədiniz. Atam mə­nə geri dönməyə izin vermə­yin­cə və ya Allah mə­nə qardaşımı hökmdardan geri almağa hökm ver­mə­yincə, mən Misir torpaqlarından heç bir yerə getməyəcəyəm. Allah, hökm ve­rən­lərin ən xeyirlisidir. O, haqq və ədalət ilə hökm verir!"

Böyük qardaş dedi: "Atanızın yanına qayıdın və ona de­yin: "Oğlun oğur­luq etdi və Misirin hökmdarı onu, oğurluq etdiyinə görə cəza olaraq öz yanında kölə etdi. Biz ancaq yükü arasından çıxan piyaləni gördüyümüzə şahidlik edib xəbər verdik. Biz onun oğurluq edəcəyini bilmirdik. Əgər bilsəydik onu geri qaytarmağımıza dair sənə söz verməzdik.

Ey atamız! Bizim sənə doğru söylədiyimizə əmin olmağın üçün hal-hazırda olduğumuz Misir sakinlərində və bir­likdə gəl­diyimiz karvan əhlindən so­ruş. Onlar da sənə, bizim dediyimizi deyəcəklər. Biz, qardaşımızın oğurluq etməsi barədə sənə söylədiyimiz xəbər, hə­qi­qətən də, olmuş bir hadisədir!"

Ataları onlara dedi: "Onun oğurluq etməsi barədə dedikləriniz heç də həqiqətə uyğun deyil. Əksinə, nəfsiniz sizi aldadıb, bundan əvvəl qardaşı Yusifə hiylə qurmağa sövq etdirdiyi kimi sizi ona da qarşı hiylə qurmağa sövq etdirib. Şikayətim yalnız Allahadır. Ola bilsin ki, Allah, Yusifi, onun doğma qardaşını və onların böyük qardaşlarını - ha­mı­sını birlikdə, mənə qay­tarsın. Həqi­qə­tən də, O, mənim düşdüyüm halı biləndir və işlərimi idarə etməkdə hikmət sahibidir!"

Yaqub onlardan üz çevirərək uzaqlaşdı və: "Ey Yusifə olan şiddətli hüznüm!" – dedi. Yaqubun Yusif üçün ağlamaqdan gözlə­ri­nin qarası ağardı. O, hüzn və dərd-qəm içində olmasına rəğmən bunu öz içində saxlayıb insanlara bildirmirdi.

Yusifin qardaşları atalarına dedilər: "Ey atamız! Allaha and olsun ki, Yusifi tez-tez yada salıb, onun dərdinə acımaqla axır­da sən ya xəstələnəcəksən ya da ki, taqətdən düşüb öləcəksən!".

Ataları onlara belə dedi: "Başıma gələn bu dərd-qə­mimi yal­nız Allaha açıb söylə­yirəm. Çünki mən, uca Allahın lütfünü, xeyirxahlığını, darda olanın duasını qəbul etməsini, həmçinin, müsibətə düçar olan kimsəyə verəcəyi mükafatı sizdən daha yaxşı bilirəm!

Ataları onlara belə dedi: "Ey oğullarım! Gedin Yusifdən və qar­da­şın­dan bir xəbər öyrənin, Uca Alla­hın qullarından qəm-qüssəni aparmasından və işlərini asanlaşdırmasından ümidinizi əsla üz­mə­yin. Şübhəsiz ki, Alla­hın, qullarından qəm-qüssəni aparıb və işlərini asanlaşdırmasından ancaq kafir olan bir qövm ümid­ini üzər. Çünki kafirlər, Allahın qüdrətinin böyüklüyündən bixəbərdirlər və Allahın Öz qullarına olan fəziləti onlara gizlin qalmışdır!"

Onlar atalarının əmrini yerinə yetirdilər və beləliklə də, Yusifi və onun qardaşını axtarmaq üçün yola çıxdılar. Nəhayət, Yusifin yanına daxil olduqda, ona belə dedilər: "Bizə qıtlıq, aclıq üz vermişdir. Biz sənin yanına çox az və dəyərsiz bir mal ilə gəl­mi­şik. Sən isə bizə bunun əvə­zində bundan əvvəl ölçünü tam çəkib azuqə verdiyin kimi, yenə də bizə ölçünü tam çəkib azuqə ver. Gətirdiyimiz dəyərsiz mala fikir vermədən bizə azuqəni artıq etməklə sədəqə et. Şüb­hə­siz ki, Uca Allah sə­də­qə ve­rən­ləri mükafatını ən gözəl şəkildə verər!".

Yusif qardaşlarının söylədiklərini eşitdikdə, qəlbi onlara qarşı bir rəhmət olaraq yumuşaldı və özünü onlara tanıtmaq üçün belə dedi: "Siz etdiyiniz əməllərin aqibətindən cahil ikən Yusifə və onun doğma qar­da­şına qarşı nə­lər et­di­yiniz xatırlayırsınızmı?!"

Onlar bunu eşitdikdə özlərini itirdilər və çaşqınlıq içində qalıb belə dedilər: "Sən Yusifsən?" Yusif onlara dedi: "Bəli, mən Yu­sifəm, yanımda gördüyünüz bu oğlanda mənim doğma qar­da­şımdır. Uca Allah bizə düşdüyümüz çətinlikdən qurtarmaqla və qədir-qiymətimizi ucaltmaqla mərhəmət etdi. Kim Allahın əmrlərini yerinə yetirib və qadağalarından çəkinməklə Ondan qorxsa və müsibətlərə səbir et­sə, bilsinki, artıq o, yaxşı iş görmüşdür. Allah yaxşı iş gö­rənlərin mü­kafatını əsla puç etməz, əksinə onlar üçün qoruyub saxlayar!"

Qardaşları Yusifə qarşı etdikləri əməllərə görə Yusifdən üzür istəyərək ona dedilər: "Allaha and olsun ki, Allah sənə kamillik sifətlərini bəxş etməklə səni biz­dən üs­tün etdi. Biz isə sənə qarşı etdiyimiz əməllərə görə pis və zalim kimsələrdən olduq!"

Yusif onların üzür istəmələrini qəbul edərək onlara dedi: "Etdiyiniz əməllərə görə bu gün sizə heç bir əzab və danlaq yoxdur. Uca Allahdan si­zi ba­ğış­lasını istəyirəm! O, Sübhənəhu va Təala rəhm edən­lə­rin ən rəhmlisidir!"

Qardaşları Yusifə atalarının onun üçün ağlamaqdan gözləri kor olduğunu xəbər verdikdə, Yusif köynəyini onlara verib belə dedi: "Bu köynəyimi aparıb ata­­mın üzü­nə atın ki, gözləri açıl­sın. Son­ra da bütün ailənizlə bir­lik­də mənim yanıma gəlin!"

Qafilə Misir torpağın­dan çıxıb şəhərdən ayrılanda Yaqub – aleyhissəlam – oğullarına və ətrafındakılara dedi: "Əgər məni cahilliklə suçlayıb, bu qoca ağlını itirib nə dediyibi bilmir deməklə ittiham etməsəydiniz, inanı ki, mən, Yu­sufun qo­xu­sunu hiss edirəm deyərdim!"

Yanında olan övladları ona dedilər: "Allaha and olsun ki, sən hələ də Yusifi xatırlamaqdan və onu yenidən görmək barədə köh­nə şaşqınlığından əl çəkmə­mi­sən!"

Yaqubu sevindirən müjdəçi gəlib Yusifin köynəyi Yaqubun üzü­nə atan kimi onun gözləri açılıb görməyə başladı və öz oğullarına belə dedi: "Məgər sizə, mən Allah­ın lütfü və ehsanından sizin bil­mədikləri­nizi bilirəm de­mədimmi?"

Yaqubun oğulları Yusifə və onun doğma qardaşına qarşı etdikləri əməllərdən dolayı ataları Yəqubdan – aleyhissəlam – üzür istəyərək ona belə dedilər: "Ey ata­mız! Keçmişdə işlətdiyimiz günahlarımızın bağışlanması üçün Allah­dan bizi ba­ğışlan­ma­sı­nı dilə. Doğrudan da, biz Yusifə və onun doğma qardaşına qarşı etdiyimiz əməllərə görə günahkar və pis adamlar olmuşuq!"

Ataları onlara cavab verərək belə dedi: "Mən sonra Rəbbim­dən sizin üçün bağışlanma di­lə­yə­cə­yəm. Həqi­qə­tən, O, qullarından tövbə edənlərin günahlarını bağış­la­yan­dır və onlara qarşı rəhmlidir!".

Yaqub və onun ailəsi yaşadıqları torpaqlardan çıxıb Yusifi görmək üçün Misirə gəldilər. Onlar Yusufun yanına gəl­dikdə o, ata-anasını qucaqlayıb, qardaşlarına və onlların ailələrinə dedi: "Allahın istəyi ilə əmin-amanlıq içində Mi­sirə daxil olun, burada sizə heç bir əziyyət verilməz!"

Yusif ata-anasını özü əyləşdiyi taxtın üs­tündə əy­ləşdirdi. Atası, anası və on bir qardaşı Yusifi salamlamaq üçün ha­mısı onun qarşısında səcdə et­dilər. Bu səcdə, heç də ibadət məqsədi ilə edilən səcdə deyildi, lakin Yusifin yuxuda gördüyü kimi Allahın əmrini gerçəkləçdirmək üçün edilən bir səcdə idi. Elə buna görə də Yusif – Aleyhissəlam – atasına belə dedi: "Sizin mənə səcdə edərək məni salamlamağınız, bundan öncə gördüyüm və sənə danışdığım yuxumun yozumu­dur. Artıq Rəbbim o yuxunun həyatda baş verməsini gerçəkləş­dirdi. Şeytan mə­nimlə qardaş­larımın ara­sına əda­vət sal­dıq­dan sonra məni zindan­dan çıxart­maqla və sizi səhradan yanı­ma gə­tirməklə Rəbbim mənə lütf etdi. Şüb­hə­siz ki, Rəb­bim is­tə­diyi şeyi idarə etməsində lütf sahibidir. Hə­qiqətən, O, qullarının olduqları halı daha yaxşı biləndir və işləri idarə etməsində də hikmət sahibidir!"

Sonra Yusif Rəbbinə dua edərək belə dedi: "Ey Rəbbim! Sən mənə Misirin mülklünü bəxş etdin və mənə yu­xu­ yozmağı öyrətdin. Ey göy­ləri və yeri misilsiz xəlq edən! Dün­yada da, axirətdə də bütün işlərimə hamilik edən Sənsən. Ömrüm sona çatdıqda və əcəlim yetişdikdə, ca­nı­mı mü­səlman olduğum halda al və mə­ni Cənnətin ən üstün təbəqəsi olan Firdovsda atalarımdan və başqalarında olan saleh peyğəmbərlərə qovuşdur!"

Ey Peyğəmbər! Biz Yusif və onun qardaşlarının bu hekayətini sənə vəhy yolu ilə bil­dir­dik. Halbuki sənin, onların bu hekayətləri barədə heç bir elmin yox idi. Həmçinin də, Yusifin qardaşları ona qarşı hiylə qurub, onu quyunun dibinə atdıqları zaman sən onların yanlarında deyildin. Lakin bunların sənə Biz vəhy edərək bildirdik.

Ey Peyğəmbər! Sən insanların iman gətirmələri üçün nə qədər çalışsan da, yenə də onların çoxu Allaha iman gə­tirən de­yil­dir. Sən Məkkə müşriklərinin haqq yoldan azmalarına görə özünü üzüb həlak etmə.

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar başa düşsəydilər, sənə iman gətirərdilər. Çünki sən Qurandan və dəvət etdiyin dindən dolayı onlardan heç bir qarşılıq tələb etmədin. Bu Quran bütün insanlar üçün ancaq bir öyüd-nəsihətdir.

Göylərdə və yerdə yayılmış halda Uca Allahın təkliyinə dəlalət edən çoxlu sayda ayələr vardır. Amma in­sanların ço­xu onların yanın­dan üz çevirib keçirlər və onlara baxıb, düşünüb ibrət almazlar.

İnsanların əksəriyyəti Allahın yaradan, ruzi verən, öldürən və dirildən olduğuna Allahla yanaşı bütlərə ibadət edərək inanırlar. Uca Allahın oğlu olduğunu idda edirlər.

Məgər müşriklər dünyada onların başlarının üstünü alan və özlərini ondan qoruya bilməyəcəkləri bir əzabının on­la­ra qəf­lə­tən gəlməyəcəyinə və ya özləri də hiss etmədən ansızın Qiyamət saatının qopmayacağına əmin­dirlər­mi?!

Ey Peyğəmbər! Dəvət etdiyin kimsələrə de: "Bu mənim, insanları açiq-aydın dəlil və sübutlarla dəvə etdiyim yolumdur. Mənə tabe olan­lar da, mənim yolumu tutub gedənlər də, mənim sünnəmə riayət edənlər də, bu yola dəvə edərlər. Allah pak və müqəddəsdir, Ona nisbət edilən, Onun cəlalına layiq olmayan və kamalına zidd olan nöqsanlardan uzaqdır. Mən Allaha şərik qoşanlardan deyiləm. Əksinə mən, tək Allaha ibadət edən kimsələrdənəm!"

Ey Peyğəmbər! Biz səndən əvvəl də mələklərdən deyil insanlardan olan neçə-neçə peyğəmbərlər göndər­dik. Biz sənə vəhy etdiyimiz kimi onlarada vəhy etdik. Onlar heç də səhrada yaşanan bədəvi insanlardan deyildilər, əksinə, elə şəhərdə yaşayan insanlardan idilər. Buna rəğmən qövmü onları yalançı saydı. Biz də buna görə onları məhv etdik. Məgər səni yalançı sayan o kimsələr yer üzün­də gəzib-dolaşıb öz­lərindən öncəkilərin peyğəmbərləri yalan saydıqlarına görə onların sonunun necə ol­du­ğunu görüb və bundan bir ibrət almırlar?! Əlbəttə, Axirət yurdunda olan nemətlər, dünya həyatında Allah­­dan qorxan təqva sahibləri üçün daha xe­­yir­li­dir. Məgər siz Allahın əmrlərini yerinə yetirib -bunun ən əzəmətlisi Uca Allaha iman gətirməkdir- qadağalarından çəkinərək -bunun ən böyükü Allaha şərik qoşmaqdır- Allahdan qorxmağın sizin üçün daha xeyirli olduğunu anlamırsınızmı?!

Qövmlərinə göndərdiyimiz peyğəmbərlərin düşmənlərinə möhlət verdik və onların azğınlıqlarını daha da artırmaq üçün onlara əzab verməyə tələsmədik. Beləki, onların həlakı gecikdəkdə, peyğəmbərləri onların həlak olacaqlarından ümüdlərini itir­dik­də, kafirlər də özlərinə göndərilən peyğəmbərlərin yalançılara vəd etdikləri əzabın və möminlərin xilas olmasını yalan olduğunu zənn etdiklərində, elçilərimizə yardımımız gəldi. Biz elçiləri və möminləri yalan sayanlara gələn əzabdan qurtardıq. Gü­nahkar bir qövmə əza­bı­mız gəldikdə isə bunu onlardan kimsə əsla dəf edə bilməz!

Peyğəmbərlərin, onların ümmətlərinin həmçinin Yusifin və onun qardaşlarının rəvayətlərində sağlam ağıl sa­hiblərinin ibrət almaları üçün öyüd-nəsihətlər var­dır. Quranda, Allah adından yalan və ya uydurulmuş bir kəlam əsla ola bilməz. Lakin o, Allah tərəfindən nazil edilən səmavi kitabları təsdiqlə­yən, şəri əhkamlardan və hökmlərdən qulların açıqlamasına ehtiyac duyulan hər şeyi təfsilatlı bir şəkildə izah edən, hər bir xeyirə yönəldən və ona iman gətirən qövmə bir rəhmərdir. Çünki məhz bu kimsələr, Quranda olanlardan faydalanan kimsələrdir.

﴾Əlif. Ləm. Mim. Ra﴿. Bu ayə ilə əlaqəli açıqlama əl-Bəqərə surəsinin əvvəlində keçmişdir. Ey Peyğəmbər! Bu surədə olan uca ayələr və Allahın sənə nazil etdiyi bu Quran özündə heç bir şəkk-şübhəyə yer olmayan bir kitabdır. Onun Allah tərəfindən olmasına şəkk-şübhə yoxdur. Lakin in­sanların çoxu inadkarlıq və təkəbbürlük edərək ona iman etməzlər.

Gördüyünüz uca göyləri di­rək­siz yaradan Allahdır. Sonra da keyfiyyəti və bənzəri bizim məlum olmayan, Özünə layiq olan şəkildə ərşə ucalmışdır. Günəşi və ayı məxluqatın mənfəti üçün onlara ram etmişdir. Günəş və ayın hər biri Allahın müəyyən etdiyi vaxta qədər göydə hərə­kət etməkdədir. Uca Allah göylərdə və yerdə işləri istədiyi kimi yoluna qoymaqdadır. Uca Allah, Qiyamət günü Rəbbinizlə qarşılaşacağınza yəqin olmanız və o gün üçün saleh əməllər edərək hazırlaşmağınıza görə Onun qüdrətinə dəlalət edən ayələri beləcə açıq-aydın izah edər!

Yer üzünü yayıb genişləndirən, insanların orada sabit qalmaları üçün daim bir qərar tutan möhkəm dağları, insanların heyvan və əkin sahələrini suvarmaq üçün orada çaylar axıtan və orada hər növ meyvə və heyvanlardan erkək və dişi olmaqla cüt-cüt yaradan, gecəni gündüzlə örtərək nurlu, işıqlı olduqdan sonra zülmət qaranlığa çevirən Odur. Həqiqə­tən də, bu deyilənlərdə, Allahın yaratdıqları barədə düşünən bir qövm üçün açıq-aydın dəlillər vardır. Bu açıq-aydın dəlillərdən düşünüb ibrət alanlarda elə məhz onlardır!

Yer üzündə bir-birinə ya­xın ərazilər, üzüm bağları, əkinlər, bir gövdədən və fərqli-fərqli gövdələrdən çıxan xurma ağacları vardır ki, bu bostanlar və əkin sahələridə ey­ni su ilə suva­rılır. Bunların yan-yana olmasına və enyi bir yerdən suvarılmasına rəğmən, Biz onların dad və başqa faydalar baxımından bəzisini digərindən üstün etdik. Doğru­dan da, bu zikr edilənlərdə ba­şa dü­şən kimsələr üçün Allahın varlığına dəlalət edən açıq-aydın də­lil­lər vardır­. Çünki bu dəlillərdən ibrət alan elə məhz onlardır.

Ey Peyğəmbər! Əgər hər hansı bir şeydən təəccüblənirsənsə, on­ların öldükdən sonra yenidən diriləcəklərinə və bu dirilməni inkar edərək: "Biz ölüb torpaq olduqdan və sümüklərimiz çürüdükdən sonra yenidənmi diriləcəyik" – demələrinə təəccüblənməyin daha münasibdir. Öldükdən sonra dirilməyi inkar edən kimsələr, Rəbbinə küfr edən və Rəbbinin ölüləri diriltməyə qadir olmasını inkar edən kimsələrdir. Qiyamət günü o kimsələrin boyunlarına oddan zəncirlər vurulacaq­. Onlar Cəhənnəm sakin­ləri­dirlər və onlar ora­da əbədi qala­caq­lar. Onlar orada əsla ölməzlər və əzabları bir anlıq belə kəsilməz.

Ey Peyğəmbər! Müşriklər səni əzabın onlara tez bir zamanda gəlməsi üçün tələsdirirlər. Allahın onlara əzəldən yazdığı nemətlərin özlərinə tamamlanmasından öncə əzabın özlərinə gec gəldiyni zənn edirlər. Halbuki onlardan əv­vəl peyğəmbərləri yalan sayan ümmətlərə neçə-neçə ibrətamiz cəzalar olub keçmişdir. Axı onlar nə üçün olub keçənlərdən ibrət almırlar?! Ey Peyğəmbər! Həqi­qə­tən, Rəb­bin insanların zalımlığına bax­ma­ya­raq yenə də onları ba­ğış­la­yandır və Allaha tövbə etmələri üçün onlara əzab verməyə tələsməz. Sözsüz ki, əgər küfür əməllərdə israr edib, Allaha tövbə etməsələr, Allah onlara şiddətli əzab verməyədə qadirdir!

Allaha küfr edən kimsələr - insanları Allahın yolundan döndərərək və inadkarlıq edərək - deyirlər: "Kaş ki, Musaya və İsaya nazil edildiyi kimi Muhəmmədə də, Rəbbindən bir möcüzə en­di­ləydi?" Ey Peyğəmbər! Sən ancaq insanları Allahın əzabından xə­bərdar edib qorxudansan. Allahın sənə bəxş etdiyi möcüzələrdən başqa özündən heç bir möcüzə gətirməyə qadir deyilsən. Hər qöv­mün, onlara haqq yolu göstərən və haqqa çağıran bir peyğəmbəri var!

Allah hər bir dişinin bətnində nə daşı­dı­ğı­nı və hər bir şeyi biləndir. Bətnlərdə olan naqisliyi və kamilliyi, sağlam olanı da xəstə olanıda bilir. Allah qatında hər şeyin müəyyən ölçüsü vardır­. Bu ölçü, nə artar nə də ki, azalar.

Çünki Uca Allah məxluqatın dərk etmədiyi və həmçinin görüb dərk etdiyi hər bir şeyi haqqı ilə biləndir. O, sifətlərində, adlarında və feillərində əzəmətlidir. O, zatı və sifətləri ilə yaratdığı bütün məxluqatın üzərindədir və ucadır.

Uca Allah gizlində və aşkarda olanıda biləndir. Ey İnsanlar! Sizdən kimin sözü gizli saxlaması və kimin də onu aşkara çıxarması Allah üçün eynidir. Həmçinin gecənin zülmətində insanların gözündən gizlənən də və gündüzün işığında öz işi ilə məşğuln olan da Allah üçün eynidir.

Uca Allahın insanlar üçün təyin etdiyi bir-birini təqib edən mələkləri vardır. Bunların bəzisi gecə, bəzisi də gündüz gələr. Bu mələklər, Allahın əmri ilə insanları, uca Allahın onlar barədə yazıb təqdir etdiyi qədərdən və ona zərər verəcək şeylərdən qoruyar və onların sözlərini və əməllərini yazırlar. Həqi­qə­tən də, insanlar Allaha şükür etməyi tərk etmədikcə, Allah da on­ların olduqları, xoş bir halı, xoşlamadıqları bir hal ilə dəyişməz. Əgər Allah hər hansı bir qövmü məhv etmək is­təyərsə, kimsə Onun istəyinin qar­şısını əsla ala bilməz. Ey İnsanlar! Sizin işlərinizi Allahdan başqa yoluna qoyan yoxdur. Elə isə sizə üz verən bəladan özünüzü qorumaq üçün Allaha sığının.

Ey İnsanlar! Sizə ildırmı göstərən, qəlbinizdə şimşək qorxusu ilə yağış ümidini bir araya cəm edən Odur. Bol-bol yağışla dolu ağır bu­lud­ları var edən də Odur.

Göy gurultusu Uca Rəbbinə həmd edə­rək Onun şəninə təriflər deyir. Mələk­lər də Rəbbindən qor­xaraq, Ona ehtiram göstərərək və Onu təzim edərək Onun şəninə tərif­lər deyirlər. Allah yandırıb-yaxan ildırımları məxluqatından dilədiyinin üstünə endirib onu məhv edir. Kafirlər Allahın vəhdaniyyəti barəsində mübahisə edir­lər. Allah güc, güvvət sahibidir. O istədiyi şeyi edər.

Dua və ibadət yalnız Allah üçündür, bu işdə Onun heç bir şəriki yoxdur. Müşriklərin Allahdan qeyri dua etdikləri bütlər istənilən məsələdə onların dualarını qəbul etməyə qadir deyillər. Müşriklərin bütlərə dua etməsinin məsəli, susuz insanını ağzına su çatıb, su içməsi üçün əlini suya uzadan kimsənin məsəlinə bənzəyir. Hal­buki, su əsla onun ağzına çatan de­yil­. Kafirlərin bütlərə dua etmələri az­ğın­lıq və haqq­dan uzaq düşməkdən başqa bir şey de­yil­. Çünki bütlər onlara ibadət edənlərə nə zərər və nə fayda verməyə qadirdilər!

Göylərdə və yerdə olan bütün məx­luqat­ səcdə edərək Allaha boyun əyərlər. Bu işdə möminlərlə kafirlər eynidirlər. Lakin möminlər sidqi-ürəkdən, kafirlər isə istəməyərək səcdə edərlər. Kafir olan kimsənin fitrəti isə ona Allaha sidqi-ürəkdən səcdə edib, Ona boyun əyməyə məcbur edər. Kölgəsi olan hər bir məxluqatın kölgə­lə­ri də gündüzün əvvəlində və axırında Allaha səcdə edib, Onun əzəməti qarşısında boyun əyər!

Ey Peyğəmbər! Allahla yanaşı başqalarına ibadət edən kafirlərə de: "Göylərin və yerin Xaliqi və onları idarə edən kim­dir?!". Ey Peyğəmbər! onlara de: "Göyləri və yeri yaradan da, onları idarə edən də Allah­dır. Siz özünüz də bunu etiraf edirsiniz!". Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Məgər siz Allahı qoyub, özlərinə nə bir fayda verməyə, nə də bir zərəri özündən uzaqlaşdırmağa qadır olan aciz bütləri özünüzə ilahmı qəbul edirsiniz? Axı özlərinə bir xeyir verməyə qadir olmayanlar, sizə necə yardım edə bilərlər?!". Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Bəsirət gözü bağlı olan kafir kimsə, bəsirət gözü açıq olub haqq yolda olan mömin kimsə ilə eyni ola bilərmi?! Yaxud zülmətlər işərisində olan küfürlə, nur işərisində olan iman eyni ola bilərmi?! Yoxsa on­lar məxluqatdan özlərinə, Uca Alla­hın yaratdığı kimi yaradan şə­rik­lər tapdılar, onu Allaha ortaqmı qoşurlar?! Yoxsa onların nəzərində Allahın yaratdığı ilə şərik qoşduqlarının yaratdıqları bir-birinə qarışmışdır?!". Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Hər şeyi yaradan yalnız tək olan Allahdır. Bu məxluqatı yaratmaqda Onun heç bir şəriki yoxdur. O, üluhiyyətdə və ibadətə layiq olmaqda təkdir. O, yalnız Ona ibadət olunmağa layiqdir və O, hər şeyə Qalib gələn­dir!"

Uca Allah batilin fani, haqqın isə əbədi qalacağını, göydən yağan yağış suyunun, vadilərin böyüklüyündən və ya kiçikliyindən asılı olmayaraq hər bir vadi ölçülərinə uyğun öz məc­ra­la­rından da­şaraq sel olub axmasını misal çəkir. Bu sel suyu üzə çıxmış çör-çöpü və kö­püyü gö­tü­rüb aparır. Uca Allah insanların bəzək əşyaları düzəltmək üçün od üzərində qızdırıb əritdikləri qiymətli mədənlərin üzərində köpüyün olmasınıda misal çəkir. Allah bu iki misalı haqqı batildən ayırd etmək üçün çəkir. Batil, suyun üzərində olan çör-çöp, köpük və odun əritdiyi mədənin üzərində olan pas kimidir. Haqq isə, meyvə, ot və əkinlər bitirən, içməli, pak və təmiz su kimidir. Həmçinin qiymətli mədəni əritdikdən sonra insanların qab-qacaq düzəldib ondan faydalanması kimidir. Allah bu iki misalı çəkdiyi kimi, haqqı ba­ti­ldən ayırd etmək üçün insanlara daha neçə-neçə belə mi­sal­lar çəkir.

Rəbbinin vəhdaniyyət və Onun itaət çağırışını qəbul edənlər möminlər üçün mükafatın ən gözəli olan Cən­nət mükafatı vardır. Rəbbinin vəhdaniyyət və Onun itaət çağırışını qəbul etmə­yən kafirlərə­lə­rə gə­lin­cə, yer üzündə olan var-döv­lə­tin ha­mısı, üstəlik bir o qədəri də onların ol­saydı, canlarını Allahın əzab­dan qur­tarmaq üçün onu müt­ləq fidyə verərdilər. Allahın dəvətinə cavab verməyən kafirlər, etdikləri pis əməllərə görə haqq-hesaba çəki­ləcəkdir. Onla­rın gedəcəkləri yer Cəhən­nəmdir. Döşəkləri və qərar tutacaqları o atəş, necə də pis yerdir!

Ey Peyğəmbər! Allahın sənə nazil etdiyinin haqq olduğunu, onda heç bir şəkk-şübhə olmadığını bilən, Allahın dəvətinə icabət edən mömin kimsə, kora olan, Allahın dəvətinə icabət etməyən kafir ilə əsla eyni dərəcədə ola bilməz. Bun­dan ancaq sağlam ağıl sa­hib­ləri düşünüb ibrət alarlar!

Yalnız Allahın çağırışına icabət edən kimsələr, Allaha və Onun qullarına verdikləri sö­zü yerinə yetirər, Allahla və qeyriləri ilə bağladığları möhkəm əhdləri əsla poz­mazlar.

Onlar, Allahın qohumluq əlaqələrini birləşdirmə əmrini qoruyub saxlayar və Rəbbindən o dərəcədə qorxarlar ki, hətta bu qorxu onları Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinməyə sövq edər. Həmçinin Allah, onların etdikləri hər bir günaha görə sorğu-sual edəcəyindən qorxarlar. Çünki əməlləri müzakirə olunacaq kimsə isə həlak olacaqdır.

Onlar Allaha itaət etməkdə, Allahın onlar üçün təqdir etdiyi xoş və acı qədərə və Allahın razılığını umaraq Ona qarşı günah etməkdən özlərini qoruyub səbir edərlər. Namazı doğru-düzgün qılarlar, və Allahın onlara əta etdiyi mal-dövlətdən zəkat və sədəqəni riyadan uzaq, gizli bir şəkildə, bəzən də bu işdə başqalarına örnək olsunlar deyə bunu açıq-aşkar xərcləyərlər. Onlara pislik edənlərə qarşı yaxşılıqla edərək qarşılıq verərlər. Bu xislərlərə sahib olan kimsələr üçün Qiyamət günü gözəl aqibət vardır.

Bu gözəl sonluq, nemətlər içərisində əbədi qalacaqları Cənnətlədir. Onların orada ünsiyyət tapmaları üçün dünyada ikən özləri ilə birğə Allahın dinində sabit qalan atalarının, analarının, zöv­cə­­lərinın və öv­ladlarının onlar ilə bir yerdə olmaları, onlara Cənnətdə bəxş edilən nemətlərin tamamıdır. Mələklər onların Cənnətdəki mənzillərinin bütün qapılar­ından onların yanlarına da­xil olub onları təbrik edərlər.

Mələklər hər dəfə onların yanına daxil olduqda, onları salamlayıb deyərlər: "Allaha itaət etməkdə, qədərin məşəqqətli anlarına və günah etməkdən özünüzü qoruyub səbirli olduğunuz üçün bəlalardan salamat oldunuz. Son mənziliniz olan axirət yur­du­nuz ne­cə də gözəl­dir!"

Allahla möhkəm bir əhd bağladıqdan sonra onu pozanlar, Allahın birləşdirilməsini əmr etdiyi qohumluq əlaqələrini kəsənlər, Allaha qarşı günahlar etməklə yer üzündə fitnə-fəsad yayanlar, Allahın rəhmətindən uzaq düşən bədbəxt kimsələrdir. Onlar üçün pis sonluq vardır. Bu da Cəhənnəm atəşidir.

Uca Allah qullarından istədiyinin ruzisi­ni bol edər, istədiyininkini də azal­dar. Allahın kiminsə ruzisini bol etməsi, heç də Allahın onu sevməsinin və onun xoşbəxt və ya kimin də ruzisinin az etməsi isə onun bədbəxt bir insan olmasının əlaməti deyildir. Kafirlər dünya hə­yatı ilə se­vi­nib ona arxayınlaşdılar. Halbuki dünya hə­yatı axi­rətlə mü­qayisədə ke­çici, fani kiçik bir zövq­dən başqa bir şey deyildir.

Allaha və Onun ayələrinə küfr edənlər deyirlər: "Kaş, Muhəmmədin doğruluğuna dəlalət edən ona Rəbbindən bir hissi mö­cü­zə nazil ediləydi və bizdə bu möcüzəni görüb ona iman gətirəydik?" Ey Peyğəmbər! Bu düşüncədə olan kimsələrə de: "Şüb­hə­siz ki, Allah istədiyini öz ədaləti ilə azdırır və tövbə edib Ona üz tutan kim­səni Öz lütfü ilə doğru yola yö­nəl­dir. Allahın mövcüzə endirməsi səbəbi ilə kiminsə hidayətə gəlməsi heç də onların əlində olan bir iş deyildir, hidayət yalnız Allahın əlindədir!".

Uca Allahın hidayət bəxş etdiyi kimsələr, Ona iman edən, Allahın şəninə həmd-sənalar edərək Onu zikr etdikdə, Onun kitabını oxuduqda və ya oxunduğu zaman onu dinlədikdə qəlbləri rahatlıq tapan kimsələrdir. Bilin ki, qəlblə­r yalnız Allahı zikr etməklə ra­hat­lıq ta­par!

Allaha iman gətirib və onları Allaha yaxınlaşdıran saleh əməl­lər edən­lər üçün axirətdə xoş güzəran və gö­zəl sonluq vardır. Bu da Cənnətdir.

Ey Peyğəmbər! Biz keçmişdə peyğəmbərləri öz ümmətlərinə göndərdiyimiz kimi səni də öz ümmətinə bir peyğəmbər olaraq göndərdik ki, sənə vəhy etdiyimiz Quranı onlara oxuyasan. Bu Quran, sənin, həqiqətən də, Allah tərəfindən göndərilən bir peyğəmbər olduğuna dəlalət etməyə kifayət edər. Lakin sənin qövmün bu ayələri inkar edirlər. Çünki onlar başqalarını Allaha şərik qoşaraq Rəhmanı inkar edirlər. Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Başqalarını Ona şərik qoşduğunuz Rəhman, Ondan başqa ibadətə layiq olmayan mə­nim Rəb­bim­dir. Mən bütün işlərimdə Ona təvəkkül edirəm. Mən tövbəmidə yalnız Ona edirəm!".

Ey Peyğəmbər! İlahi kitablardan hər hansı biri dağları yerindən tərpədib onları hərəkətə gətirsəydi və ya onunla yer parçalanıb orada çaylar, bulaqlar əmələ gəlsəydi və ya­xud da onu oxuduqda ölü­lər dirilsəydi, o kitab sənə nazil edilən bu Quran olardı. Çünki Quran, açıq-aydın bir dəlildir. Əgər qəlbləri Allahdan qorxsayı bu zaman Quran onlara daha çox təsir bağışlayardı. Lakin onlar Quranı inkar edib, ona arxa çevirdilər. Əksinə, möcüzələrin endirilməsidə və s. başqa bütün işlər yalnız Alla­ha məx­susdur. Məgər möminlər bilmirlərmi ki, əgər Allah heç bir möcüzə endirmədən belə bütün məxluqatın doğru yola gəlmələrini istəsəydi, heç bir möcüzə endirmədən də onları doğru yola yönəldərdi? Lakin Allah bunu istəmədi. Allaha küfür edən kimsələrə özlərinə Alla­hın şiddətli əzab vədi gəlin­cə­yə qədər yaxud da Allaha küfür edənlərin başlarına və ya diyarlarının yaxınlığına etdikləri küfür və günah əməllər səbəbindən bir müsibət gəlməyə davam edəcəkdir. Şüb­hə­siz ki Allah, vəd verdiyi əzabın təyin edilmiş vaxtı çatdıqda əsla onu təxirə salmaz!

Ey Peyğəmbər! Sən qövmü tərfindən yalançı sayılan və istehza edilən heç də birinci peyğəmbər deyilsən. Səndən əvvəlki elçiləri də öz qövmləri isteh­za edib, onları yalançı hesab etmişdilər. Mən peyğəmbərlərə küfür edən kimsələrə möh­lət ver­dim. Hətta Biz onları məhv etməyəcəyimizi zənn etdilər. Onlara verilən möhlət başa çatdıqdan sonra isə on­ları müxtəlif növ əzablarla yaxaladıq. Sən onlara verdiyim əzabı necə gördün? O, çox şiddətli bir əzab idi.

Məgər bütün məxluqatın ruzisini Öz üzərinə götürən, hər bir kəsin əməlini müşayiət edən və etdikləri əməllərin qarşılığını verən ibadət edilməyə daha layiqdir, yoxsa ibadət edilməyə heç bir haqqı olmayan bu bütlər?! Kafirlər zülm və yalan olaraq bu bütləri Allaha şəriklər qəbul etdilər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Əgər siz bu iddanızda doğrusunuzsa, elə isə bizə, Allahdan başqa ibadət ediyiniz bütlərin adlarını bir söyləyin görüm. Yoxsa siz yer üzündə Allahın bilmədiyi şərikləri Ona xəbərmi verirsiniz?! Yaxud həqiqətə uyğun olmayan boş sözlərmi söyləyirsiniz?! Əksinə, şeytan kafir olanlara pis əməllirini onlara yaxşı göstərdi, onlarda bunun səbəbindən Allaha küfür etdilər və beləliklə də onları haqq və hidayət yolundan azdırdı. Allah kimi haqq yoldan azdırarsa onu doğ­ru yola yönəl­dən kimsə olmaz.

Onlar üçün dünya həyatında möminlər tərəfindən qətlə yetirilmək və möminlərə əsir düşməklə əzaba düçar olmaq var­dır. Onları axirətdə gözləyən əzab isə şiddətli və daimi olduğuna görə dünya əzabından da­ha mə­şəqqətli və daha ağırdir. Qiyamət günü onları Allah­ın əzabından qoruyan kimsə yoxdur.

Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağalarından çəkinən müttəqilərə Allahın vəd etdiyi Cən­nə­tin vəsfi belədir: onun qəsrləri və ağac­la­rı altından çaylar axar, dünya meyvələrinin tam əksi olaraq orada olan meyvələr heç vaxt zaval olmayan, davamlıdır, köl­gəsi də daimidir, əsla yox olmaz və yaxud qısalmaz. Bu gözəl aqibət , Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağalarından çəkinən müt­təqilərə aiddir. Kafir­lərin aqibəti isə içərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm atəşidir.

Ey Peyğəmbər! Yəhudilərdən özlərinə Tövrat yerdiyimiz bəzi kimsələr və həmçinin nəsranilərdən özlərinə İncil verdiyimiz bəzi kimsələr özlərinə nazil edilənin bəzisinin sə­nə na­zil edilənlə üst-üstə düşdüyü üçün sevinirlər. Yəhudi və nəsrani tayfaları arasında elə­si də var­ ki, sənə nazil edilən öz havalarına müvafiq olmadığı üçün onun bir qismini in­kar edir və ya onun dəyişdirilib təhrif edildiyini itihham etməklə sənə nazil edilənlərin bir qismini inkar edirlər. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Şübhəsik ki, Allaha mənə yalnız Ona iba­dət et­məyi və Ona heç bir şeyi şərik qoşma­maq əmr edil­miş­dir. Mən yalnız Ona dua edirəm, Ondan başqa heç kimsəyə dua etmirəm və mənin dönüşümdə yalnız Onadır. Tövrat və İncildə insanlara elə bunları əmr etmişdir!"

Ey Peyğəmbər! Biz əvvəlki kitabları hər qövmün öz dillərində nazil etdiyimiz kimi, Qu­ranı da sənə haqqı açıq-aydın bəyan edən ərəb­cə bir kitab olaraq nazil et­dik. Ey Peyğəmbər! Əgər Allahın sənə öyrətdiyi bu elm gəldikdən son­ra Kitab əhlinin nəfislərinə xoş gəlməyən hökmləri Qurandan silmək istəklə­rinə tabe ol­san, sə­ni Allahdan başqa işlərinə nə himayə edən, düşmənlərin üzərində qələbə çalmağa sənə yardım nə edən və nə də ki, səni Allahın əzabından qoruyan heç bir köməkçin yoxdur!

Ey Peyğəmbər! Biz səndən öncə də Adəm övladından olan elçilər gön­dərdik. Sən heç də elçilərin birincisi deyilsən. Biz o elçiləri evlənməyən, dünyaya övlad gətirməyən mələklər kimi etmədik, əksinə onlara başqa insanlar kimi zöv­cələr və övladlar ver­dik. Sən də, özündən əvvəl gəlib-getmiş, evlənən və övladı olan elçilərdən birisən. Axı müşriklər nə üçün sənin belə olduğundan təəccüb edirlər? Heç bir elçi Alla­hın izni olma­dan özündən heç bir möcüzə gətirməyə qadir deyil. Allahın təqdir etdiyi hər bir iş əvvəlcədən kitabda qeyd edilmişdir. Kitabda qeyd edilən vaxtdan nə tez olar, nə də gec.

Uca Allah bu yazıdan xeyir, şər, xoşbəxt, bədbəxt və s. istə­di­yini silər, onlardan istədiyini də sabit sax­layar. Lövhi-məhfuz Onun yanındadır. O, hər bir şeyin dönüş yeridir. Hökmü silinən və ya sabit saxlanan hər bir hökm orada yazılı olana müvafiqdir.

Ey Peyğəmbər! Sən vəfat etməzdən əvvəl onlara vəd etdiyimi­z əzabın bir qismini sənə göstərsək də, sənə göstərmədən öncə canını alsaq da, sənin öhdənə dü­şən yalnız sənə təbliğ etməyi əmr etdiyimiz dini onlara təbliğ et­məkdir. Onlara əməllərinin müqabilini vermək yaxud onları haqq-he­sab çəkmək isə sənin işin deyildir. Bu ancaq, Bizə aiddi olan bir işdir.

Məgər bu kafirlər Bizim küfür diyarına gəlib müsəlmanların oranı fəth etməsi və orada İslamın yayılması ilə onu bəzi tərəf­lə­rin­dən əksildib kiçiltməyimizlə müsəl­man­ların ixti­yarına ver­diyi­mi­zi gör­mür­lər­mi? Allah qulları arasında istədiyi kimi hökm verir. O, hökm verdikdən sonra kimsə Onun hök­münü əsl dəyişə və ya ləğv edə bilməz. Pak olan Uca Allah haqq-hesabı tez bir zamanda çəkəndir. O, əvvəlkiləridə və onlardan sonra gələnləridə hamısını bir gündə hesaba çəkəcəkdir.

Əvvəlki ümmətlər də öz peyğəmbərlərinə qarşı hiylə qurdular və onların təbliğ etdiklərini yalan hesab etdilər. Onların peyğəmbərlərə qarşı qurduqları hiylənin nə faydası oldu?! Heç bir faydası olmadı. Çünki hiylə quran hər kəsin hiyləsi, Allahın təqdir və tədbirindən kənara çıxa bilməz. Uca Allah hər kəsin nə qazandığını bilir və onların əməllərindən Allaha heç bir şey gizli qalmaz. Məhz o zaman onlar dünyada ikən Allaha iman etmədiklərinə görə özlərinin nə qədər xəta etdiklərini, Allaha iman edən möminlərin də nə qədər doğru əməl etdiklərini və beləliklə də, Cənnətə və ən gözəl sonluğa nail olduqlarını biləcəklər.

Kafir olanlar: "Ey Muhamməd! Sən Allah tərəfindən gön­dəril­miş bir elçi deyilsən!" – deyirlər. Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Rəbbim tərəfindən sizə göndərilən bir elçi olmağıma mə­nim­lə sizin aranızda Alla­hın və içərisində mənim vəsflərin keçdiyi səmavi kitabları bilən kim­sə­nin şahid ol­ma­sı yetər. Allaha kimin doğru olduğuna şahidlik edərsə bu zaman yalan sayanların yalan sayması ona heç bir zərər verməz!".

﴾Əlif. Ləm. Ra﴿. Bu ayə ilə əlaqəli açıqlama əl-Bəqərə surəsinin əvvəlində keçmişdir. Ey Peyğəmbər! Bu Quran, Allahın istəyi və köməyi ilə insan­la­rı küfr, cəhalət və zəlalət çirkabından, iman, elm və hər bir şeydə həmd-sənaya layiq, kimsənin qalib gələ bilməyəcəyi İzzət sahibi olan Allahın yoluna, İslam dininə çıxartmaq üçün sənə nazil etdiyimiz bir Kitabdır.

Göylərdə və yerdə olan hər bir mülkün sahibi yalnız tək Allahdır. İbadərə yalnız O layiqdir. Onun məxluqatdan heç bir şəriki yoxdur. Kafir olanlar şiddətli bir əzaba düçar olacaqlar!

Kafirlər nemətləri fani olan dünya həyatını, nemətləri əbəbi olan axi­rət həyatından üstün tutur, insanları Allah yo­lundan sapdırır və kiminsə bu haqq yolu tutmasın deyə, insanlara bu yolu, əyri bir yol kimi göstərməyə çalışırlar. Bu sifətlərə sahib olan kimsələr, haqq və həqiqətdən uzaq düşüb, azan kimsələrdir.

Biz hər bir elçini ancaq öz qövmünün dilində danışan gön­dər­dik ki, Allah yanından gətirdikləri haqqı on­lara bə­yan edib, başa salması üçün asan olsun. Biz elçiləri öz qövmlərinə məcburən Allaha iman etdirmələri üçün göndərmədik. Allah istədiyini Öz ədaləti ilə azdırır və istədi­yini də fəziləti ilə doğru yola müvəffəq edir. O, qüdrətlidir, kimsə Onu məğlub edə bilməz. Yaratmasına və idarə etməsində hikmət sahibidir.

Biz Musanı onun doğruluğuna dəlalət edən möcüzələri­miz­lə gön­dərib ona dəstək verdik. Şübhəsiz ki, o, Rəbbi tərəfindən göndərilən bir elçidir. Biz ona, qövmünü küfrdən və cəhalətdən, imana və elmə çıxarmasını əmr etdik. Eyni zamanda Biz ona, Allahın özlərinə nemət bəxş etdiyi günləri qövmünə xatırlamasını əmr etdik. Həqiqətən o günlərdə, Allahın tövhidinə, qüdrətinin əzəmətinə və möminlərə nemətlər bəxş etməsinə dəlalət edən açıq-aydın dəlilər vardır. Bundan, Allaha ibadət etməkdə səbirli olan və Onun nemətlərinə daima şükür edən kimsələr faydalanarlar.

Ey Peyğəmbər! Yadına sal ki, bir zaman Musa Rəbbinin əmrinə tabe olub, qövmü İsrail oğullarına Allahın onlara verdiyi nemətləri özlərinə xatırlataraq belə de­di: "Ey Qövmüm! Allahın sizi Firon ailəsindən qurtardığını, sizi onların şərindən və onların sizə dəhşətli əzab dadırmalarından sizi xilas edərək, sizə bəxş etdiyi ne­mətini xatır­la­yın. Çünki on­lar, sizdən kiminsə Fironun səltənətinə sahib çıxmaması üçün dünyaya gələn oğ­lan uşaq­la­rınızı öldürür, qa­dın­la­rı­nızı isə zəlil edib, alçaltmaq üçün sağ bu­ra­xırdılar. Onların bu etdikləri əməllərə səbir etməniz sizin üçün böyük bir imtahan idi. Uca Allah bu müsibətə səbir etdiyinizə görə, sizi Firon ailəsinin şərindən xilas etməklə mükafatlandırdı!".

Musa onlara belə dedi: "Rəbbiniz bu əmrini xatırlayın: Əgər sizə zikr edilən nemətlərə görə Allaha şükür etsə­niz, Allah si­zə olan nemə­tini və lütfünü bir qədər də artı­ra­r, yox əgər nankorluq edib, bu nemətlərə görə Allaha şükür etməsəniz, bilin ki, nankorluq edib, nemətlərə şükür etməyənə qarşı Mə­nim əzabım şid­dət­lidir!"

Musa qövmünə dedi: "Ey Qövmüm! Əgər siz və sizinlə birgə bütün yer üzün­də olanların hamısı ka­fir ol­­sanız, bunun zərəri yalnız özünüzə olacaqdır. Çünki Allah, zəngindir, Onun heç bir şeyə ehtiyacı yoxdur. Həmd-sənalara yalnız O layiqdir. Möminin iman etməsi Ona fayda vermədiyi kimi, kafirində küfür etməsi Ona heç bir zərər verməz!".

Ey Kafirlər! Sizdən əvvəlkilərin – Nuh qövmü­nün, Ad, Hud, Səmud və Saleh tay­fa­la­rı­nın və həmçinin on­lar­dan sonra yaşayıb, peyəmbərləri yalan sayan qövmlərin həlak olma xəbəri sizə gəlib çatma­dı­mı? Onlar çoxdur, onların sayını Allah­dan başqa heç kəs bilməz. Halbuki elçiləri on­lara açıq-ay­dın dəlil­lər gətir­di­lər. Onlar isə elçilərə olan qəzəblərindən dolayı əllərini ağız­la­rı­nın üstünə qo­yub, barmaqlarını çeynəyərək elçilərə belə dedilər: "Şübhəsiz ki, biz si­zinlə göndərilənlərə inan­mı­rıq və bizləri çağırdığınız şey barəsində şübhə doğu­ran şəkk içindəyik!".

Elçiləri onlara cavab olaraq belə dedilər: "Məgər Allahın vəhdaniyyətində və Onun tək ibadətə layiq olmasında şəkk-şübhə varmı? O, göy­ləri və yeri yaradan və onların hər ikisinidə misilsiz olaraq yoxdan var edəndir. Allah, keçmiş günahlarınızı bağışlamaq və dünya həyatındakı əcəlinizi tamamlamanız üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş vaxt gəlib çatana qədər sizi Özünə iman etməyə çağırır. Qövmləri elçilərə belə de­dilər: "Siz də bizim kimi bir bəşər övladısınız. Sizin bizdən heç bir üstünlüyünüz yoxdur. Siz bizi atala­rımızın ibadət et­dikləri bütlərdən dön­dər­mək istə­yirsiniz. Elə isə bizə, özünüzün həqiqətən də Allah tərəfindən göndərilən elçilər olduğunuza dəlalət edən açıq-ay­dın bir dəlil gətirin!".

Peyğəmbərləri onlara cavab olaraq belə dedilər: "Biz də si­zin kimi bir insanıq. Biz bu işdə sizinlə eyni olduğumuzu inkar etmirik. Bizim, sizin kimi bir insan olmağımız heç də bütün işlərdə sizinlə eyni dərəcədə olmağımız anlamında deyil. Uca Allah qul­la­rından is­tə­diyinə xüsusi olaraq nemət bəxş edir və onlar içərisindən seçib insanlara elçi göndərir. Alla­hın istəyi ol­ma­dan biz, sizin bizdən tələb etdiyiniz heç bir dəlili gətirə bilmərik. Çünki sizə hər hansı bir dəlili gətirmək bizim ixtiyarımızda olan bir iş deyil. Əksinə, buna yalnız Allah qadirdir. Elə buna görə də mö­minlər bütün işlərində yalnız Alla­ha təvək­kül etsinlər!".

Hansı maneə və ya hansı üzür bizimlə Allaha təvəkkül etməyin arasını ayıra bilər?! Allah bizi ən düz və ən aydın bir yola yönəltmişdir. Bi­zi yalan sayıb və bizə istehza edərək verdiyiniz əziy­yət­lə­rə səbir edəcəyik. Elə buna görə də mö­minlər bütün işlərində yalnız Alla­ha təvək­kül etsinlər!".

Elçilərin qövmlərindən olan və elçilərlə mübahisədə onlara qarşı dəlil gətirməkdən aciz qalan kafirlər belə dedi­lər: "Sizi ya öz torpa­ğı­mız­dan çıxaracağıq, ya da öz dinimizi tərk edib bizim dinimizə qayıdacaq­sı­nız!" Allah də elçiləri sabitqədəm etmək üçün on­lara belə vəhy etdi: "Biz Allah və Onun elçilərinə küfür edən zalımları mütləq məhv edəcəyik!"

Ey Elçilər və onlara tabe olanlar! Biz onları məhv etdikdən sonra mütləq sizi o yerdə sa­kin edəcəyik. Bu, yalan sayan kafirlərin məhv olması, onları məv etdikdən sonra o yelərdə elçiləri və möminləri sakin edilməsi Mənim əzəmətimi, hər bir halda onu gördüyümü dərk edib və onu xəbərdar etdiyim əzabdan qorxub çəkinənlərə aiddir.

Elçilər Rəbbindən düşmənlərinə qələ­bə çalmaq üçün yardım dilədilər. Haqq özünə bəlli olduqdan sonra ona tabe olmayıb, inadkarlıq edərək, təkəbbürlük göstərən hər bir kəs zi­yana uğ­ra­dı.

Təkəbbürlük edən bu kimsənin, Qiyamət günü qarşısında Cə­hən­nəm vardır. Cəhənnəm onu gözləməkdədir. Orada ona cəhənnəm əhlinin bədənindən axan irin içir­di­lə­cəkdir. Bu isə onun susuzluğunu yatırmayacaqdır. Ona orada susuzluq və başqa əzab növləri ilə əzab verilməkdə hey davam ediləcəkdir.

İrinli-qanlı suyun acılığının, hərarətinin və üfunətli iyinin şiddətindən dolayı zorla, özünü məcbur edərək onu qurtum-qurtum içməyə çalışacaq, amma onu uda bilmə­yəcək­dir. Üz verən əzabın şiddətindən ona ölüm hər yandan gələ­cək, lakin o, ölüb canını bu dəhşətli əzabdan qurtarıb, rahat ola bilməyəcəkdir. Əksinə, sağ qalıb əzabdan ah-nalə çəkəcəkdir. Qarşısında onu gözləyən dəhşətli başqa bir də əzab olacaqdır.

Kafirlərin sədəqə vermək, insanlara yaxşılıq və zəyiflərə mərhəmət etmək kimi etdikləri yaxşı əməllərinin misalı qa­sır­ğanın şiddətli olduğu bir gündə kü­ləyin şiddətlə sovur­duğu külə bən­zə­yir ki, külək də onu şiddətli bir şəkildə havaya sovurar və ondan heç bir əsər-əlamət qalmayana qədər onu hər tərəfə yayıb səpələyər. Kafirlərin əməlləridə belədir. Onların etdikləri küfür əməlləri, dünyada ikən etdikləri yaxşı əməllərini puç edər. Beləliklə də etdikləri yaxşı əməlləri qiyamət günü onlara heç bir faydası olmaz. İman təməli üzərində edilməyən hər bir əməl haqq yoldan azmaq və zəlalətdir.

Ey İnsan! Məgər sən Allahın göyləri və yeri əbəs yerə deyil, əksinə haq­q ilə ya­ratdığını bilmirsənmi? Ey İnsanlar! Əgər Allah sizi yox edib, yerinizə Ona ibadət və itaət edən başqa bir məx­luq gətirmək is­tə­sə, sizi yox edib yeri­nizə Ona ibadət və itaət edən yeni bir məx­luq gətirər. Bu Allah üçün çox asan və rahat bir işdir.

Sizi məhv edib, yerinizə sizdən başqa yeni bir məxluq gətirmək uca Allah əsla aciz etməz. Çünki O, hər şeyə qadirdir. Onun aciz qaldığı bir iş yoxdur.

İnsanlar Qiyamət günü qəbirlərindən çıxıb Alla­hın hüzu­runa gələcək və zəif­lər dünyada ikən öndə gedən başçılarına belə de­yə­cək­lər: "Ey Öndə gedən başçılarımız! Biz dünyada sizin arxanızca getdik. Əmrlərinizə itaət edib, qadağalarınızdan çəkindik. İndi siz bizi, Alla­hın əzabından, qismən də olsa, qoruya bilər­si­nizmi?" Bu zaman dünyada ikən öndə gedən başçıları onlara de­yə­cəklər: "Əgər Allah bizi doğ­ru yola müvəffəq etsəydi, biz də si­zə doğ­ru yolu yönəldərdik və beləliklə də, hamımız Allahın əzabından xilas olardıq. Lakin biz özümüz də azdıq və sizi də azdırdıq. İndi əzaba dözə bilməməyimiz və ya buna sə­bir etməyimiz hamımız üçün eynidir. Bu gün əzabdan qaçıb canımızı qurtarmaq üçün heç bir qurtuluş yeri yox­dur!"

Cənnət əhli Cənnətə, Cəhənnəm əhlidə Cəhənnəmə daxil olduqda, İblis onlara belə deyə­cək: "Allah sizə haqq vəd ver­mişdi. O, vədini yerinə yetirdi. Mən isə sizə batili vəd vermişdim, ona görə də və­dimi yerinə yetirmədim. Mənim dünyada sizi küfrə və zəlalətə sürükləyəcək heç bir gücüm yox idi. Lakim mən si­zi küfrə dəvət etdim və günahları sizə gözəl göstərdim, siz də mənə tabe olmaq üçün tələsdiniz. Odur ki, dünyada zəlalətə düşdüyünüz üçün məni yox, yalnız özünüzü qınayın. Bu gün nə mən si­zin köməyi­nizə ça­tıb əzabı sizdən sovuşdura bi­lə­rəm, nə də siz mənim kö­mə­yimə ça­tıb əzabı məndən sovuşdura bilərsi­niz. Şüb­hə­siz ki, mən əv­vəllər də sizin məni Allaha ibadətdə Ona şərik qoşma­ğınızı rədd et­miş­dim!". Həqiqə­tən, dünyada Allaha şərik qoşub və Ona küfr edərək özlərinə zülüm edən kimsər üçün qiyamət günü onları gözləyən ağrılı-acılı bir əzab vardır.

Zalımların tam əksi olaraq, uca Allah iman gətirib saleh əməl­lər edən­ləri, ağacları və qəsrləri altın­dan çay­lar axan cən­nətlərə daxil edəcəkdir. Onlar Rəbbinin izni və güc-güvvəti ilə orada əbədi olaraq qalacaqlar. Onların orada qarşıla­şarkən bir-birilərinə deyəcəyi, habelə, mələklərin və uca Allahın onlara de­yə­cəyi söz: "Sa­lam!" olacaqdır.

Ey Peyğəmbər! Allahın tövhid kəliməsi olan (lə iləhə illallah) üçün necə məsəl çək­di­yini bilmirsənmi? Belə ki, Allah, həmin kəlməni kökü yerdə möh­kəm olub, təmiz sudan içən, budaqları isə göyə yük­sə­lən üzərinə düşən damcılardan su içən və təmiz havadan sovuran gözəl bir xurma ağacına bənzətmişdir.

Rəbbinin əmri ilə bu gözəl ağac hər zaman öz gözəl bəhrə­sini verir. Uca Allah insanların öyüd-nəsihət almaları üçün onlara belə misallar çəkər.

Pis olan şikr kəlməsinin məsəli, pis ağac (hənzələ) acı qovun ağacın məsəli kimidir. Bu ağac, kökü yerdən qopa­rıl­mış, nə yerə bağlı olan bir kökü, nə də ki, göyə yüksələn bu dudağı olmayan, çürüyüb, küləklər onu hər tərəfə sovuran ağaca bənzər. Küfür kəlməsinin sonuda beləcə yox olmaqdır. O kəlmə sahibinin yaxşı əməli əsla Allaha yüksəlməz.

Uca Allah möminləri tam bir iman ilə ölənə qədər həm dünya həyatında, həm bərzəx aləmində qəbirlərində sorğu-sual zamanı, həm də, Qiyamət günü tövhid kəliməsi üzərində sabit saxla­yar. Uca Allah Ona şəirk qoşan və Ona küfr edən zalımları haqq yoldan azdırar. Allah Öz ədaləti ilə istədiyi kimsəni zəlalətə salar və lütfü ilə də istədiyini hidayətə qovuşdurar. Bu işdə uca Allahı kimsə məcbur edə bilməz.

Ey Peyğəmbər! Qüreyiş qəbiləsindən Allahın onlara haram bölğəsində bəxş etdiyi əmin-amanlıq içində yaşamaq nemətinə və Muhəmmədi (sallallahu aleyhi və səlləm) öz içərilərindən özlərinə peyğəmbər göndərilməsinə qarşı çıxıb Allaha və Onun rəsuluna küfr edənlərin halının necə olduğunu gördün. Onlar Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Rəbbindən özlərinə gətirdiyi haqqı yalan sayaraq Allahın nemətlərinə nankorluq edilər. Qövmlərindən küfürdə onların ardınca gedənləri də həlak diyarına sürüklədilər.

Həlak diyarı, onların varid olacaqları Cəhənnəmdir. Onlar orada Cəhənnəm atəşindən əzab çəkəcəklər. Onların qərar tutacaqları yer, necə də pis bir yerdir.

Müşriklər, Allahın yolundan azdıqdan sonra özlərinə tabe olanları da azdırmaq üçün bütləri uca Allaha tay tut­du­lar. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Hələlik dünya ləzzətləri ilə əylənin və insanlar arasında şübhələr yaymaqla məşğul olun. Şübhəsiz ki, Qiyamət günü dönüşü­nüz Cəhhənəmə olacaqdır. Sizin oradan başqa dönüş yeriniz yoxdur!"

Ey Peyğəmbər! Möminlərə belə de: "Ey İman gətirənlər! Na­mazı kamil şəkildə əda edin. Allahın əzabından qurtarmaq üçün, alış-ve­rişin, fidyənin və heç bir dostun öz dostuna şəfaət etməsinin qəbul edilməyəcəyi bir günün gəlməsindən əv­vəl Allahın sizə ver­di­yi ruzidən riyadan qorxaraq gizli şəkildə və başqa insanlara nümunə olmanız üçün açıq şəkildə Allah yolunda öz mallarınızdan vacib və müstəhəb yerlərə xərc­lə­yin!".

Uca Allah göy­ləri və yeri misilsiz olaraq yoxdan var etdi. Sizə səmadan yağmur endirdi və bu yağmurun səbəbi ilə yer üzündə sizin üçün növbənöv məhsullardan ruzi ye­tişdirdi. Ey İnsanlar! Allah, Onun əm­ri ilə su üzərində üz­ən gəmiləri sizə rab etdi. Həm özünüzün, həm də heyvanlarınız su içib, həm də ki tarlalarınızı suvalamaq üçün çayları da sizin ixtiyarınıza buraxdı.

Davamiyyətli olaraq hərəkət edən günəşi və ayı si­zə ta­be etdi. Eyni şəkildə bir-birini təqib edən ge­cə­ni və gün­dü­zü də sizə ram etdi. Gecə yatıb istirahət etməniz, gündüz isə işləyib, çalışmanız üçündür.

O sizə istədiyiniz və istəmədiyiniz hər bir şey­dən ver­mişdir. Əgər Alla­hın ne­mət­lərini saya­caq olsa­nız, o nemətlərin çoxluğundan və növbənöv olmasından onları sayıb qurtara bil­məz­si­niz. Sizə xatırlanan bu nemətlər isə sizə bəxş edilən nemətlərdən cüzi bir hissəsidir. Həqi­qə­tən, insan öz nəfsinə qarşı za­lımdır və Uca Allahın ona verdiyi nemətlərə çox nan­­korluq edəndir.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman İbrahim oğlu İsmaili və onun anası Həcəri Məkkədəki vadidə yerləşdirdikdən sonra: "Ey Rəbbim! Ailəmi yerləşdirdiyim diyarı (Məkkəni) əmin-aman bir diyar et. Orada qan tökülməsin, kimsəyə zülüm edilməsin. Məni və mənim övladlarımı bütlərə ibadət etməkdən qoru! dediyini xatırla.

Ey Rəbbim! Həqiqətən də, bütlər çox insanları haqq yoldan azdırıblar. İnsanlar bütlərin onlara şəfaətçi olacaqlarını zənn edib fitnəyə düşdülər və beləliklə də, Allaha ibadət etməyi tərk edib onlara ibadət etdilər. İnsanlardan hər kim, tək Allaha ibadət və itaət etməklə mənim ardımca gələrsə, o, mən­dən və mənim dəstəmdəndir. Kimdə mənə asi olub, tək Allaha ibadət və itaət etməzsə, ey Rəbbim! şübhəsiz ki, Sən, günahını bağışlamaq istədiyin qullarının günahını bağışlayan və onlara rəhm edənsən!

Ey Rəbbimiz! Mən zürriyyətimdən bəzilərini, İsamili və onun oğullarını əkin bitməyən və su çıxmayan bir vadidə (Məkkədə) Haram evinin yanında sakin et­dim. Ey Rəbbimiz! Övladlarımın Haram evində na­maz qılmaları üçün onları orada sakin etdim. Ey Rəbbim! İn­san­la­rın qəlblərini on­lara tərəf çevir ki, insanlar həm övladlarını, həm də bu diyarı sevsinlər. Onlara bəxş etdiyin nemətlərə görə Sənə şükür etsinlər deyə onları növbənöv meyvələrlə ruziləndir!

Ey Rəbbimiz! Sən, qəlbimizdə gizli saxladığımız və aş­ka­ra çıxart­dı­ğı­mız hər bir şeyi bilir­sən. Yerdə və göylərdə heç bir şey Allah­a gizli qalmaz. Əksinə, O, hər şeyi biləndir. Eyni zaman da möhtac olduğumuz şeylər və həmçinin Ona olan ehtiyacımız Uca Allaha gizli qalmaz.

Şükür və həmd-sənalar duamı qəbul edib mənə saleh övladlar verən Allaha aiddir. O, qoca vaxtımda mənə Həcərdən İs­maili, Saradan isə İshaqı bəxş etdi. Həqiqətən, Uca Rəb­bim Ona dua edənin duasını eşidib qəbul edəndir!

Ey Rəbbim! Məni də, zürriyyətimdən olanları də namazı kamil şəkildə qı­lanlardan et! Ey Rəbbi­miz! Duama cavab ver və duamı Öz yanında məqbul olan dualardan elə!

Ey Rəbbimiz! Mənim və valideynlərin günahlarını bağışla (İbrahim bu sözləri, atasının Allahın düşməni olduğunu bilməzdən əvvəl demişdir. Atasının Allahın düşməni olduğunu bildikdə isə ondan uzaqlaşdı). İnsanlar qəbirlərindən dirilib, Allahın qarşısında haqq-hesab olunmaq üçün durduqları zaman möminlərin günahlarını da bağışla.

Ey Peyğəmbər! Uca Allahın zalımlara əzabını gecikdirməsini heç də Allahı onların yalan saymalarından, insanları Allahın yolundan azdırmalarından və s. etdikləri əməllərdən xəbərsiz oldu­ğunu əsla zənn etmə. Əksinə, Allah, onların nə etdiklərindən xəbərdardır. Bundan Allaha heç bir şey gizli qalmaz. Allah, sadəcə on­ları cəza­landırmağı Qiyamət gününə saxlamışdır. O gün elə qorxulu bir gündür ki, onlar gördükləri dəhşətli şeylərdən qorxduqları üçün göz­ləri bə­rəlib qalacaqlar.

O gün insanlar qəbirlərindən dirilib qalxdıqda, qorxudan başlarını göyə qal­dı­raraq carçıya doğru tə­lə­sə­cək­lər. Onlar özlərinə belə dönüb baxmayacaq, əksinə, gördükləri dəhşətli mənzərədən gözləri bərəlib qalacaqlar. Onların qəlbləri boşdur, dərk etməzlər. Gördüklərini dəhşətli mənzərədən isə bir şey anlayıb, başa düşməzlər.

Ey Peyğəmbər! İnsanları Qiyamət günü onlara üz verəcək Allahın əzabı ilə qorxut. O gün, Allaha küfür edib, Ona şərik qoşaraq öz nəfslərinə zülüm edənlər de­­yə­cək­lər: "Ey Rəbbi­miz! Bizə bir az möhlət ver, əzabı bizə bir qə­dər gecikdir, qısa bir müddət də olsa bizi dünyaya qaytar Sənə iman edək və bizə göndərdiyin elçilərin ar­xasınca gedək!" Onlara məzəmmət olaraq belə deyi­lə­cəkdir: "Məgər siz öldükdən sonra yenidən diriləcəyinizi inkar edərək, siz əsla dünya həyatından axirət həyatına köçməyəcəyinizə dair dünya da ikən and iç­mə­mişdinizmi?!

Allaha küfr etməklə özlərinə zülm edən­ Hud və Saleh qövmü kimi keçmiş ümmətlərin diyarlarında sakin oldu­nuz. On­la­rı necə məhv et­diyimiz si­zə ay­dın oldu. Öyüd-nəsihət almanız üçün sizə Allahın Kitabda bir çox mi­sal­lar da çəkdik. Amma siz isə bundan öyüd-nəsihət almadınız.

Zalım ümmətlərin yurdlarında məskunlaşanlar Muhəmməd Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) öldürmək və onun dəvətinə son qoymaq üçün hiylələr qu­rurdu­lar. Halbuki Allah onların qurduqları hiylələri bilir və bundan Allaha heç bir şey gizli qalmaz. Onların hiyləsi zəyifdir. Allahın onlar üçün qurduğu hiylənin əksi olaraq, onların hiyləsi, zəyifliyinə görə nə dağları nə də ki, başqa hər hansı bir şeyi yerindən tər­pətməyə qadir de­yil­.

Ey Peyğəmbər! Allahın Öz elçilərinə onlara qalibiyyət verəcəyinə və dini aşkar edəcəyinə dair ver­diyi vədinə xilaf çıxacağını əsla zənn etmə! Şübhəsiz ki, Allah qüd­rət­lidir, kimsə Onu məğlub edə bilməz. O, Öz dostlarını izzətli edəcəkdir. Həmçinin, Öz düşmənlərindən və elçilərinin düşmənlərindən şiddətli in­tiqam almağa qadirdir.

Bu intiqam, kafirlərdən Qiyamət saatı qopduğu zaman alınacaqdır. O gün yer pak və bəyaz başqa bir yer­lə, göylər də başqa göylərlə dəyişdiriləcəkdir. İnsanlar, hər şeyə qalib gələn və kiminsə əsla Ona qələb çala bilməyən, məğlub edən əsla məğlub olunmayan, mülkündə və əzəmətində tək olan Allahın hüzurunda durmaq üçün bədəniləri və əməlləri ilə qəbirlərindən qalxacaqlar.

Ey Peyğəmbər! O gün yer başqa bir yerlə göylər də başqa göylərlə dəyişdiriləcəkdir. Kafirlərin və müşriklərin bəzisini bəzilərinə bağlandığını görəcəksən. Əlləri və ayaqları boyunlarında zən­­cir­lərlə qandal vurulacaqdır. Əyinlərinə getdikləri paltarlar isə qatrandan olacaqdır (qatran alışqan maddədir). Cəhənnəm odu onların üzünü yandıracaqdır.

Ey Peyğəmbər! O gün yer başqa bir yerlə göylər də başqa göylərlə dəyişdiriləcəkdir. Kafirlərin və müşriklərin bəzisini bəzilərinə bağlandığını görəcəksən. Əlləri və ayaqları boyunlarında zən­­cir­lərlə qandal vurulacaqdır. Əyinlərinə getdikləri paltarlar isə qatrandan olacaqdır (qatran alışqan maddədir). Cəhənnəm odu onların üzünü yandıracaqdır.

Uca Allah hər kəsə xeyir yaxud şərdən qazandı­ğı­nın əvə­zini vermək üçün belə edə­cək­. Həqi­qə­tən, Allah əməlləri hesabını tez bir zaman da çəkəndir.

Muhamməd Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil edilən bu Quran, Uca Allahdan insanlar üçün bir bildi­rişdir. Qoy insanlar, bu Quranla orada olan qorxuducu və şiddətli təhdidlərdən qorxsunlar, haqq məbudun yalnız Allahın olduğunu bilib, ancaq Ona ibadət edərək Ona heç bir şeyi şərik qoşmasınlar və sağlam ağıl sahibləri də bu Quranla ibrət və öyüd-nəsihət alsınlar. Çünki öyüd-nəsihətdən yalnız sağlam ağıl sahibləri faydalanarlar.

﴾Əlif. Ləm. Ra﴿. Bu ayə ilə əlaqəli açıqlama əl-Bəqərə surəsinin əvvəlində keçmişdir. Bu ayələr, yüksək məqama sahib olan Allah tərəfindən nazil edilməsinə dəlalət edən, Allahın vəhdaniyyətini, dini əmrləri və qadağaları açıq-aydın izah edən Quran ayələridir.

Qiyamət günü kafirlər, peyğəmbərlərin dünyada ikən onları xəbərdar etdiklərinin həqiqət olduğunu və onların dünyada batil yol üzərində olduqlarını anladıqda özlərinin, müsəl­man olma­la­rını arzulayacaq­lar.

Ey Peyğəbmər! Yalan sayan kimsələri tərk et, qoy onlar dünyada bir müddət heyvan kimi yeyib-içsinlər, fani dünya həyatının ləzzətləri ilə əylənsinlər və xam xə­yal­larla başlarını qatıb, iman gətirib, saleh əməllər etdməkdən yayınsınlar. Onlar, Qiyamət günü Allahın hüzuruna cəm olduqda, özlərinin ziyan içində olduqlarını biləcəklər.

Biz, məhv etdiyimiz hər bir zalın di­yarın, Allah qatında əvvəlcədən təyin edilmiş mə­lum bir vaxtı vardır. Həlak onlara əvvəlcədən təyin edilmiş vaxtdan nə bir an tez gələr, nə də ki, gecikər.

Heç bir ümmətin həlakı əvvəlcədən təyin edilmiş vaxtdan öncə gəlməz, nə də, həmin vaxt ərsəyə çatdıqda, gecikməz. Elə buna görə də, zalimlər, Allahın onlara əzabı geçikdirməsinə aldanmasınlar.

Məkkə müşrikləri Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dedilər: "Ey özü­nə Zikr na­zil edildiyini idda edən kimsə! Doğru­dan da, sən bu iddianla də­li­sən və dəlillər kimi hərəkət edirsən!

Kaşki göndərilmiş peyğəmbər olduğuna və bizə əzab gələcəyi barədə verdiyin xəbərin doğruluğuna şahidlik edəcək bir mələk gətirəydin.

Uca Allah, onların mələklərin gəlməsi haqqında irəli sürdükləri fikirlərinə cavab olaraq belə buyurdu: "Biz mələkləri ancaq əzabla həlak olma vaxtınız yetişdikdə, müəyyən hikmət üçün endiri­rik. Əgər Biz, mələkləri göndərsək və onlar bundan sonra da iman gətirməsələr, bu za­man kafirlərə möhlət ve­ril­məz. Əksinə, əzab onlara daha tez bir vaxta gələr!"

Şübhəsiz ki, bu Quranı insanlara bir öyüd-nəsihət olaraq Muhəmmədin (sallallahu aleyhi və səlləm) qəlbinə Biz na­zil etdik, əlbəttə, Biz də onu hər cür artırılıb-əskiltmədən, təbdildən və təhrifdən qo­ruya­ca­ğıq!"

Ey Peyğəmbər! Biz səndən öncə də küfür edən əv­vəlki mil­lət­lərə elçilər göndər­mişdik, onlar da özlərinə göndərilən peyğəmbərləri yalançı hesab etdilər. Ümmətinin səni yalançı hesab etməsində heç də peyğəmbərlərin birincisi deyilsən.

Küfür edən əv­vəlki mil­lət­lər, özlərinə göndərilən peyğəmbərləri yalançı sayıb, onlara istehza etdilər.

Biz o əvvəlki millətlərin qəlblərinə peyğəmbərləri yalançı hesab etməyi saldığımız kimi, eyni şəkildə, üz çevirib, inadkarlıq etdiklərinə görə onu Məkkə müşriklərin qəlblərinə də salarıq.

Onlar hələ də Muhəmməd Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil edilən bu Qu­rana inan­mır­lar. Halbuki Allahın əvvəlki ümmətlərdən peyğəmbərlərin gətirdiklərini yalan sayanların necə həlak etməsi xəbər onlara gəlib çatmışdır. Elə isə qoy yalan sayanlar səndən ibrət alsınlar.

O yalan sayanlar, inadkar insanlardır. Haqq onlara açıq-aydın dəlillərlə bəlli olsa, hətta onlar üçün göydən bir qapı aç­saydıq və onlar dayan­ma­dan oraya qalxsaydılar:

yenə də inanmayıb: "Göz­lərimiz du­manlıdır, əksinə, bizim gördüyümüz şeylər sehrin təsirindəndir, daha doğ­­ru­su biz sehr­lən­mi­şik" – deyər­lər.

Biz, insanların səfərdə ikən səhra və dənizin zülmətlərində yolu tapmaları üçün səmada əzəmətli ulduzlar ya­rat­dıq və onların bununla uca Allahın qüdrətini dərk etsinlər deyə, göy üzünü səmaya baxan insanlar üçün ulduzlarla bəzədik.

Göy üzünü Allahın rəhmətindən qovulmuş hər bir şey­tan­dan mü­hafizə etdik.

Yalnız mələklər toplumunu gizlincə dinləyib və buna görə də ona alovlu bir cisim yetişib onu yandırıb ya­xan şeytan və cin bundan müstəsnadır.

Biz, insanların yer üzündə qərar tutub yaşamaları üçün oranı döşəyərək sərdik. Yeri üzünün onları yırğalamamasından ötrü orada möhkəm dağlar yaratdıq və Allahın hikmətinə müvafiq olaraq yer üzündə müəyyən ölçüdə göz oxşayan bit­ki­lərin hər nö­vündən yetişdirdik.

Ey İnsanlar! Dünya həyatında olduğunuz müddətcə orada həm sizin üçün, həm də si­zin ruzi vermədik­lə­riniz insanların və heyvanların dolanması üçün yeyiləcək və içiləcək vasitələri yaratdıq.

İnsan və heyvanların faydalandığı hər şeyi var etməyi və insanları onunla faydalandırmağa qadir olan yalnız Bizik. Biz, var etdiyimiz hər bir şeyi hikmətimizin və iradəmizin tələbinə müvafiq olaraq yalnız mü­əyyən bir öl­çü­də var edirik.

Biz, küləklər göndərib buludları bir yerə cəm etdik. Cəm olan buludlardan yağmuru yağdırdıq və sizləri bu yağmur suyu ilə suladıq. Ey İnsanlar! Bu suyun yer üzündə bulaq olub, yerdən qaynayıb çıxması üçün onu bir yerə toplayan siz deyilsiniz. Onu bir yerə toplayıb saxlayan yalnız Uca Allahdır.

Şübhəsiz ki, Biz ölüləri yoxdan var edərək həm öldükdən sonra onları yenidən di­ril­dən, həm də dirilərin əcəli çatdıqda onları öldürən həm də ki, yerə və yer üzərində olan hər bir şeyə va­ris olub əbədi qalan da Bizik!

Əlbəttə, sizdən əvvəl dünyaya gəlib, dünyasını dəyişənləri də və sizdən sonra kimlərin bu dünyaya dəlib-gedəcəyini də bilirik. Bundan heç bir şey Bizə gizli qalmaz.

Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Rəbbin Qiyamət günü yaxşılıq edən kimsələrin mükafatını, pislik edən kimsələrin də cəzasını vermək üçün onla­rı bir yerə toplayacaqdır. Şübhəsiz ki O, işlərində hikmət və elm sahibidir. Ona heç bir şeyi gizli qalmaz.

Biz Adəmi toxunduqda saxsı kimi səs çıxaran quru palçıqdan yaratdıq. Adəmin yaradıldığı palçıq, üzün müddət qaldığı üçün rənği qara, qoxusu dəyişmiş bir palçıq idi.

Biz cinlərin babasını, Adəmi - aleyhissəlam - yaratmazdan daha öncə hərarəti olduqca şiddətli olan alovdan yaratmışdıq.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman Rəbbin mə­lək­lərə və onlarla birğə olan iblisə: "Mən, toxun­duqda saxsı kimi səs çıxa­ran, üzün müddət qaldığı üçün rənği qara və qoxusu dəyişmiş qu­ru palçıqdan bir bəşər yarada­cağam" - dediyini xatırla!

Mən ona surətini düzəldib, kamil bir biçimdə yaratdıqda, siz, əmrimə tabe olaraq, onu salamlamaq üçün ona səcdə edin!

Mələklər Rəbbinin əmrinə tabe oldular və Rəbbi onlara əmr etdiyi kimi hamısə ona səcdə etdilər.

Lakin İblis - mələklərlə birgə olsada, amma bu işdə onlarla birgə olmadı - mələklərlə bir yerdə Adəmə səcdə etməkdən imtina etdi.

İblis Adəmə səcdə etməkdən imtina etdikdən sonra, uca Allah ona belə dedi: "Mənim əmrimə tabe olaraq Adəmə səcdə edən mələklərlə birgə səcdə etməyə sənə mane olan və səni, əmrimə asi olmağa sövq etdirən nədir?"

İblis lovğalanaraq dedi: Mənim, üzün müddət qaldığı üçün rənği qara və qoxusu dəyişmiş qu­ru palçıqdan yaratdığın bir bəşərə səcdə etməyim doğru olmaz!"

Bu zaman Uca Allah İblisə belə buyurdu: "Cənnətdən çıx! Artıq sən rəh­mətimdən qovuldun!

Qiyamət gününə qə­dər üzərində lənə­t ola­caq­dır və rəhmətimdən də qovulacaqsan!".

İblis dedi: Ey Rəbbim! Məxluqatın yenidən diriləcəkləri günə qədər mənə möhlət ver və o vaxta qədər məni öldürmə!"

Uca Allah ona belə buyurdu: "Elə isə sən, əcəli gecikdirilib möhlət verilən­lərdənsən -

Bütün məxluqatın öldüyü, surun ilk üfürldüyü günə qədər!"

İblis dedi: "Ey Rəbbim! Sən məni yoldan çıxartdığına görə, mən də yer üzündə on­lara pis işləri gözəl göstərib onların ha­mı­sını doğru yoldan az­dıracağam!

Yalnız Sənə ibadət etmək üçün seçdiyin qul­larından başqa!"

Allah dedi: "Bu, Mənə tə­­rəf gə­ti­rib çıxaran düz yoldur.

Şübhəsiz ki, yalnız sənə tabe olan az­ğın­lar­dan başqa, mə­nim ixlaslı qullarım üzə­rində onları azdırmaq üçün sənin heç bir gücün-güvvətin və hökmranlığın olmaz!".

Həqiqətən, Cəhənnəm iblisin və ona tabe olan azğınların ha­mısına vəd olunmuş yer­dir.

Cəhənnəmin yeddi qapısı var­dır. Cəhənnəm əhli Cəhənnəmə o qapılardan daxil olarlar. O qapılarının hər birdən iblisə tabe onlardan sayları əvvəlcədən müəy­yən edilmiş kimsələr Cəhənnəmə daxil olacaqlar.

Uca Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Ondan qorxan müttəqilər cənnətlərdə və bulaqlar başında olacaqlar.

Cənnətə daxil olarkən onlara deyiləcək: "Oraya müsibətlərdən sağ-sala­mat və qorxulu şeylərdən xatircəmliklə da­xil olun!"

Biz onların qəlblərindəki kin-kü­durət və düşmənçilik hisslərini çıxarıb kənar et­dik. On­lar taxtlar üstündə oturub bir-birilərinə baxan və bir-birilərini sevən qar­daş­lar ola­caq­lar.

Onlara orada heç bir yor­ğunluq toxunmayacaq və on­lar ora­­dan çıxarıl­mayacaqlar. Əksinə, orada əbədi qalacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Qullarımdan Mənə tövbə edənləri ba­ğışlayıb, rəhm edəcəyimi onlara bildir.

Əzabım isə ağrılı-acılı əzab­ olduğunu onlara bildir ki, qoy Mənə tövbə edib bağışlamama nail olub və əzabımdan xatircəm olsunlar!

Onlara, İbrahimə - aleyhissəlam - oğlan övladı ilə müjdələmək və Lut qövmünü həlak etmək üçün gələn mələk qo­naq­ları barə­sində də xəbər ver!

Onlar İbrahimin yanına daxil olduqda ona: "Sənə salam olsun!" – de­di­lər. İbrahim də onlara daha gözəl bir şəkildə salam qaytardı və onların bəşər övladından olduqlarını zənn edərək onların yemələri üçün onlara qızarmış bir buzov gətirdi. İbrahim də qonaqların yeməyə əl uzatmadıqlarını görüb dedi: "Doğrusu, biz sizdən qorxuruq!".

Mələklərdən olan elçilər İbrahimə: "Qorxma! Biz sənə, səni sevindirəcək bir xəbər verəcəyik. Sənin bilikli bir oğlan övladın olacaqdır!" – dedilər.

İbrahim –mələklərin, onun bir oğlan övladı olacağı müjdələməsinə təəccüb edərək– olara dedi: "Qocalıq mə­ni haq­ladığı bir vaxtda mənə oğlan övladımın olacağı ilə müj­də ve­rir­si­niz? Məni nə ilə müjdələ­yirsiniz?"

Mələklərdən olan elçilər İbrahimə dedilər: "Biz sənə heç bir şəkk-şübhə olmayan həqi­qət­lə müjdə veririk. Səni müjdələdiyimiz şey barədə əsla ümidsizliyə qapananlardan olma!".

İbrahim mələklərə belə cavab verdi: "Allahın doğru yol­­­undan azan­lardan başqa, Rəb­bi­nin mər­həmətindən kim ümidini üzər?!".

İbrahim mələklərə dedi: "Bir deyin görək, sizi Uca Allah yanından buraya gətirən səbəb nədir?"

Mələklərdən olan elçilər İbrahimə dedilər: "Allah bizi fəsadı və şəri çox böyük olan Lut qövmünü məhv etmək üçün göndərdi!"

Ancaq Lutun ailəsi və ona tabe olan möminlər bu əzabdan müstəsnadırlar. Onlara əsla əzab olunmaz. Biz onların hamısını bu əzabdan salamat edə­cəyik!

Yalnız Lutun arvadından baş­qa. Biz onun geridə əzab içində qa­lan­lardan ol­ma­sına hökm verdik!".

Göndərilən elçi mələklər kişi simasında Lut əhlinin ya­nı­na gəl­dik­ləri zaman

Lut - aleyhissəlam - onlara dedi: "Biz sizi tanımadığımız bir qövmdənsiniz!".

Mələklərdən olan elçilər Luta dedilər: "Ey Lut! Qorxma, biz sənin ya­nına qövmünün şübhə et­diyi onları məhv edəcək əzab ilə gəl­mi­şik.

Biz sənin yanına zarafat olmayan, doğru bir xə­bərlə gəl­mişik. Şübhəsiz ki, biz sənə verdiyimiz xəbərdə doğru danı­şanlarıq.

Gecədən bir müddət keçdikdən sonra ailəni götürərək yola çıx və səndə onların ar­xa­sın­ca get. Sizdən heç kəs onların başına nə gəldiyini görmək üçün çevri­lib arxaya bax­ma­sın. Beləliklə də, Allahın sizə getmənizi əmr etdiyi yerə qədər irəliləyib gedin!"

Biz Luta üçün əzəldən yazdığımız əmri, sübh çağı o qövmün sonuncusu da həlak olana qədər kökü kəsi­lərək hamısı məhv olacaqlarını vəhy edərək bildirdik.

Sədum əhalisi, Lutun qonaqları ilə fahişə əməli etmək ümüdü ilə sevinərək onun yanına gəl­di­lər.

Lut onlara belə dedi: "Bunlar mə­nim qo­naq­la­rımdır. Onlara etmək istədiyiniz şeylə məni bia­bır et­mə­yin!

Bu fahişə əməldən əl çəkərək Allahdan qorxun və bu iyrənc əməlinizlə mə­ni hör­mət­dən salmayın!"

Qövmü ona dedi: "Məgər biz sənə hər hansı bir kimsəni qo­naq sax­lamağı qada­ğan et­mə­mi­şdikmi?"

Lut - aleyhissəlam - qonaqlarının qarşısında özünə üzr qazandıraraq onlara belə dedi: "Bunlar mənim, sizə zövcə ola biləcək qızlarım­dır! Əgər şəhvətinizi ödəmək istəyir­siniz­sə, on­larla evlənin!"

Ey Peyğəmbər! Sənin ca­nına and olsun ki, Lutun qövmü şəhvətlərinin tüğyanında tərəddüd edib durdular.

Günəş doğanda onları həlak edici qor­xunc bir səs yaxaladı.

Oranın üstünü altına gərirərək diyarlarını tərsinə çe­vir­ərək və onların üzərinə möhkəm gil­ daşlar yağdırdıq.

Şübhəsiz ki, Lut qövmünün həlak edilməsi haqqında zikir edilən bu ayələrdə başa düşən­lər üçün dəlillər vardır.

Lut qövmünün diyarı, oradan keçməkdə olan müsafirlərin gördükləri sabit bir yer üzərindədir.

Şübhəsiz ki, Lut qövmünün başına gələn bu hadisə də, möminlərin ibrət almaları üçün neçə-neçə dəlillər vardır!

Sıx meşəlikdə yaşayan şəhər xalqı, Şueyb tayfası da, Allaha küfür edib və özlərinə göndərilən Allahın elçisi Şüeybi yalan saydıqlarına görə zalımlardan oldular.

Onları əzabla yaxalayaraq onlardan da intiqam al­dıq. Lut qövmünün yaşadıqları diyar və Şueyb əshabının yurdu oradan keçən kimsələrin açlıq-aydın görə biləcəyi bir yol üzərində yerləşirdi.

Hicr əhalisi olan (Hicir, Hicaz və Şam arasında yerləşən bir yerdir) Səmud qövmüdə özlərinə göndərilən Salehi peyğəmbəri ya­lançı saymaqla, göndərilən bütün Peyğəmbərləri yalançı saymış oldular.

Biz onlara Salehin həqiqətən də Allah tərəfindən göndərilən bir elçi olduğuna dəlalət edən ayələr və dəlillər verdik. Bunlardan biridə göndərdiyimiz dişi dəvə idi, lakin onlar bu ayələr və dəlillər­dən düşünüb öyüd-nəsihət almadılar və bunlar barədə heç düşünmədilər.

Onlar qorxduqları şeydən əmin-amanlıqda yaşamaları üçün dağları yarıb orada özlərinə evlər düzəldirdilər.

Beləliklə, sübh vaxtı zəliledici ildırım əzabı onları yaxaladı.

Qurduqları möhkəm evlər, yığdıqları var-dövlət, qazandıqları dünya malı, Allahın əzabın on­la­rdan sovuşdura bilmədi.

Biz göyləri, yeri və on­la­rın ara­sında olanları heç bir hikmətsiz, boş yerə yaratmadıq. Biz bütün bunların hamısını yalnız haqq ilə yaratdıq. O saat mütləq gələ­cəkdir, bu barədə əsla şəkk-şübhə ola bilməz. Ey Peyğəmbər! Odur ki, səni yalan sayanlardan üz çevir və onları gö­zəl tərzdə bağışla!

Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Rəbbin hər şeyi yara­dan­dır və hər bir şeyi bi­ləndir!

Biz sənə yed­di ayə­dən ibarət Fatihə surəsini verdik. Bu ayələr, əzəmətli Quran ayələridir.

Kafirlərdən bəzilərinə verdi­yimiz müxtəlif növlü fani dünya ma­lı­na gö­zü­nü dik­mə, onların səni yalançı saydıqlarına görə qəm-qüssə etmə və mömin­lər­ə qarşı da təvazökar ol!.

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Şübhəsiz ki, mən sizi əzabdan açıq-aş­kar çəkindirən bir peyğəmbərəm!".

Mən sizi, Allahın kitablarını hissələrə ayıraraq, bu kitabların bir qisminə iman edib, digər bir qismini isə inkar edən kimsələrə Allahın endirdiyi əzabın eyni ilə sizə də endirməsinə qarşı sizləri xəbardar edirəm!

Quranı hissələrə böl­ənlər belə dedilər: "O, sehrdir, yaxud kahinlik əsəridir, yaxud da şeirdir".

Ey Peyğəmbər! Rəbbinə and olsun ki, Biz qiyamət günü Quranı hissələrə bölənlərin hamısından soruşa­ca­ğıq –

Biz onlardan dünyada etdiklər küfr və günahların sorğu-sualını edəcəyik!

Ey Peyğəmbər! Artıq sən, Allahın sənə dəvət etməyi əmr etdiyi şeyləri açıq-aş­kar şəkildə bə­yan et və müşriklərin söylədiklərinə və etdiklərinə də fikir vermə!

Onlardan qorxma. Sənə istehza edən­ Qureyişin küfür imamlarının hiylələrinə qarşı sözsüz ki, Biz sənə yetərik.

O kəslər ki, Allahla yanaşı baş­qa bir məbudun Allahın şə­riki olduğunu qərar verirlər. Onlar tez­lik­lə qərar verdikləri bu pis şirkin aqibətinin nə olduğunu bilib, anlayacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, Biz onların səni yalan saydıqlarına və sənə istehza etdiklərinə görə qəl­binin daraldığını bi­lirik.

Elə isə sən, Allaha layiq olmayan şeylərdən Onu uca tutaraq və kamil sifətləri ilə həmd-səna edərək Ona sığın. Uca Allaha ibadət edənlərdən və Onun üçün namaz qılanlardan ol! Çünki qəlbinin daralmasının əlacı yalnız budur.

Rəbbinə ibadət etməkdə davamlı ol. Ölüm sənə gəlincəyə qədər və həyatda olduğun müddətcə bu hal üzərində qalmağa davam et!

Ey Kafirlər! Allahın sizlər üçün təqdir etdiyi əzabınız yaxınlaşdı. Odur ki, onun vaxtından əvvəl gəlməsini tələb etməyin. Bilik ki, Allah müş­riklərin Ona qoşduqları şəriklərdən pak və uca­dır.

Allah istədiyi elçilərinə: "Ey Elçilər! İnsanları Allaha şərik qoşmaqdan çəkindirin. Ey İnsanlar! Məndən başqa ibadətə layiq olan haqq məbud yoxdur. Elə isə əmrlərimi yerinə yetirib və qadağalarımdan çəkinərək Məndən qorxun!" deyə təqdir etdiyi vəhyi, mələklərlə birgə endirdi.

Uca Allah göyləri və yeri daha öncə belə bir yaradılış olmadan, misilsiz bir şəkildə, haqq olaraq yarat­mışdır. Allah bunları əbəs yerə yaratmadı. Əksinə, Allah bunları, Onun nə qədər əzəmətli olduğuna əyani bir sübut olması üçün yaratdı. Allah müş­riklə­rin Ona qoş­duqları şə­riklərdən ucadır!

Allah insanı bir qətrə həqir sudan ya­rat­dı. Lakin o, böyüyüb boya-başa çatdıqdan sonra açıq-aydın olan batil ilə haqqı yox etmək üçün açıq-aşkar mübahi­səçi­yə çevrildi.

Ey İnsanlar! Dəvə, inək, qoyun və s. bu kimi heyvanları da sizin faydalanmanız üçün O yaratdı. Bu faydalardan biri də, sizin həmin hevyanların yunundan bə­dəninizi isti saxlaması üçün istifadə etmənizdir. Bu heyvanlarda sizin üçün onların südündən, dərisində və onlardan minik kimi istifadə etmək faydaları da vardır. Həmçi­nin, siz onların bəzilərinin ətindən yeyirsiniz.

Mal-qaranı axşam töv­ləyə saldıqda və səhər otlağa burax­dıq­da sizin üçün bir fərəh­ vardır.

Sizin üçün yaratdığımız bu heyvanlar, səfərdə ikən ağır yüklərinizi özünü­zün çox çə­tin­liklə apara biləcə­yi­niz bir öl­kəyə da­şıyırlar. Ey İnsanlar! Həqi­qə­tən də, Rəbbiniz sizə qarşı şəf­qət­lidir. O, bu heyvanları sizə ram edərək sizə rəhm­ etmişdir.

Uca Allah sizin minməyiniz, üzərində yüklərinizi daşımanız və insanlar arasına bu heyvanlara baxıb zövq alıb, fərəhlənəsiz deyə sizlər üçün atları, qatırları və uzun­qu­laqları ya­ratdı. O, sizin hələ bilmədiyi­niz, istədiyi bir çox şey­lə­ri də yaradır.

Uca Allahın razılığına qovuşduran yola, İslam yoluna yönəltmək yalnız Al­laha aid­dir. Bəzi yollar, haqqdan batilə meyil edən, şeytanın yollarıdır. İslam yolundan başqa bütün yolların hamısı əyri yollar­dır. Əgər Allah sizin hamınızı iman gətirməyə müvəffəq etmək is­tə­səydi, bu zaman O, hamınızı iman gətirməyə müvəffəq edərdi.

Buluddan sizlər üçün su endirən Odur. Bu sudan, həm özünüz içirsiniz, həm də mal-qaranızı içizdirirsiniz. Həmin suyun qalan bir qismini də otlaqları suvarıb, mal-qaranızı üçün ot yetişdirirsiniz.

Uca Allah bu su vasitəsi ilə sizlər üçün yediyiniz dənli bit­kilər, zeytun, xurma, üzüm və başqa mey­vələr­in ha­mısından yetişdirir. Həqi­qə­tən, bu suda və bu sudan həyat əldə edən şeylərdə, Allahın yaratdıqları barədə təfəkkür edən və bununla Onun əzəmətli olduğuna dəlil gətirən bir qövm üçün Allahın qüdrətini göstərən də­lil­lər vardır.

Uca Allah, istirahət edib, dincəlməniz üçün gecəni, azüqə əldə etməniz üçün isə gündüzü sizin ixtiyarınıza buraxdı. Gü­nəş və ayı sizə ram etdi. O, günəşi parlaq bir işıq saçan çıraq, ayı isə işıldayan bir nur etdi. Ul­duz­lar da Onun qədəri əm­ri ilə sizə ram edilmişdir. Siz bu ulduzların vasitəsi ilə suyun və qurunun zülmətində yolunuzu düz getmək üçün istifadə edib, bununla vaxtları təyin edir, bunlardan və s. bu kimi daha başqa faydalar əldə edirsiniz. Sözsüz ki, bütün bun­lar­da ağıllarını işlədib dərk edən kimsələr üçün Allahın qüdrətinə dəlalət edən açıq-aydın əla­mətlər vardır. Çünki bunların hikmətini düşünüb dərk edənlər elə məhz onlardır.

Uca Allah yer üzündə rəngləri bir-birindən fərqli olan mədənləri, heyvanları, bitkiləri, əkinləri də sizə ram etdi. Şübhəsiz ki, bu zikr edilənlərin yaradılmasında və onları sizin ixtiyarınıza verilməsində, düşünüb ibrət alan və Allahın hər bir şeyə qadir olduğunu anlayan insanlar üçün Allahın qüdrətinə dəlalət edən açıq-aydın də­lillər vardır.

Dənizi də sizin xid­mə­ti­nizə ver­ən, ovladığınız balıqların təzə, yumuşaq ətidən yeməyiniz üçün dənizə çıxmanıza, sizin və qadınlarınızın taxıb istifadə etdiyiniz mərcan kimi bəzək şeylərini dənizin dibindən çıxarmanıza izin verən uca Allahdır. Sən gəmi­lə­rin, dənizin coşqun dalğalarını yara-yara üz­­üb getdiyini görürsən. Siz, Alla­hın lüt­fü ilə ticarət qazancı əldə etməyiniz üçün Allahın sizə bəxş etdiyi nemətlərə görə Ona şükür edib, yalnız Ona ibadət etmək ümüdü ilə o gəmilərə minirsiniz!

Uca Allah, yer üzü hərəkət edib sizi silkələməsin de­yə və onun sabit qalması üçün orada möhkəm dağ­lar ya­ratdı. Su içmənizin, mal-qaranızı və əkin sahələrinizi sulamanız üçün onun üzərindən nəhrlər axıtdı. Getmək istədyiniz istiqamətə azmadan, düz­gün səmt gö­türəsi­niz deyə, orada sizin üçün yollar çəkdi.

Gündüzlər getmək istədiyiniz istiqamətin yolunu tapasız deyə yer üzündə sizin üçün görünən əlamətlər və gecələr də get­diyiniz yo­lu müəy­yənləşdirəsiniz deyə göydə ulduzlar yaratdı.

Məgər bütün bunları və bundan başqa olan şeyləri yaradan, heç bir şey yarada bil­mə­yən kimsə ilə eyni ola bilərmi?! Doğurdanmı siz, hər bir şeyi yaradan Allahın əzəməti barədə düşünümürsünüz? Elə isə siz, yalnız Ona ibadət edin və Ona, heç bir şeyin yaratmağa qadir olmayanları şərik qoşmayın!

Ey İnsanlar! Əgər Allahın sizə bəxş etdiyi saysız-hesabsız nemətlə­ri­ni sayıb-sadalamağa çalışsanız, bu nemətlərin çoxlu və müxtəlif olduğu səbəbdən onları sa­yıb qur­ta­ra bil­məz­si­niz. Siz bu nemətlərə şükür etməkdən qafil olduğunuza rəğmən, Allah yenə də sizə qarşı bağışlayandır. Günahlarınıza və Ona lazımınca şükür etmədiyinizə görə sizdən bu nemətləri almamaqla yenə də sizə qarşı mərhəmətlidir!

Ey Allah qulları! Allah sizin etdiyiniz əməllərdən gizli saxladığınızı da və aşkara çıxart­dığınız əməlləri da bilir. Bunlardan Ona heç bir şey qizli qalmaz. O, sizə qarşılıqlı olaraq etdiyiniz əməllərin mükafatını verəcəkdir.

Müşriklərin Allahdan başqa tapındıq­ları büt­lər, hətta kiçik bir şey də olsa belə heç bir şey yarada bil­məz­lər. Onları, Allahdan başqasına ibadət edən kimsələr öz əlləri ilə düzəltmişdilər. Odur ki, onlar, öz əlləri ilə özlərinə ilah düzəltdikləri bütlərə, Allahı buraxıb necə ibadət edirlər?!

Bütlərə ibadət edənlər, o bütləri öz əlləri ilə düzəlmişdilər. Bu bütlər cansızdırlar, onlar nə bir həyata, nə də ki, bir elmə sahib deyillər. Bütlər, Qiyamət günü özlərinə ibadət edən kimsələrlə birgə Cəhənnəm atəşinə atılmaq üçün nə zaman dirildilə­cək­lə­rini də bilməzlər.

Sizin haqq məbudunuz, O, heç bir şəriki olmayan, tək məbud olan Allahdır. Öldükdən sonra sorğu-sual olmaq üçün yenidən dirilməyə inanma­yan­la­rın qəlbləri, Allahdan qorxmadıqları üçün Onun vəhdaniyyətini in­kar edərlər. Onların qəlbləri, Qiyamət günü sorğu-sual ediləcəklərinə və əzab görəcəklərinə imanmır. Öz­ləri də təkəbbürlüdürlər, haqqı qəbul etməz və ona boyun əyməzlər.

Şübhə yoxdur ki, Allah on­ların gizlində və aşka­rda etdikləri əməllərin hamısını bilir. Bu əməllərdən Ona heç bir şey gizli qalmaz. Allah Qiyamət günü onların dünyada ikən etdikləri əməllərin mükafatını verəcəkdir. Həqi­qətən, Allah, Ona ibadət etməkdə təkəb­bürlük edib, Ona boyun əyməyi özünə sığışdırmayanları sev­məz, əksinə onlara qəzəblənər!

Uca Allahın vəhdaniyyətini və öldükdən sonra qiyamət günü yenidən dirilməyi inkar edən kimsələrdən: "Allah Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) nə nazil etmişdir?" – deyə soruşduqda, onlar: "Ona heç bir şey nazil edilməmişdir. O yalnız özündən keç­mişdəkilərin qissələrini və uydurmalarını gətirdi!" – deyərək cavab verirlər.

Beləliklə də onlar Qiyamət gü­nü həm öz gü­nahlarının hamısını, həm də cəhalət üzündən və kor-koranə onların ardınca gedərək İslamdan azdır­dıq­ları kəs­lərin günah­la­rının bir qismini daşıyacaqlar. Öz günahlarından əlavə, onların ardınca gedənlərin günahlarını daşımaları necə də pisdir!

Onlardan öncəki kafirilər də özlərinə göndərilən peyğəmbərlərə qarşı hiylələr qur­muşdular. Allah on­la­rın tikililərini özülündən da­ğıtdı, beləcə, ta­vanları başlarına uçdu və əzab onlara gözləmədikləri yer­dən gəldi. Onlar tikdikləri binalarının, özlərini qoruyacağını zənn eirdilər. Amma onlar tikdikləri binaları ilə birgə məhv oldular.

Sonra Qiyamət günü Allah onlara əzab verib, rüsvay və zəlil edəcək və onlara belə deyə­cəkdir: "İbadətdə Mənə ortaq qoşduğunuz, peyğəmbərlərimə və möminlərlə onların səbəbi ilə düşmənçilik etdiyiniz şə­riklərim harada­dır?" Rəbbani alimlər belə deyəcəklər: "Şübhəsiz ki, qiyamət günü rüs­vay­çılıq və əzab yalnız kafir­lərə üz ve­rə­cəkdir!"

Ölüm mələyi və onun mələklərdən olan köməkçiləri, Allaha küfr edib öz nəfslərinə zülm edən kim­sələrin canını aldıq­da, özlərinə gələn ölümə təslim olub, boyun əyər və inkar etməylərinin özlərinə fayda verəcəyini zənn edərək, dünya həyatında etdikləri küfür və asilikləri inkar edəcəklər. On­­la­ra: "Yalan söyləyirsiniz. Siz Allaha qarşı asiliklər etdiyiniz zaman kafir idiniz. Şübhəsiz ki, Allah sizin dünyada nələr et­diyinizi bi­lir. Əməllərinizdən Ona heç bir şey gizli qalmaz. O, etiyiniz əməllərin qarşılığını verəcəkdir!" – deyiləcəkdir.

Onlara: "Dünyada ikən etdiyiniz pis əməllərə görə içində həmişəlik qa­lacağınız Cəhənnəmin qapıla­rından girin. Ora, Allaha iman gətirməyə və yalnız Ona ibadət etməyə tə­kəb­bürlük göstərən kimsələr üçün qalacaqları necə də pis­ bir yerdir!" – deyiləcəkdir.

Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinərək Rəbbindən qorxan müttəqilərə: "Allah, Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) nə nazil etmiş­dir?" – deyildikdə, onlar: "Allah ona böyük bir xeyir nazil et­mişdir!" – deyərlər. Bu dünyada Allaha layiqincə ibadət edib və insanlarla gözəl əxlaqda muamilə edən kimsələr üçün zəfər, bol-bol ruzi olmaqla və s. bu kimi gözəl mü­ka­fat ha­zır­­lanmış­dır. Uca Allahın axirətdə onlara verəcəyi savab, dünya həyatında onlara bəxş etdiyi nemətlərdən qat-qat xe­yir­li­dir. Axirət yurdu, Allahın əmrlərini yerinə yetirib, qadağalarından çəkinən təqva sahibləri üçün necə də gö­zə bir yurddur!

Müttəqilər üçün qəsirləri və ağacları altından caylar axan, içərisinə daxil olub, orada qərar tutaraq, əbədi qalacaqları cən­nətlər vardır. Üstəlik, bu Cənnətlərdə onlar üçün ürəklərindən keçən yeməklər, içkilər və daha neçə-neçə ağıla gəlməyən, tükənməz nemətlər vardır. Uca Allah, Muhamməd Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) ümmətindən olan müttəqilərə bəxş edilən bu mükafatın, eynisini keçmiş ümmətlərdən olan müt­tə­qilərədə vermişdir.

Ölüm mələyi və onun mələklərdən olan köməkçiləri, qəlbləri küfrdən təmizlənmiş kimsələrin canını aldıqda, onlara belə deyərlər: "Sizə sa­lam olsun! Siz bütün sınaqlardan üzü ağ çıxdınız. Dünya həyatında düzgün etiqada sahib olub və saleh əməllər etdiyinizə görə Cənnətə daxil olun!"

Yoxsa yalan sayan o müşriklər ölüm mələyinin və onun mələklərdən olan köməkçilərinin onların üzlərinə və yanlarına vuraraq canlarını alması üçün gəlməsindən və ya­xud onları dünyada məhv edəcək əzabın gəl­mə­sin­dən başqa bir şeymi göz­lə­yirlər? Məkkədəki müşriklərin etdikləri əməlləri eyni ilə onlardan əvvəlki müşriklərdə etmişdir, Allahda onları məhv etdi. Uca Allah on­ları məhv etdiyi zaman əsla onlara zülüm etmədi. Lakin onlar Allaha küfür etməklə özlərini öz əlləri ilə həlaka sürükləyərək özlərinə zülm etdilər.

Nəhayət, etdikləri pis əməl­lərin cəzası onları tapdı və öz­lərinə xatırlandığı zaman isteh­za etdik­ləri əzab da onları hər tərəfdən əhatəyə aldı.

İbadətlərində Allahdan başqasını Ona şərik qoşanlar belə dedilər: "Əgər Allah bizim Ona heç bir şeyi şərik qoşmadan yalnız Ona ibadət edməyimizi is­təsəydi, o zaman nə biz, nə də ki, bizdən əvvəlki ata-babaları­mız əsla Ondan baş­qa heç şəyə ibadət etməz və Onun istəyi ol­madan heç nəyi haram edə bilməzdik!" Özlərindən əvvəl olan kafirlərdə bu kimi batil sözlər söyləmişdilər. Peyğəmbərlərin borcu ancaq özlərinə təbliğ etməyi əmr olunan Allahın hökmlərini insanlara təbliğ etmək. Onlarda bunu təbliğ edərək lazımınca yerinə yetirdilər. Uca Allah, kafirlərə istək və seçim haqq verdikdən və həmçinin onlara elçilər göndərdikdən sonra kafirlərin Allah yanında özlərinə, yazılan qədəri bəhanə gətirmələrinə heç bir əsasları yoxdur.

Biz keçmişdə olan hər ümmətə, qövmlərinə tək Allaha ibadət edib, bütlər, şeytanlar və s. bu kimi onlara Allahdan başqasına ibadət etməyi tərk etmələrini əmr edən elçi gön­dərdik. Allah o ümmətlərdən bəzilərini doğ­ru yola müvəffəq eti. Onlarda Allaha iman edib və Onun peyğəmbərinin gətirdiyi dinə tabe oldular. Bəziləri də Allaha küfr edib, Onun peyğəmbərinə ası oldular. Allah da, bu əməllərinə görə onları haqqa müvəffəq etmədi və beləliklə də, zəlalətə düçar oldular. Yalan sayan kimsələrə Allahın əzabı gəldikdən sonra aqibətlərinin necə olduğunu öz gözlərinizlə şahid olmanız üçün elə isə yer üzün­də gə­zib dola­şın!

Ey Peyğəmbər! Sən onların İslama gəlməsi üçün əlindən gələn hər bir şeyi edib, buna nə qədər həris olsanda, bunun üçün nə qədər çalışsanda, bil ki, Allah az­dır­dığı kimsəni əsla doğru yola müvəffəq etməz. Allahdan başqa onları əzabdan qoruyan və on­lara yardım edən heç bir kimsə yoxdur!

Öldükdən sonra yenidən dirilməyi yalan sayan kimsələr, heç bir dəlilə əsaslanmadan, Allaha möhkəm and içərək: "Allah ölən bir kəsi yenidən bir daha di­rilt­mə­yə­cəkdir!" – dedilər. Əksinə! Allahın doğru və­di­nə əsasən, O, ölən hər bir kimsəni diriltəcəkdir. Lakin insanların əksəriyyəti, Allahın ölüləri yenidən dirildəcəyini bilmədikləri üçün bunu inkar edərlər!

Uca Allah onlara tövhid, öldükdən sonra yenidən dirilmək və peyğəmbərlik barədə ixtilaf etdikləri məsələri bildirmək, kafirlərin, Allahın şərikləri olduğuna və öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar etmələrinə dair irəli sürdükləri iddialarının yalan olduğunu anlamaları üçün, onların hamısını Qiyamət günü yenidən dirildəcəkdir.

Biz ölülərə həyat vermək və onları yenidən diriltmək istəsək, bunu etməmizə, Bizə mane ola biləcək heç bir qüvvə olmaz. Biz bir şeyin olmasını istədikdə, ona ancaq: "Ol!" – de­yirik, o da dərhal istədiyimiz kimi olar.

Kafirlərin əzabına və onların işgəncəsinə məruz qaldıqdan sonra öz yurdlarını, ailələrini və mal-dövlətlərini tərk edib, Allahın rizasını umaraq, küfür diyarından İslam diyarına hicrət edən kimsələri dünya həyatında onları izzətli olacaqları gözəl bir məs­kəndə sakin edəcəyik. Onların axi­rət mü­kafatı isə bundan da da­ha böyük­ olacaqdır, bu isə Cənnətdir. Əgər hicrət etməyib, geridə qalanlar, hicrət edənlərin Allah qatındakı savab və mükafatını bilsəydilər, hicrət etməkdən əsla geridə qalmazdılar.

Allah yolunda hicrət edən bu mühacirlər, qövmlərinin əziyyətlərinə, ailələrindən və mal-dövlətlərindən ayrı qalmağa və Allaha itaət etməyə səbrli olan kimsələrdir. Onlar hər işlərində yalnız Allaha güvənərlər. Elə bu üzdən Allah da onlara belə böyük bir mükafat bəxş etmişdir.

Ey Peyğəmbər! Biz səndən əvvəl də, öz­lə­rinə vəhy etdiyimiz məhz bəşərdən olan ki­şiləri peyğəmbər gön­dərmiş­dik. Biz mələklərdən peyğəmbər göndərmədik. Bu Bizim, dəyişməz, sabit qalan sünnəmizdir. Əgər peyğəmbərlərin bəşər nəslindən olduğunu inkar edir və yaxud siz bunu bilmirsinizsə, elə isə, sizdən öncə göndərilmiş kitab əhlindən bu barədə soruşun, onlar sizə peyğəmbərlərin, mələklərdən deyil, əksinə, bəşər nəslindən olduğunu xəbər verəcəklər.

Biz bəşərdən olan o peyğəmbərləri açıq-aydın dəlillər və Allahdan nazil edilən ki­tab­larla göndərdik. Ey Peyğəmbər! Biz, insanlara izah eilməsinə ehtiyac olan şeyləri izah etmən üçün sənə Quranı nazil etdik ki, bəlkə on­lar ağıllarını işlədib, bu Qurandan öyüd nəsihət alsınlar!

Məgər insanları Allahın yolundan sapdırmaq üçün hiylələrə əl atan­lar Allahın daha öncə Qarunu yerə batırdığı kimi, onları da yerə batır­ma­yaca­ğı­na və yaxud gəlməsini gözləmə­dik­ləri bir yerdən əzabın on­la­ra gəlməyə­cə­yi­nə əmindir­lər­mi?!

Yaxud da onlar, səfərdə ikən gəzib dolaşdıqları və ya ruzi arxasınca çıxdıqları zaman Allahın əzabı onlara isabət etməyəcəyinimi dü­şünürlər? Onlar Allahın əzabından əsla qaçıb canlarını qurtara bilməzlər!

Yaxud onlar Allahdan qorxduqları hala Allahın əzabı onları ya­xa­la­mayaca­ğındanmı əmindilər? Allahın onlar hər bir hallarında əzab verməyə qadirdir. Şübhəsiz ki, Rəbbiniz sizə qarşı çox şəf­qət­lidir, rəhm­lidir. Bəlkə qulları Ona tövbə edərlər deyə, Allah onlara əzab verməyə tələsməz.

Məgər o yalan sayan kimsələr Allahın xəlq etdiyi məxluqatına baxıb təfəkkür etmirlərmi? O məxluqatın köl­gələri Allah qarşısında zəlil bir halda, Ona həqiqi səcdə edərək, gündüz vaxtı günəşin hərəkətinə, gecə vaxtı isə ayın hərəkətinə tabe olaraq sağa-sola meyil edərlər!

Göylərdə və yerdə olan­ məxluqatın ha­mısı Allaha səcdə edirlər! Mə­ləklər də Allaha ibadət və itaət etməkdə təkəb­bürlük göstər­mə­dən yalnız Ona səcdə edərlər!

Mələklər Allaha davamlı olaraq ibadət və itaət etmələrinə rəğmən zatı, qüc-qüvvəti və ağalığı ilə özlərinin fövqün­də olan Rəb­bindən qorxurlar və Rəbbinin on­lara əmr etdiklərini yerinə yeti­rirlər.

Uca Allah bütün qullarına xitab edərək belə dedi: "İki məbuda sita­yiş etmə­yin! Allah, ikincisi və səriki olmayan yalnız tək haqq İlah­dır. Elə isə yalnız Mən­dən qor­xun, Məndən başqasından qorxmayın!"

Göylərdə və yerdə mövcud olan hər bir şeyin yaradılması, mülkiyyəti və idarə edilməsi yalnız tək Allaha aiddir. Elə bu baxımdan, itaət edilməyə, qarşısında ixlasla boyun əyilməyə yalnız O layiqdir. Belə olduğu təqdirdə, Allahı qo­yub başqasın­danmı qor­xur­su­nuz?! Xeyr, yalnız tək Allahdan qorxun!

Ey İnsanlar! Sahib olduğunuz dini və dünyavi bütün nemətlərin ha­mısı yalnız tək Allahdandır. Sonra sizə bir bəla, xəstəlik yaxud yoxsulluq üz verdikdə, başınıza gələn bu müsibətdən sizi qurtarmaq üçün yalnız Ona dua edərək yalva­rırsınız. Nemətləri bəxş edən, bəlaları sovuşduran kimdirsə, tək ibadət edilməyə layiq olan da elə Odur!

Dualarınıza cavab verib başınıza gəlın müsibəti sizdən sovuşdur­duq­dan son­ra sizlərdən bəzilə­ri Allahla yanaşı başqasına ibadət edərək Rəb­bi­nə şərik qoşur. Axı bu nə zəlillikdir?!

Onların Allaha şərik qoşmaları, Uca Allahın onlara bəxş etdiyi ne­­mətlər, nan­korluq etmələrinə səbəb oldu. Allahın onlara bəxş etdiyi nemətlərdən biri də, sıxıntını onlardan götürməsi idi. Elə buna görə də onlara: "Allahın sizə tez və ya gec bir zamanda göndərəcəyi əzab gələnə qədər olduğunuz nemətlər içində kef çəkib əy­lənin!" – deyildi.

Müşriklər, heç nə dərk et­mək qabi­liyyətində ol­mayan bütlərə – onlar cansız varlıq olduqlarına görə fayda və zərər verə bilməzlər – yaxınlaşmaq məqsədi ilə özlərinə verdiyi­miz ruzi­dən, onlara pay ayı­rırlar. Ey Müşriklər! Allaha and ol­sun ki, bu bütlərin ilah olduqlarına və onların mallarınızdan bir qisim haqqları olduğuna dair atdı­ğı­nız iftiralara görə qiyamət günü müt­ləq sorğu-sual olunacaqsınız!

Müşriklər Allaha qız uşaqlarını nisbət edir və bunların mələklər olduğuna etiqad edirlər. Özlərinə də oğlan uşaqlarını nisbət edirlər. Özlərinə bəyənmədiklərini, Uca Allah üçün seçirlər. Uca Allah, müşriklərin Ona yaxdıqları iftiralarından pak və müqəddəs­dir. Amma öz­lərinə isə is­tədik­lərini oğlan uşaqlarını məx­sus edirlər. Məgər bundan da daha böyük günah ola bilərmi?!

O müşriklərdən birinə qızı uşağının doğulduğunu xəbər verilsə, özünə verilən xəbərin kədərinin şiddətindən üzü qap­qara qaralır, qəlbi qəm-qüssə ilə dolur. Sonra da bu kimsə, özü üçün razı olmadığı bir şeyi Uca Allaha nisbət edir!

Özünə qız uşağının doğulduğu xəbəri verildikdə bu bəd xəbər ucba­tın­dan qövmündən gizlənir. Öz-özünə, onun zəlillik və rüsvay­çı­lıq içində saxlamaq, yoxsa diri-diri torpağa basdırması barədə düşünər. Müşriklərin verdikləri hökm necə də pis hökmdür. Onlar özlərinə sevmədikləri şeyləri Uca Allah üçün hökm vermişdilər.

Axirətə iman etməyən kafirlərin, övlada möhtac olmaq, cəhalət və küfür etmək kimi sifətləri vardır. Allahın isə həmd-sənaya layiq, uca, kamillik, zənğinlik və elm kimi sifətləri vardır. Uca Allah Öz mülkündə qüc-qüvvət sahibidir, kimsə Ona qələbə çala bilməz. O, yaratmasında, idarə etməsində və hökmlərində hikmət sahibidir.

Əgər Uca Allah insanları etdikləri zülmlərə və günahlara görə cəzalandırsaydı, yer üzündə heç bir insan yaxud da yer üzündə heç bir sürünən canlını qoymazdı. Lakin Allah onlara Öz elmi ilə bildiyi müəyyən vaxta qədər möhlət ve­­rir. Əvvəlcədən Öz elmi ilə təyin etdiyi vaxt gəlib yetişdikdə, hətta qısa bir müddətdə olsa belə, nə bircə an yubanar, nə də tezləşə bilər.

Onlar özlərinə nisbət edilməsini xoş­lama­dıq­ları qız­ uşaqlarını Pak və Uca Allaha nisbət edir­lər. Dil­­ləri də özləri üçün Allah yanında - əgər yenidən diriliş olarsa - ən gö­zəl aqibətin onların olacağını yalan­dan söy­ləyir. Şüb­hə­ yoxdur ki, onlar üçün Cəhənnəm atəşi ha­zır­lanmış­dır, onlar orada tərk olu­na­­caq­lar və heç bir zaman oradan çıxalımayacaqlar.

Ey Peyğəmbər! Allaha and olsun ki, sən­dən əvvəl də ümmətlərə elçilər gön­dərmişdik. Şey­tan onlara şirk, küfür və günahlar kimi çirkin əməl­lərini öz­lə­rinə gö­zəl­ gös­tərmişdi. Şeytan Qiyamət gün onların yardımçısı olacağını idda etdiyi köməkçiləridir. Elə isə haydı ondan yardım diləyin, o, sizə kömək etsin. Onlar üçün qiyamət günü ağrılı-acılı bir əzab vardır.

Ey Peyğəmbər! Biz Quranı sənə ancaq, öz aralarında ixti­laf­a düşdükləri tövhid, öldükdən sonra dirilmə və şəri əhkamlar kimi dini məsələləri bütün insanlara bə­yan etmən və həmçinin, Allaha, Onun elçilərinə və Quranda olana iman edən möminlər üçün doğ­ru yol göstəricisi və mər­həmət olsun deyə nazil etdik. Çünki haqdan faydalanan kimsələrdə elə məhz onlardır!

Uca Allah səmadan yağmur yağ­dırıb və bu yağmurla quraqlıq səbəbindən ölmüş torpağı dirildib, orada bitkilər yetişdirərək yer üzünə can verdi. Hə­qiqətən, səmadan yağmurun endirilməsi və bunun səbəbi ilə yer üzündə bitkilərin yetişdirilməsində, Allahın kəlamını eşidib və onu düşünüb dərk edən bir qövm üçün Uca Allahın qüdrətinə dəlalət edən açıq-aydı dəlillər vardır.

Ey İnsanlar! Şübhəsiz ki, dəvədə, inəkdə və qoyunda sizin öyüd-nəsihət almanız üçün bir ibrət vardır. Biz si­zə, onların qarınlarındakı ifrazatın və bədənlərindəki qanın arasından əmcəklərindən çıxan süd içirdirik. Həmən südün qan və ifrazat arasından çıxmasına baxmayaraq, bu süd oradan, içən­lə­r üçün saf, tərtəmiz, dadı ləzzətli və gözəl bir şəkildə çıxar.

Sizə ruzi olaraq verdiyimiz xurma və üzüm mey­vələ­rindən də öyüd-nəsihət almanız üçün bir ibrət vardır. Siz bu meyvələrdən sər­xoş­edi­ci içkilər ha­zırla­yırsınız. Ancaq bu heç də yaxşı şey deyil. Həm də, bu meyvələrdən özünüzün faydalanması üçün xurma, kişmiş, sirkə və doşab kimi gözəl ruzilər əldə edirsiniz. Həqiqətən, zikir edilən bu nemətlərdə, düşünüb an­la­yan adamlar üçün Allahın qüdrətinə və qullarına nemətlər bəxş etməsinə dair açıq-aydın dəlillər var­dır. Çünki düşünüb ibrət alan elə məhz onlardır.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin bal arısına ilham edib onu belə yönləndirdi ki, "Sən dağlarda, ağac­lar­da, in­sanların yaşayış yerlərində və evlərin damında özünə evlər tik!

Sonra istədiyin hər bir meyvə­dən ye və Rəbbinin sənə ilham edərək qayıtmasını asan­laş­dır­dığı yol­larla qayıt get!" Bu arıların qarınlarından xəstəliklərin müalicəsi, tər­ki­bin­də insan­lar üçün şəfa olan ağ, sarı və s. müx­tə­lif rəngli ballar çıxar. Həqi­qə­tən, Rəbbinin bu arıya ilham etməsində və arıların qarınlarından çıxan balda, bunları dü­şü­nən bir qövm üçün Allahın qüdrətinə və Onun məxluqatın işlərini idarə etməsinə dair dəlillər vardır. Çünki düşünüb ibrət alan elə məhz onlardır.

Uca Allah sizi, daha öncə belə bir yaradılış olmadan yoxdan var etdi. Sonra da əcəliniz yetişdikdə, O, sizi öldürəcək. Allah siz­lər­dən bəzilərinin ömrünü, ömrün ən pis ça­ğı­nadək, bildiyi şeylərdən heç birini xatırlamadığı, qocalıq çağına qədər uzadacaq. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyi biləndir. Qullarının əməllərindən Ona heç bir şey gizli qalmaz. O, hər şeyə qa­dir­dir. Heç bir şey Onu aciz edə bilməz!

Uca Allah sizlərə bəxş etdiyi ruzidə bəzilərinizi digərlərinizdən üstün et­miş­dir. O, sizlərdən bəzilərini zəngin, bəzilərini yoxsul, bəzilərini ağa, bəzilərini də qul etmişdir. Allahın ruzi baxımından üstün etdiyi kimsələr, sahib olduqları sərvətlərdən, əlləri altında olan qullarının özləri ilə eyni səviyyədə olmaları üçün onlara öz mal-dövlətlərindən verməzlərmi? Elə isə onlar qullarının öz mal-dövlətlərinə şərik olub, özləri ilə eyni bir səviyyədə olmalarına razı olmadıqları bir halda, uca Allahın Öz qullarından Onun şəriki olmasına necə razı ola bilərlər?! Bu necə bir zülmdür. Allahın nemətlərinə qarşı olan hansı nankorluq bundan da daha böyükdür?!

Ey İnsanlar! Uca Allah sizin üçün özü­nüz­dən bir-birinizə alışıb, ünsiyyət qurduğunuz zöv­cələr yaratdı. Zövcələ­ri­niz­dən də sizin üçün övlad­lar, nəvələr və nəticələr yaratdı. Sizə ət, dənli bitkilər, meyvələr və s. yeyiləcək pak ruzilər verdik. Bundan sonra siz batil bütlərəmi inanırsınız?! Uca Allahın sizə bəxş etdiyi saysız-hesabsız nemətlərini inkar edib, tək Allaha iman edərək Ona şükür etmirsiniz?!

Müşriklər Allahı buraxıb on­lara göy­lərdən və yerdən ruzi­ verməyə gücləri çatmayan büt­lərə ibadət edirlər. O bütlər əsla buna sahib ola bilməzlər. Çünki onlar yaşamayan və ətrafındakıları eşidib görməyən cansız bir varlıqlardır.

Ey İnsanlar! Fayda və zərər verməyə qadir olmayan bu bütləri Allaha oxşat­ma­yın. Uca Allahın oxşarı yoxdur. Elə isə ibadətdə Ona heç bir şeyi şərik qoşmayın. Hə­qiqətən, Allah Özünün sahib olduğu Cəlal və Kamil sifətlərini bilir, siz isə bunları layiqincə bilməzsiniz. Bu üzdən Ona şərik qoşur və Onun bütlərinizə bənzər olduğunu idda edirsiniz!

Uca Allah müşriklərin iddalarına cavab olaraq, xərcləməyə heç bir şeyi omayan, hərəkət etməkdən aciz olan bir qul ilə Öz dərgahımızdan özünə mal-dövlət bəxş etdiyimiz, o da ona verilən mal-dövlətdən gizli və aşkar, istədiyi kimi xərcləyən azad bir insanı nümunə olması üçün məsəl çəkdi. Bu iki kişinin məsəli əsla eyni ola bilməz. Elə isə hər bir şeyə malik olan və mülkündə istədiyini edən Allahla, heç bir şeyə qadir olmayan, hər bir şeydən aciz olan bütləri necə eyni səviyyədə tutursunuz? Həmd-səna və bütün təriflər, yalnız həmd-sənaya və bütün təriflərə layiq olan Allaha məxsus­dur. Lakin müşriklərin çoxu Allahın vəhdaniyyətində tək olduğunu və yalnız Onun ibadət edilməyə haqqlı olduğunu bilməzlər!

Uca Allah müşriklərin iddialarına başqa bir məsəl çəkməklədə cavab vermişdir, bu məsəl iki kişi ba­rə­sində məsəl çəkdi; onlar­dan biri lal­dır, eşitməz, danışmaz və heç bir şey anlamaz. Kar və lal olduğu üçün özünə və başqalarına fayda verməkdən aciz qalmış bir kimsədir. Bu insan onun qayğısına qalan və ona görə məsuliyyət daşıyan kimsələr üçün üzərlərində ağır bir yükdür. Onu ha­ra yollasa, xe­yirlə qa­yıt­maz və istədiyini əldə edə bilməz. Məgər halı belə olan bir kimsə, eşidən, görən, danışan, başqalarına fayda verən, özü doğru yolda olub insanlara əda­lətli işlər gör­məyi əmr edən bir kimsə ilə ey­ni bir səviyyədə ola bilərmi? Ey Müşriklər! Elə isə Cəlal və Kamil sifətlərə sahib olan Uca Allahı, eşitməyən, danışmayan, fayad verməyən və zərəri aradan qaldıra bilməyən bütlərinizi necə tay tutursunuz?!

Göylərdə və yerdə qizli qalan bütün işlərin elmi yalnız Uca Allaha aiddir. Bütün bunların elmi heç bir məxluqda deyil, yalnız Uca Allahdadır. Allaha məxsus sirlərdən biridə, Qiyamət saatının Allahın istədiyi vaxt sürətli bir şəkilə hətta gözü qırpıb açmaqdan da daha tez bir zamanda gəlməsidir. Əksinə, qiyamətin qopma saatı bundan da daha yaxındır. Həqiqətən, Allah hər şeyə qa­dirdir. Onu heç bir şey aciz edə bilməz. O, bir işin olmasını istədikdə ona yalnız: "Ol" deyər, oda dərhal olar!

Ey İnsanlar! Allah sizi hamiləlik müddəti sona yetişdikdən sonra analarınızın bət­­nindən heç nə anlamayan körpə olaraq çıxart­dı. Allahın sizə bəxş etdiyi nemətlərinə şükür edəsiniz deyə, eşitməniz üçün sizə qu­laq, görə bilməniz üçün göz və başa düşüb, dərk etməniz üçün sizə ürək verdi!

Məgər müşriklər, Allahın quşlara iki qanad verib, onların havada uça bilməsi üçün havanı münasib bir vəziyyətə gətirdiyini, onlara havada ikən qanadlarını necə açıb bağlamağı və havada istədikləri kimi uça bilmələrini öyrətdiyini gör­mür­lər­mi?! Onları havadan yerə düşmədən göydə sax­layan ancaq qadir olan Allahdır. Həqi­qə­tən, quşların uça bilməsi üçün onların yerə düşmədən göy üzündə saxlanılmasında Allaha iman gətirən insan­lar üçün dəlil­lər vardır. Çünki bu dəlillərdən və öyüd-nəsihətdən yalnız onlar faydalanarlar!

Uca Allah daşlardan və başqa şeylərdən düzəltdiyiniz evlərinizdə sizə rahatlıq verdi. Sizlər üçün dəvə, inək və qoyun dərilərindən, şəhərdəki evlər kimi, çöllərdə qurulan çadırlar və evlər etdi. Səfərdə ikən dərilərdən qurduğunuz bu evləri bir tərəfdən başqa bir tərəfə aparmaq və istədiyiniz vaxtı bu evləri qurub dağıtmaq sizə çoz rahat gəlir. Ustəlik də sizin üçün qoyunun yunundan, dəvənin tükün­dən və keçinin qılından müəy­­yən vaxta qədər is­tifadə edə­cəyi­niz ev əşyaları, geyib, örtük və başqa şey­lər dü­zəltdi.

Uca Allah günəşin hərarətindən qorunub, kölgələnəsiz deyə, ağaclardan və binalardan sizin üçün kölgələr əmə­lə gə­tir­di. Dağ­larda sizin üçün soyuqdan, istidən və düşməndən qorunub mühafizə olunasız deyə, mağaralar, kahalar və sığınacaqlar saldı. Sizə soyuqdan və istidən qo­ru­nmaq üçün yun, kətan, pambıq pal­tarlar və döyüş zamanı sizi bir-birinizin zərbələrindən qoruyan və silahın təsiri cisminizə nüfuz etməsinə mane olan zirehli ge­yimlər verdi. Uca Allah bu nemətləri sizə bəxş etdiyi kimi, daima sizə olan nemətlərini tamam­layır ki, bəl­kə Alllaha heç bir şeyi şərik qoşmadan, tək Ona ibadət edəsiniz!

Ey Peyğəmbər! Əgər onlar imandan və sənin gətirdiyin dini təsdiq etməkdən üz çevirsələr, bil ki, sənin və­zifən ancaq təbliğ etməklə əmr olunduğun şeyləri aşıq-aydın şəkildə təbliğ etməkdən başqa bir şey deyildir. Onları hidayətə qovuşdurmaq sənin işin deyil.

Müşriklər, Allahın onlara bəxş etdiyi nemətləri bilirlər. Bu nemətlərdən biri də Allahın onlara Muhəmmədi (sallallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərməsidir. Amma onlar bu nemətlərə şükür etməyərək, peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) yalnçı hesab edərək Allahın onlara bəxş etdiyi nemətlərinə nankorluq edir­lər. Onların ço­xu Allahı nemətlərini inkar edir.

Ey Peyğəmbər! Uca Allahın hər bir qövmdən iman edənlərin imanına, küfür edənlərində küfürlərinə şahidlik etmək üçün göndərdiyi peyğəmbərləri şahid gətirəcəyi günü xatırla. Bundan sonra kafirlərə etdikləri günahlara görə üzr­xahlıq etməyə və bir daha dünyaya qayıdıb Rəbbini razı salacaq əməllər etmələrinə izin verilmə­yəcəkdir. Axirət yurdu, əməl etmək yurdu deyil, haqq-hesab yurdudur.

Zalımlar və müşriklər əzabı öz gözləri ilə gördükdə, artıq onlardan əzab nə yüngül­ləş­di­riləcək, nə də əzabı gecikdirmək üçün onlara möhlət veriləcəkdir. Əksinə onlar Cəhənnəmə əzab içində əbədi qalmaq üzrə daxil olacaqlar.

Müşriklər axirətdə, Allahdan başqa ibadət etdikləri bütlərini görüncə, öz günahlarını onların üzərinə yüklənməsi üçün belə de­yə­cək­lər: "Ey Rəbbi­miz! Bunlar bizim Səndən başqa ibadət et­diyimiz şə­rik­lə­rimizdir!". Bu zaman Allah onların ibadət etdikləri bütləri dilə gətirib danışdıracaq və bütlər dünyada ikən onlara ibadət edənlərə: "Ey Müşriklər! Siz Allaha şərik qoşaraq etdiyiniz ibadətlərinizdə ya­lançı­sı­nız, çünki Allahdan başqasına ibaət edilməsi üçün Onun heç bir şəriki yoxdur!" – deyə ca­vab qay­taracaq­lar.

O gün müşriklər, Allaha boyun əyərək təs­lim ol­acaqlar və bütlərinin də özlərinə Allah qatında şəfaətçiləri olacaqları iddaları puca olub, yoxa çıxacaqdır.

Uca Allaha küfür edib, başqalarını da Allah yolundan azdıranlara, törət­dik­lə­ri fitnə-fəsadlarının və başqalarını azdırmalarının səbəbi ilə etdikləri küfür əməllərinə görə layiq olduqları əzablarının üs­tündən bir əzab da artıra­cağıq.

Ey Peyğəmbər! Hər ümmətə, onlara küfr və ya iman üzərində olub-olmadıqlarını şahidlik edən bir peyğəmbər göndərəcəyimiz günü xatırla. Bu peyğəmbər onlar kimi bir bəşər övladından olub, onların danışdıqları dilində danışacaqdır. Ey Peyğəmbər! Biz səni bütün ümmətlərə şahidlik etmək üçün gətirdik. Halal və haram, savab və günah olan və bunlardan başqa təfsilata ehtiyacı olan hər bir şeyi izah etmən üçün sənə Quranı nazilı etdik. Biz bu kitabı, insanları haqqa yönəltmək üçün nazil etdik. Biz onu, ona iman edərək, onunla əməl edənlərə bir rəhmər olması və əbədi olan nemətləri arzu edərək, Allaha iman edən möminlərə bir müjdə olması üçün na­zil etdik.

Şübhəsiz ki, Allah insanlara, Allahın və insanların haqlarını verməyi, üstün tutmağı tələb edən amillər müstəsna olmaqla, verilən hökmlərdə heç bir kimsəni digərindən üstün tutmayaraq əda­lət­li olmağı, Allah yolunda xərcləmək və zalimi əfv etmək kimi edilməsi çətin olmayan yaxşı işləri əmr etməyi və qo­hum­­la­rın ehtiyacı olduqları şeyi onlara verməyi əmr etməyi, əmr edir, pis sözlər söyləməyi, zina kimi çirkin əməlləri və şəriətin çəkindirdiyi hər bir günah və iyrənc işlər görməyi qadağan edir. Uca Allah zülüm etməyi və insanlara qarşı təkəbbürlük etməyi qadağan edir. Uca Allah bu ayədə sizə əmr edib, qadağan etdiyi şeylərdən ibrət almanız üçün si­zə öyüd-nəsihət ve­rir!

Allaha və insanlara verdiyiniz bütün vədlərə sadiq olun, Allah adına möhkəm and iç­dik­dən sonra and­larınızı əsla poz­ma­yın. Çünki siz verdiyiniz sözə vəfalı olacağınıza dair Allahı özü­nü­zə şahid etmi­siniz. Şübhəsiz ki, Allah sizin etdiyinizi hər bir şeyi bilir. Bunların heç biri Ona gizli qalmaz. O, etdiyiniz əməllərin qarşılığını verəcəkdir.

İpliyini, yununu möhkəm əyir­dik­­dən sonra onu açıb sökərək, əvvəlki halına gətirməkdə yorulan axmaq bir qa­dın ki­mi, verdiyiniz əhdləri pozaraq yüngül ağıllı, səfeh kimsələr kimi olmayın. Bu qadın ipini, yununu əyirmək də və onu açıb sökmək də yorulub əldən düşsə də, sonda istədiyinə nail ola bilmədi. Camaatınızın, düşmən camaatından sayca və ma­lca daha çox olması üçün andları­nı­zı aranızda hiylə vasitəsinə çevirir­siniz. Şübhəsiz ki, Allah bununla, verdiyiniz vədlərə vəfalı olmanız üçün sizləri sınağa çəkir. Görsün görək siz verdiyiniz vədlərə sadiq olacaqsınız, yoxsa onları pozacaqsınız? Allah qiyamət günü, dünyada ikən ixtilafda olduğunuz şeyləri açıqlayacaq, kimin haqqlı, kimin haqqsız, kimin sadıq və kimin də yalançı olduğunu bəyan edəcəkir.

Əgər Allah istəsəydi, si­zi haqq üzərində birləşən, vahid bir ümmət edərdi. La­kin Uca Allah istədiyini, haqdan və verdiyi vədlərə vəfalı olmaqdan məhrum edərək, Öz ədaləti ilə az­dırır və istə­di­yini də Öz lütfü ilə doğru yola müvəffəq edir. Siz Qiyamət günü dünyada ikən etdiyiniz əməllərə görə mütləq sorğu-sual olunacaqsınız.

Andlarınızı nəfsinizin istəyinə tabe olub, istədiyiniz zaman pozub, istədiyiniz zaman da ona vəfalı olaraq, öz aranızda bir-birinizə qarşı hiy­lə vasi­tə­si­nə çevirməyin. Əgər siz belə etsəniz, aya­ğınız doğru yolda möh­kəm dayanmış ikən sü­rüşər, sonra həm özünüzü həm də ki, insanları Allah yolun­dan azdırdığınıza görə əzabı dadar­sınız. Sizin üçün axirətdə də daha böyük bir əzab vardır.

Allahla bağladığınız əh­di pozaraq ona vəfalı olmayıb, onu ucuz bir dünya malına dəyişməyin. Bilin ki, Allah yanında, sizin üçün dünyada olan zəfər, qənimətlər və axirətdə olan daimi nemətlər əhdinizi pozub əldə etdiyiniz ucuz bir dünya malından daha xe­yir­li­dir.

Ey İnsanlar! Sahib olduğunuz mal-dövlət, naz-nemətlər nə qədər çox olsa da tü­kə­nəcək, Allah yanında olan mükafat isə daim qala­caq­dır. Elə isə onlar, fani olanı, necə əbədi qalandan üstün tuturlar? Əhdlərində sə­birli olub onları pozmayanlara, etdik­ləri yaxşı əməllərin mükafatını ve­rə­cəyik. Onlara, hər bir yaxşı əməlin qarşılığı olaraq, etdiyi yaxşı əməlin on mislindən, yeddi yüz mislinə qədər hətta bundan da daha çox qarşılığı ve­rilə­cəkdir!

Allaha iman edərək, şəriətə müvafiq əməl edən hər bir kişi və qadına, etdikləri əməllərin müqabili olaraq dünyada ikən onlar üçün Allahın qədərinə qane və razı olub, yaxşı əməllərə müvəffəq olmaq kimi gözəl bir həyat bəxş edəcəyik. O kimsələri axirətdə, dünyada gördükləri yaxşı işlərin müqabilində onlara daha yaxşı mükafatla mükafatlandıracağıq.

Ey Mömin! Quran oxuduqda, Uca Allahdan, səni, Allahın rəhmətindən qo­vul­muş şey­tan­ın vəsvəsələrindən qorumasını istə!

Şübhəsiz ki, şeytanın, Allaha iman gə­ti­rib bütün işlərində yalnız tək Rəbbinə təvək­kül edən və Ona güvənənlər üzərində heç bir hökm­ranlığı yoxdur!

Onun hakimiyyəti yal­nız vəsvəsə verməklə onu özünə dost tutanlar və azğınlıqda ona tabe olanlar, üstəlik, onları azdırdığına görə Allahdan başqasına ibadət edərək Ona şərik qo­şanlar üzərin­də ola bilər!

Biz Quranda bir ayənin hökmünü başqa bir ayə ilə nəsx etdikdə -uca Allah müəyyən bir hikmət üçün hansı ayəni Qurandan nəsx edib, hansınıda nəxs etməyini daha yaxşı bilir - Kafirlər Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm): "Ey Mühamməd! Sən an­caq Allah adından yalan uydurub, özündən danışan bir ifti­ra­çısan!" – deyir­lər. Xeyr! On­la­rın çoxu uca Allah bir ayənin hökmünü qüsursuz, ilahi bir hikmətdən örtü nəsx etdiyini bilməz!

Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Cəb­rail – aleyhissəlam – bu Quranı uca Allah yanından heç bir xəta, dəyişiklik və təhrif olmadan, Allaha iman gə­ti­rənlərin hər dəfə yeni bir ayə nazil edildikdə və bəzi ayələri nəsx etdikdə imanlarının sa­bit­qədəm olması, mü­səlman­lara doğru yol göstəricisi və onlara böyük bir savabla müjdə olsun deyə gerçək olaraq nazil etmişdir!"

Biz müşriklərin: "Quranı Muhammədə (sallallahu aleyhi və səlləm) bir in­san öyrədir!" – de­dik­lə­ri­ni bi­lirik. Halbuki onla­r ortaya atdıqları bu iddialarında yalançıdırlar. Peyğəmbərə Quranı öyrətdiyini istinad et­dik­ləri şəx­sin dili əcnəbi dil­dir. Bu Quran isə açıq-aydın, bəlağətli və fəsahətli ərəb dilində nazil edilmişdir. Axı belə olduğu təqdirdə, onlar, Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) Quranı bir əcnəbi öyrətdiyini necə iddia edirlər?!

Uca Allahın ayələrinin Allah yanından nazil edilməsinə inan­ma­yan­la­r bu əməllərində israrlı olduğu müddətcə, əlbəttə ki, Allah onları doğ­ru yo­la müvəffəq etməyəcəkdir. Onlar Allaha küfr edib, Onun ayələrini yalan saydıqlarına görə onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab var­dır!

Muhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) Rəbbindən sizə gətirdiyi dində əsla yalanı danışmır. Yalanı uyduranlar Allahın ayə­lərini təsdiq etməyən kimsələrdir. Çünki onlar Allahın əzabından qorxmayan və Onun mükafatına ümüd bəsləməyən kimsələrdir. Küfrlə vəsf edilən bu kimsələr sözün həqiqi mənasında kafir olanlardır. Çünki yalan söyləmək artıq onların adətinə çevrilişdir.

Allaha küfr etmək məcburiyyəti qarşısında qalaraq, qəlbi imanla sabit olduğu halda, dili ilə küfr sözünü söyləməyə məc­bur edi­lən və qəlbindəndə onu təsdiqləməyən kəslər müstəsna ol­maq­la, kim Allaha iman gətirdikdən sonra qəlbini küf­rə açaraq, öz ixtiyarı ilə Allaha küfr etməyi seçib, küfr sözünü söyləyərsə, o, mürtəd olub, İslamdan çıxar və Allahın qəzəbinə dü­çar olar. On­lar üçün böyük bir əzab vardır!

Onların mürtəd olub İslam dinindən çıxma səbəbi, Allaha qarşı etdikləri küfrə əvəz olaraq fani dünya həyatında əldə etdikləri keçici dünya malını axirət həyatından üstün tutduqlarına görədir. Həqiqətən, Allah, ka­fir qövmü doğru yola müvəffəq etməz, əksinə onları rəzil və rüsvay edər!

İman etdikdən sonra İslamdan dönüb mürtəd olanlar, Allahın, qəlblərini, qulaqlarını və gözlərini möhürlədiyi kimsələrdir ki, onlar öyüd-nəsihət anlamaz, haqqı eşidib ondan faydalanmaz və Allaha iman etməyə dəlalət edən açıq-aydın möcüzələri görüb iman gətirməzlər. Məhz belə kimsələr, xoşbəxtlik və səadət səbəblərindən və Allahın onlar üçün hazırladığı əzabdan əsl qafil­ olan kimsələrdir!

Həqiqətən, onlar, iman etdikdən sonra kafir olduqlarına görə, özlərinə zərər verərək Qiyamət günü ən çox ziyana uğrayan kimsələrdir! Əgər onlar imanlarında sabitqədəm olsaydılar, Cənnətə daxil olardılar!

Ey Peyğəmbər! Qəlbləri imanla arxayın olduğu halda küfr sözünü söyləyincəyə qədər müşriklərin işgəncəsinə məruz qalıb, onlar tərəfindən dinlərində imtahan edildikdən sonra Məkkədən Mədinəyə hicrət edən zülmə məruz qalan zəyif müsəlmanlara qarşı Rəbbin bağışlayan və rəhimilidir. Bu kimsələr, Allahın kəlməsi uca, kafirlərin kəlməsi isə alçaq olması üçün Allah yolunda cihad edən və bu yolda məşəqqətlərə səbir edən kimsələrdir. Həqiqətən, Rəbbin onlara edilən bu zülmdən və küfr kəlməsini söyləyincəyə qədər özlərinə verilən əzab-əziyyətdən sonra onları bağışlayar və onlara mərhəmət edər. Çünki onlar küfr sözünü əzab-əziyyətə və işgəncəyə məruz qaldıqları üçün söyləmişdilər!

Ey Peyğəmbər! Qiyamətin dəhşətindən hər bir kəsin başqasını deyil yalnız öz canını qurtarmaq üçün çalışacağı bir günü xatırla. O gün hər kəsə et­di­yi xeyir və şər əməl­lə­rin əvəzi tam verilə­cək və onlara etdikləri yaxşı əməllərini naqis edilməklə və ya etdikləri günahları artırmaqla zülm edil­məyə­cəkdir!

Uca Allah sizə, əhalisi əmin-aman­lıq içində yaşayan, heç bir kimsədən qorxmayan, çevrələrindəki adamlar qamarlanıb götürüldüyü, əsir alındığı, öldürüldüyü, qarət edildiyi halda, özləri isə təhlükəsizlik içərisində yaşayan, ruzisi hər bir tərəfdən rahat və məşəqqətsiz gələn bir diyarı - Mək­­kə­ni - məsəl çəkir. Bu diyarın əhalisi Allahın onlara bəxş etdiyi nemətlərə nankaorluq edib, buna görə Allaha şükür etmədilər. Allah da onların yalan sayıb, küfür etdiklərinə cəza olaraq onları şiddətli aclıq və qorxu libasına bürüdü.

Artıq Məkkə xalqına öz içərilərindən sadiqliyinə və dürüst bir insan olduğuna yaxşı bələd olduqları bir peyğəmbər gəldi. Bu, Muhəmməd peyğəmbərdir (sallallahu aleyhi və səlləm). Lakin onlar, Rəbbindən ona nazil edilən ayələri yalan saydılar. Bu səbəbdən Allah onlara acılq və qorxu əzabı göndərdi. Onlar isə Allaha şərik qoşmaq və peyğəmbəri ya­lan­çı say­maqla nəfslərini həlaka sürükləyərək, özlərinə zülm et­dilər.

Ey Allahın qulları! Allahın sizə ruzi olaraq verdiyi, xoşunuza gələn ha­lal ruzilərdən yeyin. Əgər tək Allaha ibadət eidb və Ona heç bir şeyi şərik qoşmursunuzsa, Allahın sizə bəxş etdiyi bu nemətlərini məhz Uca Allahın bəxş etdiyini etiraf edib və bunları Allahın sevib və razı qaldığı işlərə sərf etməklə bu nemətlərə görə Uca Allah şükür edin!

Uca Allah sizə yeyiləcək şeylərdən, kəsilmədən ölən heyvanları, axar qanı, hər bir parçası ilə donuz ətini və Allahdan başqası üçün qurban kəsilən heyvanların ətindən yeməyi haram etmişdir. Uca Allah bütün bunlar firavan və bolluq vaxtlarda haram etdi. Amma kim çarəsizlikdən, məcburiyyət qarşısında qalsa, zikir edilən bu harama iştah salmadan və həddi aşmadan, zəruri ehtiyacını ödəyəcək qədər bunlardan yesə, ona heç bir günah olmaz. Həqiqətən Allah günahları bağışlayandır. Məcburiyyət qarşısında qalıb haramdan yediyi üçün Allah ona əzab verməz, əksinə, onu bağışlayar. Uca Allah zərurət halında haram olan bir şeyi yeməyi mübah etməklə, Öz qullarına qarşı mərhəmət etmişdir!

Ey Müşriklər! Allah adından yalan uydurmaq məqsədi ilə haram buyrulmayan şeyləri haram edərək, ya halal buyrulmayan şeyləri də halal edərək, Allah haqqında dilinizin uydurduğu yalanlarla əsa­sən: "Bu halal bir şeydir, bu isə haram bir şeydır!" – demə­yin. Şüb­hə­siz ki, Allaha qar­şı yalan uydu­ranlar istədiklərinə nail ola bilməz, qorxduqları şeydən də canlarını qurtara bilməzlər!

Dünyada ikən şəhvətlərinin qulu olduqları səbəbindən onlar üçün bu həyatda alçaq və az dünya malı vardır, Qiyamət günü isə on­la­rı ağ­rı­lı-acılı bir əzab göz­ləyir.

Sənə, əl-Ənam surəsi: 146 cı ayədə xəbər verdiyimiz şey­lərin eynisini da­ha öncə xüsusilə yəhudilərə ha­ram etmişdik. Biz bunları haram etməklə onlara zülm et­mədik, lakin onlar qadağan olunan əməlləri edərək özləri öz­lə­­rinə zülm edirdilər. Biz də onların azğınlıqlarına görə cəzalandırdıq və onlara cəza olaraq bunları haram etdik.

Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, Rəbbin, bilmədiklərindən dolayı, hətta qəsdən olsa da, günah iş gö­rən və günah iş gördükdən sonra Allaha tövbə edib, etdiyi pis əməllərini islah edənləri, əlbəttə ki, Rəb­bin onların tövbəsindən sonra güahlarını ba­ğış­layar və onlara rəhm edər!

Həqiqətən, İbrahim - aleyhissəlam - bütün yaxşı cəhətləri, gözəl xüsusiyyətləri özündə cəmləşdirən, davamlı olaraq Rəbbinə ibadət və itaət edən, bütün dinlərdən üz çevirib yalnız İslama yönələn və heç bir zaman müş­riklərdən olmayan bir kimsə idi.

O, Allahın ona bəxş etdiyi nemətlərinə şü­kür edən idi. Uca Allah onu peyğəmbərlik üçün seç­di və onu haqq olan İslam dininə yönəlt­di.

Biz ona dünyada peyğəmbərlik, gözəl tərif və saleh övlad verdik. Əlbəttə, axirətdə də o, uca Allahın onlar üçün Cənnətdə yüksək dərəcələr hazırladığı əmə­lisaleh kimsələr­dən­dir!

Ey Peyğəmbər! Bundan sonra Biz sənə, tək Allaha ibadət etməkdə, müşriklərdən uzaq olmaqda, Allaha dəvət etməkdə və Onun şəriətinə əməl edib, bütün dinlərdən üz çevirib yalnız İslam dininə yönəlməkdə İbrahimin dininə tabe olmağı vəhy etdik. O, müşriklərin iddia etdikləri kimi heç vaxt müşrik bir kimsə olmadı, əksinə, o, tək Allaha ibadət edən bir kimsə idi.

Şənbə günü təzim etmək ancaq o gü­nün barə­sində ixtilafa düşən­ yəhudilərə fərz edilmişdir. Belə ki, yəhudilər Allahın onlara cümə gününü ibadətlə keçirmək əmrinə laqeyid yanaşdıqdan sonra Allah onlara şənbə gününü ibadətlə keçirmlərini əmr etdi. Ey Peyğəmbər! şübhəsiz ki, Rəbbin Qiyamət günü, dünyada ikən ix­tilafa düş­dük­lə­ri şey barəsində onla­rın arasında hökm verəcək və hər bir kimsəyə layiq olduğu mukafatı verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Sən və sənə tabe olan möminlər, insanları İslam dininə dəvət edərkən dəvət edilən kimsənini başa düşmə tərzini, anlamasını, qəbul etməsini nəzərə alaraq, onları İslama təşviq edib, Allahın əzabından qorxudaraq və onlarla ən gözəl tərzdə mübahisə edərək Allahın dininə dəvət edin. Sənin vəzifən insanlara hidayət bəxş etmək deyil, sənin vəzifən yalnız insanlara təbliğ etməkdir. Şüb­həsiz ki, Rəb­bin İslam dinindən dönənləri də, İslam dininə meyil edənləri də yaxşı biləndir. Elə isə onların haqq yoldan azmalarına görə özünü üzüb həlak etmə!

Əgər düşməninizi cəzalan­dır­maq istəsə­niz, sizə nə cəza ve­rilibsə, siz də ona ey­nilə, cəzaya heç bir ziyadə etmədən, həmin cəzanı verin. Əgər cəza verməyə qadir olduğunuz bir halda, səbir edib, onu cəzalandırmaqdan vaz keçsəniz, bu, səbir edən kimsələr üçün sizə cəza verəni cəzalandırıb intiqam almaqdan daha xeyir­lidir.

Ey Peyğəmbər! Səbir et! Onlardan sənə isabət edən əziyətlərə səbirli ol, sənin, onların əziyyətlərinə səbir etməyin yalnız Allahın izni ilə mümkündür. Kafirlərin səndən üz çevirməsinə görə əsla üzülmə və onların sənə qarşı qurduqları hiy­lələr­dən ötrü də qəlbini sıxıb, kədərlənmə!

Həqiqətən də Uca Allah, günahları tərk edərək On­dan qor­xanlarla, itaət əməllər edərək yaxşı işlər gö­rən­lər­lə və Onun əmrlərini yerinə yetirənlərlə Öz yardımı və dəstəyi ilə birgədir.

Uca Allah, Özündən başqa heç kimsənin gücü yetmədiyi şeylərə gücü yetdiyindən dolayı bütün eyib və nöqsanlardan pak və ucadır. Qadir olduğumuz ayələrimizin bəzisini göstərmək üçün Öz qu­lu­ Muhammədi (sallallahu aleyhi və səlləm) gecənin bir vax­tında ruhi və cəsədi ilə yuxuda deyil, əksinə o, ayığ ikən Məscidul­ha­ram­dan ətrafına meyvələr, əkinlər və Peyğəmbərlərin - səllallahu aleyhi və səlləm - orada yerləşməsi ilə xe­yir - bərə­kət ver­di­yi­miz Məsci­dul­əq­saya apa­ran yalnız pak olan Allahdır. Hə­qiqə­tən, Allah hər şeyi eşidəndir, Ona heç bir şey gizli qalmaz və hər şeyi gö­rən­dir və heç bir şey Onun gözündən qaçmaz!

Biz Musaya - aleyhissəlam - Tövrat verdik və onu İsrail oğullarına doğ­ru yol gös­təricisi etdik. Biz İsrail oğullarına belə dedik: "İşlərinizi başqasına həvalə edərək Məndən qeyrisini özü­nü­zə hi­mayədar qəbul etməyin, əksinə, bütün işlərinizi Mənə həvalə edin!"

Siz, Allahın Nuh - aleyhissəlam - ilə birlikdə tufanda boğulmaqdan xilas etdiyi kimsələrin nəslindənsiniz. Bu neməti əsla yaddan çıxarmayın. Elə isə tək Allaha ibadət və itaət edərək, Ona şükür edin və bu işdə Nuha tabe olun, çünki o, Uca Allaha çoxlu şükür edərdi!

Biz Tövratda İsrail oğul­la­rına: "Siz günahlar və insanlara qarşı təkəbbürlük etməklə yer üzündə iki dəfə fitnə-fəsad tö­rə­də­cək­ və insanlara zülm edib, həddinizi aşaraq, insanlar üzərində lovğalıq edəcəksiniz!" – deyə xəbər ver­dik.

Onlar iki fəsaddan birincisini etdikləri zaman üstlərinə onları öldürən və yurdlarından didərgin salan çox qüv­vət­li qulla­rı­mızı gön­dər­dik. Onlar da yur­dunuzda gə­zib dola­şıb və əllərinə keçən hər bir şeyi viran qoyurdular. Bu, Allahın yerinə yetirəcəyi və gercəkləşəcək bir vəd idi.

Ey İsrail oğul­la­rı! Siz etdiyiniz günahlardan Allaha tövbə etdikdən sonra, Allah sizə düşmənləriniz üzə­rin­də qələbə nəsib edərək dövlətinizi onlardan geri alıb yenidən sizə verdi və onların əlinizdən aldıqları var-dövlətinizi və oğul-uşaqlarınızı sizə qaytarmaqla sizə yar­dım etdi, beləliklə də, sa­yınızı düşməninizin sayından daha çox etdi.

Ey İsrail oğul­la­rı! Əgər sizdən tələb olunan şəkildə yaxşı əməl etsəniz, bunun savabı yalnız sizə qayıdar. Allahın sizin əməllərinizə heç bir ehtiyacı yoxdur. Əgər pis əməllər etmiş olsanız bununda zərəri yalnız öz əleyhinizə dönər. Yaxşı əməllərinizin Allaha heç bir faydası olmadığı kimi, pis əməllərinizin də Allaha heç bir zərəri olmaz. İkinci fəsadınızın zamanı gəldikdə sizi zəlil halala salsınlar, sizə müxtəlif növ əzab verməklə üzü­nü­zü qaraltsınlar, birinci dəfə Qüd­sdəki məscidə girib oranı dar­­ma­da­ğın etdikləri kimi yenidən oranı darmadağın etsinlər və məmləkətinizdə əllərinə keçən hər bir şeyi viran halına salmaları de­yə düşmən­lərinizi yenidən üs­­tü­nüzə göndərdik.

Ey İsrail oğulları! Siz bu şiddətli intiqamdan sonra tövbə edib, yaxşı əməllər etsəniz, ola bilsin ki, Rəbbiniz si­zə rəhm etsin. Əgər təkrarən üçünci dəfə və ya bundan daha çox fəsad tö­rət­mə­yə qayıt­sa­nız, Biz də təkrarən sizdən intiqam almağa və sizi cəzalandırmağa qayıdarıq. Biz Cə­hən­­nəmi ka­firlər üçün heç vaxt çıxa bilməyəcəkləri və orada əbədi olaraq qalacaqları bir yer etdik.

Həqiqətən, Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) nazil edilən bu Quran in­san­ları ən doğru yola, İslam yoluna yönəldir və Allaha iman edərək yax­şı işlər gö­rən mömin­lərə, Allah yanında onlar üçün onları sevindirəcək böyük bir mü­ka­fatın olacağı ilə müjdə verir.

Bu Quran, Qiyamət gününə iman gətirmə­yən­ləri üzüb, kədərli edən, Qiyamət günü onlar üçün ağrılı-acılı bir əzabın ha­zır­landığını xəbər verər!

İnsan xeyirli bir şeyi istəyərək dua etdiyi kimi, cahilliyindən dolayı qəzəbləndikdə, özünə, övladına və mal-dövlətinə müsibət gəlməsi üçün bəd dua edər. Əgər Biz həmin şəxsin bəd duasını qəbul etsək, dərhal onun özü, övladı və mal-dövləti məhv olar. İn­san tələskən xasiyyətli yaradıldığı kimi, özünə zərər verən şeylərdə də tələsən­dir.

Gecə və gündüz arasında uzunluq, qısalıq, istilik və soyuqluq baxımından fərqlər olduğu üçün, Biz gecə və gündüzü Allahın vəhdaniyyətinə və qüdrətinə dəlalət edən iki əlamət olaraq yaratdıq. Gecəni yatıb istirahət etməniz üçün zülmət qaranlıq etdik. İnsanların görməsi və yer üzündə gəzib dolaşaraq ruzi qazanmaları üçün gündüzü də işıqlı, nurlu etdik. Siz il­lə­rin, ayların, günlərin və saatların sayını və he­sabı biləsiniz deyə, gecə və gündüzü bir-birini təqib edən bir şəkildə yaratdıq. Əşyaların bir-birindən və həmçinin haqqı batildən ayırd edilməsi üçün Biz hər bir şeyi açıq-aydın təf­silatı ilə izah et­dik.

Biz hər bir insanın etdiyi əmə­lini boyunbağı kimi onun boy­nundan asar və əmələrinə görə haqq-hesab olunana qədər ondan ayrılmaz. Qi­ya­mət gü­­nü isə içərisində etdiyi bütün xeyir və şər əməllər olan kitabını açıq vəziy­yət­də qarşısına qoyular.

O gün Biz ona belə deyərik: "Ey İnsan! Kitabını oxu! Etdiyin əməllərə görə özün-özünü hesaba çək­. Qiyamət günü özün öz nəfsini hesaba çəkməyə ye­tər!"

Kim iman edərək hidayət yoluna yönəlsə, bunun savabı yalnız onun özünə olar, kim az­ğın­lı­ğa düşsə, bunun ziyanı da yalnız onun öz əleyhinə olar. Heç bir kəs baş­qasının günahını da­şı­maz. Biz heç bir qövmə elçi gön­dər­ərək hüccət qaldırmadıqca əzab ver­mərik!

Biz bir məmləkəti, etdikləri günahlardan dolayı məhv etmək istədiyimiz zaman, nemətin azdırdığı kimsələrə Alla­ha itaət etmələrini əmr edərik. Onlar isə Allahın əmrinə tabe olmayıb, Allaha qarşı üsyan edərək Ona itaət etməkdən uzaq durarlar. Buna görə də onlar özlərini tamamən yox edəcək bir əzabın öz üzərlərində gəlməsinə layiq olarlar və be­ləcə Biz onları yerlə yeksan edən bir əzabla məhv edərik.

Biz Nuhdan sonra Ad və Səmud qövmləri kimi, peyğəmbərləri yalan sayan neçə-neçə ümmətlər məhv etdik. Ey Peyğəmbər! Rəb­bi­nin, qullarının günahlarını bil­məsi və görməsi bəs edər. Allaha heç bir şey gizli qalmaz. Allah onların dünyada ikən etdikləri əməllərin qarşılığını verəcəkdir.

Kim yaxşı əməllər etməklə müvəqqəti dün­ya­ həyatını istəsə və axirət həyatına iman etməyib heç buna əhəmiyyət verməsə, dünya həyatında onun istədiyi kimi yox, yalnız Bizim onun üçün istədiyimiz nemətləri dər­hal ona verərik. Nəhayət, Qiyamət günü onu, müvəqqəti dünya həyatını, əbədi axirət həyatından üstün tutduğuna görə qı­nan­mış və Allahın rəhmə­tin­dən qovul­muş halda, hərarətindən əzab çəkəcəyi Cə­hən­nəm atəçinə daxil edərik.

Kim də yaxşı əməllər etməklə axirət həyatını istəyərək riyadan və şan-şöhrətdən uzaq olarsa və Allahın iman etməsini vacib etdiyi şeylərə iman edərsə, məhz bu vəsflərə sahib olan kimsələr Allah yanında əməlləri qəbul edilən kimsələrdir. Allah bu kimsələrin etdikləri yaxşı əməllərinin mükafatın onlara verəcəkdir.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin, günahkar və sleh olan hər iki insan toplumuna Öz nemətlərini naqislik edilmədən kamil şəkildə əta edər. Rəbbi­nin əta etdiyi bu nemətlər dünyada ikən nə günahkara, nə də saleh bir kimsəyə qadağan edilməz.

Ey Peyğəmbər! İnsanların günahkar və ya saleh olmasından aslı olmayaraq dünyada ikən onla­rın birini di­gərindən var-dövlət, cah-cəlal və san-şöhrət baxımından necə üstün etdyimizə bir fikir ver. Axirətdə verilən nemətlər isə dünya həyatında verilən nemətlərdən dərəcə baxımından daha fərqli və daha böyükdür. Elə isə qoy mömin kimsə, axirət nemətlərinə nail olmaq üçün daha çox həris olsun!

Ey İnsan! Özünə, Allahla yanaşı başqa mə­bud qəbul edib, ona iba­dət etmə. Yoxsa Allah yanında qınanmış və saleh qullar yanında təriflənməyən, rəzil, alçaq hala düşən və başlı-başına buraxılmış bir vəziyyətdə qalarsan.

Ey İnsan! Rəbbin yalnız Ona iba­dət etməyi, Ondan başqa heç bir məbuda ibadət etməməyi və ata-ana ilə, ələlxüsus da onların qocalıq vaxtında yaxşı dav­ran­­mağı əmr etmişdir. Əgər ata-anadan hər hansı biri və ya hər iki­si sə­nin ya­nın­da qocalıq yaşına çatarsa, onlara, qəlblərini qıran bir söz belə demə, üstlərinə qış­qır­ıb onlarla kobud, sərt və qaba rəftar etmə, əksinə, onlarla gözəl əxlaqla rəftar edib, onlara xoş, ürəyəyatan və yumşaq söz söylə!

Onların hər ikisinə rəhm və təvazökarlıq edərək: "Ey Rəbbim! On­lar məni körpəliyimdən tər­bi­yə edib bö­yütdük­ləri üçün bu gün də Sən onlara mərhəmət et!" – de.

Ey İnsanlar! Rəbbiniz, Ona etdiyiniz ibadətləri, gördüyünüz saleh əməlləri və ata-anaya yaxşılıq edərkən qəlbinizdəki ixlası çox yaxşı bilir. Əgər etdiyiniz ibadətlərinizdə, ata-anaya və başqalarına qarşıolan rəftarınızda niyyətiniz yaxşı olarsa, bilin ki, hə­qiqətən də, Uca Allah, günah etdikdən sonra tövbə edib, Allaha tərəf qayıdanları ba­ğış­la­yan­dır. Kim, Allahın və valideyinlərinin itaətdində yol verdiyi naqislikdən tövbə edərsə, Uca Allah onu bağışlayıb, əfv edər!

Ey Mömin! Qohuma, yox­sula, azüqəsi tükənib yarı yolda qalmış mü­safirə haqqını ver. Allahın sənə bəxş etdiyi malı, Allaha asi olan şeylərə və ya israf edərək gərəksiz yerə sərf etmə!

Şübhəsiz ki, mallarını Allaha asi olan yerlərə sərf edib, israfçılıqla xərcləyənlər şey­tan­ların qardaşlarıdır. Şeytan onlara, mallarını israf edərək xərcləmələrini əmr edər, onlarda şeytanın əmrinə boyun əyib malllarını şeytanın istədiyi kimi xərcləyərlər. Şeytan isə Rəb­binə qarşı çox nankor bir məxluqdur. O yalnız günah işlər görər və yalnız Rəbbini qəzəbləndirən şeyləri əmr edər.

Əgər Allahın sənə ruzi bəxş edəcəyini gözləyirsənsə və imka­­nın olma­dığı üçün onlara bir şey verə bil­mirsənsə ən azından bu zaman onlara könüllərini alan yumuşaq, xoş söz söylə. Ruzilərinin genişlənməsi üçün dua et. Yaxud uca Allah sənə bir ruzi bəxş etdikdə, o ruzidən onlara verəcəyinə dair vəd ver!

Nə əlini xərcləməkdən sıxıb saxlama, nə də ki, xərclədikdə israfa yol vermə. Xərcləməkdən paxıllıq edib, əlini sıxıb saxlasan yaxud da işrafçılıq edərək əlində olanın hamısını xərcləyib axırda özünə xərcləməyə bir şey tapmasan, bu zaman insanlar tərəfindən qı­nanmış və məzəmmət olunmuş bir və­ziy­yətdə qalarsan. Elə isə xərclədikdə bunun ikisinin arasında özünə bir yol tut!

Həqiqətən, Rəbbin müəyyən bir hikmətdən dolayı, istə­di­yi­ kimsənin ru­zisini genişləndirər, istə­di­yi­ kimsənin də ruzisini daraldar. Şübhə­siz ki, O, qullarından xəbərdardır və onları görür. Onlardan heç bir şey uca Allaha gizli qalmaz. Allah Öz qullarını istədiyi kimi idarə edər.

Gələcəkdə uşaqlarınıza xərclədiyinizdən dolayı yox­sulluq qorxusundan onları öldürməyin. On­la­rın da, sizin də ruzinizi Biz veri­rik. Onları öldür­mək, hə­qi­qətən də, Allah yanında böyük bir günahdır. Çünki onların öldürülməsi üçün nə bir günahları, nə də ki, bir səbəb vardır.

Zinadan çəkinin və ona sövq edən səbəblərdən də uzaq durun. Çünki zina, nəsillərin bir-biri ilə qarışdığına və Allahın əzabına gətirib çıxartdığı üçün çox iyrənc bir əməl və murdar bir yol­dur!

Uca Allahın, iman etmə və ya təhlükəsizliyi təmin edilməsi ilə qanını haram etdiyi bir nəfsi mürtəd olma, evlilik həyatı yaşadıqdan sonra zina etmə yaxud qisas kimi qanı halal edən səbəblərdən hər hansı biri olmadan, heç bir kəsi haqsız yerə öl­dürməyin. Kim bir kəsi öldürülməsini halal edən səbəblər olmadan, zülm edilərək, haqsız yerə bir cana qəsd edərsə, artıq onun varisinə istəsə qisas tələb etmə, istəsə qanbahası almadan qatili bağışlama, istəsə də qan­bahası alaraq onu əfv etmə ix­ti­yarını verərik. Lakin o da qisas al­dıqda, Allahın icazə verdiyi həddi aşaraq qatilin burnunu, qulağını və s. əzalarını kəsərək ölünü pis bir hala gətirməməli, qatildən başqasını və ya onun əvəzinə qatilin yaxın adamlarından bir kimsəni öldürməməlidir. Çün­ki şəriətin bu hökmləri ilə artıq ona Allah tərəfindən kömək olunmuşdur.

Atası vəfat edib yetim qalmış uşaqların malına həddi-büluğa, ağıla-kəmala ça­tana qə­dər qo­ruyub sax­la­maq və artırmaq məqsədilə is­tifadə etmək is­tis­na olmaqla ya­xın­laşmayın! Allah ilə, həmçinin, öz aranızdakı əhdləri pozmadan və ya naqislik etmədən yerinə yetirin. Çünki Uca Allah qiyamət günü əhd verən kimsədən, verdiyi əhdi ba­rə­sində sor­ğu-sual edəcəkdir. Əgər əhdini yerinə yetirmişsə Allah onu mükafatlandıracaq, əhdinə xilaf çıxmışsa ona cəzalandıracaqdır.

Başqası üçün ölçdükdə, ölçüyə naqislik etmədən tam şəkildə ölçün. Çəkdikdə də, tərizidə əksiltmədən, düzgün tə­rə­zi ilə çə­kin. Çünki ölçüdə və tərəzidə düzgün olmağınız dünya və axirətdə sizin üçün da­ha xeyirli və nəticə baxımından ölüçdə və tərəzidə əksildib insanları aldatmaqdan daha yax­şı­dır.

Ey Adəm övladı! Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Yoxsa zənnə və şəkk-şübhəyə qapanmış olarsan. Çün­ki insan qulaq, göz və qəlbini istifadə edərək qazandığı hər bir xeyir və şərə görə Allah yanında sorumludur. Beləliklə də, qiyamət günü bu əzalar ilə qazandığı xeyirə görə müxafat verilər və şərə görə də cəzalandırılar.

Yer üzündə özündən razı, lovğalanaraq gəz­mə. Çün­ki sən yer üzündə nə qədər də özündən razı, lovğalanaraq gəzsəndə, bu gəzişinlə nə yeri yara bilərsən, nə də ki, boy-buxunun yük­sələrək dağların çatdığı yüksəkliklərə çata bilərsən. Belə olduğu təqdirdə, nəyə görə təkəbbürlük edirsən?!

Ey İnsan! Bu ayələrdə zikir edilənlərin hamısı Allah yanında qadağan edil­miş və Rəbbinin xo­şuna gəl­məyən pis əməl­lərdir. Uca Allah bunları edənlərdən razı olmaz, əksinə, ona qəzəblənər, nifrəti edər və onu sevməz.

Sənə açıq-aydın izah etdiyimiz əmrlər, qadağalar və şəri əhkamlar Rəbbinin sənə vəhy etdiyi hikmətindəndir. Ey İnsan, Allah­la ya­naşı başqa mə­buda iba­dət et­mə, yoxsa Qiyamət günü həm sən özünü qınayar, həm də insanlar səni qınayarlar, sonra da hər bir xeyirdən qo­­vul­muş hal­da Cəhənnəmə atı­lar­san!

Ey: "Mələklər Allahın qızlarıdır!" – deyən müşriklər! Rəbbiniz oğ­lanları sizin üçün seçib, Özünə isə mə­lək­lər­dən qızlar götü­rdüyünümü söyləyirsiniz?! Allah sizin söylədiyindən uca və uzaqdır. Siz, həqiqətən də, Allah barəsində olduqca çox çirkin bir söz söyləyirsiniz. Allaha övlad nisbət edib, küfrdə daha da həddinizi aşaraq qızların Allaha aid olduğunu idda edirsiniz.

İnsanların öyüd-nəsihət qəbul edib, özlərinə fayda verəni almaları və zərərli şeylərdən uzaq durmaları üçün, Biz bu Quranda şəri əh­kamları, öyüd-nəsihətləri və hekayələri açıq-aydın izah etdik. Amma bu, fitrəti dəyişmiş kimsələrin haqqdan daha da uzaq düşmələrinə və haqqa qarşı nifrətinin daha da ar­tmasına səbəb oldu.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərə belə de: "Əgər müşriklərin yalan və böhtan ataraq söy­lədikləri kimi, uca Allahla ya­na­şı baş­qa məbudlar ol­saydı, bu zaman varlığı idda edilən batil məbudlar, ərş sahibi uca Allahın mülkünə sahib olub, Ona qalib gəlmək üçün bir yol ax­ta­rardılar".

Pak və uca olan Allah müşriklərin Onu vəsf etdiklərindən münəzzəhdir və onların Allah barədə söylə­dik­lərin­dən çox uzaq və çox ucadır.

Göylər və yerlər, habelə, göylərdə və yerdə on­lar ­da Allahı anır, xatırlayır, zikir edib, Ona təriflər deyirlər. Elə bir şey yox­dur ki, o, Allahın şəninə təriflər deyib, Ona həmd-səna etməsin, la­kin siz on­ların, Allahı zikir edib, Onun şəninə tə­ri­flər deməsini anlamırsınız. Siz yalnız insanlardan, dili ilə Allahı zikir edib, Onun şəninə həmd-səna edəni anlayırsınız. Hə­qiqətən, uca Allah, qullarına qarşı hə­lim­dir, onlara əzab verməyə tələsməz. Ona tövbə edənləridə bağış­la­yandır!

Ey Peyğəmbər! Sən Quran oxuduğun za­man orada olan yasaqları və öyüd-nəsihəti dinlədiklərində, sə­ninlə Qiyamət gününə inanma­yan­la­rın arasına haqqı qəbil etməyib, ondan üz çevirmələrindən dolayı onlara cəza olaraq Quranı anlayıb, başa dümələrini əngəlləyən bir pərdə çəkərik.

Quranı başa düşmələrinə əngəl olması üçün Biz on­ların qəlblərinə örtük­lər çək­dik, onu eşitdikdə anlamamaları üçün qulaq­ları­na da tıxac vurduq. Sən Quranda Rəb­bi­nin tək Allah ol­duğunu yada salıb onların batil ilahlarını yada sal­madıqda, on­lar da, ixlasla tək Allaha ibadət etməkdən uzaqlaşıb, ar­xa­la­­rını çevirib gedərlər.

Biz onların öndə gedənlərinin Quranı necə dinlədiklərini çox yaxşı bilirik. Onlar Quranı haqqa yönəlmək üçün dinləməzlər. Əksinə, sən Rəbbinin ayələrini oxuduğun zaman, onlar Quranı, istehza etmək, lağa qoymaq və ələ salma üçün dinləyərlər. Biz onların öz aralarında xəlvətcə söh­bət edər­kən, səni və Quranı yalan saymalarını, insanları Allahın dinindən döndərmək məqsədlərini və küfr etməklə öz nəfslərinə zülm edən o zalımların başqalarına: "Ey İnsanlar! Siz ancaq sehr­lən­miş və ağlı basında olmayan bir adamın ardınca gedirsiniz!" – dediklərini çox yaxşı bi­li­rik.

Ey Peyğəmbər! Onların müxtəlif cür naqis sifətlərlə səni vəsf etdiklərinə bir bax. Odur ki, onlar çaşğınlıq işində qalaraq, azğınlığa düşdülər və doğru yolu tapa bil­mədilər!

Müşriklər ölümdən sonra təkrarən dirilməyi inkar edərək belə dedilər: "Biz öldükdən, cəsədlərimiz çürüyüb torpağa qarışdıqdan sonra yeni bir yaradılışla təkrarən diril­diləcəyikmi?! Şübhəsiz ki, bu, qeyri mümkün olan bir işdir."

Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Ey Müşriklər! istər üst qatı sərt olan daş olun, istərsə də ki, çox qüvvətli bir dəmir, halbuki, siz nə üst qatı sərt olan qaş ola bilərsiz, nə di ki, çox qüvvətli bir dəmir.

İstər daşdan, istərsə də dəmirdən və ya qəlbinizdə sizə nəhəng görü­nən bir məxluq olun, bilin ki, yenə də Allah si­zi ilk dəfə yaratdığı kimi yenidən dirildib həyata qaytarmağa qadirdir. Bu inadkar insanlar belə deyəcəklər: "Biz öldükdən sonra bizi kim dirildib yenidən hə­yata qay­ta­ra­caq?" Onlara de: "Sizi daha öncə belə bir yaradılış olmadan, misilsiz bir şəkildə yaradan yenidən dirildəcəkdir!" Onlar sənin bu cavabından sonra istehza ilə baş­la­rını yır­ğa­la­yıb bunun imkansız olduğuna inanaraq: "Bəs bu yenidən dirilmə nə vaxt ola­caq­?" – deyə­cək­lər. Onlara de: "Bəlkə də, ya­xın bir za­man­da oldu. Çünki qarşıda gələn hər bir şey yaxındır!"

Uca Allah sizi məhşər yerinə çağırdığı gün, sizi yenidən dirildəcəkdir. Siz də Ona həmd-sənalar edərək, Onun əmrinə tabe olub, Uca Allahın çağırı­şı­na cavab ve­rəcək və dün­yada çox az qaldığınızı zənn edəcək­si­niz!

Ey Peyğəmbər! Mömin qullarıma de ki, başqaları ilə söhbət etdikdə nifrətə və ədavətə səbəb olacaq pis sözlərdən çəkinsinlər. Çünki şeytan nifrətə və ədavətə səbəb olacaq pis sözləri fürsət bilib, bununla onların dünya və axirət həyatlarını məhv etməyə çalışır.Həqiqətən, şeytan in­san üçün düşmənçiliyi açıq-ay­dın olan bir düşmənidir. Möminin üzərinə düşən ondan və onun şərindən çəkinməkdir.

Ey İnsanlar! Rəbbiniz sizi çox yaxşı ta­nıyır. Sizdən heç bir şey Ona gizli qalmaz. Əgər sizə mərhəmət etmək istəsə, rəhməti ilə sizi imana və saleh əmələ müvəffəq edər. Əgər sizə əzab vermək istəsə, sizi iman etməyə müvəffəq etməz və canınızı küfr üzərində alar. Ey Peyğəmbər! Biz səni on­ları iman etmələrinə məcbur etmək, onları küfr etməyə mane olmaq və etdikləri əməlləri haqq-hesaba çəkmək üçün vəkil gön­dər­mə­mi­şik. Sənin vəzifən yalnız Allahın sənə təbliğ etməyi əmr etdiklərini onlara təbliğ etməkdir.

Ey Peyğəmbər! Rəbbin göylərdə və yer­də olan­ları, onların durumunu və nəyə layiq olduğlarını da çox yaxşı bilir. Biz bəzi pey­ğəm­bər­lə­ri onlara tabe olanların çoxluğu və endirdiyimiz kitablarla di­gərlə­rindən üstün etdik. Biz Da­vuda bir kitab verdik, o da Zə­bur.

Ey Peyğəmbər! O müşriklərə belə de: "Ey Müşriklər! Allahdan başqa ilahlar olduğunu iddia etdiyiniz bütlər, sizə bir zərər gəldikdə, on­lar acizliklərindən dolayı bə­lanı sizdən nə uzaq­laş­dır­mağa, nə də onu başqasına yö­nəlt­məyə qadirdilər. Aciz olan, əsla ilah ola bilməz!"

Onların yalvarıb-yaxardıqları mələklərdən və başqalarından olan mə­budları, öz­ləri saleh əməl edərək Allaha yaxınlaşmaq üçün can atır, Allahın sevdiyi əməllər etməkdə bir-biriləri ilə yarışır, Allahın özlərinə mərhəmət etməsini ümüd edib və Onun əzabından qor­xur­lar. Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Rəbbinin əza­bın­dan çəkinmək gə­rəkdir!

Allaha küfr edən hər bir məmləkətə, şəhərə və kəndə, etdikləri küfrə görə elə dünya həyatında ikən əzab göndərib, məhv edərik, yaxud da etdikləri küfrə görə onları öldürmək kimi şiddətli bir cəzaya mübtəla edərik. Onları məhv edib, öldürülməsi əvvəlcədən lövhi-məhfuzda yazılıb, təqdir edilmiş ilahi bir hökmdür.

Müşriklərin, peyğəmbərlərdən onların doğruluğuna dəlalət edən ölüləri diriltmək kimi tələb etdikləri mövcüzələri nazil etməməmizin səbəbi, əvvəlki ümmətlərin onlara göndərdiyimiz mövcüzələri yalan saymaları idi. Biz Sə­mud qövmünə açıq-aydın möcüzə ki­mi bir dişi dəvə verdik, lakin on­lar yenədə buna inanmayıb, küfür etdilər. Biz də, dərhal onlara əzab göndərdik. Biz mö­cü­zələri rəsulların vasitəsi ilə yal­nız ümmətləri qor­xutmaq üçün göndəririk ki, bəlkə onlar iman edib, müsəlman olsunlar.

Ey Peyğəmbər! Bir zaman Biz sənə: "Rəb­bin bütün in­sanları qüdrəti ilə əhatə etmiş­dir, onların hamısı Rəbbinin ovcunun içindədir, Allah səni onlardan mühafizə edəcəkdir. Elə isə onlardan çəkinmədən Allahın sənə təbliğ etməyi əmr etdiyini insanlara təbliğ edərək, onlara çatdır!"– de­diyimizi xatırla. Biz İsra gecəsi sənə gös­tər­­diyimizi yalnız, insanlar sənə iman edəcəklər, yoxsa səni təkzibmi edəcəklər, deyə onlar üçün bir imtahan etdik. Qu­ran­da lə­nət­lən­miş, Cəhənnəmin dibindən çıxanb zəqqum adlı ağacı in­sanlar üçün imthan etdik. Əgər onlar bu iki əzəmətli möcüzəyə inanmazlarsa, bu ikisindən başqa digər mövcüzələrə də əsla inanmayacaqlar. Biz bu möcüzələri endirməklə on­ları qor­xu­du­ruq, lakin onları qorxudmaq üçün nazil etdiyimiz möcüzələr, ancaq onların küfrlərini və az­ğın­lıqlarını bir daha da ar­tı­rır!

Ey Peyğəmbər! Biz bir zaman mələklərə: "Adəmə ibadət səcdəsi deyil, salam səcdəsi edin!" – dedikdə onların hamısı Rəbbinin əmrinə tabe olaraq, Adəmə səcdə etdilər. Lakin İblis ona səcdə etməkdən təkəbbürlük edərək: "Sən məni oddan yaratdığın halda, palçıqdan yaratdığınamı səcdə edim?! Mən ondan daha şərəfliyəm!" – dedi.

İblis Rəbbinə belə dedi: "Mənə, ona səcdə etməyi əmr edərək, məndən üs­tün tut­du­ğun məxluq budurmu? Əgər dünya həyatının sonuna qədər mənə möhlət ver­sən, məndən qoruduğun az bir qis­min­dən, ixlasla Sənə ibadət edən qullarından başqa onun bü­tün nəslini özü­mə təslim edə­rək, Sənin doğru yolundan azdıracağam!"

Rəbbi ona belə dedi: "Haydı get! On­lar­dan kim sənə tabe olub ardınca gələrsə, sənin və onların əməllərinin cəzası, tam bir cəza olaraq Cəhən­nəm ola­caqdır.

İnsanlardan gücün çatdığı kim­sə­lə­ri səsinlə aldatıb günahlara və Allaha asi olan əməllərə təhrik et, sənə itaət etməyə çağıran atlı və pi­ya­dalarla onlara yüksək səslə səslən, şəriətə müxalif olan hər bir şeyi onlara gözəl göstərərək mallarına, yalan iddialarla, zina yolu ilə əldə etdikləri övlad­larına, Allahdan başqasının qulluğuna bağlayan (Abduşşəms, "Günəşin qulu" – kimi) adlar verərək şə­rik ol, onla­ra yalan vədləri, batil və boş ümüdləri gözəl göstər. Şübhə­siz ki, şeytan onlara, ancaq onları aldadan yalan vəd­lər verər.

Ey İblis! Şübhəsiz ki, Mənə itaət edərək saleh əməllər edən mömin qullarım üzərində sənin hökm­ran­lı­ğın olmaya­caq. Çünki Allah sənin şərindən və vəsfəsəndən onları qoruyacaqdır. Bütün işlərində Allaha təvəkkül edən quluna Allah vəkil olaraq kifayət edər.

Ey İnsanlar! Ticarət və başqa yollarla Rəbbinizin ruzisinə nail olasınız de­yə, də­nizdə gəmiləri sizin üçün üzdürən Rəbbi­nizdir. Həqiqə­tən, bütün bu vasitələri sizin üçün asanlaşdıran Rəbbiniz sizə qarşı mərhəmətlidir.

Ey Müşriklər! Dənizdə sizə bir fəlakət üz ver­ib, batmaqdan qorxduğunuz zaman Allahdan baş­qa ta­pın­dığınız bütlər yadınızdan çıxar. Siz o vaxt ancaq Allahı xatırlayıb yalnız Ondan yardım diləyirsiniz. Uca Allah sizə yardım edərək, sizi suda batmaqdan xilas edib qu­ru­ya çıxartdıqda isə siz, Allahın vəhdaniyyətini qəbul etməkdən, yalnız Ona dua və ibadət etməkdən üz döndərib yenidən bütlərə ibadət edirsiniz. Hə­qiqətən, insan Allahın nemətlərinə qarşı çox nankor­dur!

Ey Müşriklər! Yoxsa Allah sizi dənizdə batmaq təhlükəsindən xilas etdikdən sonra sizi quruda yerə batır­ma­yacağına, yaxud da Lut qövmünə etdiyi kimi səmadan üstü­nü­zə daş-kəsək yağdırmayacağına əminsiniz? Bundan son­ra nə sizi bu fəlakətdən qo­ru­yan tapılar, nə də ki, yardım edən bir yardımçı.

Yoxsa Allahın sizi bir daha də­ni­zə qay­ta­rıb üstünüzə şiddətli külək gön­dər­məyə­cə­yinə və sizi ilk dəfə fəlakətdən xilas etdikdən sonra Allahın nemətlərinə nankorluq etdiyinizə görə sizi dənizdə ba­tır­ma­ya­ca­ğı­ndan əminsiniz? Son­ra sizə yardım etmək üçün buna görə Biz­dən inti­qam almağı tələb edən bir nə­fər be­lə tapa bil­məz­siniz.

Biz Adəm züriyyətinə ağıl neməti verərək, mələkləri atalarına səcdə etdirərək və s. bu kimi başqa üstünlüklərlə hör­mətli etdik, onları quruda daşıyacaq heyvanları, minikləri və də­niz­də də gəmiləri onlar üçün ram etdik, on­lara pak yeyəcək, içəcək, qadınlarla nikah bağlamaq və başqa bu kimi nemətlər bəxş etdik. Allahın onlara bəxş etdiyi nemətlərə şükür etmələri üçün, Biz onları ya­rat­dıq­larımızın ço­xun­dan üstün etdik.

Ey Peyğəmbər! Hər bir insan toplumunu dünyada ardınca getdikləri baş­çı­la­rı ilə birlikdə çağıra­cağımız günü xatırla. Kimlərin əməl dəftəri sağ əlinə verilərsə, onlar kitab­la­rını sevinclə oxu­yacaq və savabları xurma çəyirdə­yinin üzərində olan ip qədər azda olsa belə savablarını naqis edərək onlara zülm edilmə­yə­cəkdir.

Kimin qəlbi bu dünya həyatında haqqı qəbul edib, ona boyun əyməkdən kor olarsa, axi­rət­də isə o bundan daha şiddətli kor olacaq. Bu kimsə Cənnət yolunu tapmaz və haqq yol­undan azmışdır. Çünki cəza əməlin növündəndir.

Ey Peyğəmbər! Müşriklər sənə vəhy etdi­yi­miz Qurandan başqa öz nəfslərinin istəklərinə uyan bir şeyi yalan yerə Bizə isnad etməyin üçün az qala səni döndərə­cək­di­lər. Əgər sən onların istəklərinə cavab vermiş olsaydın, bu zaman onlar səni özlərinə dost tutardılar.

Əgər Biz səni haqq üzərində sa­bit etməsəydik, onların hiylələrinin gücündən və sənin onların iman etmələrinə həris olman səbəbindən, onların səndən istədiklərinə hardasa, az­ca da ol­sa meyil edə­cək­din. Lakin Biz səni onlara meyil etməkdən qoruduq!

Əgər sən onların səndən istədiklərinə meyil etsəydin, bu zaman Biz səni dünya və axirət hə­ya­tında ikiqat əzaba düçar edərdik. Sonra sən, Bizə qarşı sənə yardım edən nə bir köməkçi, nə də səni əzabdan qoruyan bir kimsə ta­pa bilərdin.

Kafirlər, sənə qarşı olan ədavətləri üzündən az qala səni Məkkədən didərgin salacaqdılar. Lakin Rəbbinin hicrət etmə əmri gələnə qədər uca Allah onların sə­ni Məkkədən qovub çıxarmalarına mane oldu. Əgər onları səni Məkkədən qovmuş olsaydılar, bu zaman özləri də orada ancaq az bir müd­dət qala bilərdilər.

Müşriklərin səni Məkkədən qovub çıxartdıqlarından sonra özlərinin də orada çox az bir müddət qala bilmələri, uca Allahın səndən öncə göndərilən və qövmləri tərəfindən öz diyarlarından çıxarılan elçilər barəsindəki dəyişməyən sünnəsidir. Yəni, hər hansı bir qövm onlara göndərilən elçilərə qarşı düçmənçilik edib, onları yaşadıqları diyarlarından qovub çıxarmışdılarsa, Allah da əzab göndərib onları məhv etmişdir. Ey Peyğəmbər! Sən Bi­zim sünnəmizdə heç bir də­yi­şik­lik tapa bil­məzsən. Əksinə, sən onu daima sabit və dəyişməz olaraq görərsən.

Günəş səmanın ortasından batmağa meyl etdikdən bəri ta gecənin zülmətinə qədər namazı bəl­li vaxt­­larda kamil şəkildə qıl. Bu, zöhr, əsir, məğrib və işa namazlarına aiddir. Fəcr nama­zını da vaxında qıl və bu namazda qiraəti uzun et! Çün­ki fəcr namazında gecə və gündüz mələkləri iştirak edirlər.

Ey Peyğəmbər! Gecənin bir vaxtı qalx və Rəbbin səni daha da yüksək məqamlara qaldırmaq üçün gecə namazı qıl. Bəlkə buna görə Rəb­bin səni Qiyamət günü bütün insanların qorxu, sıxıntı içində olduqları bir vaxt insanlara bir şəfaətçi olaraq diriltsin və səni əvvəlkilərin və sonrakıların tərifləyib bəyəndikləri böyük bir şəfaət məqamına nail etsin!

Ey Peyğəmbər! De: "Ey Rəbbim! Mənim bütün girəcəyim və çıxagağım yerlərin hamısını Sənin itaətin və razılığın üzərində olan yerlər et və mənə Öz tə­rə­fin­dən düşmənlərinə qarşı mə­nə yardım edən açıq-aşkar bir də­lil ver!"

Ey Peyğəmbər! Bu müşriklərə belə de: "İslam gəldi, Allahın vəd etdiyi zəfər gerçəkləşdi, şirk və küfr yox olub getdi. Həqiqətən, batil məhv olub gedər və haqq qarşısında əsla sabit qala bilməz!"

Biz, qəlblərin cəhalətdən, küfrdən, şirkdən və bədənlərindəki xəstəlikdən qurtulsun deyə, Quranda möminlər üçün şəfa na­zil edirik. Bu Quran ona əməl edən kimsələr üçün bir şəfadır. Bu Quran kafirlərin ancaq həlakını artırır. Çünki Quranı eşitmək onları qəzəbləndirər, onu yalan saymalarının və ondan üz çevirmələrini bir daha da artırar.

Biz insana sağlamlıq və var-dövlət kimi nemətlər bəxş etdikdə bu zaman o təkəbbürlük edərək Allaha itaət və şükür etməkdən üz çevirib haqdan uzaqlaşar. Onun başına xəstəlik və yoxsulluq kimi bir müsibət gəldikdə isə ruhdan düşər və Allahın rəhmətindən ümüdünü üzər.

Ey Peyğəmbər! De: "Hər bir insan özünün hidayət və azğınlığdakı halına uyğun əməl etsin. Rəbbiniz isə ki­min haqq yol­da oldu­ğunu daha yaxşı bilir!"

Ey Peyğəmbər! Kitab əhlindən olan kafirlər səndən ruhun məğzi barədə so­ru­şurlar. Onlara de: "Ruhun məğzini Allahdan başqa kimsə bilməz. Siz və sizdən başqa bütün yaradılmışlara, pak və müqəddəs olan Allahın elmi müqabilində yalnız az bir elm verilmişdir!"

Ey Peyğəmbər! Allaha and olsun ki, sənə nazil etdiyimiz vəhyi kökslərdən və ya yazılı olan kitablardan silib yox etmək istəsəydik, silib yox edərdik. Sonra bundan dola­yı sənə yardımçı olacaq və onu təkrarən geri döndərəcək birini də tapa bil­məz­din.

Ancaq Rəbbinin mərhə­mə­ti sayə­sində sənə nazil etdiyi Quranı çəkib almadı. Lakin Biz onu Öz tərəfimizdən qorunmuş olaraq buraxdıq. Doğru­dan da, Rəbbinin sənə olan lütfü bö­yükdür. Çünki O, səni insanlara elçi göndərdi, səni peyğəmbərlərin sonuncusu etdi və sənə Quranı verdi!

Ey Peyğəmbər! Onlara belə de: "Əgər bütün insanlar və cin­lər sənə nazil edilən Quranın bəlağəti, gözəl düzümü və fəsahətli olması baxımından ona bənzərini gə­tir­mək üçün bir yerə top­la­şsalar və bu işə bir-birinə yardım etsələr belə heç vaxt ona bən­zə­rini gətirə bilməz­lər"

Biz bu Quranda insanların iman etmələri üçün hər şeyi bəyan etdik, onların ibrət almalarını ümid edərək Quranda nəsihətləri, öyüdləri, əmr və qadağaları müxtəlif cür məsəllər çəkməklə onlara müfəssəl bir şəkildə izah et­dik. La­kin yenə də insanların ço­xu bu Quranı inkar edərək, ondan üz çevirib iman etmədilər.

Müşriklər dedilər: "Bizə Məkkədə suyu heç vaxt qurumayan və yer üzərində çay kimi axıb gedən bir bu­laq çıxarmayınca sə­nə əsla iman gətir­məyə­cəyik!"

Yaxud bol-bol xurma və üzüm ağacları olan bostanın olmayınca və bu bostanda ağacların ortasından şırıl-şı­rıl çaylar axmadıqca,

yaxud, dediyin kimi, göyü par­ça-parça əzab olaraq üstü­mü­zə yağ­dır­ma­yınca; və ya iddia etdiyinin gerçək olduğuna açıq-aşkar şahidlik etmələri üçün Allahı və mə­ləkləri gətir­məyincə;

Yaxud qızıldan və ya daş-qaşdan bir evin ol­ma­yın­ca; yaxud da göyə qalxma­yınca biz sənə inanmayacağıq. Əgər göyə qalxmış olsan, Allah tərəfindən göndərilən bir elçi olduğuna dair bizim oxuya biləcəyimiz yazılı bir ki­tab gətirmədikcə biz sənə əsla inanmaya­ca­ğıq. Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Rəbbim pak və mü­qəd­dəsdir! Mən sadəcə diğər elçilər kimi gön­dəril­miş bir elçiyəm. Mən dediklərinizi yerinə yetirməyə qadir deyildir. Axı mən sizin məndən tələb etdiyiniz şeyləri necə gətirə bilərəm?!"

Kafirlərə, Allaha və Onun elçisinə iman etmələrinə və Peyğəmbərin (səllallahu aleyhi vəə səlləm) gətirdiyinə əməl etməyə mane olan sadəcə olaraq onlara göndərilən elçinin özləri kimi bir bəşərdən olması idi. Onlar buna inkar edərək: "Allah bizə elçi olaraq bəşərdən olan bir insanmı göndər­di?!" – dedilər.

Ey Peyğəmbər! Onlara cavab olaraq belə de: "Əgər yer üzündə yaşayanlar və orada sizin kimi arxa­yın gə­zib dolaşanlar mə­ləklər ol­saydı, əlbəttə, Biz onlara öz cinslərindən olan bir mələk elçi göndə­rər­dik. Çünki bu zaman yalnız mələk onlara göndərilən şeyi anlada bilərdi. Əgər yer üzündə mələklər olsaydı, onlara bəşərdən olan bir elçi göndərməyimiz də hikmətdən olmazdı. Sizində halınız belədir!"

Ey Peyğəmbər! Onlara de: "Mənim sizə yalnız Allahın buyurduğu hökmləri təbliğ etdiyimə və sizə elçi olaraq göndərildiyimin doğruluğuna dair, mənimlə sizin aranızda Alla­hın şahid olması ye­tər. Hə­qiqə­tən, Allah, qulların­ın halından xəbər­dardır, onların gizlində və aşkarda nələr etdikləri Ona gizli qalmaz. Allah onların qəlblərində bütün gizli qalan şeyləri gö­rən və biləndir!".

Allah kimi hidayət yoluna yö­nəl­dir­sə, o, haqq yoluna yönəlmiş olar. Ey Peyğəmbər! Allah kimi rəzil edib, hidayət yolundan az­dı­rırsa, on­ları haqqa yönəldən, şəri onlardan uzaqlaşdıran və onlara xeyir gətirən bir dost­ tapa bil­məz­sən. Qiyamət gü­nü Biz onları kor, lal və kar olduqları halda üzü üstə sürünərək məhşərə top­laya­ca­ğıq. On­ların sığınacaqları yer Cə­hən­nəmdir. Cəhənnəmin atəşi azal­dıqca onlar üçün atəşi daha da artıra­cağıq!

Bu, onların elçilərimizə nazil etdilən ayələrimizi inkar et­diklərinə və öldüklən sonra yenidən dirilməyi mümkün olduğuna inanmayaraq: "Məgər biz öldükdən, sü­­müklərimiz çürüyüb, ovulub torpağa qarışdıqdan sonra yeni bir məxluq olaraq di­rildilə­cə­yik?" – dediklərinə gö­rə onla­ra veriləcək cəzalarıdır.

Öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar edən kimsələr belə bir əzəmətli göyləri və yeri yaradan Allahın, on­ların bənzərini yenidən yarat­mağa qadir olduğunu bilmirlərmi?! Əzəmətli bir yarlığı yaratmağa qadir olan Allah, əlbətdə ki, ondan daha kiçik olanı yaratmağa qadirdir. Uca Allah onlar üçün dünya həyatında əcəllərinin sona çatacağı mü­əyyən bir vaxt təyin etdiyi kimi, öldükdən sonra yenidən diriləcəkləri gün üçün də müəyyən bir vaxt təyin etmişdir. Öldükdən sonra dirilməyi isbat edən dəlillərin açıq-aydın olmasına rəğmən, müşriklər yenə də öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar etməkdə davam edirlər.

Ey Peyğəmbər! Müşriklərə de: "Əgər siz Rəbbi­min tükməz, bitməz və əksilməz rəhmət xəzinələrinə sahib ol­say­dı­nız, onun xərc­lənib tükənməsindən sonra sizə yoxulluq üz verməsindən qorxaraq, xə­sislik edib onu xərcləməzdiniz. Mömin kimsə istisna olmaqla, insan təbiəti xə­sis­dir. Amma mömin isə Allahın savabına ümid edərək malını gecə-gündüz Allah yolunda xərcləyər!"

Biz Musaya onun peyğəmbərliyini isbat edən doqquz açıq-aş­kar möcü­zə verdik. Bu möcüzələr: əsa, Musanın əlinin bəmbəyaz görünməsi, qıtlıq, məhsul azlığı, tufan, çəyirtkə, əkin həşəratları, qurbağa və qandır. Ey Peyğəmbər! Yəhudilərdən soruş! Çünki Musa onların ata-babalarına bu möcüzələrlə gəldikdə, Firon ona: "Ey Musa! Sən bizə qəribə şeylər gətirdiyin görə, Mən sə­nin sehirlənmiş bir insan olduğunu zənn edirəm!" – demişdi.

Musa Fi­rona belə cavab verdi: "Ey Fi­ron! Sən möcüzələrin uca Allahın qüdrətinə və Rəsulunun doğruluğuna dəlil olaraq yalnız göy­lərin və yerin Rəb­bi olan Allah tərəfindən endirdiyini bilirsən. Lakin sən bilərəkdən bunları rədd edib yalan saydın. Mən də, ey Fi­ron, sənin məhv olacağını yəqin bilirəm!"

Firon Musanı - aleyhissəlam - və onun qövmünü Misirdən çıxartmaqla cəzalandırmaq istədi. Biz də Fironu və onunla bir­­likdə olan əsgərlərinin hamısını dənizdə boğaraq həlak etdik.

Biz Firon və onun əsgərlərini suda qərq etdikdən sonra İsrail oğul­larına: "Siz Şam torpaqlarında yaşayın! Qiyamət günü gəlib yetişdiyi za­man sizin hamınızı haqq-hesab üçün məhşərə gə­tirə­cəyik!" – de­dik.

Biz Quranı Muhəmmədə (sallallahu aleyhi və səlləm) haqq ola­raq nazil et­dik, o da dəyişdirilmədən və təhrif edilmədən nazil oldu. Ey Peyğəmbər! Səni də ancaq təqva əhlinə Cənnətlə müj­də verən, küfür əhlini və günahkarları də cəhənnəm əzabı ilə qorxudan bir elçi kimi gön­dərdik.

Biz Quranı, insanlara yavaş-yavaş, aramla oxuyasan deyə onu bölümlər halında, qisimlərə ayıraraq nazil etdik. Çünki Quranın belə nazil edilməsi onu başa düşüb, dərk edilməsi üçün daha uyğundur. Biz onu müəyyən olaylarda və zamanlara his­sə­lərə ayırıb təd­riclə nazil et­dik.

Ey Peyğəmbər! De ki: "İstər Qurana inanın, is­tərsə də inanmayın. Onsuz da sizin Qurana iman etməniz ona heç bir şey artırmaz, onu inkar etməniz də ondan heç bir şeyi əksildib, azaltmaz. Həqiqətən də, Qurandan əvvəl nazil edilən səmavi kitabları oxuyanlar vəhyin və peyğəmbərliyin nə olduğunu yaxşı bilirlər. Onlara Quran ayələr oxundu­ğu za­man onlar Allaha şükür etmək üçün dərhal üzüstə səc­də­yə qapa­narlar".

Onlar səcdədə ikən: "Rəbbimiz vədinə müxalif olmaqdan pak və ucadır! Onun Muhəmmədi (sallallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər olaraq göndərmə vədi haqqdır. Rəbbimizin bu və bundan başqa verdiyi və­dlər müt­ləq yerinə yetəcəkdir!" – deyərlər.

Onlar Allah qorxusundan ağlayaraq üzüqoylu yerə qapanıb Allah üçün səcdə edərlər. Quranı dinləmələri və onun ayələrinin mənaları barədə düşünmələri onların Allaha ita­ətini və Ondan qorxmalarını bir daha da artırar.

Ey Peyğəmbər! Sənin "Ya Allah, Ya Rəhman!" deyərək dua etməni inkar edənlərə belə de: "Allah da, Rəhman da bütün nöqsanlardan uzaq olan Allahın iki adıdır. Siz istər bu iki adla, istərsə də Allahın bundan başqa olan adları ilə Ona dua edə bilərsiz. Uca Allahın gözəl adları vardır. Bu iki adda həmin adlardandır. Uca Allaha bu iki adla və ya bundan başqa olan gözəl adlarla dua edin. Müşriklər səni eşitməsin deyə namazda səsini çox yüksəyə qaldırma. Möminlər də səni eşitməyəcəyi qədər səsini aşağı salma. Bu ikisinin ara­sında or­ta bir yol tut!

Ey Peyğəmbər! De: "Bütün həmd-sənalar və tərifləf Özünə heç bir öv­lad gö­tür­məyən, heç bir şəriki olmayan uca Allaha aiddir. Onun mülkündə heç bir şə­ri­ki, ortağı yoxdur. Ona əsla acizlik və ya zəyiflik toxunmaz. Uca Allahın Özünə kö­mək edə­cək heç bir dos­ta və ya yardımçıya da ehtiyacı yoxdur. Elə isə sən daima Onu tərif­lə­yərək Onun şənini uca tut və mülkündə Ona övlad, şərik və hər hansı bir yardımçı nisbət etmə!"