Azeri Mokhtasar — Yâsin 36:1 – Ahkaf 46:35

﴾Ya. Sin.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Allah, ayələri mükəmməlləşdirilmiş Qu­ra­na and içir. O Quran ki, ona nə önündən, nə də arxasından batil yaxınlaşa bilir.

Ey Peyğəmbər, həqiqətən də, sən, Allahın Öz qullarına, Allahın tək ilah olduğunu və təkcə Ona ibadət etməyi əmr etmək üçün göndərdiyi elçi­lərdən birisən.

Sən doğru yoldasan və əsaslı şəriətə istinad edirsən. Bu doğru yol və əsaslı şəriət yenilməz qüvvət sahibi olan və mömin qullarına rəhm edən Rəbbindən nazil edilmişdir.

Sən doğru yoldasan və əsaslı şəriətə istinad edirsən. Bu doğru yol və əsaslı şəriət yenilməz qüvvət sahibi olan və mömin qullarına rəhm edən Rəbbindən nazil edilmişdir.

Quranı sənə nazil etdik ki, özlərinə qorxudan peyğəmbər gəlməmiş, özləri də imandan və tovhiddən qafil olan bir qövmü - ərəbləri qorxudub xəbərdar edə­sən. Xəbərdar edib qorxudan peyğəmbəri olmayan hər bir ümmətin halı da belədir, onların özlərini xəbərdar edib peyğəmbərə ehtiyacı vardır.

Allahın əzabı onların əksəriyyətinə vacib oldu. Çünki Allahın nazil etdiyi haqq Peyğəmbərinin dili ilə onlara təbliğ edilərkən onlar ona iman gətirmədilər və öz küfrlərində qaldılar. Onlar nə Allaha, nə Onun rəsuluna iman gətirir, nə də onun gətirdiyi haqqın tələblərini yerinə yetirirlər.

Onların məsəli boyunlarına zəncir vurulmuş, əlləri də çənələrinin altından boyunlarına zəncirlənmiş kimsəyə bənzəyirlər. Onlar başlarını göyə qaldırmaq məcburiyyətindədirlər, çünki başlarını aşağı əyə bilmirlər. Onlar Allaha iman gətirməkdən məhrum olublar. Odur ki, nə ona itaət edir, nə də Ona görə boyun əyirlər.

Biz haqq ilə onların arasına, önlərindən bir sədd, arxalarından da başqa bir sədd çəkdik və gözlərinə pər­də saldıq. Buna görə də onlar haqqı özlərinə fayda verəcək bir şəkildə görə bilmirlər. Onlar inadkarlıq göstərdikdən və küfr etməkdə israrlı olduqdan sonra bu vəziyyətə qaldılar.

Ey Muhəmməd, haqqı qəbul etməyən o inadkar kafirləri qorxutsan da, qorxutmasan da, onlar üçün birdir, sənin Allahdan gətirdiyinə iman gətirməzlər.

Sənin xəbərdarlığından ancaq bu Quranı təsdiq edib onun tələblərini yerinə yetirən, üstəlik, heç bir kimsənin görmədiyi yerdə, xəlvətdə ikən öz Rəbbindən qorxan kimsə faydalana bilər. Bu xislətləri özündə cəm edən kimsələrə müjdə ver ki, Allah onun günahlarını bağış­lamışdır və onları böyük bir mükafat - Cənnət gözləyir.

Həqiqətən, qiyamət günü haqq-hesaba çəkilmək üçün ölüləri dirildən, onla­rın dünya həyatlarında etdikləri yaxşı və pis əməlləri, habelə, ölüdükdən sonra qoyub get­diklə­ri - ardıkəsilməz sədəqə kimi yaxşı əməllərini və bir də küfr etmək kimi pis əməllərini ya­zan Bizik. Biz hər şe­yi açıq-ay­dın yazıda - Lövhi-məhfuzda qeydə almışıq.

Ey Peyğəmbər, sən haqqı yalan sayan bu inadkarlara o şəhər əhlinin əhvalatını misal çək ki, bu, onlar üçün ibrət olsun. O zaman ki, onlara elçilər gəlmişdi.

Biz onlara iki elçi gön­dərdik ki, onları Allahın tək ilah olduğuna və Ona ibadət etməyə dəvət etsinlər, lakin onlar bu elçilərin ikisini də yalançı saydılar. Biz də elçilərimizi göndərdiyimiz üçüncü elçi ilə qüv­vət­lən­dir­dik. Onların üçü də şəhər əhlinə dedilər: “Biz üçümüz, həqi­qətən də, sizə göndərilmiş ki, sizi Allahın tək ilah olduğunu qəbul etməyə və Onun şəriətinə tabe olmağa dəvət edək.”

Şəhər əhli elçilər dedi: “Siz də bi­zim kimi sadəcə bir insan­sınız, sizin bizdən heç bir üstünlüyünüz yoxdur. Mərhəmətli Allah sizə heç bir vəhy nazil etməmişdir. Siz sadəcə bu dəvətinizdə Allaha qarşı yalan da­nışır­sınız.”

O elçilər şəhər əhlinin yalanına cavab olaraq dedilər: “Ey şəhər əhli, Rəbbi­miz bilir ki, biz, həqiqətən də, Onun sizə göndərdiyi elçilərik. Bu da, dəlil olaraq bizə kifayət edər.

Bizim vəzifəmiz ancaq Allahın bizə buyurduqlarını sizə aşkar təbliğ et­mək­dir. Biz sizə hidayət verməyə qadir deyilik.”

Şəhər əhli elçilərə dedi: “Biz siz­də bəd əla­mət gördük. Əgər bizi təkAllahlığa dəvət etmə­ni­zə son qoy­masanız, sizi ölənədək daşqalaq edəcəyik və biz­dən sizə müt­ləq ağrılı-acılı bir əzab toxunacaqdır.”

Elçilər onlara belə cavab verdilər: “Sizin uğur­suzlu­ğunuz, Allaha küfr etdiyinizə və Onun elçilərinə tabe olmadığınıza görədir. Yoxsa Allahı sizə xatırlatmağımızı bəd əlamət sayır­sı­nız?! Doğrusu, siz küfr və asilik etmək xüsusunda həd­di aşmış bir qövmsünüz.”

Şəhərin ən ucqar tərəfindən bir kişi qaça-qaça qövmünün yanına gəlib, onların elçiləri yalançı saydığına, üstəlik, onları ölüm və işkəncə ilə hədələdiklərəinə görə dedi: “Ey qövmüm, elçilərə tabe olun!

Ey qövmüm, sizdən, öz təbliğatları müqabilində heç bir mükafat istəmə­yən, özləri də doğru yol­da olan kəslərin təbliğ etdiyi - Allahın vəhyini qəbul edin. Belə bir sifətlərə sahib olan kimsələr, tabe olunmağa layiq olan kimsələrdir.

Bu nəsihət edən kişi onlara dedi: "Mənə nə mane olur ki, məni ya­radan Allaha iba­dət etmə­yim?! Eləcə də, sizə nə mane olur ki, sizi ya­radan və haqq-hesaba çəkilib əməllərinizin əvəzini almaq üçün hüzuruna qay­ta­rı­­la­ca­ğı­nız Rəbbinizə iba­dət etm­yəsiniz?!

Mən heç məni yaradan Allahdan başqa ibadət olunmağa haqqı çatmayan məbudlar qəbul edərəmmi?! Əgər Mərhəmətli Allah mənə bir zərər ye­tirmək istəsə, o məbudların şə­faəti mə­nə heç bir fay­da ver­məz. Belə ki, onlar mənə nə fayda verməyə, nə də zərər vurmağa qadirdirlər. Və əgər Allah mənim küfr üzərində ölməyimə hökm vermişdirsə, on­lar məni Allahın istədiyindən xilas edə bilməzlər.

Əgər mən onları məbud qəbul etsəm, ibadət olunmağa haqqı çatmayan məbudlara ibadət edib, ibadət olunmağa haqqı çatan Allahı tərk etməklə açıq-aydın xəta etmiş olaram.

Ey qövmüm, həqiqətən, mən həm mənim, həm də sizin sizin Rəbbiniz olan Allaha iman gətirdim. Mənə qu­laq asın! Sizin məni ölümlə hədələməyiniz məni əsla qorxutmaz.” Qövmü onu öldürdü. Bundan sonra Allah onu Cənnətə daxil etdi.

O kişi şəhid olduqdan sonra ona sayğı və hörmət olaraq: “Cən­nə­tə da­xil ol!”– de­yildi. O, Cənnətə daxil olub oradakı nemətləri gördükdən sonra təmənna edərək dedi: “Kaş məni yalançı sayan və məni qətlə yetirən qövmüm biləydi ki, Rəbbim mənim günahlarımı bağışlamış və mənə ehtiram göstərmişdir. Bunu bilsəydilər, onlar da mənim kimi iman gətirər və mənim qazandığım mükafatı qazanardılar.

O kişi şəhid olduqdan sonra ona sayğı və hörmət olaraq: “Cən­nə­tə da­xil ol!”– de­yildi. O, Cənnətə daxil olub oradakı nemətləri gördükdən sonra təmənna edərək dedi: “Kaş məni yalançı sayan və məni qətlə yetirən qövmüm biləydi ki, Rəbbim mənim günahlarımı bağışlamış və mənə ehtiram göstərmişdir. Bunu bilsəydilər, onlar da mənim kimi iman gətirər və mənim qazandığım mükafatı qazanardılar.

Biz onu yalançı sayıb qətlə yetirmiş qövmünü məhv etmək üçün onların üstünə göydən mələklərdən ibarət bir qoşun göndər­mədik. Biz hər hansı bir qövmü məhv etmək istədikdə, onların məhv edilməsi üçün mələklər göndərməyə ehtiyada yoxdur. Onların məhv edilməsi Bizim üçün bundan daha asandır. Biz onların üzərinə əzab mələklərini göndərməklə deyil, göydən gələn bir səslə məhv etməyi qərar verdik.

Onun qövmünü məhv edən yalnız onların üzərinə göndərdiyimiz dəhşətli bir səs oldu. Onlar bir­dən həlak oldular və onlardan salamat bir kimsə qalmadı. Onların halı əvvəlcə alovlanan, sonra isə sönüb gedən, heç bir əsər-əlaməti qalmayan atəşin halına bənzəyir.

Bu adamlar qiyamət günü əzabı görəcəkləri zaman vay onların halına! Çünki dünyada ikən onlara elə bir elçi gəlməyib ki, onu məsxərəyə qoymasınlar və ona istehza et­məsinlər. Onların qiyamət günü cəzası, Allahın əmrlərinə qarşı gəldiklərinə görə peşman olmaqdır.

Məgər peyğəmbərləri yalançı sayan və onlara istehza edənlər özlərindən əvvəlki ümmətlərin başına gələnlərdən ibrət almırlarmı?! Onlar artıq həlak olmuşlar və bir daha bu dünyaya qayıtmayacaqlar. Əksinə, dünyada etdikləri əməllərə görə cavab verəcəklər və Allah onlara etdikləri əməllərin əvəzini verəcək.

Qiyamət günü bütün ümmətlər dirildikdən sonra, etdikləri əməllərin əvəzini almaq üçün Bizim hüzuru­muza gətiriləcəklər.

Dirilməni yalan hesab edənlərə, dirilmənin haqq olduğunu sübut edən dəlil budur ki, Biz bu qurumuş, məhsul verməyən torpağa göydən yağış nazil edib orada növbənöv bitkilər yetişdirir və oradan çeşid-çeşid toxumlar çıxardırıq ki, insanlar ondan yesinlər. Belə torpağa yağış nazil edib orada bitkilər yetişdirməklə onu dirildən Allah, ölüləri də dirildib (məhşərə) gətəriməyə qadirdir.

Biz üzərinə yağış nazil etdiyimiz o torpaqda xurma bağları və üzümlüklər yaratdıq, habelə, oradan torpağın suvarılması üçün bulaq­lar qaynadıb çı­xartdıq.

Belə etdik ki, insanlar Allahın onlara bəxş etdiyi və öz əlləri ilə becərmədikləri o bağların meyvələrindən ye­sin­lər. Onlar yalnız Allaha ibadət etməklə və Onun peyğəmbərlərinə iman gətirməklə, Allahın onlara bəxş etdiyi bu nemətlərə görə Ona şükür etməyəcəklərmi?!

Bitkilərdən və ağaclardan, habelə, in­sanların həm özlərindən, kişi və qadın olmaqla, həm də onların bilmədiklə­ri, Allahın yerdə və dənizdə yaratdığı digər məxluqlardan cütlər yaradan Allah müqəddəs­dir və ucadır.

Gündüzü gecədən ayırdığımız zaman, onun işığını aparıb, ardından gecənin zülmətini gətirməyimiz, insanlar üçün Allahın vəhdaniyyətniə dəlalət edən bir dəlildir. Biz gündüzün ardından zülməti gətirən kimi insanlar zül­mət içində qalırlar.

Günəş də, Allahın vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillərdəndir. O günəş ki, Allahın onun üçün müəyyən etdiyi yerdə seyr edir və (bu həddi) keçmir. Bu təqdir, yenilməz qüdrət sahibinin və yaratdıqları barədə hər şeyi bi­lən Allahın təqdiridir.

Ay da, pak və müqəddəs Allahın vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillərdəndir. O ay ki, Biz onun hər gecəsi üçün mənzillər mü­əyyən etmişik. O, kiçik şəkildən başlayaraq böyüyür, sonra isə, yenidən kiçilir və nəhayət, o, tədricən dönüb xur­ma ağacının olduqca nazik, əyri, sapsarı və qu­rumuş budağı kimi olur.

Günəş də, ay da, gecə də, gündüz də, Allahın təqdiri ilə müəyyən edilib və onlar özləri üçün müəyyə edilmiş (həddi) keçmirlər. Nə günəş ayın istiqamətini dəyişmək və onun nurunu aparmaq üçün ona çata bilər, nə də gecə gündüzü keçib onun vaxtı başa çatmamış ona qarışa bilər. Bu, ram edilmiş məxluqların, habelə, digər göy cisimlərinin və kəhkəşanların (ulduzlar sisteminin) hamısının, Allahın Öz təqdiri və mühafizəsi ilə onlar üçün müəyyən etdiyi, özlərinə məxsus hədəqəsi vardır.

Onlar üçün Allahın vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillərdən və Öz qullarına bəxş etdiyi nemətlərdən biri də, Nuhun dövründə yaşayan, Adəm nəslinindən olub tufandan qurtulan kimsələri məxluqatla dolu gəmidə da­şımağımızdır. Allah o gəmiyə hər növ məxluqdan bir cüt yerləşdirmişdir.

Onlar üçün Allahın vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillərdən və Öz qullarına bəxş etdiyi nemətlərdən biri də, Bizim onlar üçün Nuhun gəmisinə bənzər daha neçə-neçə minik vasi­tələri yaratmağımızdır.

Əgər Biz onları suya qərq etmək istəsəydik, edərdik. Biz onları suya qərq etmək istəsəydik, onların imdadına çatan köməkçi tapılmaz, habelə, onlar bizim əmrimiz və hökmümüzlə suya qərq edilsəydilər, onları xilas edən olmazdı.

Yalnız Bizim onları suya qərq olunmaqdan xilas etməklə onlara rəhm etməyi­miz və onlara, müəyyən edil­miş vax­tadək gün-güzə­ran nəsib etməyimiz is­tisna­dır ki, bəlkə ibrət alıb iman gətirsinlər.

İmandan üz döndərən o müşriklərə: “Axirətdə düçar olacağınız əzabdan və onun şiddətindən, habelə, arxada buraxdığınız dünyadan qorxun ki, bəlkə Allah si­zə Öz mərhəhəmtindən bəxş etsin!”– deyildikdə, buna əməl etmir və ona əhəmiyyət vermədən üz çevirirlər.

Hər dəfə o inadkar müşriklərə Allahın vəhdaniyyətini və Onun ibadətə layiq olan tək ilah olduğunu sübut edən ayə­ləri gəldikdə, bu ayələrdən ibrət almadan onlardan üz çevirərdilər.

O inadkarlara: “Allahın sizə bəxş etdiyi mal-dövlətdən fəqirlərə və miskinlərə verməklə onlara kömək edin!”– de­yil­dik­də, inkar edib iman gətirənlərə de­yir­lər: “Allahın istədiyi təq­dir­də ye­dir­də­cəyi kimsəni bizmi ye­dir­dəcəyik?! Biz Onun istəyinə qarşı çıxa bilmərik. Siz, ey möminlər, ancaq açıq-aydın azğınlıq içindəsiniz və haqdan uzaqsınız.”

Dirilməni inkar edən, onu yalan sayan və onun inanılmaz bir şey olduğunu iddia edən kafirlər deyirlər: "Ey möminlər, əgər bu dirilmənin olacağı barədə iddianız doğrudursa, onda (bir deyin görək,) bu dirilmə nə zaman olacaq?!"

Dirilməni yalan sayan və onun inanılmaz bir şey olduğunu iddia edən o kafirlər, sadəcə olaraq alış-veriş, suvarma, otarma və s. bu kimi dünya işləri ilə məşğul olduqları halda, özlə­rini haqla­yacaq bir tük­ür­pə­dici səsi - sura üfürüləcək ilk səsi gözləyirlər.

Bu səs onları qəfil yaxaladıqda, onlar nə bir-birilərinə vəsiyyət etməyə qa­dir olacaq, nə də öz mənzillərinə və ailə­lə­rinin yanına qayı­da bilə­cək­lər, əksinə, məşğul olduqları işin içində ikən öləcəklər.

Dirilmə üçün sur ikinci dəfə üfürülən kimi on­ların hamısı dərhal qəbirlərindən çıxıb, haqq-hesaba çəkilmək və əməllərinin əvəzini almaq üçün tələsik Rəb­inə tə­rəf gedəcəklər.

Dirilməni yalan sayan o kafirlər peşman olub deyəcəklər: “Vay halımıza! Bizi kim dirildib qəbrimizdən çıxartdı?!" Sonra da öz suallarına belə cavab veriləcək: "Bu, Mərhə­mətli Allahın vəd etdiyi gündür, bu mütləq baş verəcəkdi, elçilərin öz Rəbbindən təbliğ etdiyi xəbər doğru imiş.”

Dirilib qəbirlərdən çıxmaq yalnız ikinci kərə sur üfürüləndə baş verəcək. Həmin vaxt - qiyamət günü məxluqatın hamısı haqq-hesaba çəkilmək üçün hüzurumuza gətiriləcəklər.

O gün ədalətlə hökm veriləcək və ey Allahın qulları, günahlarınız üzərinə günah artırmaqla, yaxud, savabınızdan bir şey əksiltməklə sizə zülm edilməyəcək. Sizə an­caq dünya həyatınızda etdiyi­niz əməllərin əvə­zi veriləcəkdir.

Həqiqətən, qiyamət gün Cənnət əhli tükənməz nemətlər və böyük uğur əldə etdiklərini gördükdə, başqaları haqda düşünməyəcək, sevinərək ancaq bu nemətlər haqqında düşünəcəklər.

Onlar zövcələri ilə bir­likdə yaşıllaşan cənnət köl­gə­likləri altında taxtlara söykənib kef çəkəcəklər.

O Cənnətdə onlar üçün üzüm, əncir, nar və başqa bu kimi növbənöv gözəl mey­və­lər, habelə, is­tədikləri zövqverən şeylər və cürbəcür nemətlər vardır.

Bu nemətdən əlavə onlara rəhm edən Rəbbi tərəfindən: “Sa­lam” veriləcək. Rəbbi onlara salam verəcəyi zaman onları hər tərəfdən salamatlıq bürüyəcək və onlar heç bir bənzəri olmayan salamla qarşılaşacaqlar.

Qiyamət günü müşriklərə deyiləcək: “Bu gün möminlərdən ay­rılın, siz onlarla bir yerdə olmağa layiq deyilsiniz. (Onlardan ayrı durmalısınız ki,) sizin cəzanızla onların mükafatı, habelə, sizin sifətinizlə onların sifəti arasındakı fərq bilinsin.

Ey Adəm övladları, mə­gər Mən si­zə Öz peyğəmbərlərimin vasitəsi sizə tövsiyə edib buyurmadım ki, hər cür küfr və asilik etməklə şeytana ibadət etməyin, həqiqətən də, şeytan si­zin açıq-aydın düş­məni­nizdir?! Ağıllı adam özünə açıq-aydın düşmən olan şeytana necə itaət edə bilər?!

Ey Adəm övladları, Mən sizə yalnız Mənə ibadət etməyi və heç nəyi Mənə şərik qoşmamağı əmr etmişdim. Yalnız Mənə ibadət və itaət etmək, həm Mənim rizamı qazanmağa, həm də Cənnətə tərəf aparan doğ­ru yol­dur. Lakin siz Mənim tövsiyəmə və sizə buyurulanlara məhəl qoymadınız.

Artıq şeytan içərinizdən çox­larını yoldan çıxart­mış­dır. Məgər sizi Rəbbinizə itaət etməyə və yalnız Ona ibadət etməyə təhrik edən, habelə, açıq-aydın düşməniniz olan şeytana itaət etməkdən çəkindirən ağlınız yoxdurmu?!

Bu, dünyada etdiyiniz küfrə görə, sizə vəd edilmiş Cəhənnəmdir. O vaxt siz onu görmürdünüz, bu gün isə artıq siz onu öz gözlərinizlə görürsünüz.

Dünya həyatınızda Allaha küfr etdiyinizə görə, bu gün ora girin və onun atəşində yanın!”

Bu gün Biz onların ağızla­rı­na möhür vuracaq və onlar lal olub etdikləri küfr və asilikləri inkar edə bilməyəcəklər. Dünyada etdikləri əməllər barə­sin­də onların əlləri Bizimlə danışacaq, ayaq­ları da, onların asilik etdiyinə və bu asiliyin dalınca getdiyinə şəhadət ve­rəcək.

Əgər Biz onların gözlərini kor etmək istəsəydik, kor edərdik və onlar heç nə görməzdilər. Onda onlar doğru yolu tapıb Cənnətə girmə üçün bir-biri ilə ötüşərdilər. Lakin onların kor olduqları halda doğru yolu tapması mümkün deyil.

Əgər Biz onların xilqətini dəyişdirmək və onları topal etmək istəsəydik, edərdik və bundan sonra onlar yerlərindəcə donub qalar, nə irəli, nə də geri gedə bilərdilər.

Biz insanlardan kimə uzun ömür veririksə, onu xilqətcə zəiflədirik, (qüvvəsini alır, hafizəsini zəiflədir və s.). Məgər onlar ağıllarını işlədib, bu həyatın qərar tutulacaq bir yer və əbədi yurd olmadığını, məhz axirət yurdunun əbədi yurd olduğunu dərk etmirlərmi?!

Biz Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) şeir öy­rət­mədik, bu ona heç ya­raşmaz da. Belə etmək onun xilqətinə və təbiətinə aid deyil ki, bu sizə, onun şair olduğunu iddia etmənizə rəvac versin. Bizim ona öyüd-nəsihətdən və araşdıranlara aydın olan Qurandan başqa bir şey öyrətmirik.

Belə edirik ki, qəlbi salamat və bəsirət gözü açıq olan kimsələri qorxutsun. Məhz beləsi Qurandan faydalana bilər. Həmçinin, kafirlər də, Quranın nazil olması və Peyğəmbərin (səllallahu aleyhi və səlləm) dəvətinin onlara çatması ilə, özlərinin əleyhinə dəlil-sübut göstərildikdən sonra əzab çəkməyə layiq olsunlar və üzrxahlıq etmələri üçün bir bəhanələri qalmasın.

Məgər onlar görmürlər ki, Biz onlar üçün mal-qa­ra yaratmışıq, onlar da, o mal-qaraya sahib olmuş və onlardan öz xeyirlərinə istifadə edirlər?!

Biz bu heyvanları onlar üçün yaratdıq və onların ixtiyarına verdik. Onların bəzisini minir və bellərində əşyalarını daşıyır, bəzisinin də ətindən yeyirlər.

Onlar üçün bu heyvanları minmək və ətindən yemək kimi mənfəətlərdən başqa, yunundan, qılından, tükündən və müqabilində əldə edilmiş puldan istifadə etmək, bu heyvanların tükündən özünüzə isti paltarlar və yumuşaq döşəklər düzəltmək, habelə, südündən içmək ­kimi başqa mənfəətlər də vardır. Bu və digər nemətləri onlara bəxş edən Allaha şükür etməyəcəklərmi?!

Müşriklər Allahdan başqa tanrılar qəbul edib onlara tapındılar ki, bəlkə bu tanrılar özlərinə yardım etsin və onları Allahın əzabından qurtarsın.

Onların tapındıqları tanrılar nə özlərinə kömək edə bilər, nə də Allahı qoyub onlara ibadət edən kimsələrə kömək edə bilərlər. Onların həm özləri, həm də bütləri əzaba düçar olacaq və onlardan hər biri digərindən uzaq olduğunu bildirəcək.

Ey Peyğəmbər, onların: "Sən rəsul deyilsən", yaxud "sən şairsən" sözü və başqa bu kimi böhtanları səni kədərləndirmə­sin. Şübhəsiz ki, Biz on­la­rın nəyi giz­li saxla­dıq­larını və nəyi aşkara çıxardıqlarını bilirik. Bunlardan heç bir şey Bizdən gizli qalmaz və Biz onlara dediklərinin cəzasını verərik.

Ölümdən sonra dirilməni inkar edən insan, Bizim onu nütfə­dən yaratdığımızı, sonra, yaradılış mərhələlərindən keçib dünyaya gəldiyini və böyüyüb boya-başa çatdığını, sonra da, çox mübahisə və münaqişə edən birisinə çevrildiyini düşünmürmü?! Məgər bütün bunları görümür ki, ölümdən sonra dirilməni özü üçün isbat edə bilsin?!

O kafir, dirilmənin qeyri-mümkün olduğunu isbat etmək üçün çürümüş sümükləri misal çəkib: "Onları kim yenidən yarada bilər?" deyərkən, özünün heç nədən yaradıldığını unutmuşdur.

Ey Muhəmməd, ona cavaba olaraq de: “Bu çürümüş sümükləri onları ilk dəfə yaradan dirildəcək. Onları ilk dəfə yaradan, yenidən onlara həyat verməkdən aciz qalmaz. Pak və müqəddəs Allah hər bir məxlu­qu yaxşı tanıyır. Onlardan heç bir şey Allaha gizli qalmaz.

Ey insanlar, Allah sizin üçün yaşıl və yaş ağac­dan istifadə etdiyiniz odu əmələ gətirdi. Budur, siz indi on­dan od yandırır­sınız. Bir-birinə zidd olan iki şeyi - yaşıl ağacda olan su ilə onun içində yanan odu bir araya gətirən Allah, ölüləri diriltməyə də qadirdir.

Məgər əzmətli göyləri və yeri yaradan Allah, bəşəriyyəti öldürdükdən sonra onları diriltməyə qadir deyilmi?! Əlbəttə, qadirdir. O, məxluqatın hamısını yaradan Xaliq və onlar haqqında hər şeyi biləndir. Yaradılanlar barədə heç bir şey Allaha gizli qalmaz.

Pak və müqəddəs olan Allahın buyuruğu və istəyi belədir ki, O, bir şeyi yaratmaq istə­dik­də, ona sadəcə: “Ol!” deyər və dərhal Onun istədiyi olar. Yaratmaq, öldürmək, yenidən diriltmək və başqa bu kimi işlər də, Onun istəyinə bağlıdır.

Allah, müşriklərin Ona isnad etdiyi acizlikdən uzaqdır, pak və müqəddəs­dir. Hər şeyin mülkü Onun ixtiyarındadır və Allah, onları istədiyi kimi idarə edir. Hər şeyin açarları Onun əlindədir. Siz axirətdə təkcə Onun hüzuruna qaytarı­la­caq­sınız və O sizə əməllərinizin əvəzini verəcəkdir.

Allah, Ona ibadət etmək üçün səf-səf duran mələklərə and içir.

Allah, həmçinin, buludları qovduqca qo­van və onları Onun yağış yağdıracağı yerədək aparan mələklərə and içir.

O, həmçinin, Allahın kəlamını oxuyan mələklərə and içir.

Ey insanlar, həqiqətən, sizin haqq məbu­du­nuz tək­dir, Onun heç bir şəriki yoxdur! Bu məbud, Allahdır.

O, həm göylərin, yerin və onların arasındakıların Rəbbi, həm də il boyu məşriq­lərdən doğan və məğriblərdə batan günəşin Rəbbidir.

Biz yerə ən yaxın olan səmanı, parıldayan cavahiratlar tək görünən gözəl zinətlə - ulduz­lar­la bəzədik.

və onların sayəsində dünya səmasını, itaət etməkdən boyun qaçıran hər bir asi şeytan­dan mü­hafizə etdik. (Belə ki, onlar) ulduzlarla vurulurlar.

O şeytanlar artıq, göydəki mələk­lə­rin Rəbbinin onlara vəhy etdiyi şəriət qanunları və müəyyən etdiyi qədəri haqqında danışdıqları söhbətlərinə qulaq asa bilməz­lər. (Və əgər qulaq assalar,) hər tərəfdən üst­lə­rinə yandırıb yaxan alov­lar yağ­dırılar.

Onlar səmadan qovular və mələklərə qulaq asmaqdan kənar edilərlər. Axirətdə isə on­ları uzun sürəcək ağrılı-acılı bir əzab gözləyir.

Lakin şeytanlardan hər kim mələklərin bir-birlərinə dedikləri və öz aralarında etdiyi söhbətlərdən yer əhlinə gedib çatmayan bir sözü qa­pıb qaçar­sa, onu yan­dırıb-yaxan parlaq bir ulduz təqib edər. Bəzən olur ki, ulduz (oğru) şeytanı yandırmamışdan əvvəl o, həmin sözü öz qardaşlarına çatdırır, sonra da, bu söz kahinlərə yetişir, kahinlərdə o sözə yüz yalan qataraq qeybi bildiklərini iddia edirlər.

Ey Muhəmməd, dirilməni inkar edən kafirlərdən soruş: onlar xilqətcə daha möhkəm, bədəncə daha güclü və daha böyük məxluqdurlar, yoxsa Bi­zim yarat­dığımız göylər, yer və mələklər? Biz o kafirləri yapışqan kimi bir palçıq­dan ya­rat­mışıq. Onlar yapışqan palçıqdan yaradılmış zəif məxluq olduqları halda, dirilməni necə inkar edirlər?!

Ey Muhəmməd, sən Allahın qüdrətinə və məxluqatı yaratmasına, habelə, müşriklərin dirilməni yalan saymasına təəccüb edir­sən, müşriklər isə dirilməyə qətiyyətlə inanmadıqlarına görə, sənin o haqda söylədiklərinə lağ edirlər.

O müşriklərin qəlbləri sərtləşdiyinə görə, onlara öyüd-nəsihət verildikdə, düşünüb ondan ibrət almır və fayda əldə etmirlər.

Onlar Peyğəmbərin (səllallahu aleyhi və səlləm) dorğu danışdığını təsdiqləyən bir möcüzə gördükdə, ona lağa qoyur və ona təccüb edirlər.

Onlar deyirlər: “Muhəmmədin gətirdiyi bu, açıq-aydın sehrdən başqa bir şey deyil.

Məgər biz ölüb tor­paq və çürümüş sür-sümük ol­duq­dan sonra yeni­dən diril­dilib həyata qaytarılacağıqmı?! Şübhəsiz ki bu, mümkün olmayan bir işdir.

Habelə, bizdən əvvəl ölüb getmiş atala­rı­mız diril­diləcəklərmi?”

Ey Muhəmməd onlara cavab olaraq de: “Bəli, siz də, sizdən əvvəlki atalarınız da, torpaq və çürümüş sümüklər olduqldan sonra, həm də, hamınız zəlil və alçalmış olaraq di­ril­di­lə­cək­siniz.

Bu, sura üfürüləcək təkcə dəhşətli bir səs olacaq (İkinci üfürmə). Onların hamısı qalxıb Qiyamətin dəhşətli hadisələrinə baxacaq və Allahın onlara nə edəcəyini gözləyəcəklər.

Dirilməni yalan sayan müşriklər deyəcəklər: “Vay ha­lı­mıza! Bu ki, Haqq-he­sab gü­nüdür! Bu gün Allah Öz qullarına dünya həyatlarında etdikləri əməllərin əvəzini verəcək.”

Onlara deyiləcək: “Bu, insanlar arasında hökm verilən gündür! O gün ki, siz onu dünyada inkar edir və ya­lan sayırdı­nız.”

O gün Mələklərə belə buyurulacaq: “Şirk etmiş zalım müşriklərin həm özlərini, həm, Allaha şərik qoşmaqda onlara bənzəyənləri və haqqı yalan saymaqda onları dəstkləyənləri, həm də, onların Alladan başqa tapındıqları bütləri bir yerə toplayın və onlara Cəhənnəmin yolunu tanıdın, göstərin və onları ona tərəf aparın, çünki onları gedəcəyi yer Cəhənnəmdir.

O gün Mələklərə belə buyurulacaq: “Şirk etmiş zalım müşriklərin həm özlərini, həm, Allaha şərik qoşmaqda onlara bənzəyənləri və haqqı yalan saymaqda onları dəstkləyənləri, həm də, onların Alladan başqa tapındıqları bütləri bir yerə toplayın və onlara Cəhənnəmin yolunu tanıdın, göstərin və onları ona tərəf aparın, çünki onları gedəcəyi yer Cəhənnəmdir.

Onlar sor­ğu-sual olunacaq­lar deyə, onları Cəhənnəmə salmamışdan əvvəl dayandırın! Sorğu-sual olunduqdan sonra isə Cəhənnəmə aparın.

Onlara məzəmmət edilərək deyiləcək: “Si­zə nə olub ki, dünyadakı kimi bir-birinizə kö­mək et­mirsi­niz? Bütlərinizin sizə kömək edəcəyinimi iddia edirdiniz?!”

Xeyr, onlar bu gün Allahın əmrinə boyun əyib zəlil olmuşlar. Onlar aciz olduqlarına və hiylələrinin də, az olduğuna görə, bir-birlərinə kömək edə bilməzlər.

Onlar bir-birlərinə tərəf dönüb bir-birini qınayacaq və bir-birilə höcətləşəcəklər. Halbuki həmin vaxt qınamağın və höcətləşməyin heç bir faydası olmayacaqdır.

Tabe olanlar öz başçılarına deyəcəklər: “Siz, ey başçılarımız, bizə din və haqq tərəfdən yanaşıb küfrü, Allaha şərik qoşmağı və asiliklər etməyi bizim üçün gözəl göstərir və bizi, Allah tərəfindən göndərilmiş elçilərinin gətirdikləri haqdan uzaqlaşdırırdınız.”

Başçılar tabeçiliklərində olanlara deyəcəklər: “Xeyr, bu, heç də sizin dediyiniz kimi deyil. Əksinə, siz özünüz küfr edirdiniz, inanan kimsələr deyildiniz, üstəlik, (haqqı) inkar da edirdiniz.

Ey bizə tabe olanlar, biz sizə hökmranlıq etmirdik, yaxud təzyiq göstərmirdik ki, sizi küfr, şirk və asiliklər etməyə vadar edək. Xeyr, siz özünüz küfrdə və azğınlıqda həddi aş­mış bir qövm idiniz.

Rəbbimizin (İblisə dediyi): ﴾Mən Cəhənnəmi səninlə və sənə tabe olanların hamısı ilə dolduracağam!﴿ [Sad, 85] sözü, həm bizim barəmizdə, həm də sizin barənizdə gerçəkləşdi. Elə buna görə də, biz Rəbbimizin xəbərdar etdiyi əza­bı hökmən dadacağıq.

Biz sizi zəlalətə və küfrə dəvət etdik. Həqiqətən də, biz doğru yoldan azmış kimsələr idik.”

Şübhəsiz ki, qiyamət günü başçılar da, onlara tabe olanlar da, əza­ba şərik olacaqlar.

Biz bunlara əzab daddırdığımız kimi, digər günahkarlara da, əzabı belə daddıracağıq.

Çünki dünyada o müşriklərə tovhidin tələblərini yerinə yetirmək və ona müxalif olan işlərdən uzaq olsunlar deyə: “Allah­dan başqa ibadətə layiq olan məbud yoxdur”– deyil­dikdə, haqqa boyun əyməyə təkəbbür göstərib və özlərini yüksək tutub onu qəbul etmirdilər və ona heç qulaq da asmırdılar.

və öz küfrlərinə bəraət qazandırmaq üçün deyirdilər: “Məgər bir məcnun şairə görə tanrılarımıza tapınmağı tərkmi edəcə­yik?!” Onlar bu sözləri ilə Rəsulullahı (səllallahu aleyhi və səlləm) qəsd edirdilər.

Onlar böyük bir iftira yaxdılar. Rəsulullah (səllallahu aleyhi və səlləm) nə dəli idi, nə də şair, əksinə, o, Allahın tək ilah olduğunu qəbul etməyə və Onun rəsuluna tabe olmağa dəvət edən Quranı gətirdi, üstəlik, əvvəlki peyğəmbərlərin Allah tərəfindən gətirdiyi tovhidi və axirətin həqiqət olduğunu təsdiq­lə­di və heç bir şeylə onlara müxalif olmadı.

Ey müşriklər, siz küfr etdiyinizə və peyğəmbərləri yalançı saydığınıza görə qiyamət günü mütləq ağrılı-acılı əza­bı dadacaqsınız.

Ey müşriklər, siz ancaq dünyada Allaha küfr etdiyinizə və asi işlər gördüyünüzə görə cəzalandırılacaqsınız.

Lakin Allahın Özünə ibadət etmək üçün seçdiyi, ixlasla Allaha ibadət etdiyi qul­ları müstəsnadır. Onlar əzabdan xilas olacaqlar.

Məhz o seçilmiş ixlaslı qullar üçün Allahın onlara bəxş etdiyi - paklığı, gözəlliyi və tükənməzliyi məlum olan bir ruzi vardır.

Bu ruzilərdən biri də, onların yeyəcəyi və nəfslərinin çəkdiyi ən təmiz meyvələrdir. Bundan əlavə onla­r öz dərəcələrinin yüksəlməsi və Allahın üzünə baxmaq şərəfinə nail olacaqlar.

Onlar bütün bu nemətlərə, nə sona yetişəcək, nə də yox olacaq, əbədi və dəyişilməz Nəim cənnətlərində nail olacaqlar.

Onlar taxtlar üstündə üzbəüz oturub bir-birilərinə baxacaqlar.

Onlar üçün axar su kimi şəffaf olan şəra­bla dolu piyalələr dolandırıla­caq­.

Rəngi ağappaq, içənlə­rə tam şəkildə ləzzət verən bir şərab.

Bu, dünyadakı şəraba bənzəmir. Onun içində nə ağlı başdan çıxaran sərxoşedici bir şey var, nə də ki o, içənlərə başağrısı verər. Onu içən kimsənin bədəni də, ağlı da salamt qalar.

Cənnətdə onların yanında iffətli qadınlar olacaq. Onlar ərlərindən başqa heç kəsə baxmayacaq,­ gözlləri də çox gözəl olacaq.

Onların rənginin ağlığı, qorunub saxlanılmış, heç bir əl dəyməmiş quş yu­murtasının sarıya çalan ağlığı kimi olacaq.

Cənnət əhlinin bəzisi digərlərinə tərəf dönüb bir-birilərinin keçmişi və dünyada başlarına nələr gəldiyi barədə soruşacaqlar.

O möminlərdən biri deyəcək: “Dünyada mənim, dirilməni inkar edən bir tanışım var idi.

O inkar və istehza edərək deyirdi: “Ey siddiq, sən də ölülərin dirəlcəyinə ina­nanlardansan?!

Məgər biz öldükdən, torpağa və sür-sümüyə çevrildikdən sonra dirildiləcək və dünyada etdiyimiz əməllərimizə görə cəzalandırılacağıq?”

Sonra həmin mömin şəxs Cənnətdəki yoldaşlarına de­yə­cək: “Mənimlə gəlin, dirilməni inkar edən o tanışımın hara düşdüyünü görək.”

O boylanıb tanışını Cə­hən­nə­min ortasında olduğunu görəcək

və deyəcək: “Ey yoldaş, Allaha and olsun ki, sən məni küfrə və dirilməni inkar etməyə dəvət etməklə az qala məni Cəhənnəm oduna salıb məhv edəcəkdin.

Əgər Allah məni imana doğru yönəldib mömin olmağa müvəffəq etməsydi, mən də sənin kimi əzaba düçar edilənlərdən olardım.

Biz Cənnət əhli artıq ölmə­yəcəyik, elə deyilmi?

Yalnız dünya həyatındakı ilk ölümümüzdən başqa. Əksinə, biz əbədi olaraq Cənnətdə qalacaq və kafirlər kimi əza­ba dü­çar olmaya­­cağıq.”

Rəbbimizin bizə əta etdiyi bu lütf - bizi Cənnətə daxil etməsi və Cəhənnəm odundan qoruması, heç bir bənzəri olmayan böyük uğrurdur.

Çalışıb əməl edənlər, qoy bu böyük mükafatı əldə etmək üçün çalışıb əməl etsinlər. Həqiqətən qazanclı ticarət budur.

Allahın, Özünə itaət etməkdən ötrü seçdiyi qulları üçün hazırladığı bu zikr edilən nemətlər, məqam və ehtiram baxımından daha xeyirli və daha əfzəldir, yoxsa kafirlərin yeməyi olan, nə qüvvət verən, nə də aclıqdan qurtaran, Quranda lənətlənmiş zəqqum ağacı?!

Şübhəsiz ki biz bu ağacı, küft və asilik etməklə özlərinə zülüm edən zalımlar üçün bir sınaq etdik. Çünki onlar: "Təbii ki, od ağacı yandırır. Odur ki,o ağacın Cəhənnəmdə bitməsi mümkün deyil" deyirdilər.

Zəqqum ağacı Cəhənnəmin lap di­bindən bi­tib çıxan xəbis bir ağacdır.

Bu ağacda bitən meyvə iyrənc görünüşlüdür, sanki şeytanla­rın başıdır. İyrənc görünüş isə görünənin iyrənc olmasından xəbər verir. Bu da, o deməkdir ki, onun meyvəsinin dadı çox pisdir.

Kafirlər onun acı və iyrənc meyvəsindən ye­yib onunla boş qarınları­nı dolduracaqlar.

O ağacın meyvəsindən yedikdən sonra, onla­rı qaynar su ilə qatışdırılmış iyrənc bir içki göz­ləyir.

Bundan sonra onların qayıdacağı yer, əlbəttə ki, Cə­hənnəm əzabıdır. Beləcə onlar, bir əzabdan qurtardıqdan sonra başqa bir azaba düçar olacaqlar.

Həqiqətən, o kafirlər ata-ba­balarının haqq yoldan az­mış olduğunu gördülər, sonra da, heç bir dəlil-sübut olmadan, təqlid edərək onların yolunu tutub getdilər.

Onlar zəlalətdə tez-tələsik atalarının yolunu tutub getdilər.

Həqiqətən, onlardan ön­cə əvvəlki nəsillərin çoxu zə­la­lətə düşmüşdü. Yoxsa ki, sənin qövmün, ey Peyğəmbər, ümmətlər arasında ilk azmış ümmət deyil.

Artıq Biz o əvvəlki ümmətlərə Allahın əzabı ilə qorxudan elçilər göndərmişdik, lakin onlar yenə də Allaha küfr etdilər.

Ey Peyğəmbər, bax gör öz peyğəmbərləri tərəfindən qorxudulmuş, lakin onların dəvətini qəbul etməmiş ümmətlərin axırı necə oldu. Küfr etdiklərinə və peyğəmbərlərini yalançı saydılarına görə, onların axırı, əbədi olaraq Cəhənnəmdə qalmaq oldu.

Yalnız o kəslərdən başqa ki, Allah onları Özünə iman gətirmək üçün seçmişdir. Onlar, haqqı yalan sayan o kafirlərin aqibəti olan əzabdan xilas olacaqlar.

Peyğəmbərimiz Nuh (aleyhissəlam) onu yalançı sayan qövmünə bəddua edərkən Bizə dua etmişdi. Biz çağırışa necə gözəl cavab ve­­rənik! Biz onun öz qövmünün əleyhinə etdiyi duanı tez qəbul etdik.

Biz onu, onun əhli-beytini və onunla birlikdə olan möminləri, onun qövmünün əziyyətindən və onlardan kafir olanların üstünə göndərilmiş bö­yük tufan qopduğu zaman suya qərq olmaqdan xilas etdik.

Biz ancaq onun ailəsini və onunla birlikdə olan möminləri xilas etdik. Onlardan başqa qövmündən olan kafirləri isə suda qərq etdik.

Sonra gələn ümmətlər onu tərifləsinlər deyə, onların arasında onun üçün gözəl xatirə qoyduq.

Gələcək nəsillər arasında Nuh salam və əmin-amanlıq olsun ki, pis xatirə ilə yada salınmasın, əksinə, onu tərifləsinlər və gözəl xatirə ilə yad etsinlər.

Şübhəsiz ki, Biz yaxşı əməl sahiblərini, tək Allaha etdikləri ibadətlərinə və itaətlərinə görə, Nuhu (aleyhissəlam) mükafatlandırdığımız kimi mükafatlandırarıq!

Həqiqətən, Nuh Allaha itaət və ibadət edən mö­min qulla­rımızdandır.

Sonra yerdə qalanları üstlərinə göndərdiyimiz tufanla suya qərq etdik. Onlardan heç biri salamat qalmadı.

Həqiqətən, İbrahim Allahın vəhdaniyyətinə dəvət etmək xüsusunda Nuhun yolunu tutub gedən din əhlindən idi.

Bir zaman onun, Allahın yaratdıqlarına nəsihət edən, öz Rəbbi­nin hüzuruna şirkdən uzaq olan, təmiz bir qəlblə gəldiyini xatırla.

O zaman o, öz atasına və müşrik qöv­münə məzəmmət edərək demişdi: “Siz Allahı qoyub nəyə ibadət edir­si­­niz?

Allahı qoyub yalançı tanrıla­ra­mı ibadət edirsiniz?

Ey qövmüm, siz aləmlərin Rəbbini qoyub başqasına ibadət etdiyiniz halda, Onun hüzuruna çıxacağınız zaman nə zənn edirsiniz, (sizin halınız necə olacaq)?! Onun sizə nə edəcəyini düşünürüsünüz?!

İbrahim qövmü ilə birlikdə getməsin deyə bir hiylə fikərləşərək ulduzlara nəzər sa­ldı.

O, öz qövmü ilə bayramı keçirməyə getməmək üçün bəhanə gətirib: "Mən xəstəyəm" dedi.

Onlar onu orada qoyub get­di­lər.

O, onların Allahdan başqa ibadət etdikləri ilahların yanına gəlib onlara istehza edərək de­di: “Siz müşriklərin sizin üçün hazırladığı təam­lardan ye­mir­siniz?!

Si­zə nə olub ki, danışmırsınız, sizə sual verən kimsəyə cavab vermirsiniz?!” Heç Allahı qoyub beləsinə ibadət edilərmi?!

Sonra İbrahim o bütlərə yaxınlaşıb onları sındırmaq üçün sağ əli ilə onlara zərbə endirdi.

Bu bütlərə sitayiş edən kimsələr yüyürə-yüyürə onun yanına gəldilər.

İbrahim mərd-mərdanə onların qabağına çıxıb onları məzəmmət edərək dedi: “Siz Allahı qoyub öz əllərinizlə yonub dü­zəltdiyiniz bütlərəmi ibadət edir­siniz?!

Pak və müqəddəs Allah sizi və sizin əməllərinizi yarat­mış­dır. O əməllərinizdən biri də öz əllərinizlə dü­zəltdiyiniz bu bütlərdir. İbadət edilməyə layiq olan və heç bir şəriki olmayan yalnız Allahdır.

Onlar ona dəlil-sübutla üstün gələ bilmədiklərini gördükdə, güc tətbiq etmək qərarına gəldilər. Onlar İbrahimə nə edəcəkləri barədə öz aralarında məşvərət edib dedilər: "Onun üçün bir bina tikin və içərisini odunla doldurub yandırın, sonra da onu o odun içinə atın".

İbrahimin qövmü İbrahimə pislik edib onu öldürməklə onlara verdiyi rahatsızlığa son qoymaq istədi. Biz isə (onların qaladığı) odu İbrahim üçün sərin və salamat etməklə onları zəlil bir vəziyyətə saldıq.

İbrahim dedi: “Mən qövmümün yurdunu tərk edərək, Ona ibadət etməkdə möhkəm olmağım üçün Rəbbimə doğru ge­di­rəm. O məni dünyada və axirətdə olan xeyrə doğru yola yönəldəcəkdir­”.

“Ey Rəbbim! Mənə əmə­li­saleh öv­lad bəxş et ki, mənə kömək olsun və mən qürbəttə ikən mənim üçün qövmümü əvəz etsin!”

Biz də onun duasını qəbul edib ona, onu sevindirəcək bir xəbər verdik. Onu, böyüdükdə həlim xa­siy­yətli olacaq bir oğlan uşağı ilə müj­də­lədik. Bu uşaq İsmail (aleyhissəlam) idi.

İsmail böyüyüb atası ilə bə­rabər ça­lışmaq həddinə çatdıqda atası İbra­­him yuxu gördü. Peyğəmbərlərin yuxusu isə vəhydir. İbrahim öz oğluna gördüyü yuxu barədə məlumat verərək belə dedi: “Ey oğlum, yu­xuda səni qur­ban kəsdiyimi gördüm. Bax gör bu haqda nə düşünürsən!”. İsmail atasına dərhal cavab verərək belə dedi: “Atacan, Allahın mənim qurban kəsilməyimə dair sənə buyurduğu əmrini yerinə yetir. Mənim səbirlilərdən və Allahın verdiyi hökmə razı qalanlardan ol­du­ğumu görəcəksən”.

Hər ikisi Allahın əm­rinə boyun əydikləri və İbrahim Allahın əmrini yerinə yetirmək üçün öz oğlunu üzüs­tə yerə uzatdığı zaman

İbrahim Allahın əmrini yerinə yetirib oğlunu qurban kəsmək istədikdə, Biz onu çağırıb dedik: “Ey İbra­him!

Artıq sən yuxuda gördüyünü - oğlunu qurban kəsmək əmrini yerinə yetirdin!” Biz səni bu böyük imtahandan qurtardığımız kimi, yaxşı iş görən kimsələri də, sınaqlardan və müsibətlərdən xilas etməklə, mü­ka­fat­lan­dırırıq.

Həqiqətən, bu, açıq-aydın bir imtahan idi ki, İbrahim ondan müvəffəqiyyətlə keçdi.

Biz İsmailin əvəzinə bö­yük bir qoç fidyə verdik ki, onun əvəzinə o qoçu kəssin.

Sonra gələn ümmətlər onu tərifləsinlər deyə, onların arasında onun üçün gözəl xatirə qoyduq.

Allahın ona salamı olsun və bu onun üçün hər bir zərərdən və bəladan qoruyan bir dua olsun!

Biz İbrahimi əmrə itaət etdiyinə görə mükafatlandırdığımız kimi, yaxşı əməl sahiblərini də, belə mükafatlandırırıq!”

Həqiqətən İbrahim, Allaha etdiyi ibadətləri tam yerinə yetirən mömin qullarımızdan idi.

Biz ona digər bir övlad - peyğəmbər və əməlisaleh olacaq bir övlad ilə müjdə verdik. Bu da, İshaq idi. Bu, onun, Allaha itaət edib yeganə övladı İsmaili qurban kəsmək istəyinin əvəzi idi.

Biz ona və onun oğlu İshaqa Öz tərəfimizdən bə­rə­kət ver­dik və onlara verdiyimiz nemətləri artırdıq. Bu nemətlərdən bir, onların övladlarını artırmağımız idi. Hər ikisinin nəs­lin­də Rəbbinə itaət edib yax­şı iş gö­rənləri də var, küfr və asiliklər etməklə açıq-aydın özlərinə zülm edən­ləri də.

Biz Musaya və onun qardaşı Haruna da peyğəmbərlik bəxş etdik.

Biz onların hər ikisini və onların qövmü İsrail oğullarını, Fironun onları kölə etməsindən və onların dənizdə qərq olmasından xilas etdik.

Biz onlara Firona və onun ordusuna qarşı yardım etdik və on­lar öz düşmənlərinə qa­lib gəldilər.

Biz Musaya və onun qardaşı Haruna Allahın açıq-aydın, içində heç bir şübhə olmayan Kitabını - Tövratı verdik.

Onların hər ikisini, heç bir əyriliyi olmayan doğru yola yönəltdik! Bu, pak və müqəddəs Xaliqin rizasına doğru yönəldən İslam dininin yoludur.

Biz hər ikisi üçün, sonra gələn nəsillər arasında gözəl təriflər və xoş xatirələr saxladıq.

Allahdan onların hər ikisinə gözəl salam və təriflər olsun, üstəlik, hər bir xoşagəlməz şeydən salamat qalsınlar!

Biz Musanı və Harunu bu gözəl mükafatla mükafatlandırdığımız kimi, yaxşı əməl sahiblərini də, özlərinin Rəbbinə itaət etdiklərinə görə belə mükafatlandıracağıq.

Həqiqətən, Musa və Harun Allaha iman gətirən və Allahın onlara buyurduqlarını yerinə yetirən qullarımızdan idi.

Şübhəsiz ki, İlyas da, Rəbbinin göndərdiyi el­çilər­dən­ idi. Allah ona peyğəmbərlik və risalət bəxş etmişdir.

Bir zaman o, İsrail oğullarından elçi göndərildiyi qöv­mü­nə demişdi: “Ey qövmüm, məgər siz Allahın əmrlərini yerinə yetirməklə - Allahın təkliyini qəbul etməklə və qadağan etdiyi əməllərdən - şirkdən çəkinməklə Allahdan qorx­mur­su­nuz?

Siz yaradanların ən yax­şısı olan Allaha ibadət etməyi buraxıb bütünüz Bələ ibadət edirsiniz?!

Allah sizin Rəbbinizdir. O Rəbbiniz ki, həm sizi, həm də, sizin əcadlarınızı yaratmışdır. Allahdan başqa nə fayda, nə də zərər verən bütlər yox, məhz Allah ibadət edilməyə layiqdir.

Qövmü onu yalançı say­dı. Elə bu günahlarına görə də, onlar əzaba düçar olacaqlar.

Yalnız onun qövmündən mömin olmuş Allaha ixlasla ibadət etmiş kimsələrdən başqa. Belələri, əzaba düçar olmaqdan qurtulacaqlar.

Biz onun üçün, sonra gələn nəsillər arasında gözəl təriflər və xoş xatirələr saxladıq.

İlyasa Allahdan salam və təriflər olsun!

Biz İlyası bu gözəl mükafatla mükafatlandırdığımız kimi, yaxşı əməl sahiblərini də, özlərinin Rəbbinə itaət etdiklərinə görə belə mükafatlandıracağıq.

Həqiqətən, İlyas Rəbbinə sidq-ürəklə iman gətirmiş həqiqi mömin qullarımızdan idi.

Şübhəsiz ki, Lut da, Allahın öz qövmlərinə müjdə verən və qorxudan olaraq göndərdiyi elçilərindən biri idi.

Bir zaman Biz onu və bütün ai­ləsini qövmünə göndərdiyimiz əzabdan xilas etdiyimizi xatırla.

Yalnız onun zövcəsindən başqa. O qadın da, qövmünün düçar olacağı əzaba düçar olmuşdu. Çünki o, onlar kimi kafir idi.

Sonra Biz onun qövmündən yerdə qalanları - onu yalançı sayanları və onun gətirdiyi risaləti təsdiq etməyənləri məhv etdik.

Ey Məkkə əhli, siz Şama səfər edərkən, səhər çağı on­la­rın məhv olduğu yerdən keçirsiniz.

Həmçinin, axşam çağı da, onların yanından keçirsiniz. Mə­gər anla­mırsınız və onların haqqı yalan saydıqdan, küfr etdikdən və əvvəlki nəsillərdən heç kəsin etmədiyi fahişəliyi etdikdən sonra, onların başına gələnlərdən ibrət almırsınız?!

Şübhəsiz ki, qulumuz Yunis da, Allahın öz qövmlərinə müjdə verən və qorxudan olaraq göndərdiyi elçilərindən biri idi.

Bir zaman o, Rəbbinin izni olmadan qövmünün (küfründən) qaçıb insanlar və əşyalarla dolu bir gəmiyə minmişdi.

Gəmi dolu olduğundan az qala batacaqdı. Gəmidəkilər insan sayının həddən ziyadə olduğundan dolayı, gəminin batacağından qorxduqlarına görə, öz aralarından bəzilərini dənizə atmaq üçün püşk atmaq qərarına gəldilər. Yunus uduzanlar arasında idi. Odur ki, onu da dənizə atdılar.

Onlar onu dənizə atdıqda ba­lıq onu tutub udmuşdu. O vaxt o, Rəbbinin izni olmadan dənizə çıxdığına görə qınanmağa layiq idi.

Əgər Yunis bu hadisədən öncə Allahı çox zikr edənlərdən olmasaydı, habelə, balığın qarnında Allahı yad edib, Onun şəninə təriflər deməsəydi,

balığın qarnında qiyamət gününə qədər qalardı. Belə ki, balığın qarnı onun üçün qəbir olardı.

O, balığın qarnında uzun müddət qaldığına görə, halsız olduğu vəziy­yətdə, Biz onu balığın qarnından çıxardıb, heç bir ağac və tikili olmayan boş bir sahəyə atdıq.

Və o boş sahədə onun üstünə kölgə salmaq üçün, üstəlik onun meyvəsindən yesin deyə, qabaq növündən iriyarpaqlı bir ağac bitirdik.

Biz onu sayı yüz min, hətta daha çox olan bir qövmünə peyğəmbər gön­dər­dik.

Onlar ona iman gətir­di­lər və onun gətridiyi (risaləti) təsdiqlədilər, Allah da onlara dünya həyatında əcəlləri yetişənədək firavanlıq nəsib etdi.

Ey Muhəmməd, müşriklərə inkar edərək soruş: “Yoxsa, xoşlamadığınız qız­ları Allaha, sevdiyiniz oğ­lan­ları isə özünüzə nisbət edirsiniz?! Bu nə cür bölgüdür?!”

Onlar mələklərin yaradılışında iştirak etmədikləri və bunu görmədikləri halda, onların di­şi olduğunu necə iddia edə bilərlər?!

Müşriklər Allaha qarşı yalan danışaraq və Ona iftira ataraq Onun övladının olduğunu iddia edirlər. Onların bu iddiası yalandır.

Müşriklər Allaha qarşı yalan danışaraq və Ona iftira ataraq Onun övladının olduğunu iddia edirlər. Onların bu iddiası yalandır.

Məgər Allah onların nifrət etdiyi qızları Özü üçün seçib, onların sevdiyi oğlanlardan üstünmü tutmuş­dur?! Əsla belə deyildir.

Ey müşriklər, sizə nə olub, belə ədalətsiz hökm verir - qızları Allaha, oğlanları isə özünüzə aid edirsiniz?!

Məgər siz tutduğunuz bu yaramaz etiqadın batil olduğunu düşünmürsünüz?! Əgər düşünsəydiniz, belə söz danışmazdınız.

Yoxsa sizin buna dair Kitabdan və ya Peyğəmbərdən tutarlı bir sübutunuz və aydın bir dəliliniz var?!

Əgər iddianızın doğru olduğunu deyir­siniz­sə, onda bu iddianı isbat edən kitabınızı gətirin!”

Müşriklər Allahla özlərinin görmədikləri mələklər ara­sında qohumluq olduğunu uy­dur­du­lar. Belə ki, onlar mələklərin Allahın qızları olduğunu söylədilər. Mələklər Allahın müşrikləri sorğu-sual etmək üçün (məhşərə) gətirəcə­yini bi­lirlər.

Allah pak və müqəddəsdir, müşriklərin Ona aid etdikləri, Ona layiq olmayan sifətlərdən - Özünə övlad götürməkdən, şəriki olmaqdan və başqa bu kimi nöqsanlardan uzaqdır.

Yalnız Allahın seçilmiş qullarından başqa. Həqiqətən də, onlar Allahı yalnız Ona layiq olan - uca və kamil sifətlərlə vəsf edirlər.

Ey müşriklər, nə siz, nə də Allahdan başqa ibadət etdikləriniz,

Siz heç kəsi haqq dindən azdıra bilməzsiniz.

Allah kimin Cəhənnəm əhlindən olacağına qərar vermişdirsə, Allah onun barəsində verdiyi qərarını gerçəklədirəcək və o adam kafir olacaq, beləliklə də, Cəhənnəm oduna girəcək. Sizin və sizin ibadət etdiyiniz bütlərin isə buna qüdrəti çatmaz.

Mələklər Allaha qul olduqlarını və müşriklərin onlar barədə iddia etdiklərindən uzaq olduqlarını bəyan edərək dedilər: “Biz­dən hər kə­sin Allaha ibadət və itaət etməkdə, müəyyən bir yeri var­dır.

Həqiqətən, biz mələklər Allaha ibadət və itaət etmək üçün səf-səf dururuq və biz, Allahı Ona layiq olmayan sifətlərdən və vəsflərdən uzaq tuturuq.

Həqiqətən, biz mələklər Allaha ibadət və itaət etmək üçün səf-səf dururuq və biz, Allahı Ona layiq olmayan sifətlərdən və vəsflərdən uzaq tuturuq.

Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərilməmişdən əvvəl Məkkə müşrikləri belə deyirdilər: "Əgər bizdə də, əvvəlkilərə göndərilmiş kitablardan - məsələn Tövrat kimi - bir kitab olsaydı, Allaha ixlasla ibadət edərdik." Onlar yalan danışırlar. Çünki Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) onlara Quran gətirmiş, lakin onlar ona küfr etmişlər. Onlar qiyamət günü özlərini şiddətli əzab gözlədiyini tezliklə biləcəklər.

Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərilməmişdən əvvəl Məkkə müşrikləri belə deyirdilər: "Əgər bizdə də, əvvəlkilərə göndərilmiş kitablardan - məsələn Tövrat kimi - bir kitab olsaydı, Allaha ixlasla ibadət edərdik." Onlar yalan danışırlar. Çünki Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) onlara Quran gətirmiş, lakin onlar ona küfr etmişlər. Onlar qiyamət günü özlərini şiddətli əzab gözlədiyini tezliklə biləcəklər.

Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərilməmişdən əvvəl Məkkə müşrikləri belə deyirdilər: "Əgər bizdə də, əvvəlkilərə göndərilmiş kitablardan - məsələn Tövrat kimi - bir kitab olsaydı, Allaha ixlasla ibadət edərdik." Onlar yalan danışırlar. Çünki Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) onlara Quran gətirmiş, lakin onlar ona küfr etmişlər. Onlar qiyamət günü özlərini şiddətli əzab gözlədiyini tezliklə biləcəklər.

Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərilməmişdən əvvəl Məkkə müşrikləri belə deyirdilər: "Əgər bizdə də, əvvəlkilərə göndərilmiş kitablardan - məsələn Tövrat kimi - bir kitab olsaydı, Allaha ixlasla ibadət edərdik." Onlar yalan danışırlar. Çünki Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) onlara Quran gətirmiş, lakin onlar ona küfr etmişlər. Onlar qiyamət günü özlərini şiddətli əzab gözlədiyini tezliklə biləcəklər.

Bizim elçilərimizə dediyimiz sözü­müz əzəldən deyilmişdi ki, onlar Allahın onlara verdiyi dəlil-sübut və güc sayəsində öz düşmənlərinə qalib gələcəklər. Qələbə Bizim orduya məxsusdur. O kəslər ki, Allahın kəlməsini ucaltmaq üçün Onun yolunda vuruşurlar.

Bizim elçilərimizə dediyimiz sözü­müz əzəldən deyilmişdi ki, onlar Allahın onlara verdiyi dəlil-sübut və güc sayəsində öz düşmənlərinə qalib gələcəklər. Qələbə Bizim orduya məxsusdur. O kəslər ki, Allahın kəlməsini ucaltmaq üçün Onun yolunda vuruşurlar.

Bizim elçilərimizə dediyimiz sözü­müz əzəldən deyilmişdi ki, onlar Allahın onlara verdiyi dəlil-sübut və güc sayəsində öz düşmənlərinə qalib gələcəklər. Qələbə Bizim orduya məxsusdur. O kəslər ki, Allahın kəlməsini ucaltmaq üçün Onun yolunda vuruşurlar.

Sən, ey Peyğəmbər, Allahın bildiyi bir vaxtadək - onlara əzab yetişəcək vaxta qədər o inadkar müşriklərdən üz çe­vir!

Sən onlara əzaba düçar olacaqları zamana qədər möhlət ver! Onlar əzabı görməyin heç bir faydası olmayacağı bir vaxt onu görəcəklər.

O müşriklər Allahın əzabının tez gəlməsinimi istəyirlər?

Allahın əzabı onları yaxladığı zaman onların sabahı necə də pis sabah olacaq!

Ey Peyğəmbər, Allah onlara əzab göndərənədək sən onlar­dan üz çe­vir!

Sən onların əzaba düçar olacaqları zamanı gözlə! Onlar da tez­liklə Allahın göndərdiyi əzabın və cəzanın onları necə yaxalayacağını görəcəklər.

Ey Muhəmməd, sənin pak və müqəddəs Rəbbin - qüdrət sahibi olan Rəbbin müşriklərin Ona aid etdikləri naqis sifətlərdən uzaqdır.

Allahın salamı və tərfiləri göndərdiyi hörmətli elçilərə olsun!

Həmd-sənaların hamısı pak və uca Allaha məxsusdur. Yalnız O, buna layiqdir və O, bütün aləmlərin Rəbbidir. Onların Allahdan başqa Rəbbi yoxdur.

﴾Sad.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır. Allah, insanlara həm bu dünyada, həm də axirətdə fayda verəcək əməlləri onlara xatırladan Qurana and içir. Bu, heç də müşriklərin zənn etdiyi kimi - Allahın şəriklərinin olması demək deyildir.

Lakin kafirlər Allahın təkliyini qəbul etməyi özlərinə sığışdırmır və təkəbbürlük göstərir, üstəlik, Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) müxalif olub onunla ədavət aparırlar.

Biz onlardan əvvəl öz peyğəmbərlərini yalançı saymış ne­çə-neçə nə­silləri məhv etdik. Onlara əzab gəldiyi zaman yalvarıb im­dad diləyir­di­lər, lakin artıq əzabdan qurtulma vaxtı bitmişdi, onların əzabdan xilas olmaq üçün yalvarmasının onlara heç bir faydası yox idi.

Onlar öz içərilərindən onları, küfrdən əl çəkməyəcəkləri təqdirdə Allahın əzabına düçar olacaqları barədə xəbərdar edən bir peyğəmbər gəlməsinə təəccüb etdilər və kafirlər Muhəmmədin (səllallahu aleyhi və səlləm) doğru danışdığını təsdiqləyən dəlilləri gördükləri zaman dedilər: “Bu adam, insanları sehrləyən bir sehrbazdır, onun Allahın rəsulu olması və ona vəhy nazil olması iddiası da, yalandır.

Bu adam bir neçə məbudu, heç bir şəriki olmayan bir məbudmu etdi?! Həqi­qətən, onun gördüyü bu iş, olduqca əcaib bir işdir.”

Onların əşrəfləri və böyükləri çıxıb gedərək öz tabeçiliklərində olan kimsələrə dedilər: “Əvvəlki yolunuza davam edin, Muhəmmədin dinini qəbul etməyin və öz tanrılarınıza ibadətdə səbirli olun. Doğrusu, Muhəmmədin sizi tək ilaha ibadət etməyə dəvət etməsi qurma bir işdir. O, bunun sayəsində bizə üstün gəlmək və bizi özünə tabe etdirmək istəyir.

Muhəmmədin bizi dəvət etdiyini - Allahın tək ilah olduğunu, biz nə atalarımızdan, nə də İsanın (aleyhissəlam) davamçılarından eşitmişik. Ondan eşitdiklərimiz yalan və uydurma­dan baş­qa bir şey deyildir.

Biz qəbilələrin ağaları və böyükləri olduğumuz halda, aramızdan, Quranın yalnız ona nazil olması və yalnız ona məxsus edilməsi doğrudurmu?!” Xeyr, o müşriklər sənə nazil olan vəhyə şəkk edirlər. On­lar Allahın əzabını hə­lə dadma­yıblar. Onlar Allahın onlara verdiyi möhlətə aldanıblar. Əgər Allahın əzabını dadsaydılar, küfr etməyə, Allaha şərik qoşmağa və sənə nazil olan vəhyə şəkk etməyə əsla cəsarət etməzdilər.

Yoxsa sənin hər kəsə qalib gələ biləcək Qüdrətli və istədiyi kimsəyə istədiyini Bəxşedən Rəbbinin lütf xə­zinə­lə­ri haqqı yalan sayan o müşriklərin əlindədir?! Onun lütf xə­zinə­lə­rindən biri də peyğəmbərlikdir və O, bunu istədiyinə verir. Bu nemət onlara məxsus deyil ki, onu istədiklərini verə bilsinlər, istədiklərini də ondan məhrum etsinlər.

Yaxud göylərin, yerin və onların arasında olanların ixtiyarı onların əlindədir və onlar dilədiyinə ondan verir, dilədiyini də ondan məhrum edirlər?! Əgər onların iddia etdiyi kimidirsə, qoy onda göyə qalxmaq üçün yollar axtarsınlar ki, istədikləri hökmü - vermək və ya məhrum etmək ixtiyarına yiyələnsinlər. Onlar heç vaxt buna nail ola bilməzlər.

Muhəmməd( səllallahu aleyhi və səlləm) yalançı sayan bu ordu, ondan əvvəl öz peyğəmbərlərini yalançı saymış ordular tək darmadağın edi­lə­cək­lər.

Haqqı yalan sayan bu kimsələr ilk yalan sayanlar deyil. Onlardan əvvəl Nuh qöv­mü, Ad tayfası və dirəklər üstündə insanlara əzab verən Fi­ron da el­çi­ləri ya­lançı say­mış­dı.

Həmçinin, Səmud tayfası, Lut qövmü və Şueybin xalqı da elçiləri yalançı saymışdılar. Bun­lar hamısı özlərinə göndərilmiş elçiləri yalançı saymaq və onların gətirdiklərini inkar etmək üçün bir-biriləri ilə əlbir olan dəstələr idi.

Bu dəstələrdən hər biri elçiləri yalançı saymış, bu səbəbdən də, Allahın əzabı onları yaxalamış və Onun verdiyi cəza, bir müddət sonra olsa belə, gerçəkləşmişdir.

Muhəmmədi (səllallahu aleyhi və səlləm) yalançı sayan bu kafirlər surun ikinci kərə üfürülməsini gözlə­yir­lər. O səs, qarşısıalınmaz bir səs olacaq. Əgər onlar Peyğəmbəri (səllallahu aleyhi və səlləm) yalançı saydıqları halda ölsələr, mütləq əzaba düçar olacaqlar.

Onlar istehza edərək dedilər: “Ey Rəbbimiz! Qiyamət günü gəl­məzdən əvvəl bu dünya həyatında bizə payımıza düşən əzabı tezliklə ver!”

Ey Peyğəmbər, bu yalan sayan kimsələrin sənə xoş gəlməyən sözlər söyləmələrinə sə­bir et. Düşmənləri ilə mübarizə aparan və Allaha itaət etməkdə səbirli olan qüvvətli qulumuz Davu­du ya­dına sal! Həqiqətən, o, daim Allaha üz tutub tövbə edər və Onun razı qalacağı işləri görərdi.

Biz dağları ona ram et­mişdik ki, gündüzün axırında və bir də əvvəlində - işraq vaxtı onun­la birlikdə Allahın şəninə təriflər desinlər.

Biz göydə uçan quşları da ona ram etmişdik. Onların ha­mısı onunla birlikdə Allaha itaət edib təriflər deyərdi.

Biz ona heybət, qüvvət və düşmənləri üzərində qələbə bəxş etməklə onun səltənətini möh­kəm­lən­dirdik, özünə də, peyğəmbərlik və doğru işlər görməyi, habelə, düzgün qə­rar çıxartmaq və ədalətli hökm vermək qabi­liy­yəti bəxş etdik.

Ey Peyğəmbər, Davud (aleyhissəlam) ibadət etdiyi yerdə ikən, divarı aşıb onun yanına gəlib orada bir-birilə höcətləşənlərin xəbəri sənə gəlib çat­dı­mı?

Onlar Davudun yanına qəfil daxil ol­duqda, Davud onların belə qeyri-adi yolla içəri daxil olmasından əndişəyə düşdü. Onlar onun əndişəyə düşdüyünü gördükdə dedilər: “Qorx­ma! Biz iki iddiaçıyıq. Bi­rimiz di­gə­ri­nə zülm etmişdir. Bizim aramızda ədalətlə hökm ver, aramızda hökm verdikdə haqqımızı tapdalama və bizə düz yolu - haqq yolu göstər!

Höcətləşən o iki nəfərdən biri Davuda (aleyhissəlam) dedi: "Bu kişi mənim qardaşımdır. Onun doxsan doqquz qoyunu, mə­nim isə bircə qoyunum var­. Məndən o qoyunu ona verməyi tələb etdi və mübahisədə mə­nə qalib gəldi.”

Davud onların arasında hökm verib şikayət edən kimsəyə dedi: “Qardaşın sənin qo­yununu öz qoyunlarına qat­maq istəməklə, sənə zülm etmişdir. Həqiqətən, şə­riklərin bir qismi digərlərin haqqını yeyib insafsızlıq etməklə bir-birinin haq­qını tap­da­layır. Yalnız yax­şı işlər gö­rən möminlərdən başqa. Onlar öz şəriklərinin haqqını layiqincə ödəyir və onlara zülm etmirlər. Belələri isə çox azdır­.” Bunları de­dikdən sonra Da­vud (aleyhissəlam) yəqin etdi ki, Biz bu mübahisə sayəsində onu sınağa çəkirik. Odur ki, dərhal Rəbbindən ba­ğışlanma dilə­di və səcdəyə qapanıb Ona tövbə etdi.

Biz onun tövbəsini qəbul edib bu səhvi ona bağış­la­dıq. Həqi­qə­tən, o, Bizə yaxın olanlardandır və onun üçün Axirətdə gözəl qayıdış yeri hazırlanmışdır.

Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə təyin etdik ki, dini və dünyəvi hökmləri və qərarları həyata keçirəsən. Odur ki, insanlar ara­sında ədalətlə hökm ver, hökm verdikdə nəfsin istəyinə uy­ma - iddiaçılardan biri sənin qoyumun, yaxud dostun, yaxud da düşmənin olduğuna görə yanlış qərar verməyə cəhd etmə, yoxsa nəfsin sə­ni Allahın haqq yo­lun­dan azdırar. Həqiqətən, Allahın haqq yo­lundan azan­la­r haqq-hesab gününü unut­duq­ları üçün onları şid­dətli bir əzab göz­lə­yir. Əgər onlar Allahın əzabını xatırlayıb ondan qorxsaydılar, nəfslərinin istəklərinə uymazdılar.

Biz göyü və yeri əbəs yerə yaratmamışıq. Bu, kafirlərin zən­nidir. Əgər o kafirlər küfr etdikləri və Allah barədə pis zənnə qapıldıqları halda ölsələr, vay bu cür zənn edən o kafirlərin qiyamət günü Odda əzab çəkəcəkləri halına!

Biz Allaha iman gətirən və Onun rəsuluna tabe olan, üstəlik, yax­şı işlər gö­rən kimsələri, küfr və asiliklər etməklə yer üzündə fitnə-fəsad törə­dən kimsə­lərə tay tu­marıq. Eləcə də, Rəbbinin əmrlərini yerinə yetirib Onun qadağan etdiyi əməllərdən çəkinərək Ondan qorxan kimsələri, günaha batmış kafirlərə və münafiqlərə tay tutmarıq. Onları bir-birinə tay tutmaq haqsızlıqdır və belə etmək uca Allaha yaraşmaz. Əksinə, Allah təqvalı möminləri Cənnətə daxil etməklə mükafatlandırar, bədbəxt kafirləri isə Cəhənnəmə daxil etməklə cəzalandırar. Onlar Allah yanında eyni deyillər deyə, əməllərinin əvəzi də Onun yanında eyni ola bilməz.

Həqiqətən, bu Quran sənə nazil etdiyimiz xeyir və fayda ilə dolu bir Kitabdır ki, insanlar onun ayələrini araşdırıb mənaları barədə düşünsünlər və sağlam ağıl sahibləri də ondan ibrət götürsünlər.

Biz Öz tərəfimizdən Davuda bir nemət olaraq və gözü aydın olsun deyə, oğlu Süleymanı bəxş etdik. Süleynman nə gözəl qul idi! O, Allaha tez-tez tövbə edər, Ona yalvarar və Ona üz tutardı.

Xatırla ki, bir dəfə əsr vaxtı ona üç ayağı üstündə durub dördüncü ayağını qaldıran qaçağan cins atlar göstərildi. Beləliklə də, o cins atların ona göstərilməsi ta günəş batanadək davam et.

Süleyman dedi: “Mən, gü­nəş üfüq­də batanadək mal-dövlətə - bu atlara olan sevgini Rəbbimi zikr etməkdən üstün tutdum və əsr namazını gecikdirdim.”

Süleyman: “O atları yanı­ma qay­ta­rın!”– dedi və atları onun yanın gətirdilər. Süleyman qılıncla onların qıç­la­rı­nı və bo­yunlarını vurma­ğa başladı.

Biz Süleymanı sınağa çə­kib onun səltənət tax­tı­nın üstünə insan qiyafəsində olan bir şeytan qoyduq. Bu şeytan az bir müddət onun səltənətini idarə etdi. Sonra Allah, Süleymanın səltənəti özünə qayıtdı və şeytanları onun ixtiyarına verdi.

Süleyman dedi: “Ey Rəbbim! Mə­nim günahlarımı ba­ğış­la və mənə məxsusi olaraq elə bir səl­tə­nət ver ki, o, mən­dən sonra insanlardan heç kəsə nəsib olmasın. Ey Rəbbim, hə­qi­qə­tən, Sən çox bəx­şe­dənsən və olduqca səxavətli­sən.

Biz onun duasını qəbul etdik və küləyi ona ram etdik. Külək onun əmri ilə istədiyi yerə rahatca gedirdi. Küləyin güclü olmasına və sürətlə hərəkət etməsinə rəğmən o, çox dağıdıcı olmurdu və Süleyman onu istədiyi tərəfə yönəldirdi.

Həmçinin, şeytanları da ona ram etdik. Onlar onun əmrlərini yerinə yetirirdilər. Onlardan bəzisi bən­na­, bəzisi də dənizlərdən onun üçün mirvari çıxardan dalğıclar idi.

Bir çox azğın şeytanlar da ona ram edilmişdi. Onların əl-ayağına zən­cir­lər vurulduğuna görə hərəkət edə bilmirdilər.

Ey Süleyman, bu, sənin Bizdən istədiyinə cavab olaraq, Bizim sənə verdiyimiz hədiy­yə­mizdir! Bunlardan istə­diyinə ver­sən də, verməsən də, səndən (bu nemətlərdən istədiyinə) verib və ya vermədiyin barədə haqq-hesab tələb olun­ma­ya­caq­dır.”

Həqiqətən, Süleyman Bizə yaxın olan­lar­dandır və onun üçün gözəl qayıdış yeri - Cənnət hazırlanmışdır.

Ey Peyğəmbər, qulumuz Əyyubu da ya­da sal! Bir zaman o öz Rəbbi Allaha yal­varıb demişdi: “Şeytan mə­nə bəla və əzab toxundur­muş­dur!”

Biz ona dedik: “Ayağını yerə vur!" O, ayağını yerə vurduqda, oradan onun üçün su çıxdı ki, o bu sudan içsin və onunla yuyunsun, beləliklə də, ona zərər və əziyyət verən şeylər ondan uzaq olsun.

Biz onun duasını qəbul etdik, onun başına gəlmiş müsibəti ondan uzaqlaşdırdıq və ona həm övladlarını qaytardıq, həm də onlar qədər oğullar və nəvələr bəxş etdik ki, bu, Bizim tərəfimizdən onun üçün bir mərhəmət və səbir etdiyinə görə bir mükafat olsun, üstəlik, sağlam ağıl sa­hibləri də düşünsünlər ki, səbrin axırı sevinc və mükafatdır.

Əyyub zövcəsinə qəzəbləndikdə və ona yüz çubuq vuracağına and içdikdə, Biz ona dedik: “Ey Əyyub, an­dı­nı yerini yetirmək üçün əlinə bir bağlama çubuq götür onu bir kərə vur və andını pozma.” Əyyub əlinə bir bağlama çubuq götürüb onu vurdu. Həqiqətən, Biz onun, Bizim ona göndərdiyimiz imtahana səbir etdiyini gör­dük. O, daim Allaha töbvə edər və Ona üz tutardı.

Ey Peyğəmbr, seçib elçi göndərdiyimiz qul­larımızı - İbrahimi, İshaqı və Yəqubu da yada sal! Onlar Allaha itaət etməyə və Onun rizasını qazanmağa qadir idilər, üstəlik, haqqı görən düzgün bəsirət sahibləri idilər.

Biz onlara məxsusi olaraq bir xislət bəxş edik. Bu da, onların qəlbinin axirət yurdunu anması, o günə hazırlıq olaraq yaxşı işlər görmələri və insanları o günə hazırlıq görmək üçün yaxşı işlər görməyə dəvət etmələridir.

Həqiqətən, onlar Bizim yanı­mız­da, Bizə itaət və ibadət etmək, üstəlik, risalətimizi daşımaq və onu insanlara təbliğ etmək üçün seçdiyimiz ən yaxşı kimsələrdəndirlər.

Ey Peyğəmbər, İbrahimin oğlu İsmaili, əl-Yəsəi və Zülkifli də yada sal və onları ən gözəl təriflə tərif et! Onlar tərif olunmağa layiqdirlər. Onların ha­mısı Allah yanında, seşilmiş kim­sələrdəndir.

Bu, onlar üçün Quranda xatırlanan gözəl tərifdir. Allahın buyuruqlarını yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Allahdan qorxanları Axirət yurdunda gözəl qa­yı­dış ye­ri göz­lə­yir.

Bu gözəl qayıdış yeri cənnətlərdir. O qərar tutulacaq yer ki, onlar ora qiyamət günü daxil olacaqlar və onun qapıları onlar üçün təntənə ilə açılacaq.

Onlar orada özləri üçün bəzədilmiş taxtlara dir­səklənəcək və öz xidmətçilərindən tələb edəcəklər ki, onlar üçün istədikləri növbənöv çoxlu meyvələr, üstəlik, şərab və s. içkilər gətirsinlər.

Onların yanında gözlərini ərindən çəkməyən, başqalarına meyl etməyən həmyaşıd qadınlar olacaq.

Ey müttəqilər, bu, dünyada etdiyiniz saleh əməllərin əvəzi olaraq sizə qiyamət günü üçün vəd olunan gözəl mükafatdır.

Zikr etdiyimiz bu mükafat, həqiqətən də, Bizim qiyamət günü müttəqilərə verdiyi­miz ruzidir. O, davamlı ruzidir, nə tükənər, nə də bitər.

Bu zikr etdiyimiz, müttəqilərin mükafatıdır. Küfr və asilik etməklə Allahın hüdudlarını aşan kimsələri isə müttəqilərin mükafatından fərli olan bir cəza gözləyir. Qiyamət günü onlar üçün pis qayıdış yeri vardır.

Bu cəza, onları hər tərəfdən bürüyəcək, istisi və alovu onları yandırıb-yaxacaq Cə­hən­nəmdir. Onların yatağı Cəhənnəm odundan olacaqdır. Onların yatağı nə pis yataqdır!

Bu əzab, olduqca qaynar su və Cəhənnəmdə əzab çəkən kimsələrin bədənindən axan irindir. Qoy onu içsinlər! Bu, onların susuzluğunu yatırmayan bir içkidir.

Onlar üçün əzabın buna bənzər başqa növləri də vardır. Onlar üçün neçə-neçə başqa əzablar da var ki, onlar axirətdə ona düçar olacaqlar.

Cəhənnəm əhli atəşə düçar olduqdan sonra onlar öz aralarında höcətləşib bir-birilərini söyəcək və bir-birilərindən uzaq olduqlarını deyəcəklər. Onlardan bəzisi deyəcək: “Bu, sizinlə birlikdə Cəhənnə­mə gi­rən dəstə­dir." O biriləri də onlara belə cavab verəcəklər: “Onlara salam olma­sın! Şübhəsiz ki, biz odda əzab çəkdiyimiz kimi, onlar da odda əzab çəkəcəklər”.

Tabe olanlar öz başçılarına deyəcəklər: “Xeyr, si­zin özünüzə salam ol­ma­sın, ey başçılar! Bizim bu ağrılı-acılı əzaba düçar olmağımıza səbəbkar sizsiniz. Siz bizi azdırıb yoldan çıxardırdınız. Onların hamısının qərar tutacağı bu Cəhənnəm odu, necə də pis qə­rar tutulan yer­dir!”

Tabe olanlar deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Bizə doğru yol göstəricisi gəldikdən sonra kim bizi azdırmışdırsa, onun Cəhənnəm atəşindəki əzabını ikiqat et!”

Azğın təkəbbürlü kimsələr deyəcəklər: “Bizə nə olub ki, dünyada ikən bədbəxt insanlar saydı­ğımız və Cəhənnəm əhlindən olacaqlarını güman etdiyimiz kəsləri yanımızda - bu atəşin içində görmürük?

Bizim onları lağa qoymağımız və onlara istehza etməyimiz yanlış idimi ki, onlar əzaba düçar olmayıblar?! Yoxsa, bizim onlara istehza etməyimiz doğru idi və onlar da Cəhənnəmə düşüblər, lakin gö­zümüzə dəy­mirlər?!”

Qiyamət günü kafirlərin öz aralarında höcətləş­məsi barədə söylədiklərimiz, əlbəttə ki, içində heç bir şəkk-şübhə olmayan bir hə­qiqətdir.

Ey Muhəmməd, qövmünün kafirlərinə de: “Mən sizi, Allaha küfr etdiyinizə və Onun peyğəmbərlərini yalançı saydığınıza görə, Allahın əzabına düçar olacağınız barədə xəbər­darlıq edə­nəm. Əzəməti, sifətləri və isimləri xüsusunda tək olan, hər şeyə üstün gə­lən və hər şeyi Özünə ram edən pak və müqəddəs Allahdan başqa iba­də­tə layiq olan məbud yoxdur”.

O, göylərin, yerin və onların arasında olanların Rəbbidir. O Öz səltənətində yenilməz qüvvət sahibidir, üstəlik, tövbə edən qullarını bağışlayandır.

Ey Peyğəmbər, haqqı yalan sayan o kəslərə de: “Bu Quran böyük bir xəbərdir.

Siz isə bu böyük xəbərdən üz döndə­rirsiniz, ona tərəf heç üz tutmursunuz.

Əgər Allah mənə vəhy nazil edib məni öyrətməsəydi, mələklərin Adəmin yaradılışı haqqında öz aralarında etdikləri söhbətdən mənim xəbərim olmazdı.

Allah bu xəbərləri mənə, yalnız Onun əzabı ilə açıq-aydın qorxudan bir peyğəmbər olduğum üçün vəhy edir".

Xatırla ki, bir zaman sənin Rəbbin mələk­lə­rə belə demişdi: “Mən palçıqdan bir in­san yarada­ca­ğam - yəni Adəmi (aleyhissəlam).

Mən onun yaradılışını tamamlayıb insan şəklinə saldığım və ona Öz ruhum­dan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”

Mələklər Rəbbinin əmrini yerinə yetirib hamısı bir­lik­də Adəmə hörmət əlaməti olaraq səcdə etdi. Beləliklə də, aralarında Adəmə səcdə etməyən birisi qalmadı.

Yalnız İblisdən başqa! O, səcdə etməyə təkəb­bür göstərdi və Rəbbinin əmrinə boyun əyməyə tökəbbür göstərdiyinə görə kafirlər­dən oldu.

Allah buyurdu: “Ey İblis! Sə­nə Mə­nim iki əlimlə yaratdı­ğı­ma Adəmə səc­də etməyə nə ma­ne oldu? Səcdə etməyə sənə təkəbbür mane oldu, yoxsa sən elə bundan əvvəl də, Rəbbinə qarşı təkəbbür göstərən və özünü yük­sək tutan birisi idin?”

İblis dedi: “Mən Adəmdən daha xe­yirliyəm. Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratmısan!”. Bu İblisin, odun palçıqdan daha üstün ünsür olduğunu iddia etməsinə görə idi.

Allah İblisə belə buyurdu: “Cənnətdən çıx! Sən artıq rəh­mətimdən qovulmuş və məzəmmət olunmuş birisən!

Haqq-hesab gününədək - qiyamətə qədər Cənnətdən qovulmuş olacaqsan!”

İblis dedi: “Ey Rəbbim! Qullarını di­rildəcəyin günə qə­dər mə­nə möhlət ver, məni öldürmə.”

Allah buyurdu: “Sən möhlət verilən­lərdənsən.

Həlak olacağına dair təyin edilmiş məlum olan günə qədər!”

İblis dedi: “Sənin qüd­rə­tinə və qüvvətinə and olsun ki, Adəm övladlarının ha­mı­sını yol­dan çı­xa­racağam;

Yalnız Sənin mənim hiyləmdən qoruduğun və təkcə Öz ibadətin üçün seçdiyin qullarından başqa!”

Uca Allah buyurdu: “Mənim dediyim haqdır! Mən yal­nız haqqı deyirəm. Mən haqdan başqa bir söz demirəm.

Qiyamət günü Mən Cəhənnəmi səninlə və sənin küfründə sənə tabe olan Adəm övladlarının hamısı ilə doldura­ca­ğam!”

Ey Peyğəmbər, o müşriklərə de: “Mən sizə təbliğ etdiyim nəsihətlərin əvəzinə siz­dən heç bir mükafat istəmirəm və mənim, özümə əmr edilənlərdən artıq bir şey təbliğ etməyə ixtiyarım çatmır.

Bu, Quran (ibadət etmək üçün) mükəlləf edilmiş insanlar və cinlər üçün ancaq bir xatırlatmadır.

Siz bir müddətdən sonra - öləcəyiniz zaman, bu Quranın verdiyi xəbərin və bu xəbərin doğru olduğunu mütləq biləcəksiniz!”

Quran, başqası tərəfindən deyil, əksinə, heç kəsin üstün gələ bilməyəcəyi Qüdrətli, həm də, yaratmaq, işləri idarə etmək və həmçinin şəri əhkamların təyin edilməsi xüsusunda Müdrik olan Allah tərəfindən nazil edilmişdir.

Ey Peyğəmbər, Biz Quranı sənə haqq olaraq nazil etdik. Onun içindəki xəbərlərin hamısı doğru, hökmlərinin də, hamısı ədalətləidir. Buna görə sən də, dini Tək Allaha aid edib şirkdən uzaq durararq yalnız Ona ibadət et!

Doğrusu, şirkdən uzaq olan xalis din yalnız Allaha məxsusdur. Allahdan başqa bütləri və tağutları özlərinə dost tutan və Allahı qoyub onlara ibadət edən kimsələr, onlara ibadət etmələrinə haqq qazandlrmaq üçün: “Biz, onlara ancaq bizi Allaha daha çox yaxınlaşdırsınlar, bizim istəklərimizi Allaha çatdırsınlar və Onun yanında bizim üçün şəfaətçilik etsinlər deyə ibadət edirik”– deyirlər. Şübhəsiz ki, qiyamət günü Allah, təkcə Ona ibadət edən möminlərlə Ona şərik qoşan kafirlər arasında ixtilafda olduqları tövhid barədə onların arasında hökm verəcəkdir. Həqiqətən də, Allaha qarşı yalan uydurub Ona şərik nisbət edən və Allahın ona verdiyi nemətə qarşı nankor olan kimsəni doğru yola müvəffəq etməz.

Əgər Allah Özünə övlad götürmək istəsəydi, yaratdıqlarından istədiyini seçib onu övlad edərdi. Allah pakdır, müqəddəsdir və o müşriklərin dediklərindən uzaqdır. O, həm zatı, həm sifətləri, həm də isimləri xüsusunda Tək ilahdır və bu xüsusiyyətlərdə Onun heç bir şəriki yoxdur. O, bütün yaratdıqlarına qarşı mütləq qalib gələndir.

O, göyləri və yeri zalımların: "bunlar əbəs yerə yaranmışdır"- dediyi kimi yox, ən kamil məqsəd üçün yaratmışdır. O, ge­cə­ni gün­düzə qatır, gün­düzü də gecəyə qatır. Belə ki, onlardan bir gəldikdə, digəri gözdən itib gedir, O, günəşi və ayı ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən olunmuş vaxta­dək - bu dünya həyatı sona yetişənədək hərəkət edər. Bil ki, pak və müqəddəs Allah Qüdrət­lidir - düşmənlərindən intiqam almağa qadirdir və heç kəs Ona üstün gələ bilməz, habelə, qullarından Ona tövbə edən kimsələrin günahlarını Bağışlayandır.

Ey insanlar, Rəbbiniz sizi tək bir nə­fər­dən - Adəmdən yaratdı. Sonra Adəmdən onun zöv­cə­si Həvvanı yaratdı. O sizin üçün səkkiz cüt heyvan - dəvə, inək, qoyun və keçi xəlq etdi - hər növündən erkək və dişi yaratdı. Pak və müqəddəs Allah sizi analarınızın bətnində üç zülmət - bətn, uşaqlıq və cift içərisində yaranışdan-yaranışa salaraq yaradır. Bütün bunları yaradan, sizin Rəb­bi­niz olan Allah­dır. Mülk yalnız Ona məx­sus­dur. On­dan başqa ibadə­tə layiq olan heç bir məbud yox­dur. Siz necə Ona ibadət etməkdən üz döndərib, heç bir şey yaratmayan, əksinə, özləri yaradılmış olan məxluqlara ibadət edirsiniz?!

Ey insanlar, əgər Rəbbinizə küfr etsəniz, bilin ki, Allah sizin iman gətirmənizə möhtac deyildir və sizin küfr etməyiniz də Ona zərər verməz, əksinə, sizin etdiyiniz küfrün zərəri yalnız özünüzə qayıdar. Qulla­rı­nın Ona küfr etməsi Ona xoş getməz və O, Öz qullarına küfr etməyi əsla buyur­maz. Belə ki, Allah murdar əmələri və günah işləri əmr etməz. Əgər Allahın sizə əta etdiyi nemətlərə görə Ona şükür et­sə­niz və Ona iman gətirsəniz, O, bu şükrünüzə görə siz­dən razı qalar və buna görə sizə mükafat verər. Heç bir kəs başqa birisinin günahını da­şı­maz, əksinə, hər kəs özünün qazandığı günahın girovudur. Son­ra qiyamət günü siz yalnız Rəbbini­zin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə dünyada ikən nə əməllər etdiyinizi bildirəcək və sizə etdiyiniz əməllərin əvəzini verəcək. Həqi­qə­tən, pak və müqəddəs Allah, qullarının qəlbində olanları bilir və qəlblərdə olanlardan heç bir şey Ona gizli qalmaz.

Kafir kimsəyə bir zərər toxun­duq­da - xəstələndikdə, yaxud malını itirdikdə, yaxud da suda batmqa qorxusu olduqda, pak və müqəddəs Rəb­binə üz tutub təkcə Ona yalvararaq bu bəlanı ondan sovuşdurmasını diləyir. Sonra Allah ona nemət bəxş etdikdə - yəni, ona üz vermiş bəlanı ondan uzaqlaşdırdıqda, o,bəla gəldiyi vaxt yalvardı­ğı Allahı unu­dur və başqalarını Allahın yolundan azdırmaq üçün Allahı qoyub Ondan başqa ibadət ediləcək şə­rik­lər qəbul edir. Ey Peyğəmbər, bu şirkə yol verən kimsələrə de: “Ömrünün qalan hissəsini küf­­r etməklə keçin, bu, az bir zamandır. Şübhəsiz ki, qiyamət günü sən, - dost dostunun yanında olduğu kimi, - Cəhənnəm atəşi içində onun sakinlərindən olacaqsan!”

Məgər Allaha itaət edib gecə saatlarını səc­də edərək və ayaq üstə du­ra­raq ibadət içində ke­çirən, üstəlik, axi­rət­ əzabından qorxan və Rəbbinin rəhmətinə ümid bəs­ləyən kimsə xeyirlidir, yoxsa çətin vaxtda Allaha ibadət edən, xoş gün-güzəranı olduqda isə Ona küfr edən və Allaha şəriklər qoşan o kafir?! Ey Peyğəmbər, de: “Məgər Allahı tanıdıqlarına görə Allahın onlara vacib buyuruduqlarını bilənlərlə, bu haqda heç nə bilmə­yən­lər ey­ni ola bilər­mi?! Bu iki firqə arasında olan fərqi yalnız salamat ağıl sahibləri bilər.”

Ey Peyğəmbər, Mənə və Mənim göndərdiyim elçilərə iman gətirmiş qullarıma de: “Rəb­binizin əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qor­xun! Sizlərdən bu dünyada yaxşılıq edən­ləri dünyada ikən gözəl nemətlər - zəfər, sağlamlıq və mal-dövlət, axirətdə isə Cənnət göz­ləyir. Alla­hın yaratdığı yer üzü ge­niş­dir. Elə isə hicrət edin ki, Allaha ibadət etmək üçün yer tapasınız. Heç nə sizə mane ola bilməz. Səbir edənlərin savabı qiyamət günündə çox çeşidli olduğundan dolayı sayız-hesabsız verilə­cək­dir.”

Ey Peyğəmbər, de: “Allah mənə əmr etmişdir ki, dini yalnız Ona məxsus edərək yalnız Ona iba­dət edim.

Rəbbim mənə bu ümmətdən Ona boyun əyən müsəl­man­ların birincisi olmaq əmri olun­muş­dur”.

Ey Peyğəmbər, de: “Allaha asi olsam və Ona itaət etməsəm, o əzə­mətli günün - qiyamət gününün əzabından qorxuram”.

Ey Peyğəmbər, de: “Mən dinimi məhz Allaha məx­sus edərək təkcə Ona ibadət edi­rəm və Ondan başqa heç kəsə ibadət etmirəm.

Ey müşriklər, siz də Ondan başqa istə­diyiniz bütlərə ibadət edin.” (Buradakı əmr, hədələmə sayılır.) Ey, Peyğəmbər, de: “Şüb­hə­siz ki, həqiqi ziyana uğrayanlar özlərini və ailə­lə­rini ziyana uğradanlardır. O kəslər ki, yaxınları onları qoyub Cənnətdə daxil olduqlarına və ya onlarla bərabər Cəhənnəmə düçar olduqlarına görə heç vaxt onları görməyəcəklər. Bil ki, açıq-aydın və heç bir şəkk-şübhə olmayan həqiqi ziyan da elə budur!”

Onların üstündə və altında tüstü, alov və istilik ola­caq. Allah Öz qullarını bu zikr edilən əzabla qor­xudur. Ey qul­la­rım, Mənim əmrlərimi yerinə yetirib qadağan etdiyim əməllərdən çəkinməklə Məndən qorxun!

Bütlərə və Allahdan savayı sitayiş edilən istənilən bir şeyə ibadət etməkdən çəkinən və tövbə edərək Allaha üz tutanlar, həm ölüm anında, həm qəbirdə, həm də qiyamət günü Cənnətlə müj­dələnəcəklər. Ey Peyğəmbər, qul­larımı müj­dələ!

O kəslər ki, sözə qulaq asır, onun yaxşısını pisindən ayırd edir və onda olan faydadan dolayı onun ən yaxşısına tabe olurlar. Bu vəsflərlə vəsf olunan kimsələr - məhz onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi şəxslərdir. Sağlam ağıl sahibləri də məhz on­lardır.

Ey Peyğəmbər, küfründə və azğınlığında israr etdiyinə görə haqqında əzab sözü vacib olmuş kimsənin doğru yola yönəlməsinə və (yaxşı işlər görməyə) müvəffəq olmasına sən tədbir görə bilməzsən. Ey Peyğəmbər, bu xislətlərə sahib olan kimsəni Cəhənnəm odundan sənmi xilas edəcəksən?!

Lakin Rəbbinin əmrlərini yerinə yetirib Onun qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qor­xan kimsələri üst-üstə yerləşən, altından çay­lar axan mənzillər gözləyir. Bunu Allah onlara vəd etmişdir. Allah vədinə xilaf çıxmaz.

Siz öz gözlərinizlə görürsünüz ki, Allah göydən yağmur en­dirib onu yer üzün­dəki çaylar və çeşmə­lərə axıdır. Sonra Allah onunla müxtəlif rəng­li birkilər yetiş­di­rir. Sonra bu bitkilər quruyur və sən, ey onları müşahidə edən insan, bu yaşıl bitkilərin sonradan saraldığını görür­sən. Bunlar quruduqdan sonra Allah on­ları qırıq-qırıq olmuş çör-çöpə dön­dərir. Həqiqətən, bu deyilənlərdə sağlam ağıl sahibləri üçün ibrət var.

Məgər Allahın, köksünü İslam üçün açdığı və ona tərəf yönəltdiyi, üstəlik, Rəbbinin dəlillərinə əsaslanan kimsə, Allahı zikr etməkdən uzaq olub qəlbi sərtləşmiş ilə ey­ni ola bilərmi?! Onlar əsla eyni ola bilməzlər. Doğru yola yönələn kimsələr nicat tapar, qəlbi Alla­hı zikr etməkdən qafil olub sərtləşmiş kimsələrə isə ziyana uğrayar. Onlar haqdan uzaq olan açıq-aydın azğınlıq içində­dir­lər.

Allah Sözün ən gözəlini – doğruluq, gözəllik, uyğunluq və ziddiyyətdən kənar olmaq baxımından ayələri bir-birinə bənzəyən və içindəki hekayələri və əhkamları, habelə, vədləri və təhdidləri, həmçinin, haqq əhlinin sifətləri və batil əhlinin sifətləri və s. təkrarlanan Quran nazil etdi. Rəbbindən qor­xan­la­r bu kitabdakı vədləri və təhdidləri eşitdikdə, on­dan dəriləri ür­pəşər. Daha sonra Allahı zikr etməklə xoş sözləri və müjdələri eşitdikdə isə, dəriləri və qəlbləri yum­şa­lar. Qurandan deyilən bu sözlər və onun təsiri, Alla­hın hidayətidir. Allah onun­la istədi­yini doğru yola yönəl­dər. Alla­h kimi rüsvay edib doğru yola yönəltməzsə, ona yol gös­­tərən tapılmaz.

Allahın hidayət verdiyi, dünyada (yaxşı işlər görməyə) müvəffəq etdiyi və axirətdə Cənnətə daxil etdiyi kimsə ilə, küfr edən və kafir olduğu halda ölən, üstəlik, Allahın, əllərini və ayaqlarını zəncirləmiş halda Cəhənnəm oduna düşar etdiyi və atəşdən üzü ilə qoru­nan kəs ey­nidirmi? Küfr və asilik etməklə özlərinə zülm etmiş kimsələrə məzəmətt edilərək deyilər: “Etdiyiniz küfr və asiliklərə görə qazandığınız əzabı da­dın! Bu sizin cəzanızdır.”

O müşriklərdən əvvəlki ümmətlər də (peyğəm­bər­ləri) yalançı saymış­dı­lar. Bu­na görə əzab on­lara gözləmədikləri yerdən qəfildən gəldi və onlar heç tövbə etməyə macal da tapmadılar.

Allah bu əzabla onları dünya hə­ya­tında rüs­vay və biabır etdi. Onları gözləyən axirət əza­bı isə daha böyük­ və daha dəhşətlidir. Kaş, biləydilər!

Biz Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) nazil olmuş bu Quranda insanlar üçün xeyir və şərə, haqq və batilə, imana və küfrə aid cürbəcür məsəllər çəkdik ki, bəlkə, onlar çəkdiyimiz bu məsəllərdən ibrət alıb haqqa boyun əysinlər və batili tərk etsinlər.

Biz onlara içində heç bir qü­sur, əyrilik və şübhə ol­ma­yan, ərəbcə Quran nazil etdik ki, bəlkə Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qorx­sunlar.

Allah müşriki və muvəhhidi (yalnız Allaha ibadət edən) kimsəni məsəl çəkir. (Birincisini) bir-biri ilə çəkişən bir neçə şərikli ağası olan kişiyə bənzədir. O kişi ki, ağalarından bəzisini razı saldıqda, digərlərinin ona qəzəbi tutur və o, heyrət və çaşqınlıq içində qalır. (İkincisini) isə tək bir ağası olan və ağasının məqsədini bilən, üstəlik arxayınlıq və rahatlıq içində olan kişiyə bənzədir. Bu iki kişi məsəlcə eyni ola bi­lməzlər. Həmd Allaha məx­sus­dur, lakin onların əksəriy­yəti bunu bil­mir, elə buna görə də Allaha şəriklər qoşurlar.

Ey Peyğəmbər, şübhəsiz ki, sən də öləcəksən, onlar da öləcəklər!

Sonra siz, ey insanlar, ixtilafa düşdüyünüz məsələlər barədə, qiyamət günü Rəb­bi­ni­zin hüzurunda mübahisə edəcək­ və beləliklə, aranızdakı doğru danışanlarla, yalançılar ayırd ediləcək.

Allaha şərik qoşmaq, habelə, həyat yoldaşı və övlad nisbət etməklə, Ona layiq olmayan bir şeyi Ona mənsub edən kimsədən daha zalımı bir kimsə yoxdur. Eləcə də, Rəsulullahın (səllallahu aleyhi və səlləm) gətirdiyi vəhyi təkzib edən kimsədən daha zalımı bir kimsə yoxdur. Məgər Cəhənnəmdə, Allaha və Onun rəsulunun gətirdiyinə küfr edən kimsələr üçün sığınıcaq və məskən yoxdur?! Əksinə, orada onlar üçün sığınacaq da var, məskən də.

Sözləri və əməlləri ilə haqqı təsdiqləyən, ona iman gətirən və onun tələblərini yerinə yetirən peyğəmbərlər və qeyriləri - məhz onlar əsl müttəqilərdir. O müttəqilər ki, Rəbbinin əmrini yerinə yetirir və qadağan etdiyi işlərdən çəkinirlər.

Onlar üçün Rəbbinin ya­nında di­lədikləri tükənməz ləzzətlər vardır. Bu, həm öz Rəbbi, həm də Onun qulları ilə gözəl münasibət qurmuş kimsələrin mükafatıdır.

Beləcə, Allah onların, - tövbə edib Rəbbinə üz tutduqlarına görə, - dünyada etdikləri asiliklərdən ən pis əməlləri bağış­la­yacaq və etdikləri ən yaxşı əməl­lərə görə mükafatlarını verəcək.

Məgər Allah Öz qulu Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) onun din və dünya işlərində, habelə, düşmənini ondan dəf etməyə kifayət deyilmi?! Əlbəttə, kifayətdir. Onlar isə öz cahillikləri və səfehlikləri ucbatından səni, ey Peyğəmbər, Allahdan baqa tapındıqları bütlərlə qorxu­dur­lar ki, guya onlar sənə xətər toxunduracaqlar. Allahın köməksiz qoyduğu və hidayət vermədiyi kim­səyə doğru yol göstərən və (haqq yola yönəlməyə) müvəffəq edən tapılmaz.

Allahın doğru yola yö­nəltdiyi kim­səni də, zəlalətə sala biləcək birisi tapıl­maz. Mə­gər Allah, kimsənin Ona qalib gəlmədiyi mütləq güc sahibi, habelə, Ona küfr edən və asi olan kəsdən in­tiqam almağa qadir deyilmi?! Əlbəttə, Allah qüdrətlidir, in­tiqam almağa qadirdir.

Ey Peyğəmbər, əgər sən o müşriklərdən: “Göy­ləri və ye­ri kim yaratmışdır?”– de­yə so­ruşsan, on­lar mütləq: “Bunları Allah yaratmışdır!”– deyəcəklər. Bütlərinin aciz olduğunu göstərmək üçün onlara belə de: “Elə isə bir deyin gö­rək, əgər Allah mənə bir zərər yetirmək istəsə, sizin Allahdan başqa ibadət et­dikləriniz Onun mənə yetirəcək zərəri ara­dan qaldıra bilərlərmi?! Yaxud, əgər Rəbbim mə­nə bir mərhəmət göstərmək is­tə­sə, onlar Onun mər­həməti­nin qar­şısını ala bilərlərmi?!” Onlara de: “Mənə təkcə Allah kifayət edər. Mən bütün işlərimdə yalnız Ona təvəkkül edirəm, təvək­kül edənlər də təkcə Ona təvək­kül edərlər!”

Ey Peyğəmbər, de: “Ey qövmüm! Siz özünüzün razı qaldığınız əmələ - Allaha şərik qoşmağınıza davam edin, mən də, Rəbbimin mənə buyurduğunu yerinə yetirməyə - tövhidə dəvət etməyə və ixlasla Ona ibadət etməyə davam edəcəyəm. Siz bu iki yolu tutanların aqibətinin nə olduğunu tezliklə biləcəksi­niz.

Tezliklə siz biləcəksiniz, bu dünyada rüsvayedici və alçaldıcı əzab kimə gələcək, axirətdə də kim sürəkli, daimi əzaba düçar ola­caq­”.

Ey Peyğəmbər, Biz Quranı sənə, insanlar üçün haqq olaraq na­zil etdik ki, onları qorxudasan. Kim doğru yol­la getsə, doğru yolda olmasının xeyri onun özü­nə olar. Onun doğru yolla getsməsinin Allaha heç bir faydası yoxdur, çünki Allahın buna ehtiyacı yoxdur. Kim də zəlalətə düşsə, zəlalətdə olmasının zi­yanı onun öz əleyhinə olar. Onun zəlalətdə olmasının pak və müqəddəs Allaha heç bir ziyanı olmaz. Sən onlara vəkil deyilsən ki, onları doğru yola gəlməyə məcbur edəsən. Sən yalnız sənə əmr ediləni təbliğ edənsən.

Allah ölənlərin ruhlarını onların əcəli yetişdikdə, ölməyənlərin ruhlarını isə onlar yu­xu­da ikən alır. Ölümünə hökm verdiyi kəsin canını sax­la­yır, digərini isə Öz əzəli elmi ilə mü­əyyən etdiyi vaxtadək bu­ra­xır. Hə­qiqətən, ruhların saxlanılmasında və buraxılmasında, habelə, (insanın) öldürülməsində və dirildilməsində, düşünən bir qövm üçün də­lillər var. Belə ki, buna qadir olan Allah, insanlar öldükdən sonra onları haqq-hesaba çəkmək və onlara əməllərinin əvəzini vermək üçün onları diriltməyə də qadirdir.

Müşriklər Allahı qoyub bütlərin onlara fayda verəcəyinə ümid edərək onları şəfaətçi qəbul etdilər. Ey Peyğəmbər, onlara de: "O bütlər nə sizin üçün, nə də özləri üçün bir şeyə malik olduğu, özləri də lal, kar və kor, üstəlik də, nə fayda, nə də zərər verən daşlar olduğu halda, siz yenədəmi onları özünüzə şəfaətçi qəbul etdiniz?!”

Ey Peyğəmbər, o müşriklərə de: “Şəfaət bütünlüklə Allaha məxsusdur. (Şəfaətçilik edən) kimsə Onun yanında yalnız Onun izni ilə şəfaətçilik edə bilər. O da, yalnız Allahın razı qaldığı kimsə üçün şəfaətçilik edə bilər. Göylərin və ye­rin hökm­ranlığı təkcə Ona məx­susdur. Sonra qiyamət günü haqq-hesaba çəkilmək və əməllərin əvəzini almaq üçün Onun hüzuruna qaytarı­la­caq, O da sizə etdiyiniz əməllərin əvəzini verəcək.”

Allah tək olaraq xa­tır­lan­dığı za­man axirətə və axirətdə baş verəcək hadisələrə - dirilməyə, haqq-hesaba çəkilməyə və əməllərin əvəzinin verilməsinə inan­ma­yan müşriklərin qəlbini nif­rət bürü­yür. Onların Allahdan başqa ibadət etdiyi bütlər yad edil­diyi za­man isə on­lar sevinib fərəhlənərlər.

Ey Peyğəmbər, de: “Ey göyləri və yeri bənzəri olmayan bir biçimdə xəlq edən, qeybdə və aşkarda olanı bilən Alla­hım! Bunlardan heç bir şey Səndən gizli qalmaz. Dünyada qul­la­rı­nın arasında baş vermiş ziddiyyətlər barədə qiyamət günü hökmü yal­nız Sən ve­rəcək, kimin haqq, kimin batil, habelə, kimin xoşbəxt, kimin də bədbəxt olduğunu Sən bəyan edəcəksən”.

Yer üzündə olan daş-qaşlar, sərvətlər və s. bu kimi qiymətli əşyalar, şirk və asilik etməklə özlərinə zülm edən kimsələrin olmuş olsaydı, onlar onu, dirildikdən sonra öz gözləri ilə gördükləri Qiyamət gününün dəhşətli əzabından qurtarmaq üçün fidyə verərdilər. Lakin onlar bunu edə bilməzlər. Hətta onlara fidyə vermək imkanı verilsəydi, o fidyə onlardan qəbul olunmazdı. Allahdan onlara gözləmədikləri müxtəlif növ əzablar veriləcəkdir.

Onların qazandıqları pis əməl­lər - Allaha şərik qoşmaları və asilik etmələri öz­lərinə göstəriləcək və əzab onları bü­rüyəcək. O əzab ki, onlar dünyada onunla qorxudulduqda, ona istehza edərdilər.

Kafir insana bir xəstəlik, yaxud kasıblıq və ya buna bənzər bir bəla üz verdiyi zaman, Bizə dua edər ki, o bəlanı ondan uzaq edək. Sonra Biz o kafirə Özümüzdən bir nemət - sağlamlıq, yaxud mal-dövlət verdikdə isə deyər: “Mən bu nemətə layiq olduğum üçün Allah onu mənə əta edib”. Doğrusu, bu, bir sınaq və tədricən həlak olmaqdır, lakin kafirlərin çoxu bunu bilmir və Allahın onlara verdiyi nemətlərə aldanırlar.

Bu sözü onlardan əvvəl yaşamış kafir­lər də de­mişdilər. Lakin onların əldə etdikləri mal-dövlət və şan-şöhrət on­lara heç bir fayda vermədi.

Onlar şərik qoşmaq və asilik etmək kimi pis əməllərinin cəzasını aldılar. Habelə, hazırkı gün şirk və asilik etməklə özlərinə zülm edən bu kimsələr də, qazandıqları günahların cəzasını əvvəlkilər tək alacaqlar. Onlar nə Allahdan yaxa qurtara biləcək, nə də Ona qalib gələ biləcəklər.

Bu müşriklər öz bildiklərini danışır, bəs bilmirlər ki, Allah dilədiyinin ruzisini bol edərək onu sınağa çəkir, görsün, şükür edəcək, yoxsa küfr edəcək, habelə, dilədiyinin də ruzisini azaldaraq onu sınağa çəkir, görsün, səbir edəcək, yoxsa Allahın yazdığı qədərə qəzəbi tutacaq?! Həqiqətən, ruzinin bol verilməsində və azaldılmasında, iman gə­tirən bir qövm üçün, Allahın hər şeyi idarə etdiyini sübuta yetirən dəlillər var. Belə ki, yalnız möminlər belə dəlillərdən ibrət alırlar. Kafirlər isə bu dəlillərə məhəl qoymayıb onlardan üz döndərirlər.

Ey Peyğəmbər, Allaha şərik qoşmaq və asi işlər görməklə özlərinə qar­şı həd­di aşmış qulla­rıma de: "Alla­hın rəhmətin­dən və günahlarınızı bağışlamağından ümidi­nizi üzməyin. Şüb­həsiz ki, Allah, Ona tövbə edən kimsənin gü­nahlarının hamısını bağışla­yır. Hə­qiqətən də, O, tövbə edən kimsələrin günahlarını ba­ğış­­layır və onlara rəhm edir”.

Qiyamət günü əzab sizə gəlməmişdən əvvəl tövbə edib yaxşı işlər görməklə Rəbbinizə dönün və Ona boyun əyin. Sonra siz bütləriniz və əhli-əyalınız arasında sizi əzabdan xilas edəcək bir köməkçi tapa bilməyəcəksiniz.

Əzab özünüz də hiss etmədən qəflətən gəl­mə­miş­dən əv­vəl Rəbbinizin Öz rəsuluna nazil etdiyi ən gözəl söz sayılan Qurana tabe olun, onun əmrlərini yerinə yetirin, qadağalarından da çəkinin!

Bu deyilənlərə əməl edin ki, qiyamət günü kimsə çox peşman olub deməsin: “Küfr və asiliklər etməklə Allaha etinasızlıq göstərdiyimə görə vay mənim halı­ma! Həqiqətən, mən iman əhlini və itaətkarları məsxərəyə qoyurdum!”.

Yaxud qədəri bəhanə gətirib deməsin: “Əgər Allah mə­ni doğru yola yönəlt­səydi, mən Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qorxan kimsələr­dən olardım!”.

Və ya əzabı gördüyü zaman təmənna edib deməsin: “Kaş, bir də dün­ya­ya qayı­da biləydim, Allaha tövbə edib yaxşı işlər görənlərdən olar­dım!”.

Xeyr, bu, heç də sənin hidayətə qovuşmağını təmənna etdiyin kimi deyil. Mənim ayələrim sənə gəl­mişdi, lakin sən onları yalan say­dın, tə­kəbbür gös­tərdin və Allaha və Onun rəsuluna küfr edən kəslərdən oldun”.

Sən qiyamət günü Alla­ha şərik qoşmaq və Ona övlad nisbət etməklə Ona qarşı yalan uyduranların üzlə­rini qapqara görəcəksən. Bu, onların bəxbəxt olduğunu göstərəcək. Məgər Allaha və Onun rəsuluna iman gətirməyə təkəb­bür göstərənlər üçün Cəhənnəmdə yer yox­­dur?! Əlbəttə ki, onlar üçün orada qərar tutacaq yer vardır.

Uca Allah, Rəbbinin əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qorxan kimsələri əzabdan qurtarıb qazandıqları uğur­a qovuşduracaq - Cənnətə daxil edəcək. On­lara əzab toxunma­yacaq və onlar dünyada qoyub getdikləri nəsiblərinə görə kədərlənməyəcəklər.

Allah hər şeyin xaliqi­dir və Ondan başqa heç bir xaliq yoxdur. O, hər şeyi qoruyur, onun işini yoluna qoyur və istədiyi kimi onu idarə edir.

Göylərdə və yerdə olan xeyir xəzinələrinin açar­ları yalnız Onda­dır. Dilədiyinə ondan verər, dilədiyini də ondan məhrum edər. Allahın ayələrinə küfr edən­lər - məhz onlar, dünya həyatlarında iman gətirməkdən məhrum olmaq, axirətdə də əbədi olaraq Cəhənnəm oduna daxil olmaqla, ziyana uğrayanlardır.

Ey Peyğəmbər, səni öz bütlərinə ibadət etməyə təşviq edən o müşriklərə de: “Ey Rəbbinə qarşı cahillik edən kəslər, mənə Allahdan qey­ri­sinə­mi ibadət etməyi əmr edirsi­niz?!” Halbuki, yalnız Allahın ibadət olunmağa haqqı var və mən Ondan başqasına ibadət edən deyiləm.

Ey Peyğəmbər, sənə və səndən əvvəlki­ peyğəmbərlərə belə vəhy olunmuşdur: “Əgər Allahla yanaşı başqasına ibadət etsən, yaxşı əməllərinin savabı puç olacaq, beləliklə də, bu dünyada dinini ititrməklə, axirətdə də əzaba düçar olmaqla ziyana uğrayanlardan olacaq­san.

Əksinə, sən yalnız Allaha ibadət et, Ona heç kəsi şərik qoşma və Onun sənə verdiyi nemətlərə şü­kür etməklə şükr edən bəndə ol!”.

Müşriklər Allahdan qeyrisini - Onun yaratdığı zəif və aciz məxluqatı Ona şərik qoşmaqla, Allahı layiqincə uca tutmadılar və Onun qüdrətindən qafil oldular. Onun qüdrət əlamətlərindən bəzisi budur ki, qi­ya­mət günü yer üzərindəki dağlar, ağaclar, çaylar və dənizlərlə birlikdə Onun ovcunun içində olacaq, yeddi göy­ün də hamısı Onun sağ əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və müşriklərin Onun barəsində dediklərindən və etiqad etdiklərindən ucadır.

Sura üfürmək üçün təyin olunmuş mələk ona üfürəcəyi gün göylərdə və yer­də kim varsa, yalnız Allahın, sağ qalmasını istədiklərindən başqa hamısı öləcəkdir. Mələk dirilmə üçün ikinci kərə ona üfü­rdükdə isə onlar qal­xıb Allahın onlara nə edəcəyinə baxacaqlar.

Qüdrətli Rəbb Öz qulları arasında hökm vermək üçün gəldiyi zaman yer işıq­lana­caq, insanların əməlləri yazılmış səhifələr üzə çıxacaq, peyğəmbərlər və Muhəmmədin (səllallahu aleyhi və səlləm) ümməti gəti­rilə­cək ki, peyğəmbərlər öz qövmlərinə şahidlik etsinlər. Allah onların ara­sında əda­lətlə hökm verilə­cək və o gün onlara zülm edil­mə­yə­cək, heç kəsin nə günahı üstə günah artırılar, nə də savabından bir savab azalar.

Allah hər kəsə etdiyi əməlin, - istər xeyir əməl olsun, istərsə şər, - əvə­zini tam verəcək. Allah on­ların nə etdik­lə­rini yaxşı bilir. Onların istər xeyir, istərsə də şər əməllərindən heç bir şey Ondan gizli qalmaz və həmin gün Allah onlara əməllərinin əvəzini verər.

Mələklər Allaha küfr etmiş kimsələri dəstə-dəstə zəlil vəziyyətdə Cə­hənnəmə gətirəcəklər. Nə­hayət, Cəhənnəmə çatdıqda onun gözətçiləri onun qapı­larını onlar üçün açacaq və onları məzəmmət edərək qarşılayıb deyəcək­lər: “Məgər özünüzdən sizə Rəbbinizin özlərinə nazil etdiyi ayə­lə­ri­ni oxu­yan və sizi qiyamət gü­nü­nə yetişib orada şiddətli əzaba düçar olacağınızla qorxudan elçilər gəlməmiş­di?!” Kafirlər özlərinin əleyhinə şahidlik edib: “Əlbəttə, gəlmişdi, lakin əzab sözü ka­fir­lər ba­rəsində ger­çək­ləşdi və biz də, kafir idik!” – deyə­cəklər.

Onlar alçalsınlar, üstəlik də, Allahın rəhmətindən və Cəhənnəmdən xilas olmaqdan ümidlərini kəssinlər deyə, onlara belə deyiləcək: “İçində əbədi qa­lacağınız Cəhənnəmin qapıla­rından girin!” Haqqı qəbul etməyə tə­kəb­bürlük göstərənlərin yeri necə də pis və necə də iyrənc­dir!

Rəbbinin əmrlərini yerinə yetirib qadağalarından çəkinməklə Ondan qorxan möminləri isə mələklər dəstə-dəstə, ehtiramla Cənnətə doğru gətirilə­cək­lər. Nə­ha­yət, onlar Cənnətə çatdıqda onun qapıları möminlər üçün açılacaq və onun gözət­çiləri on­lara deyəcəklər: “Hər bir zərərdən və xoşlamadığınız hər bir şeydən salamat qalın! Sizin dünyada ikən qəlbiniz və əməlləriniz gözəl olmuşdur! İndi isə əbədi qal­maq üçün Cənnətə daxil olun!”

Möminlər Cənnətə daxil olduqda deyəcəklər: “Peyğəmbərlərinin dili ilə bizə verdiyi vədini - bizi Cənnətə daxil edəcəyi barədə olan vədini yerinə yetirən və bi­zi Cənnət diyarına va­ris edən Allaha həmd olsun! Biz Cən­nətdə is­tə­diyimiz ye­rdə ola bilirik. Rəbbinin üzü xatirinə yaxşı işlər görən əməlisaleh insanların müka­fatı necə də gö­zəldir!”

Hamının bir yerə toplanacağı həmin gün mələklər ərşi əha­tə edərək, Allahı tərif edəcək və kafirlərin Onun barəsində dedikləri sözlərdən Onun uzaq olduğunu de­yəcəklər. Allah yaradılanların hamısının arasında ədalətlə hökm verəcək, kimisinə ehtiram göstərəcək, kimisini də əzaba düçar edəcək. Onda belə deyiləcək: “Mömin qullarının rəhm edilməsi, kafir qullarının da əzaba düçar edilməsi barədə hökm verdiyinə görə məxluqatın Rəbbi olan Allaha həmd olsun!”

﴾Ha. Mim﴿. Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Quranın heç kəsin qalib gələ bilmədiyi, Öz qullarına fayda verən işləri bilən qüdrətli Allah tərəfindən rəsulu Muhəmmədə -səllallahu aleyhi və səlləm- nazil olması.

Günahkarların günahlarını bağışlayan, tövbə edən qullarının tövbəsini qəbul edən, günahlarına görə tövbə etməyən kimsələrə şid­dət­li cəza verən, həm də, kərəm və lütf sahibi olan Allahdan. Ondan başqa haqq məbud yoxdur. Qiyamət günü insanlar yalnız Onun hüzuruna qayıdacaq və Allah, onlara layiq olduqları (mükafat və ya cəzanı) verəcəkdir.

Allahın vəhdaniyyətinə və Onun rəsulunun doğru danışdığına dəlalət edən ayələri barəsində yalnız Allaha küfr etmiş kimsələr, ağıllarının fəsad olmasından dolayı mübahisə edər­lər. Onlara görə kədərlənmə. Onların bol ruzi və nemətlər içində yaşaması səni aldat­masın. Kafirlərə möhlət verililməsi, onları tədricən məhv etmək üçün onlara qurulmuş bir hiylədir.

Bunlardan əvvəl Nuh qövmü, ondan sonra da başqa toplumlar - Ad, Səmud və Lut tayfaları, Mədyən əhli və Firon, el­çi­lə­ri yalançı saymış, hər bir ümmət öz peyğəmbərlərini tutub öldürməyə cəhd göstərmiş və haqqı yox etmək üçün öz ba­til sözləri ilə müba­hisə etmişdilər. Buna gör də, Mən o ümmətlərin hamısını yaxaladım. Bir düşün, Mə­nim onlara verdiyim cəzam necə oldu! Bu, şiddətli bir cəza idi.

Ey Peyğəmbər, necə ki, Allah, haqqı yalan saymış o ümmətlərin həlak edilməsi barədə hökm vermişdi, eləcə də, küfr edənlərin Cəhənnəm sakinləri ola­cağı ba­rədə Rəbbinin sözü gerçəkləşdi.

Ey Peyğəmbər, sənin Rəbbinin ərşini daşıyan mələklər və onun ətra­fın­da­kılar öz Rəbbini bütün nöqsanlardan uzaq tutaraq tərif edir, Ona iman gətirir və Allaha iman gətirənlər üçün ba­ğış­lan­ma diləyib belə dua edirlər: “Ey Rəbbi­miz! Sənin rəhmətin və elmin hər şeyi əhatə etmişdir. Günahlarından töv­bə edib Sənin dininə tabe olanları bağışla və on­ları Cə­hən­nəm odundan qoru!

Mələklər deyirlər: "Ey Rəbbimiz! Möminləri də, onların atalarından, zövcələ­rin­dən və övladlarından olan əmə­lisaleh kimsələri də, onlara vəd etdi­yin, içində əbədi qalacaqları Cən­nətlərə daxil et. Hə­qi­qə­tən, Sən Qüdrətlisən - heç kəsin Sənə gücü çatmaz, üstəlik, qədəri yazmaq və işləri idarə yoluna qoymaq xüsusunda Hikmət sahibisən.

Onları pis əməllərinin cəzasından qoru və o əməllərə görə onlara əzab vermə. Qiyamət günü Sən kimi pis əməllərinin cəzasından qorusan, ona rəhm etmiş olarsan. Allahın Öz qulunu əzabdan qoruması və Cənnətə daxil etməklə ona rəhm etməsi, bənzəri olmayan böyük uğurdur”.

Allaha və Onun peyğəmbərlərinə küfr edənlər qiyamət günü Cəhənnəmə daxil olduqda və özlərinə nifrət edib lənət oxuduqda, onlara belə xitab olu­nacaq: “Allahın sizə olan nifrəti sizin özünüzə olan nifrətinizdən daha böyükdür. Çünki siz dünyada ikən Allaha iman gətirməyə dəvət olunduqda, Ona küfr edir və Onunla yanaşı başqa tanrıları ilah qəbul edirdiniz.”

Kafirlərin öz günahlarını etiraf etməsinin və tövbə etməsinin faydası olmadığı vaxt, onlar öz günahlarını etiraf edib deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Sən bizi iki dəfə öl­dürdün. Belə ki, biz yox ikən Sən bizi yaratdın və biz bir müddət yaşadıqdan sonra bizi öldürdün. Eləcə də, bizi iki dəfə di­rilt­din. Belə ki, əvvəlcə bizi yoxdan yaratdın və nəhayət, biz öldükdən sonra bizi yenidən diriltdin. Biz qazandığımız günahlarımızı etiraf etdik. İndi Cəhənnəm odundan çıxıb dünya həyatına qayıtmağa bir yol varmı, biz gedib əməllərimizi islah edək və Sənin razılığını qazanaq?!”

(Onlara deyiləcək:) “Sizə verilən bu əzab ona görədir ki, tək olan Allah çağı­rıl­dı­ğı və heç kəs Ona şərik qoşulmadığı zaman siz Ona küfr edir və Ona şəriklər qoşurdunuz. Allahla yanaşı başqa tanrılara ibadət edildikdə isə ina­nır­dı­nız. İndi isə hökm Öz zatı, hörməti və qüdrəti ilə Uca və hər şeydən Bö­yük olan tək Allaha məxsusdur”.

Öz qüdrətini və vəhdaniyyətini sizə bildirmək üçün kainatda və sizin özünüzdə sizə Öz dəlillərini gös­tə­rən, habelə, bitkilərdən, əkinlərdən və sairədən ruzi əldə etməyiniz üçün göydən sizə yağmur endirən məhz Allahdır. Allahın dəlillərindən yalnız ixlasla Allaha tövbə edərək Ona tərəf yönələn kimsələr ibrət alarlar!

Ey möminlər, Allaha itaətdə və duada ixlaslı olduğunuz və Ona şərik qoşmadığınız halda Ona dua edin! Hətta bu əməliniz kafirlərin xoşuna gəl­mə­sə və onları qəzəbə gətirsə belə.

Yalnız Allah, ixlasla dua və ibadət olunmağa haqqı olandır. O, məxluqatın hamısından uca olan ən yüksək dərəcələr sahibi və əzəmətli Ərşin Rəbbidir. O, qul­la­rından dilədi­yi kimsələrə vəhy nazil edir ki, onlar onun sayəsində həm özləri yaşasınlar, həm də baqşalarını yaşatsınlar, üstəlik də, insan­ları, əvvəlkilərin və sonrakıların görüşəcəyi qiyamət günü ilə qorxutsunlar.

O gün insanlar (qəbirlərindən) çıxıb bir yerə toplanacaq və barələrində heç bir şey - nə özləri, nə əməlləri, nə də ki əməllərinin əvəzi xüsusunda heç bir şey Allahdan gizli qalmayacaq. Sonra soruşulacaq: “Bu gün səltənət kimə məxsusdur?" Həmin vaxt yalnız bir cavab olacaq: "Səltənət Öz zatında, sifətlərində və işlərində vahid olan, hər şeyi Öz hökmünə tabe edən, hər kəsin boyun əydiyi Allaha məxsusdur!”

Bu gün hər kəsə qazan­dı­ğı əməlin əvə­zi veriləcək, yaxşı əmələ yaxşı, pisə də pis əvəz veriləcək. Bu gün zülm olmayacaq. Çünki hökmü verən, ədalətli Allahdır. Allah qularının əməllərindən xəbərdar olduğu üçün olarla tez haqq-hesab çə­kər.

Ey Peyğəmbər, onları ya­xınlaşan qiyamət günü ilə qorxut. O gün mütləq gələcəkdir. Hər gələn şey yaxındır. O gün ürəklər onun qorxusundan qalxıb öz sahiblərinin xirtdəyinə çata­caq. Həmin vaxt onlar səssiz duracaq və Mərhəmətli Allahın izin verdiyi kimsələrdən başqa heç kəs danışmayacaq. Allaha şərik qoşmaq və asilik etməklə özlərinə zülm etmiş kimsələrin o gün nə bir ya­xın dostu, nə də şəfaətçilik etmək vaxtı gəldikdə, sözü keçən bir şəfaətçisi olar.

Allah gözlərin nəyə oğrun-oğrun baxdığını və kökslərin nələr gizlətdi­yi­ni bilir, bunlardan heç bir şey Ondan gizli qalmaz.

Allah ədalətlə hökm ve­rər, heç kəsə, onun savabından azaltmaqla, yaxud günahlarını artırmaqla zülm etməz. Müşriklərin Allah­dan başqa tapındıqları (bütlər) isə heç bir şeyə hökm edə bilməzlər. Çünki onlar heç bir şeyə malik deyillər. Şübhəsiz ki, Allah Öz qullarının danışdıqlarını eşidir, habelə, onların niyyətlərini və əməllərini görür və tezliklə bunların əvəzini onlara verəcəkdir.

Məgər o müşriklər yer üzündə gəzib-dolaşıb özlərindən əvvəl (yaşamış və) haqqı yalan saymış ümmətlərin axırının necə olduğunu düşünmürlərmi? Onların axırı çox pis olmuşdur. O ümmətlər bunlardan daha qüvvətli idilər və yer üzündə bunların qurduğundan da möhtəşəm tikililər qurmuşdular. Allah onları günahlarına görə məhv etdi və onları Allahın əzabından qoruyan bir kimsə tapılmadı.

Onların düçar olduğu bu əzab ona görə idi ki, Allahın elçi­ləri onlara açıq-aydın dəlillər və tutarlı sübutlarla gə­tir­dikdə, on­lar Allaha küfr edir və Onun elçilərini yalançı hesab edirdilər. Onlar qüvvətli olmalarına rəğmən, Allah onla­rı yaxalayıb məhv etdi. Pak və müqəddəs Allah, həqi­qətən də, Ona küfr edən və Onun elçilərini yalançı sayan kimsələrə qarşı qüvvətlidir, cəzası da şiddətli­dir.

Biz Musanı aydın möcüzələ­ri­mizlə və kəsərli dəlillərlə göndərdik.

Fironun, onun vəziri Hamanın və Qa­runun ya­nına. Onlar isə dedilər: “Musa sehr­baz­dır və iddia etdiyi peyğəmbərliyi də yalandır!”

Musa onlara özünün doğru danışdığını təsdiq edən dəlillər gətirdikdə, Firon dedi: “Onları alçaltmaq üçün, onunla birlikdə iman gətirənlərin oğullarını öldürün, qadınlarını isə sağ buraxın!” Möminlərin sayını azaltmaq üçün kafirlərin qurduqları hiylələr boşa çıxar və bu hiylələrin heç bir təsiri olmaz.

Firon dedi: “Buraxın mə­ni Mu­sa­ya cəza olaraq onu öldürüm! Qoy o da canını məndən qurtarmaq üçün Rəbbinə dua etsin. Onun Rəb­bi­nə dua etməsi mənim üçün önəmli deyil. Mən onun sizin etiqad etdiyiniz dini dəyiş­di­rə­cə­yindən, ya­xud yer üzündə insanları öldürmək və yurdları viran qoymaqla fəsad törədəcəyindən qor­xuram”.

Musa (aleyhissəlam) Fironun onu təhdid etdiyini biləndə dedi: “Mən qiyamət gününə və o gün haqq-hesaba çəkiləcəyinə və əməllərinin əvəzini alacağına inanmayan, haqqı qəbul etməyən hər bir təkəb­bürlüdən, həm mə­nim Rəbbim, həm də sizin Rəb­bi­niz olan Alla­ha sığı­nı­r və Ona üz tuturam!”

Firon ailəsindən olub Allaha iman gətirmiş və ima­nını öz qövmündən giz­lədən bir kişi, onların Musanı qətlə yetirmək istəklərinə etirazını bildirib dedi: “Məgər siz cinayət etməyən bir insanı sadəcə: “Rəbbim Allahdır!” – dediyinə görə öl­dü­rə­cək­si­niz­?! Hal­buki o, sizə, Rəb­binin onu elçi göndərməsi barədə olan iddiasının dorğuluğuna dəlalət edən dəlil-sübutlar gətirmişdir. Əgər o, yalan danı­şır­sa, onun yalanının zərəri öz əley­hi­nə olacaq. Yox, əgər doğru da­nı­şırsa, onda onun sizə vəd etdiyi əzabın bir qismi tezliklə sizi yaxalayacaq. Hə­qi­qətən, Allah, Onun hüdudlarını aşanı, həmçinin, Allaha və Onun rəsuluna iftira yaxanı haqq yola yönəltməz.

Ey qövmüm! Bu gün səltənət sizə məxsusdur. Misir torpağında qalib gələnlər də sizsiniz. Əgər Musanı qətlinə görə, Allahın əzabı bizə gəlsə, bizi ondan kim xilas edə bilər?!” Firon dedi: “Söz, mən dediyim söz, hökm də, mən verdiyim hökm olmalıdır. Mən şərin və fəsadın qarşısını almaq üçün, Musanı öldürməyimi məsləhət bilirəm və mən sizə ancaq doğru yolu göstə­ri­rəm”.

Mömin kişi öz qövmünə nəsihət edib dedi: “Ey qövmüm! Mən qorxuram ki, siz zülm və düşmənçilik edərək Musanı qətlə yetirəcəyiniz təqdirdə, əvvəlki toplumların ba­şı­na gəlmiş əzabın bənzəri sizin də başı­nıza gəlsin. Onlar öz peyğəmbərlərinə qarşı birləşmiş, Allah da, onları həlak etmişdir.

Küfr etmiş və elçiləri yalançı saymış kəslərin - Nuh qövmünün, Ad və Səmud tayfalarının və onlardan sonrakıların adəti kimi. Allah onları küfrlərinə və elçilərini yalançı saydıqlarına görə məhv etmişdir. Allah Öz bəndələrinə zülm etmək istəməz, lakin onların günahlarına görə, layiqli cəza olaraq, onlara əzab verər.

Ey qömüm, mən sizə üz verəcək qiyamət günündən qorxu­ram. O gün ki, insanlar qohumluq və ya şan-şöhrət səbəbilə bir-birini köməyə çağıracaq və belə etməklə bu dəhşətli məqamda bir-birinə fayda verə biləcəklərini güman edəcəklər.

Cəhənnəm odundan qorxub geriyə qaçacağı­nız gün si­zi Allahın əzabından qoruyan ta­pıl­maz. Alla­h bir kimsəni rəzil edib onu iman gətirməkdən məhrum edərsə, onu doğru yola yönəldən tapılmaz. Çünki doğru yola müvəffəq etmək təkcə Allahın əlindədir”.

Musadan əvvəl Yusuf sizə Allahın tək ilah olduğuna dəlalət edən açıq-aydın dəlillər gətirmişdi. Siz onun gətirdiklərinə şəkk edib və onu yalançı saydınız. Nə­­hayət, o, və­fat etdik­də, sizin şəkk-şübhəniz artdı və siz: “Allah ondan sonra rəsul göndərməyəcək!”- dedi­niz. Allah sizi haqq yoldan azdırdığı kimi, Allahın qoyduğu hüdudları aşan və Onun tək ilah olduğuna şəkk edən hər kəsi beləcə azdırar.

O kəslər ki, özlərinə bir dəlil və sübut gəlmədiyi halda, Allahın ayələri barəsində mübahisə edirlər ki, onun batil olduğunu isbat etsinlər. Onların bu mübahisəsi, həm Allah yanında, həm də, Allaha və Onun peyğəmbərlərinə iman gətirənlər yanında nifrət artırar. Allah, Quran ayələrinin batil olduğunu isbat etmək üçün, o ayələr barədə mübahisə edənlərin qəlbinə möhür vurduğu kimi, haqqı qəbul etməyən hər bir təkəbbürlü və azğın qəlbi də möhürləyər və onu nə doğru yola yönəldər, nə də xeyirli bir iş görməyə müvəffəq edər.

Firon öz vəziri Hamana dedi: “Ey Haman, mənim üçün uca bir qüllə tik ki, bəl­kə yollara çatım.

Göylərin yollarına çatım və Mu­sanın iddia etdiyi haqq məbudunu gö­rüm. Dorğusu, mən Musanın iddiasının yalan olduğunu güman edirəm!” Beləcə, Firon istədiyini Hamandan tələb edərkən, pis əməli ona gö­zəl göstərildi və o, haqq yoldan çı­xarılıb batil yola yönəldildi. Fironun hiyləsi, - özünün batil etiqadını üzə çıxardıb, Musanın gətirdiyi haqqı puç etmək cəhdi, - boşa çıxdı. Çünki bu ona uğrusuz nəticə verdi, üstəlik də, əbədi bəxbəxtlik gətirdi.

Fironun camaatından olan iman gətrimiş o kişi qövmünə nəsihət etmək və onları haqq yola yönəltmək məqsədilə dedi: “Ey qöv­müm! Mənim ardımca gə­lin, si­zi doğru yola yönəldim və haqqa qovuşdurum.

Ey qövmüm! Bu dünya həyatı ancaq keçici ləzzətlərdən ibarətdir. Elə isə oradakı fani şeylər sizi aldatmasın. Əbədi və tükənməz nemətlərlə dolu axi­rət yurdu isə qərar tutulacaq əbədi yurd­dur. Allaha itaət etməklə o yurda yiyələnməyə çalışın və sizi axirət üçün yaxşı işlər görməkdən yayındıran dünya həyatınızla məşğul olmaqdan çəkinin.

Kim pis bir iş görsə, o, yalnız etdiyi pislik qədər cəzalandırılar və bu cəzaya heç nə artırılmaz. Allaha və Onun elçilərinə iman gətirdiyi halda, Allahın üzünü diləyərək saleh əməl edən kişilər və qadınlar - məhz bu tərifəlayiq xislətləri özündə əks etdirən kimsələr qiyamət günü Cənnətə daxil olar. Allah onlara, orada olan meyvələrdən və əbədi qalan, heç vaxt tükənməyən nemətlərdən hesabsız olaraq bəxş edər.

Ey qövmüm! Bu nə işdir, mən sizi dünyada və axirətdə ziyana uğramaqdan xilas etmək üçün, Allaha iman gətirməyə və yaxşı işlər görməyə çağırdığım halda, siz məni Cəhənnəm oduna girmək üçün, Allaha küfr etməyə və Ona asi olmağa çağırırsınız?!

Siz məni öz batil əqidənizə dəvət edirsiniz ki, Allahı inkar edim və Onunla yanaşı haqqında heç bir doğru məlumatım olmayan bir tanrıya ibadət edim, mən isə sizi heç kimsənin qalib gələ bilməyəcəyi qüdrətli və qullarını çox bağışlayan Allaha iman gətirməyə çağırıram.

Həqiqətən də, sizin məni iman gətirməyə və itaət etməyə çağırdınız (bütlər) nə dün­yada, nə də axi­rətdə çağırıl­ma­ğa haqqı yoxdur və (bu bütlər) onlara dua edənlərə cavab verməyə qadir deyillər. Bizim hamımızın dö­nü­şü yalnız Alla­ha­dır. Küfr və asilik etməklə həddi aşan­lar, sözsüz ki, cəhənnəmlikdirlər. O kəslər ki, qiyamət günü ora əbədi olaraq daxil olacaqlar.

Onlar onun nəsihətini rədd etdikdə, o dedi: "Sizə etdiyim nəsihəti mütləq xatır­la­yacaq və bu nəsihəti qəbul etmədiyinizə görə peşman olacaqsınız. Mən bütün işləri­mi təkcə Uca Alla­ha həvalə edirəm. Uca Allaha, qullarının əməlllərindən heç bir şey gizlin qalmaz”.

Onlar Musanı qətlə yetirmək istədikdə, Allah onu onların qur­duğu hiylənin şərindən qo­ru­du. Fi­ron əhlini isə dənizdəki əzab bürüdü. Allah onu və onun əsgərlərinin hamısını, dünyada ikən suya qərq etdi.

Onlar öldükdən sonra (qiyamətədək) qəbirlərində, gündüzün əvvəlində və axırında odda yandırılarlar. Qiyamət qopacağı gün isə belə deyiləcəkdir: "Firona tabe olanlar küfr etdiklərinə, haqqı yalan saydıqlarına və Allahın yolundan sapdılarına görə, onları ən şiddətli və ən böyük əzaba salın!"

Ey Peyğəmbər, cəhənnəm əhlindən özlərinə tabe olunanlar ilə onlara tabe olanların bir-biriləri ilə mübahisə etdiklərini xatırla! O zaman tabe olan zəiflər təkəbbürlü başçılara belə deyəcəklər: “Biz dünyada azğın işlər görməkdə sizə tabe idik. İndi siz Allahın əzabının bir hissəsini öz boynunuza götürməklə onu bizdən dəf edə bilərsinizmi?!”

Təkəbbürlü başçılar deyəcəklər: “Biz, - istər başçı, istərsə də tabe olanlar olsun, - hamımız odun içindəyik və aramızdan heç kəs heç kəsin əzabının bir hissəsini öz üzərinə götürə bilməz. Allah artıq Öz qulları ara­sında hök­m vermiş və hər kəs də layiq olan cəzanı almışdır”.

Odda əzab çəkən başçılar və onlara tabe olanlar, Cəhənnəmdən çıxacaqlarına və dünya həyatına qayıdıb tövbə edəcəklərinə ümidlərini itirdikdə, Cəhənnəmin mələklərdən ibarət gözət­çi­lərinə deyəcəklər: “Rəb­bi­ni­zə dua edin ki, heç olmasa, bircə gün bu davamlı əzabımızı yüngül­ləş­dir­sin!”

Cəhənnəm gözətçiləri kafirlərə cavab verərək deyəcəklər: “Mə­gər elçi­ləriniz sizə açıq-aydın də­lil-sübutlar gə­tirmə­miş­dilər?” Kafirlər: “Əlbəttə, onlar bizə açıq-aydın də­lil-sübutlar gə­tir­miş­dilər!”– deyə cavab verəcəklər. O zaman gö­zət­çi­lər onlara hökm edib deyəcəklər: “Elə isə özü­nüz dua edin! Biz kafirlər üçün şəfaətçilik edən deyilik”. Ka­firlərin duası isə əbəs və boş şeydir. Çünki onların küfr etməsindən dolayı duaları qəbul olan deyildir.

Biz bu dünyada Öz el­çi­lərimizə, habelə, Allaha və Onun peyğəmbərlərinə iman gətirən kimsələrə kömək edəcəyik ki, əlllərindəki dəlillərlə öz düşmənlərinə qalib gəlsinlər. Eləcə də, qiyamət günü Peyğəmbərlər, mələklər və möminlər risalətin təbliğ edildiyinə və ümmətlərin onu təkzib etdiyinə şəhadət verdikdən sonra Biz möminlərin Cənnətə daxil olmasına kömək edəcəyik, üstəlik, dünyada onlarla ədavət aparmış kimsələri Cəhənnəmə vasil etməklə cəzalandıracağıq.

O gün, (dünyada) küfr və asilik etməklə özlərinə zülm etmiş kimsələrə zülmlərinə görə üzr di­lə­mələri heç bir fayda verməyəcək­. Həmin gün onları həm Allahın rəhmətindən qovulmaq, həm də ağrılı-acılı əzaba düçar olacaqları pis yurd gözləyir.

Biz Musaya İsrail oğullarına doğru yolu göstərən elm bəxş etdik və İsrail oğullarını, nəsildən nəsilə ötürdükləri Tövrata varis etdik.

Salamat ağıl sahiblərinə haqq yol göstəricisi və öyüd-nəsihət olsun deyə.

Ey Peyğəmbər, qövmününü səni yalançı hesab etməsinə və onların sənə əziyyət verməsinə səbir et! Həqiqətən, Alla­hın sənə kömək edəcəyi və dəstək verəcəyi barədə verdiyi vədi haqdır, bunda heç bir şübhə yoxdur. Günahının bağışlanması­nı di­lə. Gündüzün əvvəlində və axırında Rəbbini həmd-səna ilə tərif et!

Həqiqətən, əllərində heç bir dəlil-subut olmadan, Allahın ayələrinin batil olduğunu isbat etmək məqsədilə onlar barədə mü­bahisə edənləri buna vadar edən, yalnız böyüklük iddia­sı və haqqa qarşı təkəbbürlük göstərməkdir. On­lar heç vaxt istədikləri bu böyüklük arzusuna çatmayacaq­lar. Ey Peyğəmbər, sən Alla­ha sı­ğın! Həqi­qətən, O, Öz qullarının dedikləri sözləri Eşidəndir və etdikləri əməlləri Gö­rəndir. Bunlardan heç bir şey Ondan gizli qalmaz və O, bu əməllərin əvəzini onlara verəcəkdir.

Həqiqətən, böyüklüyünə və genişliyinə görə göylərin və yerin xəlq edilməsi insanların xəlq edilməsindən daha əzəmətlidir. Onların əzəmətli olması rəğmən onları yaradan Allah, ölüləri haqq-hesaba çəkilmələri və əməllərinin əvəzini almaları üçün qəbirlərindən dirildib çıxartmağa da qadirdir. Lakin insanların çoxu bunu bilmir. Elə buna görə də, onlar bundan nə ibrət alar, nə də bu açıq-aydın ayəni dirilməyə dair dəlil olaraq qəbul edərlər.

Korla görən eyni deyil. Həmçinin, Allaha iman gəti­rən, Onun elçilərini təsdiqləyən və yaxşı iş­lər görənlərlə batil etiqada dalmaq və asilik etməklə pis iş görən kimsə eyni de­yil. Necə də az düşünürsünüz. Əgər düşünsəydiniz, bu iki dəstə arasındakı fərqi anlayar və Allahın rizasını qazanmaq üçün, iman gətirib yaxşı işlər görən kimsələrdən olmağa səy göstərərdiniz.

Allahın ölüləri haqq-hesaba çəkmək və əməllərinin əvəzini vermək üçün dirildəcəyi o saat mütləq gələcək­, buna heç bir şübhə yox­dur. La­kin insanların çoxu onun gələcəyinə inanmır və elə buna görə də, o gün üçün hazırlıq görmürlər.

Rəbbiniz buyurdu: “Ey insanlar, yalnız Mənə ibadət edin və yalnız Mənə dua edin, Mən də sizin duanızı qəbul edim və sizə rəhm edim. Həqiqətən, yalnız Mənə ibadət etmə­yə təkəbbür gös­tə­rənlər qiyamət günü Cəhən­nəmə zə­lil və alçalmış vəziyyətdə girə­cək­lər”.

Sizin rahatlanmanız və dincəlməyiniz üçün gecəni qaranlıq və iş görməyiniz üçün də gündüzü işıqlı və nurlu yaradan Allahdır. Həqiqətən, Allah insanlara çoxlu zahiri və batini nemətlər verməklə onlara olduqca çox lütf göstərmişdir, lakin insanların çoxu pak və müqəddəs Allahın Öz lütfündən onlara verdiyi nemətlərə şükür etməz.

Sizə Öz nemətlərindən bəxş edən o Allah, hər şeyin Xaliqidir. Ondan başqa xaliq yoxdur. Eləcə də, Ondan başqa ibadə­tə olunmağa haqqı çatan məbud yoxdur! Elə isə siz necə, Ona ibadət etməkdən üz döndərib, nə bir xeyir, nə də bir zərər verməyə qadir olan (bütlərə) ibadət edirsiniz!

Onlar Allaha iman gətirməkdən və təkcə Ona ibadət etməkdən üz döndərdikləri kimi, hər zaman və hər yerdə Allahın tək İlah olduğuna dəlalət edən ayələrini yeniləyən kimsədən döndərilərlər. Beləsi nə haqq yola yönələr, nə də doğru işlər görməyə müvəffəq edilər.

Ey insanlar, üzərində qərar tutasınız deyə yeri sizin üçün məskən edən, üstünüzdəki göy başınıza düşməsin deyə onu möhkəm bina edən, sizə analarınızın bətnində surət ve­rib surət­ləri­ni­zi gözəlləşdirən, sizə halal və pak nemət­lər­dən ru­zi verən Allahdır. Bu nemətləri sizə verən, Rəbbiniz olan Allahdır. Yaradılanların hamısının Rəbbi olan Allah xeyri və bərəkəti bol Olandır. Onların pak və müqəddəs Allahdan başqa Rəbbi yoxdur.

O, əbədi yaşayandır, ölməzdir, On­dan başqa ibadə­tə haqqı çatan mə­bud yox­dur. Allaha, yalnız Onun üzünü diləyərək, ibadət və dua edin. Allahın yaratdığı heç bir məxluqunu Ona şərik qoşmayın. Həmd, məxluqatın Rəbbi Allaha məxsusdur!

Ey Peyğəmbər! De ki: “Mənə, sizin Allahdan başqa tapındığınız, nə fayda, nə də zərər verməyə qadir olan bu bütlərə ibadət etməyin batil olmasına dair açıq-ay­dın dəlil-sübutlar gəldiyi zaman, Allah onlara ibadət etməyi mənə qadağan etmiş və mənə ibadəti yalnız Ona yönəltməyi əmr etmişdir. O, bütün məxluqatın Rəbbidir. Onların Allahdan başqa Rəbbi yoxdur”.

Atanız Adəmi torpaqdan xəlq edən, ondan sonra sizi nütfədən, sonra da laxtalanmış qan­dan yara­dan, daha son­ra sizi, böyü­yüb yetkinlik yaşına çatası­nız, daha sonra da qocalasınız deyə, körpə uşaq olaraq ana bətnin­dən çı­xardan Odur. İçə­ri­nizdə qocalmamışdan əv­vəl ölən­lər də vardır. Bu ona görədir ki, Allahın əzəli elmində müəy­yən olunmuş vaxta yeti­şəsiniz, nə yubanasınız, nə də zamanı qabaqlayasınız və bəlkə, Allahın qüdrətinə və vəhdaniyyətinə dəlalət edən bu dəlil-sübutlardan ibrət alasınız.

Diriltmək də, öldürmək də, yalnız pak və müqəddəs Allahın əlindədir. O, bir şeyin olmasını istədikdə, o işə ancaq: “Ol” – deyir, o da olur.

Ey Peyğəmbər, Allahın açıq-aydın ayələrini təkzib edərək onların barə­sin­də müba­hisə edənləri görmür­sən­mi?! Onların halına bax gör, gün kimi aydın olan haqdan necə üz döndərirlər!

Onlar Quranı və elçiləri­mizlə gön­dərdiyimiz haqqı yalan say­dı­lar. Haqqı yalan sayan o kəslər bu yaramaz əməllərinin aqibətini tezliklə biləcək və onun pis sonluğunu görəcəklər.

Onlar boyunla­rın­a dəmir halqalar taxılmış, ayaqlarında da zəncirlər vurulmuş halda, zəbanilər tərəfindən sü­rüklənəcəkləri zaman haqqı yalan saymağın aqibətini biləcəklər.

Onlar qaynar suya tərəf sürüklənəcək, sonra da, odda yandırılacaqlar.

Sonra da onlara məzəmmət edilərək belə deyilə­cək: “Haradadır şərik qoş­ub ibadət etdiyiniz uydurma tanrılarınız?!

Allahdan başqa, nə bir xeyir, nə də bir zərər verməyə qadir olan bütləriniz?!” Kafirlər deyəcək­lər: “On­lar bizdən qeyb oldular, biz artıq onları görmürük. Xeyr, biz heç dünyada da, ibadətə layiq olan bir şeyə ibadət etmirdik!” Allah bunları azdırdığı kimi, kafir­ləri də, hər zaman və hər yerdə azdırar.

Onlara deyiləcək: “Düçar olduğunuz bu əzab, sizin yer üzündə şirk etmənizə sevindiyinizə və bununla qür­rə­lənməyi­nizə gö­rədir!

İçində əbədi qa­lacağınız Cəhənnəmin qapıla­rından girin!” Haqqı qəbul etməyə tə­kəb­bürlük göstərən kimsələrin yeri necə də pis­dir!

Ey Peyğəmbər, qövmünün sənə verdiyi əziyyətə və səni yalançı saymasına səbir et! Alla­hın sənə zəfər bəxş edəcəyi barədə vədi haqdır, bunda heç bir şübhə yoxdur. Biz ya onlara vəd et­di­yimi­z əzabın bir qis­mini sənə bu dünya həyatda gös­tərəcək, necə ki, Bədr döyüşündə göstərdik, ya da bundan qabaq sənin həyatını sona çatdıracağıq. Qiyamət günü onlar yalnız Bizim hüzurumuza qayıdacaq, Biz də onlara əməllərinin əvəzini verəcək və onları içində əbədi qalacaqları Cəhənnəm oduna vasil edəcəyik.

Ey Peyğəmbər, Biz səndən əvvəl də ümmətlərə bir çox elçi­lər göndərmişdik. Onlar peyğəmbərləri yalançı saymış və onlara əziyyət vermişdilər, peyğəmbərlər isə onları yalançı saymalarına və onların əziyyətlərinə səbir etmişdilər. Biz o peyğəmbərlərdən bəziləri haq­qında sənə xəbər vermiş, bəziləri haqqında isə xəbər verməmişik. Heç bir elçi pak və müqəddəs Allahın istəyi olmadan öz qövmünə Rəbbindən bir ayə (dəlil) gə­tirə bilməzdi. Odur ki, kafirlərin öz peyğəmbərlərindən ümmətlərinə ayə gətirmələrini tələb etməsi zülm sayılır. Alla­hın zəfər xüsusunda olan əmri və ya peyğəmbərlərlə onların qövmləri arasında veriləcək hökm vaxtı gəldikdə, əda­lətlə hökm veri­lər, sonra da, kafirlər həlak olar, peyğəmbərlər isə nicat taparlar. Beləliklə, insanlar arasında ədalətlə hökm veriləcək o məqamda, batil əhli öz küfrlərindən dolayı özlərini məhvə sürükləməklə ziyana uğrayacaqlar.

Bəzilərini minəsiniz, bə­zilərin­in də ətindən yeyəsiniz deyə, dəvəni, inəyi və qoyunu sizin üçün yaradan Allahdır.

Sizin üçün bu məxluqatda, hər zamanda yenilənən neçə-neçə başqa mənfəətlər də vardır. Siz onları minərək gedib ürəyinizdən keçən ehtiyaclarınızı ödəyirsiniz. Ən gözəçarpanı isə quruda və dənizdə, bir yerdən başqa yerə hərəkət etməkdir.

Pak və müqəddəs Allah sizə Öz qüdrətinə və vəhdaniyyətinə dəlalət edən ayələrindən bəzsini göstə­rir. Hər hansı bir ayənin Allahın ayəsi olduğunu bildikdən sonra, Onun ayələrinin hansını qəbul etmirsiniz?!

Məgər haqqı yalan sayan o kəslər yer üzündə gəzib-dolaşıb özlərindən əvvəlki üümətlərin axırının necə olduğunu görmürlərmi ki, ondan ibrət alsınlar?! O ümmətlər bunlardan mal-dövlətcə daha zəngin, daha qüvvətli idilər və yer üzündə daha çox iz qoymuşdular. Allahın həlakedici əzabı onları haqladıqda əldə etdikləri güc-qüdrət onlara heç bir fayda vermədi.

Peyğəmbərləri onlara açıq-aydın dəlillər gətirdikdə, onlar bu dəlilləri təkzib etdilər, üstəlik, peyğəmbərlərinin gətirdiyi risalətə zidd olan, özlərindəki elm ilə kifayətlənməyə üstünlük verdilər. Beləliklə, özlərinin istehza etdiyi, peyğəmbərlərinin də onları qorxutduğu əzab onları yaxaladı.

Onlar əzabımızı gördükdə, artıq etriaf etməyin heç bir faydası olmadığı bir halda, etiraf edib dedilər: “Biz tək Allaha iman gətirdik və Ona qoşduğumuz şərikləri və bütləri inkar etdik!”

Onlar əzabımızın onlara gəldiyini əyani olaraq gördükdə, iman gətirmələri onlara heç bir fayda vermədi. Allahın Öz qulları barəsində əzəldən olub-keçmiş qanunu belədir ki, onların əzabı gördükləri zaman iman gətirmələrinin onlara faydası olmaz. Kafirlər Allaha küfr etdiklərinə və əzab gəlməmişdən əvvəl bu küfrdən tövbə etmədiklərinə görə, əzab onları bürüyüb məhv etdiyi zaman onlar ziyana uğradılar.

﴾Ha. Mim.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Bu Quran Mərhəmətli və Rəhm­li Allah tə­rə­findən nazil edil­mişdir.

Anlayan bir qövm üçün ərəbcə Quran olaraq ayələri tam və ən mükəmməl şəkildə bəyan edilmiş bir kitabdır. Çünki onlar onun ayələrinin mənasını dərk edən və haqq yolu göstərən ayələrdən faydalanan kimsələrdir.

Bu Quran, həm möminlərə Allahın onlar üçün hazırladığı böyük mükafatla müjdə verən, həm də kafirləri Allahın ağrılı-acılı əzabı ilə qorxudandır. Lakin kafirlərin çoxu Qurandan üz döndərib, onun doğru yol göstərən ayələrini dinləmirlər.

Onlar deyirlər: “Qəlbimizə örtük çəkildiyinə görə, sənin bizi dəvət etdiyini anlamırıq, qulaqlarımız da kardır deyə, nə dediyini eşitmirik və bir də, bizimlə sənin aranda pərdə var deyə, sənin dediklərin bizə çatmır. Sən öz dininə əməl et, biz də öz dinimizə əməl edəcəyik və sənə tabe olmayacağıq”.

Ey Peyğəmbər, o inadkarlara belə de: “Mən də sizin kimi bir insa­nam. Allah mənə vəhy edir ki, si­zin haqq mə­bu­dunuz yalnız Tək olan Allah­dır. Ona tərəf doğ­ru yol tutun və günahlarınıza görə On­dan bağışlanma di­ləyin. Allahdan qeyrisinə ibadət edən və ya Allaha şərik qoşan müşriklər məhv olsun və əzaba uğrasınlar!

O kəslər ki, mallarının zəkat ver­mir və axi­rəti - oradakı tükənməz nemətləri və ağrılı-acılı əzabı inkar edirlər.

Allaha və Onun peyğəmbərlərinə iman gətirib yaxşı işlər görənləri əbədi, tükənməz nemət - Cənnət gözləyir”.

Ey Peyğəmbər, müşriklərə məzəmmət edərək belə de: “Siz nə üçün yeri iki gün­də - bazar günü və bazar ertəsi yaradan Allaha küfr edir və Ona şəriklər qoşub onlara ibadət edirsiniz?! O ki, bütün məxluqatın Rəb­bi­dir.

O, yer silkələnməsin deyə onun üstündə möhkəm duran dağlar yerləşdirdi, ora bərəkət verdi, oranı sakinləri üçün bərəkətli bir yer etdi və ruzi istəyənlər üçün orada insanların və heyvanların ruzisini, əvvəlki iki gün (bazar və bazar ertsəi) də daxil olmaqla, dörd gündə - ikinci və üçüçncü günlər müəyyən etdi.

Sonra pak və müqəddəs Allah, o zaman hələ tüstü halında olan göyü xəlq etmək üçün səmaya təfəf ucaldı. Onda O, göyə və yerə belə buyurdu: “Könüllü surətdə və ya məcburi olaraq əmrimə boyun əyin, sizin bundan başqa bir yolunuz yoxdur!”. Onlar da belə cavab verdilər: “Könüllü olaraq boyun əyirik. Sənin istəyindən başqa, bizim heç bir istəyimiz ola bilməz, ey Rəbbimiz!”

Allah göylərin yaradılışını iki gündə - cümə axşamı və cümə günü tamamladı. Bununla da, göylərin və yerin yaradılışı altı gündə tamamlandı. Sonra Allah hər bir gö­yə nə həvalə etdiyini, üstəlik, itaət və ibadət aid olan buyuruqlarını ona vəhy edib bildirdi. Biz dünya sə­masını ulduzlarla bə­zə­dik və onu şeytanların xəlvətcə qulaq asmasından qoruduq. Bu zikr edilənlərin hamısı, hər kəsə gücü yetən - Qüdrətli, hər şeyi Bilən Allahın əzə­li hökmü­dür.

Ey Peyğəmbər, əgər onlar sənin təbliğ etdiyinə iman gətirməkdən üz döndərsələr, de: “Mən sizi Hudun qövmü Ad və Salehin qövmü Səmud tayfalarına, öz peyğəmbərlərini yalançı saydıqları zaman, üz vermiş əzab kimi bir əzabla qorxuduram”.

Elçilər bir-birinin ardınca onlara eyni dəvəti gətirib onlara yalnız Allaha iba­dət etməyi əmr etmişdilər. İçərilərindəki kafirlər isə belə cavab vermişdilər: “Əgər Rəb­bimiz bizə mələklərdən elçilər endirmək istəsəydi, endirərdi. Biz sizinlə göndəri­lən­lə­rə inan­mı­rıq. Çünki siz də, bizim kimi bir bəşərsiniz”.

Hud peyğəmbərin qövmü Ada gəlincə, onlar Allaha küfr etməklə yanaşı yer üzündə haqsızcasına təkəbbür göstərib özlərinin ətrafındakılara zülm etdilər və öz qüvvələrinə aldanıb dedilər: “Bizdən daha qüvvətli kim ola bilər?!” Onların iddiasına görə onlardan güvvətlisi yox idi. Allah onlara cavab verərək belə buyurdu: "Məgər onlar bilmirdilər və görmürdülər ki, onları yaradan və onlara bu qədər güvvət verən Allah onlardan daha qüvvətlidir?! Onlar Hudun (aleyhissəlam) gətirdiyi ayələri - Allahın ayələrini inkar edirdilər.

Biz onlara dünya həya­tında zəlillik və rüs­vay­çılıq əzabını dad­dırmaq üçün onları əzaba sürükləyən uğur­suz gün­lər­də üstlərinə vıyıltı ilə əsən bir kü­lək göndərdik. Onları gözləyən axi­rət əzabı isə onlar üçün daha zəliledicidir. Onlar özlərini əzabdan qurtaracaq bir köməkçi tapa bilməyəcəklər.

Salehin qövmü Səmuda gəldikdə isə, Biz on­lara haqq yolu bəyan etməklə onları doğru yola yönəltdik, onlar isə zəlalətə düşməyi doğru yola yönəlməkdən üstün tutdular. Beləliklə, etdikləri küfr və asiliklər üzün­dən onları alçaldıcı əzab ildırımı yaxaladı.

Allaha və Onun peyğəmbərlərinə iman gətirənləri və Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi işlərdən çəkinməklə Allahdan qorxanları isə, onların qövmünə üz vermiş əzabdan xilas etdik.

Allah Öz düşmənlərini Cəhən­nə­mə toplayacağı gün, zəbanilər əvvəlincisindən axırıncısınadək ora sürükləyəcək və onlardan heç biri qaçıb canlarını Cəhənnəm odundan qurtara bilməyəcəkdir.

Nəhayət, onlar sürüklənərək gətirildikləri Cəhənnəmə yetişdikdə və dünyada ikən etdikləri əməlləri inkar etdikdə, qulaqları, göz­lə­ri və dəriləri onların dünyada et­dik­ləri küfr və asiliklər ba­rəsində onların əley­hinə şa­hid­lik edəcək­dir.

Kafirlər öz dərilərinə: “Nə üçün dünyada etdiyimiz əməllər barədə əley­himizə şahidlik edir­si­niz?” – deyə­cək­lər. Dəriləri də öz sahiblərinə belə cavab verəcək: “Hər şeyi da­nışdıran Allah bi­zi danışdırdı. Sizi ilk dəfə, hələ dünyada ikən O ya­ratmışdır. Axirətdə də siz haqq-hesaba çəkilmək və əməllərinizin əvəzini almaq üçün yalnız Onun hüzuruna qay­ta­rı­la­caq­sınız.”

Siz günah işlər gördüyünüz zaman qulaqlarınızın, göz­lə­rinizin və dərilərinizin əley­hi­nizə şa­hid olma­sın­dan çəki­nib gizlənmirdiniz. Çünki siz ölümdən sonra haqq-hessaba çəkilməyə, cəzalandırılmağa və mükafatlandırılmağa inanmırdınız. Əksinə, elə zənn edirdi­niz ki, pak və müqəddəs Allah sizin etdi­yi­niz əməllərin çoxunu bil­mir, bu əməllər Ondan gizli qalır. Elə bu səbəbdən də, aldandınız.

Sizin öz Rəbbiniz barə­də olan pis zən­niniz sizi həlak et­di və bu səbəbdən də, siz dünyada da, axirətdə də, ziyana uğrayan kimsələrdən ol­dunuz.

Qulaqları, gözləri və dəriləri özlərinin əleyhinə şahidlik etdikləri bu kimsələr əzaba səbir edib dözsələr də, on­la­rın qərar tutacaqları və sığınıcaqları yer od­dur. Onlar əzabın aradan qaldırılmasını və Allahın onlardan razı qalmasını di­lə­sə­lər də, Allahın razılığını qazana bilməyəcək və heç vaxt Cənnətə girməyəcəklər.

Biz o kafirlərə şeytanlardan, daim onların yanında olacaq dostlar hazırladıq və bu dostlar onlara həm dünyadakı pis əməllərini gö­zəl göstərdilər, həm də, axirəti yada salmağı və o gün üçün əməl etməyi onlara unutdurdular. On­lar­dan əvvəl gəlib-getmiş cin­lər­dən və insan­lar­dan olan üm­mət­lərə əzab vacib olduğu kimi, onlara da vacib oldu. Hə­qi­qə­tən də, onlar özlərini və ailələrini Cəhənnəm oduna düçar etməklə ziyana uğra­dılar.

Kafirlər dəlilə qarşı dəlil gətirməkdən aciz qaldıqdıqda, bir-birilərinə tövsiyə edib dedilər: “Muhəmmədin sizə oxuduğu bu Qurana qu­laq as­ma­yın və içindəkilərə inanmayın, o, onu oxuyarkən hay-küy sa­lın, səsinizi qaldırın ki, bəlkə, bunun sayəsində ona qa­lib gələsi­niz, o da, onu oxumaqdan və ona dəvət etməkdən vaz keçsin, beləliklə də, siz dinclik tapasınız”.

Biz Allaha və Onun elçilərinə küfr edən kimsələrə qiyamət günü mütləq şid­dətli bir əzab daddıracaq və onları etdikləri əməllərin ən pi­si ilə - şirk və asiliklərə görə cəzalandıracağıq.

Bu deyilən cəza, Allahın düşmən­lə­rinin - Allaha küfr etmiş və və Onun elçilərini yalançı saymış kimsələrin cə­zası – Oddur! Onlar Allahın ayələrini inkar etdiklərinə və bu ayələrin aydın və çox tutarlı olmasına rəğmən onlara iman gətirmədiklərinə görə, cəza olaraq, əbədiyyən odda qalacaq və heç vaxt oradan çıxmayacaqlar.

Allaha küfr edən və Onun elçilərini yalançı sayan kimsələr deyəcəklər: “Ey Rəb­bi­miz! Cinlərdən və insan­lar­dan bizi tov­layıb yoldan çı­xardanları - küfrün əsasını qoymuş və ona dəvət etmiş İblisi, habelə, yer üzündə ilk dəfə qan tökmüş Adəm oğlunu bizə göstər, biz onları Cəhənnəm odunda ayaqlarımızın altına salaq ki, onlar Cəhənnəm əhlinin ən şiddətli əzaba düçar olan alçalmış kimsələrdən olsunlar”.

Həqiqətən də: “Rəb­bi­miz Allah­dır, bizim Ondan başqa Rəbbimiz yoxdur!” – deyib sonra Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə düz yol tu­tan kəslərə, onlar ölüm ayağında ikən mə­lək­lər nazil olub onlara deyirlər: “Ölümdən və ölümdən sonra baş verəcəklərdən qorx­ma­yın və dünyada qoyub gəldiklərinizə görə kədərlənməyin! Dünyada ikən Allaha olan imanınıza və saleh əməllərinizə görə sizə vəd edilən Cən­nətlə sevinin!

Biz dünya həyatında sizin dostlarınız idik, sizi doğru yola yönəldir və sizi qoruyurduq, həmçinin, axirətdə də, biz sizin dostlarınızıq, sizə olan dostluğumuz daimidir. Cənnətdə sizin üçün nəf­sinizin istədiyi ləzzət və zövq verəcək nemətlər, üstəlik, ora­da sizin üçün tələb edəcəyiniz hər şey var­dır.

Tövbə etmiş qullarını bağışlayan və onlara rəhm edən Allah tərəfin­dən sizin üçün hazırlanmış bir ziyafətdir.

İnsanları Allahın vəhdaniyyətinə və Onun şəriətinə əməl etməyə ça­ğıran, Rəbbinin razı salacaq yaxşı iş görən və: “Mən Allaha təslim olanlarda­n, Onun əmrinə boyun əyənlərdənəm!” – deyən kəsdən daha gö­zəl söz söyləyən bir kimsə yoxdur. Bütün bunları edən kimsə - məhz beləsi insanlar arasında ən gözəl söz söyləyən kimsədir.

Savab qazandıran əməllər və Allahı razı salan ibadətlərlə Allahı qəzəbə gətirəcək pisliklər və asiliklər eyni ola bilməz. İnsanlardan sənə pislik etmiş kimsənin pisliyini yaxşı əməllə dəf et! Onun pisliyini yaxşılıqla dəf etdiyin zaman sə­nin­lə aranda düşmənçilik olmuş kimsə sanki ya­xın bir dost olar.

Bu tərifəlayiq xislətdə çoxlu xeyir və bol fayda olduğundan buna yalnız əziyyətlərə, həmçinin, insanların etdiyi pisliklərlə səbir edən­lər və ancaq böyük qis­mət sa­hib­ləri müvəffəq ola bilər.

Şeytan sənə pis iş görmək üçün nə vaxt vəsvəsə versə, Allaha üz tut və Ona sığın. Həqiqətən də, O, sənin dediklərini eşidir, və sənin halını bilir.

Bir-birini əvəz edən gecə və gündüz, habelə, günəş və ay Allahın əzəmətinə və tək İlah olduğuna dəlalət edən dəlillərindəndir. Ey insanlar, əgər siz Allaha haqqı ilə ibadət edirsi­niz­sə, günəşə və aya səcdə etməyin, on­la­rı yaradan tək Alla­ha səcdə edin.

Əgər onlar təkəbbür gös­tərsələr, üz döndərsələr və yaradan Allaha səcdə etməsələr (blsinlər ki), Allahın ya­nında olan mələklər gecə-gün­düz Onu tərifləyir və Ona şəninə həmd-sənalar deyirlər, onlar usanmadan Ona ibadət edirlər.

Allahın əzəmətinə, vəhdaniyyətinə və ölüləri dirltməyə qadir olduğuna dəlalət edən dəlillətrdəndir ki, sən yer üzünün qupquru olduğunu, orada heç bir bitki olmadığını görürsən. Biz onun üzərinə yağış endir­dikdə isə, içindəki toxumların cücərməsindən dolayı o, hərəkətə gəlib qa­ba­rır. Şüb­hə­siz ki, o ölü torpağı bitkilərlə dirildən Allah, ölü­ləri də hökmən dirildib, haqq-hesaba çəkilmələri və etdikləri əməllərin əvəzini almaq üçün məhşərə toplayacaq. Həqiqətən, O, hər şeyə qa­dirdir. O, nə ölü torpağı canlandırmaqdan, nə də ölüləri dirildib qəbirlərindən çıxartmaqdan acizdir.

Şübhəsiz ki, Allahın ayələrini inkar etməklə, onları yalan saymaqla və onları təhrif etməklə haqdan üz dön­də­rənlərin halı Bizdən gizli qalmaz. Biz onların hamısını bilirik. Bir de­yin görək, Cəhənnəm oduna atılan kimsə üstündür, yox­sa qiyamət gü­nü əzabdan qurtulacağına əmin olan kimsə?! Ey insanlar, istədiyi­ni­z xeyir və şər əməlləri edin! Biz sizə artıq xeyiri də şəri də bəyan etdik. Allah sizin xeyir yaxud şər əməllər etdiyinizi gö­rür. Etdiyiniz əməllərdən heç bir şey Ondan gizli qalmaz.

Şübhəsiz ki, özlərinə Allah tərəfindən Quran gəldiyi zaman onu yalan sa­yan kimsələr qiyamət günü əzaba düçar olacaqlar. Həqiqətən, bu, əzəmətli və əsaslı bir Ki­tab­dır. Onu nə təhrif etmək istəyən kəs təhrif edə bilər, nə də, dəyişdirmək istəyən kəs onu dəyişdirə bilər.

Batil ondan bir şey əksiltmək, yaxud ona bir şey artırmaq, yaxud onu dəyişdirmək, yaxud da onu təhrif etmək üçün onun nə önündən, nə də arxasından ona gələ bilər. O, yaratdıqları, yazdığı qədər və qoyduğu şəriət xüsusunnda hikmət sahibidir, hər bir halda tərifə layiqdir.

Ey Peyğəmbər, səni təkzib etmək üçün sənə nə deyilirsə, (bil ki,) səndən əv­vəlki el­çi­lə­rə də bunun eynisini demişdilər. Sən səbir et! Həqi­qə­tən, sənin Rəb­bin Öz qullarından ona tövbə edən kimsələri ba­ğış­layandır, həmçinin, günah işlər görməkdə israrlı olub tövbə etməyən kimsələrə də, ağrılı-acılı cəza ve­rən­dir.

Əgər Biz bu Quranı ərəb dilindən başqa bir dil­də nazil etsəydik, onların arasındakı kafirlər de­yər­di­lər: “Nə üçün onun ayə­ləri müfəssəl izah edilməmiş­dir ki, biz onu başa düşək? Quran yad dildə, onu gətirən isə ərəb ola bilərmi?!” Ey Peyğəmbər, onlara de: “Bu Quran, Allaha iman gətirən və Onun peyğəmbərlərinin dediklərini təsdiqləyən kimsələri zəlalətdən çıxardıb doğ­ru yola yönəldən rəhbər və bir də, qəlblərdəki cahillik və ona bənzər xəstəliklər üçün şəfadır". Allaha iman gə­tir­məyən­lə­rin isə qulaqlarında karlıq var. On­lar ona qarşı kordurlar, onu anlamırlar. Bu xislətləri özlərində cəm edən kimsələr sanki uzaq bir yerdən çağı­rılırlar. Onlar bu çağırışı necə eşidə bilərlər?!

Biz Musaya Tövratı ver­dik, la­kin onun barəsində də ix­ti­laf düş­dü. Onlardan bəzisi ona iman gətirdi, bəzisi də onu inkar etdi. Əgər sənin Rəb­bi­nin, qiyamət günü insanların ixtilafa düşdükləri məsələlər barədə onlar arasında hökm verəcəyi vədi olmasaydı, Tövrat barəsində ixtilaf edənlərin arasın­da hökm verər, kimin haqq, kimin də batil olduğunu göstərər, haqlı kimsəni ucaldar, batil fikirli olanı isə alçaldardı. Həqiqətən, ka­firlər Quran barə­sin­də anlaşıl­maz bir şəkk-şübhə içindədirlər.

Kim yaxşı iş görsə, gördüyü işin xeyri özünə qayıdar, çünki bir kimsənin etdiyi yaxşı əməlin Allaha heç bir faydası yoxdur. Kim də pislik etsə, zə­rəri onun öz əleyhinə olar, çünki yaradılanlardan bir kimsənin etdiyi pis əməlin Allaha heç bir zərəri yoxdur. Uca Allah hər bir kəsə etdiyi əməlinin əvəzini verəcəkdir. Ey Peyğəmbər, Rəbbi­n Öz qullarına züml edən deyildir. Allah onların nə savabından azaldar, nə də günahları üzərinə günah artırar.

Qiyamət saatı haqqında bilgi yal­nız Allaha məxsusdur və Onun nə zaman vaqe olacağını yalnız O bilir. Bunu Ondan başqa heç kəs bilmir. Onun xə­bəri olmadan heç bir meyvə toxu­mundan cücərib çıx­maz, heç bir dişi hamilə qalmaz və bət­nində daşı­dığı yükü yerə qoy­maz. Bunlardan heç bir şey Ondan gizli qalmaz. Qiyamət günü Allah, Onunla yanaşı bütlərə ibadət edən müşrikləri ça­ğırıb, onları bütlərə ibadət etdiklərinə görə məzəmmət edib deyəcək: “Mənim şərikim olduğunu iddia etdiyiniz şəriklərim haradadır?!” Müşriklər deyəcəklər: “Biz Sənin qarşında etiraf edirik ki, indi heç birimiz Sənin şərikin olduğunu deyə bilməz!”

Əvvəllər tapındıqları büt­­lər onları qoyub gedəcək və on­lar Allahın əzabından qaçıb qurtulmağa bir ye­ri olmadığını yəqin edə­cək­lər.

İnsan özünə sağlıq, mal-dövlət, övlad və başqa nemətlər diləməkdən usanmır. Elə ki, ona kasıblıq, yaxud xəstəlik və buna bənzər müsibət üz verir, çox mə­yus olub Allahın rəhmətindən ümidini üzür.

Əgər onun başına gələn bəladan və xəstəlikdən sonra, Biz sağlamlıq, zənginlik və əmin-amanlıq daddırsaq, mütləq deyər: “Bu mənə məxsusdur, çünki mən buna layiqəm, bu mənim haqqımdır və Mən qiyamət saatının gələcəyini güman etmirəm. Əgər qiyamətin qopacağını fərz etsək belə, yenə Allah yanında mənim var-dövlətim və malım olacaq. Necə ki, mən bu dünyada o var-dövlətə layiq olduğum üçün Allah onu mənə əta edib, eləcə də, axirətdə onu mənə əta edəcəkdir.” Biz Allaha küfr edənlərə etdikləri küfr və asiliklər barədə mütləq xəbər verəcək və onlara hökmən şiddətli bir əzab daddıracağıq.

Biz insana sağlamlıq, salamatlıq və başqa bu kimi nemətlər verdiyimiz zaman Allahı zikr etməkdən və Ona itaət etməkdən qafil olar və təkəbbürlə arxa çevirər. Ona xəstəlik, kasıblıq və buna bənzər bəla üz verdikdə isə uzun-uzadı Allaha dua edib başına gəlmiş bəlanı ondan sovuşdurması üçün Ona şikayətlənərək yalva­rıb-ya­xarar. Beləcə, o, nə Rəbbi ona nemət verdikdə ona şükr edər, nə də onu sınağa çəkib bəlaya düçar etdikdə səbir edər.

Ey Peyğəmbər, haqqı yalan sayan o müşriklərə de: “Bir deyin görək, əgər bu Quran Allah tərəfin­dən­dirsə, son­ra da, siz onu inkar edir və onu yalan sayırsınızsa, belə olduğu təqdirdə sizin halınız necə olacaq?! Haqq açıq-aydın, dəlil-sübutla əsaslandırıldığı və tutarlı ola-ola inad edib onu qəbul etməyən kəsdən daha çox azmış kim ola bilər?!

Biz öz dəlillərimizi Qureyş kafirlərinə həm yer üzündə - (məsələn,) müsəlmanlara fəthlər bəxş etməklə, həm də onların özlə­rində - yəni Məkkəni fəth etməklə müt­ləq gös­tə­rəcəyik ki, axırda Quranın haqq olduğu və içində heç bir şübhə olmadığı üzə çıxıb onların şəkkini aradan qaldırsın. Məgər o müşriklərə Quranın haqq olduğuna və Allah tərəfindən nazil edilməsinə dair Allahın şahidliyi ki­fayət de­yilmi?! Əgər onlar haqqı istəsəydilər, Rəbbinin şahidliyi ilə kifayətlənərdilər.

Doğrudan da, o müşriklər dirilməni inkar etdiklərinə görə, qiyamət günü özlərinin Rəbbi ilə qarşılaşacaqlarına şəkk edirlər. Onlar axirətə inanmırlar və elə buna görə də, yaxşı işlər görməklə o gün üçün hazırlıq görmürlər. Həqi­qətən, Allah elm və qüdrət ilə hər şeyi əhatə edəndir.

﴾Hə. Mim. Ayn. Sin. Qaf﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

﴾Hə. Mim. Ayn. Sin. Qaf﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Ey Muhəmməd! Sə­nə və səndən əvvəl­ gəlib-getmiş Allahın peyğəmbərlərinə bu vəhyə bənzər vəhy nazil edən Uca Allah, düşmənlərindən intiqam almağa qadir olan, həmçinin, idarə etmək və yartamaq xüsusunda Hikmət sahibidir.

Göylərdə və yerdə nə varsa - yaratmaq, mülk və idarə etmək təkcə Alla­ha məxsusdur. O, həm zatı, həm qüdrəti, həm də hökmranlığı ilə Ucadır, üstəlik də, Öz zatında Əzəmətlidir.

Göylərin əzəmətli və uca olmasına rəğmən, pak və müqəddəs Allahın əzəmətinə dözməyib, az qala yerlərin üzərində çatlayıb yarılsın. Mə­ləklər də Rəbbini bütün nöqsanlardan uzaq tutur və müti olaraq ehtiram göstərərək Ona həmd edir, Onu uca tutur, üstəlik, Allahdan yer­dəkilər üçün bağışlanma diləyirlər. Həqiqətən, Allah Öz qullarından tövbə edən kimsələri bağışlayar və onlara rəhm edər.

Allahdan başqa bütləri özlərinə dost tutan və onlara ibadət edən kimsələrə Allah özü nəzarət edir və onların əməllərini qeydə alır, sonra da, bu əməllərin əvəzini verəcəkdir. Ey Peyğəmbər! Sən onların əməllərini gözətləməyə təyin edilməmisən və onların əməllərinə görə soru-suala çəkilən deyilsən, sən sadəcə təbliğ edənsən.

Ey Peyğəmbər, səndən əvvəlki peyğəmbərlərə vəhy etdiyimiz kimi sənə də, ərəbcə Quran vəhy etdik ki, Məkkə əhli­ni və onun ətrafındakı ərəb kəndlərini, sonra da, bütün insanları xəbərdar edə­sən, habelə, insanları qiyamət günü ilə - Allahın əvvəlki və sonrakı insanların hamısını bir yerə toplayıb haqq-hesaba çəkəcəyi və əməllərinin əvəzini verəcəyi ilə qorxudasan. O günün vaqe olacağına dair heç bir şəkk-şübhə yoxdur. O gün insanlar iki dəstəyə ayrılacaq: bir dəstə - yəni, möminlər Cənnətdə, bir dəstə də - yəni, kafirlər Cəhənnəmdə olacaq.

Əgər Allah istəsəydi, on­ları İslam dini üzərində olan tək bir ümmət edər və hamısını Cənnətə daxil edərdi. Lakin O, Öz hikməti ilə istədiyini İslam dininə yönəldir və onu Cənnətə daxil edir. Küfr və asiliklər etməklə öz nəfslərinə zülm etmiş kimsələrin isə nə bir qoruyan himayəçisi olar, nə də Allahın əzabından xilas edən bir köməkçisi.

Müşriklər özlərini himayə etmək üçün özlərinə Allahdan başqa hamilər götürdülər. Hal­bu­ki, haqq hi­mayədar yalnız Allahdır. Ondan başqası nə xeyir verə bilər, nə də zərər. O, qiyamət günü haqq-hesaba çəkmək və etdikləri əməllərin əvəzini vermək üçün onları dirildəcəkdir. O, Pak və müqəddəsdir və heç bir şey Onu aciz qoya bilməz.

Ey insanlar, dininizin əsas yaxud ikinci dərəcəli məsələlərdə ixtilafa düşdüyünüz şey­lər barə­sində hökm vermək an­caq Allaha aid­dir. Belə məsələlərdə Onun kitabına və Rəsulunun (səllallahu aleyhi və səlləm) sünnəsinə qayıtmaq gərəkdir. Bu xislətləri özündə cəm edən varlıq, mənim Rəbbim olan Allahdır. Mən bütün işlərimdə yal­nız Ona etimad edir və tövbə edərək yal­nız Ona tərəf yönəlirəm.

Allah göyləri və yeri bənzəri olmayan bir şəkildə xəlq etmişdir. O sizin üçün özü­nüz­dən zövcələr, dəvədən, inəkdən və qoyundan da cütlər yaratmışdır ki, sizin üçün artıb çoxalsınlar. Zövcələrinizlə ailə həyatı qurmağınızla sizin sayınızı artırır və sizi mal-qaranızın əti və südü ilə dolandırır. Məxluqat arasında Allahın heç bir bənzəri yoxdur. O, Öz qullarının nə dediklərini eşidir, nə etdiklərini də görür. Heç bir şey Onun nəzarətindən yayına bilməz. Allah onlara etdikləri əməllərin əvəzini verəcək, xeyirin əvəzinə xeyir, şərin əvəzinə də şər.

Göylərin və yerin xəzinələrinin açar­ları təkcə Ona məxsusdur. O, Öz qullarından istədi­yinin ruzisini bol etməklə onu imtahana çəkər, görsün, o, şükür eədəcək, yoxsa nankor olacaq? İstədi­yininkini də azaltmaqla onu müsibətə düçar edər, görsün, o, səbir edəcək, yoxsa Allahın qədərinə qəzəblənəcək? Allah hər şeyi bilir. Qullarına məsləhət olan şeylərdən heç biri Ondan gizli qalmaz.

Ey Peyğəmbər! Biz Nuha nəyi təbliğ etməsini və nəyə əməl etməsini əmr et­diksə, sə­nə, vəhy etdiyimizi, habelə, İb­ra­hi­mə, Musa­ya və İsaya nəyi təbliğ etməsini və nəyə əməl etməsini əmr et­diksə, sizin üçün də onun bənzərini dində qanun etdik. Bunun xülasəsi belədir: “Dinə doğru-düz­gün etiqad edin və onda bölünüb firqə-firqə olmayın!” Sənin müşrikləri Allahın tək ilah olduğunu qəbul etməyə və Ondan baqasına edilən ibadəti tərk etməyə çağırmağın onlara ağır gəldi. Allah Öz qullarından istə­di­yini seçib onu Allaha ibadət və itaət etməyə müvəffəq edər, həmçinin, günahlarına görə tövbə edib Allaha üz tutan kimsəni də Özünə tərəf yönəldər.

Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərilib kafirlərin və müşriklərin əleyhinə dəlil-sübut göstərdik­dən sonra, onlar firqələrə ayrıldılar. Onların firqələrə bölünmələrin səbəbi isə haqsızlıq və zülm etmək oldu. Əgər Allahın əzəli elmində, onlara verəcək əzabın müəyyən edilmiş vaxtadək - qiyamət gününədək təxirə salacağına dair söz verilmiş ol­ma­saydı, Allah onların arasında hökm verər və Allah küfr etdiklərinə, həmçinin, Onun peyğəmbərlərini yalançı saydıqlarına görə onları dərhal əzaba düçar edərdi. Müşriklərdən və öz sələflərindən sonra Tövrata varis olan yəhudilər və İncilə varis olan nəsranilər Muhəmmədin (səllallahu aleyhi və səlləm) gətirdiyi bu Qurana şəkk edir və yalan sayırlar.

Buna görə də sən bu doöru-düzgün dinə dəvət et və Allahın sənə əmr etdiyi ki­mi bu yolda sabitqədəm ol. Onların nəf­s­lərinin batil istəyinə uyma və onlarla mübahisə etdikdə, belə de: “Mən Allaha və Alla­hın öz elçilərinə nazil etdiyi ki­ta­blara iman gətirdim. Allah mənə sizin aranızda əda­lətlə hökm verməyi əmr etmişdir. Mənim ibadət etdiyim Allah hamımızın - həm bizim, həm də sizin Rəbbinizdir. Bi­zim əməllərimiz - istər xeyir, istərsə şər olsun -bizə, sizin əməlləriniz də - istər xeyir, istərsə şər olsun - sizə aid­dir. Dəlil-sübut bəlli olduqdan və doğru yol aydın seçildikdən sonra, bizim­lə sizin aranızda müba­hisə edi­ləcək bir şey yoxdur. Allah ha­mımızı bir yerə top­layacaq. Qiyamət günü dönüş də yalnız Onadır. O, bizlərdən hər kəsə əməllərinin əvəzini layiq olduğu şəkildə verəcəyi zaman, kimin doğruçu, kimin də yalançı olduğu, habelə, kimin haqq, kimin də batil olduğu bəlli olacaqdır”.

İnsanlar Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) nazil olmuş İslam dinini qəbul etdikdən sonra, bu din barəsində batil dəlillərlə mübahisəyə gi­rişənlərin gətirdiyi dəlillər Rəbbinin və möminlərin yanında, heç bir istinadı olmayan boş və dəyərsiz bir şeydir. Onlar küfr etdiklərinə və haqqı inkar etdiklərinə görə Allahın qəzəbinə gəlmişlər. Qiyamət günü isə onları şiddətli bir əzab göz­ləyir.

Quranı haqq olaraq, içində heç bir şübhə olmadığı halda nazil edən, habelə, insanlar arasında insafla hökm vermək üçün ədalət (tərəzisini) nazil edən Allah­dır. Ola bilsin ki, onların yalan saydığı qiyamət saatı yaxındır. Məlumdur ki, gələn hər bir şey yaxın olur.

Qiyamətə inanmayanlar onun tez gəlməsini itələb edirlər. Çünki onlar nə haqq-hesaba çəkilməyə, nə mükafat, nə də cəza veriləcəyinə inanırlar. Möminlər isə qiyamət günü insanları nələr gözlədiyini bildiklərinə görə Allahdan qor­xur və o günün gələcəyinə heç bir şübhə olmayan bir həqiqət olduğunu yəqin bilirlər. Şübhəsiz ki, qiyamət saatı barəsin­də mübahisə edib höcətləşənlər və onun gələcəyinə şübhə ilə yanaşanlar haqdan uzaq bir azğınlıq içində­dirlər.

Allah Öz qullarına qarşı lütf­kar­dır. O, istədiyinə ruzi verir və onun üçün o ruzini atırır, istədiyinin də ruzisini Öz hikməti və lütfü ilə azaldır. O, Qüvvət­lidir - O Allah ki, heç kəs Ona üstün gələ bilməz, həmçinin, Qüdrət­lidir - düşmənlərindən intiqam alar.

Hər kim axirətə hazırlıq olaraq əməl edib savabını istə­yərsə, Biz onun savabını qat-qat artırar - bir yaxşılığın əvəzinə on savabdan yeddi yüz savaba qədər, hətta bundan da çox artırarırq. Kim də təkcə dünyanı istəyərsə, ona əzəldən onun üçün müəyyən edilmiş nəsibini verərik. Beləcə, o, dünyanı axirətdən üstün tutduğuna görə, axirətdə onun heç bir payı ol­maz.

Yoxsa o müşriklərin Allahın dində izin vermədiyi şeyləri - Allaha şərik qoşmağı, halalı haram etməyi və ya haramı halal etməyi, onlar üçün şə­riət qa­nunu edən, Allahdan başqa tanrıları var?! Əgər Allahın ixtilafa düşənlər arasında hökm vermək üçün müəyyən etdiyi vaxt, barələrindəki hökmü o vaxta qədər təxirə salmış olmasaydı, ara­la­rındakı iş bitmiş olardı. Həqi­qətən, Allaha şərik qoşma və asiliklərə yol verməklə özlərinə zülm edən kimsələri qiyamət günü ağ­rı­lı-acılı bir əzab gözləyir.

Ey Peyğəmbər! Alaha şərik qoşmaqla və asiliklər etməklə özlərinə zülm edən kimsələrin qazandıqları günahlara görə cəzalandırılacaqlarından qorxub titrədiyini görəcəksən. Onlar, şübhəsiz ki, cəzalandırılacaqlar. Tövbə etmədən, bu cür qorxmağın heç bir faydası yoxdur. Bunlardan fərqli olaraq, Allaha və Onun elçilərinə iman gətirib yaxşı iş­lər görənlər isə Cənnət bağlarında naz-nemətlər içində olacaqlar. Rəbbinin yanında on­lar üçün istədikləri hər növ tükənməz nemətlər ha­zırlanmışdır. Bənzəri olmayan böyük lütf də, elə budur.

Allahın Öz rəsulu vasitəsilə, Allaha və Onun elçilərinə iman gətirib yaxşı işlər görən kimsələrə verdiyi böyük müjdə bu­dur. Ey Peyğəmbər, de: “Mən haqqı təbliğ etdiyimə görə sizdən mükafat istəmirəm. Yalnız sizin özünüzə fayda verəcək bir mükafatdan başqa. Bu da, mənim sizinlə olan qohumluğuma görə sevməyinizdir". Kim bir yaxşılıq edərsə, Biz onun sa­vabını on mislində artırarıq. Hə­qiqətən, Allah Öz qullarından Ona tövbə edən kimsənin günahlarını ba­ğışlayar, üstəlik, onların Onun üzü xatirinə etdikləri yaxşı əməllərin əvəzini ve­rər.

Müşriklərin batil iddialarından biri də budur ki, Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) bu Quranı özündən uydurub Allah nisbət etmişdir. Allah onların bu iddiasını rədd edib buyurur: "Əgər sənin nəfsin yalan uydurmaq istəsəydi, Mən ona möhür vu­rardım. Beləliklə də, uydurma batili silib yox edər, haqqı saxlayardım. Bu işin onların iddia etdiyi kimi olmaması dəlildir ki, Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) Quranın ona öz Rəbbi tərəfindən vəhy edildiyini doğru söyləyir. Şübhəsiz ki, Allah, Öz qullarının qəlblərində olanları bilir, bunlardan heç bir şey Ondan gizli qalmır.

Pak və müqəddəs Allah Öz qulları arasında küfrdən və asilikdən tövbə edən kimsələrin tövbəsini qə­bul edir, onların etdikləri günahları bağışlayır və si­zin nə etdi­yi­nizi bilir, sizin əməllərinizdən heç bir şey Ondan gizli qalmır və bu əməlləri əvəzini sizə verəcəkdir.

O, Allaha və Onun elçilərinə iman gətirib saleh əməllər edənlərin duasını qə­bul edər və diləmədikləri nemətləri də onlara verməklə Öz lüt­fünü onlara artı­rar. Allaha və Onun elçilərinə küfr edən kəsləri isə qiyamət günün şid­dət­li əzab gözləyir.

Əgər Allah bütün qullarına bol-bol ruzi versəydi, onlar yer üzün­də zülm etməklə həddi aşardılar. Lakin pak və müqəddəs Allah ruzini istədiyi qə­də­r - bəzən çox, bəzən də az nazil edir. Həqiqətən, O, Öz qulla­rının işlərindən xəbərdardır və onların etdiklərini görür. Elə buna görə də, O Öz hikməti ilə istədiyinə ruzi verir və Öz hikməti ilə istədiyinin ruzisini kəsir.

Bəndələri yağışın yağmasından ümidlərini kəs­dikdən sonra onlara yağış endirən və bu yağışı hər tərəfə ya­yıb yeri canlandıran Allahdır. O, Öz qullarının işlərini yoluna qoyan Hamidir və hər bir halda Tərifə­layiqdir.

Allahın göyləri və yeri xəlq etməsi, habelə, onların içində qəribə məxluqlar yayması, Onun qüdrətinə və vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillərindən­dir. Allah istədiyi vaxt yaratdıqlarını bir yerə topla­ma­ğa və haqq-hesab çəkməyə qadirdir. Onların ilk yaradılışında Ona heç nə mane olmadığı kimi, onları bir yerə topladıqda da, Ona heç nə mane ola bilməz.

Ey insanlar, başınıza gələn, yaxud malınıza toxunan hər bir müsibət öz əllərinizlə etdiyiniz asiliklər üzün­dəndir. Allah o günahların çoxunu sizə bağış­layır və buna görə sizi sorğu-sual etməyəcəkdir.

Rəbbiniz sizi cəzalandırmaq istəsə, siz qaçıb Ondan canınızı qurtara bilməzsiniz. On­dan baş­qa sizin nə işlərinizi yoluna qoyan bir haminiz olar, nə də Onun əzabını sizdən uzaqlaşdıracaq bir kömək­çi­niz.

Dənizdə üzən dağlar kimi hündür və uca gə­mi­lər də Allahın qüdrətinə və vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillərin­dən­dir.

Əgər Allah gəmiləri aparan küləyi sakit­ləş­dirmək istəsə, onu sakitləşdirər, onlar da, dənizdə hərə­kət­siz qalarlar. Həqiqətən, gəmilərin qayırılmasında və küləklərin ram edilməsində, bəlalara və sınaqlara səbir edən və Allahın nemətlərinə şükür edən hər kəs üçün Allahın qüdrətini sübut edən aydın dəlillər vardır.

Yaxud, əgər pak və müqəddəs Allah, o gəmidəki insanların qazandıqları günahlardan dolayı qasırğa göndərib onları məhv etmək istəsə, on­la­rı məhv edər. Lakin O, Öz qullarının günahlarından çoxunu bağış­layır, o günahlara görə onları cəzalandırmır.

Allahın ayələrinin batil olduğunu sübut etmək üçün mübahisə edənlər (göndərdiyimiz) o qasırğanın gəmiləri batırdığını görəndə, özlə­ri üçün bu bəladan qurtuluş yeri ol­madığını biləcəklər. Onda onlar Allahdan başqasına dua etməyəcək, Allahdan savayı bütün tanrılarını tərk edəcəklər.

Ey insanlar, sizə verilən mal-dövlət, yaxud şan-şöhrət, yaxud övlad dünya hə­yatının keçici zövqü­dür. Tükənməz nemətlər isə Allahın, Ona və Onun elçilərinə iman gətirən və bütün işlərində təkcə Rəbbinə etimad edən kimsələr üçün hazırladığı Cənnət nemətləridir.

O kəslər ki, böyük günah­lardan və murdar əməl­lərdən uzaq durur, birisinin onlara dediyi pis sözdən və ya etdiyi pis hərəkətdən qəzəbləndikləri zaman onun xətasını bağışla­yır və buna görə onu cəzalandırmır­lar. Əgər bu bağışlamada xeyir və məsləhət varsa, o halda bu mərhəmət onlar tərəfindən bir lütfdür.

O kəslər ki, Rəb­bi­nin əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi işlərdən çəkinməklə Onun çağırışını qəbul edir, namazları kamil şəkildə yerinə yetirir, özlərinə aid olan işlər barə­də öz arala­rın­da məşvərət edir və onlara verdi­yi­miz ruzi­dən Allahın üzü xatirinə xərcləyirlər.

O kəslər ki, zülmə mə­ruz qaldıqda, öz mənliklərini və şərəflərini qorumaq üçün zalımdan - əgər onlara zülm etmiş adam bağışlanmağa layiq deyilsə - intiqam alırlar. Bu intiqam,əlbəttə ki, haqdır, xüsusilə də, əgər zalımı bağışlamaq məsləhət deyilsə.

Hər kim özünə edilmiş pisliyin əvəzini çıxmaq istəsə, onun əvəzini çıxa bilər. Lakin (bir şərtlə ki,) o bunu heç bir şey artırmadan və ya həddi aşmadan yerinə yetirsin. Kim də özünə pislik edən kimsəni bağışlasa, onu cəzalandırmasa və qardaşı ilə öz arasında olan münasibəti düzəltsə, onun mükafatı Alla­h yanında olar. Həqiqətən, O, insanların özlərinə, yaxud mallarına, yaxud da namusuna təcavüz edən zalımları sevməz, əksinə, onlara qəzəblənər.

Haqsızlığa məruz qaldıqdan sonra qi­sas alanlar, öz haqlarını aldıqlarına görə qınan­mazlar.

Qınanılmağa və cəzalanldırılmağa yalnız o kəslər layiqdirlər ki, onlar in­san­lara zülm edir və yer üzün­də asilik edirlər. Onlar üçün axirətdə ağ­rılı-acılı əzab var­dır.

Hər kim başqasının əziyyətinə səbir edib onu əfv edərsə, şüb­həsiz ki, bu səbir, ona və cəmiyyətə xeyir gətirər. Bu, elə bir təqdirəlayiq əməldir ki, buna yalnız böyük qismət sahibləri müvəffəq olar.

Allah kimi hidayətdən məhrum edib haqdan azdırarsa, bun­dan sonra ona yardım edəcək bir hamisi ol­maz. Qiyamət günü sən, küfr və asilik etməklə özlərinə zülm edən kimsələrin əzabı gördükləri za­man təmənna edib: “Dünyaya qayıtmağa bir yol varmı, (qayıdıb) Allaha tövbə edək?” – dediklərini görəcəksən.

Ey Peyğəmbər, o zalımlar zəlil və rəzil olduqları halda Cəhənnəmin qarşısına gətirildikləri zaman sən onların Cəhənnəmin qorxusundan başlarını aşağı salıb gözucu insanlara gizlin-gizlin bax­dıq­la­rını görəcəksən. Allaha və Onun elçilərinə iman gətirənlər de­yəcək­lər: “Şübhəsiz ki, ziyana uğrayanlar qiyamət günü Allahın əzabına düçar olmaqla öz­lə­rini və ailələrini ziyana salanlardır”. Heç şübhəsiz ki, küfr və asilik etməklə özlərinə zülm edən kimsələr əbədi olaraq daimi əzab içində qalacaqlar.

Qiyamət günü onları Allahın əzabından qurtarmaqla onlara kömək edəcək dostlar olmaya­caq­. Allah ki­mi haqdan azdırarsa, onun üçün heç vaxt haqqa yönəldən yol tapılmaya­caq.

Ey insanlar, qiyamət günü gəlməmişdən əvvəl Rəb­bini­zin əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əmllərdən çəkinməklə, yaxşı işlər görməyi sonraya saxlamamaqla, Onun çağırışına ca­vab verin! O gün ki, heç kəs onun gəlməsinin qarşısını ala bilməz. O gün sizin üçün heç bir sı­ğı­na­caq yeri olmayacaq və siz dünyada ikən qazandığınız gü­nahlarınızı da inkar edə bilmə­yə­cəksiniz.

Ey Peyğəmbər, əgər onlar sənin onlara əmr etdiyindən üz döndərsələr, bil ki, Biz səni onların əməllərinə nə­zarətçi tə­yin etmə­mi­şik. Sənin vəzifən ancaq sənə əmr olunanı təbliğ et­məkdir. Onların haqq-hesabı isə Allaha aiddir. Biz insana Öz mərhəmətimiz­dən - var-dövlət, sağlamlıq və başqa bu kimi nemətlərdən daddırdıqda ona sevinər. İnsanlara öz günahları üzündən xoşlamadıqları bir müsibət üz verdikdə isə, insanın xislətcə Allaha qarşı nankor olduğunu, Ona şükr etmədiyini və Allahın Öz hikməti ilə yazdığı qədərə qəzəbləndiyi görərsən.

Göylərin və yerin mülkü Alla­ha məxsusdur. O, kişi, qadın və s. istədiyini yara­dır; kimisinə qız uşaqları verib və onu oğlan uşağından məhrum edir. Kimisinə oğlan uşaqları verib və onu qız uşağından məhrum edir. Kimisinə həm oğlan, həm də qız uşaqları bəxş edir. Kimisinə də sonsuzluq nəsib edir və onun heç bir uşağı olmaz. Həqiqətən də, Allah keçmişdə baş vermiş və gələcəkdə baş verəcək hər şeyi bilir. Bu da, Allahın elminin əhatəli və hikmətinin kamil olduğundan irəli gəlir. Heç bir şey Ondan gizli qalmaz və heç bir şey Onun istədiyinin qarşısını ala bilməz.

Göylərin və yerin mülkü Alla­ha məxsusdur. O, kişi, qadın və s. istədiyini yara­dır; kimisinə qız uşaqları verib və onu oğlan uşağından məhrum edir. Kimisinə oğlan uşaqları verib və onu qız uşağından məhrum edir. Kimisinə həm oğlan, həm də qız uşaqları bəxş edir. Kimisinə də sonsuzluq nəsib edir və onun heç bir uşağı olmaz. Həqiqətən də, Allah keçmişdə baş vermiş və gələcəkdə baş verəcək hər şeyi bilir. Bu da, Allahın elminin əhatəli və hikmətinin kamil olduğundan irəli gəlir. Heç bir şey Ondan gizli qalmaz və heç bir şey Onun istədiyinin qarşısını ala bilməz.

İnsana layiq olan budur ki, Allah onunla yalnız vəhy - ilham və s. vasitə i­lə danışır, yaxud onunla danışdığı zaman insan Onu eşdiri, lakin Onu görmür, ya­­xud bir Cəbrail kimi bir el­çi mələk göndərir və o da Allahın izni ilə Onun istədiyini bəşərdən olan elçiyə vəhy edir. Həqiqə­tən, pak və müqəddəs Allahın zatı və sifətləri ucadır, üstəlik, yaratmaq, qədəri yazmaq və şəri hökmləri təqdir etmə xüsusunda hikmət sahibidir.

Ey Peyğəmbər! Biz səndən əvvəlki peyğəmbərlərə vəhy etdiyimiz kimi, sənə də Özümüzdən olan Quranı vəhy et­dik. Bundan öncə sən elçilərə nazil edilmiş səmavi kitabların nə olduğunu, habelə, imanın nə olduğunu bilmirdin. Lakin Biz Quranı, qul­la­rı­mız­dan istədiyimizi doğru yola yönəltmək üçün bir nur olaraq nazil etdik. Hə­qi­qə­­tən, sən insanları doğru yola - İslamı dininə yönəldirsən.

Allahın yoluna (yönəldirsən). O Allah ki, göylərdə və yerdə nə varsa - məxluqat, mülk və idarə etmək yalnız Ona məxsusdur. Heç şübhə­siz ki, bütün işlərin əzəli qədəri və onların yoluna qoyulması təkcə Allahın ixtiyarına qa­yıdır.

﴾Ha. Mim.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Allah, açıq-aydın şəkildə haqq yolu göstərən Qurana and içir.

Ey ərəblər! Biz Quranı ərəb dilində endirdik ki, onun mənasını başa düşəsiniz və gələcək nəsillərə nəql edəsiniz.

Şübhəsiz ki, bu Quran lövhi-məhfuzda çox yüksək məqamdadır və hik­mət­lə dolu­dur. Allahın əmrləri və qadağaları ilə bağlı ayələri mükəmməl şəkildədir.

Yoxsa siz çoxlu şirk və asilik etdiyinizə görə, Biz etiraz əlaməti olaraq Quranı si­zə nazil etməkdən vaz keçməli­yik?! Biz bunu edən deyilik, əksinə, sizə olan rəhmətimiz bunun əksini tələb edir.

Biz əvvəlki ümmətlərə də neçə-ne­çə peyğəmbər gön­dər­miş­dik.

O keçmiş ümmətlərə Allah tərəfindən elə bir peyğəmbər gəlmədi ki, onu məsxərəyə qoymasınlar.

Biz onlardan daha qüv­vətli olan ümmətləri məhv etdik. Belə isə onlardan daha zəif olanları məhv etməyə də qadirik. Quranda əvvəlki ümmətlərin - Ad və Səmud tayfalarının, Lut qövmünün və Mədyən əhlinin necə həlak olduğu barədə xəbər verilmişdir.

Ey Peyğəmbər, əgər sən, haqqı yalan sayan o müşriklərdən: “Göy­ləri və yeri kim yaratmışdır?” – deyə soruşsan, səni sualına belə cavab verəcəklər: “On­la­rı heç kəsin qalib gələ bilməyəcəyi Qüdrətli və hər şeyi Bilən Allah yaratmışdır!”

O Allah ki, yeri sizin üçün üstündə ayaq qoyub yeriyə biləsiniz deyə döşədi, üstəlik, dağlarda və dərələrdə sizin üçün yollar saldı ki, bunların sayəsində yolunuza davam edə bilə­siniz.

O Allah, göydən həm sizə, həm də sizin heyvanlarınıza və əkinlərinizə kifayət edəcək qə­dər su endirdi. Biz onunla heç bir bitgi bitməyən ölü bir diyarı di­ril­tdik. Alah o ölü diyarı bitkilərlə diriltdiyi kimi, sizi də hüzuruna toplamaq üçün dirildəcəkdir.

O Allah ki, gecə və gündüz, kişi və qadın və başqa bu kimi cütlərin hamısını ya­ratdı. Sizin üçün səfərə çıxdığınızda heyvanlardan və gəmilərdən minə biləcəyiniz miniklər yaratdı. Siz gəmiləri dənizdə, heyvanları isə quruda minib istifadə edirsiniz.

Uca Allah bütün bunları yaratdı ki, səfər çıxdıqda, onların belinə, yaxud göyərtəsinə qalxıb yerləşdiyi­niz za­man Rəb­binizin nemətini - bu minikləri sizin ixtiyarınıza verdiyini yada salıb, dilinizlə belə deyə­si­niz: “Bu miniyi bizim ixtiyarımıza verən və bunu bizə ram edən və beləliklə də ondan istədiyimiz kimi istifadə etməyi bizim üçün asanlaşdıran Allah pak və müqəd­dəs­dir. Əgər Allah onu bizim ixtiyarımıza verməsəydi, bi­zim ona əsla gücümüz çatmaz­dı.

Şübhəsiz ki, biz öldükdən sonra (dirilib) haqq-hesaba çəkilmək və əməllərimizin əvəzini almaq üçün yalnız Rəbbi­mizin hzüruna qayıdacağıq”.

Müşriklər Allahın yaratdıqlarından bəzisinin onun övladı olduğunu iddia edib dedilər: "Mələklər Allahın qızlarıdır". Belə söz söyləyən insan, həqi­qə­tən də, açıq-aydın küfr və azğınlıq içindədir.

Ey müşriklər, yoxsa Allah, yaratdıq­la­rından qız­ları Özünə götürüb oğ­lan­la­rı sizin üçün övlad seçdiyinimi deyirsiniz?! İddia etdiyiniz bu bölgü necə bir bölgüdür?!

Onlardan birinə, Rəbbinə aid etdiyi qız uşa­ğı ilə müj­də verilsə, sıxıntı və kədərdən üzü qapqara qaralar, olduqca bərk qəzəblənər. Bəs nə haqla, özünə müjdə verildiyi təqdirdə kədərlənməsinə səbəb olan qız uşağını Rəbbinə isnad edir?!

Onlar zinət içində böyü­dülən və mübahisə vaxtı qadın olduğundan dolayı açıq-ay­dın da­nı­şa bilməyənimi Allaha isnad edirlər?!

Onlar pak və müqəddəs Mərhəmətli Allahın qul­ları sayılan mələkləri qız adlandırırlar. Məgər onlar, Allah mələkləri yaradarkən orada olub, onların qız olduqlarını öz gözləri ilə gördülər? Mələklər on­la­rın bu şahidliyini yazacaqlar. Qiyamət günün onlar bu şahidliyə görə cavab ver­əcək və yalan danışdıqlarına görə əzaba düçar olacaqlar.

Onlar qədəri əsas gətirərək dedilər: “Əgər Allah bizim mələklərə ibadət etməyimizi istəməsəydi, biz on­lara ibadət et­məzdik. Allahın bizdən bunu istəməsi, bu ibadətdən razı qalmasına dəlalət edir”. Onların bu sözləri haqda heç bir bi­liyi yoxdur. Onlar ancaq yalan danı­şırlar.

Yoxsa o müşriklərə Qurandan əv­vəl elə bir kitab vermişik ki, o, onlara Allahdan qeyrisinə ibadət etməyə icazə verir və onlar da ondan möhkəm tutub ona is­tinad edir­lər?!

Xeyr, belə bir şey olmayıb, əksinə, onlar təqlid etdiklərini dəlil göstərib dedilər: “Biz özümüzdən əvvəl ata­larımızı dinə və etiqada bağlı olduğunu görmüşük. Onlar bütlərə ibadət edirdilər. Biz də, həmçinin, bütlərə ibadət etməkdə onların yo­lunu tutub gedə­cəyik!”

Ey Peyğəmbər! Onlar yalan danışdıqları və atalarına təqlid etdiklərini dəlil gətirdikləri kimi, səndən əvvəl, hansı bir məmləkətə onun sakinlərini qorxudan bir peyğəm­bər gön­dər­diksə, o diyarın cah-calal içində yaşayan başçıları və böyükləri dedilər: “Biz ata­larımızı dinə və etiqada bağlı olduğunu görmüşük və biz də, onların yo­lunu tutub gedə­cəyik!” Sənin qövmün belə dəlil gətirənlərin birincisi deyil.

Peyğəmbəri onlara belə dedi: “Siz atalarınızın yolunu tutub gedirsiniz?! Əgər mən sizə ata­la­rınızın etiqad etdiyindən daha xeyirlisini göstər­səm, onda necə?” Onlar dedilər: “Biz səninlə və səndə əvvəlki peyğəmbərlərlə göndə­rilənləri inkar edi­rik”.

Biz də səndən əvvəlki peyğəmbərləri yalançı sayan ümmətlərdən intiqam alıb onları məhv etdik. Bir düşün, peyğəmbərlərini yalançı sayan­la­rın axırı necə oldu. Onların axırı çox acınacıqlı oldu.

Ey Peyğəmbər! Xatırla ki, bir zaman İbrahim öz atasına və qövmünə demişdi: “Mən si­zin Allahdan baqşa ibadət etdiyiniz bütlərdən uzağam.

Yalnız məni yaradan Allah­dan başqa! Şübhəsiz ki, O məni, mənə fayda verəcək bir yola - Özünün möhkəm dininə tabe olmağa yönəl­dəcəkdir”.

İbrahim tovhid kəlməsini ("lə ilahə illəl­lah”ı) özündən sonra öz nəsli arasında daimi qala­caq bir kəlmə etdi ki, bəl­kə (aralarındakı günahkarlar) şirkdən və asilikdən tövbə edib Allahın dininə qayıtsın­lar. Odur ki, onların arasında Tək Allaha ibadət edib Ona şərik qoşmayan kimsələr indiyə qədər mövcuddur.

Mən, haqqı yalan sayan o müşrikləri dərhal həlak etməyə tələsmədim. Əksinə, onlara dünyada yaşayıb gün-güzaran görməyi nəsib etdim. Mən onlardan əvvəl onların ata­la­rına da, Quran və onu bəyan edən Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) gələnədək dolanışıq nəsib etdim.

Onlara haqq sayılan və içində heç bir şübhə olmayan bu Quran gəldikdə: “Bu, sehrdir ki, Muhəmməd onun vasitəsilə bizi sehirləyir. Biz onu inkar edirik və əsla ona inanmayacağıq” - dedilər.

Haqqı yalan sayan müşriklər dedilər: “Kaşki Allah bu Qu­ranı kasıb və yetim Muhəmmədin deyil, Mək­kə­dən və ya Taifdən olan iki bö­yük kişidən birinə nazil edəydi?”

Ey Peyğəmbər! Sənin Rəbbinin mərhə­mətini on­lar bölüşdürür və onu istədiklərinə verir, istədiklərini də ondan məhrum edir, yoxsa Allah?! Biz dün­ya həya­tında onla­rın ruzisini aralarında bölüşdürdük, onlardan kimisini varlı, kimisini də kasıb etdik ki, bi­ri digəri­nin tabeçiliyində olsun. Sənin Rəb­bi­nin axirətdə Öz qullarına göstərdiyi mərhəməti onların yığdığı fani dünya malından daha xeyirlidir.

Əgər insanların kafirlik zəminində birləşmiş vahid bir ümmətə çevrilmək ehtimalı ol­masaydı, Allaha küfr edənlərin ev­lərinin tavan­larını və çıx­dıqları nərdi­van­la­rı gümüşdən edər­dik.

Evlərinin qapılarını və söykən­dik­ləri taxtları da (gümüşdən edərdik ki,) tədricən məhv olsunlar və fitnəyə məruz qalsınlar.

Üstəlik, qızıldan edərdik. Bütün bunlar sadəcə dünya hə­yatının keçici zövqüdür. Bunlar fani olduğu üçün onların faydası azdır. Ey Peyğəmbər! Axirətdə, Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qorxan müttəqilər üçün Rəbbinin yanında olan nemətlər daha xeyirlidir.

Kim Qurana qeyri-ciddi baxar və beləliklə də, bu hərəkəti onu Qurandan uzaqlaşdırarsa, şey­tanın ona yoldaş edilməsi və o şeytanın onun azğınlığını artırması ilə cəzalandırılar.

Doğrusu, Qurandan üz döndərən kimsələrə yoldaş olmuş o şeytanlar on­ları Allahın dinindan azdırar, beləliklə də, Allahın əmrlərini yerinə yetirməz və qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməzlər, lakin bununla belə, onlar özlərinin haqq yolda olduqlarını güman edə­r­lər. Elə bu səbəbdən də onlar öz azğınlıqlarına görə tövbə etməzlər.

Nəhayət, Allahın zikrindən üz döndərmiş kimsə hüzurumu­za gəldik­də təmənna edib belə deyər: “Ey yoldaş, kaş, mə­nimlə sə­nin aranda məşriqlə məğrib arasındakı uzaq­lıq qədər mə­safə olaydı. Sən nə pis yoldaş imişsən!”

Qiyamət günü Allah kafirlərə belə deyəcəkdir: “Siz şirk və asilik etməklə öz nəfslərinizə zülüm etdiyinizə görə, bu gün əzaba şə­rik olma­ğı­nız sizə heç bir fayda verməz. Şərikləriniz sizin əzabınızdan heç bir şey öz üzərilərinə götürməyəcəklər”.

Onlar kardılar - haqqı eşitməzlər, habelə, kordular - haqqı görməzlər. Ey Peyğəmbər, sən karlara eşitdirə bilərsənmi, ya­xud korları və ya aşkar zəlalət için­də olanları doğru yola yönəldə bilərsənmi?!

Biz onlara əzab verməmişdən əvvəl sənin canını alsaq da, yenə onlardan həm bu dünyada, həm də axirətdə inti­qam ala­ca­ğıq.

Yaxud onlara vəd etdi­yi­mizi əzabın bəzisini sə­nə göstərəcəyik. Şüb­hə­siz ki, Bi­zim on­lara gücü­müz yetər. Onlar heç cür Bizə qalib gələ bilməzlər.

Ey Peyğəmbər, elə isə sən, Rəbbinin sənə vəhy etdiyindən möhkəm tut və ona əməl et! Şübhəsiz ki, sən heç bir şəkk-şübhə olmayan haqq yoldasan.

Həqiqətən, bu Quran sə­nin üçün və sənin qövmün üçün bir şərəfdir. Qiyamət günü siz ona iman gətirib-gətirmədiyiniz, göstərdiyi yolu gedib-getmədiyiniz və ona dəvət edib-etmədiyiniz barədə sor­ğu-sual ediləcəksiniz.

Ey Peyğəmbər, səndən əvvəl göndərdi­yimiz el­çilərdən soruş: "Məgər Biz Mərhə­mət­li Allahdan başqa iba­dət edi­ləsi mə­bud­lar­ icad et­mi­şik?!

Biz Musanı Öz dəlilləri­mizlə Fi­ron və onun qövmündən olan əşrəflərinin ya­nı­na göndər­dik. Musa onlara de­di: “Mən bütün yaradılanların Rəb­bi­nin elçisiyəm!”

Musa dəlillərimizi onla­ra göstərdikdə, onlar onu məsxərəyə qoyaraq və istehza edərək gül­dü­lər.

Bizim Firona və onun qövmündən olan əşrəflərə, Musaın (aleyhissəlam) peyğəmbərliyinin doğru olduğunu sübut etmək üçün göstərdiyi­miz hər bir möcüzə, əvvəlki­n­dən da­ha böyük idi. Biz on­ları dünyada əzabla yaxaladıq ki, bəlkə, küfrlərindən dönsünlər. Lakin bunun heç bir faydası olmadı.

Onların başına bəzi müsibətlər gəldikdə, Musaya (aleyhissəlam) dedilər: “Ey sehrbaz, Rəbbinin, bizim iman gətirəcəyimiz təqdirdə, əzabı bizdən dəf edəcəyinə dair verdiyi sözə görə, Ona bizdən ötrü dua et ki, əgər əzabı bizdən uzaq etsə, biz mütləq doğru yola gələcəyik”.

Biz əzabı onlardan uzaq­laşdıran kimi, əhdlərindən dön­dü­lər və onu yerinə yetrmədilər.

Firon öz səltənəti ilə lovğalanaraq qövmünə müraciət edib belə dedi: “Ey qövmüm, məgər Misirin səl­tə­nə­ti və qəsrlərimin al­tımndan axan, Nildən ayrılan bu çaylar mənim deyilmi?! Məgər siz mənim səltənətimi görmür­sü­nüz, əzəmətimi bilmirsiniz?!

Mən bu qovulmuş, zəif və sözünü açıq-aydın deyə bilməyən Musadan daha üstünəm?!

Məgər onu elçi göndərən Allah, onun həqiqi elçi olduğunu bəyan etmək üçün onu qızıl bilər­ziklərlə bəzəməli, yaxud onunla bir­likdə bir-birilərini təqib edən mə­lək­lər gəlməli deyildimi?”

Firon öz qövmünü aldatdı, onlar da onun azğın fikrinə itaət etdilər. Hə­qi­qə­tən, onlar Allahın itaətindən çıxmış bir qövm idilər.

Onlar küfr etmələrinə davam etməklə Bizi qəzəbləndir­dikdə onlardan intiqam alıb ha­mısını dənizdə ba­tırdıq.

Biz Firon və onun qovmünü kafirlərin önündə gedən bir toplum etdik. Sənin qövmündən kafir olanları da onların ardıcıllarından etdik. Beləliklə də Biz onları, nəticə çıxaran kimsələr üçün ibrət etdik ki, onlar kimi əməl edib sonda onların düçar olduğuna düçar olmasınlar.

Müşriklər Uca Allahın: ﴾Siz və Allahdan başqa ibadət etdikləriniz Cəhənnəmdə yanacaq odunsunuz. Siz ora varid olacaqsınız﴿ ayəsinin, nəsranilərin məbud qəbul etdiyi İsaya da aid olduğunu zənn etdilər. Halbuki Allah bütlərə ibadət etməyi qadağan etdiyi kimi, İsanı da məbud qəbul edərək ona ibadət etməyi qadağan etmişdi. Ey Peyğəmbər, (bu misal çəkilincə,) sənin qövmün mübahisə edib, qışqıraraq və hay-haray salaraq belə dedi: "Biz bütlərimizin İsa ilə bir yerdə olmasına razıyıq". Allah da onlara cavabı olaraq bu ayəni nazil etdi: ﴾Əzəldən özlərinə ən gözəl aqibət yazılmış insanlara gəldikdə isə, onlar Oddan uzaqlaşdırılmış olacaqlar﴿.

Onlar dedilər: “Bizim məbudlarımız yaxşıdır, yoxsa İsa?!” İbn Zibəranin və onun bənzərləri bu misalı sə­nə haqqı bəlli etmək eşqinə yox, yalnız mübahisə etmək eşqinə dedilər. Doğrusu, onlar xilqətcə mübahisəyə can atan bir kimsələrdir.

Məryəm oğlu İsa sadəcə Bi­zim peyğəmbərlik və risalət verdiyimiz Allah qullarından biridir. Uca Allah Adəmi atasız və anasız yaratdığı kimi, onu da atasız yaratmışdır. Beləliklə Biz onu, İsrail oğulları üçün Allahın qüdrətini göstərən bir nümunə etdik.

Ey Adəm oğlulları! Əgər Biz sizi məhv etmək istəsəydik, sizi yer üzündə məhv edib əvəzinizə Allaha ibadət edən və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayan mə­lək­lər ya­ra­dardıq.

Həqiqətən, İsanın axır zamanda yer üzü­nə nazil olması qiyaməin böyük əlamətlərindən biridir. Qi­yamətin vaqe olacağına şəkk-şübhə etmə­yin və mənim Allahdan gətirdiyimə tabe olun. Çünki gətirdiyim bu (din), heç bir əyriliyi olmayan doğru yoldur!

Şeytan sizi tovlayıb aldatmaqla doğru yoldan azdırmasın. Şübhəsiz ki, o, si­zin açıq-aydın düşmə­niniz­dir.

İsa (aleyhissəlam) qövmünə özünün Allah rəsulu olduğuna dair aydın dəlillər gətir­diyi za­man onlara dedi: “Mən Allahdan sizə hik­mət gətirmi­şəm və dininizə aid məsələlərdə ixtilafa düşdü­yü­nüz bəzi şeyləri izah et­mək üçün gəl­mi­şəm. Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Allahdan qorxun və sizə əmr və qadağan etdiyim işlərdə mənə itaət edin!

Həqiqətən, Allah mə­nim də Rəb­bim, sizin də Rəbbiniz­dir. Bizim Ondan başqa Rəbbimiz yoxdur. Odur ki, ixlasla yalnız Ona ibadət edin! Bu tovhid, heç bir əyriliyi olmayan düz yoldur”.

Nəsranilərdən olan firqələr İsa barəsində ixtilaf etdilər. Onlardan qismi: "O, ilahdır" - dedi. Bir qismi: "O, Allahın oğludur" - dedi. Bir qismi də: "O və onun anası iki ilahdır" - dedi. İsanın ilah, yaxud Allahın oğlu, yaxud da üçlüyün üçüncüsü olduğunu deməklə özlərinə zülm edən kimsələrin, qiyamət günü onları gözləyən ağrılı-acılı bir əzabdan dolayı vay halına!

Yoxsa, İsa barəsində ixtilafa düşmüş o firqələr özləri də hiss etmədən qiyamət saatının qəflətən on­la­rı haqlayacağından baş­qa bir şeymi gözləyirlər?! Əgər onlar kafir olduqları halda qiyamət onları haqlayarasa, şübhəsiz ki, onların aqibəti ağrılı-acılı bir əzab olacaqdır.

Küfr və azğınlıq yolunda bir-biri ilə möhkəm dost olan və bir-birinə sadiq qalan kimsələr qiyamət günü bir-birinə düş­mən kə­silə­cəklər. Yalnız Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Allahdan qorxan kimsələrdən başqa. Onların dostluğu əbədidir, heç vaxt sona yetməyəcəkdir.

Allah onlara belə buyuracaq: "Ey qullarım, bu gün sizi qarşıda gözləyənlərdən ötrü heç bir qorxu yoxdur və əldə edə bilmədiyiniz dünya nemətlərinə görə də siz kə­dər­lənməyə­cəksiniz.

Siz Rəsulumuza nazil olmuş Qurana iman gə­tirib ona tabe olan, əmrlərini yerinə yetirən və qadağalarından çəkinən kimsələr olmusunuz.

Siz və sizin kimi gətirən möminlərlə birgə, sizə verilən tükənməz və əbədi nemətlərə sevindiyiniz halda Cənnətə daxil olun!"

(Cənnət əhlinin) xidmətçiləri onlar üçün qızıldan olan qulpsuz sinilər və piya­lələr dolandıracaqlar. Cənnətdə nəfslərin istədiyi və göz­lərin baxmaqla həzz aldığı hər şey ola­caq­. Siz ora­da qalacaq və heç vaxt oradan çıxmayacaq­sınız.

Sizə vəsf edilən Cənnət, Allahın Öz tərəfindən bir lütf olaraq əməlləriniz sayəsində sizi varis etdiyi Cən­nətdir.

Orada sizin üçün çoxlu tükənməz mey­və­lər vardır, onlardan yeyəcək­siniz.

Şübhəsiz ki, küfr və asilik etməklə günaha batan kimsələr qiyamət günü əbədi olaraq Cəhənnəm əzabı için­də qalacaq­lar.

Onların əzabı yüngül­ləş­diril­mə­yə­cək və onlar orada Allahın rəhmətindən ümidlərini üzəcəklər.

Biz onların Cəhənnəmə vasil etməklə onlara zülm et­mə­dik, lakin onlar küfr etməklə özlərinə zülm etdilər.

Onlar Cəhənnəm gözət­çi­si­ Malikə müraciət edib deyəcəklər: “Ey Malik! Qoy Rəbbin canımızı alsın ki, biz rahatlıq tapaq.” Malik də onlara belə cavab verəcək: “Siz daim əzab içində olub ölməyəcəksiniz və bu əzab sizdən səngiməyəcəkdir”.

Biz sizə dünyada ikən içində heç bir şəkk-şübhə olmayan haqqı gətirmiş­dik, lakin sizin əksəriyyətiniz haqqı xoşlamırdı.

Onlar Peyğəmbərə (səllallahu aleyhi və səlləm) qarşı hiylə qurdular, Biz də onlara qarşı elə bir tədbir gördük ki, bu, onların hiyləsini alt-üst etdi.

Yoxsa onlar elə zənn edirlər ki, Biz onların qəlblərində gizlətdikləri sirlərini və ya öz aralarında gizli danışdıqları sirlərini eşitmi­rik?! Xeyr, Biz bunların hamısını eşidirik və onların yanında olan mələklər də, onların etdiyi bütün əməllə­ri­ ya­zırlar.

Ey Peyğəmbər! Allaha qızlar nisbət edən kimsələrə de: "Allah onların söylədiklərindən uzaqdır, ucadır. Allahın övladı yoxdur. Allah belə nöqsandan uzaqdır və müqəddəsdir. Mən Uca Allaha ibadət edənlərin və Onu bütün nöqsanlardan uzaq tutanların birincisiyəm.

Göylərin və yerin Rəbbi, Ərşin Rəbbi o müşriklərin Ona aid etdikləri şəriklərdən, həyat yoldaşından və övladdan tamamilə uzaqdır!”

Ey Peyğəmbər! Onları burax, qoy özlərinə vəd edilmiş qiyamət gününə yetişənədək batil sözlərini danışsınlar və əylənsinlər.

O pak və müqəddəs Allah həm göydə, həm də yerdə ibadət olunmağa layiq olan haqq məbuddur. O, yaratmaq, qədəri yazmaq və işləri idarə etmək xüsusunda Hikmət sahibidir, həmçinin, Öz qullarının etdiklərini Bilən­dir və onların əməllərindən heç bir şey Ona gizli qalmaz.

Pak və müqəddəs Allahın xeyir və bərəkəti boldur. O Allah ki, göylərin, yerin və onların arasındakıların mülkü Ona məxsusdur. Qiyamətin qopacağı saat haqqında bilgi yalnız Ondadır. Ondan başqa heç kəsin bu haqda bilgisi yoxdur və siz axirətdə haqq-hesaba çəkilmək və əməllərinizin əvəzini almaq üçün yalnız Onun hüzuruna qaytarılacaqsınız.

Müşriklərin Allahdan başqa ibadət etdikləri tanrılar Allah yanında şəfaətçilik edə bilməzlər. Yalnız İsa, Uzeyr və mələklər kimi "lə ilahə illəllah" deyərək şəhadət gətirən və gətirdiyi şəhadətin mənasını bilən kimsələr müstəsnadır.

Əgər onlardan: "Sizi kimi yaradıb?" – deyə soruşsan, onlar mütləq: “Bizi Allah yaradıb!”– de­yəcəklər. Bu etirafdan sonra Allaha ibadət etməkdən necə üz döndərirlər?!

Rəsulullahın, qövmünün onun yalançı saydığından şikayət edərək: “Ey Rəb­bim! Bun­lar Sənin mənə həvalə edib göndərdiyin risalətə iman gətirmə­yən bir qövmdür!” – deməsini Pak və müqəddəs Allah bilir.

Onlardan üz döndər və onlara şərlərini dəf edəcək söz söylə. Bu, sadəcə Məkkə dönəmində idi. Onlar tezliklə necə cəzalandırılacaqlarını biləcəklər.

﴾Ha. Mim.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Allah, aydın şəkildə haqq yolu göstərən Qurana and içir.

Biz Quranı qədr gecəsində nazil etdik. Bu, çoxlu xeyirlə dolu bir gecədir. Həqiqətən, Biz bu Quran vasitəsilə qorxuduruq.

Bu ge­cədə, Allahın növbəti il üçün müəyyən etdiyi ruziyə, əcələ və başqa şeylərə aid olan hər bir iş ayırd edilir.

Biz hər bir işi Öz hüzurumuzda ayırd edirik. Həqiqətən, elçiləri Biz göndəririk -

Ey Peyğəmbər! Biz elçiləri göndərildikləri insanlara Rəbbindən mərhə­mət olaraq göndəririk. Şübhəsiz ki, pak və müqəddəs Allah Öz qullarının dediklərini Eşidən­dir, onların əməllərini və niyyətlərini Biləndir. Bunlardan heç bir şey Ona gizli qalmaz.

Allah göylərin, yerin və on­ların ara­sında olan­ların Rəbbidir. Əgər buna yəqinliklə inanırsı­nızsa, Rəsuluma iman gətirin.

Ondan başqa ibadətə haqqı çatan mə­bud yoxdur. O, həm di­ril­dir, həm də öl­dü­rür. Ondan başqa nə dirildən, nə də öldürən var. O, həm sizin Rəbbiniz, həm də keçmişdəki atalarınızın Rəb­bi­dir.

Müşriklər buna yəqinliklə inanmırlar, əksinə, onlar özlərinin batil düşüncələrinə əsaslanıb buna şəkk-şübhə edirlər.

Ey Peyğəmbər! Sən, qövmünü yaxalayacaq yaxın əzabın gəlməsini gözlə. O gün qöy üzünü əzabın şiddətindən öz gözləri ilə görəcəkləri açıq-aydın bir düman bürüyəcəkdir.

O tüstü sənin qövmünü bü­rüyəcək və onda onlara deyiləcək: "Sizə üz vermiş bu əzab, ağrılı-acılı bir əzab­dır.

Onlar Rəbbinə yalvarıb deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Bi­zə göndərdiyin bu əzabı bizdən uzaqlaşdır. Əgər onu bizdən uzaqlaşdırsan, biz Sənə də, Sənin rəsuluna da iman gətirəcəyik”.

Onlar necə öyüd-nəsihət qəbul edib Rəbbinə tərəf üz tuta bilər?! Axı onlara peyğəmbərliyi aş­kar bilinən, doğru danışan və əmanətə xəyanət etməyən birisi kimi tanıdıqları bir elçi gəldi,

Sonra onun təsdiq etməkdən üz çevirib onun barəsində: "O Allahın elçisi deyil. O başqa bir kimsə tərəfindən öyrə­dilmiş bir dəlidir!" - dedilər.

Biz əzabı sizdən bir az uzaq­laş­dı­racağıq, siz isə yenə küfrə və haqqı yalan saymağa qayıda­caqsınız.

Ey Peyğəmbər! Sənin qövmünün kafirlərini böyük bir mü­si­bətlə yaxalayacağımız günü - Bədr gününü gözlə. Onlar Allaha küfr etdiklərinə və Onun rəsulunu yalançı saydıqlarına görə, Biz onlardan inti­qam alacağıq.

Biz onlardan əvvəl Firo­n qövmünü imtahana çəkmişdik. Onlara Allah tərəfindən dəyərli bir elçi - Musa (aleyhissəlam) gəlib onları Allahın təkliyini qəbul etməyə və Ona ibadət etməyə dəvət etmişdi.

Musa Firona və onun qövmünə belə demişdi: “İsrail oğullarını mənə verin. Onlar Allahın qullarıdır, sizin onları qul etməyə haqqınız yoxdur. Həqiqətən, mən, Allahın si­zə göndərdiyi və mənə əmr etdiyi risaləti təbliğ edəcəyimə etibar etdiyi bir el­çiyəm. Mən bu risalətdən nə bir şey əskildər, nə də ona bir şey artıraram.

Allaha ibadət etməyi tərk etməklə və özünüzü Onun qullarından üstün tutmaqla Ona qarşı təkəbbür göstərmə­yin. Həqiqətən, mən sizə açıq-aydın bir dəlil gətir­mişəm.

Mən sizin məni daşqalaq edib öldürməyinizdən mənim də Rəbbim, sizin də Rəb­biniz olan Alla­ha sığınıram.

Əgər mənim gətirdiyimi qəbul etmirsinizsə, məndən uzaq olun və pis niyyətlə mənə yaxınlaşmayın!”

Sonra Musa (aleyhissəlam) Rəbbinə dua edib dedi: “Həqiqətən, bu qövm - Firon və onun camaatı tezliklə cəzalandırılmağa layiq olan bir qövmdür!”

Allah Musaya öz qövmü ilə birlikdə gecə ikən yola çıxmağı əmr etdi və Firon və onun qövmü onları təqib edəcəklərini ona xəbər verdi.

Allah Musaya İsrail oğulları ilə birlikdə dənizi keçdikdən sonra onu olduğu kimi sakit buraxmağı əmr etdi. Şübhəsiz ki, Firon və onun əsgərləri dənizdə boğularaq həlak ediləcək bir ordudur.

Firon və onun qövmü özlərindən sonra neçə-neçə bağ-bağçalar və axar çeşmələr qoyub getdilər!

Onlar özlərindən sonra neçə-neçə əkinlər və gözəl yerlər qoyub getdilər!

Habelə, zövq aldıqları neçə-neçə nemətlər qoyub getdilər.

Beləcə, sizə bildirilən hadisələr, onların başına gəldi. Biz onların bağ-bağçalarına, çeşmələrinə, əkinlərinə və gözəl məskənlərinə başqa qövmü - İsrail oğullaını varis etdik.

Firon və onun qövmü dənizdə batdıqda, nə göy, nə də yer onlardan ötrü ağladı. Onlara tövbə etmək üçün möh­lət də verilmədi.

Biz İsrail oğullarını al­çaldıcı əzabdan xilas etdik. Belə ki, Firon və onun qövmü onların oğlan uşaqlarını öldür, qadınlarını da sağ buraxırdılar.

Biz onları Fironun əzabından xilas etdik. Həqiqətən, o, Allahın əmrinə və Onun dininə qarşı çıxan təkəbbürlü bir kimsə idi.

Biz Öz elmimizlə İsrail oğulla­rı arasından çoxlu peyğəmbər seçməklə onları zəmanələrindəki insanlardan üstün etdik.

Biz onlara möcüzələr və dəlillər - qüdrət halvası, bildirçin əti və başqa bu kimi zahiri nemətlər bəxş etməklə Musaya dəstək verdik.

Haqqı yalan sayan o müşriklər dirilməni mütləq inkar edib deyəcəklər:

“Bu ölüm bizim birinci (və axırıncı) ölümümüzdür və bundan sonra həyat olmayacaq. Bu ölümdən sonra biz bir daha dirildilməyəcəyik.

Ey Muhəmməd! Əgər sənin və sənin ardıcıllarının iddia etdiyi kimi Allahın ölüləri haqq-hesaba çəkmək və əməllərinin əvəzini vermək üçün diriltməsi doğrudursa, onda bizim ölmüş atalarımızı dirildib gəti­rin görək”

Ey Peyğəmbər! Güc-qüvvətə malik olmaq baxımından, səni yalançı sayan bu müşriklər üstündür, yoxsa Tubba qövmü və onlardan əv­vəl­ki Ad və Səmud tayfaları?! Biz onların hamısını məhv et­dik. Çünki onlar günahkar kimsələr idi.

Biz göyü, yeri və onların arasında olanları əylənmək üçün yaratmadıq.

Biz göyləri və yeri böyük bir hikmət üçün yaratdıq, lakin müşriklərin əksəriyyəti bunu bil­məz.

Şübhəsiz ki, Allahın qulları arasında ayırd etmə günü - qiyamət günü yaradılanların hamısı üçün müəyyən olunmuş vaxtdır ki, həmin vaxt Allah onları bir yerə toplayacaqdır.

O gün qohum öz qohumuna, dost da öz dostuna nə fayda verə biləcək, nə də onlar Allahın əzabının qarşısını ala biləcəklər. Çünki o gün mülk yalnız Allaha məxsus olacaq və Ondan başqası buna iddialı ola bilməyəcək.

Yalnız Allahın insanlardan rəhm etdiyi kim­sədən başqa! Həmin kimsə dünyada etdiyi yaxşı əməllərin faydasını görəcək. Həqiqətən, Allah Qüd­rət­li­dir, heç kəs Ona qalib gələ bilməz. Tövbə edən qullarına qarşı çox mərhəmətlidir.

Allahın Cəhənnəmin özülündə bitirdiyi zəqqum ağacı

Böyük günah sahibinin - kafirin yemə­yidir. O, bu ağacın iyrənc meyvəsindən yeyəcəkdir.

Zəqqum ağacının meyvəsi, qara zeytun yağına bənzəyir. O həddən artıq qaynar olduğu üçün onların qarnında qaynayacaqdır.

Son dərəcə qaynar suyun qaynadığı ki­mi.

Cəhənnəm zəbanilərinə belə buyurulacaq: "Onu tutub çox sərt və kobud şəkildə Cəhənnəmin ortasına doğru sürükləyərək aparın!

Sonra əzab verilən bu kimsənin başına qaynar su tökün ki, əzabı səngiməsin!"

Ona lağ edilərək deyiləcək: "Dad bu ağrılı-acılı əzabı! Sən ki qüdrətli - şəninə toxunulmaz, həm də, qövmün arasında hörmətə layiq birisi idin.

Bu əzab, qiyamət günü vaqe olacağına şəkk etdiyiniz əzabdır. İndi siz onu öz gözlərinizlə görməklə artıq şübhəniz aradan qalxmışdır.

Allahın əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Allahdan qorxanlar isə başlarına gələ biləcək hər bir xətərdən xatircəm olduqları bir yerdə olacaqlar.

Bağçalarda və axar çeşmələr başında olacaqlar!

Onlar Cənnətdə incə və qalın ipəkdən libaslar geyəcək və qarşı-qarşıya əylə­şəcək­lər. Heç biri digərinə arxasını çevirməyəcəkdir.

Bu deyilənləri onlara bəxş etməyimizlə yanaşı, hələ Cənnətdə onları, gözlərinin qarası qapqara, ağı da ağappaq olan iri ­gözlü gözəl qadınlarla evləndirəcəyik.

Onlar orada istədikləri hər növ meyvədən özlərinə gətirilməsi üçün xidmətçilərini yanlarına çağıracaqlar. Özləri də, bu meyvələrin tükənməyəcəyindən və xarab olmayacağından xatircəm olacaqlar.

Onlar orada əbədi qalacaq və dünya həyatında daddıqları ilk ölüm­dən başqa orada heç bir ölüm dadmaya­caq­lar. Rəbbi on­ları Cəhənnəm əzabından qorumuşdur.

Sənin Rəbbindən onlara bir lütf və yaxşılıq olaraq. Bu zikr edilənlər - Allahın onları Cənnətə daxil etməsi və Cəhənnəm odundan qoruması, heç bir bənzəri olmayan bö­yük uğur­dur.

Ey Peyğəmbər! Biz Quranı sənin ana dilində nazil etməklə asanlaş­dırdıq ki, bəlkə onlar öyüd-nə­si­hət qəbul edə­lər.

Sən özünün qalib gələcəyini, onların da həlak olacaqlarını gözlə! Şübhəsiz ki, onlar da, sənin həlak olacağını gözləyirlər.

﴾Ha. Mim.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Quran heç kəsin üstün gələ bilməyəcəyi Qüdrətli, həm də, yaratmaq, qədəri yazmaq və işləri idarə etmək xüsusunda Hikmət sahibi olan Allah tərəfindən nazil edilmişdir.

Həqiqətən, göylərdə və yerdə mö­minlər üçün Allahın qüdrətinə və Onun vəhdaniyyətinə işarə edən dəlillər vardır. Çünki dəlillərdən ibrət alanlar elə məhz möminlərdir.

Ey insanlar! Sizin yaradılışınızda - əvvəlcə nütfə, sonra qan laxtası, sonra da ət parçası olmanızda və Allahın yer üzünə yaydığı can­lılarda, Allahın Xaliq olduğuna yəqinliklə iman gə­tirmiş kimsələr üçün Onun vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillər vardır.

Gecə və gündüzün bir-birinin ardınca gəlib-getməsində, Allahın göy­dən yağmur en­dirib onun vasitəsilə, heç bir bitki bitməyən qurumuş bir yerdə bitkilər bitirib oranı canlandırmasında və küləkləri də sizin mənfəətiniz üçün bəzən bir istiqamətdən, bəzən də başqa bir istiqamətdən gətirməsində, başa düşən insanlar üçün dəlillər var. Onlar bu dəlillərə əsaslanaraq Allahın vəhdaniyyətini, Onun ölüləri dirildəcəyinə qadir olduğunu və ümumiyyətlə, hər şeyə qadir olduğunu isbat edirlər.

Ey Peyğəmbər! Biz bu ayələri və dəlilləri sənə bir həqiqət olaraq oxuyuruq. On­lar Allahın Öz quluna nazil etdiyi sözünə və Onun dəlillərinə inanmadıqdan sonra, hansı sözə inana­caq və hansı dəlili qəbul edəcəklər?!

Əzaba düçar olsun və həlaka uğrasın hər bir yalançı və çox günah edən kimsə!

Bu kafir Allahın Qurandakı ayələrinin ona oxunduğunu eşidir, sonra guya özünə oxunan o ayələri eşitmirmiş kimi, haqqa boyun əyməyə təkəb­bür göstərərək küfr və asilik etməyinə davam edir. Ey Peyğəmbər! Ona axirətdə başına gələcək müsibət - orada onu gözləyən ağ­rı­lı-acılı bir əzab barədə xəbər ver.

O, ayələrimizdən bir şey ona bildirildikdə, onu məsxərəyə qoyur. Quranı məsxərəyə qoyan kimsələr üçün qiyamət günü alçaldıcı bir əzab vardır.

Qarşıda - axirətdə onları Cəhən­nəm odu göz­lə­yir. Nə qazandıqları var-dövlət, nə də Allah­dan başqa tapındıqları bütlər onla­rı Allahın əzabın­dan qur­ta­ra bilər. Qiyamət günü onlar böyük bir əzaba düçar olacaqlar.

Rəsulumuz Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) nazil etdiyimiz bu kitab doğru yol gös­təricisidir. Allahın Öz rəsuluna nazil etdiyi ayələrini inkar edən kimsə­lə­ri ağ­rılı-acılı ən pis əzab gözləyir.

Ey insanlar! Gəmilərin Allahın əmri ilə dənizdə üzüb getməsi və sizin də müxtəlif halal qazanc yolları ilə Onun lütfündən ruzi ax­tarmanız üçün dənizi sizə ram edən yalnız Allah­dır. Bəlkə, Allahın sizə verdiyi nemətlərə şükür edəsiniz.

Pak və müqəddəs Allah göylərdə olan günəşi, ayı və ulduzları, habelə, yerdə olan çayları, ağacları, dağları və s. sizə ram etmişdir. Sizə bəxş edilən bütün bu nemətlər Allahın lütfü sayəsindədir. Həqiqətən, onların sizin üçün ram edilməsində Allahın ayələri barədə düşünən və onlardan ibrət alan bir qövm üçün Allahın qüdrətinə və Onun vəhdaniyyətinə dəlalət edən dəlillər var­dır.

Ey Peyğəmbər! Allaha iman gətirən və Onun rəsulunun dediklərini təsdiqləyən kimsələrə de ki, Allah verdiyi nemətlərə və ya cəzalara məhəl qoymayan kafirlərdən sizə pislik edən kəsləri əfv edin. Heç şübhəsiz ki, Allah səbir edən möminlərin də, düşmənçilik edən kafirlərin də, dünyada etdikləri əməllər sayəsində qazandıqlarının cəzasını verəcəkdir.

Kim yaxşı bir əməl edərsə, bu əməlin xeyri onun özünə olar, belə ki, Allahın onun əməlinə ehtiyacı yoxdur. Kim də pis bir əməl edərsə, bu əməlin cəzası onun öz əleyhinə olar. Belə ki, onun pis əməli Allaha zərər yetirməz. Son­ra axirətdə hamınız yalnız Bizim hüzurumuza qaytarılacaqsınız ki, hər birinizə layiq olan (mükafatı və ya cəzanı) verək.

Biz İsrail oğullarına Tövrat və onun sayəsində insanlar arasında hökm­ vermək ixtiyarı bəxş etdik, habelə, peyğəmbərlərin çoxunu onların özlərindən - İbrahimin (aleyhissəlam) nəslindən etdik, onlara növbənöv pak ne­mətlərdən ruzi verdik və on­la­rı zəmanələrindəki bəşər əhlindən üs­tün etdik.

Biz onlara haqqı batildən ayırd edən dəlillər vermişdik. Onlar yalnız özlərinə dəlil-sübut göstərildikdən - Muhəmməd (səllallahu aleyhi və səlləm) peyğəmbər göndərildikdən sonra ixtilafa düşdülər. Bu ixtilafa düşmələrinin səbəbi isə yalnız vəzifəyə və şan-şöhrətə olan hərislikdən irəli gələn ədavətdən dolayı olmuşdur. Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz ki, sənin Rəbbin onların dünyada ixtilafa düşdükləri məsələlər barəsində qiyamət günü onların arasında hökm verəcək, kimin haqq və kimin də batil olduğunu bəyan edəcəkdir.

Sonra Biz səni Öz əmrimizlə düz yol, sünnə və şəriət üzrə - səndən əvvəlki elçilərimizə əmr etdiyimiz yol üzərində qaim etdik ki, (insanları) iman gətirməyə və yaxşı işlər görməyə dəvət edəsən. Sən bu şəritə ta­be ol və haqqı bil­məyənlərin is­təklərinə tabe olma. Onların nəfslərinin istəkləri (səni) haqdan azdırar.

Əgər haqqı bilməyənlərin nəfslərinin istəklərinə uysan, onlar səni Allahın əzabından heç cür xilas edə bil­məz­lər. Həqiqətən də, hər bir millətdən və dindarlardan olan zalımlar möminlərə qarşı bir-birinin hamisidir. Allah isə, Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağan etdiyi əməllərdən çəkinməklə Ondan qorxan kimsələrin Hamisidir.

Rəsulumuza nazil edilmiş bu Quran insanlar üçün haqqı batildən ayırd edən dəlil, yəqinliklə inananlar üçün də doğru yol gös­təricisi və mər­hə­mətdir. Çünki məhz onlar Quran sayəsində doğru yola yönəlirlər ki, özlərinin Rəbbi onlardan razı qalsın və onları Cəhənnəm odundan uzaqlaşdırıb Cənnətə daxil etsin.

Yoxsa öz əzaları ilə küfr və asilik edib günah qazananlar, onları, əməllərinin əvəzini almaq xüsusunda həyatda olduğu kimi, ölümlərindən son­ra da, Allaha iman gə­tirib yaxşı işlər görənlərlə eyni tutacağımızı güman edir­lər?! Yürütdükləri bu mühakimə necə də pisdir!

Allah göyləri və yeri əbəs yerə yatamamış, əksinə, onları böyük bir hikmətlə yaratmışdır. Həm də, hər kəsin qazandığı nə isə onun müqabilində qarşılıq görməsi üçün yaratmışdır. Allah onların savabını azaltmaqla, yaxud günahlarını artırmaqla onlara zülm etməz.

Ey Peyğəmbər! Nəfsinin istəyinə uyan və onu özünə məbud hesab edib ona müxalif olmayan kimsəni gördünmü? Allah Öz əzəli elmi sayəsində onu zəlalətə salmışdır. Çünki o, zəlalətə düşməyə layiqdir. Allah onun qulağına və qəlbinə möhür vurmuş və buna görə də o əzaları ona fayda vermir, habelə, onun gözünə pərdə çəkmişdir və bu da onun haqqı görməsinə mane olur. Allah onu zəlalətə saldıqdan sonra, kim onu haqq yola yönəldə bilər?! Məgər nəfsin istəyinə uymağın zərərini, Allahın şəriətinə tabe olmağın da faydasını düşünüb anlamırsınız?!

Öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar edən kafirlər belə deyirlər: “Həyat fəqət bi­zim dünya həyatımız­dır və bu həyatdan sonra heç bir həyat yoxdur. Bir nəsil ölüb gedir bir daha geri qayıtmır və ardından yeni bir nəsil də doğu­lur. Bizi ancaq gecə ilə gündüzün bir-birini təqib etməsi öldürür”. Onların öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar etməyə dair heç bilgiləri yoxdur. Onlar yalnız zən­nə qapılır­lar. Zənn isə əsla həqiqət ola bilməz!

Öldükdən sonra yenidən dirilməyi inkar edən müşriklərə açıq-aydın ayələrimiz oxunduğu zaman onla­rın Peyğəmbərə (səllallahu aleyhi və səlləm) və onun səhabələrinə gətirdiyi də­li­li: “Əgər bizim öldükdən sonra diriləcəyimiz barədə olan iddianız doğrudursa, onda ölüb getmiş atalarımızı dirildin!” – de­mək­­dən başqa bir şey de­yildi.

Ey Peyğəmbər! Onlara de: “Allah sizi yaradaraq sizə həyat ve­rir, sonra sizi öldürür, sonra da si­zi, haqq-hesaba çəkiləcəyiniz və əməllərinizin əvəzini alacağınız qiyamət günü di­ril­dib bir yerə toplaya­caq­. O gün mütləq gələcəkdir, buna heç kimin şəkk-şübhə olmasın”. La­kin insanların çoxu bunu bilməz. Elə buna görə də saleh əməllər etməklə o gün üçün hazırlıq görmürlər.

Göylərin və yerin mülkü təkcə Allaha məx­sus­dur. Odur ki, nə göydə, nə də yerdə Ondan başqa ibadət olunmağa haqqı olan məbud yoxdur. Qiyamət qopacağı - Allahın ölüləri haqq-hesaba çəkmək və onlara əməllərinin əvəzini vermək üçün dirildəcəyi gün – məhz o gün, Allahdan başqasına tapınan, haqqa batil donu, batilə də haqq donu geyindirən batil əhli ziyana uğ­ra­ya­caqlar­.

Ey Peyğəmbər! Sən o gün hər ümməti diz çöküb, barələrində veriləcək hökmü gözlədiklərini görəcəksən. Hər ümmət öz əməlləri gözətçi mələklər tərəfindən yazılmış kitabına tərəf çağırılacaq. “Ey insanlar! Bu gün sizə dünyada etdiyiniz yaxşı və pis əməllərin əvəzi veriləcəkdir!

Bu, mələklərimizin, sizin əməllərinizi yazdıqları kitabımızdır. Bu klitab, sizin əley­hi­ni­zə haqqa şahidlik edən bir kitab­dır, elə isə onu oxuyun. Şübhəsiz ki, Biz gözətçi mələklərə sizin dünyada et­di­yiniz əməlləri yazmalarını əmr etmişdik".

İman gətirib yaxşı işlər görən kimsələrə gəlincə, pak və müqəddəs Rəbbi onları Öz mər­həməti ilə Cənnətə daxil edəcəkdir. Allahın onlara bəxş etdiyi bu mükafat, bənzəri olmayan açıq-aşkar uğurdur.

Allaha küfr edən kimsələr gəlincə, onlara məzəmmət edilərək deyiləcəkdir: “Məgər ayələ­rim sizə oxunmurdumu?! Siz isə onlara iman gətirməyə təkəbbür göstə­rir­di­niz və özünüz də, küfr və günüh işlər görən gü­nah­kar bir qövm idiniz.

Sizə: “Allahın vədi – Öz qullarını dirildəcəyinə və onlara əməllərinin əvəzini verəcəyinə dair onlara verdiyi vədi – haqdır, bunda heç bir şübhə yoxdur, həmçinin, qiyamət saatının yetişməsində də, heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Odur ki, o gününüz üçün tədarük görün!”– deyildikdə: “Biz qiyamət saatının nə olduğunu bilmirik! Onun ancaq əsassız bir zənn olduğunu güman edirik. Biz qiyamətin qopacağına əmin deyilik!”– deyə cavab verdiniz.

Onların dünyada ikən etdikləri pis əməl­lər - küfr və asiliklər özlərinə göstəriləcək və onlara xəbərdarlıq edilərkən isteh­za etdik­ləri əzab onları haqlayacaqdır.

Allah onlara deyəcək: “Siz bu gününüzə qovuşacağınızı unutduğunuz, iman gətirib yaxşı işlər görməklə o gün üçün tədarük görmədiyiniz kimi, Biz də bu gün sizi Cəhənnəm odunda tərk edəcəyik. Si­zin qərar tutmaq üçün gedəcəyiniz yer Cəhən­nəm­dir. Allahın əzabını sizdən dəf edəcək köməkçiləriniz də ol­maya­caq­dır.

Sizə verilən bu əzab, Allahın ayələrinə lağ edib onları məsxərəyə qoyur­du­nuz və dünya həyatının ləzzət və şəhvətlərinə aldandığınıza görədir”. Bu gün, Allahın ayələrinə istehza edən o kafirlər Cəhənnəmdən çıxa­rıl­ma­ya­caq, əksinə onlar, əbədi olaraq orada qalacaqlar və dünya həyatına da qayıtmayacaqlar ki, yaxşı işlər görsünlər, beləliklə də, Rəbbi onlardan razı qalsın.

Həmd yalnız göylərin Rəbbi, yerin Rəbbi və bütün məxluqatın Rəbbi olan Allaha məxsusdur!

Göylərdə və yerdə böyüklük və əzəmət yalnız Ona məxsusdur. O, Qüdrətlidir. Heç kəs Ona üstün gələ bilməz. O, yaratmaq, qədəri yazmaq, işləri idarə etmək və şəri hökmləri təyin etmək xüsusunda Hikmət sahibidir.

﴾Ha. Mim.﴿ Bəqərə surəsinin əvvəlində buna oxşar mövzu barədə danışılmışdır.

Quran heç kəsin üstün gələ bilməyəcəyi Qüdrətli, həm də, yaratmaq, qədəri yazmaq və şəri hökmləri təyin etmək xüsusunda Hikmət sahibi olan Allah tərəfindən nazil edilmişdir.

Biz göyləri, yeri və onla­rın ara­sın­da olanları əbəs yerə yaratmamışıq, əksinə, bütün bunları ancaq böyük bir hikmətdən ötrü haqq olaraq yaratmışıq. Bunlardan bəzisi budur ki: insanlar bu məxluqata baxıb Allahın varlığını dərk etsinlər, beləliklə də, yalnız Ona ibadət etsinlər, heç bir şeyi Ona şərik qoşmasınlar və yalnız Allahın bildiyi, əzəldən müəyyən edilmiş za­manadək yer üzündə yaşayıb öz tələbatlarını yerinə yetirsinlər. Allaha küfr edənlər isə Allahın kitabında xə­bərdar edildikləri şeylər­dən üz döndərir və ona məhəl qoymurlar.

Ey Peyğəmbər! Haqdan üz döndərən o müşriklərə de: “Si­zin Allahdan başqa tapındıqla­rınız bütlər barədə mənə xəbər verin görüm, onlar yer üzündə nə yaradıblar? Onlar dağ yaradıblarmı?! Bəlkə çay yaradıblar?! Yoxsa onların göylərin ya­radılma­sında Allaha bir şərikliyi və o işdə bir payı var?! Əgər bütlərə ibadət etməyinizin haqq olduğuna dair iddianız doğrudursa, mənə Qurandan əv­vəl Allahdan nazil ol­muş bir kitab və ya əvvəlkilərin qoyub getdiyi elmdən qalan bir əsər gətirin”.

Allahı qoyub qiyamət gü­nünədək özünə cavab verə bil­mə­yən bütə tapınan kim­sədən daha çox azmış birisi ola bilməz. Onların Allahdan savayı tapındıqları bu bütlər onlara tapınan kimsələrin yal­varışından xəbərsizdirlər. Fayda və ya zərər verməyə isə ümumiyyətlə qadir deyillər.

Bütlərin dünyada insanlara heç bir fayda verməməsindən əlavə, insanlar qiyamət günü bir yerə toplanacaqları zaman bütlər onlara ibadət edən kimsələrə düş­mən kə­siləcək, həmin insanlardan uzaq duracaq və o insanların onlara ibadətindən xəbərsiz olduqlarını bildirəcəklər.

Rəsulumuza nazil edilən ayələrimiz onlara oxunduğu zaman, Quranı in­kar edən kafirlər onun öz peyğəmbərləri vasitəsilə göndərildiyini görüb: “Bu, Allah tərəfindən göndərilən vəhy deyil, bu açıq-aydın bir sehrdir!” – deyirlər

Yoxsa o müşriklər: “Muhəmməd bu Quranı özündən uydurmuş, sonra da onu Allaha nisbət etmişdir!” – deyirlər?! Ey Peyğəmbər! Onlara de: “Əgər mən onu özümdən uy­durmu­şam­sa, siz heç bir tədbirlə məni Allahın əzabından qurtara bil­məz­si­niz. Elə isə mən Allaha qarşı yalan uydurmaqla öz əllərimlə özümü necə əzaba sürükləyə bilərəm?! Allah sizin Qurana tənə vuraraq lağa qoyduğunuzu və mənə məzəmmət etdiyiniz daha yaxşı bilir. Mənimlə sizin aranızda Allahın şahid olması kifayətdir. O Öz qullarından günahlarına görə tövbə edən kimsələri Bağışlan və onlara Rəhm edəndir”.

Ey Peyğəmbər! Sənin peyğəmbərliyini yalan sayan o müşriklər de: “Mən Allahın göndərdiyi ilk elçi deyiləm ki, mənim sizi (haqqa) dəvət etməyimə təəccüb edirsiniz. Məndən əvvəl neçə-neçə elçilər gəlib-getmişdir. Mən, Allahın bu dünyada mənə və sizə nələr edəcəyini bilmirəm. Mən ancaq Allahın mənə vəhy etdiyinə tabe oluram və ancaq Onun nazil etdiyi vəhyə müvafiq olan sözü danışır, yaxud ona uyğun hərəkət edirəm. Mən sadəcə sizi Allahın əzabı ilə açıq-aşkar qorxudan bir peyğəmbərəm!”

Ey Peyğəmbər! Haqq yalan sayanlara de: “Bir deyin görək, əgər bu Qu­ran Allah tərəfin­dən­dir­sə və siz də onu inkar etmi­si­niz­sə, İsrail oğullarından da bir şahid bu kitab barədə Tövratda varid olan xəbərlərə etimad edərək onun Allahdan nazil olduğuna şa­hidlik edib ona iman gətirib, siz isə ona iman gətirməyə tə­kəbbür göstərmisinizsə, o halda siz zalım sayılmırsınızmı?! Şübhəsiz ki, Allah zalım qövmü haqq yö­nəl­məyə müvəffəq etməz!”

Qurana və peyğəmbərinin gətirdiyinə küfr edən kimsələr iman gətirənlərə de­di­lər: “Əgər Muhəmmədin gətirdiyi risalət xeyirə yönəldən bir haqq olsaydı, o zaman bu kasıblar, kölələr və zəiflər bu işdə bizi qabaqlaya bilməzdilər!” Onlar peyğəmbərlərinin gətirdiyi doğ­ru yola gəlmə­dik­ləri üçün deyəcəklər ki: “Onun bizə gətirdiyi din köhnə yalan­dır və biz bu yalana tabe olan deyilik!”

Bu Qurandan əvvəl Allahın Musaya (aleyhissəlam) nazil etdiyi, haqq yolu göstərən bir rəhbər və İsrail oğullarından iman gətirib tabe olanlar üçün bir mərhəmət sayılan Tövrat var idi. Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) nazil edilmiş bu Quran isə, Allaha şərik qoşmaq və günah işlər görməklə özlərinə zülm edən kimsələri qor­xut­maq, habelə, həm Xaliqlə, həm də məxluqla öz arasında olan əlaqələrini düzəldən yaxşı əməl sahiblərinə müjdə ver­mək üçün, ərəb di­lin­də nazil edilmiş və əvvəlkiləri təs­diq edən bir kitabdır.

Həqiqətən də: “Rəbbi­miz Allah­dır və bizim Ondan başqa rəbbimiz yoxdur!” – deyib, sonra iman gətirib saleh əməl edənlərə nə axirətdə qarşılaşacaqları işlərdə bir qorxu olar, nə də bu dünyada əldə etmədikləri və sonraya saxladıqları nəsiblərinə görə kədər­lənərlər.

Bu sifətlərlə vəsf edilən kimsələr Cənnət əhlidirlər və dünyada etdikləri saleh əməllərin əvəzi ola­raq onlar orada əbədi qalacaqlar.

Biz insana ata-anasının qayğısına qalmağı, onlar həyatda ikən və vəfat etdikdən sonra şəriətə uyğun olaraq onlara yaxşılıq etməyi qəti şəkildə əmr etdik. Xüsusilə də, onu bət­nində əziy­yətlə daşımış və əziyyətlə doğ­­muş anısının qayğısına qalmağı. Onun bətndə daşınma və süddən kəsilmə müddəti otuz ay çəkir. Nə­hayət, onun ağlı və bədəni yet­kinlik çağına yetişib qırx yaşa çatdıqda, o deyər: “Ey Rəb­bim! Mənə, mə­nim özümə və va­li­deynlərimə bəxş etdiyin ne­mə­tə şükür et­mək və Sənin razı qa­la­cağın yaxşı işləri görmək üçün il­ham ver, onu məndən qəbul et, övladlarımı da mənim üçün əməlisaleh et. Mən günahlarımın bağışlanmasına görə Sənə tövbə et­dim. Mən, həqiqətən də, Sənə itaət edənlərdən və Sənin əmrlərinə təslim olanlardanam.

Belələri, saleh əməllərinin ən yaxşısını qəbul edəcəyimiz, gü­nah­la­rından keçə­cəyimiz, onlara görə cəzalandırmayacağımız və Cənnət əhli içərisinə daxil edə­cəyimiz kimsələrdir. Onlara ve­rilmiş bu vəd, doğru vəddir və o, heç şübhəsiz gerçəyə çevriləcəkdir.

Kimisi də ata-anasına deyər: “Uf sizə! Məndən əvvəl neçə-neçə nəsil ölüb-getdiyi və onlardan heç birinin dirlmədiyi hal­da, siz məni öldükdən sonra dirilib qəbirdən çıxarılacağımla hədələyirsiniz?!” Valideynləri də Allaha yalvarıb Ondan övladlarını imana yönəltməsini diləyər və övladlarına deyərlər: “Dirilməyə iman gətirməsən, vay sə­­nin halına! Buna iman gətir, Allahın ölüləri dirildəcəyinə dair verdiyi vədi haqdır, onda heç bir şübhə yoxdur!” O isə dirilməni bir daha inkar edərək deyər: “Bu dirilmə haqqında deyilənlər, sadəcə keç­miş­də­kilərin kitablarından nəql edilən, onların yazdıqlar və Allahın xəbər verdiyinə dair heç bir sübutu olmayan (nağıllardan) başqa bir şey deyildir!”

Belələri, onlardan əvvəl gəlib-getmiş cinlərdən və insanlardan ibarət olan ümmətlərə üz vermiş əzab on­lara da vacib olmuş kimsələrdir. Hə­qiqətən, onlar, həm özlərini, həm də, ailələrini Cəhənnəm oduna salmaqla ziyana uğ­ramışlar.

Hər iki firqənin - Cənnət əhlinin və Cəhənnəm əhlinin - etdiyi əməllərə uyğun mərtəbələri vardır. Cənnət əhlinin mərtəbələri yüksəkdə yerləşən dərəcələr, Cəhənnəm əhlininki isə aşağıda yerləşən təbəqələrdir. Bu, Uca Allahın on­la­ra etdikləri əməl­lə­ri­nin əvəzini özlərinə tam olaraq verməsi üçündür. Qiyamət günü onların savbalarını azaltmaqla və ya günahlarını artıqmaqla onlara əsla zülm edilməz.

Allaha küfr etmiş və Onun elçilərini yalançı saymış kimsələrə əzab verilməkdən ötrü Cəhənnəmin qarşısına gətiri­lə­cəkləri gün onlara məzəmmət edilərək və lağa qoyularaq deyi­lə­cək­: “Siz dün­ya həyatı­nızda pak nemətlərinizi sərf edib bitirdiniz və oradakı ləzzətli şeylərdən zövq al­dı­nız. Bu gün isə siz, yer üzündə haqsız ola­raq təkəbbür göstər­diyinizə, üstəlik də, küfr və asilik etməklə Allahın itaətində çıxdığınıza görə sizi alçaldacaq və zəlil edəcək əzab­la cəza­landırı­la­caq­sınız!”

Ey Peyğəmbər! Ad qövmünə mənsub olan qardaşları Hudu xatırla! Bir zaman o, ərəb yarımadasının cənubunda yerləşən qum­sal təpələrdəki evlərində ya­şayan qövmünü, özündən əvvəl və sonra gəlib (öz ümmətlərini) qorxudan peyğəmbərlər kimi, Allahın əzabı ilə qorxudub demişdir: "Yalnız Allaha ibadət edin və Onunla yanaşı başqa tanrıya ibadət et­məyin! Ey qövmüm! Mən si­zə üz verəcək əzə­mətli günün - Qiyamət gününün əzabından qor­xu­ram!"

Qövmü isə ona belə cavab vermişdi: "Sən bizi məbudlarımızdan döndərməyə gəlmisən?! Sən öz istəyinə əsla nail ola bilməyəcəksən. Əgər iddia etdiyin əzab doğrudursa, elə isə bizi təhdid et­di­yi­ni o əzabı gətir görək!"

Hud dedi: “Əzabın nə zaman gələcəyi barədə bil­gi ancaq Allaha məlumdur. Mənim bu haqda heç bir bilgim yoxdur. Mən sadəcə sizə gön­dərilənləri təbliğ edən bir elçiyəm. La­kin mən sizin özünüzə fayda verəni tərk edib zərər verəni götürməklə cahillik etdiyinizi görürəm”.

Nəhayət, tez gəlməsini istədikləri o əzabı, göydə vadilə­ri­nə doğru gələn bir bu­lud şək­lində gördük­də dedilər: “Bu, bizə ya­ğış yağdıracaq bir bulud­dur!” Hud onlara dedi: “Xeyr, bu, heç də sizin güman etdiyiniz kimi yağış yağdıracaq bir bulud deyil. Əksinə, bu, si­zin tez gəlməsini istədiyiniz, özü ilə ağrılı-acılı əzab gətirən bir küləkdir!

O, Allahın ona məhv etməsini əmr etdiyi hər bir şeyin üstündən keçərək onu darmadağın edəcək­!” On­lar elə məhv oldular ki, evlərindən başqa heç bir şey gö­rün­mə­di. Bu, özlərindən sonra gələnlərin, onların bundan əvvəl orada yaşadıqlarına şahid olmalarına görə idi. Biz öz küfründə və asiliyində israr edən günahkarları belə ağrılı-acılı əzabla cəzalandırırıq.

Biz sizə vermədiyimiz im­kanları - möhkəm evlər tikmək imkanlarını Hud qövmünə vermişdik. Onlara eşidən qulaqlar, görən gözlər və duyan qəlblər də ver­mişdik. Lakin nə qulaqları, nə gözləri, nə də qəlb­ləri onlara bir fayda verdi. Allahın əzabı gəldizi zaman bütün bunlar o əzabı onlardan dəf edə bilmədi. Çünki onlar Allahın ayə­lə­ri­ni inkar edirdilər. Onlara peyğəmbərləri Hudun (aleyhissəlam) xəbər verdiyi, istehza etdikləri əzab nazil oldu.

Ey Məkkə əhli! Biz sizin ətrafınızda olan kəndləri məhv etdik. Biz Ad, Səmud və Lut tayfalarını, habelə, Mədyən əhlini məhv etdik. Biz onlara müx­tə­lif cür dəlillər və sübutlar gətirdik ki, bəlkə küfrlərindən əl çə­kələr.

Bəs nə üçün Allahdan başqa ilahiləşdirdik­lə­ri - yaxınlaşmaq məqsə­dilə qarşılarında ibadət edib, qurban kəsdikləri bütlər onlara kömək etmədi?! Qətiyyən onlara kömək etmədilər, ək­si­nə, özləri köməyə möhtac olduqlarından dolayı onlardan uzaqlaşdılar. Bu onların, guya, bu bütlərin onlara fayda verəcəklərinə və Allah yanında onlar üçün şəfaətçilik edəcəklərinə dair nəfslərinin onlara vəd etdiyi yalan və iftiralarından başqa bir şey deyildir.

Ey Peyğəmbər! Xatırla ki, bir zaman bir dəstə cini sənə nazil edilən Quranı dinləmək üçün sənin ya­nı­na göndərdik. Onlar onu din­ləməyə gəldikdə bir-birinə: “Sakit durun ki, qulaq asaq!” – dedilər. Rəsulullah (səllallahu aleyhi və səlləm) oxuduğu ayələri bitirdikdən sonra onlar öz qövmlərinin yanına qayıtdılar ki, bu Qurana iman gətirməyənlərin (əzaba düçar olacaqları barədə) onları xəbərdar etsinlər.

Cinlər onlara dedilər: “Ey qöv­mümüz! Biz, həqiqətən də, Allahın Mu­sadan sonra nazil etdiyi, özündən əvvəl Allah tərəfindən nazil edilmiş kitabları təsdiqlə­yən bir ki­tab dinlədik. Dinlədiyimiz bu kitab (hər kəsi) haq­qa və düz yola - İslamın yoluna yönəl­dir.

Ey qövmümüz! Muhəmmədin (səllallahu aleyhi və səlləm) sizə təbliğ etdiyi haqqı qəbul edin və onun öz Rəbbi tərəfindən elçi göndərildiyinə iman gətirin ki, Allah sizin günah­la­rınızı bağışlasın, üstəlik, peyğəmbərin sizə təbliğ etdiyi haqqı qəbul etməyəcəyiniz və onun öz Rəbbi tərəfindən elçi göndərildiyinə iman gətirməyəcəyiniz təqdirdə sizi yaxalayacaq ağrılı-acılı əzab­dan sizi qur­tarsın”.

Muhəmmədin (səllallahu aleyhi və səlləm) təbliğ etdiyi haqqı qə­bul etmə­yən kimsə yer üzün­də qaçıb Allah­dan yaxa qurtara bil­məz və Allahdan başqa onu əzabdan qurtara biləcək dostları da tapılmaz. On­lar açıq- aşkar haqdan uzaq bir azğınıq içindədirlər.

Məgər dirilməni yalan sayan o müşriklər, göyləri və yeri yara­dan, onların böyüklüyünə və genişliyinə rəğmən onları yarat­maqda aciz qalmayan Allah, ölüləri də, haqq-hesaba çəkmək və etdikləri əməllərin əvəzini vermək üçün diriltməyə qadir olduğunu görmürlərmi?! Əlbəttə ki, O, onları diriltməyə qadirdir. Pak və müqəddəs Allah hər şeyə qadirdir. Odur ki, O, ölüləri dirltməkdə aciz qalmaz.

Allahı və Rəsulunu inkar edənlər kafirlər Cəhənnəm odunun qarşısına gətiri­lə­cəkləri gün onlara məzəmmət edilərək deyiləcəkdir: “Mə­gər gördüyünüz bu əzab həqiqət deyilmi?!” Yoxsa bu əzab, sizin dünyada söylədiyiniz kimi yalan bir şeydir?! Onlar: “Bəli, Rəb­bimizə and ol­sun ki, o, hə­qi­qət­dir!” – deyə cavab verəcəklər. Bu zaman onlara belə deyiləcəkdir: “Allaha küfr et­diyinizə görə da­dın əzabı!”

Ey Peyğəmbər! Elçilərdən möhkəm iradə sahib­lə­rinin - Nuh, İbrahim, Musa və İsanın (aleyhimussəlam) səbir etdiyi kimi, sən də, qövmünün səni yalançı saymasına səbir et! Sən onlara əzabın tez gəlməsini istəmə. Sənin qövmün arasındakı haqqı yalan sayanlar özlərinə vəd edilmiş əzabı axirətdə görəcəkləri gün, əzablarının uzun müddət davam etdiyindən dolayı, dünyada gündüzün bircə saatı qədər qal­dıqlarını güman edəcəklər. Muhəmmədə (səllallahu aleyhi və səlləm) nazil edilmiş bu Quran insanlar və cinlər üçün bir təb­liğdir və bu onları xəbərdar etmək üçün kifayət edər. Şübhəsiz ki, küfr və asilik etməklə Allahın itaətindən çıxmış kimsələrdən başqası əzabla həlak edilməz.