Tefsîr-i Nûr (Farsça) — مريم 19:1 – الحج 22:78

ترجمه: کاف . ها . یا . عین . صاد . توضیحات: « کهیعص‌ » : حروف مقطّعه‌اند ( نگا : بقره‌ / 1 ) .

ترجمه: ( این ) یادی است از مرحمت پروردگارت نسبت به بنده خود زکریّا ( که ای محمّد ! آن را بر تو می‌خوانم ) . توضیحات: « ذِکْرُ » : یاد . یادآوری . خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : هذَا الْمَتْلُوُّ ذِکْرُ . « رَحْمَةِ رَبِّکَ » : واژه ( رَحْمَة ) به فاعل خود اضافه شده است . در رسم‌الخطّ قرآنی با ( ت ) کشیده نوشته شده است . « عَبْدَ » : مفعولٌ‌به ( رَحْمَةِ ) است . « زَکَرِیَّا » : بدل است .

ترجمه: در آن هنگام که پروردگارش را ( در خلوتگاه عبادت ) پنهانی ندا داد . توضیحات: « نِدَآءً » : صدا زدن . به کمک طلبیدن . مصدر باب مفاعله است . « خَفِیّاً » : پنهان . نهان .

ترجمه: گفت : پروردگارا ! استخوانهای من ( که ستون پیکر من و محکم‌ترین اعضای تن من است ) سستی گرفته است ، و شعله‌های پیری ( تمام موهای ) سر مرا فرا گرفته است ، پروردگارا ! من هرگز در دعاهائی که کرده‌ام ( از درگاه کرم تو ) محروم و ناامید باز نگشته‌ام‌ ؛ ( هم اینک نیز مرا دریاب ) . توضیحات: « وَهَنَ » : سست شد . ضعیف گردید . « إشْتَعَلَ » : شعله‌ور شد . شعله فراگیر شد . مراد سفید شدن موهای سر است . « شَیْباً » : پیری . تمییز است . « دُعَآئِکَ » : تو را به یاری خواستن و به مدد طلبیدن . ( دُعَآءِ ) اضافه به مفعول خود شده است . « شَقِیّاً » : محروم . ناامید . گویند : شَقی بِکَذا . أَیْ تَعِبَ فیهِ وَ لَمْ یَحْصُلْ مَقْصُودُهُ .

ترجمه: ( پروردگارا ! ) من از بستگانم بعد از خود بیمناکم ( چرا که در ایشان شایستگی و بایستگی به دست گرفتن کار و بار دین را نمی‌بینم ) و همسرم هم از اوّل نازا بوده است ؛ پس از فضل خویش جانشینی به من ببخش . توضیحات: « الْمَوَالِیَ » : ورثه ( نگا : نساء / 33 ) . عصبه ، یعنی خویشاوندان شخص از سوی پدر . در اینجا مراد ورثه و به ویژه عموزادگان شَرور و ناباب است . « عَاقِراً » : عقیم . نازا . « وَلِیّ » : عهده‌دار امور . مراد پسر است .

ترجمه: از من ( دین و دانش ) و از آل یعقوب ( ثروت و قدرت ) ارث ببرد ، و او را پروردگارا ( در گفتار و کردار ) مورد رضایت گردان . توضیحات: « یَرِثُنِی وَ یَرِثُ . . . » : مراد ارث معنوی ، یعنی دین و دانش و نبوّت است ( نگا : اعراف‌ / 169 ، فاطر / 32 ، شوری‌ / 14 ) . برخی ترکه زکریّا را عِلْم و نبوّت ، و میراث آل یعقوب و دارائی و شاهی می‌دانند . « ءَالِ یَعْقُوبَ » : مراد فرزندان یعقوب است که بسیاری از آنان مفتخر به خِلعت نبوّت شده و انبیاء بنی‌اسرائیل بوده‌اند . « رَضِیّاً » : مورد رضایت . فعیل به معنی مَفْعول ، یعنی ( مَرْضِیّ ) است .

ترجمه: ای زکریّا ! ما تو را به پسری مژده می‌دهیم که نام او یحیی است و پیش از این کسی را همنام او نکرده‌ایم ( و شبیه او در صفات فضل و کمال و تقوا و صلاح نیافریده‌ایم ) . توضیحات: « سَمِیّاً » : همنام . مشترک در اسم . شبیه و نظیر ( نگا : مریم‌ / 65 ) .

ترجمه: ( زکریّا ) گفت : پروردگارا ! چگونه مرا پسری خواهد بود با این که همسرم نازا است و من نیز به غایتِ پیری رسیده‌ام و افتاده و فرتوت شده‌ام‌ ؟ توضیحات: « أَنَّیا » : چگونه‌ ؟ این پرسش ناشی از شعف و خوشحالی از قُدوم فرزند است که زکریّا می‌خواهد با شیوه و نحوه تولّد آشنا شود و بفهمد که آیا خدا او و همسرش را به سن جوانی برمی‌گرداند و آن گاه چنین کاری صورت می‌پذیرد یا جز این . « عِتِیّاً » : مصدری از ماده ( عُتُوّ ) است ، به غایت پیر شدن و خشکیده و افتاده گشتن .

ترجمه: فرمود : ( مطلب ) همین گونه است ( که پیام داده است ) . پروردگار تو گفته است این کار برای من ( که خدایم ، و از هیچ ، همه چیز را آفریده‌ام ، و از جمله خودِ ) تو را که قبلاً هیچ نبودی ، هستی بخشیده‌ام ، آسان است . توضیحات: « هَیِّنٌ » : آسان . ساده .

ترجمه: ( زکریّا ) گفت : پروردگارا ! نشانه‌ای ( دالّ بر تحقّق این مژده ) برایم بگذار . ( خدا به او ) فرمود : نشانه ( حصول آرزوی ) تو این است که سه شبانه‌روز تمام نمی‌توانی با مردم سخن بگوئی ، با وجود این که تو ( از لحاظ اعضاء و حواسّ ) سالم و تندرست خواهی بود . توضیحات: « ءَایَةً » : علامت . نشانه . « أَلاّ تُکَلِّمَ النَّاسَ . . . » : این که زبانت بند می‌آید و قدرت تکلّمِ با مردم را نخواهی داشت . « ثَلاثَ لَیالٍ » : سه شب . مراد سه شبانه‌روز است ( نگا : آل‌عمران‌ / 41 ) . « سَوِیّاً » : سالم و متعادل . حال ضمیر فاعلی مستتر در فعل ( تُکَلِّمَ ) است .

ترجمه: بعد ( از این بشارت ، زکریّا ) از محراب ( عبادت ) بیرون آمد و به پیش قوم خود رفت و با رمز و اشاره بدیشان گفت : بامدادان و شامگاهان ( به شکرانه این نعمت که در سرنوشت آینده همه شما تأثیر بسزا دارد ) به تسبیح و تقدیس ( خدا ) بپردازید . توضیحات: « الْمِحْرَابِ » : خلوتکده عبادت که معمولاً در صدر منزل و بالاتر از نقاط دیگر است ( نگا : ص‌ / 21 ) . حجره‌ای در اوّل معبد . « بُکْرَةً » : بامدادان . صبحگاهان . « عَشِیّاً » : شامگاهان . شبانگاهان .

ترجمه: ( هنگامی که یحیی متولّد شد و بزرگ گردید و به سن رشد رسید ، خطاب بدو گفتیم : ) ای یحیی ! کتاب ( تورات ) را با قوّت و ( قدرتِ هرچه تمام‌تر ) برگیر ( و با جدّ و جهدِ هرچه بیشتر بدان عمل کن ) . ما در کودکی بدو بینش ( دینی و فهم احکام الهی موجود در تورات ) دادیم . توضیحات: « خُذْ » : برگیر . مراد عمل کردن و اجرا نمودن است ( نگا : اعراف‌ / 171 ) . « الْکِتَاب‌ » : مراد تورات است . « الْحُکْمَ » : رجاحت عقل و درایت اسرار شریعت . در اینجا مراد فهم تورات و درک احکام آن است . « صَبِیّاً » : در حالی که کودک بود .

ترجمه: و از فضل خود ، بدو مهر و محبّت فراوان دادیم ( و بر رحم و عطوفت عظیمش سرشتیم ) و برکت و پاکی نصیبش کردیم ، و او پرهیزگار ( به بار آمد ) و متّقی بود . توضیحات: « حَنَاناً » : مهر و محبّت . رحم و عطوفت . عطف است بر ( الْحُکْمَ ) . « زَکَاةً » : برکت . یعنی او مبارک بود . پاکی و طهارت .

ترجمه: و او نسبت به پدر و مادرش نیک رفتار و نیکوکار بود و زورگو و سرکش نبود . توضیحات: « بَرّاً » : بسیار نیکوکار و نیک رفتار . عطف است بر ( تَقِیّاً ) . « جَبّاراً » : زورگو . متکبّری که خویشتن را بالاتر از آن بداند که حق را بپذیرد و بدان اقرار کند . « عَصِیّاً » : طغیانگر و سرکش .

ترجمه: درودش باد ( در سراسر زندگی ) آن روز که متولّد شده است ، و آن روز که می‌میرد ، و آن روز که زنده و برانگیخته می‌شود . توضیحات: « وَ سَلامٌ عَلَیْهِ » : درودش باد . سالم و در امان خواهد بود از اذیّت و آزار و هول و هراس تمام مراحل زندگی . « حَیّاً » : زنده . حال است و جنبه تأکید دارد .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) در کتاب ( آسمانی قرآن ، اندکی ) از مریم سخن بگو : آن هنگام که در ناحیه شرقی ( بیت‌المقدّس برای فراغت عبادت ) از خانواده‌اش کناره گرفت . توضیحات: « إِنتَبَذَتْ » : کناره گرفت . گوشه‌گیری کرد .

ترجمه: و پرده‌ای میان خود و ایشان افکند ( تا خلوتکده‌اش از هر نظر برای عبادت آماده باشد ، در این هنگام ) ما جبریل ( فرشته ) خویش را به سوی او فرستادیم و جبریل در شکل انسان کامل خوش قیافه‌ای بر مریم ظاهر شد . توضیحات: « رُوحَنَا » : روح متعلّق به خود . مراد از روح ، جبریل است ( نگا : شعراء / 193 ) . « تَمَثَّلَ » : مجسّم گردید . پدیدار شد . « سَوِیّاً » : ( نگا : مریم‌ / 10 ) .

ترجمه: ( مریم لرزان و هراسان ) گفت : من از ( سوء قصد ) تو ، به خدای مهربان پناه می‌برم . اگر پرهیزگار هستی ( بترس که من به خدا پناه برده و او کس بیکسان است ) . توضیحات: « إِن کُنتَ تَقِیّاً » : اگر پرهیزگار هستی . با توجّه بدین معنی ، جزای شرط محذوف و از سیاق پیدا است . تو پرهیزگار نیستی . چرا که بدون اجازه به حجره عبادتگاه او درآمده است . در این صورت ، واژه ( إِنْ ) حرف نفی و به معنی ( ما ) است .

ترجمه: ( جبریل ) گفت : ( مترس که من یکی از فرشتگان یزدانم و ) پروردگارت مرا فرستاده است تا ( سبب شوم و ) به تو پسر پاکیزه‌ای ( از نظر خلق و خوی و جسم و جان ) ببخشم . توضیحات: « زَکِیّاً » : پاک از لحاظ ظاهری و معنوی . بزرگ شونده بر خیر و صلاح .

ترجمه: ( مریم ) گفت : چگونه پسری خواهم داشت ، در حالی که انسانی ( از راه حلال ) با من نزدیکی نکرده است ، و زناکار هم نبوده‌ام‌ ؟ ! توضیحات: « لَمْ یَمْسَسْنِی‌ » : به من دست نزده است . مراد نزدیکی زناشوئی است . « بَغِیّاً » : زناکار . این واژه وصف غالبی است برای زنان ، مثل عاقر و حائض .

ترجمه: ( جبریل ) گفت : همان گونه است ( که بیان داشتی . امّا ) پروردگار تو گفته است این ( کار ، یعنی دادن فرزند بدون پدر ) برای من آسان است . ( انجام این امر ) به خاطر آن است که ( می‌خواهیم ) او را معجزه‌ای برای مردمان کنیم ، و ( وی را برای بندگان مخلص ) رحمتی از سوی خود سازیم . دیگر کار انجام یافته است ( و جائی برای بحث و گفتگو نمانده است ) . توضیحات: « أَمْراً مَّقْضِیّاً » : کاری است که حکم آن صادر و خاتمه پذیرفته است . کار مقدّر گشته و شدنی است .

ترجمه: ( مشیّت خدا تحقّق یافت و مریم ) بدو باردار شد و با جنین ( خود عیسی ) در مکان دوردستی گوشه گرفت . توضیحات: « بِهِ » : حرف ( ب ) برای ملابسه و مصاحبه است ، یعنی متلبّسه بِهِ ( نگا : مؤمنون‌ / 20 ) . « قَصِیّاً » : دور افتاده . بعید .

ترجمه: درد زایمان او را به کنار تنه خرمابنی کشاند ( تا هم بدان تکیه زند و هم خویشتن را از دید مردمان پنهان دارد . اندیشید که خانواده‌اش و خویشان و بیگانگان نسبت بدو چه خواهند گفت . اندوه و هراس سراسر وجود پاک او را فرا گرفت . گریان و نالان ) گفت : کاش ! پیش از این مرده بودم و چیز ناقابل فراموش شده‌ای بودم . توضیحات: « أَجَآءَهَا » : وادار و ناچارش کرد . او را پناهنده کرد . فعل ماضی باب افعال است از ماده ( جآءَ ، یَجی‌ءُ ) . « الْمَخَاضُ » : درد زایمان . تکان خوردن بچّه در شکم هنگام ولادت . از ماده ( مَخْض ) است . « جِذْعِ » : تنه . ساقه . « النَّخْلَةِ » : خرمابن . درخت خرما . « نَسْیاً » : چیز ناچیز و ناقابلی که در خور توجّه نبوده و چه بسا از یادها فراموش شود . مصدر است و به معنی اسم مفعول . « مَنسِیّاً » : فراموش شده . از یاد رفته . متروک .

ترجمه: ( جبرئیل ) از پائین او ، وی را صدا زد ( و گفت که از تنهائی و نبودن خوردنی و نوشیدنی ، و از این که مردم چه خواهند گفت ) غمگین مباش . پروردگارت پائین ( تر از ) تو چشمه‌ای پدید آورده است ( و روانش کرده است ) . توضیحات: « نَادَاهَا » : او را صدا زد . فاعل جبرئیل است . برخی آن را عیسی می‌دانند که از درون شکم ، مادر خود را ندا داده است . « مِن تَحْتِهَا » : از مکان پائین و زیرین او . « تَحْتَکِ » : زیرین و پائین تو . « سَرِیّاً » : چشمه . رودخانه کوچک . پیدایش این آب ، نخستین نشانه دالّ بر پاکی و کرامت مریم بود . از ماده ( سَری ، یَسْری ) . انسان والامقام که مراد عیسی است . یا از ماده ( سَرا ، یَسْرُو ) . « قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیّاً » : خداوند پائین‌تر از مکان تو چشمه‌ای یا رودخانه‌ای پدیدار کرده است . خداوند از تو بزرگواری را به وجود می‌آورد .

ترجمه: تنه خرمابن را بجنبان و بتکان ، تا خرمای نورس دست چینی بر تو فرو افکَنَد . توضیحات: « هُزِّی‌ » : تکان بده . بجنبان . « رُطَباً » : خرمای تازه و نورس . « جَنِیّاً » : دست چین . میوه‌ای که برگزیده شود و با دست کنده شود . مراد میوه نورس و مرغوب است . فَعیل به معنی مَفْعُول است . به بار نشستن درخت خرما و رسیدن فوری میوه آن ، دومین نشانه دالّ بر پاکی و کرامت مریم بود .

ترجمه: پس ( از این خرمای شیرین ) بخور و ( از آن آب گوارا ) بیاشام و ( به این فرزند دلبند و معجزه خداوند ) چشم را روشن دار ، و هرگاه کسی را دیدی ( و در این زمینه از تو توضیح خواست با اشاره بدو بفهمان و ) بگو : که من برای خدای مهربان روزه ( سکوت و خودداری از گفتار ) نذر کرده‌ام ، و به همین دلیل امروز با انسانی سخن نمی‌گویم . توضیحات: « قَرِّی عَیْناً » : چشمت را روشن دار . شاد باش . « قُولِی‌ » : بگو . مراد از گفتن ، اشاره کردن و فهماندن است . « صَوْماً » : روزه . مراد روزه سکوت است که در شرع اسلام منسوخ گشته است و مشروع نیست . « إِنسِیّاً » : مفرد اسم جنس جمعی ( إِنس ) به معنی انسان است .

ترجمه: مریم او را در آغوش گرفت و پیش اقوام و خویشان خود برد . آنان گفتند : ای مریم ! عجب کار زشتی کرده‌ای ! توضیحات: « تَحْمِلُهُ » : در حالی که او را برداشته بود . « فَرِیّاً » : بسیار زشت و عجیب . کار نادرست و نابجا .

ترجمه: ای خواهر هارون ! نه پدر تو مرد بدی بود ، و نه مادرت زن بدکاره‌ای ! توضیحات: « هَارُونَ‌ » : مراد هارون برادر موسی است که یکی از پیغمبران خدا بوده و مریم از نسل او است . این که با وجود فاصله صدها سال ، قرآن فرموده است : ( یَآ أُخْتَ هَارُونَ ) این اصطلاح زبان عربی است . مثلاً عربها می‌گویند : یا أَخَا الْعَرَبِ . یا أَخا تَمیمٍ . پس مراد این می‌شود که : یا سُلالَةَ هَارُونَ النَّبِیِّ التَّقِیِّ الْوَرِعِ . « أُمُّکِ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 35 ) .

ترجمه: ( مریم ) اشاره بدو ( یعنی نوزادش عیسی ) کرد ( و گفت با او حرف بزنید ) . گفتند : ما چگونه با کودکی که در گهواره است سخن بگوئیم‌ ؟ توضیحات: « الْمَهْدِ » : گهواره . « صَبِیّاً » : کودک . حال است .

ترجمه: ( هنگامی که عیسی سخن ایشان را شنید ) گفت : من بنده خدایم ، برای من کتاب ( آسمانی انجیل ) را خواهد فرستاد و مرا پیغمبر خواهد کرد . توضیحات: « ءَاتَانِیَ‌ » و « جَعَلَنِی‌ » : استعمال فعل ماضی به خاطر وقوع قطعی کار در آینده نزدیک است که انگار رخ داده است . یا این که به اعتبار سبقت آن در قضا و قدر الهی است .

ترجمه: و مرا - در هر کجا که باشم - شخص پربرکت و سودمندی ( برای مردمان ) می‌نماید ، و مرا به نماز خواندن و زکات دادن - تا وقتی که زنده باشم - سفارش می‌فرماید . توضیحات: « مَادُمْتُ حَیّاً » : مادام که زنده باشم .

ترجمه: و ( مرا سفارش می‌فرماید ) به نیکی و نیکرفتاری در حق مادرم . و مرا ( نسبت به مردم ) زورگو و بدرفتار نمی‌سازد . توضیحات: « بَرّاً » : نیک‌رفتار ( نگا : مریم‌ / 14 ) . « شَقِیّاً » : سختگیر . بد رفتار . بدبخت .

ترجمه: و سلام ( خدا ) بر من است ( در سراسر زندگی ، ) آن روز که متولّد شده‌ام ، و آن روز که می‌میرم ، و آن روز که زنده و برانگیخته می‌شوم ! توضیحات: « وَالسَّلامُ عَلَیَّ » : ( نگا : مریم‌ / 15 ) .

ترجمه: این است عیسی پسر مریم ، ( با این صفات و خصالی که گذشت ) . این ، سخن راستین درباره او است ، سخن راستینی که در آن تردید می‌کنند . توضیحات: « ذلِکَ » : این موصوف به صفات جلیله و خصال حمیده . مبتدا است و خبر آن ( عیسی ) است . « قَوْلَ الْحَقِّ » : سخن راستین ( نگا : آل‌عمران‌ / 59 و 60 ) . اضافه موصوف به صفت است . گفتار خدا . عیسی پدیده فرمان واژه ( کُنْ ) الله است . نصب ( قَوْلَ ) بدان علّت است که مفعول فعل محذوف است و تقدیر چنین است : أقُولُ لَکُمْ فیهِ قَوْلَ الْحَقِّ . یا حال است و تقدیر چنین می‌گردد : حالُ کَوْنِ عِیسی کَلِمَةُ اللهِ . یا این که نصب آن بنا بر مدح است . « یَمْتَرُونَ » : شکّ و تردید می‌کنند . اختلاف می‌ورزند .

ترجمه: سزاوار خداوند نیست که فرزندی داشته باشد . او منزّه ( از اتّخاذ و انتخاب فرزند ، و به دور از این گونه عیبها و نقصها ) است . هرگاه اراده پدید آوردن چیزی و انجام کاری کند ، تنها کافی است راجع بدان بگوید : بشو ! و می‌شود . ( پس چنین قادر متعالی هرگز نیازی به فرزند ندارد ) . توضیحات: « قَضَیا » : اراده کرد .

ترجمه: و تنها خداوند ، پروردگار من و پروردگار شما است ، پس او را پرستش کنید ( و بس ) . این است راه راست ( و درست منتهی به نجات و سعادت ) . توضیحات: « هذا » : این راهی که شما را بدان دعوت کردم ( نگا : زخرف‌ / 63 و 64 ) .

ترجمه: سپس ( با وجود این همه تأکید عیسی بر توحید و یکتاپرستی ، و روشنی کار او ) گروهها ( و دسته‌های یهودیان و مسیحیان ) در میان خود راههای مختلفی را در پیش گرفتند ( و عقائد گوناگونی درباره مسیح ابراز داشتند ) . وای به حال کافران ! ( چون ایشان ) در هنگامه روز بزرگ ( قیامت چه خواهند دید و چه خواهند کشید ! ) . توضیحات: « الأحْزَابُ » : گروهها و دسته‌ها . مراد فرق مختلف یهودیان و مسیحیان است . « وَیْلٌ » : هلاک و نابودی . وای . « مَشْهَدِ » : صحنه قیامت . هنگامه رستاخیز . حضور یافتن . گواهی . جایگاه گواهی پیغمبران و فرشتگان و اعضاء انسان ، بر اعمال بندگان ( نگا : غافر / 51 ) .

ترجمه: ( کافران انگار در این جهان کر و کورند ، ولی ) در آن روز که به پیش ما می‌آیند ، چه گوش شنوا و چه چشم بینائی پیدا می‌کنند ( امّا چه فایده که آن روز کار از کار گذشته است و وقت حساب و کتاب فرا رسیده است ) ولیکن ستمکاران ، امروزه ( که جهان کسب و عمل و اندوختن و توختن است ) در گمراهی آشکاری بسر می‌برند . توضیحات: « أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ » : چه شنوا و چه بینایند . فعل تعجّب می‌باشند . یعنی ستمکاران در قیامت همه چیز را چنان که هست می‌دانند ، برعکس دنیا که بی‌خبر از حقایق بودند . « الْیَوْمَ » : امروز . مراد جهان فعلی یا دنیای عاجل است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) ظالمان را از روز حسرت ( که رستاخیز است ) بترسان . آن هنگامی که کار از کار می‌گذرد و ( همه‌چیز دنیا پایان می‌گیرد و وقت حساب و کتاب فرا می‌رسد ، و ستمکاران می‌بینند که ) ایشان در غفلت ( عمر گرانمایه را ) بسر برده‌اند و ( به قیامت و بهشت و دوزخی ) ایمان نداشته‌اند . توضیحات: « یَوْمَ الْحَسْرَةِ » : روز قیامت است که هنگام پشیمان شدن و فسوسا و دریغا گفتن است و آه کشیدن و تأسّف خوردن که : نکردیم کاری که امروز ما را به کار آید . « إِذْ قُضِیَ الأمْرُ » : آن گاه که کار دنیا پایان می‌گیرد ( نگا : انعام‌ / 31 و زمر / 56 ) . آن گاه که به حساب همگان رسیدگی می‌گردد و نیکان رهسپار بهشت و بدان رهسپار دوزخ می‌شوند .

ترجمه: ما وارث ( اصلی ) زمین و همه کسانی هستیم که بر روی آن زندگی می‌کنند ، و ( همگان ) به سوی ما برگردانده می‌شوند . توضیحات: « نَرِثُ » : به ارث می‌بریم . مراد این است که اموال مردمان و خود ایشان ، جاویدان نیست و مالک اصلی خدا است .

ترجمه: در کتاب ( قرآن ، برای مردمان ، گوشه‌ای از سرگذشت ) ابراهیم را بیان کن . او بسیار راست کردار و راست گفتار و پیغمبر ( یزدان دادار ) بود . توضیحات: « أُذْکُرْ فِی الْکِتابِ » : آنچه در قرآن راجع به ابراهیم است بر خوان . « صِدِّیقاً » : کسی که بسیار تصدیق کننده حق باشد . راستکار و راستگو ( نگا : نساء / 69 ) .

ترجمه: هنگامی ( را بیان دار ) که ( محترمانه ) به پدرش گفت : ای پدر ! چرا چیزی را پرستش می‌کنی که نمی‌شنود و نمی‌بیند و اصلاً شرّ و بلائی از تو به دور نمی‌دارد ؟ توضیحات: « لا یُغْنِی عَنکَ شَیْئاً » : هیچ گونه مشکلی را برای تو حل نمی‌کند و اصلاً شرّ و بلائی از تو به دور نمی‌دارد . واژه ( شَیْئاً ) مفعول به و یا این که مفعول مطلق است .

ترجمه: ای پدر ! دانشی ( از طریق وحی الهی ) نصیب من شده است که بهره تو نگشته است ، بنابراین از من پیروی کن تا تو را به راه راست رهنمود کنم . توضیحات: « صِراطاً سَوِیّاً » : راه راست و درستی که منتهی به بهشت می‌گردد .

ترجمه: ای پدر ! اهریمن را پرستش مکن که اهریمن پیوسته در برابر ( فرمان خداوند ) رحمان سرکش بوده و هست . توضیحات: « لا تَعْبُدِ الشَّیْطَانَ » : مراد از پرستیدن شیطان ، اطاعت از او در کار و بار زندگی ، و از جمله در امر بت‌پرستی است ( نگا : سبأ / 41 و یس‌ / 60 ) . « عَصِیّاً » : سرکش . نافرمان .

ترجمه: ای پدر ! من از این می‌ترسم که عذاب سختی از سوی خداوند مهربان گریبانگیر تو شود ( که آتش دوزخ است ) و آن گاه همدم شیطان ( در نفرین یزدان و عذاب سوزان ) شوی . توضیحات: « وَلِیّاً » : دوست . همدم .

ترجمه: ( پدر ابراهیم برآشفت و ) گفت : آیا تو ای ابراهیم از خدایان من رویگردانی‌ ؟ ! اگر ( از این کار یکتاپرستی و ناسزاگوئی درباره بتان ) دست نکشی ، حتماً تو را سنگسار می‌کنم . برو برای مدّت مدیدی از من دور شو ( تا آتش کینه و خشمم فروکش کند ، و دست به خون تو نیالایم ) . توضیحات: « رَاغِبٌ . . . عَنْ » : رویگردان از . بیزار از . « أُهْجُرْنِی‌ » : مرا رها کن و از پیش من برو . « مَلِیّاً » : مدّت طولانی . از واژه ( مَلاوَة ) به معنی زمان دراز . در این صورت ظرف است ، یا صفت مصدر محذوف است . این واژه را به معنی ( سالم ) نیز معنی کرده‌اند ، که در این صورت حال است . « أُهْجُرْنِی مَلِیّاً » : مدّتهای مدید از پیش من برو . برای همیشه از من دور شو . سالم از پیش من برو .

ترجمه: ( ابراهیم به آرامی و مهربانی ) گفت : ( پدر ) خداحافظ ! من از پروردگارم برای تو آمرزش خواهم خواست . چرا که او نسبت به من بسیار عنایت و محبّت دارد . توضیحات: « سَلامٌ عَلَیْکَ » : خداحافظ . سلام در چنین مواردی برای تودیع و متارکه است ( نگا : قصص‌ / 55 ، رخرف‌ / 89 ، فرقان‌ / 63 ) . « حَفِیَّاً » : گرم و مهربان . مبالغه کننده در پرسش از حال کسی و عنایت بدو ( نگا : اعراف‌ / 187 ) .

ترجمه: و از شما ( ای پدر ! و ای قوم بت‌پرست ! ) و از آنچه بجز خدا می‌پرستید کناره‌گیری و دوری می‌کنم ، و تنها پروردگارم را می‌پرستم . امید است در پرستش پروردگارم ( طاعت و عبادت من پذیرفته شود و ) بدبخت و نومید نگردم . توضیحات: « تَدْعُونَ » : عبادت می‌کنید . به کمک می‌طلبید و به فریاد می‌خوانید . « أَدْعُو » : می‌پرستم . به فریاد می‌خوانم . الف زائدی در رسم‌الخطّ قرآنی دارد . « بِدُعَآءِ » : در پرستش . در به کمک طلبیدن . حرف ( بِ ) به معنی ( فی ) است . « شَقِیّاً » : ( نگا : مریم‌ / 4 ) . معنی دیگر آیه : من از شما ( پدر ، و قوم بت‌پرست ) و از آنچه بجز خدا می‌پرستید ، کناره‌گیری می‌کنم ، و تنها پروردگارم را به فریاد می‌خوانم . امید است که دعای من در پیشگاه پروردگارم بی‌پاسخ نماند .

ترجمه: هنگامی که از آنان و از چیزهائی که بجز خدا می‌پرستیدند ، کناره‌گیری کرد ( و از میان ایشان هجرت نمود ) ، ما بدو اسحاق و ( از اسحاق ) یعقوب بخشیدیم ، و هر یک از آنان را پیغمبر بزرگی کردیم . توضیحات: « وَهَبْنا لَهُ إسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ » : اسحاق پسر ابراهیم بوده و یعقوب فرزند اسحاق و نوه ابراهیم است . این هم مژده دیگری به ابراهیم بود که پسرش اسحاق ، دارای فرزند خواهد بود . « کُلاًّ » : هر یک از اسحاق و یعقوب . هر یک از ابراهیم و اسحاق و یعقوب . این واژه مفعول اوّل فعل ( جَعَلْنَا ) و بر آن مقدّم شده است .

ترجمه: و رحمت خویش را شامل ایشان کردیم ( و در پرتو آن به خیر و خوبی دنیا و آخرت رسیدند ) و آنان را نیکونام و بلندآوازه کردیم . توضیحات: « مِن رَّحْمَتِنَا » : رحمت خود را . برخی از رحمت خود را . در پرتو رحمت خود خیر و خوبی دنیا و آخرت را بهره ایشان کردیم . « لِسَانَ » : زبان . در اینجا مراد کلام و گفتار است . عربها گاهی اندام را بر چیزی اطلاق می‌کنند که از آن عضو صادر می‌شود . از قبیل : یَد ، بر قدرت و عطاء ( نگا : فتح‌ / 10 ، ص‌ / 45 ) . قَدَم ، بر فضل و برتری ( نگا : یونس‌ / 2 ) . لِسَان ، بر کلام ( نگا : ابراهیم‌ / 4 ) . « لِسَانَ صِدْقٍ » : ذکر جمیل . نام نیکو . ( صِدْقٍ ) مصدر است و به هنگام اضافه واژه‌ای بدان ، معنی وصفی دارد و بیانگر زیبائی و نیکوئی مضافِ خود است . از قبیل : رَجُلُ صِدْقٍ . إِمْرَأَةُ صِدْقٍ . قَدَمُ صِدْقٍ . مَقْعَدُ صِدْقٍ . لِسانُ صِدْقٍ . اضافه موصوف به صفتِ خود است ( نگا : یونس‌ / 2 ) . « عَلِیّاً » : والا مقام . صفت ( لِسانَ ) است .

ترجمه: در کتاب ( آسمانی قرآن ) سخن از موسی بگو . کسی که پاک و برگزیده خدا ، و پیغمبری بس والا بود . توضیحات: « کَانَ » : بود . تکرار این واژه ، برای تکریم و تفخیم شأن موسی است . « مُخْلَصاً » : کسی که خدا او را از نقائص زدوده و برای خویشتن برگزیده است ( نگا : اعراف‌ / 144 ) . کسی که با تمام وجود از آن خدا و پالوده از شرک است ( نگا : یوسف‌ / 24 ) . « نَبِیّاً » : والا مقام . رفیع . از مصدر ( نُبُوَّة ) به معنی رفعت . خبر دهنده . از ( نَبَأ ) به معنی خبر ؛ یعنی کسی که از سوی خدا ، یکتاپرستی و قوانین الهی را به اطّلاع مردم می‌رساند . در این صورت ، ذکر دو وصف ( رَسُولاً ) و ( نَبِیّاً ) تنها جنبه تأکید و تعظیم دارد .

ترجمه: ما او را از طرف راست کوه طور ندا در دادیم ( و موسی از جانب راست خود ندای ما را شنید ) و او را نزدیک کردیم و با او سخن گفتیم . توضیحات: « الأیْمَنِ » : طرف راست . مراد این است که نسبت به موسی ، طرف راست بود والاّ کوه راست و چپ ندارد . صفت ( جانِبِ ) است ( نگا : طه‌ / 80 ) . این واژه به معنی ( مُبارَک ) نیز آمده است . در این صورت می‌تواند صفت ( جانِبِ ) یا ( الطُّورِ ) باشد . « قَرَّبْنَاهُ نَجِیّاً » : مراد از نزدیک گرداندن ، قرب و منزلت بخشیدن معنوی است ، و ( نَجِیّاً ) فَعیل به معنی مُفاعِل ، یعنی مُناجی است‌ ؛ همچون جَلیس به معنی مُجالِس ، و نَدیم به معنی مُنادِم ، و حال است ( نگا : یوسف‌ / 80 ) .

ترجمه: و ما از روی مرحمت خود ، برادرش هارون را که پیغمبر بود ، بدو دادیم ( و او را دستیار و پشتیبانش کردیم ) . توضیحات: « مِن رَّحْمَتِنَا » : به خاطر مرحمت خود . از مرحمت خود . « أَخَاهُ هَارُونَ نَبِیّاً » : واژه ( أَخا ) مفعول و ( هارُونَ ) عطف بیان ، و ( نَبِیّاً ) حال هارون است .

ترجمه: در کتاب ( آسمانی قرآن ) از اسماعیل بگو . آن کسی که در وعده‌هایش راست بود ، و پیغمبر والا مقامی بود . توضیحات: « کَانَ رَسُولاً نَّبِیّاً » : ( نگا : مریم‌ / 51 ) .

ترجمه: او همواره خانواده خود را به اقامه نماز و دادن زکات دستور می‌داد ، و در پیشگاه پروردگارش مورد رضایت بود . توضیحات: « مَرْضِیّاً » : مورد رضایت . اسم مفعول است .

ترجمه: و در کتاب ( آسمانی قرآن ) از ادریس بگو . او بسیار راستکار و راستگو و پیغمبر بزرگی بود . توضیحات: « صِدِّیقاً » : بسیار راست و درست در کردار و گفتار .

ترجمه: ما او را به منزلت و مکانت والائی نائل کردیم . توضیحات: « رَفَعْنَاهُ » : او را رفعت و منزلت دادیم ( نگا : شرح‌ / 4 ) .

ترجمه: آنان که پیغمبرانی بودند از سُلاله آدم ، و از فرزندان کسانی که با نوح سوار کشتی کردیم ، و از دودمان ابراهیم و یعقوب ، و از زمره کسانی که آنان را ( به سوی ایمان ) رهنمود و ( برای رسالت آسمانی ) برگزیده بودیم و بدیشان نعمت ( دنیا و آخرت ) داده بودیم ، هر زمان که آیات خداوند مهربان پیش ایشان تلاوت می‌شد ، سجده‌کنان و گریان به خاک می‌افتادند . توضیحات: « أولئِکَ » : آنان . یعنی انبیاء و رُسُل دهگانه مذکور ، از زکریّا تا ادریس : . « إِسْرَآئِیلَ » : یعقوب . « خَرُّوا » : از بالا فروافتادند . به روی افتادند . « سُجَّداً » : جمع ساجِد ، سجده‌کنان . « بُکِیّاً » : جمع باکی ، گریه‌کنان . « سُجَّداً وَ بُکِیّاً » : حال اوّل و دوم هستند .

ترجمه: بعد از آنان ، فرزندان ناخلَفی ( روی کار آمدند و در زمین ) جایگزین شدند که نماز را ( ترک کردند و بهره‌مندی از آن را ) هدر دادند و به دنبال ( لذائذ و ) شهوات راه افتادند ، و ( مجازات ) گمراهی ( خود را در دنیا و آخرت ) خواهند دید . توضیحات: « خَلَفَ » : جانشین و جایگزین گردید . بعد از ایشان آمدند . « خَلْفٌ » : فرزندان ناشایست و ناصالح . ( خَلْف ) با سکون عین‌الفعل ، اولاد اَشرار را ، و ( خَلَف ) با فتح عین‌الفعل ، اولاد اَخیار را می‌گویند . « غَیّاً » : ضلالت و گمراهی ( نگا : بقره‌ / 256 ) . گاهی مثل اینجا مراد نتیجه گمراهی است که عذاب است . و یا این که در « فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیّاً » : مضاف محذوف است و تقدیر چنین است : « فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ جَزَآءَ غَیٍّ » : ( نگا : فرقان‌ / 68 ) .

ترجمه: مگر آن کسانی که توبه کنند و ( چنان که باید ) ایمان بیاورند و کارهای شایسته کنند . این چنین کسانی وارد بهشت می‌شوند و کمترین ستمی بدانان نخواهد شد . توضیحات: « لا یُظْلَمُونَ شَیْئاً » : هیچ ستمی بدیشان نمی‌شود . کمترین ظلمی بدیشان نمی‌شود .

ترجمه: باغهای ماندگاریی و جاودانگیی که خداوند مهربان آن را به بندگان خود وعده داده است و ایشان نادیده بدان ایمان دارند . وعده خدا حتماً تحقّق می‌پذیرد ( و روزی آنان بهشت خدا را دیده و بدان وارد می‌گردند ) . توضیحات: « جَنَّاتِ عَدْنٍ » : ( نگا : توبه‌ / 72 ) . جنّاتِ بدل از ( الْجَنَّةَ ) در آیه قبلی است . « بِالْغَیْبِ » : حرف ( بِ ) حالیّه و ذوالحال ضمیر ( ها ) است که عائد موصول و محذوف است . یعنی : بهشت را وعده داده است و از دیده ایشان پنهان است . و یا این که حرف ( بِ ) سببیّه است و معنی چنین می‌شود : به سبب تصدیق غیب و ایمان بدان . « وَعْد » : مصدر و به معنی اسم مفعول ، یعنی مَوْعُود است . « مَأْتِیّاً » : آینده . اسم مفعول و به معنی اسم فاعل است .

ترجمه: آنان در آنجا گفتار پوچ و بیهوده‌ای نمی‌شنوند ، لیکن درود ( یزدان و فرشتگان و مؤمنان ) را ( می‌شنوند ) ، صبحگاهان و شامگاهان ( و تمام اوان و زمان ) خوراک و طعام ایشان آماده است . توضیحات: « إِلاّ سَلاماً » : جز درود را . لیکن درود را . مراد سلام یزدان ( نگا : یس‌ / 58 ) و فرشتگان ( نگا : رعد / 24 ) و مؤمنان ( نگا : ابراهیم‌ / 23 ) است . « بُکْرَةً وَ عَشِیّاً » : صبح و شام . مراد همه اوقات است .

ترجمه: این است بهشتی که ما آن را به بندگان خود - به آن کسانی که پرهیزگار باشند - می‌دهیم . توضیحات: « نُورِثُ مَنْ » : به تملیک کسی در می‌آوریم که . « تَقِیّاً » : پرهیزگار . خداترس .

ترجمه: ما ( فرشتگان ، بندگان جان و دل بر کف یزدان ) جز به فرمان پروردگارت فرود نمی‌آئیم ( و به کره زمین گام نمی‌گذاریم ) . از آن او است آنچه پیش روی ما و آنچه پشت سرِ ما و آنچه میان این دو است و پروردگارت فراموشکار نبوده ( و نیست ) . توضیحات: « مَا نَتَنَزَّلُ . . . » : فرود نمی‌آئیم . مدّتی جبرئیل پیک وحی پیش پیغمبر نیامد . کافران گفتند : پروردگارش او را فراموش کرده است . هنگامی که جبرئیل مجدّدا نازل شد ، علّت تأخیر را پرسید . او آیه فوق را برخواند . « مَا بَیْنَ أَیْدِینَا » : مراد زمان آینده ، یا امکنه و جهات پیش روی ما است . « مَا خَلْفَنَا » : مراد زمان گذشته ، یا امکنه و جهات پشت سر ما است . « مَا بَیْنَ ذلِکَ » : مراد زمان حال ، یا امکنه و جهاتی است که در آن بسر می‌بریم . « لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَ مَا خَلْفَنَا وَ مَا بَیْنَ ذلِکَ » : آینده و گذشته و حال ، و اینجا و آنجا و همه‌جا ، و دنیا و آخرت و برزخ ، همه متعلّق به ذات پاک پروردگار است . « نَسِیّاً » : رهاکننده . فراموشکار . صیغه مبالغه ناسی است .

ترجمه: پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان این دو است . پس ( حال که چنین است و همه خطوط بدو منتهی می‌شود ) تنها او را پرستش کن ، و بر عبادت او بر دوام و شکیبا باش . مگر شبیه و همانندی برای خدا ( که خالق ، رازق ، عالم ، قادر ، حیّ ، قیّوم و . . . باشد ) پیدا خواهی کرد ( تا دست نیاز به سوی او دراز کنی‌ ؟ ) . توضیحات: « رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ . . . » : ( رَبُّ ) بدل از ( رَبُّ ) آیه قبلی است . « إِصْطَبِرْ » : شکیبا باش . بر دوام باش . « سَمِیّاً » : همنام . مثل و مانند . شبیه و نظیر ( نگا : مریم‌ / 7 ، شوری‌ / 11 ) .

ترجمه: انسان می‌گوید : آیا هنگامی که مُردَم ( و فانی شدم ، از گور ) زنده بیرون آورده خواهم شد ؟ ! توضیحات: « إِذَا مَا » : هر زمان که . « حَیّاً » : زنده . حال است .

ترجمه: آیا انسان به خاطر نمی‌آورد که ما او را پیش از این آفریدیم و او اصلاً چیزی نبود ؟ ! ( مگر این واقعیّت را فراموش کرده است که بازآفرینی از نوآفرینی ، و اعاده خلق به وجود در زمان آینده ، از هستی بخشیدن او از عدم در زمان گذشته ، ساده‌تر است‌ ؟ ) . توضیحات: « وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً » : در حالی که چیزی نبود . یعنی نیست بود .

ترجمه: سوگند به پروردگارت ، هر آینه کافران را همراه با شیاطین گرد می‌آوریم و سپس ایشان را گرداگرد دوزخ به زانو درافتاده و ذلیلانه حاضر می‌سازیم . توضیحات: « الشَّیَاطِینَ » : مراد شیاطین قرین و همدم ایشان در دنیا است که آنان را وسوسه می‌کردند و یا معبودشان بودند . « جِثِیّاً » : جمع جاثی ، به زانو درآمدگان . بر زانو نشستن ایشان ، بر اثر ضعف و زبونی آنان ، و یا برای اهانت بدیشان است . این واژه حال بوده و تصویری از بیچارگی و ناتوانی کافران است .

ترجمه: سپس از میان هر گروهی افرادی را بیرون می‌کشیم ( و پیش از دیگران به دوزخ می‌اندازیم ) که سرکش‌تر از همه در برابر خداوند مهربان بوده‌اند . توضیحات: « لَنَنْزِعَنَّ » : قطعاً و مسلّماً بیرون می‌کشیم و جدا می‌کنیم ( و پیشاپیش روانه دوزخ می‌سازیم ) ( نگا : هود / 98 ) . « شِیعَةٍ » : گروه و دسته . جماعت . « عِتِیّاً » : مصدر است و به معنی : تکبّر و تمرّد و سرکشی و طغیان . تمییز است . یا این که جمع عاتی ، به معنی : متمرّدان و سرکشان و طاغیان و یاغیان . حال ( هُمْ ) است .

ترجمه: بعد از آن ، ما از کسانی که برای سوختن در آتش اولویّت دارند ، به خوبی آگاهیم ( و دقیقاً افراد گستاخ را انتخاب می‌کنیم و در این گزینش هیچ گونه اشتباهی رخ نخواهد داد ) . توضیحات: « صِلِیّاً » : مصدر است و به معنی : به آتش درآمدن و بریان شدن و سوختن بدان . تمییز است . یا این که جمع صالی و به معنی : به آتش در آیندگان و بریان شدگان و سوختگان بدان . حال است .

ترجمه: همه شما ( انسانها بدون استثناء ) وارد دوزخ می‌شوید ( مؤمنان برای عبور و دیدن ، و کافران برای دخول و ماندن ) . این امر حتمی و فرمانی است قطعی از پروردگارتان . توضیحات: « إِن مِنکُمْ » : کسی از شما نیست مگر . « وَارِدُهَا » : وارد آن می‌شود . بدان نزدیک و در کنارش حاضر می‌شود ( نگا : قصص‌ / 23 ) . البتّه ورودِ مؤمنان تنها جنبه دیدن و عبور بدون اذیّت و آزار است . و ورودِ کافران برای ماندگاری و چشیدن عذاب سرمدی و پیوسته در حال افزایش دوزخ است ( نگا : هود / 98 ، انبیاء / 98 ) . « مَقْضِیّاً » : ( نگا : مریم‌ / 21 ) .

ترجمه: سپس پرهیزگاران را نجات می‌دهیم ، و ستمگران را ذلیلانه در آن رها می‌سازیم . توضیحات: « نَذَرُ » : رها می‌سازیم . « جِثِیّاً » : ( نگا : مریم‌ / 68 ) .

ترجمه: کافران هنگامی که آیات روشن و بیانگر ( حقائق ) ما بر آنان خوانده می‌شود ، به مؤمنان می‌گویند : کدام یک از دو گروه ( ما و شما ) منزل ( زندگی ) آنان بهتر ، و مجلس ( عیش و عشرت ) ایشان زیباتر است‌ ؟ توضیحات: « مَقَاماً » : منزل و مسکن . جایگاه و پایگاه . « نَدِیّاً » : مجلس . باشگاه .

ترجمه: ما اقوام بیشماری را نابود کرده‌ایم که پیش از آنان ( در روزگاران کهن ) می‌زیسته‌اند و از اینان ، مال و ثروت و وسائل زندگی بهتری داشته‌اند و هم ظاهر و هیئت و سیمایشان آراسته‌تر و پیراسته‌تر بوده است . توضیحات: « کَمْ » : چه زیاد . بسیار فراوان . « قَرْنٍ » : مردمان همعصر و همزمان ( نگا : انعام‌ / 6 ) . « أَثَاثاً » : کالای منزل . وسائل زندگی . « رِئْیاً » : سیما و دیدار . هیئت و منظره .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) بگو : کسانی که در گمراهی هستند ( و اصرار بر ادامه این راه دارند ) خداوند مهربان بدیشان مهلت می‌دهد ( تا بر کفر و طغیان خود بیفزایند و بیشتر در گناه فرو بروند ) تا آن گاه که می‌بینند آنچه را بدان وعده داده شده‌اند ، چه عذاب ( کافران توسّط جهادگران مسلمان ) را ، و چه ( خواری و رسوائی ) آخرت را . بالاخره ایشان خواهند دانست که چه کسی مسکن و منزلش بدتر و سپاه و لشکرش ضعیف‌تر و ناتوانتر است . توضیحات: « فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدّاً » : بگذار خداوند مهربان به طریق استدراج بدیشان مهلت دهد . جمله طلبی است در معنی خبری . یعنی : خداوند مهربان بدیشان مهلت می‌دهد . « إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ » : چه عذاب دنیوی و چه عذاب اخروی . واژه ( الْعَذابَ ) و ( السّاعَةَ ) بدل از ( ما ) است . « جُنداً » : لشکر . لشکریان . مراد دسته و گروه و یاران و مددکاران است .

ترجمه: ( این عاقبت و سرنوشت ستمگران و فریفتگان دنیا بود ، و امّا ) کسانی که در راه هدایت گام برداشته‌اند ، خداوند بر هدایت ایشان می‌افزاید ( و در راه انجام کارهای خوب و شایسته توفیق نصیبشان می‌گرداند ) و ( معلوم است که ) آثار و اعمال نیکوئی که ( از انسان می‌ماند و ) در پیشگاه پروردگارت ذخیره می‌گردد ، از لحاظ اجر و پاداش و از نظر عاقبت خوبتر و مفیدتر است . توضیحات: « هُدیً » : هدایت و رهنمود . مفعول‌به است . « مَرَدّاً » : مصدر میمی و به معنی بازگشت ، یا این که اسم مکان و به معنی محلّ بازگشت است که مراد در اینجا بهشت است .

ترجمه: آیا در شگفت نیستی از آن کسی که آیات ما را انکار کرده و می‌گوید : ( اگر قیامتی هم به فرض باشد ، در آنجا ) بدون شکّ دارائی فراوان و فرزندان زیادی به من داده خواهد شد ؟ ! ( و در آنجا هم از شما جلوتر و از خوشی و لذائذ بیشتری بهره‌مند خواهم شد ) . توضیحات: « أَفَرَأَیْتَ » : ( نگا : بقره‌ / 243 ، انعام‌ / 46 ) . « لأُوتَیَنَّ » : حتماً و قطعاً به من داده خواهد شد . از مصدر ( ایتآء ) . « مالاً وَ وَلَداً » : تنوین برای تکثیر است .

ترجمه: آیا او از ( اَسرار ) غیب آگاه شده است‌ ؟ و یا ( این که در این زمینه ) از پیشگاه خدای مهربان عهد و پیمانی گرفته است‌ ؟ توضیحات: « أَطَّلَعَ » : آیا آگاه شده است‌ ؟ آیا اطّلاع پیدا کرده است‌ ؟ این واژه فراهم آمده است از ( أَ ) که حرف استفهام است و مراد از آن تعجّب است و ( إِطَّلَعَ ) فعل ماضی باب افتعال .

ترجمه: چنین نیست که او می‌گوید . ما آنچه را که می‌گوید ( علیه او ) می‌نویسیم ، و عذاب را بر او مستمرّ و پیاپی خواهیم داشت . توضیحات: « کَلاّ » : نه چنین است . حرف ردع و انکار است و سخن گوینده ماقبل را باطل می‌گرداند و او را از کاری که کرده است باز می‌دارد . « نَمُدُّ » : طول می‌دهیم . مستمرّ و پیاپی می‌کنیم . افزایش می‌دهیم و مضاعف می‌گردانیم .

ترجمه: ( و او را می‌میرانیم ) و از او به ارث می‌بریم آنچه را که از آن دم می‌زند ( که وجود مال و ولد است ، و روز قیامت ) تک و تنها پیش ما خواهد آمد ( و نه مال و ولد ، و نه یاور و پشتیبانی همراه او خواهد بود ) . توضیحات: « نَرِثُهُ مَا یَقُولُ » : مراد این است که او را می‌میرانیم و از دست او می‌گیریم اموال و اولادی را که از آنها صحبت می‌کند . « فَرْداً » : تک و تنها . حال است .

ترجمه: ( این گونه افراد ) بجز خدا ، معبودهائی برای خود برگزیده‌اند تا این که چنین معبودهائی مایه عزّت و احترام ( دنیوی و اخروی ) ایشان گردند . ( در دنیا در رفع مشکلات یاریشان دهند ، و در آخرت برایشان شفاعت و میانجیگری کنند ) . توضیحات: « عِزّاً » : مصدر است و برای مفرد و مثنّی و جمع و مذکّر و مؤنّث یکسان به کار می‌رود .

ترجمه: نه چنین است ( که می‌اندیشند . روز قیامت ) معبودهائی را که می‌پرستند ، عبادت ایشان را انکار خواهند کرد ، و دشمن آنان خواهند شد . توضیحات: « سَیَکْفُرُونَ » : بیزاری خواهند جُست . منکرخواهند شد ( نگا : نحل‌ / 86 ، عنکبوت‌ / 25 ، احقاف‌ / 6 ) . « ضدّاً » : حال مؤکّده ( عَلَیْهِمْ ) است .

ترجمه: نمی‌دانی که ما شیاطین را به سوی کافران فرستاده‌ایم تا آنان را ( در انجام گناهان ) سخت برانگیزند و بیاغالانند . توضیحات: « تَؤُزُّهُمْ » : تکان دهند و بجنبانند . مراد تحریک و تشویق بر معاصی است ( نگا : فصّلت‌ / 25 ) . « أَزّاً » : برانگیختن . سخت تکان دادن . به جوش آوردن .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! از کفر ایشان دلتنگ مباش ، و در نزول عذاب ) بر آنان شتاب مکن . ما تمام اعمال ایشان را دقیقاً محاسبه می‌کنیم ( و جزای کارهایشان را خواهیم داد ) . توضیحات: « نَعُدُّ » : می‌شماریم . حساب می‌کنیم .

ترجمه: روزی ما پرهیزگاران را ( با تعظیم و تکریم هرچه بیشتر ) به گونه گروههائی که به نزد شاهان روند و مهمانان ایشان شوند ، در پیشگاه خداوند مهربان جمع می‌نمائیم ( و وارد بهشت می‌گردانیم ) . توضیحات: « یَوْمَ » : در روزی . روزی را . مفعول فیه یا مفعول بِهِ است . « نَحْشُرُ » : جمع می‌کنیم . گرد می‌آوریم . « وَفْداً » : گروههای اعزامی به دربار امراء و شاهان . جمع است و مفرد آن ( وافد ) . مانند . رَکْب و راکِب ، و صَحْب و صاحِب . حال ( الْمُتَّقینَ ) است .

ترجمه: و گناهکاران را ( همچون شتران تشنه‌ای که به سوی آبشخور به سرعت بروند ) تشنه کام به سوی جهنّم می‌رانیم ( و بدانجا داخل می‌گردانیم ) . توضیحات: « نَسُوقُ » : می‌رانیم . « وِرْداً » : جمع وارِد ، در آیندگان . وارد شوندگان . مجازاً تشنگان ، و تشبیهاً چهارپایان تشنه‌کام نیز معنی کرده‌اند که متضمّن تحقیر و توهین بدکاران است .

ترجمه: ( در آن روز ، چه بندگان متّقی و چه بندگان مجرم مؤمن و غیر مؤمن ، هیچ یک از ) آنان نمی‌توانند شفاعت بکنند ، مگر آن کسی که با خداوند مهربان عهد و پیمان دارد ( که یکتاپرستی و انجام کارهای شایسته در دنیا است ) . توضیحات: « لا یَمْلِکُونَ » : نمی‌توانند . دارا نیستند . مراد بندگان خدا به طور کلّی است . « إِلاّ مَنْ » : مراد کسانی است که یکتاپرست و مؤمنِ راستین باشند . چنین کسانی بعد از اجازه خداوند مهربان می‌توانند شفاعت بکنند ( نگا : طه‌ / 109 ، سبأ / 23 ، زخرف‌ / 86 ، نجم‌ / 26 ) . « عَهْداً » : پیمان . مراد توحید و ایمان خالص است . برخی پیمان را ( اذن ) مذکور در آیات متعدّد قرآن دانسته‌اند .

ترجمه: ( یهودیان و مسیحیان و مشرکان ) می‌گویند : خداوند مهربان فرزندی برای خود برگرفته است ! توضیحات: « قالُوا » : مراد مسیحیان و یهودیان ( نگا : توبه‌ / 30 ) و مشرکان قریش است ( نگا : زخرف‌ / 19 ) .

ترجمه: واقعاً چیز بسیار زشت و زننده‌ای را می‌گوئید . توضیحات: « إِدّاً » : بسیار زشت و زننده . سخت شگفت .

ترجمه: نزدیک است آسمانها به خاطر این سخن از هم متلاشی گردد ، و زمین بشکافد ، و کوهها به شدّت درهم فرو ریزد ! توضیحات: « تَکَادُ » : نزدیک است . « یَتَفَطَّرْنَ » : شق شوند . متلاشی گردند . « تَخِرُّ » : فرو افتند . فرو ریزند . « هَدّاً » : به شدّت ویران کردن و اجزاء پیکره را پراکنده نمودن . مفعول مطلق تأکیدی ( تَخِرُّ ) است . یا این که به معنی متفرّق و پراکنده است ، که در این صورت ( هَدّاً ) به معنی ( مَهْدُودَةً ) و حال است .

ترجمه: از این که به خداوند مهربان ، فرزندی نسبت می‌دهند . توضیحات: « دَعَوْا » : نسبت دادند . ادّعاء کردند .

ترجمه: برای خداوند مهربان سزاوار نیست که فرزندی برگیرد . توضیحات: « ما یَنبَغی‌ » : سزاوار نیست .

ترجمه: تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند ، بنده خداوند مهربان ( و فرمانبردار یزدان ) می‌باشند . توضیحات: « إِنْ » : نیست . حرف نفی است . « مَنْ » : کسانی که . « ءَاتِی‌ » : آینده . مراد فرمانبردار است . یعنی مقصود ( إِتْیانِ ) معنوی به معنی خضوع و خشوع در برابر فرمان است . « عَبْداً » : بنده گوش به فرمان و مطیع . حال است .

ترجمه: او همه آنان را سرشماری کرده است ، و دقیقاً تعدادشان را می‌داند . توضیحات: « أَحْصَاهُمْ » : ایشان را سرشماری کرده است . شماره ایشان را داشته است .

ترجمه: و همه آنان روز رستاخیز تک و تنها ( بدون یار و یاور و اموال و اولاد و محافظ و مراقب ) در محضر او حاضر می‌شوند . توضیحات: « فَرْداً » : تک و تنها . از همه چیز بریده و به پیش خدا رسیده . حال است .

ترجمه: بی‌گمان کسانی که ایمان می‌آورند و کارهای شایسته و پسندیده انجام می‌دهند ، خداوند مهربان آنان را دوست می‌دارد و حجّت ایشان را به دلها می‌افکند . توضیحات: « سَیَجْعَلُ لَهُمْ وُدّاً » : ایشان را دوست می‌دارد . آنان را در نظر مردم عزیز ، و محبّت آنان را به دلها می‌اندازد ( نگا : حشر / 9 و 10 ) .

ترجمه: ما قرآن را به زبان تو ( که عربی است ) ساده و آسان فراهم آورده‌ایم ، تا به وسیله آن ، پرهیزگاران را ( به رضا و نعمت خدای مهربان ) مژده دهی ، و مردمان سرسخت ( دشمن حق و طرفدار باطل ) را با آن ( از ناخوشنودی و عذاب یزدان ) بترسانی . توضیحات: « یَسَّرْنَاهُ » : قرآن را سهل و ساده کرده‌ایم . قرآن را آسان و روان فراهم آورده‌ایم ( نگا : قمر / 17 و 22 و 32 و 40 ) . « بِلِسَانِکَ » : به زبان تو که عربی فصیح و روشن و گویا است ( نگا : نحل‌ / 103 ، یوسف‌ / 2 ) . « لُدّاً » : جمع أَلَدّ ، دشمنان سرسختی که به باطل بر عداوت لجاجت دارند ( نگا : بقره‌ / 204 ) .

ترجمه: پیش از اینان ( که با تو ای پیغمبر سر عناد و دشمنی دارند ) چه نسلها و نژادهای فراوانی را ( بر اثر کفر و گناه ) نابود کرده‌ایم ، آیا کسی از ایشان را می‌بینی ، یا کوچکترین صدائی از آنان را می‌شنوی‌ ؟ ! توضیحات: « قَرْنٍ » : ( نگا : انعام‌ / 6 ) . « مِنْ أَحَدٍ » : هیچ کسی . حرف ( مِنْ ) در چنین مواردی برای نفی عام مابعد خود به کار می‌رود . « رِکْزاً » : صدای بسیار ضعیف و بس نهان .

ترجمه: طا . ها . توضیحات: « طه‌ » : ( نگا : بقره‌ / 1 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) ما قرآن را برای تو نفرستاده‌ایم تا ( از غم ایمان نیاوردن کافران ، و نپذیرفتن شریعت یزدان ) خویشتن را خسته و رنجور کنی . توضیحات: « لِتَشْقَیا » : تا خود را به رنج و زحمت اندازی ، و خویشتن را نابود سازی ( نگا : کهف‌ / 6 ، شعراء / 3 ، فاطر / 8 ) .

ترجمه: لیکن آن را برای پند و اندرز کسانی فرستاده‌ایم که از خدا می‌ترسند ( و از او اطاعت می‌کنند ) . توضیحات: « إِلاّ » : لیکن . امّا . « إِلاّ تَذّکِرَةً » : لیکن برای پند و اندرز . استثناء منقطع است . « تَذْکِرَةً » : آنچه مایه یادآوری و سبب پندآموزی گردد . مصدر باب تفعیل است ( نگا : اعلی‌ / 9 و 10 ) .

ترجمه: از سوی کسی نازل شده است که زمین و آسمانهای بلند را آفریده است . توضیحات: « تَنزِیلاً » : فرو فرستادن . مفعول مطلق فعل محذوف ( نَزَّلَ ) است ( نگا : اسراء / 106 ) . می‌تواند به معنی اسم مفعول ، یعنی ( مُنَزَّل ) باشد ( نگا : انعام‌ / 114 ، شعراء / 194 ) . « الْعُلَیا » : جمع عُلْیا ، رفیع ، بلند .

ترجمه: خداوند مهربانی ( قرآن را فرو فرستاده ) است که بر تخت سلطنت ( مجموعه جهان هستی ) قرار گرفته است ( و قدرتش سراسر کائنات را احاطه کرده است ) . توضیحات: « الرَّحْمنُ » : خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : هُوَ الرَّحْمنُ . « الْعَرْشِ » و « إسْتَوَیا » : ( نگا : بقره‌ / 29 ، اعراف‌ / 54 ) .

ترجمه: از آن او است آنچه در آسمانها و آنچه در زمین و آنچه در میان آن دو و آنچه در زیر خاک ( از دفائن و معادن ) است . توضیحات: « الثَّرَیا » : خاک . زمین . « مَا تَحْتَ الثَّرَیا » : آنچه در درون خاک و در اعماق زمین است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) اگر آشکارا سخن بگوئی ( یا پنهان ، برای خدا فرق نمی‌کند ) و نهانی ( سخن گفتن تو با دیگران را ) و نهان‌تر ( از آن را که سخن گفتن تو با خودت و خواطر دل است ) می‌داند . توضیحات: « إِن تَجْهَرْ . . . » : اگر آشکارا سخن بگوئی . مخاطب پیغمبر و به تبع او پیروانش می‌باشد . یا مخاطب خود « انسان‌ » و عام است . « السِّرَّ » : مراد نجوای با دیگران است . « أَخْفَیا » : مراد چیزهائی است که به دل می‌گذرد ، اعم از اندیشه و وسوسه و نیّت ( نگا : ملک‌ / 13 ، ِ / 16 ) .

ترجمه: او خدا است و جز خدا معبودی نیست . او دارای نامهای نیکو است . توضیحات: « أَللهُ » : خبر مبتدای محذوف است . « الأسْمآءُ الْحُسْنَیا » : نامهای نیکو . وجه تسمیه اسماء حُسنی ، بدان جهت است که بر تنزیه و کمال عظمت و قدرت دلالت دارند ( نگا : اعراف‌ / 180 ، اسراء / 110 ) .

ترجمه: آیا خبر ( سرگذشت شگفت ) موسی ( با فرعون ) به تو رسیده است‌ ؟ توضیحات: « هَلْ أَتَاکَ » : آیا به تو رسیده است‌ ؟ عربها برای تثبیت خبر در دل مخاطب ، آن را با استفهام می‌آغازند و وی را بدین وسیله تشویق و ترغیب به شنیدن می‌نمایند . « حَدِیثُ » : سخن . مراد خبر و قصّه است .

ترجمه: وقتی ( در دل شب تاریک سردی ، به هنگام مراجعت از مَدْیَن به مصر ، از دور ) آتشی را دید و به خانواده خود گفت : اندکی توقّف کنید که آتشی دیده‌ام . امیدوارم از آن آتش ، شعله‌ای برایتان بیاورم ، یا این که در دور و بر آتش راهنمائی را بیابم ( و راه را از او بپرسم ) . توضیحات: « أُمْکُثُوا » : توقّف کنید . اندکی بایستید . « ءَانَسْتُ » : دیده‌ام . از مصدر ( إیناس ) که به معنی احساس کردن چیزی است که موجب خوشحالی و آرامش باشد ، برعکس « توجّس‌ » که به معنی احساس کردن چیزی است که موجب خوف و هراس است . « قَبَسٍ » : شعله برگرفته از آتش بر نوک چند چوب . « هُدیً » : راهنما . راهنمائی ( نگا : بقره‌ / 2 ) .

ترجمه: هنگامی که به کنار آتش رسید ، ( از سوئی ) ندا داده شد : ای موسی ! توضیحات: « نُودِیَ » : صدا زده شد . مجهول ( نادی ) است .

ترجمه: بدون شکّ من پروردگار تو می‌باشم . کفشهایت را از پا بیرون بیاور ، چرا که در سرزمین پاک و مبارک « طُوی‌ » هستی . توضیحات: « إِخْلَعْ نَعْلَیْکَ » : کفشهایت را از پا بیرون بیاور . در آن زمان بیرون آوردن کفش نشانه تواضع و ادب بوده است ( نگا : المصحف المیسّر ) . « طُویً » : طُوی ، نام سرزمین کنار کوه طور است .

ترجمه: من تو را ( برای مقام رسالت ) برگزیده‌ام ، پس گوش فراده بدانچه وحی می‌شود ( تا آن را خوب بیاموزی و به قوم خود برسانی ) . توضیحات: « إِخْتَرْتُکَ » : تو را برگزیده‌ام .

ترجمه: من « الله » هستم ، و معبودی جز من نیست ، پس تنها مرا عبادت کن ، ( عبادتی خالص از هرگونه شرکی ) ، و نماز را بخوان تا ( همیشه ) به یاد من باشی . توضیحات: « لِذِکْرِی‌ » : برای این که همیشه به یاد من باشی . تا در نماز به ذکر من بپردازی . به هنگام یاد من . با توجّه به معنی اخیر ، حرف ( لِ ) به معنی ( عِندَ ) است ( نگا : إسراء / 78 ) .

ترجمه: رستاخیز به طور قطع خواهد آمد . من می‌خواهم ( موعد ) آن را ( از بندگان ) پنهان دارم تا ( مردمان در حالت آماده باش دائم بوده ، و در ضمن به سبب مخفی بودن قیامت آزادی عمل داشته باشند ، و سرانجام ) هرکسی در برابر تلاش و کوشش خود جزا و سزا داده شود . توضیحات: « أَکَادُ » : نزدیک است که من . می‌خواهم ( نگا : قاموس اللغه ) . « أُخْفِیهَا » : آن را پنهان می‌دارم . برخی گفته‌اند ، همزه آن برای سلب است و إخفاء به معنی إظهار است ، در این صورت مفهوم آیه چنین می‌شود : رستاخیز به طور قطع فرا می‌رسد و درصدد آشکار ساختن آن و خاتمه بخشیدن بدین جهانم ، تا هرکسی آن درود عاقبت کار که کشت . « بِمَا » : برابر عمل خود . واژه ( ما ) مصدریّه است .

ترجمه: ( ای موسی ! ) نباید تو را از ( ایمان به قیامت و آمادگی برای ) آن باز دارد کسی که بدان باور نداشته و از هوا و هوس خویش پیروی می‌نماید ، که هلاک خواهی شد . توضیحات: « فَلا یَصُدَّنَّکَ » : باید که تو را باز ندارد . تو را غافل و دور از آن نکند . « عَنْها » : از آن . مرجع ضمیر ( ها ) واژه ( السَّاعَةَ ) است . « تَرْدی‌ » : هلاک شوی . این فعل می‌تواند مضارع منصوب و جواب نهی باشد . یا مضارع مرفوع ، و جمله فعل و فاعل خبر مبتدای محذوف بوده و تقدیر چنین باشد : فَأََنتَ تَرْدی به سبب ذلِکَ .

ترجمه: ای موسی ! در دست راست تو چیست‌ ؟ توضیحات: « یَمِین‌ » : دست راست . « مَا تِلْکَ بِیَمینِکَ ؟ » : مراد از این پرسش ، متوجّه کردن مخاطب است به چیزهائی که بعداً سر می‌زند .

ترجمه: پاسخ داد که این عصای من است و بر آن تکیه می‌کنم و با آن گوسفندانم را می‌رانم و برای آنها برگ می‌ریزم ، و نیازهای دیگری را با آن برآورده می‌کنم . توضیحات: « أَتَوَکَّؤُاْ » : تکیه می‌زنم ، چه در ایستادن و چه در رفتن . « أَهُشُّ » : برگ درختان را می‌ریزم . فرود می‌آورم و می‌رانم . « مَئَارِبُ » : جمع مأْرِبَةَ ، حوائج و منافع .

ترجمه: ( خدا بدو امر ) فرمود : ای موسی ! عصا را بینداز . توضیحات: « أَلْقِهَا » : آن را بینداز . آن را بیفکن .

ترجمه: موسی فوراً عصا را انداخت ، و ناگهان مار بزرگی شد و به سرعت راه افتاد . توضیحات: « حَیَّةٌ » : مار بزرگ ( نگا : اعراف‌ / 107 ) . « تَسْعی‌ » : به سرعت حرکت می‌کند و راه می‌رود .

ترجمه: ( خدا به موسی ) فرمود : آن را بگیر و مترس ! ما آن را به هیئت اوّل و حالت نخستین خود باز خواهیم گرداند . توضیحات: « سِیرَة » : شیوه و چگونگی . هیئت و حالت . همان چیزی که بود .

ترجمه: دست خود را به گریبان خویش فرو بر ، تا سفید و درخشان بیرون آید ، بی‌آن که دچار عیب و بیماریی شده باشد ، و این معجزه دیگری ( برای تو ) است . توضیحات: « جَنَاحِ » : زیر بغل . گریبان . « بَیْضَآءَ » : سفید نورانی ( نگا : اعراف‌ / 108 ) . حال اوّل ضمیر فعل ( تَخْرُجْ ) است . « سُوءٍ » : بیماری . عیب و نقص . « ءَایَةً » : معجزه . حال دوم است برای ضمیر فعل ( تَخْرُجْ ) .

ترجمه: ( ما اینها را به تو نمودیم ) تا بعضی از معجزه‌های بزرگ خود را ( با تبدیل عصا به اژدها و درخشنده شدن دست ) به تو نشان دهیم ( و دلیل صدق رسالت تو باشند ) . توضیحات: « مِنْ ءَایَاتِنَا الْکُبْرَیا » : بعضی از معجزه‌های بزرگ ما . مراد دو معجزه مهمّی است که در بالا ذکر شده‌اند .

ترجمه: برو به سوی فرعون ( و وی را دعوت به ایمان به خدای یگانه کن ) که او سرکشی کرده است ( و در کفر و طغیان از حدّ گذشته است ) . توضیحات: « طَغَیا » : سرکشی آغازیده است و طغیان کرده است .

ترجمه: ( موسی خاشعانه به دعا پرداخت و ) گفت : پروردگارا ! سینه‌ام را فراخ و گشاده دار ( تا در پرتو شرح صدر ، خشم و کین از دل برخیزد ، و با آرامش تمام رسالت آسمانی را به جای آورم ) . توضیحات: « إِشْرَحْ » : فراخ کن و گشاده دار ( نگا : انعام‌ / 125 ) .

ترجمه: و کار ( رسالت ) مرا بر من آسان گردان ( تا آن را به گونه آراسته و پیراسته ، به گوش فرعون و فرعونیان برسانم ) . توضیحات: « یَسِّرْ » : آسان کن . ساده گردان .

ترجمه: و گره از زبانم بگشای ( تا روشن و گویا آن را بیان دارم ) . توضیحات: « عُقْدَةً » : گره . مراد لکنت زبان است .

ترجمه: تا این که سخنان مرا بفهمند ( و دقیقاً متوجّه مقصود من شوند ) . توضیحات: « یَفْقَهُوا » : تا بفهمند . فعل مضارع مجزوم است ، چرا که جواب طلب است .

ترجمه: و یاوری از خاندانم برای من قرار بده . توضیحات: « وَزِیراً » : یاور . معاون . پشتیبان و تکیه‌گاه .

ترجمه: برادرم هارون را . توضیحات: « هَارُونَ » : عطف بیان است .

ترجمه: به وسیله او پشت مرا استوار دار ( و بر نیروی من بیفزای ) . توضیحات: « أَزْر » : پشت . قوّت .

ترجمه: و او را در کار ( رسالت و تبلیغ ) من شریک گردان . توضیحات: « أَمْر » : مراد کار رسالت و نبوّت و تبلیغ و دعوت است .

ترجمه: تا تو را بسیار تسبیح گفته و تقدیس کنیم . توضیحات: « کَثِیراً » : صفت مصدر محذوفی است .

ترجمه: و بسیار ذکر تو گوئیم و بر یاد تو باشیم . توضیحات: « نَذْکُرَکَ » : اسماء حُسنای تو را بر زبان رانیم . ذکر تو گوئیم . به یا تو باشیم‌

ترجمه: چرا که تو همیشه از حال ما آگاه بوده‌ای ( و هستی ، و امور ما را زیر نظر داشته‌ای و می‌داری ) . توضیحات: « بَصِیراً » : بینا . آگاه .

ترجمه: ( خدا موسی را ندا داد و ) فرمود : ای موسی ! خواسته تو به تو داده می‌شود . توضیحات: « أُوتِیتَ » : داده شدی . از مصدر إیتآء . « سُؤْل‌ » : درخواست . مصدر است و به معنی اسم مفعول ، یعنی : مَسْؤُول .

ترجمه: ما ( پیش از این ) بار دیگری بر تو منّت نهاده‌ایم ( و بدون تقاضا و درخواست تو ، تو را مشمول عنایت خود قرار داده‌ایم ) . توضیحات: « مَنَنَّا عَلَیْکَ » : در حق تو انعام و احسان کرده‌ایم .

ترجمه: بدان گاه که آنچه را که لازم بود ( توسّط فرشتگان ) به مادرت الهام کردیم . توضیحات: « أَوْحَیْنَا » : الهام کردیم . مراد از وحی ، الهام است ( نگا : نحل‌ / 68 ، قصص‌ / 7 ) .

ترجمه: ( الهام کردیم ) که او را در صندوقی بیفکن ، و آن صندوق را به دریا بینداز ، تا دریا آن را به ساحل بیفکند ، ( و آن وقت فرعون ) دشمن من و دشمن او ، آن را ( از آب ) بگیرد . من محبّت خود را بر تو افکندم ( بدان گونه که هرکس تو را ببیند بی‌اختیار دوستت داشته باشد ) . هدف هم این بود که تحت نظارت و رعایت من چنان که باید پرورش یابی . توضیحات: « إِقذِ فِیهِ » : او را بیفکن . « التَّابُوتِ » : صندوق ( نگا : بقره‌ / 248 ) . « الْیَمِّ » : دریا . مراد رود نیل است ( نگا : اعراف‌ / 136 ) . « عَدُوٌّ » : مراد فرعون است . « لِتُصْنَعَ » : تا ساخته شوی . مراد از ساختن ، پرورش و تربیت است . « عَلَیا عَیْنِی‌ » : تحت رعایت و نظارت خاصّ من ( نگا : هود / 37 ) .

ترجمه: در آن هنگام خواهرت ( در نزدیکی کاخ فرعون تو را می‌پائید و ) راه می‌رفت ( چون دید که تو را از آب گرفتند و به دنبال زن شیردهی می‌گشتند ، بدیشان ) گفت : آیا کسی را به شما نشان دهم که سرپرستی او را بر عهده گیرد و ( دایه خوبی برای وی باشد ؟ پس از موافقت آنان ، مادرت را بدیشان نمود ، و آن وقت ) ما تو را به سوی مادرت باز گرداندیم تا چشمش ( از دیدن تو ) روشن شود ( و از زنده بودن تو شاد گردد ) و غمگین نشود . ( بعد از بزرگ شدن ، از میان فرعونیان ، اشتباهاً ) کسی را کُشتی ، و ما تو را از غم و اندوه ( شرّ و بلای فرعونیان و قصاص فرعون ) رهانیدیم ، و ( بعد از آن ) تو را ( در کوره‌های حوادث ، یکی پس از دیگری ) بارها و بارها آزمودیم . پس از آن سالها در میان مردم مَدْیَن ماندگار شدی . سپس ای موسی ! در موعدی که ( برای گرفتن فرمان رسالت ) مقدّر بود ( از مَدْیَن به مصر ) بازگشتی . توضیحات: « فَتَنَّاکَ » : تو را با خوشیها و ناخوشیها آزمودیم تا از آلودگیها پاکیزه شدی و از بوته آزمایش خالص به در آمدی ( نگا : انبیاء / 35 ) . « فُتُوناً » : جمع ( فَتْن ) ، انواع آزمونها و آزمایشها ، مانند : ظنون که جمع ظنّ است . و یا این که فُتُون جمع فِتْنَة است ، مثل : به دور ، جمع بَدْرَة ، حُجُوز جمع حُجْزَة . برخی هم گفته‌اند ، فُتُون مصدر است ، همانند : شکور و کُفُور و ثُبُور . « عَلَیا قَدَرٍ » : بر طبق تقدیر ازلی . قَدَر به معنی مُقَدَّر یا مَوْعِد است .

ترجمه: و تو را برای ( وحی خود و حمل رسالت ) خویش برگزیدم . توضیحات: « إِصْطَنَعْتُکَ » : تو را برگزیدم . تو را از خاصّان کردم . در حق تو نیکی نمودم .

ترجمه: تو و برادرت همراه با آیات من ( که در اختیارتان گذارده‌ام ) بروید و در ذکر ( و یاد و اجرای فرمان ) من سستی مکنید . توضیحات: « بِئَایَاتِی‌ » : همراه با آیات من . آیات ، هم شامل دو معجزه بزرگ موسی می‌شود ، و هم سایر نشانه‌های پروردگار و تعلیمات و برنامه‌هائی که بیانگر حقّانیّت دعوت و نبوّت او است ( نگا : اسراء / 101 ) . « لاتَنِیَا » : سستی نکنید . از ماده ( ونی ) .

ترجمه: به سوی فرعون بروید که سرکشی کرده است ( و در کفر و طغیان از حدّ گذشته است ) .

ترجمه: سپس به نرمی با او ( درباره ایمان ) سخن بگوئید ، شاید ( غفلت خود و عظمت خدا را ) یاد کند و ( از عاقبت کفر و طغیان خویش و عذاب دوزخ ) بهراسد . توضیحات: « لَیِّناً » : نرم و ملایم . « یَتَذَکَّرُ » : پند گیرد . یادآور گردد .

ترجمه: ( موسی و هارون خاشعانه ) گفتند : پروردگارا ! ما ( از این ) می‌ترسیم که او ( قبل از آن که به سخنان ما گوش فرا دهد ) بر ما پیش دستی کند ( و فرمان قتل ما را صادر کند و پیام تو به گوش او و اطرافیانش نرسد ) و یا ( بعد از شنیدن ) طغیانگری آغازد ( و اسائه ادب کند ) . توضیحات: « یَفْرُطَ » : سبقت گیرد . پیش افتد . « أَن یَفْرُطَ عَلَیْنَا » : این که بر اتمام تبلیغ و اظهار معجزات ما با کشتن ما پیشی گیرد و آنها را ناتمام گذارد . این که بر اذیّت و آزار ما بیفزاید .

ترجمه: فرمود : نترسید ! من با شما هستم و ( حرفهایشان را ) می‌شنوم و ( اعمالشان را ) می‌بینم ( و ایشان را از کشتن و آزار شما باز می‌دارم ) . توضیحات: « مَعَکُمَا » : مراد از معیّت و همراهی خدا ، حفاظت و رعایت و نصرت ذات باری است .

ترجمه: به پیش او بروید و بگوئید : ما دو فرستاده پروردگار تو هستیم . بنی‌اسرائیل را با ما همراه بدار ( و ایشان را از ایمان باز مدار ) و آنان را اذیّت و آزار مکن . ما معجزه‌ای از پروردگارت برایت‌آورده‌ایم ( که دالّ بر صدق ما است ) . در امان ماندن از عذاب ، نصیب کسی است که راه هدایت در پیش گیرد . توضیحات: « أَرْسِلْ » : آزاد کن از بردگی و بندگی و اسارت و واداشتن به کار بدون جیره و مواجب و حق و دستمزدی . بگذار در ایده و عقیده همراه ما شوند . « ءَایَةٍ » : معجزه‌ای بزرگ . دلیل و برهان سترگ . « السَّلامُ » : سلامت . در امان ماندن از عذاب . « عَلَیا » : برای . این واژه به معنی ( لِ ) است . « وَالسَّلامُ عَلَیا » : این جمله برای بیان تحیّت و درود نیست‌ ؛ چرا که در ابتدای خطاب ذکر نشده است ( نگا : تفسیرهای المنتخب ، صفوه التفاسیر ، المراغی ) . امّا برخی آن را به معنی « درود بر کسی باد که . . . » دانسته‌اند .

ترجمه: به ما وحی شده است که عذاب ( شدید الهی ) دامنگیر کسی می‌گردد که ( آیات آسمانی و معجزات را ) تکذیب نماید ، و ( از دعوت ما و ایمان به خدا ) روی بگرداند . توضیحات: « عَلَیا مَنْ » : بر کسی وارد می‌گردد که . از آن کسی است که . « تَوَلّی‌ » : پشت کرد . اعراض نمود . روی گرداند .

ترجمه: ( فرعون ) گفت : ای موسی ! پروردگار شما دو نفر کیست‌ ؟ توضیحات: « رَبُّکُمَا » : پروردگار شما دو نفر . بیان کلام بدین شیوه نشانه غرور فرعون است .

ترجمه: ( موسی ) گفت : پروردگار ما آن کسی است که هر چیزی را وجود بخشیده است و سپس ( در راستای آن چیزی که برای آن آفریده شده است ) رهنمودش کرده است . توضیحات: « خَلْقَهُ » : آفرینش آن . وجود آن . « هَدَیا » : رهنمودش کرده است . بدو مسیر داده است . برای انجام وظیفه خاصّ خود ، راهنمائی کرده است .

ترجمه: ( فرعون ) گفت : پس حال و وضع مردمان گذشته چه شده است‌ ؟ ( اگر آن گونه باشد که تو می‌گوئی ، پس چرا زنده نگشته‌اند و با ایشان حساب و کتاب نشده است‌ ؟ ما که کسی را ندیده‌ایم که زنده‌اش کرده ، و به دوزخ یا بهشت فرستاده باشند ) . توضیحات: « بَالُ » : حال و وضع . کار و بار ( نگا : یوسف‌ / 50 ، محمّد / 2 و5 ) . « الْقُرُونِ » : جمع قَرْن ، مراد مردمان هم‌عصرِ اعصار و ازمنه است ( نگا : انعام‌ / 6 ) .

ترجمه: ( موسی ) گفت : ( تمام مشخّصات و اعمال و اقوال اقوام گذشته محفوظ و موجود است و ) اطّلاعات مربوط بدیشان در کتابی عظیم و شگفت ( به نام لوح محفوظ ، مکتوب ) است و تنها پروردگارم از آن مطلع است و بس . پرودگار من به خطا نمی‌رود ( و لذا چیزی از قلم او نمی‌افتد ) و فراموش نمی‌کند ( و بنابراین ، چیزی از یاد او نمی‌رود . مطمئنّاً روزی جزا و سزای ایشان به تمام و کمال داده می‌شود ) . توضیحات: « کِتَابٍ » : کتاب عظیم و عجیب . مراد لوح محفوظ است .

ترجمه: پروردگاری است که زمین را گهواره ( سکونت و آرامش ) شما کرده است ، و در آن راههائی ( در خشکی و آب و هوا ، جهت ارتباط ) برایتان به وجود آورده است ، و از آسمان آب را ریزان و باران کرده است ، و با آن انواع گیاهان و اقسام درختان نر و ماده را رویانده است . توضیحات: « مَهْداً » : گهواره . زمین از لحاظ سهولت زندگیِ بر آن ، و آسانی گشت و گذارِ در آن ، به گهواره کودک تشبیه شده است که محلّ آسایش و آرامش او است . « سَلَکَ » : ساخته است . کشیده است . « أَخْرَجْنَا » : استعمال فعل ( أَخْرَجْنَا ) به جای ( أَخْرَجَ ) برای جلب توجّه شنونده به امور و کارهای شگفتی است که بعد از آن بیان می‌شود . در اینجا صنعت التفات ملحوظ و منظور است ( نگا : انعام‌ / 99 ) . « أَزْوَاجاً » : جمع زَوْج ، هم می‌تواند اشاره به اصناف و انواع گیاهان باشد ، و هم اشاره به مسأله زوجیّت ، یعنی نر و مادّه بودن در عالم گیاهان . « شَتَّیا » : جمع شَتیت ، مختلف و گوناگون در شکل و رنگ و طعم و بو .

ترجمه: ( از این فرآورده‌های گیاهی ، هم ) خودتان بخورید و هم چهارپایان خود را ( در آن ) بچرانید . مسلّماً در این امور ، نشانه‌های روشنی ( بر اثبات وجود خدا و یگانگی او ) است برای کسانی که دارای عقل سالم باشند . توضیحات: « إِرْعَوْا » : بچرانید . به چَرا ببرید . « أَنْعَام‌ » : چهارپایان . « النُّهَیا » : جمع نُهْیَة ، به معنی : عقل . علّت تسمیه عقل بدان ، این است که عقل از چیز قبیح نهی می‌کند . « اُوْلِی النُّهَیا » : عاقلان و خردمندان .

ترجمه: ما شما را از زمین آفریده‌ایم ، و بدان باز می‌گردانیم ، و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریم ( برای حساب و کتاب و جزا و سزا ) . توضیحات: « تَارَةً » : دفعه دیگر . بار دیگر ( نگا : اسراء / 69 ) .

ترجمه: ما همه معجزات خود را ( که مؤیّد رسالت موسی و صدق او در اموری بود که از سوی خدا ابلاغ می‌کرد ) به فرعون نشان دادیم ، ولی او ( همه آنها را ) تکذیب کرد و ( از ایمان بدانها ) سرپیچی کرد . توضیحات: « کُلَّهَا » : جملگی آنها . مراد همه معجزاتی است که موسی برای اثبات موضوعات مطروحه نشان داد . یا مراد ادلّه و براهین دالّ بر وجود صانع قادر حکیم است .

ترجمه: ( فرعون ) گفت : ای موسی ! آیا آمده‌ای که ما را با این جادوی خویش از سرزمین خودمان بیرون کنی‌ ؟ ( ما می‌دانیم که مسأله نبوّت ، و دعوت به توحید ، و ارائه این کارهائی که می‌کنی ، همگی توطئه است ، و مرادت حکومت و سیطره قوم خود بر مصر است ) . توضیحات: « أَرْضِنَا » : سرزمین ما . مراد مصر است .

ترجمه: یَقیناً ما هم جادوئی همسان جادوی تو را برای تو می‌آوریم ( و سحرت را با سحر خود باطل و بی‌اثر می‌گردانیم . پس هم اکنون ) موعد آن را معیّن کن . موعدی که نه ما و نه تو از آن تخلّف نکنیم ، و وعده‌گاه مکان صاف و مسطّح ، و فاصله آن نسبت به همگان یکسان باشد . توضیحات: « مَکَاناً سُویً » : مکان صاف و مسطّح . جائی که مسافت آن نسبت به ما و شما یک اندازه باشد . ( مَکاناً ) بدل از ( مَوْعِداً ) است .

ترجمه: ( موسی ) گفت : میعاد ما و شما روز جشنی است که در آن خود را می‌آرایند . باید مردم در چاشتگاه گرد آورده شوند ( تا ماجرائی را ببینند که میان ما و شما می‌گذرد ) . توضیحات: « یَوْمُ الزِّینَةِ » : روز زینت . روزی بوده است که یکی از اعیاد به حساب می‌آمده است و همگان در آن خود را می‌آراسته‌اند و به سرور و شادی می‌پرداخته‌اند . گویا امروزه در مصر هنوز برقرار و « وفاء نیل‌ » نام دارد . « ضُحیً » : چاشتگاه . چاشت .

ترجمه: ( فرعون آن مجلس را ترک گفت و ) پشت نمود و رفت و همه مکر و فریب خود را جمع کرد و سپس ( در روز موعد با تمام قدرت و جملگی جادوگران چیره‌دست و ادوات و ابزار جادو به میدان ) آمد . توضیحات: « کیْد » : نیرنگ . مراد همه چیزهائی است که در چاره‌کردن موسی و پیروزی بر او ، لازم و ضروری بود .

ترجمه: موسی خطاب به جادوگران گفت : وای بر شما ! بر خدا دروغ نبندید ( و به الوهیّت فرعون باور نکنید ، و پیغمبران خدا را تکذیب ننمائید ، و معجزات ایشان را جادو ندانید ) که خدا شما را با عذاب ( خود ) نابود و ریشه‌کن خواهد ساخت ، و شکست و نومیدی از آن کسانی است که بر خدا دروغ می‌بندند . توضیحات: « وَیْلَکُمْ » : وای بر شما ! نابود شوید ! « یُسْحِتَ » : ریشه‌کن و نابود می‌گرداند . « خَابَ » : ناامید گردید . شکست خورد .

ترجمه: ( این سخن موسی ایشان را به هراس انداخت ، و بر برخی از دلها تأثیر خود را بخشید ، و در میان جمعیّت ساحران اختلاف افتاد ) و درباره کارهایشان به نزاع برخاستند ، و مخفیانه و درگوشی با هم به سخن پرداختند . توضیحات: « أَسَرُّوا النَّجْوَیا » : نجوای خود را درباره کار موسی و این که در حق او چه خواهند کرد ، از مردم مخفی و نهان داشتند .

ترجمه: ( جادوگران بعد از رایزنی به یکدیگر ) گفتند : این دو نفر قطعاً جادوگرند . آنان می‌خواهند شما را با جادوی خود از سرزمینتان بیرون کنند ، و آئین بهتر و برتر شما را از میان بردارند . توضیحات: « إِنْ » : حرف مشبّهةٌ بالفعل و مخفّف از مثقّله است و به همین خاطر در مابعد خود عمل نکرده است . یا این که ( إِنْ ) حرف نافیه و به معنی ( ما ) است و حرف لام واژه ( لَسَاحِرَانِ ) به معنی ( إِلاّ ) است و تقدیر چنین است : ما هذانِ إِلاّ ساحِرانِ . این دو نفر جز دو ساحر نبوده و نیستند . « طَریقَة‌ » : راه و رسم . آئین و مذهب . « الْمُثْلَیا » : مؤنّث ( أَمْثَل ) به معنی افضل است ، یعنی : بهتر و برتر . مرادشان آئین عالی و مذهب حق است .

ترجمه: تمام مکر و کید خود را ( اعم از نقشه و مهارت و قدرت ممکن ) رویهم بریزید و یکپارچه به کار گیرید . سپس همگی در یک صف ( به میدان مبارزه ) گام نهید . امروز کسی پیروز می‌گردد که بتواند برتری خود را ( به حریف ) نشان دهد . توضیحات: « أُئْتُوا » : بیائید . درآئید . « صَفّاً » : یک صف . صف کشیده . حال است و به معنی : مُصْطَفّینَ است . « إِسْتَعْلَیا » : برتری یافت . چیره شد .

ترجمه: ( جادوگران باد به غبغب انداخته ) گفتند : ای موسی ! آیا تو اوّل ( هنرنمائی خود را می‌کنی و عصای خود را ) می‌اندازی ، یا ما اوّل ( دست به کار شویم و اسباب و ادوات جادوی خویش را ) بیندازیم ( و کار تو را یکسره سازیم‌ ؟ ) . توضیحات: « تُلْقِیَ » : بر زمین می‌اندازی و بساط جادوگری را می‌پراکنی . مفعول فعل به علّت وضوح ، حذف شده است .

ترجمه: ( موسی ) گفت : شما اوّل ( شروع کنید و آنچه دارید جلو ) بیندازید . ( آنان طنابها و عصاهای خود را انداختند . موسی ) چنان به نظرش رسید که بر اثر جادوی ایشان ، به ناگاه طنابها و عصاهای آنان ( مار شده‌اند و می‌خزند و ) تند راه می‌روند . توضیحات: « حِبَال‌ » : جمع حَبْل ، طناب . ریسمان . « عِصِیّ » : جمع عَصا ، چوبه دستیها . « تَسْعَیا » : حرکت می‌کند . تند راه می‌رود .

ترجمه: در این هنگام موسی در درون خود ، احساس اندکی هراس کرد . توضیحات: « أَوْجَسَ » : احساس کرد . به دل افکند . به دل راه داد ( نگا : هود / 70 ) .

ترجمه: گفتیم : مترس ! حتماً تو برتری ( و بر آنان چیره می‌شوی و کارهای باطلشان را شکست خواهی داد ) . توضیحات: « الأعْلَیا » : برتر . چیره ( نگا : آل‌عمران‌ / 139 و نجم‌ / 7 ) .

ترجمه: و چیزی را که در دست راست داری بیفکن تا همه ساخته‌های ( مزوّرانه و شعبده‌بازیهای مکّارانه ) ایشان را به سرعت ببلعد . چرا که کارهائی را که کرده‌اند ، نیرنگِ جادوگر است ، و جادوگر هر کجا برود پیروز نمی‌شود . توضیحات: « تَلْقَفْ » : تند می‌بلعد ( نگا : اعراف‌ / 117 ) . « إِنَّما » : مسلّماً چیزی را که . « کَیْدُ » : نیرنگ . چشم‌بندی . « سَاحِرٍ » : مراد جنس جادوگر است . « حَیْثُ أَتَیا » : هرجا باشد . هر کجا برود .

ترجمه: ( موسی عصای خود را انداخت . عصا مار بزرگی گردید و همه طنابها و چوبه دستیهای مارگونه ایشان را فوراً بلعید . ) به دنبال آن ، جادوگران همگی به سجده افتادند و گفتند : ما ( حقیقت را عیان می‌بینیم و ) به پروردگار هارون و موسی ایمان داریم . توضیحات: « أُلْقِیَ السَّحَرَةُ » : جادوگران انداخته شدند . استعمال فعل مجهول بیانگر این واقعیّت است که سطوت معجزه ، جادوگران را فروتنانه بر رو انداخته است .

ترجمه: ( فرعون ) گفت : آیا پیش از آن که به شما اجازه دهم ، بدو ایمان آوردید ؟ ! مسلّماً او بزرگ شما است . بزرگی که به شما جادوگری آموخته است . بی‌گمان دستهایتان و پاهایتان را عکس یکدیگر قطع می‌کنم ، و شما را بر فراز شاخه‌های درختان خرما به دار می‌آویزم . ( آن وقت ) خواهید دانست که کدام یک ( از دو خدا : من یا خدای موسی ) عذابش سخت‌تر و پایدارتر است . توضیحات: « ءَاذَنَ » : اجازه دهم . « کَبِیر » : رئیس . بزرگ . « مِنْ خِلافٍ » : عکس یکدیگر . از دو قسمت مختلف ، مثل پای راست و دست چپ ، و پای چپ و دست راست . « لأُصَلِّبَنَّ » : قطعاً به دار می‌آویزم . « فِی » : به معنی ( علی ) یعنی بالا و فراز است . « جُذُوع‌ » : جمع جِذْع ، ساقه و تنه . شاخه ( نگا : مریم‌ / 23 و 25 ) .

ترجمه: ( جادوگران پاسخ دادند و ) گفتند : ما هرگز تو را بر دلائل و براهین روشنی که برایمان آمده است ، و بر پروردگاری که ما را آفریده است بر نمی‌گزینیم و مقدّم نمی‌داریم ، پس هر فرمانی که می‌خواهی صادر کنی ، صادر کن ( و آنچه می‌خواهی بکن ، که باکی نیست . امّا بدان ) تو تنها می‌توانی در زندگی این جهان فرمان بدهی ( و قدرت فرماندهی تو از دائره این دنیا فراتر نمی‌رود ) . توضیحات: « لَن نُّؤْثِرَکَ » : هرگز تو را ترجیح نمی‌دهیم و برنمی‌گزینیم . « الْبَیِّنَاتِ » : معجزات . دلائل . « وَالَّذِی فَطَرَنا » : و بر خدائی که ما را آفریده است . حرف ( وَ ) می‌تواند حرف عطف و ( ألّذی ) عطف بر ( ما ) باشد ، و یا این که واو حرف جرّ و برای قسم باشد . « إِقْضِ » : حکم کن ، فرمان بده . « قَاضٍ » : حکم‌کننده . فرمان دهنده . عائد آن محذوف است . « هذِهِ الْحَیَاةَ » : مفعول فیه است .

ترجمه: ما به پروردگارمان ایمان آورده‌ایم تا ببخشاید گناهان ما را و جادوگریهائی را که بدان وادارمان می‌کردی . خدا بهتر ( از هر کسی ) و پایدارتر ( از هر قدرتی ) است . توضیحات: « خَطَایَا » : خطاها . گناهان و بدیها . « أَکْرَهْتَنَا » : به ما تحمیل کردی . وادارمان نمودی . این جمله بیانگر این واقعیّت است که جادوگران می‌دانستند که جادوگری ، گمراهسازی و کار ناپسندی است . فرعون آن را برای به هراس انداختن مردم از خود ، مورد بهره‌برداری قرار می‌داد .

ترجمه: ( ساحران سپس چنین ادامه دادند و گفتند : ) بی‌گمان هر که ( بی‌ایمان و ) گنهکار به پیش پروردگارش رود ، دوزخ از آن او است . در آنجا نه می‌میرد ( تا از دست عذاب رهائی یابد ) و نه زنده می‌ماند ( آن گونه که باید زیست و از نعمتها لذّت برد و بهره‌مند گردید . بلکه برای همیشه در میان مرگ و زندگی دست و پا می‌زند ) . توضیحات: « إِنَّهُ » : کار و بار چنین است . واژه ( هُ ) ضمیر شأن است . « مُجْرِماً » : بزهکارانه . به قرینه واژه ( مُؤْمِن ) در آیه بعدی و بسیاری از آیات دیگر ، مراد از مُجْرِم ، کافر و بی‌ایمان است ( نگا : اعراف‌ / 84 ، فرقان‌ / 31 ) .

ترجمه: و هرکه با ایمان و عمل صالح به پیش پروردگارش رود ، چنین کسانی دارای مراتب والا و منازل بالایند . توضیحات: « الْعُلَیا » : جمع عُلْیا ، مؤنّث أَعْلی ، بالا و والا ، رفیع و شریف .

ترجمه: ( آن منازل و مراتب ) باغهای ( بهشت جاویدانی ) است که جای ماندگاری است ، و در زیر ( قصرها و درختهای ) آن رودبارها جاری است ، و جاودانه در آنجا می‌مانند ، و این ( چنین چیز باارزشی ) پاداش کسی است که ( با ایمان و انجام طاعت ) خویشتن را پاک و پاکیزه ( از کثافات کفر و معاصی ) کند . توضیحات: « جَنَّاتُ » : بدل از ( الدَّرَجاتُ الْعُلَیا ) است . « تَزَکَّیا » : خود را پاک داشت . خویشتن را پاکیزه از کفر و معاصی‌کرد .

ترجمه: ( مدّتها به این منوال گذشت و حوادث تلخ و شیرینی میان موسی و فرعون روی داد . سرانجام ) ما به موسی پیام دادیم که شبانه بندگانم را ( از مصر به سوی فلسطین ) کوچ بده ، و آن گاه ( که به کرانه نیل رسیدید ، با عصا به رودخانه دریاگون نیل بزن و ) راهی خشک برای آنان در این دریا بگشا . ( راهی که چون در آن گام بگذاری ) نه از فرعونیان می‌ترسی که به تو برسند و نه ( از غرق شدن در آب ) هراسی داری . توضیحات: « أَسْرِ بِعِبَادِی » : شبانه بندگانم را کوچ بده و از مصر به سوی سرزمین موعود فلسطین بیرون ببر ( نگا : اسراء / 1 ) . « فَاضْرِبْ لَهُمْ » : برای ایشان بساز . مأخوذ از گفتار عرب است ، وقتی که می‌گویند : ضَرَبَ فُلانٌ لِفُلانٍ فی مالِهِ نصیباً . یعنی قسمتی را مال ایشان ساخت . « یَبَساً » : خشک . مصدر است و در معنی وصفی ، یعنی ( یابِس ) به کار رفته است و وصف ( طَریقاً ) می‌باشد . « دَرَکاً » : ملحق شدن و دریافتن . اسم مصدر از ادراک است . « لا تَخافُ دَرَکاً وَ . . . » : حال ضمیر مستتر در ( إِضْرِبْ ) است .

ترجمه: ( موسی فرمان خدا را اجرا کرد و ) فرعون با لشکریانش آنان را دنبال کردند ( و در کنار دریا بدیشان رسیدند و در عقبشان وارد جاده‌ای شدند که با کنار رفتن آب پدید آمده بود . در این هنگام ) دریا آنان را به گونه شگفتی در میان ( امواج خروشان ) خود گرفت . توضیحات: « أَتْبَعَهُمْ » : دنبالشان کرد . در عقبشان روان شد . « غَشِیَهُمْ » : ایشان را فرا گرفت . آنان را در خود نهان کرد . « الْیَمِّ » : دریا ( نگا : اعراف‌ / 136 ) . « مَا » : آن چیزی که خِردها نمی‌توانند به توصیفش بپردازند و خوف و هراسش را بیان دارند . فاعل است .

ترجمه: ( بدین منوال ) فرعون قوم خود را گمراه ساخت و ( به بیراهه کشاند ، و ایشان را به راه راست ) هدایت ننمود . توضیحات: « أَضَلً » : گمراه ساخت . « مَا هَدَیا » : رهنمود نکرد . این بخش ، بیانگر تکذیب سخن فرعون است که می‌گفت : من شما را جز به راه هدایت رهنمود نمی‌نمایم ( نگا : غافر / 29 ) .

ترجمه: ای بنی‌اسرائیل ! ما شما را از ( چنگال فرعون ، یعنی ) دشمنتان نجات دادیم ، و طرف راست کوه طور را میعادگاه ( موسی و هفتاد نفر از ) شما کردیم ( تا تورات را دریافت دارد ) ، و ترنجبین و بلدرچین را ( در آن بیابانی که سرگردان بودید ) نصیب شما ساختیم . توضیحات: « الأیْمَنَ » : سمت راست . صفت ( جانب ) است ( نگا : مریم‌ / 52 ) . « نَزَّلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَیا » : ( نگا : بقره‌ / 57 ) .

ترجمه: ( بدیشان گفتیم : ) از ( این ) روزیهای پاکیزه‌ای که ( بدون رنج ) به شما داده‌ایم بخورید و در آن ( از حدود و مقرّرات خدا ) تجاوز نکنید ( و مواظب باشید نعمت رایگان ، موجب کفران و طغیان شما نشود . چه اگر نعمت من ، باعث ناسپاسی و گردنکشی شود ) خشم من دامنگیرتان می‌گردد و هرکه خشم من دامنگیرش شود پرت و هلاک می‌شود . توضیحات: « لا تَطْغَوْا فِیهِ » : در آن سرکشی نکنید . سرکشی در نعمت خدا این است که انسان به جای این که از آن در راه طاعت و عبادت خدا و طریق سعادت دنیا و آخرت خود استفاده کند ، آن را وسیله گناهکاری و ناسپاسی و گردنکشی از فرمان و قوانین الهی ، و بالاخره کفر و زندقه سازد . « هَوی‌ » : پرت شد و سقوط کرد . هلاک و نابود گردید .

ترجمه: من قطعاً ( با غفران عظیمی که دارم ) می‌آمرزم کسی را که ( از کفر و گناه خود ) برگردد و ( به بهترین وجه ) ایمان بیاورد و کارهای شایسته بکند و سپس راهیاب بشود ( و این راه را تا آخر زندگی ادامه دهد ) . توضیحات: « غَفَّارٌ » : بسیار آمرزنده . دارای آمرزش سترگ . « ءَامَنَ » : ایمان آورد . در آراستن و پیراستن ایمان خود کوشید . « إِهْتَدَیا » : راهیاب شد . بر هدایت دوام و استمرار داشت .

ترجمه: ( موسی پیش‌تر خود را به کوه طور رسانید . بدو گفتیم : ) ای موسی ! چه چیز تو را بر آن داشت که ( درآمدن به کوه طور ) بر قوم خود پیشی گیری‌ ؟ توضیحات: « أَعْجَلَکَ » : تو را به شتاب و سبقت واداشت .

ترجمه: ( موسی ) گفت : آنان به دنبال من بوده و ( هرچه زودتر به خدمت می‌رسند ) . پروردگارا ! من به سوی ( میعادگاه و محضر وحی ) تو شتاب کردم تا ( هرچه زودتر احکام و قوانین تو را دریافت و به بندگانت برسانم و از من ) خوشنود شوی . توضیحات: « عَلَیا أَثَرِی‌ » : به دنبال من . نزدیک به من و پا به پای من .

ترجمه: ( خدا ) فرمود : ما قوم تو را بعد از ( رهسپار شدن ) تو ( بدینجا ) آزمایش کردیم ( و آنان از عهده امتحان برنیامدند ) و « سامری‌ » ایشان را گمراه و از راه بدر کرد . توضیحات: « فَتَنَّا » : آزمایش کردیم . آزمودیم . « السَّامِرِیُّ » : مردی از اهالی فلسطین بود و از اقلیم سامره . به مصر کوچ کرد و بعدها همراه بنی‌اسرائیل از آنجا خارج شد . او منافق بود و چنین وانمود می‌کرد که به موسی ایمان دارد و کفر خود را مخفی می‌کرد .

ترجمه: موسی پس از دریافت تورات ، خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود برگشت . ( بدیشان پرخاش کرد و ) گفت : ای قوم من ! مگر پروردگارتان وعده نیکوئی به شما نداد ( که عبارت است از : نزول تورات و بیان احکام آسمانی ، و نجات و پیروزی بر فرعونیان ، و وارث حکومت مصر شدن ، و مغفرت و آمرزش خداوندی‌ ؟ ) . آیا مدّت جدائی من از شما به طول انجامیده است‌ ؟ ! یا این که خواسته‌اید که خشم پروردگارتان دامنگیرتان شود و این است که با وعده من مخالفت کرده‌اید ؟ ! ( و سر از آئین و راه و روش من پیچیده و بیراهه رفته‌اید ) . توضیحات: « غَضْبَانَ » : خشمگین . حال است . « أَسِفاً » : غم‌زده و اندوهناک . حال دوم است . « وَعْداً حَسَناً » : وعده زیبائی . مراد نزول تورات و بیان احکام آسمانی در آن‌ ؛ یا نجات و پیروزی بر فرعونیان و وارث حکومت سرزمین مصر شدن‌ ؛ یا وعده مغفرت و آمرزش توبه‌کنندگان و انجام‌دهندگان کارهای پسندیده‌ ؛ و یا این که همه این امور . « الْعَهْدُ » : مدّت جدائی موسی از بنی‌اسرائیل و رفتن به مناجات . « أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ . . . » : مراد این است که عمل شما آن چنان است که گویا چنین تصمیمی را درباره خود اتّخاذ کرده‌اید .

ترجمه: گفتند : ما به اختیار خود از وعده تو سرپیچی نکرده‌ایم ، ولیکن بارهای سنگینی از زیورآلات ( طلائیِ ) مردمان ( قبطی که توسّط زنانمان به بهانه امانت جهت خودآرائی بدانها در روز عید گرفته شده بود و به همراه داشتیم ) بار ما شده بود و ( سامری می‌گفت : نحوست این زر و زیورِ حرام است که موسی برنمی‌گردد . این بود که ) ما آنها را از خود دور انداختیم و سامری نیز ( آنچه با خود داشت ) از خود دور افکند . توضیحات: « مَلْکِ » : اختیار و توانائی . « أَوْزَاراً » : جمع وِزْر است به معنی بارهای سنگین . « زِینَة‌ » : زیورآلات . مراد زر و طلای امانتی است که زنان بنی‌اسرائیل قبل از حرکت از مصر به بهانه فرارسیدن عید خود از قبطیان گرفته بودند . « قَذَفْنَا » : انداختیم . از خود دور کردیم . « فَکَذلِکَ أَلْقَی السَّامِرِیُّ » : سامری هم آنچه داشت دور انداخت . سامری هم آنها را به میان آتش انداخت . این بود که سامری برنامه و طرحی که داشت به مرحله اجرا درآورد .

ترجمه: سپس مجسّمه گوساله‌ای را برای مردم ( از میان آتش ) بیرون آورد ( که به علّت تعبیه سوراخهائی در آن ، به هنگام وزش باد ، صدائی همچون ) صدای گوساله داشت . ( سامری و پیروانش ) گفتند : این معبود شما و معبود موسی است و او ( چنین چیزی را ) فراموش کرده است ( و در طلب آن به کوه طور رفته است ) . توضیحات: « فَأَخْرَجَ لَهُمْ » : این بخش ، از زبان خداوند است که بیانگر نتیجه فتنه‌انگیزی سامری است . « جَسَداً » : جسم . لاشه . مراد مجسّمه و تندیس است . بدل از ( عِجْلاً ) می‌باشد ( نگا : اعراف‌ / 148 ) . « خُوَارٌ » : صدای گاو . « نَسِیَ » : موسی فراموش کرده است . سامری عهد و پیمان خود را با خدا و موسی به فراموشی سپرد .

ترجمه: آیا آنان نمی‌بینند که ( این گوساله ) پاسخ ایشان را نمی‌دهد و زیانی از آنان دور نمی‌گرداند و سودی برایشان فراهم نمی‌آورد ؟ توضیحات: « لا یَرْجِعُ » : برنمی‌گرداند . مراد این است که سخن نمی‌گوید و پاسخ نمی‌دهد . به صورت متعدّی استعمال شده است ( نگا : ممتحنه‌ / 10 ، سبأ / 31 ) . « أَلاّ یَرْجِعَ » : حرف ( أَنْ ) مخفّف از مثقّله و جزو حروف مشبّهةٌ بالفعل است .

ترجمه: هارون ( که به هنگام وقوع چنین آشوبی در میانشان بسر می‌برد ، ) پیش‌تر ( از برگشتن موسی از میعادگاه ) به بنی‌اسرائیل گفت : ای قوم من ! با این ( گوساله زرّینْ ) شما دچار بلا ( و آزمون بزرگ و سختی ) شده‌اید . پروردگار شما خداوند مهربان است ( نه کس و نه چیز دیگری ) . اکنون که چنین است ، از من پیروی کنید و از فرمان من اطاعت نمائید . توضیحات: « مِن قَبْلُ » : پیش از برگشت موسی از کوه طور . « فُتِنتُم بِهِ » : بدان در فتنه و بلا افتاده‌اید . چرا که گوساله را می‌پرستید و به دوزخ می‌افتید . بدان دچار آزمایش و آزمون شده‌اید . چرا که گوساله‌ای بدین شکل و هیئت ، برای امتحان ایمان شما است .

ترجمه: گفتند : ما پیوسته به پرستش این گوساله ادامه می‌دهیم تا موسی به پیش ما برمی‌گردد . توضیحات: « لَن نَّبْرَحَ » : همیشه ما . « عَاکِفینَ » : مقیمان . پرستش‌کنندگان ( نگا : بقره‌ / 187 ، اعراف‌ / 138 ) .

ترجمه: ( موسی در حالی که از آنچه شنید و دید ، سخت متأثّر بود ) گفت : ای هارون ! هنگامی که دیدی آنان گمراه می‌شوند ، چه چیز مانع از آن شد که ( جلو ایشان را بگیری و نگذاری به بیراهه روند ؟ و ) . . . توضیحات: « مَا مَنَعَکَ ؟ » : چه چیز تو را بازداشت‌ ؟ چه چیز جلو تو را گرفت‌ ؟

ترجمه: از من پیروی کنی‌ ؟ ! ( مگر هنگامی که می‌خواستم به میعادگاه بروم نگفتم : جانشین من باش در میان قوم من ، و به اصلاح بپرداز و راه تباهکاران را در پیش مگیر ؟ ) . آیا از دستور من سرپیچی کردی‌ ؟ توضیحات: « أَلاّ تَتَّبِعَنِی‌ ؟ » : این که از من پیروی نکنی‌ ؟ اشاره به این است که موسی به هارون گفته بود که پس از رفتن موسی ، او جانشین وی شود و به اصلاح بپردازد ( نگا : اعراف‌ / 142 ) .

ترجمه: ( هارون ) گفت : ای پسر مادرم ! نه ریش مرا بگیر و نه موی سرم را ( بر دست بپیچ ) . من ترسیدم که ( اگر با ایشان شدّت عمل نشان دهم ) بگوئی میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و سفارش مرا به کار نبستی . توضیحات: « یَا ابْنَ أُمَّ » : ای پسر مادرم ! ادای سخن بدین شیوه ، برای برانگیختن رأفت و رِقّت موسی بود ، والاّ موسی و هارون برادران پدری و مادری یکدیگر بودند . یاء متکلّم از آخر ( أُمَّ ) برابر قاعده زبان عربی حذف و با فتحه خوانده شده است . « لَمْ تَرْقُبْ » : رعایت نکردی . حفظ و نگهداری نکردی ( نگا : توبه‌ / 8 و 10 ) .

ترجمه: ( موسی ) گفت : ( امّا تو ) ای سامری ! این کار خطرناک چیست که از تو سر زده است‌ ؟ توضیحات: « خَطْب » : امر خطیر . کار خطرناک و عظیم ( نگا : یوسف / 51 ، حجر / 57 ) .

ترجمه: ( سامری ) گفت : من از چیزهائی ( در صنعت و هنر مجسّمه‌سازی ) آگاهم که بنی‌اسرائیل از آنها آگاه نیستند . من مقداری از آثار ( تعالیم و قوانین ) پیغمبر ( خدا موسی ) را برگرفتم و برای ( گول‌زدن دیگران ) آن را ( به شکم گوساله ) ریختم . این چنین نفْسِ من مطلب را در نظرم آراست ( و آنچه می‌خواستم انجام دادم ) . توضیحات: معنی دیگر آیه که تنها نقل قول از زبان سامری است عبارت است از : سامری گفت : چیزی را من دیده‌ام که آنان ندیده‌اند ( که جبرئیل فرشته وحی است ) و از جای پای ( اسب ) جبرئیل مشتی ( خاک ) برگرفتم و آن را ( به درون گوساله ) ریختم ، و نفْس من این چنین کار را در نظرم آراست . « بَصُرْتُ » : دیدم . مراد از دیدن در اینجا ، فهم کردن و پی‌بردن و دانستن فنون مجسّمه‌سازی و تمثالگری است . « فَقَبَضْتُ قَبْضَةً » : مشتی را برگرفتم . مراد برداشتن مقداری از تورات و عمل کردن بدان است . « أَثَرِ الرَّسُولِ » : اثر پیغمبر . مراد از ( أَثَر ) تورات ، و مراد از ( الرَّسُول ) موسی است . « نَبَذْتُ » : انداختم . رها کردم . « سَوَّلَتْ » : آن را زینت داد و گرامی و شیرین کرد ( نگا : یوسف‌ / 18 و 83 ) .

ترجمه: ( موسی به سامری ) گفت : برو ( از میان ما ) . در زندگی دنیا بهره‌ات ( بیزاری و گریز باد . و ) این که پیوسته بگوئی : ( به من ) دست نزنید و نزدیک نشوید ، و در آخرت برای تو موعدی است که درباره‌ات تخلّف‌ناپذیر است ( و خداوند آن را فراموش نخواهد کرد . هم‌اینک هم ، گوساله ) معبودت را که پیوسته به عبادتش می‌پرداختی بنگر و ببین که چگونه آن را می‌سوزانیم و سپس خاکسترش را به دریا می‌ریزیم و می‌پراکنیم . توضیحات: « مِسَاسَ » : تماس . مخالطت و معاشرت . مصدر باب مفاعله است . « لا مِسَاسَ » : هیچ گونه همنشینی و آمیزشی نیست . مراد نهی است ، یعنی با من نیامیزید و تماس نگیرید . مقصود بایکوت سامری و طرد او از میان جامعه است . اشاره به یکی از قوانین جزائی شریعت موسی است که اعلان پلیدی پلید و کناره‌گیری از او است ( نگا : فی ظلال‌القرآن ) . « لَن تُخْلَفَهُ » : از تو در نمی‌گذرد . « إِلهِکَ » : معبود خود . مراد گوساله سامری است . « نَسْفاً » : از هم پاشیدن و پراکندن .

ترجمه: معبود شما تنها الله است ، همان خدائی که معبودی جز او نیست . دانش او همه‌چیز را فرا گرفته است ( و از گذشته و حال و آینده ، و آنچه بوده است و هست و خواهد بود ، باخبر است ) . توضیحات: « وَسِعَ » : در بر گرفته‌است . فرا گرفته‌است ( نگا : بقره / 255 ، انعام‌ / 80 ) .

ترجمه: این چنین اخبار گذشتگان را برای تو بازگو می‌کنیم . ما از سوی خود قرآن را به تو عطا کرده‌ایم ( که صلاح دین و دنیا را به تو و پیروانت تذکّر می‌دهد ) . توضیحات: « کَذلِکَ » : این چنین اخبار گذشتگان را . همان گونه که خبر موسی را برایت روایت کردیم ، تو را از سرگذشت ملّتهای گذشته دیگر مطلع می‌سازیم . « ذِکْراً » : مراد قرآن است ( نگا : آل‌عمران‌ / 58 ، حجر / 6 و 9 ) .

ترجمه: هرکس از قرآن روی گردان شود ( و از تصدیق و عمل بدان دوری گزیند ، در دنیا گمراه خواهد بود ، و ) در روز قیامت بار سنگینی ( از عذاب مسؤولیّت و گناه ) بر دوش خواهد داشت . توضیحات: « وِزْراً » : بار سنگین . بر گناه هم اطلاق می‌شود ، و در اینجا مراد عقوبت و جزای گناه است .

ترجمه: ( این چنین کسانی ) جاودانه در آن ( عذاب ) خواهند ماند ، و چه بار بدی که در روز قیامت دارند ! توضیحات: « حِمْلاً » : بار . مراد بار سنگین گناهان است .

ترجمه: روزی در صُور ( برای بار دوم ) دمیده می‌شود ، و گنهکاران را ( با چهره و اندام ) کبود رنگ ( از شدّت درد و رنج ، و با چشمان کور ) در آن روز ( در گستره رستاخیز ) گرد می‌آوریم . توضیحات: « زُرْقاً » : جمع أَزْرَق . کسی که صورتش بر اثر شدّت درد و رنج ، تیره و کبود شده باشد . کبود چشم . مراد از کبودی چشم ضعف بینائی است ، و کبود چشم را نابینا معنی کرده‌اند ( نگا : طه‌ / 124 ) . حال بشمار است .

ترجمه: آنان در میان خود آهسته به هم می‌گویند : جز ده شبانه‌روز ( در دنیا ) نبوده‌اید و نمانده‌اید . توضیحات: « یَتَخَافَتُونَ » : با صدای آهسته بهم می‌گویند . « إِن لَّبِثْتُمْ » : نمانده‌اید و توقّف نکرده‌اید ( نگا : یونس‌ / 45 ) . « عَشْراً » : مذکّر آمدن این واژه ، بیانگر این است که تمییزِ محذوف ، مؤنّث است که لَیالی است‌ ؛ هرچند هنگامی که عدد بدون معدود بیان شود ، این قاعده چندان مراعات نمی‌گردد .

ترجمه: ما بهتر می‌دانیم که ( آهسته به یکدیگر ) چه می‌گویند ، و ( کاملاً آگاهیم ) از سخن کسی که راهش ( در به تصویرکشیدن کوتاهی دنیا ، به حقیقت ) نزدیکتر و بهتر است ، آن گاه که می‌گوید : شما تنها یک روز در دنیا بسر برده‌اید ! توضیحات: « أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً » : کسی که رأی او دادگرانه‌تر و به واقعیّت نزدیکتر است . مراد از ترجیح سخن گوینده دوم این نیست که او به صداقت و راستی نزدیکتر است‌ ؛ بلکه مراد این است که او بهتر درجه پشیمانی و اندازه هراس و عذاب قیامت را به تصویر کشیده است . چرا که عمر جهان گذران ، در قبال عمر بی‌پایان و جاویدان آخرت ، نه ده روز ، بلکه یک روز نیز بشمار نمی‌آید که کمترین عدد است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! حال که از قیامت صحبت کرده‌ای ، منکران رستاخیز ) از تو درباره کوهها می‌پرسند ( و می‌گویند : کوههائی بدین عظمت - که به عقیده ایشان قابل تزلزل نیست‌ - به هنگام پایان گرفتن جهان چه سرنوشتی خواهند داشت‌ ؟ ) . بگو : پروردگارم آنها را از جا می‌کند و ( در هوا ) پراکنده می‌دارد ( و برباد می‌دهد ) . توضیحات: « نَسْفاً » : از بُن کندن و پراکنده ساختن ( نگا : مرسلات‌ / 10 ) .

ترجمه: سپس زمین را به صورت فَلات صاف و هموار و بی‌آب و گیاه رها می‌سازد . توضیحات: « قَاعاً » : فَلات . زمین صاف و هموار ( نگا : نور / 39 ) . خالی ( نگا : تفسیرالمصحف المیسّر ) . « صَفْصَفاً » : کاملاً مسطّح و هموار و صاف .

ترجمه: در آن هیچ گونه پستی و بلندی نمی‌بینی ( انگار قبلاً آباد نبوده است و خانه و کاشانه و فراز و نشیبی نداشته است ) . توضیحات: « عِوَج‌ » : پیچ . نشیب . گودی . « أَمْتاً » : فراز . برجستگی . بلندی .

ترجمه: در آن روز ( که مردمان سر از گورها به در می‌آورند ، همگی ) بدون کمترین سرپیچی ، از منادی ( الهی ) پیروی می‌کنند ، ( و برابر فرمان او رهسپار عرصه محشر می‌شوند ، ) و صداها به سبب ( جلال و شکوه خداوند ) مهربان فروکش می‌کند ، و جز صدای آهسته ( و پنهان در زیر لبان ، چیزی ) نمی‌شنوی . توضیحات: « الدَّاعِی‌ » : دعوت‌کننده . مُنادی . مراد إسرافیل است . « عِوَج‌ » : سرپیچی و انحراف . « لِلرَّحْمنِ » : به خاطر سیطره عظمت خداوند مهربان بر عرصه محشر . در برابر خداوند مهربان . « هَمْساً » : صدای آهسته و زیرلبی .

ترجمه: در آن روز شفاعت ( هیچ کسی ) سودی نمی‌بخشد ، مگر ( شفاعت ) کسی که خداوند مهربان به او اجازه دهد و گفتارش را بپسندد . توضیحات: « لا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ » : در روز قیامت . شفاعت به سه شرط انجام می‌گیرد : 1 - خدا به شفاعت کننده اجازه شفاعت دهد ( نگا : بقره‌ / 255 ، یونس‌ / 3 ) . 2 - آنچه درخواست می‌شود خداپسند باشد ( نگا : طه‌ / 109 ) . 3 - خدا راضی شود از کسی که برای او شفاعت می‌گردد ( نگا : انبیاء / 28 ، نجم‌ / 26 ) .

ترجمه: خدا می‌داند آنچه را که ( مردمان ) در پیش دارند و ( در آخرت بدان گرفتار می‌آیند ، و می‌داند ) آنچه را که ( در دنیا انجام داده‌اند و ) پشت سر گذاشته‌اند ، ولی آنان از ( کار و بار و حکمت ) آفریدگار آگاهی ندارند . توضیحات: « مَا بَیْنَ أیْدِیهِمْ » : امور دنیای ایشان . احوال قیامت آنان . « مَا خَلْفَهُمْ » : امور دنیای ایشان . احوال قیامت آنان . هر یک از دو موصول « مَا » می‌تواند مربوط به گذشته یا آینده ، و یا این که امور دنیا یا امور آخرت باشد و برعکس هم ، معنی شود . « هُمْ » : مرجع ضمیر می‌تواند مردمان یا گردآیندگان در عرصه محشر باشد . « بِهِ » : مرجع ضمیر می‌تواند خدا باشد که معنی آن گذشت ، و یا این که موصولهای ( ما ) باشد که معنی آن چنین می‌شود : خدا می‌داند که مردمان چه کرده‌اند و چه می‌کنند و عاقبتشان چه خواهد بود ، ولی مردمان کارهای خود را فراموش می‌کنند و نمی‌دانند در دنیا و آخرت چه بر سرشان می‌آید .

ترجمه: ( در آن روز همه ) چهره‌ها در برابر خداوندِ باقی و جاویدان ، و گرداننده و نگهبانِ جهان ( همچون اسیران ) خضوع و خشوع می‌کنند و کُرنِش می‌برند ، و کسی که ( در آن روز کوله‌بارِ ) کفر ( دنیای خود ) را بر دوش کشد ، ناامید ( از لطف خدا و بی‌بهره از نجات و ثواب ) می‌گردد . توضیحات: « عَنَتْ » : خشوع و خضوع کرد . مثل اسیران کرنش برد . از این ماده واژه ( عانی ) به معنی اسیر است که جمع آن ( عُناة ) است . « الْوُجُوهُ » : چهره‌ها . ذکر چهره‌ها در میان سایر اعضاء ، بدان خاطر است که اشرف اندامها بوده و اثر فروتنی و خواری در آن نمایان می‌گردد . و یا این که تسمیه کلّ به اسم جزء است و مراد خودِ انسانها است . « الْحَیِّ الْقَیُّومِ » : ( نگا : بقره‌ / 255 ) . « خَابَ » : ناامید گردید و به آرزو نرسید . زیانمند شد . از دست داد . « ظُلْماً » : کفر .

ترجمه: و هر کس کارهای نیکو انجام دهد ، در حالی که مؤمن باشد ، نه از ظلم و ستمی می‌ترسد ( که بر او رود ، و مثلاً بر گناهانش افزوده شود ) و نه از کم و کاستی می‌هراسد ( که گریبانگیر کارهای نیک و پاداشش شود . چرا که حساب خدا دقیق است ) . توضیحات: « وَ هُوَ مُؤْمِنٌ » : در حالی که انجام دهنده کارهای نیک مؤمن باشد . چرا که کارهای نیک کافر هدر می‌رود و ضائع می‌شود ( نگا : بقره‌ / 217 ، زُمَر / 65 ، احزاب‌ / 19 ) . « ظُلْماً » : مراد عقاب بدون سبب ، یا افزایش بر لغزشها و سیّئات است . « هَضْماً » : خوردن و کاستن . کم کردن حق کسی و وفا نکردن به ادای آن واجب . مراد کاستن از حَسَنات است .

ترجمه: همچنین قرآن را به زبان عربی فرو فرستادیم و در آن بیم دادن و ترساندن را ( به شیوه‌های گوناگون ) بازگو کردیم ، تا این که ( مردمان از کفر و معاصی ) بپرهیزند ، یا باعث یادآوری و بیداری ( و مایه پند و عبرت ) ایشان شود . توضیحات: « کَذلِکَ » : همچنین . عطف بر ( کَذلِکَ ) در آیه 99 است . « أَنْزَلْناهُ » : بدون مرجع قبلی ، برای اشاره به عظمت قرآن و استقرار و حضور آن در اَذهان است . « قُرْءَاناً عَرَبِیّاً » : حال اوّل و حال دوم بشمارند ؛ یا این که ( قُرْءَاناً ) حال و ( عَرَبِیّاً ) صفت آن است ( نگا : یوسف‌ / 2 ) . « صَرَّفْنا » : به شیوه‌های گوناگون و بیانات مختلف بازگو کردیم ( نگا : انعام‌ / 46 ، إسراء / 41 ) . « ذِکْراً » : پند و عبرت . بیداری و آگاهی .

ترجمه: والا مقام خدا است که شاه حقیقی او است ( و جملگی فرماندهان و فرمانبران بدو نیازمندند ، و دائره امر و نهیش سراسر گستره هستی است . ای پیغمبر ! نازل کننده قرآن چنین خدای بلندمرتبه و توانائی است . پس به هنگام نزول قرآن ) پیش از این که وحی ( آیات ) قرآن به پایان برسد ، در آن عجله مکن ( و تندتند آیه‌ها را به دنبال جبرئیل تکرار منما و بر زبان مران . چرا که هرچند قرآن مافوق طاقت و توان انسان است ، امّا خدا حافظ و نگهدار آن است و آن را در مغزت ثبت و ضبط می‌نماید ) . بگو : پروردگارا ! ( در پرتو قرآن ) بر دانشم بیفزا ( و از قرآن و ابعاد مختلف آن آگاهترم فرما ) . توضیحات: « تَعَالَیا » : والا مقام است . از علوّ و عظمت مطلق برخوردار است . « لا تَعْجَلْ بِالْقُرْءَانِ » : مراد نهی از عجله‌ای است که حضرت محمّد به هنگام دریافت وحی جهت فراگیری و حفظ قرآن داشت ، و بدین خاطر با شتاب به دنبال فرشته وحی جبرئیل امین ، آیات قرآنی را تکرار می فرمود ( نگا : قیامه‌ / 15 - 17 ، اعلی‌ / 6 ) . « یُقْضَیا » : به پایان رسانده شود .

ترجمه: در آغاز کار ، ما به آدم فرمان دادیم ( که از میوه درخت ممنوع نخورد ) . امّا او ترک فرمان کرد و ( از آن خورد ، و در اوائل کار ) از او تصمیم درستی و اراده استواری مشاهده نکردیم . توضیحات: « عَهِدْنَا إلَیا ءَادَمَ » : به آدم فرمان دادیم . مراد از عهد در اینجا سفارش و فرمان است . چنین توصیه و امری هم راجع بود به نخوردن از میوه درخت ممنوع ( نگا : بقره‌ / 35 ) . « مِن قَبْلُ » : در اوائل کار . پیشاپیش . قبل از زمان حال در روزگاران گذشته . « نَسِیَ » : ترک کرد . مراد از نسیان در اینجا فراموش کردن مطلق نیست . زیرا بر فراموشی مطلق عتاب و ملامتی وجود ندارد . از سوی دیگر ، شیطان که نخوردن از میوه درخت را برابر فرموده آیه 20 سوره اعراف به یاد آدم آورده بود . لذا مراد ترک فرمان یا دست‌کم فراموشکاریی است که به سبب کم توجّهی حاصل می‌گردد ( نگا : طه‌ / 126 ) . « عَزْماً » : تصمیم و اراده استواری که انسان را در برابر وسوسه‌های اهریمن نگاه دارد .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! بیان دار ) آن گاه را که به فرشتگان دستور دادیم : برای آدم سجده ( تعظیم و تکریم ) ببرید ، پس ( همگی اطاعت کردند و ) سجده بردند مگر ابلیس که سر باز زد . توضیحات: « أسْجُدُوا » : ( نگا : بقره‌ / 34 ) .

ترجمه: آن وقت گفتیم : ای آدم ! این دشمن تو و همسر تو است ، پس ( بپائید به دام وسوسه خود شما را گرفتار نسازد و ) از بهشت بیرونتان نکند که به رنج و زحمت خواهی افتاد . توضیحات: « تَشْقَیا » : تو به درد و رنج خواهی افتاد . از شقاوتِ به معنی زحمت و مشقّت است ( نگا : طه‌ / 2 ) . روی سخن متوجّه آدم و حوّاء است ، ولی علّت مفرد آمدن فعل بدان خاطر است که عهد و پیمان در آغاز متوجّه آدم بوده و نقطه پایان هم متوجّه او شده است . از سوی دیگر ، درد و رنج مرد که رئیس اهل و عیال خود است ، متضمّن درد و رنج اهل و عیال نیز می‌باشد .

ترجمه: ( بر ما است که خواسته‌های زندگی تو را در بهشت فراهم سازیم و ) تو در آن نه گرسنه می‌شوی و نه برهنه می‌گردی . توضیحات: « إِنَّ لَکَ » : برای تو هست . مراد تضمین روزی از سوی خداوند است .

ترجمه: و در آن تو نه تشنه می‌مانی و نه آفتاب‌زده می‌شوی . توضیحات: « لا تَضْحَیا » : حرارت آفتاب سوزان به تو نمی‌خورد و گرمازده نمی‌گردی . مراد این است که کار کردن و رنج‌کشیدن در میان نیست .

ترجمه: سپس شیطان ( به نیرنگ و حیله نشست و ) آدم را وسوسه کرد ( و بدو ) گفت : آیا تو را به درخت جاودانگی و ملک فناناپذیر رهنمود کنم‌ ؟ ( اگر از این درخت ممنوع بخورید ، دیگر نمی‌میرید و سرمدی می‌شوید ) . توضیحات: « الْخُلْدِ » : جاودانگی . سرمدی . ( نگا : اعراف‌ / 20 ) . « لا یَبْلی‌ » : کهنه و فرسوده نمی‌شود . فناپذیر و زائل نمی‌گردد .

ترجمه: سرانجام هر دو نفر از آن خوردند ( و جامه‌های بهشتی از بدنشان فرو ریخت ) و شرمگاهشان برایشان نمایان شد ( که تا آن زمان از ایشان پنهان بود ) و شروع کردند به این که برگهای درختان بهشت را بر خود بپیچند و بچسبانند . بدین نحو آدم از فرمان پروردگارش سرپیچی کرد و گمراه شد ( و این واقعه پیش از نبوّت او بود ) . توضیحات: « فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا » : ( نگا : اعراف‌ / 20 و 22 و 27 ) . « غَوی‌ » : گمراه شد . زندگیش تباه شد .

ترجمه: سپس پروردگارش او را ( برای پیغمبری ) برگزید و توبه‌اش را پذیرفت و ( به سوی اعتذار و استغفار ) رهنمودش کرد . توضیحات: « إِجْتَبَاهُ » : انتخابش کرد . به پیغمبریش برگزید . خدا با توفیق توبه او را به خود نزدیک فرمود ( نگا : اعراف‌ / 23 ) .

ترجمه: خدا دستور داد : هر دو گروه شما با هم ( ای آدم و حوّاء و اهریمن ! ) از بهشت فرو آئید ( و در زمین ساکن شوید ، و در آنجا ) برخی ( از فرزندانتان ) دشمن برخی دیگر خواهند شد ، و هرگاه هدایت و رهنمود من برای شما آمد ، هرکه از هدایت و رهنمودم پیروی کند ، گمراه و بدبخت نخواهد شد . توضیحات: « إِهْبِطَا » : مراد آدم و حوّاء و ابلیس است ( نگا : بقره‌ / 36 ) . « امّا » : ( نگا : بقره‌ / 38 ) . « لا یَضِلُّ » : در دنیا گمراه و سرگشته نمی‌شود . « لا یَشْقَیا » : در آخرت با درآمدن به دوزخ بدبخت نمی‌گردد .

ترجمه: و هرکه از یاد من روی بگرداند ( و از احکام کتابهای آسمانی دوری گزیند ) ، زندگی تنگ ( و سخت و گرفته‌ای ) خواهد داشت‌ ؛ ( چون نه به قسمت و نصیب خدادادی قانع خواهد شد ، و نه تسلیم قضا و قدر الهی خواهد گشت ) و روز رستاخیز او را نابینا ( به عرصه قیامت گسیل و با دیگران در آنجا ) گرد می‌آوریم . توضیحات: « ذِکْر » : یاد . مراد هر آن چیزی است که خدا بدان یاد شود ، اعم از قرآن و غیر آن . « مَعیشَةً » : زندگی . مراد زندگی دنیا است ( نگا : اعراف‌ / 10 ) . « ضَنکاً » : تنگ . مراد سخت و پرنگرانی و اضطراب است ( نگا : انعام‌ / 125 ) . مصدر است و برای مذکّر و مؤنّث یکسان به کار می‌رود . « أَعْمَیا » : کور . این کوری به هنگام زنده‌شدن و سر برآوردن از گورها است ( نگا : اسراء / 97 ) .

ترجمه: خواهد گفت : پروردگارا ! چرا مرا نابینا ( برانگیخته‌ای و به عرصه قیامت گسیل داشته و در آنجا ) جمع آورده‌ای‌ ؟ من که قبلاً ( در دنیا ) بینا بوده‌ام . توضیحات: « قَدْ کُنتُ بَصِیراً » : من بینا بوده‌ام . این جواب به اعتبار اکثر افراد است‌ ؛ چرا که برخی در دنیا کور مادرزاد بوده و یا بعدها کور شده‌اند .

ترجمه: ( خدا ) می‌گوید : همین است ( که هست و بچش نتیجه نافرمانی را ) . آیات ( کتابهای آسمانی ، و دلائل هدایتِ جهانیِ ) من به تو رسید و تو آنها را نادیده گرفتی‌ ؛ همان گونه هم تو امروز نادیده گرفته می‌شوی ( و بی‌نام و نشان در آتش رها می‌گردی ) . توضیحات: « کَذلِکَ » : همین است که می‌بینی . به خاطر آن است که . « نَسِیتَهَا » : آن را ترک کردی و درباره آن سستی نمودی . « تُنْسَیا » : فراموش می‌شوی . ترک گفته می‌شوی ( نگا : اعراف‌ / 51 ) .

ترجمه: ما این گونه سزا می‌دهیم کسی را که افراط ( در عصیان ) و تفریط ( در پرستش و عبادت ) پیش می‌گیرد و به آیات پروردگارش ایمان نمی‌آورد . مسلّماً عذاب آخرت بسیار سخت‌تر و ماندگارتر ( از عذاب این جهان ) است . توضیحات: « کَذلِکَ نَجْزِی » : این گونه هم در دنیا سزا و جزا می‌دهیم . این گونه در آخرت سزا و جزا می‌دهیم . « أَسْرَفَ » : افراط و زیاده‌روی‌کرد . تفریط و کوتاهی کرد .

ترجمه: آیا آنان پی نبرده‌اند که پیش از ایشان بسیاری از مردمان ( اعصار و ادوار مختلف ) را نابود کرده‌ایم ( و هم‌اینک ایشان برجای آنان نشسته‌اند ) و در امکنه و منازلشان گام برمی‌دارند ؟ ( مگر شما پسینیان سرنوشتی جز سرنوشت پیشینیان دارید ؟ ! ) . به حقیقت در این ( صحنه‌های عبرت‌انگیز زمان ) نشانه‌هائی برای ( اندرز گرفتن و بیدار شدن ) خردمندان است . توضیحات: « أَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ » : آیا ایشان را رهنمود نکرده است‌ ؟ ( نگا : اعراف‌ / 100 ) . « الْقُرُونِ » : ( نگا : انعام‌ / 6 ) . « النُّهَیا » : ( نگا : طه‌ / 54 ) .

ترجمه: اگر وعده پروردگارت قبلاً بر این نمی‌رفت ( که عذاب و هلاک گناهکاران را به تأخیر بیندازد ) و ملاحظه زمان مقرّر ( یعنی قیامت ) نبود ( عذاب خدا هم اینک در دنیا ) دامنگیر ( کافران و فاسقان معاصر ، بسان کافران و فاسقان پیش ) می‌شد . توضیحات: « کَلِمَةٌ سَبَقَتْ » : سخنی که زده شده ، و وعده‌ای که داده شده است ( نگا : انفال‌ / 33 ، قمر / 46 ) . « لِزَاماً » : لازم و واجب . حتمی و قطعی . مصدر باب مفاعله است و در معنی وصفی برای مبالغه به کار رفته است . « أَجَلٌ مُّسَمّیً » : مدّت مقدّر عمرشان ، یا روز قیامت ( نگا : انعام‌ / 6 ) . عطف است بر واژه ( کَلِمَةٌ ) .

ترجمه: ( اکنون که بنا نیست این بدکاران فوراً مجازات شوند ) پس تو ( ای پیغمبر ! ) در برابر چیزهائی که می‌گویند ( و تکذیب و استهزائی که می‌کنند ) شکیبائی کن ، و ( برای تسلّی خاطر ) قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن ، و در اثناء شب و در بخشهائی از روز ، به پرستش و ستایش پروردگارت مشغول شو ، تا ( پیوندت با خدا استوار گردد و آرامش خاطر به تو دست دهد ، و بدانچه برایت مقدّر شده است ) راضی و خوشنود شوی . توضیحات: « فَاصْبِرْ » : بدین سبب شکیبائی کن . حرف ( فَ ) سببیّه است ، و مراد از شکیبائی عدم اضطراب است‌ ؛ نه ترک جنگ و جهاد . « سَبّحْ » : امر به پیغمبر به طور خاصّ و به پیروان او به طور عام است . « سَبِّحْ وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ » : کنایه از تسبیح و تحمید و تنزیه مطلق خدا در همه اوقات است . یا این که مراد به جای آوردن نمازهای پنجگانه است . بدین شرح : « قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ » : نماز صبح . « قَبْلَ غُرُوبِهَا » : نماز ظهر و عصر . « مِنْ ءَانَآءِ الَّیْلِ » : نماز مغرب و عشاء . « أَطْرَافَ النَّهَارِ » : نماز صبح و مغرب ، یا نماز ظهر . تکرار آن بیانگر مزیّت بیشتر ، و جمع آمدن آن برای همگونی با ( ءَانَآءِ الَّیْلِ ) است ( نگا : تفسیر قاسمی ) . « ءَانَآءِ » : جمع إِنْو ، إِنْی ، أَنْی ، ساعتها . بخشها ( نگا : آل‌عمران‌ / 113 ) . « أَطْرَافَ » : جوانب و ساعات . مراد بامدادان و شامگاهان است ( نگا : هود / 114 ) .

ترجمه: چشم خود را مدوز به نعمتهای مادیی که به گروههائی از کافران داده‌ایم . این نعمتهای مادی که زینت زندگی دنیا است ، بدیشان داده‌ایم تا آنان را بدان بیازمائیم . داده ( اخروی جاویدان و سرمدی ) پروردگارت بهتر و پایدارتر ( از این نعمتهای موقّت و زودگذر جهان فانی ) است . توضیحات: « لا تَمُدَّنَّ » : مدوز . منگر . « أَزْوَاجاً » : اصناف . گروه‌ها و دسته‌ها ( نگا : حجر / 88 ) . « زَهْرَةَ » : زینت و بهجت . آرایش و سرسبزی . مفعول فعل محذوف ( جَعَلْنا ) یا بدل از محلّ ( ما ) و یا حال است .

ترجمه: خانواده خود را به گزاردن نماز دستور بده ( چرا که نماز مایه یاد خدا و پاکی و صفای دل و تقویت روح است ) و خود نیز بر اقامه آن ثابت و ماندگار باش . ما از تو روزی نمی‌خواهیم ، بلکه ما به تو روزی می‌دهیم . سرانجام ( نیک و ستوده ) از آن ( اهل تقوا و ) پرهیزگاری است . توضیحات: « أَهْلَ‌ » : اهل پیغمبر ، عبارت است از امت محمّدی و خانواده خودش . اهل مردم ، افراد خانواده ایشان است . « لا نَسْأَلُکَ رِزْقاً » : از تو روزی نمی‌خواهیم . از تو روزی خودت و دیگران را نمی‌خواهیم . لذا به سبب فراچنگ آوردن رزق ، از نماز غافل مشو . « الْعَاقِبَةُ » : مراد سرانجام نیکو است . چرا که سرانجام بد همچون معدوم بشمار است .

ترجمه: ( کافران مکّه ) می‌گویند : چرا ( محمّد ) معجزه‌ای از سوی پروردگارش برای ما نمی‌آورد ( که ما خود پیشنهاد می‌کنیم‌ ؟ از قبیل : برجوشاندن چشمه ساری از زمین و داشتن باغی از درختان خرما و انگور و غیره ) . آیا معجزه ( بزرگِ قرآن نام که در ) کتابهای پیشین ( آسمانی تورات و انجیل و زَبور مذکور است ) ، به پیش ایشان نیامده است‌ ؟ توضیحات: « أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ . . . الأُولَیا » : آیا خبر روشن اقوام پیشین که در کتب آسمانی گذشته بوده است برای آنان نیامده است ( که پیاپی معجزاتی پیشنهاد می‌کردند و پس از مشاهده معجزات ، به کفر و انکار ادامه می‌دادند ، و عذاب شدید الهی دامنگیرشان می‌شد ) . اینها چرا معجزه می‌طلبند و بهانه‌جوئی می‌کنند ، مگر همین قرآن با این امتیازات بزرگ که حاوی حقائق کتب آسمانی پیشین است ، برای آنان کافی نیست . « ءَایَةٍ » : معجزات حسّی ، از قبیل : عصای موسی و ید بیضاء . معجزات پیشنهادی ( نگا : إسراء / 90 - 93 ) . « بَیِّنَةُ » : معجزه بزرگ کتابهای آسمانی ، یعنی قرآن . معجزات انبیاء گذشته . « الصُّحُفِ الأُولَیا » : کتابهای آسمانی پیشین . از قبیل : تورات و انجیل و زبور ( نگا : شعراء / 196 ، اعلی‌ / 18 و 19 ) .

ترجمه: اگر ما پیش از نزول قرآن و آمدن پیغمبر اسلام ، ایشان را با عذابی نابود می‌کردیم ، ( روز قیامت ) می‌گفتند : پروردگارا ! چرا ( در دنیا ) پیغمبری برای ما نفرستادی ، تا از آیات تو پیروی کنیم ، پیش از آن که ( در آخرت ) خوار و رسوا شویم ( و به دوزخ گرفتار آئیم ) ؟ توضیحات: « مِن قَبْلِهِ » : پیش از نزول قرآن . پیش از بعثت محمّد . « نَذِلَّ وَ نَخْزَیا » : در دنیا خوار و در آخرت رسوا شویم . در آخرت خوار و رسوا شویم .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! به این منکران حقیقت و معاندان دین ) بگو : ( ما و شما ) جملگی منتظر ( وعده‌ها و وعیدهای الهی ) هستیم ( ما در انتظار وعده پیروزی بر شما هستیم و شما در انتظار شکست ما . حال که چنین است ) پس شما هم انتظار بکشید . به زودی خواهیم دانست چه کسانی ( از ما و شما ) بر راه راست بوده و راهیابند ( و چه کسانی گمراه و اهل عذابند ) . توضیحات: « کُلٌّ » : هر یک از ما و شما . « مُتَرَبِّصٌ » : منتظر . چشم به راه . ( نگا : توبه‌ / 52 ، طور / 30 و 31 ، حدید / 14 ) « السَّوِیِّ » : راست و مستقیم ( نگا : مریم‌ / 17 و 43 ) .

ترجمه: ( زمان ) محاسبه مردمان ( کفرپیشه چون قریش بسیار ) بدیشان نزدیک است در حالی که آنان غافل ( از هول و هراس آن ) و روی‌گردان ( از ایمان بدان ) می‌باشند . توضیحات: « حِسَابُهُمْ » : محاسبه ایشان . مراد زمان حساب و کتاب گرفتن از آنان است که قیامت است . ( نگا : قمر / 1 )

ترجمه: هیچ بخش تازه‌ای از قرآن ( و اندرز جدیدی ) از سوی پروردگارشان بدیشان نمی‌رسد مگر این که آن را به شوخی می‌شنوند و به بازی می‌گیرند . توضیحات: « ذِکْرٍ » : قرآن ( نگا : حجر / 9 ) . پند و اندرز . « مُحْدَثٍ » : تازه . صفت ( ذِکْرٍ ) است .

ترجمه: ( آنان در حالی هستند که ) دلهایشان غافل است ( از اندیشیدن درباره آن ) . چنین ستم‌پیشگانی گفتگوهای درِگوشی ( خود را که برای توطئه علیه پیغمبر و قرآن انجام می‌دادند ) پنهان می‌داشتند ( و به همدیگر ) می‌گفتند : مگر این ( شخص که ادّعای پیغمبری می‌کند ) انسانی همچون شما نیست‌ ؟ ( حال که او بشر عادی و همسان با شما است و کلام جادوئی دارد ) آیا به سراغ جادو می‌روید ( و آن را می‌پذیرید ) گرچه می‌بینید ( که جادو است‌ ؟ ! ) . توضیحات: « لاهِیَةً » : غافل و بی‌خبر . « أَسَرُّوا » : پنهان داشتند و پوشیدند . « الَّذِینَ » : بدل ضمیر ( و ) است یا فاعل است و از باب : « أَکَلُونِی الْبَرَاغِیثُ » : است . « أَسَرُّوا النَّجْوَیا » : جنبه مبالغه در پنهان داشتن دارد . « هَلْ هذا » : استفهام انکاری است . « أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ » : آیا به سراغ سحر می‌روید ؟ آیا سحر را می‌پذیرید ؟

ترجمه: ( خدا پیغمبر را از سخنان پنهانی و توطئه‌های نهانی ایشان بیاگاهانید ، و او بدیشان ) گفت : پروردگارم می‌داند سخنی را که در آسمان و سخنی را که در زمین گفته شود ؛ چرا که او شنوای ( هر گفتاری و ) آگاه ( از هر کرداری ) است . توضیحات: « قَالَ » : پیغمبر گفت .

ترجمه: ( ستمکاران کفرپیشه به این هم اکتفاء نمی‌کنند که می‌گویند : محمّد انسان عادی است و پیغمبر نبوده ، و قرآن هم جادوئی بیش نیست ) بلکه می‌گویند : ( قرآن ) خوابهای آشفته و پراکنده‌ای بیش نیست ، نخیر او اصلاً آن را از پیش خود ساخته است ( و به خدا نسبت داده است ) ، نخیر اصلاً او شاعری است ( و قرآن مجموعه‌ای از تخیّلات شاعرانه خودش می‌باشد . اگر وی راست می‌گوید که فرستاده خدا است ) پس او معجزه‌ای را به ما ارائه دهد که ( از جنس معجزاتی باشد که ) پیغمبران پیشین ( از خود نموده و ) با آن فرستاده شده‌اند . توضیحات: « بَلْ » : بلکه . این واژه برای گسیختن از موضوعی و پرداختن به موضوع دیگری به کار می‌رود . « أَضْغَاثُ أَحْلامٍ » : خوابهای آشفته و پریشان ( نگا : یوسف‌ / 44 ) . « ءَایَةٍ » : معجزه حسی و مادی مراد است ( نگا : طه / 133 ) .

ترجمه: مردمان پیشینی که قبل از ایشان بوده‌اند ( و تقاضای معجزات گوناگون نموده‌اند ) هر کدام که ایمان نیاورده‌اند نابودشان کرده‌ایم . ( قبلاً هم مشیّت خدا بر این تعلّق گرفته است که مادام تو در میان قریش باشی ، خدا ایشان را به عذابی گرفتار نکند که مایه نابودیشان گردد ) . مگر آنان ایمان می‌آورند ؟ ! ( ممکن نیست ) . توضیحات: « قَرْیَةٍ » : آبادی . مراد مردمان آبادی است . « مِن قَرْیَةٍ » : برخی حرف « مِنْ » را دالّ بر عموم نفی مابعد دانسته‌اند . یعنی : هیچ کدام از ملّتهای پیشینی که درخواست معجزه کرده‌اند ایمان نیاورده و در نتیجه نابود شده‌اند . ولی بهتر است ( مِنْ ) تبعیضیّه بشمار آید . به هر حال خدا چنین معجزه‌ای بدیشان نمی‌نمایاند ، چرا که حتماً ایمان نمی‌آورند و در نتیجه نابود می‌شوند . خداوند هم پیشتر خواسته است که عذاب استیصال دامنگیر این ملّت نشود ( نگا : أنفال‌ / 33 ) .

ترجمه: ( تنها تو نیستی که پیغمبری ، و در عین حال انسان . بلکه ) پیش از تو جز مردانی را برنینگیخته‌ایم که بدیشان ( دین آسمانی را ) وحی کرده‌ایم . از ( اهل علم و ) آشنایان به کتابهای‌آسمانی بپرسید اگر این را نمی‌دانید . توضیحات: « رِجَالاً » : مردان . مراد این است که پیغمبران همه انسان بوده و از میان مردان برگزیده شده‌اند ؛ نه زنان . « الذِّکْرِ » : مراد کتابهای آسمانی پیشین است ( نگا : أنبیاء / 105 ) . دانش و آگاهی . « أَهْلَ الذِّکْرِ » : آشنایان به کتابهای آسمانی پیشین . آگاهان و فرزانگان .

ترجمه: ما پیغمبران را به صورت کالبدهائی که غذا نخورند نیافریده‌ایم ( بلکه آنان انسان بوده و همچون انسانهای دیگر خورده‌اند و نوشیده‌اند و زندگی کرده‌اند و مرده‌اند ) و عمر جاویدان هم نداشته‌اند . توضیحات: « جَسَداً » : مراد کالبد و پیکری است که مانند فرشتگان به غذا نیازمند نباشد .

ترجمه: ( ما به پیغمبران خود وعده داده بودیم که آنان را از چنگال دشمنان رهائی بخشیم و نقشه‌هایشان را نقش برآب کنیم . آری ما سرانجام ) به وعده وفا کرده‌ایم و صدق آن را بدیشان نموده‌ایم و آنان و همه کسانی را که خواسته‌ایم ، نجات بخشیده‌ایم ، و زیاده‌روی کنندگان ( در تکذیب و تعذیب پیغمبران ) را نابود کرده‌ایم . توضیحات: « الْمُسْرِفِینَ » : مراد اسراف‌کنندگان در زشتیها و پلشتیها ، و زیاده‌روی کنندگان در تکذیب و تعذیب مؤمنان و انبیاء است .

ترجمه: ما برایتان کتابی ( به نام قرآن ) نازل کرده‌ایم که وسیله بیداری و آوازه و بزرگواری شما است . آیا نمی‌فهمید ( که سود و عظمتتان در چیست‌ ؟ ! ) . توضیحات: « فِیهِ ذِکْرُکُمْ » : در این کتاب شرف و عظمت شما نهفته است . آوازه و شهرت شما را پاس می‌دارد . مایه بیداری و وسیله هوشیاری شما است .

ترجمه: بسیار بوده است که ( اهالی ) آبادیهای ستمگری را ( به سبب کفرشان ) نابود کرده‌ایم و پس از ایشان ، گروههای دیگری را روی کار آورده‌ایم . توضیحات: « قَصَمْنَا » : در هم شکسته‌ایم . مراد هلاک کردن و نابود ساختن است .

ترجمه: آنان هنگامی که عذاب ما را احساس کرده‌اند ، ناگهان پای به فرار گذاشته‌اند ( و برای نجات خویش همچون چهارپایان به این سو و آن سو گریخته‌اند ) . توضیحات: « أَحَسُّوا » : احساس کرده‌اند . پی برده‌اند . این قسمت ، تفصیل بخش اجمالی سابق است . چرا که احساس ، پیش از هلاک است . « بَأْسَنا » : عذاب ما . « یَرْکُضُونَ » : از ماده ( رکض ) به معنی تند دویدن ، اسب را تاختن ، و پا بر زمین کوبیدن است ( نگا : ص‌ / 42 ) .

ترجمه: ( امّا به عنوان تمسخر و استهزاء بدیشان گفته شده است : ) نگریزید و باز گردید به سوی زندگانی پرناز و نعمتی که در آن بسر می‌بردید و به سوی کاخها و قصرهای پرزرق و برقتان ! شاید ( خدمتگزاران و اطرافیانتان به شما نیاز داشته باشند و ) از شما ( کمکی و چیزی ) خواسته شود ( و به رأی و نظرتان محتاج باشند ) . توضیحات: « أُتْرِفْتُمْ فِیهِ » : در آن غرق خوشگذرانی بودید ( هود / 116 ) .

ترجمه: می‌گویند : وای بر ما ! ما ستمگر بوده‌ایم ( و با کفر ورزیدن ، بر خود ستم کرده‌ایم ، و هم اینک به آتش می‌سوزیم ) . توضیحات: « یَا وَیْلَنَا » : ای وای بر ما ! ترکیبی است که به هنگام افسوس خوردن و پشیمانی بردن گفته می‌شود .

ترجمه: پیوسته این ، فریاد ایشان خواهد بود ( و « وای بر ما » را تکرار می‌کنند ) تا این که آنان را درویده و فرو افتاده می‌نمائیم ( و ایشان را از پای می‌اندازیم و هلاکشان می‌سازیم ) . توضیحات: « دَعْوَاهُمْ » : فریاد و صدای ایشان . « حَصِیداً » : درو شده . مراد از پای انداخته و پی کرده می‌باشد . « خَامِدِینَ » : خاموش شدگان . مراد هلاک شوندگان و از نفس افتادگان است .

ترجمه: ما که آسمان و زمین و آنچه در میان آنها است برای بازی و شوخی نیافریده‌ایم ( و بیهوده و بی‌هدف ساخته و پرداخته نساخته‌ایم ) . توضیحات: « لاعِبِینَ » : بازی و شوخی‌کنان . حال ضمیر ( نا ) در ( مَا خَلَقْنَا ) است .

ترجمه: ( به فرض محال ) اگر می‌خواستیم سرگرمی انتخاب کنیم ، چیزی مناسب خود انتخاب می‌کردیم ( و لهو و لعب خدایانه‌ای برمی‌گزیدیم ) . ما چنین کاری را نمی‌کنیم . توضیحات: « مِن لَّدُنَّا » : متناسب با شأن خدایانه خود . « إِن کُنَّا فَاعِلِینَ » : اگر چنین کاری می‌کردیم . ما چنین کاری نمی‌کنیم . با توجّه به معنی دوم ، حرف « إِنْ » : نافیه است ( نگا : مریم‌ / 93 ) .

ترجمه: بلکه ( ما چنین نمی‌خواهیم و ) حق را به جان باطل می‌اندازیم ، و حق مغز سر باطل را از هم می‌پاشد و باطل هرچه زودتر محو و نابود می‌شود . وای بر شما ( ای کافران ) به سبب توصیفی که می‌کنید ( از بی‌هدفی جهان ، و از افترائی که بر خدا و فرستاده یزدان می‌بندید ) . توضیحات: « نَقْذِفُ » : پرت می‌کنیم . می‌اندازیم . « یَدْمَغُهُ » : جمجمه و مغز سر آن را می‌شکافد . محو و نابودش می‌کند . « زَاهِقٌ » : از میان رونده . مضمحلّ شونده . « أَلْوَیْلُ » : هلاک . عذاب . وای .

ترجمه: از آن او است هر که و هر چه در آسمانها و زمین است ، ( و لذا تنها شایسته پرستش او است ) و کسانی که در پیشگاه وی هستند ( و مقرّبان درگاه پروردگارند ، یعنی فرشتگان ) از پرستش او سر باز نمی‌زنند و خویشتن را بالاتر از عبادتش نمی‌دانند و ( از بندگی شبانه‌روزی خود هرگز ) خسته نمی‌گردند . توضیحات: « مَنْ عِندَهُ » : کسانی که در پیشگاه خدایند . مراد فرشتگان مقرّب است که همچون صاحبان مکانت و منزلت در نزد شاهانند . مراد از پیشگاه خدا هم ، محضر قرب معنوی است . « لا یَسْتَحْسِرُونَ » : خسته و درمانده نمی‌شوند ( نگا : ملک‌ / 4 ) .

ترجمه: شب و روز ( دائماً به تعظیم و تمجید خدا مشغولند و پیوسته ) سرگرم تسبیح و تقدیسند و سستی به خود راه نمی‌دهند . توضیحات: « لا یَفْتَرُونَ » : سست نمی‌شوند و خسته و دلگیر نمی‌گردند .

ترجمه: ( فرشتگان مقرّب این چنین به عبادات مشغولند ، و امّا اینان ) آیا خدایانی از ( سنگ و چوب و فلز و دیگر اشیاء ) زمین را به خدائی گرفته‌اند که ( انگار قادرند مردگان را ) زندگی دوباره بخشند ؟ ! توضیحات: « أَمْ » : آیا ؟ این حرف برای انتقال از سخنی و پرداختن به سخن دیگری است همراه با انکار ( نگا : بقره‌ / 214 ) . « مِنَ الأَرْضِ » : از عَناصِر و اشیاء زمین . « یُنشِرُونَ » : زندگی می‌بخشند . در آخرت مردگان را زنده می‌کنند .

ترجمه: اگر در آسمانها و زمین ، غیر از یزدان ، معبودها و خدایانی می‌بودند و ( امور جهان را می‌چرخاندند ) قطعاً آسمانها و زمین تباه می‌گردید ( و نظام گیتی به هم می‌خورد . چرا که بودن دو شاه در کشوری و دو رئیس در اداره‌ای ، نظم و ترتیب را به هم می‌زند ) . لذا یزدان صاحب سلطنت جهان ، بسی برتر از آن چیزهائی است که ایشان ( بدو نسبت می‌دهند و ) بر زبان می‌رانند . توضیحات: « إِلاّ » : غیر از ( نگا : هود / 36 ) . « الْعَرْشِ » : تخت سلطنت جهان . کنایه از عزّت و قدرت و فرماندهی است ( نگا : أعراف‌ / 54 ) . موجود ناشناخته‌ای که انسان به حقیقت آن پی نمی‌برد ( نگا : حاقّه‌ / 17 ) .

ترجمه: خداوند در برابر کارهائی که می‌کند ، مورد بازخواست قرار نمی‌گیرد ( و بازپرسی نمی‌شود ، و کسی حق خُرده‌گیری ندارد ) ولی دیگران مورد بازخواست و پرسش قرار می‌گیرند ( و در افعال و اقوالشان جای ایراد و سؤال بسیار است ) . توضیحات: « لا یُسْأَلُ . . . » : پرسیده نمی‌شود . اعتراض گرفته نمی‌شود .

ترجمه: آیا آنان غیر از یزدان ، معبودهائی را ( سزاوار پرستش دیده و ) به خدائی گرفته‌اند ؟ ! بگو : دلیل خود را ( بر این شرک ) بیان دارید . این ( قرآن است که ) راهنمای کسانی است که با من همراهند ( و پسینیان بشمارند ) و این ( هم تورات و انجیل و دیگر کتابهای آسمانی که ) راهنمای کسانی بوده که قبل از من می‌زیسته‌اند ( و پیشینیان نامیده می‌شوند . هیچ کدام شرک را جائز نمی‌دانند و بلکه مردمان را به توحید و یکتاپرستی می‌خوانند . لذا گمان شما در امر شرک ، نه بر عقل و نه بر نقل استوار است ) . اصلاً اغلب آنان ( این کتابها را اندیشمندانه بررسی نکرده‌اند و چیزی از ) حق نمی‌دانند ، و این است که ( از یکتاپرستی و ایمانِ ناآلوده به کثافت شرک ) روی گردانند . توضیحات: « مِن دُونِهِ » : علاوه از خدا . غیر از خدا . « هذا » : این . مراد وحی یا قرآن و سائر کتابهای آسمانی است . « ذِکْرُ » : تذکّر و رهنمود . یادآور و راهنمای مردم به خدا و دین ( نگا : أعراف‌ / 63 و 69 ، طه‌ / 99 ) .

ترجمه: ما پیش از تو هیچ پیغمبری را نفرستاده‌ایم ، مگر این که به او وحی کرده‌ایم که : معبودی جز من نیست ، پس فقط مرا پرستش کنید .

ترجمه: ( برخی از کفّار عرب ) می‌گویند : خداوند رحمان فرزندانی ( برای خود ، به نام فرشتگان ) برگزیده است ( چرا که ملائکه دختران خدایند ! ) . یزدان سبحان پاک و منزّه ( از این گونه نقصها و عیبها ) است . ( فرشتگان فرزندان خدا نبوده و ) بلکه بندگان گرامی و محترمی هستند ( که به هیچ وجه از طاعت و عبادت و اجرا فرمان یزدان سرپیچی نمی‌کنند ) . توضیحات: « وَلَداً » : فرزندان . در اینجا مراد فرشتگان است ( نگا : نحل‌ / 57 ) . واژه « وَلَد » : برای مفرد و مثنّی و جمع و مذکّر و مؤنّث به کار می‌رود ( نگا : بقره‌ / 116 ) .

ترجمه: آنان ( آن قدر مؤدب و فرمانبردار یزدانند که هرگز ) در سخن گفتن بر او پیشی نمی‌گیرند ، و تنها به فرمان او کار می‌کنند ( نه به فرمان کس دیگری ) . توضیحات: « لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ » : چیزی نخواهند گفت تا خدا نگوید و فرمان ندهد . به فرمان او عمل می‌نمایند و چانه نمی‌زنند و ستیزه نمی‌کنند .

ترجمه: خداوند اعمال گذشته و حال و آینده ایشان را می‌داند ( و از دنیا و آخرت و از وجود و پیش از وجود و بعد از وجودشان آگاه است ) و آنان هرگز برای کسی شفاعت نمی‌کنند مگر برای آن کسی که ( بدانند ) خدا از او خوشنود است و ( اجازه شفاعت او را داده است . به خاطر همین معرفت و آگاهی ) همیشه از خوف ( مقام کبریائی ) خدا ترسان و هراسانند . توضیحات: « مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مَاخَلْفَهُمْ » : ( نگا : بقره‌ / 255 ) . « خَشْیَةِ‌ » : خوف همراه با تعظیم و تکریم و هیبت و رهبت ( نگا : فاطر / 28 ) . « مُشْفِقُونَ » : افراد ترسان . اشخاص برحذر .

ترجمه: هرکس از ایشان ( که فرشتگان و مأموران اجرا فرمان یزدانند ، به فرض ) بگوید غیر از خدا من هم معبودی هستم ، سزای وی را دوزخ می‌گردانیم . سزای ظالمان ( دیگری را هم که با ادّعاء ربوبیّت و شرک به خویشتن ستم کنند ) همین خواهیم داد . توضیحات: « مِن دُونِهِ » : غیر از او . به جای او .

ترجمه: آیا کافران نمی‌بینند که آسمانها و زمین ( در آغاز خلقت به صورت توده عظیمی در گستره فضا ، یکپارچه ) به هم متّصل بوده و سپس ( بر اثر انفجار درونی هولناکی ) آنها را از هم جدا ساخته‌ایم ( و تدریجاً به صورت جهان کنونی درآورده‌ایم ) و هرچیز زنده‌ای را ( اعم از انسان و حیوان و گیاه ) از آب آفریده‌ایم . آیا ( درباره آفرینش کائنات نمی‌اندیشند و ) ایمان نمی‌آورند ؟ توضیحات: « أَوَلَمْ یَرَ . . . » : آیا نمی‌بینند ؟ آیا نمی‌دانند و آگاهی ندارند ؟ « رَتْقاً » : چسپیده و متّصل . مصدر است و به معنی اسم مفعول ، یعنی ( مَرْتُوق ) است . « فَتَقْنَاهُمَا » : آن دو را از هم جدا و منفصل کردیم . استعمال فعل مثنّی ( کانَتا ) و ضمیر مثنّی ( هُما ) با توجّه به این است که مجموعه سماوات یک طرف ، و خود ارض یا زمین یک طرف در مدّنظر بوده است . در این بخش اشاره گذرائی به آغاز پیدایش جهان شده است . « مِنَ الْمآءِ » : از آب . اشاره به پیدایش حیات در سواحل اقیانوسها و دریاها و رودخانه‌ها است . به سبب آب . اشاره به این است که قسمت اعظم بدن انسان و حیوان و گیاه از آب تشکیل و بدون آب تحوّلات و انفعالات داخلی آنها ناممکن است ، و از سوی دیگر قوام زندگی جانداران بر آب است .

ترجمه: ما در زمین کوههای استوار و ریشه‌داری پدید آورده‌ایم تا زمین انسانها را مضطرب نسازد و توازن آنان را به هم نزند ( و کوهها از فشار گدازه‌ها و گازهای درونی ، و حرکات پوسته زمین ، و از وزش تند بادها ، تا حدّ زیادی جلوگیری کنند ) ، و در لابلای کوهها راههای گشادی به وجود آورده‌ایم ، تا این که ( پیوند انسانها به وسیله سلسله جبالها از هم نگسلد و به مقصدشان ) راهیاب گردند ( و با دیدن این آثار به ذات آفریدگار پی ببرند ) . توضیحات: « رَوَاسِیَ » : جمع رَاسِیَة ، کوههای استوار و پابرجا . از آنجا که این گونه کوهها در زیر باهم پیوند دارند ، چه بسا این واژه اشاره به این پیوستگی ریشه‌ای کوهها داشته که اثر عمیقی در جلوگیری از لرزشهای زمین دارد . « أَن تَمِیدَ بِهِمْ » : تا ایشان را نلرزاند و توازنشان را به هم نزند ( نگا : نحل‌ / 15 ) . « فِجَاجاً » : جمع فَجّ ، راه گشاد ( نگا : حجّ‌ / 27 ) . این واژه مفعول ( جَعَلْنا ) و واژه ( سُبُلاً ) بدل آن است . برخی هم ( فِجَاجاً ) را که در معنی صفت ( سُبُلاً ) است ، حال آن دانسته‌اند ( نگا : نوح‌ / 20 ) . « یَهْتَدُونَ » : راهیاب شوند به یکتاپرستی و کمال قدرت و حکمت الهی . راهیاب شوند به مصالح و مقاصد زندگی .

ترجمه: و ما آسمان را سقف محفوظی نمودیم ، ولی آنان از نشانه‌های ( خداشناسی موجود در ) آن روی گردانند ( و درباره این همه عظمتی که بالای سرشان جلوه‌گر است نمی‌اندیشند ) . توضیحات: « السَّمَآء » : مراد کواکب و نجوم موجود در گستره فضای نزدیک به ما ، یا به عبارت دیگر ، آسمان دنیا است که بر اثر تماسک و تجاذب از سقوط محفوظ و مصونند ( نگا : حجّ‌ / 65 ) . یا این که مراد از آسمان ، جوی است که همچون سقفی گرداگرد زمین را فرا گرفته است و آن را در برابر شهابها و سنگهای سرگردان و اشعّه کیهانی نگاه می‌دارد و از انهدام حفظ می‌کند .

ترجمه: خدا است که شب و روز و خورشید و ماه را آفریده‌است و همه در مداری می‌گردند ( که او برای آنهاتعیین کرده است ) . توضیحات: « کُلٌّ » : همه این چهار چیز . یعنی شب و روز و خورشید و ماه . زیرا شب که همان سایه مخروطی زمین است ، در گرد زمین دائماً در حرکت است ، و نور آفتاب که به زمین می‌تابد و روز را تشکیل می‌دهد ، همانند استوانه‌ای است که در گرد این کره پیوسته نقل مکان می‌کند . بنابراین شب و روز نیز برای خود مسیر و مکانی دارند . « فَلَکٍ » : مراد مدار و راه حرکت است ( نگا : یس‌ / 40 ) . « یَسْبَحُونَ » : شناورند . در حرکتند .

ترجمه: ما برای هیچ انسانی پیش از تو زندگی جاویدان قرار ندادیم ( تا برای تو جاودانگی قرار دهیم . بلکه هر کسی مرده و می‌میرد و تو هم می‌میری . وانگهی آنان که انتظار مرگ تو را دارند و با مرگ تو اسلام را خاتمه یافته می‌دانند ) ، مگر اگر تو بمیری ایشان جاویدانه می‌مانند ؟ ! توضیحات: « الْخُلْدَ » : ماندن همیشگی در دنیا . جاودانگی .

ترجمه: هر کسی مزه مرگ را می‌چشد ( و قطعاً می‌میرد ، اعم از پیغمبر و غیر پیغمبر . چرا که زنده جاوید تنها خدا است و بس ) . ما شما را با سود و زیان و بدیها و خوبیها ( در زندگی دنیا ) کاملاً می‌آزمائیم ، و سرانجام به سوی ما برگردانده می‌شوید ( و جزا و سزای اعمال خود را دریافت می‌دارید ) . توضیحات: « نَبْلُوکُمْ » : شما را می‌آزمائیم . یعنی همچون آزماینده‌ای شما را مورد آزمایشهای گوناگون خوشی و ناخوشی قرار می‌دهیم . « فِتْنَةً » : آزمایش . آزمون . مفعول مطلق است از غیر لفظ فعل و برای تأکید است ( نگا : فرقان‌ / 20 ) .

ترجمه: هنگامی که کافران تو را می‌بینند ، کاری جز تمسخر و استهزاء تو را ندارند ، ( و خواهند گفت : ) آیا این همان کسی است که از خدایان شما عیبجوئی و بدگوئی می‌کند ؟ ( مگر او را سزد که چنین گوید و کند ؟ ! ) . و حال این که ایشان ( که نمی‌پسندند از بتان سنگی و بی‌جانشان بدگوئی شود ) به قرآن خداوند مهربان ( و خالق انسان و جهان ) باور ندارند . توضیحات: « إِنْ » : حرف نفی است و به معنی ( لا ) است . « هُزُواً » : مسخره . مصدر است و به معنی اسم مفعول ، یعنی مَهْزُوء می‌باشد ( نگا : مائده‌ / 57 و 58 ) . « وَهُم بِذِکْرِ . . . » : جمله حالیّه است . در حالی که خود کافران . « یَذْکُرُ » : عیبجوئی و بدگوئی می‌کند ( نگا : اسراء / 60 ) . « ذِکْرِ الرَّحْمنِ » : قرآن خداوند مهربان ( نگا : آل‌عمران‌ / 58 ، حجر / 6 و 9 ) . کتابهای آسمانی ( نگا : انبیاء / 105 ) . وحی آسمانی . ایمان به خدا . « هُمْ » : برای تأکید ضمیر ماقبل است .

ترجمه: ( آن چنان انسان شتابگر است که انگار ) انسان از شتاب ساخته شده است ( و تار و پود وجودش از عجله فراهم آمده است . انسان هم برای دیدن خیر و نعمت ، و هم برای مشاهده شر و نقمت عجول است ) . هرچه زودتر بلا و عذاب خویش را به شما می‌نمایانم . به شتابم نیندازید و عجله نکنید . توضیحات: « خُلِقَ الإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ » : مراد شتابزدگی انسان است ( نگا : اسراء / 11 ) . « ءَایَاتِی‌ » : بلا و عذاب خود . مراد دلائل صدق وعده الهی مبنی بر دامنگیری عذاب و عقاب دنیوی و اخروی است . « لا تَسْتَعْجِلُونِ » : با شتاب و عجله از من مخواهید . از من نخواهید که قبل از موعد ، عذاب را برسانم ، یا قیامت را برپا دارم .

ترجمه: می‌گویند : فرا رسیدن این وعده ( که رستاخیز و قیامت نام دارد ) کی خواهد بود اگر ( ای مؤمنان ! در سخن خود ) راستگو هستید ؟ توضیحات: « هذاَ الْوَعْدُ » : مراد وعده عذاب دنیوی و اخرویی است که پیغمبر و مؤمنان فرا رسیدن آن را به گوش کافران‌ می‌رساندند .

ترجمه: اگر کافران خبر می‌داشتند از آن زمانی که ( قیامت فرا می‌رسد و به دوزخ می‌افتند و آتش جهنّم از هر سو ایشان را در بر می‌گیرد و ) آنان نمی‌توانند آتش را از پس و پیش خود باز دارند و ( از طرف کسی هم ) ایشان یاری نمی‌گردند ، ( اینک چنین سخنانی نمی‌گفتند ) . توضیحات: « حِینَ » : مفعول‌به فعل ( یَعْلَمُ ) است . « لا یَکُفُّونَ » : بازنمی‌دارند . نمی‌توانند به دور کنند . « وُجُوهِهِمْ . . . ظُهُورِهِمْ » : مراد از روها و پشت‌ها ، پیش و پس است که اشهر جوانب و اطراف انسان است ، والاّ آتش از بالا و پائین و راست و چپ و روبرو و پشت سر و بالاخره از درون و بیرون ، دوزخیان را در برمی‌گیرد ( نگا : عنکبوت‌ / 54 و 55 ، هُمَزه‌ / 6 و 7 ) .

ترجمه: ( قیامت با اطّلاع قبلی فرا نمی‌رسد و ) بلکه ناگهانی به سراغ ایشان می‌آید و آنان را مات و مبهوت می‌کند و توانائی دفع و برگرداندن آن را نخواهند داشت و دیگر مهلت و فرصت ( توبه و معذرت ) بدیشان داده نمی‌شود . توضیحات: « بَغْتَةً » : ناگهانی و سرزده . فُجْأَة . مصدر است و حال و یا مفعول مطلق بشمار است . « فَتَبْهَتُهُمْ » : پس ایشان را به دهشت و حیرت می‌اندازد . « لاهُمْ یُنظَرُونَ » : ایشان مهلت داده نمی‌شوند .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! این تنها تو نیستی که از طرف کفّار مورد استهزاء قرار می‌گیری . بلکه ) پیغمبران بزرگواری پیش از تو مورد تمسخر قرار گرفته‌اند ، و سرانجام عذابی که مسخره‌کنندگان بازیچه و شوخی می‌دانسته‌اند ، ایشان را فرا گرفته و دامنگیرشان گشته است . توضیحات: « رُسُلٍ » : پیغمبران عظیم‌الشأن تنوین برای تعظیم و توقیر است . « حَاقَ » : دامنگیر گشته است . فرا گرفته است ( نگا : أنعام‌ / 10 ) . « سَخِرُوا مِنْهُمْ » : آنان که پیغمبران را مسخره و استهزاء کرده‌اند .

ترجمه: بگو : چه کسی می‌تواند شما را در شب و روز از ( دست عقاب و عذاب ) خداوند مهربان محفوظ و مصون بدارد ؟ ! ( هیچ کسی نمی‌تواند ) . اصلاً ایشان از قرآن ( که آنان را به یاد خدا و انجام نیکیها و دوری از بدیها می‌اندازد ) روی‌گردان و گریزانند . توضیحات: « یَکْلَؤُکُمْ » : شما را محفوظ و حمایت می‌کند . از مصدر کلْأ و کِلاءَة ، به معنی : رعایت و حمایت و حراست .

ترجمه: یا این که آنان خدایانی دارند که می‌توانند ایشان را از ( عذاب ) ما باز و به دور دارند ؟ ! ( این خدایان ساختگی ) نه خود را می‌توانند یاری کنند ( و از عذاب بلای ما برهانند ) و نه ( برای نجات ) از ( عقاب و عذاب ) ما از سوی کسی یاری می‌گردند و پناه داده می‌شوند . توضیحات: « مِن دُونِنَا » : از رویاروئی با ما و رهائی از دست ما . « لا یَسْتَطِیعُونَ نصْرَ أَنفُسِهِمْ ، وَ لا هُم مِّنَّا یُصْحَبُونَ » : نه خود را می‌توانند کمک و یاری کنند ، و نه در برابر ما از سوی کسی بدیشان کمک و یاری می‌شود و از دست عذاب ما پناه داده می‌شوند . نه خودشان قدرت دفاع از خود دارند ، و نه از سوی ما یاری و مدد می‌شوند . « یُصْحَبُونَ » : پناه داده می‌شوند . کمک می‌گردند . از مصدر ( إصحاب ) به معنی پناه دادن و در جوار خود گرفتن .

ترجمه: ( در برابر کفر کافران ، در رساندن عذاب شتاب نداریم ، و ) بلکه ما اینان و پدرانشان را از انواع نعمتها بهره‌مند ساخته‌ایم ( و ایشان به جای شکرگزاری ، به غرور و طغیان خود افزوده‌اند ) تا بدانجا که عمر طولانی کرده‌اند ( ولی سرانجام آهسته و آرام گرفتار عقاب و عذاب ما شده و می‌شوند ) . مگر آنان نمی‌بینند که ( این نعمت و ملک می‌رود دست به دست ، و ما از نعمت و قدرت و صحّت و جاه و جلال گروهی می‌کاهیم ، و بر ثروت و شوکت و عظمت و نعمت گروه دیگری می‌افزائیم‌ ؟ بلی ! این جهان و نعمتهایش پایدار نیست و ) ما از زمین ( اینان ) می‌کاهیم ( و بر زمین آنان می‌افزائیم ، و قدرت و دولت را میان مردمان دست به دست می‌گردانیم ) . آیا ( با این حال ما غالبیم یا ) ایشان غالبند ؟ توضیحات: « مَتَّعْنَا » : نعمت داده‌ایم . بهره‌مند و برخوردار کرده‌ایم . این آیه اشاره به قاعده استدراج دارد ( نگا : اعراف‌ / 182 ) . « أَنَّا نَأْتِی الأرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا » : اشاره به چرخه زندگی است و مراد کاستن از دارائی و توانائی دسته‌ای ، و افزایش بر دارائی و توانائی گروهی است . در اینجا چون مقام تهدید است تنها به کاهش اشاره شده است و از افزایش سخن نرفته است .

ترجمه: بگو : ( ای کافران ! من از پیش خود چیزی نمی‌گویم و با سخنان خود شما را بیم نمی‌دهم . بلکه ) شما را با وحی ( و کلام آسمانی قرآن ) بیم می‌دهم . ( اگر در دل سخت شما اثر نمی‌گذارد ، به خاطر آن است که بر اثر روی‌گردانی از حق ، انگار پرده‌های گناه و غرور و غفلت بر گوشهایتان فرو افتاده است و کرتان ساخته است ) و اشخاص کر هنگامی که بیم داده می‌شوند ، صدا و ندا را نمی‌شنوند . توضیحات: « بِالْوَحْیِ » : به وسیله وحی و پیام آسمانی . « إِذَا مَا » : زمانی که .

ترجمه: اگر گوشه ناچیزی از عذاب پروردگارت ( که از آن بیم داده می‌شوند ) بدیشان برسد ( به فریاد می‌آیند و ) خواهند گفت : وای بر ما ! ما ستمگر بوده‌ایم ( و با معاصی و کفر بر خود و دیگران ظلم نموده‌ایم ) . توضیحات: « مَسَّتْهُمْ » : بدیشان رسید . دامنگیرشان شد . « نَفْحَةٌ » : وزشی . بوئی . مراد کمی و اندکی است .

ترجمه: و ما ترازوی عدل و داد را در روز قیامت خواهیم نهاد ، و اصلاً به هیچ کسی کمترین ستمی نمی‌شود ، و اگر به اندازه دانه خردلی ( کار نیک یا بدی انجام گرفته ) باشد ، آن را حاضر و آماده می‌سازیم ( و سزا و جزای آن را می‌دهیم ) و بسنده خواهد بود که ما حسابرس و حسابگر ( اعمال و اقوال شما انسانها ) باشیم . توضیحات: « الْمَوَازِینَ » : جمع میزان ، ترازو . نوع و کیفیّت آن بر ما مجهول است . « الْقِسْطَ » : عدل و داد . مصدر است و برای مبالغه صفت واقع شده و به معنی « الْعَادِلَة‌ » : است . « لِیَوْمِ » : در روز . واژه ( لِ ) به معنی ( فی ) است . « شَیْئاً » : مفعول مطلق است . « مِثْقَالَ » : به اندازه سنگینی . خبر ( کانَ ) است و اسم آن ( الْعَمَلُ ) یا ( الظُّلْمُ ) محذوف است . « خَرْدَلٍ » : دانه خردل . عربها در کوچکی و ریزی به دانه خردل مَثَل می‌زنند . « أتَیْنَا بِهَا » : آن را حاضر و آماده می‌سازیم . « حَاسِبِینَ » : حسابرسان . حسابگران . تمییز است .

ترجمه: ما به موسی و هارون ( کتاب جامعی به نام تورات ) دادیم ( که ) جداسازنده ( حق از باطل بود ) و نوری ( بود که در ظلمات جهل و ضلالت در پرتو آن به سوی خیر و هدایت حرکت می‌شد ) و پند و اندرز پرهیزگاران ( بشمار می‌آمد ) . توضیحات: « الْفُرْقَانَ » : جداسازنده حق و باطل . « ضِیَآءً » : نور . « ذِکْراً » : پند و اندرز . پنددهنده و اندرزگو . عطف ( ضِیَآءً ) و ( نُوراً ) و ( ذِکْراً ) بر همدیگر ، از قبیل عطف صفت بر موصوف خود است ( نگا : احزاب‌ / 12 ) .

ترجمه: همان کسانی که از پروردگارشان در غیب و نهان می‌ترسند و از ( شدائد و دادگاهی روز ) قیامت در هول و هراس بسر می‌برند . توضیحات: « بِالْغَیْبِ » : در نهان از چشم مردمان ، و در وقت خلوت با خود .

ترجمه: این ( قرآن ) پنددهنده پرخیر و برکتی است که ( یادآور خوبیها و نیکیها و همه چیزهائی است که برایتان مفید و سودمند باشد و ) آن را ( برایتان ) نازل کرده‌ایم ( همان گونه که تورات را بر موسی و هارون نازل کرده بودیم ) . آیا شما ( عربها که اهل بلاغت و فصاحت بوده و افتخار و شهرتتان در گروِ قرآن است ) آن را منکر می‌شوید و ناشناخته‌اش می‌گیرید ؟ توضیحات: « ذِکْرٌ » : قرآن ( نگا : حجر / 6 و 9 ) . پنددهنده ( نگا : انبیاء / 36 ) .

ترجمه: ما ( وسیله ) هدایت و راهیابی را پیشتر ( از موسی و هارون ) در اختیار ابراهیم گذارده بودیم و از ( احوال و فضائل ) او برای ( حمل رسالت ) آگاهی داشتیم . توضیحات: « رُشْد » : هدایت راهیابی به خیر و صلاح دنیا و آخرت . « مِن قَبْلُ » : از قبل . پیش از موسی و هارون .

ترجمه: آن گاه که به پدرش و قوم خود گفت : این مجسّمه‌هائی که شما دائماً به عبادتشان مشغولید چیستند ( و چه ارزشی دارند ؟ چرا باید چیزهائی را بپرستید که خودتان آنها را ساخته و پرداخته کرده‌اید ؟ ! ) . توضیحات: « التَّمَاثِیلُ » : جمع تِمثال ، مجسّمه‌ها و تندیسها . « لَها » : بر آنها . حرف ( ل ) به معنی ( عَلَیا ) است . « عَاکِفُونَ » : مداومان بر طاعت و عبادت و تعظیم و تکریم .

ترجمه: ( پاسخ دادند و ) گفتند : ما پدران ( و نیاکان ) خویش را دیده‌ایم که اینها را پرستش می‌کرده‌اند ( و ما از روش و آئین گذشتگانمان دست برنمی‌داریم ) . توضیحات: « وَجَدْنَا » : دیده‌ایم و یافته‌ایم . « ءَابَآءَ » : پدران . مراد نیاکان و گذشتگان است .

ترجمه: ابراهیم گفت : قطعاً شما و پدرانتان در گمراهی آشکاری بوده و هستید . توضیحات: « مُبِینٍ » : واضح . روشن و آشکار .

ترجمه: گفتند : آیا واقعاً ( معتقدی ) آنچه را به ما می‌گوئی حقیقت دارد ، یا این که ( با ما شوخی می‌کنی و ) جزو افراد ملعبه‌باز و شوخی کننده هستی‌ ؟ ! ( مگر می‌شود گذشتگان ما در این کار گمراه بوده باشند ؟ ! ) . توضیحات: « اللاّعِبِینَ » : شوخی و مزاح‌کنندگان .

ترجمه: ( ابراهیم بدیشان ) گفت : ( من اهل شوخی و مزاح نیستم و آنچه می‌گویم جدی است . اینها خدایان شما نیستند و ) بلکه پروردگار شما ، پروردگار آسمانها و زمین است . همان پروردگاری که آنها را آفریده است و من بر این چیزی که گفتم از زمره گواهانی هستم که آگاهند و با دلیل و برهان گفته خود را ثابت می‌نمایند . توضیحات: « فَطَرَهُنَّ » : آنها را خلق کرده است . بدون مُدِل و نمونه قبلی آنها را آفریده است . « الشَّاهِدِینَ » : گواهان . در اینجا مراد کسانی است که مسأله‌ای برای آنان واضح و آشکار است و برای اثبات آن دلیل و برهان کامل دارند . تنها چیزی را خواهند گفت که می‌بینند و می‌دانند .

ترجمه: ( آن گاه ابراهیم آهسته ) گفت : به خدا سوگند ! من نسبت به بتانتان قطعاً چاره‌اندیشی می‌کنم ( و نقشه‌ای برای نابودیشان خواهم کشید ) وقتی که پشت بکنید و بروید ( و برای مراسم عید بیرون شهر روید و از آنها دور شوید ) . توضیحات: « لاَکِیدَنَّ » : حتماً نقشه نابودی بتها را می‌کشم و چاره‌سازی می‌کنم . « تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ » : هرگاه بروید و پشت کنید و دور شوید . ( مُدْبِرینَ ) حال مؤکّده است .

ترجمه: ( وقتی که روز عید فرا رسید و مردمان برای انجام مراسم خاصّ آن بیرون شهر رفتند ، ابراهیم به سوی بتها رفت ) و همه آنها را قطعه‌قطعه کرد ، مگر بت بزرگشان را ، تا به پیش آن بیایند ( و از آن چگونگی حادثه و علّت چنین کاری را بپرسند ، و بدیشان پاسخ ندهد و بطلان بت‌پرستی برایشان روشن شود ) . توضیحات: « جُذَاذاً » : تکّه‌تکّه . قطعه‌قطعه . مصدر است و به معنی اسم مفعول . « إلاّ کَبِیراً لَّهُمْ » : مگر بت بزرگتر در مقام یا از لحاظ پیکره را . مگر بت بزرگ مردمان را . « إِلَیْهِ » : مرجع ( ه ) می‌تواند بت بزرگ باشد ، تا عبرت بگیرند . و نیز می‌تواند ( ابراهیم ) باشد تا تمام گفتنیها را بگوید .

ترجمه: ( هنگامی که به بتخانه برگشتند و چنین وضعی را دیدند ، فریاد زدند و ) گفتند : چه کسی چنین کاری را بر سر خدایان ما آورده است‌ ؟ ( هر کسی این کار را کرده باشد ) او از جمله ستمگران است ( و باید کیفر خود را ببیند ) . توضیحات: « إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِینَ » : مراد این است کسی که چنین کرده است ، خویشتن را در معرض هلاک انداخته و به خود و دیگران ستم روا داشته است .

ترجمه: ( برخی ) گفتند : جوانی از ( مخالفت با ) بتها سخن می‌گفت که بدو ابراهیم می‌گویند . توضیحات: « فَتیً » : جوان . مرد کامل ( نگا : یوسف‌ / 30 و 36 و 62 ، کهف‌ / 10 و 13 و 60 ) . « یَذْکُرُهُمْ » : به زشتی از آنها یاد می‌کرد . می‌گفت که بلائی بر سر آنها خواهد آورد .

ترجمه: ( بزرگان قوم ) گفتند : او را در برابر مردم حاضر کنید تا ( دادگاهی شود و آگاهان ) گواهی دهند . توضیحات: « عَلَیا أَعْیُنِ النَّاسِ » : در برابر دید مردم .

ترجمه: گفتند : آیا تو ای ابراهیم ! این کار را بر سر خدایان ما آورده‌ای‌ ؟

ترجمه: ( ابراهیم گفت : چرا از من بازخواست می‌کنید ؟ آثار و ابزار جرم بر بت بزرگ هویدا و همراه است ) شاید این بت بزرگ چنین کاری را کرده باشد ! ( مگر نه این است که تبر بر گُرده او است و تنها وی برجای است و شما آن را می‌پرستید و حل مشکلات و رفع بلاها را از آن و از دیگر بتان می‌خواهید ؟ ) پس از آنها مسأله را بپرسید اگر می‌توانند صحبت کنند . ( چرا که خدا باید قادر بر هر چیزی باشد ) . توضیحات: « بَلْ » : بلکه . حرفی است برای ابطال ماقبل خود و اثبات مابعد . « کَبیرُهُمْ » : بزرگ بتهای دیگر .

ترجمه: آنان به خود آمدند و به خویشتن گفتند : حقیقه شما ( بت‌پرستان ) ستمگرید ( که چیزهای ناتوان و ضعیفی را می‌پرستید ) . توضیحات: « فَرَجَعُوا إِلَیا أَنفُسِهِمْ » : به خود بازگشتند و بیدار گشتند . « فَقَالُوا » : به خویشتن گفتند . برخی به برخی گفتند .

ترجمه: ( این بیداری روحانی بر اثر این طوفان روانی ، دقائقی بیشتر طول نکشید و ) سپس آنان چرخشی زدند و عقب‌گرد کردند ( و گفتند : ) تو که می دانستی اینها سخن نمی‌گویند . توضیحات: « نُکِسُوا عَلَیا رُؤُوسِهِمْ » : گرد سر خود چرخیدند . یعنی از حالت اقرار به اشتباه و خطا ، به ستیزه و جدال باطل گرائیدند و هدایت را رها و به ضلالت دست یازیدند .

ترجمه: ( ابراهیم ) گفت : آیا به جای خداوند ( جهان و خالق انسان ) چیزهائی را می‌پرستید که کمترین سود و زیانی به شما نمی‌رسانند ؟ توضیحات: « مِن دُونِ اللهِ » : به جای خدا .

ترجمه: وای بر شما ! و وای برچیزهائی که به جای خدا می‌پرستید ! آیا نمی‌فهمید ( که از این مجسّمه‌ها و تندیسها کاری ساخته نیست و شایسته پرستش نیستند ؟ ) . توضیحات: « اُفٍّ لَّکُمْ » : اف بر شما . بیزارم از شما به سبب کاری که می‌کنید .

ترجمه: ( برخی به برخی رو کردند و ) گفتند : اگر می‌خواهید کاری کنید ( که انتقام خدایان خود را گرفته باشید ) ابراهیم را سخت بسوزانید و خدایان خویش را مدد و یاری دهید . توضیحات: « إِن کُنتُمْ فَاعِلِینَ » : اگر کاری از شما ساخته است . اگر می‌خواهید انتقام بگیرید .

ترجمه: ( آتشی را برافروختند و ابراهیم را در آن انداختند و ) ما به آتش دستور دادیم که ای آتش سرد و سالم شو بر ابراهیم ( و کمترین زیانی بدو مرسان ) . توضیحات: « بَرْداً » : سرد . « سَلاماً » : نجات و امان . « بَرْداً وَ سَلاماً » : در اصل به معنی « ذاتَ بَرْدٍ وَ سَلامٍ » است .

ترجمه: آنان خواستند که ابراهیم را با نیرنگ خطرناکی نابود کنند ، ولی ما ایشان را زیانبارترین مردم نمودیم ( چرا که نیرنگشان نگرفت و حتّی سبب ذلّت نمرود و نمرودیان گردید و انگیزه ایمان آوردن مردمانی گشت ) . توضیحات: « کَیْداً » : نقشه نابودی خطرناک . نیرنگ بزرگ .

ترجمه: و او و لوط را ( از مکر و کید کافران ) رستگار و به سرزمینی گسیل داشتیم که ( از لحاظ مادی و معنوی ) پرخیر و برکتش برای جهانیان کرده‌ایم . توضیحات: « لُوطاً » : لوط ، برادرزاده یا عموزاده ابراهیم بود . « الأرْض‌ » : مراد سرزمین شام است که سرزمین حاصلخیز و محلّ زندگی بسیاری از انبیاء بوده است ( نگا : إسراء / 1 ) و ابراهیم بعد از بابلِ عراِ ، در آنجا زیسته است ( نگا : المصحف المیسّر ) .

ترجمه: ما به ابراهیم اسحاق و یعقوب را به عنوان ارمغانی عطاء کردیم ، و همه ( افراد مذکور ، یعنی ابراهیم و لوط و اسحاق و یعقوب ) را مردانی شایسته و بایسته نمودیم . توضیحات: « نَافِلَةً » : عطیّه . ارمغان . مصدری است همچون ( عاقبه ) و ( عافیه ) و مفعول مطلق از غیر لفظ فعل خود ، مثل : قَعَدْتُ جُلُوساً . یا حال ( اسحاق و یعقوب ) است ، یا به معنی افزون و زیاد است و حال ( یعقوب ) می‌باشد . در این صورت معنی آیه چنین است : ما به ابراهیم برابر دعای خودش ( نگا : صافّات‌ / 100 ) اسحاق را عطاء کردیم ، و افزون بر آن نوه‌اش یعقوب را بدو بخشیدیم ، و . . . یادآوری : اسماعیل نیز فرزند ابراهیم بوده است . در اینجا یادی از او نشده است ، زیرا تولّد او از زن جوانی به نام ( هاجر ) مایه تعجّب نیست . لیکن تولّد اسحاق از زنی پیر و نازا به نام ( ساره ) مسأله شگفتی است ( نگا : هود / 71 و 72 ) .

ترجمه: ما آنان را پیشوایانی نمودیم که برابر دستور ما ( مردمان را به کارهای نیک ، راهنمائی و ) رهبری می‌کردند ، و انجام خوبیها و اقامه نماز و دادن زکات را بدیشان وحی کردیم ، و آنان تنها ما را می‌پرستیدند . توضیحات: « أَئِمَّةً‌ » : پیشوایان . مراد انبیاء و پیغمبران است . « بِأَمْرِنَا » : به فرمان ما . برابر قوانین و مقرّرات ما . « فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَ إِقَامَ الصَّلاةِ وَ إِیتَآءَ الزَّکَاةِ » : « گزاردن نماز » و « دادن زکات‌ » ، ذکر خاصّ بعد از عام است و اشاره به اهمّیّت این دو کار است .

ترجمه: و به لوط شناخت ( اسرار اشیاء ) و دانش ( سودمند ) عطاء کردیم ، و او را از شهر و دیاری که ( مردمان آن ) کارهای زشت و پلید انجام می‌دادند رهائی بخشیدیم . آنان مردمان بدی بودند و ( از طاعت خدا و عمل طبع‌پسند ) سرکشی می‌کردند . توضیحات: « لُوطاً » : مفعول‌به فعل محذوف ( ءَاتَیْنَا ) است که فعل ملفوظ ( ءَاتَیْنَاهُ ) مبیِّن آن بوده و از نوع اشتغال است . « حُکْماً » : حکمت اسرار اشیاء . دستور نبوّت و رسالت . قضاوت و داوری . « عِلْماً » : هرگونه دانشی که در سعادت و سرنوشت انسان مؤثّر باشد . « الْخَبَآئِثَ » : کثافتکاریها . مراد بیشتر عمل شنیع « لِواط‌ » است ( نگا : هود / 77 - 79 ، نمل‌ / 55 ، عنکبوت‌ / 29 ) . « قَوْمَ سُوءٍ » : مردمان بدکردار و گناهکار و غرق معاصی . « فَاسِقِینَ » : از مصدر فسوق به معنی خروج و سرکشی از فرمان یزدان سبحان .

ترجمه: و او را غرق رحمت خود کردیم ، چرا که او از زمره افراد شایسته و بایسته بود . توضیحات: « فِی رَحْمَتِنَا » : در رحمت خود . به میان اهل رحمت خود .

ترجمه: ( خوب است در اینجا یاد کنی ) نوح را ، هنگامی که پیشتر ( از اینان که اشاره گذرائی بدیشان شد ، ما را ) به فریاد خواند ( و گفت : پروردگارا ! مرا دریاب که من شکست خورده‌ام ، و روی زمین را از وجود کافران پاک گردان . ) و ما هم دعای وی را پذیرفتیم و او ( و پیروان ) و خاندانش را از ( اندوه فراوان و ) غم بزرگ ( کافران موذی و طوفان وحشتناک ) رهانیدیم . توضیحات: « نَادَیا » : ندا داد . به فریاد خواند ( نگا : نوح‌ / 26 ، قمر / 10 ) . « أَهْلَهُ » : خاندانش . پیروانش . « الْکَرْبِ » : غم و اندوه .

ترجمه: ما او را در برابر مردمانی که آیات ما را تکذیب می‌کردند ، یاری و مدد دادیم . آنان مردمان بدی بودند و لذا همه ایشان را ( در طوفان ) غرق کردیم . توضیحات: « مِنْ » : به معنی ( عَلی ) است . یا این که برای تعدیه ( نَصَرْنَا ) به مفعول دوم بوده و به معنی کمک کردن و ادامه آن برای انتقام گرفتن از دشمن است . « ءَایَاتِنَا » : مراد نشانه‌های دالّ بر نبوّت و رسالت نوح ، یا آیات آسمانی است .

ترجمه: ( و یاد کن ) داود و سلیمان را ، هنگامی که درباره کشتزاری که گوسفندان مردمانی ، شبانگاهان در آن چریده و تباهش کرده بودند ، داوری می‌کردند ، و ما شاهد داوری آنان بودیم . توضیحات: « یَحْکُمَانِ » : قضاوت و داوری می‌کردند . « الْحَرْثِ » : زراعت . کشتزار . « نَفَشَتْ » : پخش و پراکنده شدند . در شب چریدند و مایه فساد و تباهی شدند . « شَاهِدِینَ » : گواهان و آگاهان . یادآوری : قصّه قضاوت بدین گونه بود که گوسفندان شخصی شبانه داخل کشتزار کسی شدند و مایه زیان و ضرری گشتند . داود گفت : گوسفندان در برابر ضرر و زیان وارده به کشاورز داده می‌شود ، و سلیمان مخالف این رأی بود و گفت : کشاورز از فرآورده گوسفندان استفاده می‌کند بدان اندازه که خسارت دیده است سپس گوسفندان به صاحب خود برگردانده می‌شوند ( نگا : المصحف المیسّر ) .

ترجمه: ( هرکدام از این دو راه پیشنهادی ، دادگرانه بود ، ولی ما بهترین راه حل در مسأله ) قضاوت را به سلیمان فهماندیم ، و به هریک از آن دو داوری و دانش آموختیم ، و کوهها و پرندگان را در ذکر و تسبیح با داود همراه ساختیم ، و ما ( این کار را ) می‌کردیم ( و انجام چنین کارهائی در برابر قدرت ما چیزی نیست ) . توضیحات: « فَهَّمْنَاهَا » : قضاوت و داوری تعلیم و تفهیم کردیم . مرجع ( ها ) ( حُکُومَة ) به معنی داوری مفهوم از سیاق است . « سَخَّرْنا . . . » : ( نگا : رعد / 13 و 15 ، إسراء / 44 ، حجّ‌ / 18 ، سبأ / 10 ) . « وَ سَخَّرْنَا مَعَ . . . » : مراد هم‌آوائی و هم‌صدائی همه چیزهائی است که دور و بر داود بودند در عبادت و پرستش ، به زبان حال یا قال .

ترجمه: و بدو ساختن زره را آموختیم تا ( این لباس جنگی ) شما را در جنگها حفظ کند . آیا ( خدا را در برابر همه این نعمتها ) سپاسگزاری می‌کنید ؟ توضیحات: « صَنْعَةَ » : ساختن . « لَبُوسٍ » : لباس . در اینجا مراد زره است ( نگا : سبأ / 10 و 11 ) و به تبع آن همه ادوات جنگی . « لِتُحْصِنَکُمْ » : تا شما را از آزار دشمنان در جنگ محفوظ و مصون دارد . اشاره بدین نکته نیز دارد که اسلحه برای دفاع باید باشد ؛ نه برای تاخت و تاز . « بَأْسِکُمْ » : جنگ شما با دشمنانتان .

ترجمه: ما باد تند و سریع را فرمانبردار سلیمان کرده بودیم تا به فرمان او به سوی سرزمینی حرکت کند که پرخیر و برکتش ساخته بودیم . و ( این ، جای شگفت نیست ، چرا که ) ما بر هر چیزی آگاه و دانا بوده ( و هستیم ) . توضیحات: « عَاصِفَة » : تند باد . در اینجا مراد قوی و سریع‌السیر است ، امّا خوش‌رَو و بی‌لرزش و آسایش‌بخش ( نگا : ص‌ / 36 ) . امروزه استفاده از جریان و فشار هوا به عنوان وسیله جابه‌جائی و حرکت برای همگان روشن و آشنا است . واژه ( عاصِفَة ) حال است . « بِأَمْرِهِ » : به فرمان سلیمان . طبق اراده او . « الأرْضِ الَّتِی . . . » : مراد سرزمین شام است که مَقرّ فرماندهی سلیمان بوده است . ولی تنها مسیر بادهای مسخر ، سرزمین مبارک شام نبوده ، و بلکه به هرجا که سلیمان می‌خواسته است حرکت می‌کردند ( نگا : ص‌ / 36 ) .

ترجمه: و گروهی از شیاطین را ( نیز فرمانبردار سلیمان کرده بودیم ) که برای او ( در دریا جهت استخراج لؤلؤ و مرجان و جواهرات و مواد پرارزش دیگر ) غواصی می‌کردند و کارهائی جز این ( از قبیل ساختن کاخها و دژها ) انجام می‌دادند ، و ما آنان را ( از تمرّد و سرکشی در برابر فرمان سلیمان و اذیّت و آزار رسانیدن به مردمان ، دور ) نگاه می‌داشتیم . توضیحات: « یَغُوصُونَ » : غواصی می‌کردند . به دریا فرو می‌رفتند . « دُونَ ذلِکَ » : جز این . غیر از آن ( نگا : ص‌ / 37 ) . « کُنَّا لَهُمْ حَافِظِینَ » : ما مراقب اعمال شیاطین بودیم و آنان را از تمرّد و اذیّت کردن به دور می‌کردیم .

ترجمه: ایّوب را ( یاد کن ) بدان گاه که ( بیماری او را از پای در آورده بود ، و در این وقت ) پروردگار خود را به فریاد خواند ( و عاجزانه گفت : پروردگارا ! ) بیماری به من روی آورده است و تو مهربانترین مهربانانی ( پس بدین بنده ضعیف رحم فرما ) . توضیحات: « الضُّرُّ » : با ضم ، گرفتاریهائی که متوجّه ذات انسان می‌گردد . مانند : بیماری ، لاغری . با فتح ، ضرر و زیان در هر چیز .

ترجمه: دعای او را پذیرفتیم و بیماری وی را برطرف ساختیم ، و ( به جای ) اولاد ( و اموالی که از دست داده بود ) دو چندان بدو دادیم ، محض مرحمتمان ( در حق ایّوب ) و تذکاری ( از صبر و شکیبائی ) برای پرستندگان ( یزدان سبحان ، تا همچون ایّوب شکیبا و امیدوار به لطف و فضل خدا باشند ) . توضیحات: « أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ » : مراد اعطای دو چندان فرزندان تازه‌ای است که جای خالی فرزندان از دست رفته را پر و جبران کنند . « رَحْمَةً » : لطف و فضل . مفعولٌ‌له است . « ذِکْرَیا » : یادآوری . تذکار .

ترجمه: ( همچنین یاد کن برای مردمان ) اسماعیل و ادریس و ذاالکفل را که جملگی از زمره شکیبایان ( در برابر شدائد زندگی و تکالیف رسالت ) بودند ( و الگوی استقامت و پایمردی بشمار می‌آمدند ) . توضیحات: « ذَا الْکِفْل‌ » : یکی از پیغمبران بنی‌اسرائیل است .

ترجمه: ما آنان را غرق رحمت خود کردیم ، چرا که ایشان از زمره شایستگان و بایستگان ( بندگان ما ) بودند . توضیحات: « أَدْخَلْنَاهُمْ فِی رَحْمَتِنَا » : آنان را غرق رحمت خود کردیم . ایشان را به بهشت وارد کردیم .

ترجمه: ( یاد کن داستان یونس ملقب به ) ذوالنون را در آن هنگام که ( بر قوم نافرمان خود خشم گرفت و ایشان را به عذاب خدا تهدید کرد و بدون دریافت پیام آسمانی ، از میانشان ) خشمناک بیرون رفت و گمان برد که ( با زندانی کردن و دیگر چیزها ) بر او سخت و تنگ نمی‌گیریم . ( سوار کشتی شد و کشتی به تلاطم افتاد و به قید قرعه مسافران و کشتیبانان او را به دریا انداختند و نهنگی او را بلعید . ) در میان تاریکیها ( ی سه‌گانه شب و دریا و شکم نهنگ ) فریاد برآورد که ( کریما و رحیما ! ) پروردگاری جز تو نیست و تو پاک و منزّهی ( از هرگونه کم و کاستی ، و فراتر از هر آن چیزی هستی که نسبت به تو بر دلمان می‌گذرد و تصوّر می‌کنیم . خداوندا بر اثر مبادرت به کوچ بدون اجازه حضرت باری ) من از جمله ستمکاران شده‌ام ( مرا دریاب ! ) . توضیحات: « ذَا النُّونِ » : ماهیدار . صاحب ماهی . مراد یونس است . ( نون ) به معنی ماهی بزرگ است و مراد نهنگ یا وال است . « مُغَاضِباً » : خشمگین . خشمناک . خشم یونس بر قوم خود بدین سبب بود که تبلیغ و پندهایش در ایشان تأثیر نداشت . این بود که خشمگین گردید و خودسرانه آنان را ترک و به عذاب خدا بیم داد . پس از رفتن او مردمان از کرده خود پشیمان شدند و توبه کردند و دنبالش گشتند و او را نیافتند . وی سوار کشتی شد و راه دریا را در پیش گرفت . در راه ، کشتی متلاطم گردید . نظر سرنشینان این بود که برای سبک‌شدن کشتی ، یکی را به قید قرعه به دریا اندازند . چند بار قرعه کشیدند و هر دفعه نام او بیرون می‌آمد . سرانجام وی را به دریا انداختند و ماهی بزرگ به نام نهنگ یا وال او را بلعید ، و بر اثر دعا خدا او را زنده نگاه داشت و نجاتش داد . بلی ! هرکس صادقانه به درگاه یزدان تلگراف دعا زند ، هرچه زودتر پاسخ خود را دریافت می‌کند . « لَن نَّقْدِرَ عَلَیْهِ » : بر او سخت و تنگ نمی‌گیریم و وی را به خاطر ترک محلّ خدمت مورد مؤاخذه و تنبیه قرار نمی‌دهیم ، چرا که ناشکیبائی را اشتباه و لغزش نمی‌دانست . « الظُّلُمَات‌ » : تاریکیهای شب و دل دریا و اندرون شکم ماهی .

ترجمه: دعای او را پذیرفتیم و وی را از غم رها کردیم ، و ما همین گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم ( و در برابر دعای خالصانه ، آنان را از گرفتاریها می‌رهانیم ) . توضیحات: « کَذلِکَ » : این گونه . به همین شکل . « نُنْجِی‌ » : نجات می‌دهیم و می‌رهانیم .

ترجمه: و زکریّا را ( یاد کن ) بدان گاه که پروردگار خود را به فریاد خواند ( و گفت : ) پروردگارا ! مرا تنها مگذار ( و فرزندی به من عطاء کن که در زندگی یار و یاور من و پس از مرگ برنامه تبلیغ را پیگیری کند . البتّه اگر هم فرزندی وارث من نشد باکی نیست ، چرا که ) تو بهترین وارثانی ( و باقی پس از فنای مردمانی ) . توضیحات: « فَرْداً » : یکه و تنها ( نگا : مریم‌ / 80 و 95 ) . بدون فرزند و وارث ( نگا : مریم‌ / 2 - 15 ) .

ترجمه: ما دعای او را برآورده ساختیم و ( با وجود کبر سن ، فرزندی به نام ) یحیی را بدو بخشیدیم ، و ( برای حصول این مقصود ) همسر ( نازای ) او را برایش بایسته ( و در خور زاد و ولد ) کردیم ، آنان در انجام کارهای نیک بر یکدیگر سرعت می‌گرفتند ، و در حالی که چیزی می‌خواستند یا از چیزی می‌ترسیدند ما را به فریاد می‌خواندند ، ( و در وقت نیازمندی و بی‌نیازی ، و بیماری و سلامت ، و خوشی و ناخوشی ، رو به آستانه ما می‌کردند و میان خوف و رجا می‌زیستند ) و همواره خاشع و خاضع ما می‌بودند . توضیحات: « أَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ » : همسرش را برای او بایسته زاد و ولد کردیم . همسرش را برایش زن خوب و پارسائی نمودیم . « رَغَباً وَ رَهَباً » : این دو واژه مصدرند و می‌توانند حال ، یا مفعولٌ‌له ، و یا مفعولٌ‌فیه باشند . یعنی : راغبانه و خائفانه . به خاطر عشق به طاعت و ترس از عقوبت . در زمان رغبت و هنگام رهبت . « کَانُوا لَنَا خَاشِعِینَ » : همواره از ما می‌ترسیدند ؛ نه از کس دیگری . پیوسته فرمانبردار و مطیع ما می‌بودند و تنها برای ما کرنش می‌بردند . مرجع ضمیر ( هم ) و ( و ) می‌تواند زکریّا و همسرش و یحیی بوده ، یا پیغمبران مذکور در آیات پیشین باشد .

ترجمه: ( همراه با قصّه این پیغمبران و خوبان ، یاد کن سرگذشت مریم ، ) زنی را که ( ازدواج نکرد و ) دامان خویش را ( از آلودگی به بی‌عفّتی ) کاملاً پاک نگاه داشت ، و ما از روح متعلّق به خود در وی دمیدیم ، و او و فرزندش ( مسیح ) را نشانه بزرگی برای جهانیان قرار دادیم . ( چرا که زنی را بدون شوهر حامله کردیم و پسری را بدون پدر دیده به جهان گشودیم ، و تغییر اسباب و مسبّبات را به عنوان دلیلی بر قدرت خدایانه خود به مردمان نمودیم و متوجّهشان کردیم که آفریننده قوانین و سنن حاکم بر جهان ، هر وقت که بخواهد می‌تواند قوانین و سنن را دگرگون کند ) . توضیحات: « أَحْصَنَتْ » : مصون و محفوظ داشت . « فَرْجَهَا » : عورت خود را . کنایه از پاکدامنی و عفّت است . « أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا » : خود را از آمیزش با مرد ، چه از راه حلال و چه از راه حرام ، به دور داشت ، خویشتن را از آلودگی به بی‌عفّتی مصون و محفوظ کرد و عفیف و پاکدامن زیست . « نَفَخْنَا » : مراد از نفخ و دمیدن ، پدید آوردن رازی از رازهای الهی در شکم مریم است که در پرتو آن حیات جنینی فرزندش عیسی برقرار و بر دوام گردد ( نگا : حجر / 29 ) . « مِن رُّوحِنَا » : از روح متعلّق به خود . مراد از چنین اضافه‌ای بیان عظمت شی‌ء مورد نظر است . به اصطلاح اضافه تشریفیّه است ، همچون : بَیْتُ الله . شَهْرُ الله . صُنْعُ الله ( نگا : نمل‌ / 88 ) . « ءَایَةً‌ » : دلیل و نشانه قدرت .

ترجمه: این ( پیغمبران بزرگی که بدانان اشاره شد ، همگی ) ملّت یگانه‌ای بوده ( و آئین واحد و برنامه یکتائی دارند ) و من پروردگار همه شما هستم ، پس تنها مرا پرستش کنید ( چرا که ملّت واحد ، با برنامه واحد ، باید روبه خدای واحد کند ) . توضیحات: « هذِهِ » : خطاب به همه انسانها در تمام قرون و اعصار است ، و اشاره به مشارالیه ذهنی دارد که طریقت انبیاء و ملّت توحید ، یعنی آئین یکتای اسلام است . یا اشاره به جماعت انبیاء دارد . « أُمَّةً » : ملّت و جماعت . دین و آئین . حال است . معنی آیه می‌تواند چنین هم باشد : این دین ، آئین یکتای همه پیغمبران و مردمان گذشته و حال و آینده جهان است ، و . . . مراد اتّحاد در اصول دین اسلام است .

ترجمه: ( امّا با وجود این وحدت ملّت و وحدت آئین ، برخیها گوش به رهنمودهای آسمانی نداده و ) کار ( دین و آئین ) خویش را در میان خود به تفرّقه انداخته و ( می‌اندازند و گروه گروه شده و می‌شوند و سرانجام ) همگی به سوی ما برمی‌گردند ( و ما به حساب اعمالشان می‌رسیم ) . توضیحات: « تَقَطَّعُوا » : از هم گسیختند ، و انگار هر یک قطعه و تکّه‌ای با خود بردند . « أَمْرَهُمْ » : مراد کار و بار دین انسانها است که در اصول یکی بوده و توسّط انبیاء خدا در طول زمان به مردمان رسانده شده است .

ترجمه: هرکس چیزی را از کارهای شایسته و بایسته انجام دهد ، در حالی که ایمان داشته باشد ( به خدا و پیغمبران و برنامه آسمانی ) ، تلاش او نادیده گرفته نمی‌شود و ( ناسپاس نمی‌ماند ، و توسّط فرشتگان در نامه اعمالش ) ما قطعاً آن را خواهیم نوشت . توضیحات: « کُفْرَانَ » : نادیده گرفتن . پنهان داشتن . مراد بی‌اجر و باطل قلمداد کردن است . « لَهُ » : آن سعی و تلاش را .

ترجمه: غیرممکن است که به سوی ما ( برای حساب و کتاب ) برنگردند مردمانی که آنان را ( در جهان بر اثر کفر و ظلم ) نابود کرده باشیم ( و این که همان گونه که خود گمان می‌برند مرگ آخرین مرحله زندگی ایشان باشد ) . توضیحات: « حَرَامٌ » : ممتنع . غیرممکن . این واژه خبر مقدم و ( أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ ) تأویل به اسم مرفوع بوده و مبتدا است . برخی هم ( حَرامٌ ) را به معنی ( واجِبٌ ) دانسته‌اند و آیه را چنین معنی کرده‌اند : عدم بازگشت به دنیا برای مردمانی که آنان را به جرم گناهانشان نابود کرده‌ایم ، واجب و قطعی است ( نگا : مؤمنون‌ / 99 و 100 ) .

ترجمه: ( این نابودسازی بزهکاران و عدم بازگشت ایشان به دنیا ) تا زمانی ادامه خواهد داشت که یأجوج و مأجوج رها می‌گردند ، و ایشان شتابان از هر بلندی و ارتفاعی می‌گذرند ( و موجب پریشانی و هرج و مرج در زمین می‌شوند ، و این یکی از نشانه‌های فرا رسیدن قیامت است ) . توضیحات: « حَتّی‌ » : حرف ابتدائیّه بوده و کلام بعد از آن غایت و هدف است . « فُتِحَتْ » : گشوده می‌شوند . مراد از میان رفتن سدّ سر راه ایشان ، یا گشایش ابواب فتنه و فساد توسّط آنان است . « یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ » : ( نگا : کهف‌ / 94 ) . « هُمْ » : مراد قبائل بی‌بند و بار یأجوج و ماجوج است . یا این که ضمیر ( هُمْ ) به مردم برمی‌گردد و معنی چنین می‌شود که : از نشانه‌های فرا رسیدن قیامت یکی شکسته شدن سدّ ذوالقرنین و طغیان یأجوج و مأجوج است ، و دوم روان شدن مردمان از فراز و بلندیهای زمین به سوی محشر است ( نگا : تفسیر المراغی ) . « حَدَبٍ » : زمین بلند و مرتفع . « یَنسِلُونَ » : شتاب می‌گیرند . تند رهسپار می‌شوند .

ترجمه: ( در این هنگام ) وعده راستین ( خدا که روز قیامت است ) نزدیک می‌شود ، و به ناگاه ( آن چنان وحشتی سراسر وجود ) کافران ( را فرا می‌گیرد که ) چشمهایشان از حرکت باز می‌ایستد ( و خیره خیره بدان صحنه نگاه می‌کنند و فریادشان بلند می‌شود که ) ای وای برما ! ما از این ( روز ) غافل بودیم ( و رویاروئی با خدا و حساب و کتاب را باور نمی‌کردیم و ) بلکه به خود ستم کردیم ( چرا که کفر و عناد ورزیدیم و خویشتن را برای همیشه بدبخت نمودیم ) . توضیحات: « الْوَعْدُ » : مصدر است و به معنی موعود بوده و مراد رستاخیز و قیامت است . « شَاخِصَةٌ » : خیره شده . مات برده . « شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ . . . » : چشمها باز و خیره و مات ایستاده و پلکها از شدّت خوف به هم زده نشود . ( شاخِصَةٌ ) خبر مقدّم ( أَبْصَارُ ) است .

ترجمه: ( ای کافران ستمگر ! ) شما و چیزهائی که جز خدا می‌پرستید آتشگیره و هیزم دوزخ خواهید بود . شما حتماً وارد آن می‌گردید . توضیحات: « حَصَبُ » : آتشگیره . هیزم و آنچه برای شعله‌ور شدن و تافتن تنور به داخل آن می‌اندازند .

ترجمه: اگر اینها معبودها و خدایانی بودند ، هرگز وارد دوزخ نمی‌گشتند . ( نه تنها وارد دوزخ می‌گردند ) حتی همه ( بتها و بت‌پرستها ) در آن جاودانه می‌مانند . توضیحات: « کُلٌّ » : همه معبودها و پرستندگان آنها .

ترجمه: آنان در دوزخ ناله غم‌انگیز و گلوگیری دارند و در آنجا چیزی را ( که مایه سرور و شادی باشد ) نمی‌شنوند . توضیحات: « زَفِیرٌ » : صدائی که در گلو شکسته شود و به سبب غم و اندوه با زحمت اداء گردد . « لا یَسْمَعُونَ » : نمی‌شنوند . مراد شنیدن سخنان دل‌انگیز و مایه سرور است ( نگا : اعراف‌ / 44 ) .

ترجمه: آنان که ( به خاطر ایمان درست و انجام کارهای خوب و پسندیده ) قبلاً بدیشان وعده نیک داده‌ایم ، چنین کسانی از دوزخ ( و عذاب آن ) دور نگاه داشته می‌شوند . توضیحات: « إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ . . . » : مراد جملگی مؤمنان و اشاره به همه وعده‌هائی است که خداوند در این جهان بدیشان داده است ( نگا : یونس‌ / 26 ، رعد / 18 ، کهف‌ / 88 ) . « الْحُسْنی‌ » : نعمت بزرگ و پاداش نیکو ( نگا : نساء / 95 ، اللیل‌ / 6 و 9 ) .

ترجمه: آنان حتّی صدای آتش دوزخ را هم نمی‌شنوند و بلکه در میان آنچه خود می‌خواهند و آرزو دارند جاودانه بسر می‌برند . توضیحات: « حَسِیسَهَا » : صدای آتش . صدای شعله‌ها و تنوره کشیدن آتش .

ترجمه: هراس بزرگ ( رستاخیز نه تنها ) ایشان را غمگین نمی‌سازد ، و بلکه فرشتگان ( به استقبال آنان می‌شتابند و برای تبریک و شاد باش ) پذیرایشان می‌گردند ( و بدیشان می‌گویند : ) این همان روزی است که به شما وعده داده می‌شد . توضیحات: « الْفَزَعُ الأکْْبَرُ » : بزرگترین هراس و عظیم‌ترین و وحشتناکترین بیم . مراد خوف و هراس روز قیامت است که به دنبال نفخه دوم پدیدار و هویدا می‌گردد ( نگا : نمل‌ / 87 و 89 ) . « تَتَلَقَّاهُمْ » : پذیره ایشان می‌گردند و با آنان رویاروی می‌شوند .

ترجمه: ( این امر ) روزی ( تحقّق می‌پذیرد که ) ما آسمان را درهم می‌پیچیم به همان صورت که طومار نامه‌ها در هم پیچیده می‌شود . همان گونه که ( نخستین بار سهل و ساده ) آفرینش را سر دادیم ، آفرینش را از نو بازگشت می‌دهیم ( و به شکل دیگری زندگی دوباره می‌بخشیم و مردمان را برای حساب و کتاب حاضر می‌آوریم ) . این وعده‌ای است که ما می‌دهیم ، و ما قطعاً آن را به انجام می‌رسانیم . توضیحات: « یَوْمَ » : در روزی . روزی که . مفعول‌فیه ( لا یَحْزُنُهُمْ ) یا مفعول‌به فعل محذوف ( أُذْکُرْ ) است . « نَطْوِی‌ » : جمع‌ می‌گردانیم . در هم می‌پیچیم . « طَیِّ » : جمع گرداندن . در هم پیچیدن . « السِّجِلِّ » : اوراقی که مطالب را روی آن می‌نگارند . « لِلْکُتُبِ » : حرف ( لِ ) به معنی ( عَلی ) و برای بیان علّت است . یا این که لام برای اضافه است . واژه ( کُتُب ) جمع کِتاب و آن به معنی مَکتوب است . بنابراین معنی ( لِلْکُتُبِ ) چنین می‌شود : جمع کردن طومار برای نگارش نوشته‌هائی بر آن . جمع کردن طومار و نامه‌ها و نوشته‌ها . « نُعِیدُهُ » : آن را برگشت می‌دهیم ( نگا : اعراف‌ / 29 ، روم‌ / 27 ) . « وَعْداً » : مفعول مطلق تأکیدی برای فعل محذوف ( وَعَدْنا ) است .

ترجمه: ما علاوه بر قرآن ، در تمام کتب ( انبیاء پیشین ) نوشته‌ایم که بی‌گمان ( سراسر روی ) زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد ( و آن را به دست خواهند گرفت ) . توضیحات: « الزَّبُورِ » : کتابهائی که برای پیغمبران فرستاده شده است ( نگا : تفسیرالمراغی ، و نمونه ) . کتاب مزامیر داود . « مِن بَعْدِ » : واژه ( بَعْدِ ) می‌تواند برای ترتیب بیانی باشد ؛ نه ترتیب زمانی . یعنی : علاوه بر . یا این که زمانی باشد . یعنی : پس از . « الذِّکْرِ » : قرآن ( نگا : آل‌عمران 58 ، حجر / 6 و 9 ) . کتب انبیاء به ویژه تورات ( نگا : انبیاء / 7 و 24 و 48 و 50 ) . « الصَّالِحُونَ » : شایستگان . شایسته از لحاظ علم و عمل ، قدرت و قوّت ، اداره مملکت و درک اجتماعی ، ایمان و تقوا ، و غیره ( نگا : اعراف‌ / 128 ، نور / 55 ) . معنی آیه می‌تواند چنین نیز باشد : ما ، در زبور بعد از تورات ، چنین نوشتیم که این زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد . یادآوری : بعضی واژه ( الأرْض ) را زمین بهشت ، و صلاح را تقوا و پرهیزگاری می‌دانند ( نگا : مریم‌ / 63 ، زمر / 74 ) .

ترجمه: این ( سخن برای مفهوم قانون زندگی دنیوی ، و آگاهی از سرنوشت حیات اخروی ، ) مردمان عبادت‌پیشه را کافی و بسنده است . توضیحات: « هذا » : این نکته که چه کسانی حکومت زمین را به دست می‌گیرند ، یا آخرت را فراچنگ می‌آورند . تمام وعد و وعیدها و سرگذشت و سرانجام ملّتهائی که در این سوره آمده است . « بَلاغاً » : کفایت و بسندگی . مایه درک موضوع و سبب رسیدن به هدف . نیل به مقصود .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) ما تو را جز به عنوان رحمت جهانیان نفرستاده‌ایم . توضیحات: « رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ » : رحمت برای جهانیان . وجود پیغمبر خاتم سبب سعادت دو جهان مردمان است . چرا که عمل به آئین و برنامه‌ای که او با خود آورده است ناکامیها و بدبختیها و بیدادگریها و تباهکاریها را پایان می‌دهد ، و سرانجام منتهی به حکومت صالحان با ایمان بر معموره جهان خواهد شد ، و در پایان آنان را به نعمت جاوید و سرمدی آخرت نائل خواهد کرد .

ترجمه: بگو : ( اصل دعوت من این است : ) به من وحی می‌شود که معبود شما یکی بیش نیست ( و بقیّه چیزهای دیگری که به من وحی می‌گردد ، تابع همین اصل اساسی توحید است ) . حال که چنین است ، آیا شما تسلیم ( خداوند یگانه ) می‌گردید ( و بتهای سنگی و معبودهای طاغوتی را کنار می‌گذارید ؟ ) . توضیحات: « إِنَّمَآ إِلهُکُمْ إِلهٌ وَاحِدٌ » : خدا و معبودتان تنها خدای یگانه و معبود یکتائی است و بس . جمله نائب فاعل ( یُوحی ) است . « مُسْلِمُونَ » : گردن‌نهندگان . تسلیم‌شوندگان . مراد از پرستش ، تشویق و ترغیب به پذیرش توحید است .

ترجمه: اگر ( در برابر سخنان روشنگر و سعادت‌بخش تو ) پشت کردند و روی‌گردان شدند ، بگو : همه شما را یکسان ( از مأموریّت خود که تبلیغ رسالت بود ) آگاه کردم و ( چیزی را از کسی پنهان نداشتم . دیگر ) نمی‌دانم آنچه ( درباره پیروزی مؤمنان و شکست کافران ، و حساب و کتاب و بهشت و دوزخ ) به شما وعده داده می‌شود ، ( فرا رسیدن آن ) نزدیک است یا دور . توضیحات: « ءَاذَنتُکُمْ » : به شما اطّلاع دادم و باخبرتان کردم ( نگا : فصّلت‌ / 47 ) . « عَلَیا سَوَآءٍ » : به طور یکسان . بدون استثناء . « إنْ » : نه ! حرف نفی است .

ترجمه: خداوند می‌داند سخنانی را که آشکارا می‌گوئید ( و طعنه‌ها و تشرهائی که راجع به اسلام بر زبان می‌رانید ) و آنچه را که ( از بدسگالیها و کینه‌توزیها در دل ) پنهان می‌دارید . توضیحات: « الْجَهْرَ » : آشکار .

ترجمه: من چه می‌دانم ، شاید این ( مهلت و تأخیر عذاب ) آزمونی برای شما باشد و ( شاید خداوند می‌خواهد شما را از لذائذ این جهان برای افزایش گناهان بیشتر ) تا مدّتی بهره‌مند سازد ( و برابر قانون استدراج ، آهسته و آرام مغلوب و مقهورتان گرداند و به دوزختان کشاند ) . توضیحات: « فِتْنَةٌ » : آزمون و آزمایش . مراد استدراج است تا بر گناهان خود بیفزایند ( نگا : آل‌عمران‌ / 178 ) . « مَتَاعٌ » : بهره‌مند ساختن . تمتّع و بهره‌مندی ( نگا : بقره‌ / 36 ، آل‌عمران‌ / 14 ) . « إِلَیا حِینٍ » : تا مدّتی که روزگار زندگی پایان می‌پذیرد و مرگ فرا می‌رسد .

ترجمه: ( پیغمبر پس از مشاهده این همه دوری و روگردانی مشرکان از پذیرش اسلام ، رو به خدا کرد و عاجزانه ) گفت : پروردگارا ! دادگرانه ( میان من و اینان ) داوری کن ( تا سرانجام ، حال مؤمن و کافر یکسان نباشد . آن گاه روی سخن به مخالفان کرده و اظهار داشت : ) پروردگار همه ما خداوند مهربان است و ( سرتاپای وجودمان را رحمت الهی فرا گرفته است . و در برابر ) نسبتهای ناروائی که ( درباره اسلام و در مورد ذات پاک خدا ) می‌زنید ، تنها از او کمک و یاری خواسته می‌شود . توضیحات: « اُحْکُمْ » : داوری فرما و کار را یکسره کن . « الْمُسْتَعَانُ » : کسی که از او استمداد خواسته می‌شود و طلب یاری و کمک می‌گردد . « تَصِفُونَ » : بیان می‌دارید ( نگا : یوسف‌ / 18 و 77 ، انبیاء / 18 ) .

ترجمه: ای مردم ! از ( عقاب و عذاب ) پروردگارتان بترسید ( و به یاد روز قیامت باشید ) . واقعاً زلزله ( انفجار جهان و فرو تپیدن ارکان آن ، در آستانه ) هنگامه رستاخیز ، چیز بزرگی ( و حادثه هراس‌انگیزی ) است . توضیحات: « زَلْزَلَةَ » : حرکت و تکان سختی که در سازمان عالم هستی در آستانه رستاخیز ایجاد می‌گردد و کوهها را از جا می‌کند و دریا را به هم می‌ریزد و آسمانها را در هم می‌کوبد ( نگا : واقعه‌ / 4 ) . « السَّاعَةَ » : هنگامه رستاخیز قیامت ( نگا : أنعام‌ / 31 و 40 ) .

ترجمه: روزی که زلزله رستاخیز را می‌بینید ( آن‌چنان هول و هراس سرتا پای مردمان را فرا می‌گیرد که حتی ) همه زنان شیردهی که پستان به دهان طفل شیرخوار خود نهاده‌اند ، کودک خود را رها و فراموش می‌کنند . و جملگی زنان باردار ( از خوف این صحنه بیمناک ) سقط جنین می‌نمایند ، و ( تو ای بیننده ! ) مردمان را مست می‌بینی ، ولی مست نیستند و بلکه عذاب خدا سخت ( وحشتناک و هراس‌انگیز ) است ( و توازن ایشان را به هم زده است و لذا آنان را آشفته و خراب ، با چشمان از حدقه به در آمده و با گامهای افتان و خیزان ، و با وضع بی‌سر و سامان و حال پریشان می‌بینی ) . توضیحات: « تَذْهَلُ » : رها و فراموش می‌کند . غافل و بی‌خبر می‌گردد . از مصدر ( ذُهول ) به معنی غفلت و فراموشی ناشی از شدّت ترس . « مُرْضِعَةٍ » : زن شیردهی که پستان در دهان نوزاد نهاده و به شیر دادن مشغول باشد . « عَمَّا » : از فرزندی که . استعمال ( ما ) به جای ( مَن ) شایع و فراوان است ( نگا : آل‌عمران‌ / 36 ، نسأ / 3 ) . « ذاتِ حَمْلٍ » : باردار . « سُکَارَیا » : جمع سَکْران ، مستان ( نگا : نساء / 43 ) . یادآوری : خوف و هراس هنگامه رستاخیز جنبه عمومی ندارد و شامل کسانی نمی‌شود که در دنیا فرمانبردار اوامر و نواهی الهی بوده‌اند ( نگا : بقره‌ / 38 : آل‌عمران‌ / 170 : نمل‌ / 87 و 89 ، انبیاء / 103 ) .

ترجمه: گروهی از مردم بدون هیچ علم و دانشی ( و بلکه تنها از روی تقلید و هواپرستی ) درباره ( شناخت ) یزدان ( و مسأله توحید خداوند منّان ، و احیاء مردگان ، و رستاخیز همگان به فرمان خالق جهان ) به مجادله برمی‌خیزند ، و ( در این امر ، طبیعی است ، نه از دانش و منطق ، بلکه ) از هرگونه شیطان ( انس و جنّ ) سرکشی ، پیروی می‌نمایند ( و برابر نقشه و برنامه و حیله و دام همه شیاطین و شیاطین صفتان عمل می‌کنند ) . توضیحات: « یُجَادِلُ فِی اللهِ » : درباره ذات و صفات و افعال و اعمال خدا ستیزه‌گری می‌کند . « شَیْطَانٍ » : مراد اهریمن انس و جنّ است ( نگا : بقره‌ / 14 ، انعام‌ / 112 ) . « یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطَانٍ » : در این جدال از هر اهریمنی پیروی می‌کند . در همه اعمال و اقوال از هر اهریمنی پیروی می‌کند . « مَرِیدٍ » : متمرّد و سرکش .

ترجمه: اهریمنانی که مشخّص و معلوم است ، هرکس آنها را به دوستی گیرد ، حتماً گمراهش می‌گردانند و به عذاب آتش ( دوزخ ) سوزانش می‌کشانند . توضیحات: « کُتِبَ عَلَیْهِ » : انگار بر این اهریمنان ، همچون کالای دارای اتیکت نوشته شده است . روشن و معلوم است و این نتیجه حتمی برنامه ابلیس و همه شیاطین دیگر است . « أَنَّهُ » : شأن و مقام چنین است . « فَأنَّهُ » : این اهریمن و اهریمنان . « یَهْدِیهِ » : او را رهنمود می‌کنند . هدایت در اینجا به معنی دلالت ، یعنی راهنمائی است ( نگا : صافّات‌ / 23 ) . « السَّعِیرِ » : آتش برافروخته و سوزان . « فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ . . . » : این جمله ، خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : فَشَأْنُهُ أَنَّهُ یُضِلُّهُ ، یا ، فَشَأْنُهُ الإِضْلالُ . یادآوری : علّت ترجمه ضمیر مفرد ( ه ) در ( عَلَیْهِ ) و غیره به جمع ، این است که پیش از اسم نکره ( شَیْطانٍ ) واژه ( کلّ ) قرار دارد که موجب تعمیم و مفید استغراق است ( نگا : انعام‌ / 164 ، إسراء / 13 ) .

ترجمه: ای مردم ! اگر درباره رستاخیز ( مردگان و زندگانی دوباره ایشان ) تردید دارید ، ( بدین نکته توجّه کنید تا به گوشه‌ای از قدرت الهی پی ببرید و به خود آئید : ) ما شما را از خاک می‌آفرینیم ، سپس ( این خاک پیش پا افتاده را ) به نطفه ، و بعد ( نطفه ، این پدیده اسرارآمیز فراهم آمده از اِسْپِرم مرد و اُووِل زن را ) به خون بسته ( زالو مانند ) ، و پس از آن ( این خون بسته را به چیزی شبیه ) به یک قطعه گوشت ( جویده شده ) در می‌آوریم که برخی ( کامل و تامّ الخلقه و ) بسامان ، و برخی ( ناتمام و ناقص‌الخلقه و ) نابسامان است . ( همه اینها ) بدین خاطر است که برای شما روشن سازیم ( که ما بر آفرینش و تغییر و تبدیل و هرگونه کاری ، از جمله زندگی دوباره بخشیدن توانائیم ) . ما جنینهائی را که بخواهیم تا زمان خود در رحمها نگاه می‌داریم و آن گاه شما را به صورت کودک ( پسر یا دختر ، از شکم مادران ) بیرون می‌آوریم ، سپس ( شما را تحت نظارت و رعایت خود می‌پائیم ) تا به رشد جسمانی و عقلانی خود می‌رسید . برخی از شما ( در این میان ) می‌میرند و بعضی از شما به نهایت عمر و غایت پیری می‌رسند . تا بدانجا که چیزی از علوم خود را به خاطر نخواهند داشت ( و دانسته‌های خویش را فراموش کرده و از یاد می‌برند ، و درست همانند یک کودک می‌شوند . دلیل دیگری بر قدرت خدا در همه‌چیز ، به ویژه درباره مسأله رستاخیز ، این است که ای انسان در فصل زمستان ) تو زمین را خشک و خاموش می‌بینی ، امّا هنگامی که ( فصل بهار در می‌رسد و ) بر آن آب می‌بارانیم ، حرکت و جنبش بدان می‌افتد و رشد و نمو می‌کند و انواع گیاهان زیبا و شادی‌بخش را می‌رویاند . توضیحات: « الْبَعْثِ » : رستاخیز . از نو زنده گرداندن . « خَلَقْنَاکُمْ » : اصل شما یا خود شما را آفریده‌ایم ( نگا : آل‌عمران‌ / 59 ، طه‌ / 55 ، بقره‌ / 28 ، مؤمنون‌ / 12 ) . « نُطْفَةٍ » : مراد موجود زنده حاصل در منی است که از آن به « آب جهنده‌ » تعبیر شده است ( نگا : قیامت‌ / 37 ، طارق / 6 ) . « عَلَقَةٍ » : خون بسته زالوگونه . « مُضْغَةٍ » : قطعه گوشتی بدان شکل و اندازه که جویده شود . « مُخَلَّقَةٍ » : تامّ الخلقه . دارای شکل و اندام . « غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ » : ناقص‌الخلقه . ناکامل و نابسامان . « نُقِرُّ » : نگاه می‌داریم و از درون پرت نمی‌کنیم . « طِفْلاً » : کودک . حال است . ذکر آن به صورت مفرد بدان علّت است که مصدر است ، یا به اعتبار جنس و یا این که کلّ واحد افراد است . « أَرْذَلِ الْعُمُر » : پست‌ترین مرحله عمر ، و آن پیری و فرتوتی فراوانی است که بدان هنگام عقل دچار فراموشی و اندیشه دستخوش پریشانی می‌شود . « هَامِدَةً » : خشک و خاموش . مراد زمین خشکیده و مرده است . « إهْتَزَّتْ » : به حرکت و تکان می‌افتد . مراد حرکت و تکانی است که به سبب جنبش عناصر گیاهان در داخل آن پیدا و پدیدار می‌گردد . « رَبَتْ » : بالا آمد و پفیده شد . مراد رشد و نمو گیاهان است . « زَوْج‌ » : صنف . نوع . « بَهِیجٍ‌ » : زیبا و باطراوت . سُرورآفرین و شادی‌بخش . سرسبز و خرّم .

ترجمه: آن ( چیزهائی که در آیات پیشین درباره مراحل مختلف آفرینش انسان و جهان گیاهان بازگو شد ) بدان خاطر است که ( بدانید ) خدا حق است و ( لذا نظامی را که آفریده نیز حق بوده و بیهوده و بی‌هدف نیست ، و به زبان حال به شما می‌گوید : ) او مردگان را زنده می‌گرداند ، و وی بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « ذلِکَ » : آن . اشاره به آفرینش انسان و دیگر چیزهای بعد از آن دارد . مبتدا است و جار و مجرور خبر آن است .

ترجمه: و ( این که بدانید ) بدون شکّ قیامت فرا می‌رسد و جای هیچ گونه تردیدی نیست ، و خداوند تمام کسانی را که در گورها آرمیده‌اند دوباره زنده می‌گرداند . توضیحات: « یَبْعَثُ » : دوباره حیات می‌بخشد و زنده می‌گرداند .

ترجمه: گروهی از مردم درباره ( یگانگی آفریدگار و صفات و افعال و اعمال ) خداوندگار بدون هیچ دانشی و رهنمودی و کتاب روشنگری به مجادله می‌پردازند . توضیحات: « عِلْمٍ » : مراد علم ضروری و بدیهی است . از قبیل : اطّلاع انسان از زنده بودن خود ، و این که یک ، نصف دو است . « هُدیً » : مراد استدلال درست و حجّت صحیح است . « کِتَابٍ » : مراد کتاب آسمانی است ( نگا : أحقاف‌ / 4 ) . « مُنِیر » : روشنگر . بیانگر حق و حقیقت ( نگا : آل‌عمران‌ / 184 ) . روشن و واضح ( نگا : فرقان‌ / 61 ) .

ترجمه: مستکبرانه دوشهایشان را بالا می‌اندازند و مغرورانه رویشان را برمی‌گردانند تا ( بدین وسیله مردمان را از راه خدا ) گمراه سازند . بهره آنان در این جهان خواری و رسوائی است ، و در روز قیامت عذاب آتش سوزان ( دوزخ ) را بدیشان می‌چشانیم . توضیحات: « ثَانِیَ » : پیچاننده . برگرداننده . حال ضمیر مستتر در ( یُجَادِلُ ) است . « عِطْف‌ » : از سر تا سرینها را می‌گویند . پهلو . جانب . « ثَانِیَ عِطْفِهِ » : پهلوی خود را پیچ می‌دهد . پهلو پیچ‌دادن مترادف است با روگردانی ( منافقون‌ / 5 ) و پشت کردن ( اسراء / 83 ) که کنایه از تکبّر و بی‌اعتنائی‌است . « خِزْیٌ » : خواری و رسوائی ( نگا : بقره / 85 ) . « الْحَرِیق‌ » : سوزان ( نگا : آل‌عمران‌ / 181 ) .

ترجمه: ( بدو گفته می‌شود : خواری و عذابی را که می‌بینی ) این نتیجه همان کارهائی است که خودت قبلاً انجام داده‌ای و پیشاپیش فرستاده‌ای ، و اصلاً خداوند کمترین ستمی نسبت به بندگان روا نمی‌دارد . ( نه کسی را بی‌جهت کیفر می‌دهد ، و نه بر میزان مجازات کسی بدون دلیل می‌افزاید ، و بلکه برنامه او سراسر عدالت و دادگری است ) . توضیحات: « قَدَّمَتْ یَدَاکَ » : دستهایت آن را پیشاپیش فرستاده است . از آنجا که اغلب کارها توسّط دست انجام می‌پذیرد ، اعمال سائر اعضاء بدان نسبت داده شده است . « لَیْسَ بِظَلاّمٍ » : کمترین ستمی روا نمی‌دارد ( نگا : آل‌عمران‌ / 182 ، نساء / 40 ) .

ترجمه: بعضی از مردم هم ، خدا را در حاشیه و کناره می‌پرستند ( و دارای عقیده سستی هستند . ایمانشان بر پایه مصالحشان استوار است ، و لذا ) اگر خیر و خوبی بدیشان برسد ، به سبب آن شاد و آسوده خاطر و ( بر دین ) استوار و ماندگار می‌شوند ، و اگر بلا و مصیبتی بدیشان برسد ، ( به سوی کفر برمی‌گردند و ) عقب‌گرد می‌کنند . بدین ترتیب هم ( آرامش ایمان به قضا و قدر و مدد و یاری خداوند را در ) دنیا و هم ( نعمت و سعادت ) آخرت را از دست می‌دهند ، و مسلّماً این زیان روشن و آشکاری است ( که انسان هم دنیا و هم آخرتش بر باد فنا رود ) . توضیحات: « حَرْفٍ » : لبه . کناره . « یَعْبُدُ اللهَ عَلی حَرْفٍ » : مراد متزلزل و مذبذب بودن در پذیرش فرمان یزدان و ایمان به اسلام است . انگار چنین فردی بر لبه چیزی قرار گرفته است و با تکان مختصری از مسیر خارج می‌شود ، و یا این که در جنگی که درگرفته است خویشتن را به کناری می‌کشد و در اطراف و جوانب میدان می‌جنگد ، تا اگر پیروزی نصیب لشکریان شد ، با ایشان بماند ، و اگر ترس شکست و احتمال بلائی در میان بود ، فرار بکند . « إِطْمأَنَّ بِهِ » : ثابت و استوار می‌ماند بر باور و عقیده‌ای که ظاهراً پذیرفته است . ماندگار می‌ماند به سبب آن . « فِتْنَةٌ‌ » : بلا و مصیبت . امتحان و آزمایش . « إِنقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ » : بازگشت می‌کند . از ایمان برمی‌گردد و به کفر می‌گراید ( نگا : بقره‌ / 143 ، آل‌عمران‌ / 144 ) .

ترجمه: آنان جز خدا چیزهائی را به فریاد می‌خوانند و می‌پرستند که نه زیانی می‌توانند بدیشان برسانند و نه سودی را . این ، سرگشتگی فراوان ، و گمراهی بسیار دور ( از حق و حقیقت ) است . توضیحات: « یَدْعُو » : به فریاد می‌خواند ( نگا : شعراء / 72 ) . عبادت می‌کند ( نگا : انعام‌ / 56 ) . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی به دنبال دارد . « الْبَعِید » : ( نگا : بقره‌ / 176 ) .

ترجمه: کسانی را به فریاد می‌خوانند و می‌پرستند که زیانشان بیش از سودشان می‌باشد . چه یاوران و سروران بدی ، و چه همدمان و دوستان بدی هستند ! توضیحات: « لَمَنْ » : لام زائد است و برای تأکید به اوّل مفعول افزوده شده است . مراد از ( ما ) در آیه قبلی بتها ، و مراد از ( مَنْ ) در این آیه ، می‌تواند طاغوتهائی چون فرعون باشد . « یَدْعُو » : ( نگا : حجّ‌ / 12 ) . « ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِن نَّفْعِهِ » : استعمال اسم تفضیل ( أَقْرَب ) بدان خاطر است که طاغوتها ممکن است به پیروان خود حقوق و جوائزی در دنیا بدهند ، لیکن در برابر عذاب و عقاب آخرت بسی ناچیز است ( نگا : اعراف‌ / 113 ) . یا این که استعمال اسم تفضیل به معنی وجود صفتی در طرفین مورد مقایسه نیست ، و چه بسا طرف ضعیف‌تر ، اصلاً فاقد آن چنان صفتی باشد . وقتی که می‌گوئیم : « عذاب آتش جهان ، بهتر از عذاب دوزخ است‌ » . مفهوم سخن ، آن نیست که عذاب جهان خوب است .

ترجمه: خداوند کسانی را که ایمان بیاورند و کارهای پسندیده بکنند ، داخل باغهای بهشت می‌کند که رودبارها در زیر ( درختان و کاخهای ) آنها روان است . بی‌گمان خداوند هر چه را اراده کرده و بخواهد به انجام می‌رساند ( چه عذاب و عقاب مفسدان ، و چه جزا و سزای مؤمنان باشد ) . توضیحات: « یُدْخِلُ » : وارد می‌سازد . داخل می‌نماید .

ترجمه: کسی که ( از میان کفّار ) گمان می‌برد خدا پیغمبرش را در دنیا و آخرت یاری نمی‌دهد و پیروز نمی‌گرداند ، ( بداند که خداوند به کوری چشم او وی را در هر دو سرا پیروز می‌گرداند . لذا از خشم بترکد و بمیرد و هر کاری که از دستش ساخته است انجام دهد ، مثلاً ) او ریسمانی به سقف‌خانه بیاویزد و سپس ( خویشتن را حلق‌آویز و راه نفس را ) قطع نماید و ( تا سر حدّ مرگ پیش رود و بدین هنگام بنگرد و ) ببیند آیا این کار خشم او را فرو می‌نشاند ( و خودکشی پیروزی را از محمّد باز می‌گرداند ؟ ) . توضیحات: « لَن یَنصُرَهُ اللهُ » : خداوند پیغمبرش را هرگز پیروز نخواهد کرد . ضمیر ( ه ) به پیغمبر برمی‌گردد که از سیاق کلام مفهوم می‌شود . نظیر آن ( نگا : نحل‌ / 61 ، قدر / 1 ) . « مَن کَانَ یَظُنُّ » : مراد ترکیدن از خشم و خودکشی برای رهائی از آتش حسادت درون است ( نگا : آل‌عمران‌ / 119 ) . « سَبَب‌ » : ریسمان . وسیله ( نگاه : کهف‌ / 84 ) . « السَّمَآءِ » : سقف و آسمانه خانه . آسمان . « لِیَقْطَعْ » : پاره کند . بربندد . مراد قطع گردن یا جلو راه نفس کشیدن است . یادآوری : معنی آیه را به گونه دیگری نیز بیان داشته‌اند : کسی که گمان می‌برد خداوند هرگز پیغمبرش را - نه در دنیا و نه در آخرت‌ - پیروز نمی‌گرداند ، ( بداند به کوری چشم او خداوند وی را در هر دو جهان پیروز و رستگار می‌گرداند ، و پیروزی را بدو می‌رساند . برای این که از این پیروزی جلوگیری شود ) او با هر وسیله‌ای که می‌تواند خویشتن را به آسمان برساند و ( از پیروزی ) جلوگیری کند و ببیند نیرنگ و چاره‌سازی وی چیزی را برطرف می‌نماید که او را بر سر خشم آورده است ( نگا : ص‌ / 10 ) .

ترجمه: این گونه روشن ، ما قرآن را به صورت آیه‌های کاملاً واضح و آشکار فرو فرستاده‌ایم ( تا وضوح و سادگی قرآن ، حجّتی بر مردم شود ) و بی‌گمان خداوند ( با این قرآن ) هرکه را بخواهد هدایت و راهنمائی می‌کند . توضیحات: « کَذلِکَ » : این گونه . مشارالیه می‌تواند انزال مذکور بعد از اسم اشاره بوده و یا انزال آیات بر پیغمبران پیشین مراد باشد . « آیاتٍ » : حال ضمیر ( ه ) است . « وَ أَنَّ اللهَ یَهْدِی مَن یُرِیدُ » : این جمله خبر مبتدای محذوفی مثل ( أَلأمْر ) بوده و تقدیر چنین است : أَلأمْرُ أَنَّ اللهَ یَهْدِی مَن یُرِیدُ . یا این که لامی مقدّر شود و چنین باشد : لاِنَّ اللهَ . . .

ترجمه: قطعاً خداوند روز قیامت داوری خواهد کرد در میان مؤمنان و یهودیان و ستاره‌پرستان و مسیحیان و زردشتیان و مشرکان ، ( و برحقّ و ناحق را بدانان می‌شناساند ) . مسلّماً خداوند حاضر و ناظر بر هر چیزی است . توضیحات: « الصَّابِئِینَ » : ستاره‌پرستان ( نگا : بقره‌ / 62 ) . « الْمَجُوسَ » : زردشتیان . آتش‌پرستان . آنان کسانی هستند که به دو مبدأ خیر و شر یا نور و ظلمت معتقدند و خدای نیکیها را اهورامزدا ، و خدای شر و ظلمت را اهریمن می‌دانند و آتش را احترام بسیار می‌گذارند . « شهید » : حاضر و ناظر .

ترجمه: آیا ندیده‌ای و ندانسته‌ای که تمام کسانی که در آسمانها بوده و همه کسانی که در زمین هستند ، و خورشید و ماه و ستاره‌ها و کوهها و درختان و جانوران و بسیاری از مردمان ، برای خدا سجده می‌برند ( و به تسبیح و تقدیس او مشغول و سرگرمند ؟ ) و بسیاری از مردمان هم ( غافل بوده و برای خدا سجده نمی‌برند و ) عذاب ایشان حتمی است ( و مستحقّ عقابند ، و اینها در نزد پروردگارشان بی‌ارزش می‌باشند ) و خدا هرکه را بی‌ارزش کند ، هیچ کسی نمی‌تواند او را گرامی دارد ( و مشمول عنایت و سعادت آسمانی کند . چرا که تنها این ) خدا است که هر چیزی را که بخواهد انجام می‌دهد . توضیحات: « یَسْجُدُ لَهُ . . . » : ( نگا : رعد / 13 و 15 ، اسراء / 44 ) . « الدَّوَآبُّ » : جمع دابّه ، هر نوع حیوان و جانداری ( نگا : بقره‌ / 164 ) .

ترجمه: اینان که دو دسته مقابل هم ( مردمان ، به نام مؤمنان و کافران ) می‌باشند ( و در آیه‌های متعدّد ذکری از ایشان رفته است ) درباره ( ذات و صفات ) خدا به جدال پرداخته‌اند و به کشمکش نشسته‌اند . کسانی که کافرند ، ( خداوند برایشان آتش دوزخ را تهیّه دیده ، و انگار آتش آن ) جامه‌هائی ( است که به تن آنان چست بوده و ) برای آنان از آتش بریده ( و دوخته ) شده است . ( علاوه بر آن ) از بالای سرهایشان ( بر آنان ) آب بسیار گرم و سوزان ریخته می‌شود . توضیحات: « هذَانِ » : این دو گروه . مراد مؤمنان و کافران بوده که پیوسته در صفوف مختلف مبارزه با یکدیگرند . « خَصْمَانِ » : طرفین دعاوی . دو دسته مقابل هم . خصم برای یک نفر و بیشتر استعمال می‌گردد ، و در اینجا مراد دسته و گروه است ( نگا : ص‌ / 21 ) . « یُصَبُّ » : ریخته می‌شود . « الْحَمِیمُ » : آب بسیار گرم و سوزان و جوشان .

ترجمه: ( این آب جوشان آن‌چنان در بدنشان نفوذ می‌کند که ) آنچه در درونشان است بدان گداخته و ذوب می‌گردد ، و هم پوستهایشان . توضیحات: « یُصْهَرُ » : ذوب و گداخته می‌گردد . پخته می‌شود . « الْجُلُود » : جمع جِلد ، پوستها .

ترجمه: و تازیانه‌هائی از آهن برای ( زدن و سرکوبی ) ایشان ( آماده شده ) است . توضیحات: « مَقَامِع‌ » : جمع مِقْمَعَة ، تازیانه . گرز . چکش چوگان مانندی که با آن بر سر فیل می‌زنند .

ترجمه: هر زمان که دوزخیان بخواهند خویشتن را از غم و اندوه عظیم آتش برهانند ، بدان برگردانده شوند ( و آمرانه بدیشان گفته‌شود : ) بچشید عذاب سوزان را . توضیحات: « مِنْ غَمٍّ » : از غم عظیمی از غمهای آتش . در این صورت ( مِنْ غَمٍّ ) بدل از ضمیر ( ها ) می‌باشد . به سبب غم بزرگ حاصل از آن . « وَ ذُوقُوا » : در آن ( بدیشان گفته شود ) حذف است و عطف بر ( أُعِیدُوا ) است و تقدیر چنین است : أُعِیدُوا فِیهَا ، وَ قِیلَ لَهُمْ : ذُوقُوا ( نگا : سجده‌ / 20 ) .

ترجمه: ( این حال گروه اوّل ، یعنی کافران در قیامت است . امّا گروه دوم که مؤمنانند ) خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند ، به باغهائی ( از بهشت ) داخل می‌گرداند که در زیر ( درختان و کاخهای ) آن رودبارها جاری است . آنان با دستبندهائی از طلا و مروارید زینت می‌یابند ، و جامه‌هایشان در آنجا از حریر است . توضیحات: « یُحَلَّوْنَ » : زینت داده می‌شوند . از مصدر ( تَحْلِیَة ) به معنی آراستن ، و از ماده ( حلی ) . « أَسَاوِرَ » : ( نگا : کهف‌ / 31 ) . « مِنْ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٍ » : حرف ( مِنْ ) نخست برای بیان جنس ، و دومی برای تبعیض است . « لُؤْلُؤاً » : درّ . مروارید . عطف بر محلّ ( مِنْ أَسَاوِرَ ) است .

ترجمه: آنان به سوی ( گفتن ) سخنان زیبا ، و راه ( انجام کارهای ) پسندیده رهنمود می‌گردند . توضیحات: « هُدُوا » : راهیاب و رهنمود می‌گردند . « الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ » : سخنان زیبا و پسندیده . مراد سخنان روح‌پرور و نشاط‌آور و لبریز از صفا و صمیمیّت و معنویّت است . یا سخنانی که دالّ بر تقدیس خدا و بیانگر اعتراف به فضل او است ( نگا : یونس‌ / 10 ، فاطر / 34 و 35 ) . « الْحَمِیدِ » : پسندیده . بایسته . « صِرَاطِ الْحَمِیدِ » : راه بایسته . مراد انجام افعال نیکو است . برخی ( الْحَمید ) را به معنی خدای ستوده دانسته‌اند . در این صورت معنی چنین می‌شود : آنان به سوی سخنان زیبائی ( که روح را در مدارج کمال سیر می‌دهد ) رهنمود می‌شوند ، و به راه خدای شایسته ستایش هدایت می‌گردند ( تا بدانجا که به آخرین درجه قرب یزدانی و لذّات روحانی می‌رسند ) . برخی معنی آیه را مربوط بدین جهان دانسته و گفته‌اند : مؤمنان در این جهان به سوی سخنان زیبا ( که توحید است ) رهنمود می‌گردند ، و به سوی راه خدا ( که اسلام است ) سوق داده می‌شوند .

ترجمه: بی‌گمان کسانی که کفر می‌ورزند و ( مردمان را ) از راه خدا ( که دین اسلام است ) و ( مؤمنان را ) از ( ورود به ) مسجدالحرام باز می‌دارند که ( مکّه است و ما ) آن را برای همه مردمان ، اعم از کسانی که در آنجا زندگی می‌کنند و یا از نقاط دیگر بدان وارد می‌شوند ، یکسان ( حرم امن و امان و محلّ مراسم حجّ و عمره ) نموده‌ایم ، همچنین کسانی که با توسّل به ظلم ( از حدّ اعتدال خارج می‌شوند و ) در آن سرزمین مرتکب خلاف می‌گردند ، عذاب دردناکی بدیشان می‌چشانیم . توضیحات: « الْمَسْجِدِ الْحَرَام‌ » : مراد مکّه است که به سبب اهمّیّت فراوان مسجدالحرام ، از مکّه بدان تعبیر شده است . « سَوَآءً » : برابر و یکسان . مفعول دوم است . « الْعَاکِفُ » : ساکن . مقیم . فاعل ( سَوَآءً ) می‌باشد . « الْبَادِ » : از بادیه آینده . مراد زُوّار و حجّاجی است که از اطراف و اکناف به مکّه می‌آیند . اصل آن ( الْبادی ) است . « بِإلْحَادٍ » : إلحاد به معنی انحراف از حد اعتدال است . مفعول‌به است و حرف ( ب ) در اوّل آن زائد است ( نگا : مریم‌ / 25 ) . « بِظُلْمٍ » : ستمگرانه . به سبب ظلم . « مَن یُرِدْ فِیهِ بِإلْحَادٍ بِظُلْمٍ » : هرکس در آنجا از روی ستم مرتکب کج‌روی و انحراف شود . هرکس در آنجا منحرفانه و ستمگرانه مرتکب هرگونه گناهی شود . مفعول فعل ( یُرِدْ ) یا محذوف است که ( شَیْئاً ) است ، و حرف ( ب ) برای ملابسه می‌باشد ، یا این که این حرف زائد است و إلحاد مفعول است . ( بِظُلْمٍ ) حال یا بدل ( بِإلْحادٍ ) بوده و جنبه تأکید را دارد .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! به خاطر بیاور ) زمانی را که محلّ خانه کعبه را برای ابراهیم آماده ساختیم و ( پایه‌های قدیمی ) آن را بدو نمودیم ( و دستور دادیم به بازسازی آن بپردازد . هنگامی که خانه کعبه آماده شد ، به ابراهیم خطاب کردیم که این خانه را کانون توحید کن و ) چیزی را انباز من منمای و خانه‌ام را برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع برندگان و سجده برندگان ( از وجود بتان و مظاهر شرک و از هرگونه آلودگی ظاهری و معنوی دیگر ) تمییز و پاکیزه گردان . توضیحات: « بَوَّأْنَا » : آماده‌ساختیم . وارد کردیم . شناساندیم . « بَوَّأْنا لإِبْرَاهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ » : جای کعبه را برای ابراهیم آماده ساختیم . مکان قدیمی کعبه را به ابراهیم نشان دادیم . ابراهیم را به محلّ کعبه رساندیم . « شَیْئاً » : مفعول‌به یا مفعول مطلق است . « الطَّآئِفِینَ » : طواف کنندگان دور کعبه . « الْقَآئِمِینَ » : ایستادگان در نماز . « الرُّکَّعِ » : رکوع برندگان در نماز . « السُّجُودِ » : سجده‌برندگان در نماز . این سه واژه اشاره دارند به سه رکن از ارکان مهمّ نماز که قیام و رکوع و سجود است ، و لذا ذکر آنها کنایه از خود نماز است . یادآوری : از آنجا که مکتب ابراهیم خلیل و محمّد مصطفی و همه انبیاء یکی است ( نگا : آل‌عمران‌ / 95 ، یوسف‌ / 38 ، نحل‌ / 123 ) فرمان ( لا تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ . . . ) در این آیه ، و ( أَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ . . . وَ . . . ) و احکام مترتّب بر آن ، متوجّه خاتم‌الانبیاء بوده است ( تفسیر المنتخب ، حجّ‌ / 27 ) و این است که در سال فتح مکّه بتها سرنگون و کعبه از لوث اصنام زدوده می‌گردد ( نگا : تفسیر أضواء البیان ، حجّ‌ / 26 ) . لذا آیات بعدی خطاب به پیغمبر اسلام است ( نگا : تفسیر ابن کثیر ، حاشیه کازرونی بر تفسیر بیضاوی ) . در این صورت عطف بر جمله مقدّری مثل : اِقْتِدَآءً بِإِبْرَاهِیمَ است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) به مردم اعلام کن که ( افراد مسلمان و مستطیع ) ، پیاده ، یا سواره بر شتران باریک اندام ( ورزیده و چابک و پرتحمّل ، و مرکبها و وسائل خوب دیگری ) که راههای فراخ و دور را طی کنند ، به حجّ کعبه بیایند ( و ندای تو را پاسخ گویند ) . توضیحات: « أَذِّنْ » : اعلام کن . آگهی کن . « رِجَالاً » : جمع راجِل ، پیادگان . حال است . « ضَامِر » : شتر لاغر و باریک اندام . مراد استفاده از مرکبهای قوی و دارای عضلات سفت و محکمی است که تاب تحمّل بیابانهای خشک و سوزان و بی‌آب و علف را داشته باشند . « رِجَالاً وَ عَلَیا کُلِّ ضَامِرٍ » : مراد استفاده از هرگونه امکانات ، برای شرکت در این فریضه مهمّ است . « فَجٍّ عَمِیقٍ » : راه فراخ . راه دور ( نگا : أنبیاء / 31 ، نوح‌ / 20 ) .

ترجمه: ( آنان به این سرزمین مقدّس بیایند ) تا منافع خویش را با چشم خود ببینند ( و به سود مادی و معنویشان برسند و ناظر فوائد فردی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و اخلاقی حجّ باشند ) ، و در ایّام معیّنی که ( روز عید قربان و دو و یا سه روز بعد از آن است ، به هنگام ذبح قربانی ) نام خدا را بر چهارپایانی ( همچون بز و گوسفند و شتر و گاو ) ببرند که خدا نصیب ایشان کرده است . پس ( از ذبح حیوانات ، ای حجّاج ) خودتان از ( گوشت ) آنها بخورید و بینوایان مستمند را نیز بخورانید . توضیحات: « مَنَافِعَ » : مراد سود مادی همچون تجارت و بازرگانی ، و سود معنوی همچون عبادت و عفو و مغفرت است . « أَیَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ » : چند روز معیّن و مشخّص . مراد روز عید و دو روز یا سه روز بعد از آن است . برخی هم روز عرفه و روز عید و یک روز بعد از آن و بعضی هم ده روز ذی‌الحجّه دانسته‌اند . « بَهِیمَةِ الأَنْعَامِ » : چهارپایان اهلی ( نگا : مائده‌ / 1 ) . « فَکُلُوا مِنْهَا وَ . . . » : معنی مستفاد از این بخش آیه ، این است که گوشت قربانی باید به مصرفهای لازم برسد . دیگر گوشتهای قربانی در سرزمین مِنی بر روی زمین انداخته نشود تا گندیده و یا در زیر خاکها مدفون گردد . بلکه اگر نیازمندانی در آنجا و در آن زمان پیدا نشوند ، باید گوشتها - در صورت امکان‌ - هرگونه که شده است به مناطق دیگری حمل و به مصرف برسد . « الْبَآئِسَ » : سخت نیازمند . مستمند .

ترجمه: بعد از آن باید آلودگیها ( و چرک و کثافت ، و زوائد بدن همچون مو و ناخن ) را از خود برطرف سازند ، و به نذرهای خویش ( اگر نذر کرده‌اند ) وفا کنند ، و خانه قدیمی و گرامی ( خدا ، کعبه ) را طواف نمایند . توضیحات: « لِیَقْضُوا » : قطع کنند . به پایان برسانند . برطرف سازند . « تَفَثَ » : چرک و کثافت و آلودگی . از قبیل : موهای زائد و ناخن و عرق بدن . « لِیَقْضُوا تَفَثَهُمْ » : مراد تَقْصیر است که از مناسک حجّ بشمار است و به دنبال از احرام به در آمدن انجام می‌پذیرد . « نُذُورَهُمْ » : مراد نذرهای حلال است . از قبیل : قربانیهای اضافی و صدقات و خیرات . « لِیَطَّوَّفُوا » : مراد طواف اضافه است که بعد از عرفه و از احرام به در آمدن انجام می‌پذیرد . « الْعَتِیقِ » : عتیق چیزی است که از نظر زمان یا مکان و یا مرتبه متقدّم باشد . آزاد ( از تسلّط جبّاران و قلدران ) .

ترجمه: آن ( چیزی که گذشت ، برنامه و مناسک حجّ بود ) و هر کس اوامر و نواهی خدا را ( به ویژه در مراسم و امور مربوط به حجّ ) بزرگ و محترم دارد ، از نظر خدا چنین کاری ( در دنیا و آخرت ) برای او بهتر است . ( خوردن گوشت ) چهارپایان ( همچون شتر و گاو و بز و گوسفند ) برای شما حلال گشته است ، مگر ( گوشت ) آن چهارپایانی که ( در قرآن ) برایتان بیان می‌شود ( همچون مردار و غیره ) . و از ( پرستش ) پلیدها ، یعنی بتها دوری کنید ، و از گفتن افتراء ( بر مردم و بر خدا ) بپرهیزید . توضیحات: « ذلِکَ » : این گونه اسماء اشاره ، برای جداسازی دو نوع سخن از هم ، و یا فاصله انداختن بخش پیشین سخنی از قسمت پسین آن به کار می‌رود ( نگا : ص‌ / 55 ) . خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : أَلأمْرُ هُوَ ذلِکَ . « حُرُمات‌ » : مقدّسات . چیزهائی که نباید حرمت آنها پایمال شود . مراد مراسم و مناسک حجّ و به طور کلّی احکام اوامر و نواهی خدا است ( نگا : بقره‌ / 194 ) . « عِندَ رَبِّهِ » : از نظر پروردگارش . در پیشگاه خداوندگارش . « إِلاّ مَا یُتْلَیا . . . » : ( نگا : مائده‌ / 3 ) . « الرِّجْسَ » : ناپاک . پلید . در اینجا ناپاک و پلید معنوی مراد است و لذا با ( الأوْثان ) یعنی بتان بیان و توضیح داده شده است . « مِنْ » : مِن بیانیّه است . « قَوْلَ الزُّورِ » : افتراء . سخن باطل و بی‌اساس .

ترجمه: حقّگرا و مخلص خدا باشید ، و هیچ گونه شرکی برای خدا قرار ندهید . زیرا کسی که برای خدا انبازی قرار دهد ، انگار ( به خاطر سقوط از اوج ایمان به حضیض کفر ) از آسمان فرو افتاده است ( و به بدترین شکل جان داده است ) و پرندگان ( تکّه‌های بدن ) او را می‌ربایند ، یا این که تندباد او را به مکان بسیار دوری ( و دره ژرفی ) پرتاب می‌کند ( و وی را آن چنان بر زمین می‌کوبد که بدنش متلاشی و هر قطعه‌ای از آن به نقطه‌ای پرت می‌شود ) . توضیحات: « حُنَفَآءَ » : جمع حَنیف ، حقّگرایان و دوری گزیدگان از باطل . مخلصین ( نگا : بقره‌ / 135 ، آل‌عمران‌ / 67 و 95 ) . حال ضمیر ( و ) در فعل ( إِجْتَنِبُوا ) است . « غَیْرَ » : عطف بر ( حُنَفآءَ ) و حال است . « خَرَّ » : سقوط کرد . فرو افتاد . « السَّمَآءِ » : مراد آسمان ایمان است . شخص به هنگام سقوط از آن بر اثر اضطراب فراوان ، احساس بی‌وزنی و بی‌ارجی در درون روح و جان خود می‌کند و خویشتن را بی‌پایگاه می‌بیند . « الطَّیْرُ » : مراد پرندگان هواها و هوسها است که افکار شخص را پریشان می‌سازند . « تَهْوِی بِهِ » : او را پرت می‌کند . وی را به پائین می‌اندازد . « الرِّیحُ » : مراد ابلیس ملعون است که کافر را در وادی ضلالت سرگردان و ویلان می‌سازد و هلاک و تباهش می‌نماید . « سَحِیقٍ » : بسیار ژرف . دور افتاده و پرت .

ترجمه: ( مطلب ) چنین است ( که گفته شد ) ، و هر کس مراسم و برنامه‌های الهی را بزرگ دارد ( و از جمله مناسک حجّ را گرامی‌شمارد ) ، بی‌گمان بزرگداشت آنها نشانه پرهیزگاری دلها ( و خوف و هراس از خدا ) است . توضیحات: « ذلِکَ » : ( نگا : حجّ‌ / 30 ) . « شَعَآئِرَ » : ( نگا : بقره‌ / 158 ، مائده‌ / 2 ) . « فَإِنَّهَا » : شعائر و مناسک . حیوانات قربانی .

ترجمه: در این حیوانات قربانی ، منافع ( دنیوی از قبیل سوار شدن و بار کردن و استفاده از شیر و پشم و تولید مثل آنها برایتان آزاد ) است تا زمان معیّن ( که روز ذبح آنها است ) و بعد هم که در کنار خانه قدیمی و گرامی ( کعبه ، یعنی در قربانگاه منی و دیگر جاهای حرم ) آماده گردیدند ( و ذبح شدند ، شما می‌توانید از منافع مادی و معنوی آنها برخوردار شوید ) . توضیحات: « لَکُمْ فِیهَا مَنَافِعُ . . . » : مراد این است که استفاده از فرآورده‌های حیوانات قربانی آزاد است . یا این که : در مراسم و مناسک ، سود شما است . « اَجَلٍ مُّسَمّیً » : وقت مشخّص . مراد روز ذبح است . « مَحِلُّهَا » : حلال بودن ذبح ، یا محلّ و یا زمان حلال بودن ذبح حیوان قربانی . یا این که : محلّ مردم از احرامشان تا کعبه است . یعنی پس از مناسک ، کعبه را طواف می‌کنند . « إِلَی الْبَیْتِ » : حرف ( إِلی ) به معنی ( عِندَ ) یعنی نزد ، و مراد از بیت ، کلّ حرم است .

ترجمه: ( قربانی تنها منحصر به شما مسلمانان نبوده ، و بلکه ) ما برای هر ملّتی ( که پیش از شما به خدا ایمان داشته‌اند ) قربانی را ( که سمبل آمادگی انسان برای فدا شدن در راه خدا است ) مقرّر کرده‌ایم ، تا به نام خدا چهارپایانی را ذبح کنند که خدا بدیشان عطاء نموده است . خدای شما و ایشان خدای واحدی است ( و برنامه او هم برنامه واحدی است . حال که چنین است ) پس‌تسلیم ( فرمان ) او بوده ، و ( اعمالتان خالصانه برای او باشد . ای پیغمبر ) مژده بده مخلصان متواضع ( در برابر فرمان خدا ) را ( به بهشت و پاداش فراوان آفریدگارشان ) . توضیحات: « مَنسَکاً » : عبادت . در اینجا به قرینه ( لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللهِ . . . ) مراد قربانی ، یعنی ذبح حیوان برای فقراء است . « أَسْلِمُوا » : مخلص شوید . منقاد و مطیع شوید . « الْمُخْبِتِینَ » : افراد متواضع و مُقِرّ به بندگی و مطمئنّ از ایمان خود ( نگا : هود / 23 ، حجّ‌ / 54 ) . ایمانداران خاضع و خاکی .

ترجمه: آنان کسانی هستند که چون نام خدا برده شود ( به خاطر درک مقام باعظمت یزدان ) دلهایشان به هراس می‌افتد ، و در برابر مصائبی که گریبانگیرشان می‌گردد ، شکیبائی پیش می‌گیرند ( و ایستادگی می‌کنند ، چرا که تسلیم فرمان قضا و قدرند ) ، و نماز را چنان که باید می‌خوانند ، و از اموالی که بدیشان عطاء کرده‌ایم ( در کارها و راههای خیر ) صرف می‌کنند . توضیحات: « وَجِلَتْ » : به خوف و هراس افتاد ( نگا : اَنفال‌ / 2 ، حجر / 52 و53 ) .

ترجمه: ما ( ذبح ) شتران ( چاق و فربه ، و دیگر چهارپایان ) را ( در حجّ ) برای شما از جمله مراسم و مناسک ( دین و نشانه‌های آئین ) الهی قرار داده‌ایم ، و در چنین حیواناتی خیر ( دنیا و اجر آخرت ) شما است . پس در حالی که به صف ایستاده‌اند ( و دستها و پاها را جفت هم کرده‌اند و آماده ذبح می‌باشند ) نام خدا را بر آنها ببرید ( و به نام خدا ذبحشان کنید ) ، و هنگامی که ( نقش زمین شدند و ) بر پهلوهایشان افتادند ، خودتان ( اگر خواستید ) از گوشت آنها بخورید و به مستمند ( غیر گدا ) و به فقیر ( گدا پیشه ) بخورانید . این گونه ( که می‌بینید ) شتران را رام و مطیع شما کرده‌ایم تا این که ( از الطاف کریمانه و انعام بزرگوارانه آفریدگار خود ) سپاسگزاری کنید . توضیحات: « الْبُدْنَ » : جمع بَدَنَة ، شتران چاق و فربه و تنومند . مفعول فعل مقدّری است که فعل مذکور بعد از آن ، یعنی ( جَعَلْناها ) بیانگر آن است . « صَوَآفَّ » : جمع صَآفَّة ، برپا ایستاده و صف کشیده ، دستها و پاها را جفت کرده و دراز کشیده . از لحاظ نحوی حال است و از نظر صرفی غیر منصرف . « وَجَبَتْ » : فرو افتاد . نقش زمین گردید . « جُنُوب‌ » : جمع جنب ، پهلوها . « الْقَانِعَ » : مستمندی که عفیف‌النفس است و دست تکدّی دراز نمی‌کند ، و یا این که بدانچه بدو دهند راضی می‌گردد و الحاح و اصرار نمی‌کند . « الْمُعْتَرَّ » : فقیری که آشکارا دست تکدّی دراز و با الحاح و اصرار از طرف درخواست می‌کند . « کَذلِکَ » : این گونه . مثل چنین . نعت مصدر محذوفی است و در اصل چنین است : سَخَّرْنَاهَا لَکُمْ تَسْخیراً کَذلِکَ .

ترجمه: گوشتها و خونهای قربانیها ( که مظاهر و صور ظاهری هستند ، به هیچ وجه مورد توجّه خدا نبوده و ) هرگز به خدا نمی‌رسد ( و موجب رضای او نمی‌گردد ) و بلکه پرهیزگاری ( و ورع و اخلاص ) شما بدو می‌رسد ( و رضا و خوشنودیش را کسب می‌کند ) . این گونه که ( می‌بینید ) خداوند حیوانات را مسخر شما کرده است تا خدا را به خاطر این که هدایتتان نموده است ( و به سوی انجام اعمال نیکو رهنمودتان کرده است ) بزرگ دارید و ( سپاسگزار الطاف او باشید . ای پیغمبر ! ) نیکوکاران را ( به پاداش عظیم و لطف عمیم خدا ) مژده بده . توضیحات: « لَن یَنَالَ اللهَ . . . » : این آیه اشاره بدان دارد که خداوند گوشت و خون قربانیهائی را نمی‌پذیرد که از تقوا و پرهیزگاری و نیّت خالص و درست سرچشمه نگیرد . « لِتُکَبِّرُوا » : تا این که تکبیر گوئید و بزرگ دارید . « عَلی مَا هَدَاکُمْ » : به خاطر این که به کارهای خیری همچون قربانی و انجام مناسک حجّ رهنمودتان کرده است .

ترجمه: خداوند دفاع می‌کند از مؤمنان ( و به سبب ایمانشان پیروزشان می‌گرداند ) . چرا که مسلّماً خداوند خیانت پیشگان کافر را دوست نمی‌دارد ( و دوستان مؤمن خود را در دست خیانتکاران ملحد رها نمی‌سازد ) . توضیحات: « خَوَّانٍ » : بسیار خیانتکار . صیغه مبالغه خائن است ( نگا : نساء / 107 ) . « کَفُورٍ » : شدیدالْکفر . بس کفرپیشه . صیغه مبالغه کافر است . استعمال صیغه مبالغه ( خَوَّان ) و ( کَفُور ) متوجّه مبالغه در نفی محبّت است ( نگا : آل‌عمران‌ / 182 ) . چرا که خداوند هیچ گونه خائنی ( نگا : انفال‌ / 58 ) و کافری ( نگا : آل‌عمران‌ / 32 ) را دوست نمی‌دارد .

ترجمه: اجازه ( دفاع از خود ) به کسانی داده می‌شود که به آنان جنگ ( تحمیل ) می‌گردد ، چرا که بدیشان ستم رفته است ( و آنان مدّتهای طولانی در برابر ظلم ظالمان شکیبائی ورزیده‌اند و خون دل خورده‌اند ) و خداوند توانا است بر این که ایشان را پیروز کند . توضیحات: « أُذِنَ » : اجازه داده شده است . « أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ . . . » : خدا به کسانی که بدیشان حمله و تعدّی می‌شود اجازه دفاع از خود داده است ( نگا : بقره‌ / 190 ) .

ترجمه: همان کسانی که به ناحق از خانه و کاشانه خود اخراج شده‌اند ( و از مکّه وادار به هجرت گشته‌اند ) و تنها گناهشان این بوده است که می‌گفته‌اند پروردگار ما خدا است ! اصلاً اگر خداوند بعضی از مردم را به وسیله بعضی دفع نکند ( و با دست مصلحان از مفسدان جلوگیری ننماید ، باطل همه‌جاگیر می‌گردد و صدای حق را در گلو خفه می‌کند ، و آن وقت ) دیرهای ( راهبان و تارکان دنیا ) و کلیساهای ( مسیحیان ) و کنشتهای ( یهودیان ) ، و مسجدهای ( مسلمانان ) که در آنها خدا بسیار یاد می‌شود ، تخریب و ویران می‌گردد . ( امّا خداوند بندگان مصلح و مراکز پرستش خود را فراموش نمی‌کند ) و به طور مسلم خدا یاری می‌دهد کسانی را که ( با دفاع از آئین و معابد ) او را یاری دهند . خداوند نیرومند و چیره است ( و با قدرت نامحدودی که دارد یاران خود را پیروز می‌گرداند ، و چیزی نمی‌تواند او را درمانده کند و از تحقّق وعده‌هایش جلوگیری نماید ) . توضیحات: « دَفْعُ » : برگرداندن . جلوگیری نمودن ( نگا : بقره‌ / 251 ) . « صَوَامِعُ » : جمع صَوْمعه ، دیرها . محلّ رهبانیّت راهبان که اسلام آن را منسوخ کرده است ( نگا : حدید / 27 ) . « بِیَعٌ » : جمع بیعَة ، کلیساها . « صَلَوَاتٌ » : جمع صَلاة ، معرَّب واژه عبری ( صَلُوقا ) ، معابد یهودیان ، کنشتها . « یُذْکَرُ فِیهَا . . . » : مرجع ( ها ) می‌تواند ( مساجد ) یا این که معابد به طور کلّی باشد .

ترجمه: ( آن مؤمنانی که خدا بدیشان وعده یاری و پیروزی داده است ) کسانی هستند که هرگاه در زمین ایشان را قدرت بخشیم ، نماز را برپا می‌دارند و زکات را می‌پردازند ، و امر به معروف ، و نهی از منکر می‌نمایند ، و سرانجام همه کارها به خدا برمی‌گردد ( و بدانها رسیدگی و درباره آنها داوری خواهد کرد ، همان گونه که آغاز همه کارها از ناحیه خدا است ) . توضیحات: « إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی . . . » : اگر ایشان را تسلّط و تصرّف دهیم و قدرتشان بخشیم ( نگا : انعام‌ / 6 ، اعراف‌ / 10 ) . « لِلّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ » : سرنوشت کارها به دستور و فرمان خدا بستگی دارد و هر که را بخواهد غالب ، و هرکه را بخواهد مغلوب می‌گرداند . کارها عاقبت به دادگاه الهی برگشته و مورد بررسی واقع می‌گردد .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! در برابر اذیّت و آزار و یاوه‌گوئی مردمان غمگین و ناراحت مباش ) . اگر تو را تکذیب می‌کنند ( کار تازه‌ای نیست ) پیش از اینان نیز قوم نوح ( نوح را ) و قوم عاد ( هود را ) و قوم ثمود ( صالح را اذیّت و آزار رسانده و ) تکذیب کرده‌اند . توضیحات: « کَذَّبَتْ » : فاعل آن اسم جمع ( قوم ) و مفعول آن به سبب کمال ظهور محذوف است .

ترجمه: و همچنین قوم ابراهیم ( ابراهیم را ) و قوم لوط ( لوط را ) .

ترجمه: و اهل مدین ( پیغمبر خود شعیب را تکذیب نموده‌اند ) و ( بالاخره سایر پیغمبران اذیّت و آزار دیده‌اند و تهدید و تکذیب شده‌اند و از جمله توسّط فرعون و فرعونیان ) موسی ( هم ) تکذیب شده است ( و درد و رنج و شکنجه و آزاری را دیده که تو دیده و خواهی دید ) . امّا ما کافران ( آزاررسان و اقوام بی‌ایمان ) را مدّتی مهلت داده‌ایم و ( فوراً به گناهانشان نگرفته‌ایم ، تا بلکه به خود آیند و فرمان حق را پذیرا گردند ، ولیکن وقتی که آنان به افتراء پرداخته و به آزار وتکذیب پیغمبران خود ادامه داده‌اند ) آن گاه ایشان را گرفتار ( انواع عذاب ) نموده‌ام . ( در آیات متعدّد قرآنی باید دیده باشی ) عاقبت چگونه کارشان را ناپسند شمرده‌ام ( و زشتی آن را با تازیانه‌های عقاب بدیشان نموده‌ام‌ ؟ ) . توضیحات: « أَصْحَابُ مَدْیَنَ » : اهل شهر مدین ، یعنی قوم شعیب ( نگا : اعراف‌ / 85 ) . « أَمْلَیْتُ » : مهلت داده‌ام ( نگا : آل‌عمران‌ / 178 ) . « أَخَذْتُهُمْ » : ایشان را گرفتار عقاب کرده‌ام ( نگا : آل‌عمران‌ / 11 ، اعراف‌ / 96 ، عنکبوت‌ / 40 ) . « نَکِیرِ » : زشت دانستنم و ناپسندیدنم . نکیر به معنی انکار بوده و اشاره دارد به این که خداوند نعمت را به نقمت ، سلامت را به هلاکت ، آبادانی را به ویرانی ، و سعادت را به شقاوت تبدیل فرموده است .

ترجمه: چه بسیار شهرها و آبادیهائی که آنجاها را نابود کرده‌ایم ، و به سبب ستمگری ( ساکنانشان ) فرو تپیده و برهم ریخته است ، و چاههائی که بی‌استفاده رها گشته است ، و کاخهای برافراشته و استواری که بی‌صاحب و متروک مانده است . توضیحات: « فَکَأَیِّنْ . . . » : چه بسیار . چه زیاد . « قَرْیَةٍ » : اشاره به ساکنان ستمگر آبادیها دارد ( نگا : نساء / 75 ، انبیاء / 6 و 11 و 74 و 95 ) . « خَاوِیَةٌ عَلَیا عُرُوشِهَا » : ( نگا : بقره‌ / 259 ، کهف‌ / 42 ) . « مَشِیدٍ » : استوار . برافراشته . آراسته ( نگا : نساء / 78 ) .

ترجمه: آیا در زمین به سیر و سفر نپرداخته‌اند تا ( از دیدن آثار گذشتگان و مشاهده ویرانه‌های کاخهای ستمگران ) دلهائی به هم رسانند که بدانها ( وظیفه خود را در قبال دعوت حق درک و ) فهم کنند ، و گوشهائی داشته باشند که بدانها ( اخبار جبّاران ، و ندای وجدان ، و فرمان یزدان را ) بشنوند ؟ چرا که این چشمها نیستند که کور می‌گردند ، و بلکه این دلهای درون سینه‌ها هستند که نابینا می‌شوند . توضیحات: « ءَاذَانٌ » : جمع أُذُن ، گوشها . « تَعْمَیا » : کور می‌گردد و نمی‌بیند . « الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ » : جار و مجرور ( فِی الصُّدُورِ ) جنبه تأکید را دارد . چرا که مکان قلبها سینه‌ها است . همان گونه که خواهیم گفت : رَأَیْتُهُ بِعَیْنِی . سَمِعْتُهُ بِأُذُنِی ( نگا : انعام‌ / 25 و اسراء / 46 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! کافران ، مسخره‌کنان ) از تو می‌خواهند که هرچه زودتر عذابی را بر سر ایشان بیاوری ( که آنان را از آن می‌ترسانی . این عذاب بدون شکّ گریبانگیرشان می‌گردد ) و خداوند به هیچ وجه خلاف وعده نمی‌کند ( و عذاب را گریبانگیرشان می‌سازد ، هرچند سالها طول بکشد ، اصلاً زمان نسبت به خدا مطرح نیست ، و مثلاً در همین جهان ) یک روز خدا ، بسان هزار سالی است که شما می‌شمارید و به حساب می‌آرید . توضیحات: « یَسْتَعْجِلُونَکَ » : عجولانه از تو می‌خواهند ( نگا : انعام‌ / 57 و 58 ، رعد / 6 ) . « إِنَّ یَوْماً . . . » : اشاره به این است که زمان نسبی است ، و زمان با توجّه به خدای ازلی و ابدی معنی ندارد ، و لذا او برای رساندن عذاب شتاب نمی‌گیرد و عجله نمی‌کند .

ترجمه: چه آبادیها و شهرهای بسیاری که با وجود این که ( مردمانشان ) ستمگر بوده‌اند ، ما بدیشان مهلت داده‌ایم ( و در عذابشان شتاب نکرده‌ایم ، تا بلکه بیدار شوند و به سوی ما برگردند . ولی چون به ستمکاری و زشتکاری ادامه داده‌اند ) بعدها ایشان را به عذاب گرفتار نموده‌ایم و ( زیر ضربات مجازات گرفته‌ایم . پس ای کافران ! به سبب تأخیر عذاب مغرور نشوید و بدانید که ) برگشت ( همگان در روز قیامت به سوی خداوند ، و تمام خطوط منتهی ) به من است ( که خالق جهانم ، همان گونه که آغاز از من بوده است ) . توضیحات: « الْمَصِیر » : مرجع . بازگشت .

ترجمه: بگو : ای مردم ! من تنها و تنها بیم‌دهنده آشکاری برای شما هستم و بس . ( دیگر نه عقاب و عذاب شما در دست من است ، و نه حساب و کتاب شما مربوط به من ) . توضیحات: « نَذِیرٌ مُّبِینٌ » : بیم‌دهنده آشکار . بیم‌دهنده‌ای که بیانگر اوامر و نواهی آسمانی و روشن‌کننده حقائق از اباطیل باشد .

ترجمه: کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته بکنند ، آمرزش ( یزدان شامل گناهان ایشان می‌شود ) و رزق و روزی ارزشمند و پاک و فراوانی ( در بهشت ) دارند . توضیحات: « رِزْقٌ » : روزی . فضل و نعمت . « کَرِیمٌ » : پاک و فراوان . ارزشمند .

ترجمه: و کسانی که در راه مسابقه و مبارزه با قرآن ، درباره ( نادرست و ناچیز جلوه دادن ) آیه‌های ما به تلاش می‌ایستند ، آنان ساکنان دوزخند . توضیحات: « سَعَوْا فِی ءَایَاتِنَا » : تلاش و کوشش می‌کنند در راه باطل قلمداد کردن آیه‌های قرآنی ما . گاهی آن را سحر ( نگا : سبأ / 43 ) و زمانی آن را شعر ( نگا : انبیاء / 5 ) و چه بسا آن را افسانه‌های گذشتگان ( نگا : انعام‌ / 25 ) می‌خوانند . « مُعَاجِزِینَ » : مبارزان . مسابقه‌دهندگان . درمانده‌کنندگان ( نگا : سبأ / 5 و 38 ) . حال ضمیر ( و ) در فعل ( سَعَوْا ) می‌باشد .

ترجمه: ما پیش از تو رسولی و نبیی را نفرستاده‌ایم ، مگر این که هنگامی که ( آن رسول یا نبی آیات و احکام خدا را برای مردم ) تلاوت کرده است اهریمن ( با ایجاد وساوس و اباطیل در دل شنوندگان سست ایمان ، و با پخش یاوه‌سرائی توسّط ذرّیّه و دارودسته خود ) در تلاوت او القاء ( شبهه ) نموده است ( و گاهی پیغمبران را شاعر ، و زمانی ساحر ، و وقتی ناقل افسانه‌ها و خرافات پیشینیان جلوه‌گر ساخته است ) . امّا خداوند آنچه را که شیطان القاء نموده است ( توسّط تبلیغ و تبیین پیغمبران و دعوت و زحمت شبانه‌روزی پیروان ایشان در همه جا و همه آن ) از میان برداشته است ( و شبهات و ترّهات اهریمنان انس و جان را از صفحه دل مردمان زدوده است ) و سپس آیات خود را ( در برابر سخنان ناروا و دلائل نابه‌جای نیرنگ‌بازان بی‌مایه و دسیسه‌بازان بی‌پایه ) پایدار و استوار داشته است ، زیرا که خدا بس آگاه ( از کردار و گفتار و پندار شیطان و شیطان صفتان بوده و همه کارهایش از روی فلسفه و ) دارای حکمت است ( و لذا اهریمن و پیروان او را همیشه مهلت داده است تا به دسایس و وساوس خود بپردازند ) . توضیحات: « رَسُولٍ » : پیغمبری که شرع جدید و برنامه ویژه‌ای را با خود بیاورد . « نَبِیٍّ » : پیغمبری که شرع جدید و برنامه ویژه‌ای را با خود نیاورد ، و بلکه تنها عهده‌دار تبلیغ و تقریر شرع و برنامه پیغمبران پیشین باشد ، مانند انبیاء بنی‌اسرائیلی که در فاصله بین موسی و عیسی زیسته‌اند . « تَمَنّی‌ » : قرائت و تلاوت کرده است . آرزو کرده است و دوست داشته است . « أُمْنِیَّةِ‌ » : قرائت و تلاوت . امید و آرزو . اگر واژه ( تمنّی ) به معنی ( خوانده است ) و ( أُمْنِیَّة ) به معنی ( خواندن ) در نظر گرفته شود معنی آیه چنان است که گذشت . ولی اگر ( تمنّی ) به معنی ( آرزو کرده است ) و ( أُمْنِیَّة ) به معنی ( آرزو ) باشد ، معنی آیه چنین می‌شود : ما پیش از تو رسولی و نبی‌ای را نفرستاده‌ایم ، مگر این که هنگامی که ( آن رسول یا نبی ) آرزو کرده است ( و تلاش نموده است که دعوتش در بین مردم با سرعت موفّق و هرچه زودتر همه‌جا گستر شود ) شیطان ( انس و جنّ ، مشکلات و موانعی در سر راه دعوت او با شایعه‌پراکنیها و یاوه‌سرائیها ) پدید آورده است . امّا خداوند آنچه را که شیطان پدید آورده است ( توسّط تبلیغ و تبیین پیغمبران و دعوت و زحمت شبانه‌روزی پیروان ایشان . . . « یَنسَخُ اللهُ » : از میان برمی‌دارد و باطل می‌گرداند ( نگا : انبیاء / 18 ) . « یُحْکِمُ » : محکم و استوار و ثابت و پایدار می‌دارد ( نگا : رعد / 17 ) . « أَلْقی ، یُلْقی‌ » : مراد از القاء شیطان در آیه ، ایجاد موانع در راه دعوت پیغمبران و بازداشتن مردم از پذیرش آئین آسمانی ایشان با دسائس و وساوس و شبهات است و بس ( نگا : انعام‌ / 112 ، فصّلت‌ / 26 ، شعراء / 221 و 222 ) . امّا این که شیطان الفاظ و جملاتی را بر زبان پیغمبران و به ویژه رسول اکرم جاری و داخل در کتابهای آسمانی و از جمله قرآن کند ، مخالف نصّ صریح آیات متعدّد قرآن است که بیانگر عدم سلطه شیطان بر مؤمنان - چه رسد بر پیغمبران‌ - است ( نگا : ابراهیم‌ / 22 ، حجر / 42 ، نحل‌ / 99 و 100 ، اسراء / 65 ) . مگر نه این است که قرآن در حفظ و پناه یزدان است و جز وحی آسمانی سخنی در آن نیست‌ ؟ ( نگا : حجر / 9 ، فصّلت‌ / 42 ، نجم‌ / 3 و 4 ) .

ترجمه: این وسوسه‌های شیطانی ( و ایجاد مشکلات در راه دعوت آسمانی توسّط مخالفان برنامه‌های یزدانی ) بدان خاطر است که خداوند می‌خواهد آنها را آزمایش کسانی سازد که در دلهایشان بیماری ( نفاق ریشه دوانده ) است ، و آزمون کسانی کند که سنگین دل ( از کفر و ضلال ) هستند ، و مسلّماً ستمگران ( منافق و کافر نام ، با برنامه‌های الهی به ویژه اسلام ) عداوت عمیق و مخالفت سختی داشته و دارند . توضیحات: « فِتْنَةً » : آزمایش و آزمون . بلا و محنت . « القَاسِیَةِ » : سخت . سنگین . « فِتْنَةً لِّلَّذِینَ . . . » : ( نگا : اسراء / 60 ، مدّثّر / 31 ) . « قُلُوبُهُمْ » : فاعل ( القَاسِیَة ) است . « شِقَاقٍ » : عداوت . « بَعید » : شدید . سخت . ریشه‌دار و تمام عیار .

ترجمه: و این که عالمان و آگاهان بدانند که آنچه ( پیغمبران به مردم می‌گویند ) حق بوده و از جانب پروردگار تو است ، پس باید بدان ایمان بیاورند تا دلهایشان بدان آرام گیرد و در برابرش تسلیم و خاضع شود . قطعاً خداوند مؤمنان را به راه راست رهنمود می‌نماید ( و شبهه‌ها و وسوسه‌های شیطانی را در پرتو هدایت و وحی آسمانی بدیشان می‌شناساند و حیران و سرگردانشان نمی‌گذارد ) . توضیحات: « أَنَّهُ » : مراد قرآن ، یا همه چیزهائی است که به پیغمبران وحی شده است . اگر مرجع ضمیر ( ه ) قرآن باشد ، چون اصل اصیل حقی است که کفّار و منافقان با آن دشمنی دارند ، قبلاً نامی از آن نرفته است . « تُخْبِتَ » : خضوع و خشوع کند ( نگا : هود / 23 ، حجّ‌ / 34 ) . « لَهَادِ الَّذِینَ . . . » : اصل آن ( لَهَادِی الَّذِینَ . . . ) است و در رسم‌الخطّ قرآنی یاء حذف شده است .

ترجمه: کافران همواره درباره آن ، ( یعنی آنچه پیغمبران با خود آورده‌اند ، به ویژه قرآن ) در شکّ و تردید بسر خواهند برد تا این که وقت ( مرگ ) ایشان به ناگاه فرا می‌رسد ، و یا عذاب روز سترون ، آنان را در بر می‌گیرد ( که قیامت است و خیر و رحمتی ، و خوشی و نعمتی برای ایشان به همراه ندارد ) . توضیحات: « الَّذِینَ کَفَرُوا . . . » : مراد اغلب کفّار و افراد متعصّب و کینه‌توز ملحد است‌ ؛ نه همه کافران . چرا که بسیاری در ادامه راه بیدار شده‌اند و به صفوف پیغمبران و پیروان ایشان پیوسته‌اند . « مِرْیَةٍ » : شکّ و تردید . « السَّاعَةُ » : دم مرگ که نخستین مرحله و اوّلین منزل قیامت است ( نگا : انعام‌ / 31 ) . قیامت . « یَوْمٍ عَقِیمٍ » : روز نازا و سترون . یعنی قیامت که دیگر روزی به دنبال ندارد ، و بی‌خیر و رحمت و راحت و خوشی برای کفّار است ( نگا : ذاریات‌ / 41 ) .

ترجمه: ملک و فرمانروائی در آن روز مال خدا است ( و کسی نه مالک چیزی و نه صاحب قدرت و فرمانی است . در چنین روزی تنها ) او است که میان بندگان خود فرمان می‌راند و داوری می‌نماید . کسانی که ( در جهان عاجل ) ایمان آورده باشند و کارهای پسندیده کرده باشند ، ( در جهان آجل ) در باغهای پرنعمت ( بهشت ) بسر خواهند برد . توضیحات: « الْمُلْکُ » : پادشاهی و فرمانروائی . دارائی . « جَنَّاتِ النَّعِیمِ » : ( نگا : مائده‌ / 65 ، توبه‌ / 21 ، یونس‌ / 9 ) .

ترجمه: و کسانی که ( در جهان عاجل ) کافر بوده‌اند و آیات ( خواندنی یا دیدنی ) ما را تکذیب نموده و دروغ خوانده‌اند ، عذاب خوارکننده‌ای خواهند داشت . توضیحات: « ءَایَات‌ » : آیه‌های کتابهای آسمانی به ویژه آیات قرآن . نشانه‌های کَون و مکان دالّ بر وجود یزدان .

ترجمه: و کسانی که در راه خدا هجرت کرده‌اند و سپس ( در میدان رزم ) کشته شده‌اند و یا این که ( به مرگ طبیعی ) مرده‌اند ، خدا جزا و نعمت زیبائی ( و جایگاه و مقام توصیف‌ناپذیر و والائی ) بدیشان عطاء خواهد کرد ، چرا که خداوند بهترین نعمت‌رسان و دهنده خیر و عطاء ( به دیگران ) است . توضیحات: « الَّذِینَ هَاجَرُوا . . . » : مراد مهاجران صدر اسلام به طور خاصّ ، و مهاجران همه ادیان در طول زمان به طور عام است . « رِزْقاً حَسَناً » : عطاء زیبا و والا . مراد پاداش ویژه است ، ولی جز خدا کسی ماهیّت و مقدار آن را نمی‌داند . « الرَّازِقِینَ » : در اصل ( رازق ) به معنی روزی‌آفرین است ، ولی در اینجا مراد از ( رازق ) عطاء کننده خیر و رساننده نعمت به دیگران است .

ترجمه: خداوند چنین کسانی را به جایگاهی وارد می‌کند که از آن راضی و خوشنود خواهند بود . بی‌گمان خدا کاملاً آگاه ( از اعمال این بندگان جان فدا ، و ) شکیبا است ( و در پاداش دادن به مؤمنان ، و کیفر رساندن به کافران عجله و شتاب نمی‌کند ) . توضیحات: « مُدْخَلاً » : مکان دخول . مراد بهشت است که نیکان در آخرت بدان وارد می‌شوند .

ترجمه: ( مسأله ) به همین منوال است . و هر فرد ( مؤمنی که در برابر ستم و جنایتی که به او شده است ) دست به ستم و جنایت زند به همان اندازه که بدو ستم و جنایت شده است و سپس دوباره به وی ستم و جنایت شود ( و جنایتکار دیگر بار دست تعدّی دراز کند ) حتماً خداوند او را ( علیه متعدّی ) یاری خواهد کرد ( و کسی را پیروز می‌گرداند که تمام نیروی خود را برای دفاع در برابر ظالم بسیج می‌کند و باز هم از طرف ستمگر تحت ستم قرار می‌گیرد ) ، و خداوند بسیار عفوکننده و بس بخشاینده است ( و کار به ظاهر ستم قصاص گیرنده را عفو ، و لغزشهای او را می‌بخشاید ) . توضیحات: « ذلِکَ » : ( نگا : حجّ‌ / 30 ) . به همین منوال . این وعده‌ای است که به مهاجران داده‌ایم . « عَاقَبَ » : ستم و جنایت کرد . مراد قصاص کردن و انتقام گرفتن است که برای مشاکله لفظی ، قصاص ، عقاب نامیده شده است . « بُغِیَ عَلَیْهِ » : ستم و جنایت بدو شد ( نگا : بقره‌ / 173 ، انعام‌ / 146 ) .

ترجمه: ( مسأله ) به همین منوال است ( و این وعده از سوی خدای قادر توانا است . بلی ) خدا که شب را در روز ، و روز را در شب داخل می‌گرداند ( و از یکی می‌کاهد و بر یکی می‌افزاید و طبق نظام معیّنی چرخه زمان را به گردش می‌اندازد ) و او شنوای ( گفتار ستمدیدگان و ) بینای ( کردار ستمگران ) است ( و داد مظلومان را از ظالمان می‌گیرد ) . توضیحات: « ذلِکَ » : ( نگا : حجّ‌ / 30 ) . به همین منوال . این پیروزی . « یُولِجُ » : داخل می‌کند ( نگا : آل‌عمران‌ / 27 ) .

ترجمه: ( مسأله ) به همین منوال است . و خداوند حق است و آنچه را که بجز او به فریاد می‌خوانند و پرستش می‌نمایند باطل است ، و خداوند والامقام و بزرگوار است . توضیحات: « ذلِکَ » : به همین منوال . این پیروزی و این قدرت . « یَدْعُونَ » : پرستش می‌کنند . به فریاد می‌خوانند ( نگا : یونس‌ / 106 ، انعام‌ / 56 ) .

ترجمه: ( ای عاقل ! ) آیا نمی‌نگری که خداوند از ( ابر ) آسمان آب ( باران ) را فرو می‌آورد ، و زمین ( به وسیله آن ، گیاهان گوناگونی از خود می‌رویاند و ) سبز و خرّم می‌گردد ؟ واقعاً خدا ( با بندگان خویش ) بسیار بالطف ، و بس دقیق و آگاه است ( در همه‌چیز ، از جمله در تولید و تبخیر آب شیرین و آفرینش و پرورش بذر گیاهان ، و بالیده و بارور کردن درختان ) . توضیحات: « السَّمَآءِ » : مراد از آسمان ، ابر آسمان است ( نگا ، اعراف‌ / 57 ، نور / 43 ) . « مُخْضَرَّةً » : سبز و خرّم . پوشیده از گیاهان و درختان سبز .

ترجمه: آنچه در آسمانها ، و آنچه در زمین است ، از آن خدا است ، و تنها خدا غنی ( بالذّات در عالم هستی و بی‌نیاز از کمک دیگران است ، و ) شایسته هرگونه حمد و ستایش ( از جانب بندگان ) می‌باشد . توضیحات: « الْغَنِیُّ » : بی‌نیاز . خدا خالق و مالک همه‌چیز است و نیازی به بندگان و آفریدگان خود ندارد ، و بلکه همه‌کس و همه چیز نیازمند بدو و لطف و وجود او است .

ترجمه: مگر نمی‌بینی ( ای انسان ) که یزدان ( سبحان به سبب رحم و لطفی که نسبت به شما بندگان دارد ، تمام مواهب و امکانات ) چیزهائی را که در زمین است در اختیار و دسترس شما قرار داده است و همچنین کشتیها را با مشیّت خود در حال حرکت در دریا ، فرمانبردار شما کرده است ، و ( از این گذشته ) خداوند نمی‌گذارد ( سنگهای سرگردان و اشعّه‌های کیهانی ) آسمان بر زمین فرو افتد مگر ( بدان اندازه که مورد نیاز بوده و ) او اجازه دهد . واقعاً یزدان بسی مهربان و دارای مرحمت فراوان ( در حق بندگان ) است . توضیحات: « سَخَّرَ لَکُمْ . . . » : ( نگا : بقره‌ / 164 ، اعراف‌ / 54 ، رعد / 2 ) . « الْفُلْکَ تَجْرِی . . . » : ( نگا : بقره‌ / 164 ) . « یُمْسِکُ السَّمَآءَ أَن تَقَعَ . . . » : مراد این است که خدا هریک از کرات آسمانی را در مدار خود به حرکت درآورده است و نیروی دافعه حاصل از گریز از مرکز را درست معادل نیروی جاذبه بین آنها قرار داده است تا هر یک در مدار خود به حرکت درآیند ، بی آن که در فاصله‌های آنها دگرگونی حاصل بشود ، و تصادم و برخوردی در میانشان روی بدهد . همچنین اتمسفر زمین را آن چنان آفریده است که اشعّه‌های مرگبار کیهانی را برگرداند ، و سنگهای سرگردان را بگدازد و متلاشی سازد .

ترجمه: خدا کسی است که شما را زندگی بخشیده است ( و جان به کالبدتان دمیده است ) و بعد ( از طی دوره حیات ) شما را می‌میراند ( و به خاک گورتان داخل می‌گرداند ) و سپس ( بار دیگر در رستاخیز ) شما را زنده می‌کند ( و برای محاسبه حسنات و سیّئات ، حیات نوینتان می‌بخشد ) . واقعاً ( جای شگفت است که با وجود مشاهده این همه دلائل قدرت ، و دیدن آثار نعمت ، باز هم ) انسان سخت منکر ( بودن آفریدگار ) و بسی ناسپاس ( نعمتهای بیشمار پروردگار ) است . توضیحات: « کَفُورٌ » : بسیار ناباور و بی‌ایمان . بس ناسپاس و ناشکر ( نگا : هود / 9 ، اسراء / 27 و 67 ) .

ترجمه: برای هر ملّتی برنامه‌ای ( ویژه ، جهت معاملات و عبادات ، با توجّه به شرائط زمان و مکان ) قرار داده‌ایم که برابر آن رفته‌اند و بدان عمل کرده‌اند . ( برای تو هم واپسین برنامه آسمانی را فرستاده‌ایم که ناسخ همه برنامه‌های پیشین است و تا قیامت مردمان را بسنده است ) . پس باید درباره این امر با تو ستیزه نکنند ( و مثلاً اهل کتاب گمان نبرند آنچه در تورات و انجیل است به عنوان برنامه شریعت ایشان را کافی و بسنده است . بلکه باید بدانند که حکم آنها به وسیله قرآن ، لغو و منسوخ گردیده است ) . تو به سوی پروردگارت دعوت کن که ( راه راست همین است که تو می‌پوئی و ) تو قطعاً بر راستای راه هدایتی . توضیحات: « مَنسَکاً » : مراسم شریعت . برنامه عبادت . مراد شیوه معاملات و کیفیّت عبادات است که با توجّه به ظروف و احوال ، مختلف و متغیر بوده است‌ ؛ نه اصول عقائد و اصول اخلاق که در همه شریعتها و برنامه‌های انبیاء یکی بوده است ( نگا : مائده‌ / 48 ، شوری‌ / 13 ) . لذا برنامه عبادات و معاملات از بعثت موسی تا بعثت عیسی تورات ، و از بعثت عیسی تا بعثت محمّد - صَلَواتُ اللهِ عَلَیْهِمْ أَجْمعین‌ - انجیل ، و از بعثت محمّد تا جهان باقی است قرآن می‌باشد و بقیّه مردود و منسوخ هستند . « نَاسِکُوهُ » : عاملین بدان . انجام دهندگان آن . « الأمْرِ » : کار و بار . مراد شریعت پیغمبر خاتم است .

ترجمه: و اگر با تو به ستیز پرداختند ، پس ( با ایشان ستیزه مکن و بلکه ) بگو : خدا از کارهائی که می‌کنید آگاه‌تر از هر کسی است ( و آشنا به اباطیلی است که می‌گوئید و مطلع از تحریفی است که نسبت به کتابهای آسمانی روا می‌دارید ) .

ترجمه: خداوند در روز رستاخیز میان شما درباره آنچه اختلاف می‌ورزید داوری می‌کند ( و راهیاب را ثواب و گمراه را عقاب می‌دهد ) .

ترجمه: ( ای عاقل ! ) مگر نمی‌دانی خداوند قطعاً مطلع است از همه چیزهائی که در آسمان و زمین است ( و چیزی از اعمال و اقوال مردم بر او مخفی نمی‌ماند ) و همه چیزها در کتابی ( به نام لوح محفوظ ) ثبت و ضبط است ، و مسلّماً این کار برای خدا ساده و آسان است . توضیحات: « کِتَابٍ » : مراد لوح محفوظ است که همه چیز ، حتی قرآن در آن نوشته شده است ( نگا : انعام‌ / 59 ، حدید / 22 ، بروج‌ / 21 و 22 ) . « یَسِیرٌ » : آسان . کم و ناچیز ( نگا : یوسف‌ / 65 ) .

ترجمه: مشرکان بجز خدا چیزهائی را می‌پرستند که خدا ( در هیچ یک از کتابهای آسمانی ) دلیلی برای پرستش آنها نازل نکرده است ، و از روی علم و آگاهی ( ناشی از عقل هم ) چنین نمی‌کنند ( و بلکه تنها از روی تقلید از آباء و اجداد آنها را پرستش می‌نمایند و به خود ستم روا می‌دارند ) و ستمگران را یاری و مددکاری نیست ( اعم از بت و غیربت که ایشان را در روز قیامت از آتش دوزخ برهاند ) . توضیحات: « سُلْطَاناً » : حجّت و برهان ( نگا : آل‌عمران‌ / 151 ، نساء / 91 و 144 و 153 ) .

ترجمه: هنگامی که آیات واضح و روشن ما بر آنان خوانده می‌شود ، در چهره‌های کافران ، اخم و تخم ( و آثار کینه و خشم ) را خواهی دید . بلکه ( از شدّت ناراحتی و کینه‌توزی ) نزدیک است به کسانی حمله‌ور شوند که آیات ما را بر ایشان می‌خوانند ( و صدای حق را به گوششان می‌رسانند ) . بگو : به بدتر از این ( تنور کینه و خشم تافته از نزول آیات الهی ) شما را خبر دهم و بیاگاهانم‌ ؟ ( آن چیز که بدتر از این شما را بدحال می‌کند و می‌سوزاند ) آتش دوزخ است . آتشی که خداوند آن را به کافران وعده داده است و بدترین جایگاه است . توضیحات: « بَیِّنَاتٍ » : جمع بیّنة ، واضح و روشن . یعنی آشکارا بر عقائد حقه و احکام صادقه و بر بطلان عبادت ایشان دلالت دارند . حال ( ءَایَاتُ ) می‌باشد . « الْمُنکَرَ » : زشت . مراد اخم و تخم و ترشروئی و چهره درهم کشیدن است . مصدر میمی است . « یَکادُونَ یَسْطُونَ » : نزدیک است پا شوند و حمله‌ور گردند . « النَّارُ » : خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : هِیَ النَّارُ . یا این که مبتدا و خبر آن ( وَعَدَهَا اللهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ) است . « الْمَصِیر » : جایگاه ( نگا : نساء / 97 و 115 ) .

ترجمه: ای مردم ! مثلی زده شده است ( با دقّت ) بدان گوش فرا دهید . آن کسانی را که بغیر از خدا به کمک می‌خوانید و پرستش می‌نمائید ، هرگز نمی‌توانند مگسی را بیافرینند ، اگر هم همگان ( برای آفرینش آن ) دست به دست یکدیگر دهند . حتی اگر هم مگس چیزی را از آنان بستاند و برگیرد ، نمی‌توانند آن را از او بازپس گیرند و برهانند . هم طالب ( که مگس ناچیز است ) و هم مطلوب ( که بتان سنگی و یا معبودان دروغینند ) درمانده و ناتوانند . توضیحات: « مَثَلٌ » : ضرب‌المثل ( نگا : بقره‌ / 26 ) . « تَدْعُونَ » : به کمک می‌طلبید و به فریاد می‌خوانید . پرستش می‌کنید . « الَّذِینَ » : کسانی که . در اینجا بیشتر مراد بتها است . « لا یَسْتَنقِذُوهُ » : آن را نمی‌توانند برگردانند و برهانند .

ترجمه: آنان خدای را آن گونه که باید بشناسند نشناخته‌اند ( چرا که سنگها و دیگر آفریدگان عاجز و ضعیف را همتای خدا می‌سازند ) . به حقیقت خدا توانا ( برهر کاری و ) چیره ( بر هر چیزی ) است . ( چرا که همه کائنات را آفریده‌است . او همچون بتان و معبودان دروغین نیست که بر آفرینش مگسی توانائی ندارند ) . توضیحات: « مَا قَدَرُوا » : نشناخته‌اند ( نگا : انعام‌ / 91 ) .

ترجمه: خداوند از میان فرشتگان پیام‌آورانی ( همچون جبرئیل ) را برمی‌گزیند ( و به سوی انبیاء گسیل می‌دارد ) و هم از میان انسانها پیغمبرانی ( همچون موسی و عیسی و محمّد ) را ( برمی‌گزیند و به سوی مردم می‌فرستد ، و از کار همه آنان باخبر است ) چرا که خداوند شنوا و بینا است . توضیحات: « یَصْطَفَیا » : برمی‌گزیند . « مِنَ الْمَلآئِکَةِ رُسُلاً » : انتخاب فرشتگان برای ابلاغ وحی به پیغمبران و کارهای دیگر جز آن است ( نگا : فاطر / 1 ، انعام‌ / 61 ) .

ترجمه: خداوند می‌داند آنچه را در پیش روی آنان است ( که حال و آینده ایشان است ) و می‌داند آنچه را که در پشت سر آنان است ( و گذشته ایشان است ) و همه کارها به خدا بازگردانده می‌شود ( و مرجع کلّیّه امور او است و همگان در برابرش مسؤول می‌باشند ) . توضیحات: « یَعْلَمُ مَا بَیْنَ . . . » : ( نگا : بقره‌ / 255 ) . « تُرْجَعُ الأمُورُ » : ( نگا : بقره‌ / 210 ) .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! ( برای آفریدگار خویش ) رکوع ( و کرنش برید ، ) و سجده کنید ( و به خاک افتید ، ) و پروردگار خود را پرستش نمائید و کارهای نیک انجام دهید ، تا این که رستگار شوید . توضیحات: « إرْکَعُوا وَ اسْجُدُوا » : اشاره به اقامه نماز است . « لَعَلَّکُمْ » : تا این که شما .

ترجمه: و در راه خدا جهاد و تلاش کنید آن گونه که شایسته جهاد و بایسته تلاش در راه او است ( تا در میدان جهاد اصغر که نبرد با دشمنان دین است ، و در پهنه جهاد اکبر که مبارزه با نفس امّاره است ، پیروز گردید ) . خدا شما را ( از میان مردم برای یاری دین خود ) برگزیده است ( و به شما شخصیّت و عظمت بخشیده است ) و در دین کارهای دشوار و سنگین را بر دوش شما نگذاشته است ( و بلکه تکالیف و وظائفی مقرّر نموده است که با فطرت سالم هماهنگ و با توان انسانی سازگار است . این دین همان ) آئین پدرتان ابراهیم است . خدا شما را قبلاً ( در کتابهای پیشین ) و در این ( واپسین کتاب ) مسلمین نامیده است ( و افتخار تسلیم در برابر فرمانهای الهی را به شما داده است و شما را الگو و اسوه حسنه ملّتهای دیگر کرده است ) تا پیغمبر ( با شهادت عملی خود ) گواه بر شما باشد ( و در روز قیامت رفتار و کردارش مقیاس سنجش اعمال شما مسلمانان گردد ) و شما هم ( با شهادت عملی خود ) گواه بر مردمان باشید ( و رفتار و کردارتان به عنوان امت نمونه ، محکّ سنجش اعمال سایرین ، و الگوی بارز خداپرستان راستین گردد ) . پس ( برای حصول این منظور ) نماز را بخوانید و زکات مال به در کنید و به خدا چنگ زنید که سرپرست و یاور شما او است ، و چه سرور و یاور نیک و چه مددکار و کمک‌کننده خوبی است ! توضیحات: « إجْتَبَاکُمْ » : شما را برای نصرت دین و پیروزی آئین خود برگزیده است . « حَرَجٍ » : ضیق . مشقّت ( نگا : مائده‌ / 6 ، اعراف‌ / 2 ) . « مِلَّةَ » : دین . آئین . برابر قاعده اِغراء ، مفعول به فعل محذوفی است و تقدیر چنین است : إلْزَمُوا مِلَّةَ . . . إِتَّبِعُوا مِلَّةَ . یا بدل از محلّ جار و مجرور ( فِی‌الدِّینِ ) است که منصوب به ( مَاجَعَلَ ) است . « أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ » : خدا ابراهیم را پدر امت محمّد ( نامیده است با وجود این که همگان از نسل او نیستند . این بدان خاطر است که ابراهیم نیای رسول خدا بوده و او هم از لحاظ شفقت و رحمت همچون پدر امت خویش است ( نگا : بقره‌ / 128 ، توبه‌ / 128 ) . « هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ » : خدا شما را مسلمان نامیده است . مراد از ( هُوَ ) خدا است ، به دلیل این که : فی هذا ، یعنی در این کتاب که قرآن است ، ابراهیم کاری و دخالتی ندارد . همچنین فاعل افعال ( إِجْتَبَاکُمْ ) و ( ماجَعَلَ ) خدا است . « مِن قَبْلُ » : مراد در کتابهای آسمانی پیشین و از جمله توسّط ابراهیم . « فِی هذا » : در این کتاب که قرآن است . « لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَدَآءَ عَلَی النَّاسِ » : مراد شهادت عملی است ( نگا : بقره‌ / 143 ) . یعنی : پیغمبر اسوه و الگوی شما امت محمّدی است ، و شما امت محمّدی هم اسوه و الگوی مردم جهانید . چرا که محمّد پیغمبر نمونه و شما نیز با داشتن والاترین آئین مقیاس و الگوئی برای سنجش شخصیّت و فضیلت در میان همه امتها هستید . لذا پیدا است که چه مسؤولیّت بزرگ و وظیفه سترگی بر عهده ما پیروان محمّد است . پروردگارا به ما این توفیق و سعادت مرحمت فرما که سراپا تسلیم فرمان تو ، و با چنگ زدن به قرآن ، مردمی نمونه باشیم .