Tefsîr-i Nûr (Farsça) — المؤمنون 23:1 – الشعراء 26:227

ترجمه: مسلّماً مؤمنان پیروز و رستگارند . توضیحات: « أَفْلَحَ » : پیروز شد . به آرزو رسید . رستگار گردید .

ترجمه: کسانیند که در نمازشان خشوع و خضوع دارند . توضیحات: « خَاشِعُونَ » : مراد کسانی است که دل به خدا می‌دهند و می‌دانند چه می‌گویند و چه می‌کنند . انگار در برابر پروردگار ایستاده‌اند و مؤدّبانه او را می‌ستایند و متواضعانه از بارگاه کبریائی رسیدن به سعادت و دوری از شقاوت را می‌طلبند .

ترجمه: و کسانیند که از ( کردار ) بیهوده و ( گفتار ) یاوه رویگردانند ( و زندگی را جدّی می‌گیرند ؛ نه شوخی ) . توضیحات: « اللَّغْوِ » : کردار بیهوده و گفتار یاوه . اعمال و اقوالی که در آن خیر و سودی نباشد .

ترجمه: و کسانیند که زکات مال بدر می‌کنند . توضیحات: « فَاعِلُونَ » : انجام دهندگان . در اینجا پرداخت کنندگان مراد است .

ترجمه: و عورت خود را حفظ می‌کنند . توضیحات: « فُرُوج‌ » : جمع فَرْج ، عورت .

ترجمه: مگر از همسران یا کنیزان خود ، که در این صورت جای ملامت ایشان نیست . توضیحات: « عَلَیا » : در اینجا به معنی ( عَنْ ) است . « ما » : به معنی ( مَنْ ) و برای ذوی‌العقول است . « مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ » : مُلک یمین ، کنیزان مراد است ( نگا : نساء / 3 و 24 و 25 ) . کنیز در گذشته بوده است و مرد می‌توانسته است از میان کنیزان خود کسانی را به همسری گیرد . اسلام در جنگ مشروع اجازه داده است مسلمانان از دشمنان برده بگیرند اگر دشمنان از میان مسلمانان مردمان را برده کنند . در غیر این صورت مسلمانان کسی را برده و کنیز نمی‌کنند ( نگا : تفسیرالمنتخب ) .

ترجمه: اشخاصی که غیر از این ( دو راه زناشوئی ) را دنبال کنند ، متجاوز ( از حدود مشروع ) بشمار می‌آیند ( و زناکار می‌باشند ) . توضیحات: « إبْتَغی » : جست . طلبید . « الْعَادُونَ » : تجاوزگران . در گذرندگان از احکام خدا و حدود شریعت او .

ترجمه: و کسانیند که در امانتداری خویش امین و در عهد خود بر سر پیمانند . توضیحات: « أَمَانَاتِهِمْ » : مراد از امانت ، هر آن چیزی است که شخص را بر آن امین دانسته باشند ، اعم از تکالیف شرعی خدا یا اموال سپرده مردم . « عَهْدِهِمْ » : پیمان با خدا با پذیرش دین او ، و پیمان با مردم در مصالح جامعه مراد است . « رَاعُونَ » : رعایت‌کنندگان . امانتداران و نگاه‌دارندگان عهد و پیمان .

ترجمه: و کسانیند که مواظب نمازهای خود می‌باشند ( و پیوسته آنها را در وقت خود اداء ، و ارکان و اصول و خشوع و خضوع لازم را مراعات می‌نمایند ) . توضیحات: « عَلَیا صَلَوَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ » : مداوم بر نمازهای خود در اوقات معیّن بوده و شروط لازم آن را مراعات می‌دارند .

ترجمه: آنان مستحقّان ( سعادت ) و فراچنگ آورندگان ( بهشت ) هستند . توضیحات: « الْوَارِثُونَ » : به ارث برندگان . مراد مستحقّان می‌باشد ( نگا : اعراف‌ / 43 ) . تملّک‌کنندگان .

ترجمه: آنان بهشتِ برین را تملّک می‌کنند و جاودانه در آن خواهند ماند . توضیحات: « الْفِرْدَوس‌ » : بهشتِ برین ( نگا : کهف‌ / 107 ) . ( فردوس ) مذکّر است ولی در اینجا به صورت مؤنّث آمده است ، چون مراد ( جنّة ) است . برخی هم آن را مذکّر و مؤنّث می‌دانند .

ترجمه: ما انسان را از عُصاره‌ای از گِل آفریده‌ایم . توضیحات: « سُلالَةٍ » : چکیده . عصاره . مراد ماده‌ای است که منی از آن پدید می‌آید . « طِینٍ » : گِل . مراد خاک است ( نگا : کهف‌ / 37 ) . « مِن سُلالَةٍ مِّن طِینٍ » : اشاره به یکی از اطوار خلقت نسل انسان است ( نگا : سجده‌ / 8 ) .

ترجمه: سپس او را به صورت نطفه‌ای درآورده و در قرارگاه استوار ( رحم مادر ) جای می‌دهیم . توضیحات: « نُطْفَةً » : ( نگا : نحل‌ / 4 ، حجّ‌ / 5 ) . « قَرَارٍ » : محلّ استقرار . قرارگاه ( نگا : ابراهیم / 26 و 29 ، نمل / 61 ) . صفت است و برای مبالغه به کار رفته‌است . « مَکِینٍ » : محکم و استوار . مراد موقعیّت خاصّ و محلّ اطمینان رحم مادر است .

ترجمه: سپس نطفه را به صورت لخته خونی ، و این لخته خون را به شکل قطعه گوشت جویده‌ای ، و این تکّه گوشت جویده را بسان استخوانهای ضعیفی درمی‌آوریم ، و بعد بر استخوانها گوشت می‌پوشانیم ، و از آن پس او را آفرینش تازه‌ای بخشیده و ( با دمیدن جان به کالبدش ) پدیده دیگری خواهیم کرد . والا مقام و مبارک یزدان است که بهترینِ اندازه‌گیرندگان و سازندگان است . توضیحات: « عَلَقَةً ، مُضْغَةً » : ( نگا : حجّ‌ / 5 ) . « أَنشَأْنَاهُ » : او را آفریدیم . وی را پدیدار کردیم . « تَبَارَکَ » : والا مقام است و دارای خیر زیاد است . « الْخَالِقِینَ » : اندازه‌گیرندگان . سازندگان . خالق از ماده خلق ، و خلق به معنی اندازه‌گیری است ( نگا : المصحف المیسّر ، تفسیر نمونه ، المراغی ) . هنگامی که یک قطعه چرم را برای بریدن ، اندازه‌گیری می‌کنند ، عرب واژه ( خلق ) برای آن به کار می‌برد . درآفرینش ، مسأله تقدیر ، یعنی اندازه‌گیری ، بیش از هر چیزی اهمّیّت دارد ( نگا : مائده‌ / 110 ) . ( خلق ) به معنی ( صنع ) نیز آمده است ( نگا : زادالمسیر ، روح‌المعانی ) . ساختن خدا شاملِ از عدم آفریدن و تغییر ظاهری اشیاء می‌گردد ، ولی کار سازندگی انسان منحصر به تغییر صورت اشیاء است و بس .

ترجمه: بعد از آن ( که مدّت روزگاری بر این کره خاکی زندگی کردید ) شما خواهید مرد . توضیحات: « بَعْدَ ذلِکَ » : بعد از اتمام آفرینش بدین شکل شگفت و صباحی چند زندگی کردن .

ترجمه: سپس ( به دنبال سپری شدن دوره حیات مردمان ) شما در روز قیامت دوباره زنده خواهید گردید ( و به حساب عمرتان رسیدگی می‌شود ) . توضیحات: « تُبْعَثُونَ » : به زندگی دوباره باز گردانده می‌شوید .

ترجمه: ما بر فراز شما هفت آسمان آفریده‌ایم و ( با وجود کرات و کواکب و سیّارات بی‌شمار و بالاخره عالَم‌های بسیار ) ما از کار آفرینش و وضع آفریدگان ( خود ) غافل نبوده و نیستیم ( و از جمله خلقت انسان برای ما ساده ، و آگاهی از او آسان است ) . توضیحات: « سَبْعَ طَرَآئِقَ » : هفت طبقه آسمان . طرائق جمع طریقه به معنی طبقه است ( نگا : ملک‌ / 3 ، نوح‌ / 15 ) . چه بسا مراد از هفت ، تکثیر باشد . در این صورت مقصود عالَم‌های بسیار و کرات و کواکب و سیّارات بیشماری است که نسبت به ما هر یک فوق دیگری است . اگر هم مراد از ( سبع ) همان هفت باشد ، یعنی غیر از مجموعه ثوابت و سیّارات و کهکشانهائی که آسمان اوّل یا به تعبیر قرآنی ( السَّمَآءَ الدُّنْیَا ) ( نگا : فصّلت‌ / 12 ، صافّات‌ / 6 ، ملک‌ / 5 ) آسمان نزدیک را تشکیل می‌دهد ، شش آسمان دیگر بالاتر از آن قرار دارد که هنوز چشم مسلّح و غیرمسلّح بشر بدانها پی نبرده است . اگر هم ( طرائق ) را به معنی ( طبقات ) ندانسته ، و به معنی ( راهها ) بدانیم ، مراد مدارات و مسیرهای حرکت کرات است که با معنی نخست چندان تفاوتی ندارد . « الْخَلْقِ » : آفرینش . آفریدگان .

ترجمه: ما از آسمان آب ارزشمندی را به اندازه لازم و معیّن فرو فرستاده‌ایم و آن را در زمین ماندگار نموده‌ایم ، و ما کاملاً می‌توانیم به گونه‌های مختلف آن را از بین ببریم . توضیحات: « السَّمَآءِ » : مراد ابر آسمان است ( نگا : اعراف‌ / 57 ، نور / 43 ، واقعه‌ / 69 ) . کرات بالا . در این صورت مراد ایجاد آب در آغاز آفرینش در کره زمین است . « مَآءً » : آب مهمّ و باارزشی . تنکیر آن اشاره به ارزش و اهمّیّت آب است ( نگا : تفسیر أضواء البیان ) . « بِقَدَرٍ » : به اندازه معیّن ( نگا : حجر / 21 ، قمر / 49 ) . در عصرحاضر ، دانشمندان موفّق به ضبط و ثبت مقدار باران نازل شده در سطح کره زمین گردیده‌اند . در هر ثانیه بر روی کره زمین ، هفده میلیون تن باران می‌بارد که مساوی با 536 تریلیون ( 536000 میلیارد ) تن در سال است و این رقمی است لایتغیّر . « فَأَسْکَنَّاهُ فِی الأرْضِ » : آن را در زمین ماندگار و بردوام کردیم . اشاره به این است که خدا به وسیله اتمسفر زمین از ضایع و پراکنده شدن آب در فضا ، و به وسیله طبقه نفوذناپذیر زمین از فرو رفتن آن در اعماق زمین ، و با چرخه آب از گندیده شدن آن بر روی زمین جلوگیری فرموده است . « ذَهَابٍ بِهِ » : از بین بردن آن از راههای گوناگون . تنکیر ( ذَهَابٍ ) اشاره به کثرت راهها و مبالغه در بسیار دور داشتن و از دسترس به دور کردن آب است ( نگا : تفسیر قاسمی ) .

ترجمه: ما به وسیله این آب ، نخلستانها و تاکستانها برای شما پدید آورده‌ایم که میوه‌های زیادی برایتان به بار می‌آورند و از آنها می‌خورید . توضیحات: « جَنَّاتٍ مِّن نَّخِیلٍ وَ أَعْنَابٍ » : ( بقره‌ / 266 ) . « مِنْهَا تَأْکُلُونَ » : از باغها می‌خورید . مراد این است که علاوه از میوه ، خوراکیها و نوشیدنیها از میوه‌ها درست می‌کنید و بهره‌برداریهای دیگری از قبیل تهیّه البسه و موادّ داروئی از باغها می‌کنید ( نگا : نحل‌ / 11 و 67 ) .

ترجمه: همچنین درختی ( با آن ) پدیدار کرده‌ایم که در کوه طور سینا می‌روید و ( صدها سال عمر می‌کند و پیوسته سبز و خرم است و بدون زحمت زیاد ، برکات فراوانی بهره شما می‌سازد ) و تولید روغن و نان خورشی می‌کند برای خورندگان . توضیحات: « شَجَرَةً » : عطف بر ( جَنَّاتٍ ) در آیه قبلی است . « طُورِ سَیْنَآءَ » : مکانی است که مناجات موسی در آنجا صورت گرفته است و ( طُور سِنینَ ) نیز گفته می‌شود ( نگا : تین‌ / 2 ) . « الدُّهْنِ » : روغن . « صِبْغٍ » : نان خورش . مراد همان روغن است ، و عطف صفت بر موصوف خود است . یعنی : این روغن ، هم به عنوان نان خورش به کار می‌رود و هم جنبه‌های دیگر دارد .

ترجمه: در ( چگونگی آفرینش ) چهارپایان رهنمود مهمّی است برای شما ( تا بدان به قدرت خدا پی ببرید ) . از آنچه در شکم آنها است ( و شیر نام دارد ) به شما می‌نوشانیم ، و چهارپایان ( جز این غذای گوارا و نیروبخش شیر ) منافع زیادی ( همچون مو و پشم ) برای شما دارند و ( به علاوه ) از ( گوشت ) آنها تغذیه می‌کنید و سود می‌برید . توضیحات: « وَ إِنَّ لَکُمْ فِی . . . » : ( نحل‌ / 66 ) . « مِنْهَا تَأْکُلُونَ » : از گوشت آنها تغذیه می‌کنید . از آنها بهره‌برداری می‌کنید و سود می‌برید .

ترجمه: و بر ( مرکبهای راهوار ) چهارپایان ( در خشکی ) ، و ( در دریا ) بر کشتیها برداشته می‌شوید ( و این همه فائده حیوانها و آثار و خواصّ اشیاء ، مایه عبرت است ) . توضیحات: « الْفُلْکِ » : کشتیها ( نگا : بقره‌ / 164 ) .

ترجمه: ( ای مؤمنان ! در داستان پیغمبران عبرت و درس زندگی است ) ما نوح را به سوی قوم خودش فرستادیم . او بدیشان گفت : ای قوم من ! خداوند ( یگانه یکتا ) را بپرستید ، چرا که معبودی جز او ندارید . آیا ( از عذاب خدا و زوال نعمتی که به شما داده است ) نمی‌پرهیزید ؟ توضیحات: « أَفَلا تَتَّقُونَ » : آیا از عذاب خدا خویشتن را به دور نمی‌دارید ؟ آیا با وجود این امر روشن ، از پرستش بتها پرهیز نمی‌کنید ؟

ترجمه: اشراف و سران کافر قوم او گفتند : این مرد جز انسانی همچون شما نبوده ( و در ادّعای نبوّت دروغگو است ) ولی او ( با این ادّعاء ) می‌خواهد بر شما برتری گیرد ( و خویشتن را سرور و آقای شما گرداند ) . اگر خدا می‌خواست ( پیغمبری را به میان ما روانه کند ) حتماً فرشتگانی را ( برای این منظور ) می‌فرستاد . ما چنین چیزی را در ( تاریخ ) پدران پیشین خود نشنیده‌ایم ( که انسانی ادّعای نبوّت کند و خود را نماینده خدا بداند ) . توضیحات: « الْمَلَؤُاْ » : اشراف . بزرگان ( نگا : بقره‌ / 246 ، اعراف‌ / 60 ) .

ترجمه: او فقط مردی است که مبتلا به نوعی از جنون است ، پس باید مدّتی درباره او صبر کنید ( تا مرگ او فرا رسد یا از این دیوانگی بهبودی یابد ) . توضیحات: « إِنْ » : نه . حرف نفی است و به معیّن ( لا ) . « جِنَّةٌ » : جنون . دیوانگی .

ترجمه: نوح گفت : پروردگارا ! چون مرا تکذیب می‌کنند ( و دعوتم را دروغ می‌دانند ، نابودشان گردان ، و بر آنان ) مرا یاری داده و پیروز گردان . توضیحات: « بِمَا » : به سبب این که . در برابر تکذیبشان . حرف باء سببیّه یا برای بدل است ، و ( ما ) مصدریّه می‌باشد .

ترجمه: بدو وحی کردیم که زیر نظر ( و در پناه حفاظت و رعایت ) ما و برابر رهنمود و آموزش ما به ساختن کشتی بپرداز . هرگاه فرمان ما ( مبنی بر هلاک ایشان ) صادر شد ( و دیدی که ) آب از تنور بر می‌جوشد ، بلافاصله از همه حیوانات از هر نوعی جفتی ( نر و ماده ) را سوار کشتی کن ، و نیز خانواده و پیروانت را سوار کشتی نما ، مگر آن کسانی که قبلاً فرمان نابودیشان داده شده است ( که همسرت و پسرت می‌باشند ) و درباره کسانی که ( با در پیش گرفتن راه کفر و ضلال و طغیان و عصیان ، بر خود و دیگران ) ستم ورزیده‌اند ، ( راجع به نجات ایشان ) با من سخن مگو . چرا که آنان همگی قطعاً غرق خواهند شد ( و دیگر جای گفتگو نیست ) . توضیحات: « بِأَعْیُنِنَا . . . فَارَ التَّنُّورُ . . . وَ . . . » : ( نگا : هود / 37 و 40 ) . « أُسْلُکْ فِیهَا » : داخل کن بدان . مراد جای دادن و حمل کردن است ( نگا : هود / 40 ) .

ترجمه: هرگاه تو و همراهانت بر کشتی ( سوار شدی و ) استقرار یافتی ، بگو : شکر و سپاس خداوندی را سزا است که ما را از دست قوم ستمگر رهانید . توضیحات: « إسْتَوَیْتَ » : استقرار یافتی و جای گرفتی .

ترجمه: و بگو : پروردگارا ! مرا در جایگاه پرخیر و برکتی فرود آور و تو بهترین فرودآورندگانی . توضیحات: « مُنزَلاً » : جایگاه نزول . یا مصدر میمی است و به معنی انزال ، یعنی : فرود آوردن است . با توجّه به معنی دوم ، مفهوم چنین خواهد بود : و بگو : پروردگارا ! مرا نیکو و باخیر و برکت فرود آور .

ترجمه: قطعاً در این ( داستان ) نشانه‌هائی است ( بر قدرت خدا ، و در برگیرنده عبرتها و پندها برای خردمندان است ) و ما به طور مسلم ( همگان را در همه قرون و اعصار به اشکال مختلف ) آزمایش می‌نمائیم . توضیحات: « ءَایَاتٍ » : عبرتها و پندها . دلیلها و رهنمودها . « إِنْ » : قطعاً . مسلّماً . مخفّف از ( إِنَّ ) و از حروف مشبّهةٌ بالفعل است . « مُبْتَلِینَ » : آزمایش‌کنندگان . مراد این است که خداوند با خوشیها و ناخوشیها و به انواع و اشکال گوناگون ، بندگان را می‌آزماید ( نگا : بقره‌ / 155 ، آل‌عمران‌ / 186 ، اعراف‌ / 168 ، انبیاء / 35 ) .

ترجمه: سپس بعد از آنان ، ( یعنی قوم نوح ) ، مردمان دیگری را ( به نام عاد ، قوم هود ) بر سر کار آوردیم . توضیحات: « قَرْناً » : مردمان یک عصر و زمان ( نگا : انعام‌ / 6 ) . در اینجا مراد عاد ، یعنی قوم هود است ( نگا : اعراف‌ / 65 ، هود / 50 ، شعراء / 124 ) . « ءَاخَرِینَ » : دیگران .

ترجمه: پیغمبری از خودشان را به میانشان روانه کردیم . ( توسّط او بدیشان پیغام دادیم ) که خدا را بپرستید ، زیرا جز او معبودی ندارید . آیا ( خویشتن را از عذاب او ) می‌پرهیزید ؟ توضیحات: « رَسُولاً مِّنْهُمْ » : پیغمبری از خودشان . مراد هود ( علیه السلام ) است .

ترجمه: اشراف بی‌باوری که فرا رسیدن قیامت را قبول نداشتند و در زندگی دنیا ، ناز و نعمت بدیشان داده بودیم ، گفتند : این انسانی همچون شما بوده ( و پیغمبر نیست . چرا که ) از همان چیزهائی می‌خورد که شما می‌خورید و از همان چیزهائی می‌نوشد که شما می‌نوشید . ( رابط میان خدا و مردم باید فرشته باشد نه انسان ! ) . توضیحات: « الْمَلأُ » : اشراف و بزرگان و سران قوم ( نگا : بقره‌ / 246 ، اعراف‌ / 60 ) . « لِقَآءِ الآخِرَةِ » : دیدار آخرت . « أَتْرَفْنَاهُمْ » : بدیشان اموال و اولاد و ناز و نعمت دادیم . مراد اغنیاء و اقویاء است .

ترجمه: اگر از انسانی همسان خود پیروی کنید و بدو بگروید ، در این صورت سخت زیانکار خواهید بود . توضیحات: « مِثْلَکُمْ » : همچون خود . صفت است .

ترجمه: آیا او به شما وعده می‌دهد که هنگامی که مردید و خاک و استخوان شدید ، شما ( بار دیگر زنده می‌گردید و از گورها ) به در آورده می‌شوید ؟ ! ( و حیات نوین و جاویدی را آغاز می‌کنید ؟ ! ) . توضیحات: « أَنَّکُمْ » : تکرار این لفظ برای تأکید هرچه بیشتر است .

ترجمه: آنچه به شما وعده داده می‌شود ( که زندگی دوباره و برپا شدن رستاخیز نام دارد ، محال و ناممکن است ، و از عقل ) دورِ دور است ( و هرگز نمی‌شود ) . توضیحات: « هَیْهَاتَ » : دور است ! در اینجا به معنی محال و ناشدنی است و تکرار آن برای تأکید است . « لِمَا » : حرف لام زائده بوده و واژه ( ما ) فاعل اسم الفعل ( هَیْهَاتَ ) است .

ترجمه: حیاتی جز حیات این جهان وجود ندارد که ( گروهی از ما ) می‌میریم ( و گروه دیگری جای آنان را می‌گیریم ) و زندگی می‌کنیم ، و ما هرگز ( پس از مرگ ) برانگیخته نمی‌شویم . توضیحات: « إِنْ هِیَ » : واژه ( إِنْ ) حرف نفی است و مراد از ( هِیَ ) ، ( حَیَاة ) است ، و ضمیر عائد بر متأخر بوده و با خبر تفسیر شده است .

ترجمه: او مردی است که بر خدا دروغ می‌بندد . ( او نه رسالتی از طرف خدا دارد ، و نه وعده رستاخیزش درست است ، و بلکه خودسرانه سخن می‌گوید ) و ما ( سران شما که خردمندان شمائیم ) هرگز بدو ایمان نمی‌آوریم و تصدیقش نمی‌کنیم . ( پس شما هم نباید بدین مرد دروغگو بگروید ) . توضیحات: « إِنْ » : نیست . « إفْتَرَیا » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 94 ، عنکبوت‌ / 68 ) .

ترجمه: ( هود رو به آفریدگار خود نمود و ) گفت : پروردگارا ! کمکم کن ، ( من از اینان مأیوس شده‌ام ، نابودشان فرما ) به سبب این که مرا تکذیب کرده و دروغگویم نامیده‌اند . توضیحات: « بِمَا کَذَّبُونِ » : در برابر این که مرا تکذیب کرده‌اند . به سبب این که مرا دروغگو نامیده و دعوتم را نپذیرفته‌اند .

ترجمه: ( خدا به هود ) گفت : به زودی حتماً از کار خود پشیمان می‌گردند ( وقتی که عذاب الهی را مشاهده می‌کنند ) . توضیحات: « عَمَّا قَلِیلٍ‌ » : به زودی . واژه ( ما ) زمانیّه یا زائده است . « لَیُصْبِحُنَّ » : قطعاً خواهند شد . « نَادِمِینَ » : جمع نَادِم ، پشیمان .

ترجمه: ناگهان صدای بلند ( و مرگبار طوفان باد ) آنان را - به سبب استحقاقی که داشتند - فرو گرفت ، و ما ایشان را بسان خس و خاشاک ( سیلاب درهم کوبیده و تکه‌تکه روی هم انباشته ) کردیم . ستمکاران ( از رحمت خدا ) دور و نابود شوند . توضیحات: « الصَّیْحَةُ » : صدای مهیب . مراد صدای شدید طوفان باد است که همراه با آن است . چرا که عاد ، یعنی قوم هود با طوفان باد نابود شده‌اند ( نگا : حاقّه‌ / 6 ) . برخی از مفسّرین به سبب واژه ( صَیْحَة ) این آیات را درباره ثمود ، یعنی قوم صالح دانسته‌اند ؛ زیرا قوم صالح با صدای مرگبار رعد از میان رفته‌اند ( نگا : هود / 67 ) . در اینجا واژه ( صَیْحَة ) به معنی مطلق عذاب نیز می‌تواند باشد . « غُثَآءً » : خس و خاشاک و چوبها و چیزهائی که سیلاب با خود می‌آورد . ( نگا : اعلی‌ / 5 ) . « بُعْداً » : ( نگا : هود / 44 و 60 و 68 و 95 ) .

ترجمه: پس از ایشان ، مردمان دیگری را بر سر کار آوردیم . توضیحات: « قُرُوناً » : ( نگا : یونس‌ / 13 ، مؤمنون‌ / 31 ) .

ترجمه: هیچ ملّتی بر سر رسید مرگ و نابودیش پیشی و پسی نمی‌گیرد . توضیحات: « مِنْ أُمَّةٍ » : ملّتی . جماعتی . حرف ( مِنْ ) زائد و ( أُمَّةٍ ) فاعل است . « أَجَلَهَا » : وقت نابودی . سر رسید هلاک ( نگا : اعراف / 34 و 185 ، حجر / 5 ) .

ترجمه: سپس پیغمبران خود را یکی پس از دیگری ( به سوی اقوامشان ) روانه کردیم و اقوامشان آنان را تکذیب نموده و دروغگو نامیدند ، ما هم ( این ملّتهای سرکش را نابود و ) یکی را به دنبال دیگری روانه ( دیار نیستی ) کردیم و ایشان را نقل مجالس و مایه عبرت ( دیگران ) نمودیم . نابود باد اقوامی که بی‌ایمان و بی‌باورند . توضیحات: « تَتْرَا‌ » : پیاپی . یکی بعد از دیگری . حال است و از ماده ( وتر ) . اصل آن ( وتری ) است و واو به تاء تبدیل شده است ، همچون ( تقوی ) که از ( وقایة ) است . « أَحَادِیثَ » : جمع أُحْدُوثَة ، مانند أَعاجیب که جمع أُعْجُوبَة است . أُحْدُوثَة سخنی است که مردمان به خاطر غرابت و شگفتی ، آن را برای یکدیگر روایت می‌نمایند . یا جمع حدیث ، و مراد سخنان عبرت‌انگیز است .

ترجمه: سپس موسی و برادرش هارون را همراه با معجزات و براهین ( دالّ بر صدق رسالتشان ) و حجّت واضحی که بیانگر ( اثبات پیغمبری آنان ) باشد روانه کردیم . توضیحات: « ءَایَاتِ » : مراد معجزات و براهین نه‌گانه مذکور در سوره اسراء ، آیه 101 است . « سُلْطَانٍ مُّبِینٍ » : حجّتی که بیانگر حق باشد . در اصل ( سُلْطانٍ مُّبینٍ ) صفت ( ءَایَات ) است . به عبارت دیگر ، عطف صفت بر موصوف است .

ترجمه: به سوی فرعون و فرعونیان ، ولی آنان ( خود را بالاتر از این دانستند که دعوت ایشان را بپذیرند و ) تکبّر ورزیدند ، و ایشان اصولاً مردمان سلطه‌طلب و خود بزرگ‌بین بودند . توضیحات: « مَلَئِهِ » : اشراف . اطرافیان ( نگا : بقره‌ / 246 ، اعراف‌ / 60 و 103 ) . « عَالِینَ » : سرکشان . مراد مستکبران و خود بزرگ‌بینانی است که مقام طلب و شهرت طلب بوده و خویشتن را بالاتر از دیگران می‌دانند و مردمان را زیردستان خود می‌انگارند ( نگا : اعراف‌ / 127 ، یونس‌ / 83 ، قصص‌ / 83 ) .

ترجمه: ( فرعون و فرعونیان ) گفتند : آیا به دو انسان همچون خودمان ایمان بیاوریم ( و پیغمبرشان بدانیم ) و حال این که قوم آن دو ( یعنی بنی‌اسرائیل ) پرستندگان و خدمتگذاران ما بوده و هستند ؟ ! توضیحات: « وَ قَوْمُهُمَا » : حرف ( واو ) حالیّه است . « عَابِدُونَ » : پرستندگان . مراد بندگان و خدمتگذاران و کرنش‌کنندگان است .

ترجمه: این بود که آن دو را تکذیب کردند و در نتیجه ( در دریا غرق و ) هلاک گردیدند . توضیحات: « الْمُهْلَکِینَ » : هلاک شوندگان .

ترجمه: ما به موسی کتاب ( تورات ) دادیم تا این که ( بنی‌اسرائیل در پرتو احکام و رهنمودهای آن ) راهیاب گردند . توضیحات: « الْکِتَاب‌ » : مراد تورات است .

ترجمه: ما پسر مریم ( عیسی ) و مادرش ( مریم ) را نشانه‌ای ( بر قدرت خود ) کردیم ( چرا که عیسی را بدون پدر متولّد ، و مریم را بدون شوهر آبستن نمودیم ) و آن دو را به تپه‌ای پناهنده کردیم که آرامش و امنیّت و آب جاری داشت . توضیحات: « ءَایَةً » : دلیلی بر کمال قدرت . نشانه‌ای بر عظمت و قدرت . « ءَاوَیْنَا » : منزل و مأوی دادیم . راندیم و پناهنده کردیم . « رَبْوَةٍ » : پشته . تپه . زمین بلند ( نگا : بقره‌ / 265 ) . مراد عرصه بیت‌المقدّس است ( نگا : المصحف‌المیسّر ) . « ذَاتِ قَرَارٍ » : محلّ استقرار . محلّ امن و امان و آرامش و اطمینان . « معیّن » : آب روان . از ماده ( معن ) به معنی جریان آب ، یا از ( عین ) یعنی قابل دید .

ترجمه: ( به پیغمبران گفته‌ایم تا به پیروان خود برسانند . گفته‌ایم ) ای پیغمبران ! از غذاهای حلال بخورید و کارهای شایسته بکنید ، بی‌گمان من از آنچه انجام می‌دهید بس آگاهم . توضیحات: « یَآ أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا . . . » : مخاطب انبیاء بوده و مراد پیروان انبیاء است . « الطَّیِّبَات‌ » : چیزهای پاکیزه . مراد خوراکیهای حلال است ( نگا : بقره‌ / 57 و 172 و 267 ، نساء / 160 ) .

ترجمه: ( و بدیشان گفتیم : به اقوام خود برسانند که ) این ( پیغمبران بزرگی که بدانان اشاره شد ، همگی ) ملّت یگانه‌ای بوده ( و آئین واحد و برنامه یکتائی دارند ) و من پروردگار همه شما هستم ، پس تنها از من بهراسید ( چرا که ملّت واحد ، با برنامه واحد ، باید از خدای واحد بترسد و خویشتن را از عذاب و عقاب او به دور دارد ) . توضیحات: « إِنَّ هذِهِ . . . » : ( نگا : انبیاء / 92 ) .

ترجمه: امّا مردمان کار و بار ( دین ) خود را به پراکندگی کشاندند و ( هر گروهی به راهی رفتند ، و عجب این که ) هر دسته و جمعیّتی بدانچه دارند و برآنند خوشحال و شادانند ( چرا که گمان می‌برند ایشان بر راستای راهند و دیگران کژ راهه می‌روند ) . توضیحات: « فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ » : کار دین خود را بخش بخش و پراکنده کردند و خودشان فرقه فرقه شدند . « زُبُراً » : جمع زُبْرَة به معنی قطعه و تکّه است . یا جمع زَبور به معنی کتاب . بدین معنی که : کارهای دین را از هم پاشیدند و پراکنده نمودند ، یا این که کارهای دین خود را پراکنده کردند و در کتابهای جدا و مختلف گنجاندند ( نگا : معجم الفاظ القرآن الکریم ) .

ترجمه: بگذار تا مدّت زمانی ( که وقت مقدّر هلاک ایشان است ) در غرقاب ( جهالت و ضلالت ) خود بسر برند . توضیحات: « غَمْرَتِهِمْ » : غمرة ، غرقاب . مراد حیرت و ضلالت و غفلت و جهالت است که ایشان را فرا می‌گیرد ( نگا : حجر / 3 ، زخرف‌ / 83 ، طارق / 17 ) .

ترجمه: آیا ( این کافران و عاصیان ) گمان می‌برند اموال و فرزندانی که ( بدیشان می‌دهیم و ) با آن یاریشان می‌نمائیم . توضیحات: « نُمِدُّهُمْ » : مدد و یاریشان می‌دهیم . بدیشان عطاء می‌کنیم .

ترجمه: ( برای این است که ) شتابان ( درهای خوبیها و نعمتها را به رویشان می‌گشائیم و ) خیرات و برکات را نصیبشان می‌نمائیم‌ ؟ ( نه ! اشتباه می‌کنند ) بلکه نمی‌فهمند ( که این گام به گام به سوی دوزخ کشاندن و بر عذاب سرمدی ایشان افزودن است ) . توضیحات: « نُسَارِعُ » : پیشی می‌گیریم و شتاب می‌ورزیم . « بَلْ » : حرفی است که دلالت بر ابطال سخن پیش از خود و اثبات سخن بعد از خود دارد . یعنی در رساندن خوبیها و نعمتها شتاب نمی‌ورزیم ، بلکه برابر قاعده استدراج ، کاری می‌کنیم بر گناه خود بیفزایند تا مایه افزایش عذاب آخرت ایشان شود .

ترجمه: کسانی که از خوف خدا در هراس هستند . توضیحات: « مُشْفِقُونَ » : اشخاص بیمناک و در هراس . مراد کسانی است که با انجام خوبیها خویشتن را سخت از عذاب خدا به دور می‌دارند .

ترجمه: آنانی که به آیات پروردگارشان ایمان دارند . توضیحات: « ‌ءَایَات‌ » : آیه‌های خواندنی کتابهای یزدان ، و نشانه‌های دیدنی در کتاب دیدنی جهان .

ترجمه: افرادی که برای پروردگار خود انباز قرار نمی‌دهند ( و کسی و چیزی را شریک او نمی‌کنند ) .

ترجمه: اشخاصی که عطاء می‌کنند و می‌بخشند آنچه را که در توان دارند ، در حالی که دلهایشان ترسان و هراسان است ( از این که نکند صدقات و حسنات آنان پذیرفته نگردد ) و به علّت این که به سوی خدایشان ( برای حساب و کتاب ) برمی‌گردند . توضیحات: « یُؤْتُونَ مَآ ءَاتَوْا » : می‌دهند و عطاء می‌کنند آنچه را که عطاء کرده و در توان دارند . مراد دادن زکات و صدقات و ادای حقوق مردم و حق پروردگار است . « وَجِلَةٌ » : ترسان و هراسان ( نگا : حجر / 52 و 53 ) .

ترجمه: چنین کسانی ( که صفات چهارگانه ایشان گذشت ) در خیرات و حسنات ( با دیگران ) مسابقه سرعت می‌دهند و در انجام آنها ( بر سایرین ) پیشی می‌گیرند . توضیحات: « یُسَارِعُونَ » : بر همدیگر سرعت و سبقت می‌گیرند . « وَ هُمْ لَهَا سَابِقُونَ » : از دیگران زودتر حسنات و خیرات انجام می‌دهند و جلوتر بدان می‌رسند . بلی ! مسابقه مؤمنان در انجام خوبیها و نیکیها است و مسابقه بی‌دینان در انجام بدیها و زشتیها .

ترجمه: ما برای هیچ کسی جز به اندازه تاب و توانش ( وظائف و تکالیف تعیین و ) تحمیل نمی‌کنیم ( و از افراد مخلص پیشین نیز جز به اندازه توانشان چیزی خواسته نشده است ، و جملگی تکالیف آسمانی در توان انسان است ، و همه اعمال بندگان ثبت و ضبط در ) کتابی است که در پیش ما است و به حق سخن می‌گوید و ( گویای حقائق بوده و ذرّه‌ای از اعمال و اقوال آدمی به دست فراموشی سپرده نمی‌شود و به همین دلیل ) هیچ ظلم و ستمی بدیشان نمی‌گردد . توضیحات: « لا نُکَلِّفُ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 152 ، اعراف‌ / 42 ) . « کِتَابٌ » : مراد نامه و پرونده اعمال است ( نگا : کهف‌ / 49 ، جاثیه‌ / 29 ) . « یَنطِقُ بِالْحَقِّ » : نطق کتاب جنبه مجازی دارد و مراد این است که گویای حقیقت است و آئینه تمام نمای کارهای آدمی است .

ترجمه: اصلاً ( برنامه کافران با برنامه مؤمنان به کلّی از هم جدا است ، چرا که ) دلهای ( کافران به سبب عناد و تعصّب ) ایشان غافل از این ( گونه اعمال خیر و انجام وظیفه در حدّ توان و دقّت در حساب ) است ، و آنان کارهائی جدا ( از کار مؤمنان ) دارند و به انجام آنها مشغول می‌باشند . توضیحات: « غَمْرَةٍ » : ضلالت و حیرت و غفلت و جهالت ( نگا : مؤمنون‌ / 54 ) . « هذا » : این کارهای نیکی که مؤمنانِ متّصف به اوصاف اربعه پیشین ، انجام می‌دادند . « مِن دُونِ ذلکَ » : جدای از آن و مخالف با آن .

ترجمه: ( کافران به کارهای پلشت خود ادامه می‌دهند ) و هنگامی که ( در روز قیامت ) سران خوشگذران ایشان را گرفتار عذاب می‌کنیم ، ناگهان فریاد می‌کشند و لابه سر می‌دهند . توضیحات: « حَتّی‌ » : ابتدائیّه است . « أَخَذْنَا مُتْرَفِیهِم بِالْعَذَابِ » : ذکر خاصّ افراد متنعّم و خوشگذران بدان خاطر است که دیگران پیروان بشمارند و همراه این سردمدارانند . « یَجْأَرُونَ » : بسان گاو بانگ سر می‌دهند و فریاد می‌کشند . از مصدر ( جُوار ) به معنی صدای گاو ، مراد ناله سر دادن و لابه کردن است .

ترجمه: ( بدیشان خواهیم گفت : ) امروز فریاد و واویلا سر ندهید و تضرّع و لابه نکنید ، شما از سوی ما یاری و کمک نمی‌شوید ( و با داد و بیداد از عذاب آتش رهایتان نمی‌کنیم ) . توضیحات: « مِنَّا لا تُنصَرُونَ » : از سوی ما یاری نمی‌شوید .

ترجمه: آیات من ( در دنیا ) بر شما خوانده می‌شد و شما بر پاشنه‌های خود چرخی می‌زدید ( و بدانها پشت می‌کردید و از پذیرش احکام و دستور آنها سر باز می‌زدید ) . توضیحات: « أَعْقَاب‌ » : جمع عَقِب ، پاشنه . « تَنکِصُونَ » : به عقب برمی‌گشتید . اعراض می‌نمودید . از مصدر ( نُکُوص ) به معنی رجوع عقب عقب . عقب عقب برگشتن .

ترجمه: از این عقب‌گرد و روی‌گردانی ، به خود می بالیدید و ( آیات ما را ) در گفتگوهای شبانه خود به باد استهزاء می‌گرفتید و ( از آنها ) بدگوئی می‌کردید . توضیحات: « مُسْتَکْبِرِینَ » : به خود بالندگان . متکبّران . « بِهِ » : ضمیر ( ه ) به نکوص ، مصدر ( تَنکِصُونَ ) برمی‌گردد . برخی مرجع آن را قرآن که از آیات فراهم می‌آید ، نزول آیات ، پیغمبر ، بیت‌الحرام دانسته‌اند . « مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ » : به این اعراض افتخار می‌کردند . پیغمبر و قرآن و نزول آیات را متکبّرانه تکذیب می‌کردند . با توجّه بدین معنی ، مستکبرین را به معنی مکذبین گرفته‌اند . از این که پرده‌داران کعبه و خادمان بیت‌الحرام بودند ، به خود می‌بالیدند . در معنی اخیر ، مرجع ضمیر به سبب شهرت قریشیان به نازش و افتخار به بیت‌الحرام حذف شده است . « سَامِراً » : گفتگوهای شبانه . قصّه‌گویان شب . واژه ( سامِر ) را مصدری همچون عاقبة و عافیة و قائم ( نگا : تفسیر قاسمی ) ، یا اسمِ جمعی همچون جامِل و باقِر و حاجّ و حاضِر ، به معنی شتران و گاوان و حاجیان و حاضران دانسته‌اند . « تَهْجُرُونَ » : هذیان و پریشان‌گوئی می‌کردند . بدگوئی و یاوه‌سرائی می‌نمودند . ترک می‌کردند . با توجّه به معنی اخیر ( تَهْجُرُونَ ) مفهوم چنین می‌گردد : آیات مرا ترک می‌کردند و از پذیرش سر باز می‌زدند . واژه‌های ( مُسْتَکْبِرِینَ ، سَامِر ، تَهْجُرُونَ ) حال می‌باشند .

ترجمه: آیا آنان سخنان را نمی‌سنجند ( و درباره این آیات الهی نمی‌اندیشند ، تا اعجاز قرآن را با چشم سر و چشم دل مشاهده کنند ) ، یا این که مطالبی برای آنان آمده است که برای نیاکانشان نیامده ( و نزول آیات آسمانی ، چیز نوظهوری است‌ ؟ چنین نیست ، ارسال پیغمبران و انزال کتابهای آسمانی برای ایشان شیوه دیرین خدا بوده و محتوای دعوت تو از نظر اصول و اساس ، همان محتوای دعوت پیغمبران است ) . توضیحات: « اَفَلَمْ یَدَّبَّرُوا . . . » : ( نگا : نساء / 82 ) . اصل یَدَّبَّرُوا ، ( یَتَدَبَّرُوا ) است ، یعنی آیا درباره معانی و مفاهیم آیات قرآنی نمی‌اندیشند ؟

ترجمه: یا این که ایشان پیغمبر خود را نمی‌شناسند ، و این است که ( رسالت ) او را قبول نمی‌کنند ؟ توضیحات: « أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا . . . » : آنان که محمّد را می‌شناسند و از امانت و صداقت و حسن اخلاق و حسب و نسب او آگاهند .

ترجمه: یا این که خواهند گفت : او دیوانه است‌ ؟ ( چنین نیست که می‌انگارند ) بلکه او حق را برای آنان آورده است ( و سخنانش سراسر حقیقت است . ولی عیب کار اینجا است که ) بیشتر ایشان از حق بیزار ( و دشمن حقیقت ) می‌باشند . توضیحات: « جِنَّةٌ » : جنون . دیوانگی ( نگا : اعراف‌ / 184 ، مؤمنون‌ / 25 ) . « الْحَقِّ » : حقیقت . مراد قرآن ( نگا : مائده‌ / 48 و 84 ) یا شریعت است ( نگا : قصص‌ / 48 ، عنکبوت‌ / 68 ) .

ترجمه: اگر حق و حقیقت از خواستها و هوسهای ایشان پیروی می‌کرد ( و جهان هستی بر طبق تمایلاتشان به گردش می‌افتاد ) آسمانها و زمین و همه کسانی که در آنها بسر می‌برند تباه می‌گردیدند ( و نظم و نظام کائنات از هم می‌پاشید ) . ما قرآن را به آنان داده‌ایم که در آن ( موجبات ) آوازه ایشان است ، ولی آنان از ( چیزی که مایه ) عزّت و آبرویشان ( است ) رویگردانند ( و انگار راه بیداری و خوشبختی خود را نمی‌دانند ) . توضیحات: « الْحَقُّ » : خدا ( نگا : نور / 25 ) . یعنی اگر خدا برابر خواست مردم به ویژه کفّار رفتار کند ، هرج و مرج سراسر جهان را فرا می‌گیرد و . . . حقیقت . آنچه صحیح و درست است و مقابل باطل قرار دارد . « ذِکْر » : قرآن . ( نگا : آل‌عمران‌ / 58 ، حجر / 6 و 9 ) . شهرت و افتخار و نام و آوازه ( نگا : انبیاء / 10 ، زخرف‌ / 44 ) . چرا که قرآن به زبان عربها بوده و ملّتها مادام که زبانشان برجا است ، ایشان ماندگارند . غیر از این ، قرآن عربها را به جهان شناساند و آنان را زنده نگاه داشت و از نوکری به سَروری رساند .

ترجمه: آیا ( بهانه فرار ایشان از حق این است که ) تو از آنان اجر و مزدی ( در برابر دعوت و ادای رسالت ) طلب می‌کنی‌ ؟ ( نه ! چنین کاری را نکرده و نمی‌کنی . چرا که ) اجر و مزد پروردگارت بهتر است ( از چیزی که ایشان دارند ) و او بهترین روزی‌رسان است . توضیحات: « خَرْجاً » : اجر و مزد . هزینه ( نگا : کهف‌ / 94 ) . « خَرَاج‌ » : اجر و مزد . هزینه . « خَیْرُ الرَّازِقِینَ » : بهترینِ روزی‌رسانان . بهترینِ دهندگان ( نگا : مائده‌ / 114 ، حجّ‌ / 58 ) .

ترجمه: تو ( ای پیغمبر ! ) آنان را به راه راست فرا می‌خوانی ( که دین اسلام و منتهی به سعادت است ) .

ترجمه: کسانی که به آخرت ایمان ندارند ، از راه ( راست ) منحرف هستند . توضیحات: « نَاکِبُونَ » : منحرفان از مسیر .

ترجمه: اگر بدیشان رحم کنیم و بلاها و گرفتاریهای گریبانگیرشان را برطرف سازیم ، در طغیان و سرکشی خود مصرانه و سرگردان دست‌وپا می‌زنند . توضیحات: « ضُرٍّ » : ( نگا : انعام‌ / 17 ، یونس‌ / 12 و 107 ) . « یَعْمَهُونَ » : ( نگا : بقره‌ / 15 ، انعام‌ / 110 ، اعراف‌ / 186 ) .

ترجمه: ( اگر هم از طریق رحمت و نعمت بیدار نشدند ) ما ایشان را به عذاب ( مصائب و شدائدی همچون قحط و فقر ) گرفتار می‌سازیم ، امّا آنان در برابر پروردگارشان نه سر فرود می‌آورند و کرنش می‌برند ، و نه تضرّع و زاری می‌کنند . ( لذا حوادث دردناک هم ایشان را از مرکب غرور و سرکشی و خودکامگی پائین نمی‌آورد و در برابر جلال حق تسلیم و خاشع نمی‌گرداند ) . توضیحات: « مَا اسْتَکانُوا » : از ماده ( کون ) یعنی : حال به حال نشدند و دگرگون نگشتند ( نگا : المصحف المیسّر ) . از ماده ( کین ) یعنی : خواری و کوچکی ننمودند و خشوع و خضوع نکردند ( نگا : آل‌عمران‌ / 146 ) .

ترجمه: ( این وضع ، یعنی آزمونهای رحمت و نعمت ، و بلا و محنت برای بیداری ادامه می‌یابد ، و ایشان هم بر گردنکشی و سرکشی خود می‌افزایند ) تا دری از عذاب شدید ( روز قیامت ) را به رویشان می‌گشائیم و به ناگاه در آن درمانده و ناامید ( از نجات ) می‌گردند . ( بدین ترتیب مراحل آزمون لطف و مهربانی ، و گوشمالی و کیفر تربیتی ، سپری می‌شود ، و سرانجام عذاب ابدی و درماندگی همیشگی سر می‌رسد ) . توضیحات: « بَاباً ذَا عَذَابٍ » : دری از عذاب . مراد مجازات روز قیامت و عذاب دوزخ است ( نگا : زخرف‌ / 74 و 75 ) . « مُبْلِسُونَ » : ماتم‌زدگان و متحیّران و ناامیدان از نجات ( نگا : روم‌ / 12 و 49 ) .

ترجمه: خدا کسی است که برای شما گوش و چشم و عقل را آفریده است ( تا صداها را بشنوید و جهان را ببینید و خالق آن را درک کنید ، و در نتیجه ایمان بیاورید ) . امّا کمتر شکر و سپاس ( این آفریده‌های خدا ) را به جای می‌آورید . توضیحات: « الأفْئِدَة‌ » : جمع فُؤاد ، دل . در اینجا مراد عقل و خرد است . « قَلِیلاً مَّا » : واژه ( قَلیلاً ) صفت مصدر محذوف یا مفعول مطلق است ، و کلمه ( ما ) زائد و برای تأکید است .

ترجمه: او کسی است که در زمین شما را آفریده‌است و در آن افزون و پراکنده نموده است و ( روز قیامت برای سزا و جزا ) در پیشگاه او گرد آورده می‌شوید . توضیحات: « ذَرَأَ » : آفریده است و افزون و پراکنده نموده است ( نگا : انعام‌ / 136 ، اعراف‌ / 179 ) . « إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ » : در پیشگاه او جمع آورده می‌شوید . به پیشگاه او برگردانده می‌شوید ( نگا : بقره‌ / 203 ، آل‌عمران‌ / 12 و 158 ) .

ترجمه: او است که زنده می‌گرداند و می‌میراند ، و آمد و شد ( پیاپی ) شب و روز ، ( و اختلاف رنگ ، و کوتاهی و درازی آنها برابر قوانین و طبق فرمان او و ) مربوط بدو است . آیا ( دلالت اینها را بر قدرت خدا و وجوب ایمان بدو و به روز قیامت ) نمی‌فهمید ؟ توضیحات: « إخْتِلاف‌ » : آمد و شد . دگرگونی زمانی و فعل و انفعالات ( نگا : بقره‌ / 164 ، آل‌عمران‌ / 190 ) .

ترجمه: ( چنین کاری را نکرده و نمی‌کنند ) و بلکه سخنانی همچون سخنان پیشینیان را می‌گویند .

ترجمه: می‌گویند : آیا هنگامی که ما مردیم و خاک و استخوان گشتیم ، آیا واقعاً برانگیخته خواهیم شد ( و زندگی دوباره پیدا خواهیم کرد ؟ ! ) . توضیحات: « لَمَبْعُوثُونَ » : برانگیخته‌شدگان ( نگا : هود / 7 ، انعام / 29 ، مؤمنون‌ / 37 ) .

ترجمه: این وعده به ما ، و در گذشته به نیاکان ما داده شده است . امّا این چیزی جز دروغهای پیشینیان نیست ( که آن را دهان به دهان برای یکدیگر روایت ، و زمان به زمان برای همدیگر کتابت کرده‌اند ) . توضیحات: « أسَاطِیر » : جمع أُسْطُورَة ، اکاذیب . دروغگوئیها ( نگا : انعام‌ / 25 ، فرقان‌ / 5 ) .

ترجمه: بگو : زمین و کسانی که در زمین هستند از آن کیستند ، اگر دانا و فرزانه‌اید ؟ ! توضیحات: « إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ » : اگر فهمیده و آگاهید . این جمله متضمّن تحقیر مخاطبان بوده و اشاره به نادانی ایشان دارد .

ترجمه: ( بر اساس ندای فطرت ، و بداهت عقل ) خواهند گفت : ( همه کائنات ، و از جمله زمین و ساکنان آن ) از آن خدایند . بگو : پس چرا نمی‌اندیشید و یادآور نمی‌گردید ( که تنها مالک کائنات شایسته پرستش است و بس‌ ؟ ) . توضیحات: « اَفَلا تَذَکَّرُونَ » : تذکّر به معنی یادکردن و اندیشیدن و به خاطر آوردن است ( نگا : انعام‌ / 152 ) . اصل ( تَذَکَّرُونَ ) تَتَذَکَّرُونَ است .

ترجمه: بگو : چه کسی صاحب آسمانهای هفتگانه و صاحب عرش عظیم است‌ ؟ ( آیا ملک کائنات و فرمانروائی بر آنها از آن کیست‌ ؟ ) . توضیحات: « الْعَرْش‌ » : ( نگا : اعراف‌ / 54 ، توبه‌ / 129 ) .

ترجمه: خواهند گفت : از آن خدا است . بگو : پس چرا پرهیزگاری پیش نمی‌گیرید ( و خویشتن را از فرجام شرک و کفر و عصیان نسبت به یزدان ، صاحب و فرمانده جهان به دور نمی‌دارید ؟ ! ) . توضیحات: « أَفَلاتَتَّقُونَ » : پس چرا پرهیزگاری نمی‌کنید ؟ پس چرا خود را از موجبات عذاب خدا به دور نمی‌دارید ؟

ترجمه: بگو : آیا چه کسی فرماندهی بزرگ همه‌چیز را در دست دارد ( و ملک فراخ کائنات و حکومت مطلقه بر موجودات ، از آن او است‌ ؟ ) و او کسی است که پناه می‌دهد ( هر که را بخواهد ) و کسی را ( نمی‌توان ) از ( عذاب ) او پناه داد ، اگر فهمیده و آگاهید ؟ ! توضیحات: « مَلَکُوت‌ » : ملک سترگ . فرماندهی بزرگ ( نگا : انعام‌ / 75 ، اعراف‌ / 185 ، یس‌ / 83 ) . « یُجِیرُ » : پناه می‌دهد . در پناه خود می‌گیرد ، و به فریاد می‌رسد . « لا یُجَارُ عَلَیْهِ » : کسی در برابر او پناه داده نمی‌شود ، و فریادرسی نمی‌گردد .

ترجمه: خواهند گفت : از آن خدا است . بگو : پس چگونه گول ( هوی و هوس و وسوسه شیاطین را ) می‌خورید و ( از حق کناره‌گیری می‌کنید ، انگار ) جادو و جنبل می‌شوید ؟ توضیحات: « أَنَّیا » : چگونه‌ ؟ « تُسْحَرُونَ » : جادو می‌شوید . افسون می‌گردید . گول زده می‌شوید و از حق برگردانده می‌شوید .

ترجمه: ( چنین نیست که ایشان می‌انگارند و قرآن را افسانه‌سرائیها و دروغگوئیهای پیشینیان قلمداد می‌نمایند ) بلکه برای ایشان حق را آورده‌ایم ( که قرآن است و قانون آئینی است که وسیله سعادت دنیا و آخرت همگان است ) و آنان قطعاً دروغگویند ( در این که قرآن را اساطیر و اکاذیب گذشتگان می‌گویند ) . توضیحات: « الْحَقِّ » : مراد قرآن است که آئین‌نامه راستین اسلام است ( نگا : بقره‌ / 119 ، نساء / 170 ، یونس‌ / 108 ) . توحید و کتابهای آسمانی و شرائع الهی .

ترجمه: خداوند نه فرزندی برای خود برگرفته است و نه خدائی با او ( انباز ) بوده است ، چرا که اگر خدائی با او می‌بود ، هر خدائی به آفریدگان خود می‌پرداخت ( و در نتیجه هر بخشی از جهان با نظام خاصّی اداره می‌گردید ، و این با وحدت نظامی که بر سراسر هستی حاکم است ، سازگار نمی‌بود ) و هر یک از خدایان ( برای توسعه قلمرو حکومت خود ) بر دیگری برتری و چیرگی می‌جست ( و نظام عالم از هم گسیخته می‌شد و جهان هستی به تباهی می‌کشید ) . خدا والاتر و بالاتر از آن چیزها ( و یاوه‌سرائیهائی ) است که ایشان ( خدای را بدانها وصف و درباره او ) می‌گویند . توضیحات: « لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ » : هر خدائی به اداره امور آفریدگان خاصّ خود می‌پرداخت و به دیگران محبّت و مرحمتی نمی‌کرد ، و از آمیزش مخلوقات خویش با سایر آفریده‌ها جلوگیری می‌نمود ، و نمی‌گذاشت خدایان دیگر برآفریدگانش چیره شوند و در کارهایشان دخالت ورزند . « لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَیا بَعْضٍ » : برخی بر برخی دیگر می‌خواست چیره شود . یکی بر دیگری برتری می‌جست ، تا بر رقعه ملک خود بیفزاید و سایرین را مغلوب خویشتن نماید .

ترجمه: خدا از پنهان و آشکار ( همه آفریدگان ) آگاه است ( و سرتاسر هستی در قبضه قدرت او است و نیازی برای اداره جهان به فرزند و شریک و کمک این و آن ندارد ، و ) لذا او پاک و دور از آن چیزهائی است که ایشان شریک ( خداوند جهان ) می‌گردانند . توضیحات: « تَعَالَیا » : بالاتر و برتر است . بسی دورتر و والاتر است ( نگا : انعام‌ / 100 ، اعراف‌ / 190 ) .

ترجمه: بگو : پروردگارا ! اگر چیزی ( را از عذاب ) که بدان وعده داده می‌شوند ، ( در دنیا بر سر آنان بیاوری ، در حالی که من در میانشان باشم و ) به من بنمائی . توضیحات: « إِمَّا » : مرکب است از ( إِنْ ) شرطیّه و ( ما ) زائده که برای تأکید ذکر می‌شود . « تُرِیَنِّی‌ » : به من بنمائی . به من نشان دهی . مراد این است که اگر عذاب و بلا را دامنگیرشان کردی ، در حالی که من در قید حیات و در میانشان باشم .

ترجمه: پروردگارا ! مرا از زمره کافران مگردان ( و همراه ایشان معذّب منما ) . توضیحات: « لا تَجْعَلْنِی . . . » : مراد این است که اگر کافران طاغی و ستمگران یاغی را به عذاب گرفتار فرمودی ، مرا همراه ایشان گرفتار عذاب مفرما . یعنی گاهی فتنه و بلا بیگناه و گناهکار ، یا تر و خشک را شامل می‌شود ، پروردگارا در چنین مواقعی مرا از عذاب به دور دار ( نگا : انفال‌ / 25 ) .

ترجمه: ما قطعاً می‌توانیم آنچه را که بدیشان وعده می‌دهیم به تو بنمایانیم ، ( و تو را محفوظ و بر آنان پیروز گردانیم . لذا به یاری ما و پیروزی خود مطمئن باش ) . توضیحات: « مَا » : مراد عذاب است .

ترجمه: ( به کار دعوت خویش ادامه بده و خصال ) بد ( ایشان ) را با ( خصال ) نیک ( خود ) و ( سخنان ) نامطلوب ( آنان ) را با بهترین ( منطق ) پاسخ بگو . ما کاملاً از چیزهائی که ( درباره تو و دعوت تو ) می‌گویند ، آگاهیم . توضیحات: « إِدْفَعْ » : بازگردان . پاسخ بده . « بِالَّتِی‌ » : به خصلتی که . به حسنه‌ای که .

ترجمه: ( در عین حال خود را به خدا بسپار ) و بگو : پروردگارا ! خویشتن را از وسوسه‌های اهریمنان ( و تحریکات ایشان به انجام گناهان ) در پناه تو می‌دارم . توضیحات: « هَمَزَاتٍ » : جمع هَمْزَة ، تحریکات . مراد وسوسه‌ها است .

ترجمه: و خویشتن را در پناه تو می‌دارم از این که با من ( در اعمال و اقوال و سایر احوال ) گرد آیند ( و مرا از تو غافل نمایند ) . توضیحات: « أَن یَحْضُرُونِ » : این که در جلسات رتق و فتق امور ، و به هنگام انجام اعمال و بیان اقوال ، نزد من حضور یابند و شرکت داشته باشند .

ترجمه: ( کافران به راه غلط خود ادامه می‌دهند ) و زمانی که مرگ یکی از آنان فرا می‌رسد ، می‌گوید : پروردگارا ! مرا ( به دنیا ) باز گردانید . توضیحات: « حَتَّیا » : حرف ابتدائیّه است . برخی آن را غائیه می‌دانند . « إِرْجِعُونِی‌ » : مرا به دنیا برگردانید . علّت استعمال فعل جمع به جای فعل مفرد ، یعنی ( إِرْجِعُونِی ) به جای ( إِرْجِعْنِی ) ، محض تعظیم مخاطب است . حسّان بن ثابت می‌گوید : اَلا فَارْحَمُونِی یا إِلهَ محمّد فَأِنْ لَمْ أَکُنْ أَهْلاً فَأَنْتَ لَهُ أَهْلُ . برخی هم می‌گویند : ( رَبّ ) یاری طلبیدن از خدا ، و ( إِرْجِعُونی ) خطاب به فرشتگان است . یا این که از شدّت خوف بارها ( إِرْجِعْنِی ) را تکرار کرده و پروردگار با جمع ضمیر ، به تکرار این قول اشاره فرموده است . البتّه به درخواست ایشان وقعی نهاده نمی‌شود ( نگا : انعام‌ / 27 و 28 ، زمر / 58 و 59 ، منافقون‌ / 10 و 11 ) .

ترجمه: تا این که کار شایسته‌ای بکنم و فرصتهائی را که از دست داده‌ام جبران نمایم . نه ! ( هرگز راه بازگشتی وجود ندارد ) . این سخنی است که او بر زبان می‌راند ( و اگر به فرض به زندگی دنیا برگردد ، باز به همان برنامه و روش خود ادامه می‌دهد ) . در پیش روی ایشان جهان برزخ است تا روزی که برانگیخته می‌شوند ( و دوباره زنده می‌گردند و برای سعادت سرمدی یا شقاوت ابدی به صحرای محشر گسیل می‌شوند ) . توضیحات: « لَعَلِّی‌ » : تا این که من . شاید که من . « فِیمَا تَرَکْتُ » : در برابر فرصتهائی که از دست داده‌ام . در برابر اموال و اشیائی که آنها را ترک گفته‌ام و از آنها جدا گشته‌ام . به عوض ایمان و اعمال نیکوئی که نداشته‌ام . « کَلِمَةٌ » : کلام و سخن ( نگا : کهف‌ / 5 ) . « مِن وَرَآئِهِمْ » : در پیش روی ایشان . در جلو آنان ( نگا : ابراهیم‌ / 16 ) . « بَرْزَخ‌ٌ » : حائل و مانعی که ایشان را از رجوع به دنیا باز می‌دارد . عالم برزخ . مراد از برزخ ، مرگ و یا این که جهان میان مرگ و رستاخیز است که بدان عالم قبر و عالم ارواح نیز گفته می‌شود .

ترجمه: هنگامی که ( برای بار دوم ) در صور دمیده شود ، هیچ گونه خویشاوندی و نسبتی در میان آنان نمی‌ماند ( چرا که هرکسی در اندیشه نجات خویشتن است ) و در آن روز از همدیگر نمی‌پرسند ( زیرا در جهان دیگر انتساب به فلان شخص یا طایفه و قبیله کارگشا نیست و در آن دم همه از یکدیگر رمان و گریزانند ) . توضیحات: « الصُّور » : بوق . مراد صور دوم است که نشانه رستاخیز مردگان است ( نگا : انعام‌ / 73 ) . « فَلآ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ » : هیچ گونه روابط فامیلی و خویشاوندی بر جای نمی‌ماند . بدین معنی که در قیامت انسان است و اعمالش و هیچ کس از دیگری دفاع نمی‌کند و نسبتها و خویشاوندیها از کار می‌افتد ( نگا : عبس‌ / 34 - 37 ) . « لایَتَسَآءَلُونَ » : از همدیگر نمی‌پرسند . این عدم پرسش از یکدیگر در آغاز هنگامه رستاخیز است ( نگا : قصص‌ / 66 ، معارج‌ / 10 ) والاّ بعد از آن پرسش و مجادله در می‌گیرد ( نگا : صافّات‌ / 27 ، طور / 25 ، مدّثّر / 40 ) .

ترجمه: کسانی که سنجیده‌های ( اعمال و اقوال دنیوی ) ایشان ، سنگین و ارزشمند شود ( و در ترازوی خدا وزن و ارجی داشته باشد ) ، اینان قطعاً رستگارند . توضیحات: « ثَقُلَتْ » : سنگین شود . مراد رجحان کفّه حسنات بر سیّئات ، و ارزشمندی اعمال و اقوال انسان است در پیشگاه خدا . « مَوَازِین‌ » : جمع مَوزون ، برکشیده‌ها و سنجیده‌ها . مراد کردار و گفتار و پندار دنیوی انسان است . یا جمع میزان ، به معنی ترازوی اعمال است ( نگا : اعراف‌ / 8 ، انبیاء / 47 ) .

ترجمه: و کسانی که سنجیده‌های ( اعمال و اقوال دنیوی ) ایشان ، سبک و بی‌ارزش باشد ، اینان ( عمر خود را باخته و ) خویشتن را زیانمند نموده‌اند و در دوزخ جاودانه خواهند ماند . توضیحات: « خَفَّتْ مَوَازِینُهُ . . . » : ( نگا : اعراف‌ / 9 ) .

ترجمه: شعله‌های آتش دوزخ صورتهای ایشان را فرا می‌گیرد ، و آنان در میان آن ، چهره در هم کشیده ( و پریشان و نالان ) بسر می‌برند . توضیحات: « تَلْفَحُ » : شعله می‌زند . مراد سوزاندن و بریان کردن است . « کالِحُونَ » : ترشرویان و چهره در هم کشیدگانی که لبهایشان از درد و رنج جمع و باز بماند .

ترجمه: ( خداوند خطاب بدیشان می‌گوید : ) مگر آیات من بر شما خوانده نمی‌شد و شما آنها را دروغ می‌نامیدید ؟ ! توضیحات: « أَلَمْ تَکُنْ . . . » : مراد این است که آیات من برای شما خوانده می‌شد و شما بدانها ایمان نمی‌آوردید و بلکه یاوه و دروغ می‌نامیدید .

ترجمه: در پاسخ می‌گویند : پروردگارا ! بدبختی ما ( که ناشی از انجام معاصی بود ) بر ما چیره گشته بود ، و ما مردمان گمراهی بودیم . توضیحات: « شِقْوَتُنَا » : بدبختی ما ( نگا : هود / 105 ) .

ترجمه: پروردگارا ! ما را از آتش دوزخ بیرون بیاور ، و اگر ( بعد از این ، به کفر و عصیان و انجام گناهان ) برگشتیم ، ما ستمگر خواهیم بود ( و مستحقّ هرگونه عذابی ) . توضیحات: « عُدْنَا » : برگشتیم . دعوت کردیم .

ترجمه: ( خداوند بدیشان ) می‌گوید : بتمرکید در آن ! و با من سخن مگوئید . توضیحات: « إِخْسَؤُوا » : بتمرکید ! چخ ! ساکت ! این واژه برای راندن و دور کردن سگ به کار می‌رود و نسبت به انسان ، برای ساکت کردن زبونانه است ( نگا : بقره‌ / 65 ) .

ترجمه: ( مگر فراموش کرده‌اید ، در دنیا ) گروهی از بندگان من می‌گفتند : پروردگارا ! ایمان آورده‌ایم ، پس ما را ببخش و به ما رحم فرما ، و تو بهترین رحم‌کنندگان هستی . توضیحات: « فَرِیقٌ » : دسته . گروه .

ترجمه: شما ایشان را به باد تمسخر می‌گرفتید ، تا آنجا که سرگرم شدن به تمسخر ایشان ، ذکر و عبادت مرا از یادتان برده بود ، و کارتان همیشه خندیدن بدانان بود و بس . توضیحات: « سِخْرِیّاً » : مصدر است و به معنی اسم مفعول ، و افزودن یاء نسبت برای مبالغه است ، یعنی کسانی که بسیار مورد تمسخر قرار می‌گیرند ( نگا : مطفّفین‌ / 29 - 32 ) . « ذِکْری‌ » : یاد من ( نگا : مائده‌ / 91 ، کهف‌ / 101 ، طه‌ / 42 ) . « أَنسَوْکُمْ ذِکْرِی‌ » : مؤمنان ، یاد مرا از ذهن شما بدر کرده‌اند و ایمان و پرستش مرا از یادتان برده‌اند . نسبت به مؤمنان ، بدان خاطر است که ایشان هرچند چنین نکرده‌اند ، ولی سبب وجود نسیان و فراموشی هستند ( نگا : ابراهیم‌ / 36 ) .

ترجمه: من امروز به خاطر صبری که کرده‌اند و پایمردی و استقامتی که ( در برابر آن همه استهزاء ) نشان داده‌اند ، پاداششان داده‌ام ( و در بهشت جایگزینشان کرده‌ام ) و آنان به مقصود رسیدگان و رستگارانند . توضیحات: « بِمَا » : واژه ( ما ) مصدریّه است . « أَنَّهُمْ هُمُ الْفَآئِزُونَ » : این جمله مفعول به دوم ( جَزَیْتُهُمْ ) و یا این که در موضع جرّ به لام تعلیل‌مقدّری است . یعنی : لَفَوْزُهُمْ بِالتَّوْحِیدِ الْمُؤَدِّی إلَیا کُلِّ سَعَادَةٍ .

ترجمه: ( خداوند بدیشان ) می‌گوید : چند سال در روی زمین زیسته و ماندگار بوده‌اید ؟ ! توضیحات: « کَمْ » : چقدر ؟ مفعول‌فیه ( لَبِثْتُمْ ) است . « لَبِثْتُمْ » : توقّف کرده‌اید و ماندگار شده‌اید . « عَدَداً » : تمییز ( کَمْ ) است .

ترجمه: می‌گویند : روزی یا بخشی از روزی ! ( ما که سخت گرفتار عذابیم ، پاسخ درستی نمی‌توانیم بدهیم ) پس از کسانی بپرس که قادر به شمارش هستند . توضیحات: « لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ . . . » : این پاسخ یا پاسخهای دیگری توسّط گروههای مختلف دوزخیان ( نگا : بقره‌ / 259 ، یونس‌ / 45 ، طه‌ / 103 ، نازعات‌ / 46 ) در مقام مقایسه عمر ناچیز این جهان با عمر طولانی و ابدی آن جهان است . « الْعَادِینَ » : شمارندگان . حسابگران و حسابرسان .

ترجمه: ( خداوند بدیشان ) می‌گوید : جز مدّت کمی ( در زمین ) ماندگار نبوده‌اید ، اگر شما کمترین آگاهی و دانشی‌ می‌داشتید ( در دنیا متوجّه این می‌شدید ) . توضیحات: « . . . لَوْ أنَّکُمْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ » : اگر اندک دانش و معرفتی می‌داشتید ، در پرتو آن متوجّه عمر محدود و ناچیز خود در برابر عمر نامحدود و سرمدی آخرت می‌شدید . بعضی حرف ( لَوْ ) را به معنی ( لَیْتَ ) دانسته‌اند که در این صورت معنی چنین می‌شود : ای کاش ! شما این مطلب را در دنیا می‌دانستید .

ترجمه: آیا گمان برده‌اید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و ( حکمت و فلسفه‌ای در آفرینش شما نیست ، این است که به فساد پرداخته‌اید ؟ و چنین انگاشته‌اید که ) به سوی ما ( برای حساب و کتاب ) برگردانده نمی‌شوید . توضیحات: « عَبَثاً » : بیهوده . باطل . بی‌فلسفه و حکمت . مراد این است که خداوند مردمان را در اصل برای سزا و جزای آخرت آفریده است ( نگا : یونس / 4 ) .

ترجمه: خداوندی که فرمانروای راستین است و هیچ معبودی جز او نیست و صاحب عرش عظیم است ( برتر از آن است که جهان هستی را بیهوده و بی‌هدف آفریده باشد ) . توضیحات: « الْمَلِکُ الْحَقُّ » : شاهنشاه حقیقی و فرمانروای راستین . « الْکَرِیم‌ » : عظیم ( نگا : مؤمنون‌ / 86 ) . چیزی که از آن خیرات فرود آید . آنچه خداوند بزرگوارش فرموده باشد .

ترجمه: هرکس که با خدا ، معبود دیگری را به فریاد خواند - و مسلّماً هیچ دلیلی بر حقّانیّت آن نخواهد داشت‌ - حساب او با خدا است . قطعاً کافران رستگار نمی‌گردند ، ( و بلکه مؤمنان رستگار می‌شوند ) . توضیحات: « یَدْعُ » : فرا خواند . پرستش نماید .

ترجمه: بگو : پروردگارا ! ( گناهانم را ) ببخشای و ( به من ) مرحمت فرمای ، چرا که تو بهترین مهربانانی .

ترجمه: ( این ) سوره مهمّی است که ما آن را وحی کرده‌ایم و ( احکام ) آن را واجب نموده‌ایم و آیه‌های واضحی ( و دلائل روشنی که دالّ بر قدرت و یگانگی یزدان ، و آسمانی بودن قرآنند ) در آن فرو فرستاده‌ایم ، تا این که پند گیرید . توضیحات: « سُورَةٌ » : ( نگا : بقره‌ / 23 ) . خبر مبتدای محذوف است و تنوین آن برای تفخیم است . « فَرَضْنَا » : احکام آن را قاطعانه واجب کرده‌ایم . « ءَایَاتٍ بَیِّنَاتٍ » : دلائل واضح و روشن . آیه‌های روشن . « لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ » : تا این که از آنها پند گیرید و آنها را یادآور شوید و بدانها عمل کنید .

ترجمه: ( از جمله احکام سوره ، یکی این است که ) هر یک از زن و مرد زناکار ( مؤمن ، بالغ ، حرّ ، و ازدواج ناکرده ) را صد تازیانه بزنید و در ( اجرا قوانین ) دین خدا رأفت ( و رحمت کاذب ) نسبت بدیشان نداشته باشید ، اگر به روز قیامت ایمان دارید ، و باید گروهی از مؤمنان بر ( اجرا حکم ناظر ، و به هنگام زدن تازیانه‌ها و ) شکنجه ایشان حاضر باشند . توضیحات: « الزَّانِیَةُ وَ الزَّانِی‌ » : مراد دختر زناکار و پسر زناکار است . چرا که زن زناکار و مرد زناکار برابر سنّت رسول ، رجم و سنگسار می‌گردند . « إِجْلِدُوا » : تازیانه بزنید . مراد زدن به وسیله چیزی است که جِلد ، یعنی پوست بدن را درد و الم برساند ، بدون این که باعث شکستگی استخوان و یا پاره شدن گوشت بدن گردد . تازیانه هم باید به همه اندامهای لخت بدن بجز رأس و وجه و فرج زده شود . « لا تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ » : مراد این است که حدود خدا را به سبب مقام مردمان ، شفاعت و میانجیگری دیگران ، لومه این و آن ، وسوسه شیطان ، و غیره تعطیل و رها نسازید و از آن هم نکاهید . « طائِفَةٌ » : دسته . گروه . بعضی چهار نفر و بالاتر ، و برخی ده نفر و بیشتر دانسته‌اند . یادآوری 1 : زنا به وسیله یکی از این سه چیز ثابت می‌شود : الف ) اقرار به زنا . ب ) آبستن شدن زن بی‌شوهر . ج ) شهادت چهار نفر که گواهی دهند که بدون هیچ گونه شکّ و شبهه‌ای ، زناکاران را در حال عمل جماع دیده‌اند و آلات تناسلی آنان را داخل یکدیگر مشاهده نموده‌اند ( نگا : تفسیرالمراغی ) . یادآوری 2 : آیه مورد بحث ، حکم آیه‌های 15 و 16 سوره نساء را در صد تازیانه محدود و معیّن کرده است . یادآوری 3 : عبارت : « أَلشَّیْخُ وَ الشَّیْخَة إِذا زَنَیَا فَاجْلِدُوهُما ألْبَتَّةَ ، نَکالاً مِنَ اللهِ وَ اللهُ عَزِیزٌ حَکیمٌ » ! که برخی آن را آیه رجم نام داده و جزو قرآن منسوخ‌التلاوه بشمار آورده‌اند ، نه از زمره آیات الهی و نه از جمله احادیث نبوی است ( نگا ، تفسیر عبدالکریم خطیب ، جلد 17 و 18 ، صفحات 1212 - 1217 ) . یادآوری 4 : مسأله تغریب ، یعنی تبعید یک ساله زناکار هم که در بحث زنا مطرح است ، بعضی آن را حدیثی منسوخ ، و برخی آن را سخنی نادرست بشمار آورده‌اند ، گروهی هم آن را افزون بر صد تازیانه به صلاح دید حاکم یا قاضی واگذار کرده‌اند .

ترجمه: مرد زناکار ( پیش از دست کشیدن از کار پلشت زنا ، و توبه‌کردن از آلوده دامانی ) حق ندارد جز با زن زناکار ( فاحشه‌ای که از عمل زشت فاحشه‌گری دست نکشیده و از آلوده دامانی توبه نکرده باشد ) و یا با زن مشرک ( و کافری که هنوز بر شرک و کفر ماندگار باشد ) ازدواج کند ، همان گونه هم زن زناکار ( پیش از دست کشیدن از کار پلشت زنا و توبه از آلوده دامانی ) حق ندارد جز با مرد زناپیشه ( ماندگار بر زناکاری و توبه ناکرده از آلوده دامانی ) و یا با مرد مشرک ( و کافری که هنوز شرک و کفر را رها نکرده باشد ) ازدواج کند . چرا که چنین ( ازدواجی ) بر مؤمنان حرام شده است . توضیحات: « لا یَنکِحُ » : ازدواج نمی‌کند . نباید ازدواج بکند . برخی نکاح را در اینجا مجاز از وطأ و جماع دانسته‌اند . « حُرِّمَ » : تحریم شده است . بعضی تحریم را در اینجا ناسزاوار و ناشایست معنی کرده‌اند . « ذلِکَ » : نکاح زناکاران . زنا . یادآوری : آیه فوق در حقیقت دارای دو معنی‌است که چکیده آنها عبارت است‌از : الف ) مرد زناکار جز با زن زناکار و یا مشرک ، و زن زناکار جز با مرد زناکار و یا مشرک ازدواج نمی‌کند . چنین ازدواجی برای مؤمنان حرام است . ب ) مرد زناکار جز با زن زناکار یا مشرک ، و زن زناکار جز با مرد زناکار یا مشرک زنا نمی‌کند ، و زنا بر مؤمنان حرام شده است ( و هرگز به چنین کار زشت و پستی دست نمی‌یازند ) . ضمناً باید توجّه داشت که عطف ( مشرکان ) بر ( زانیان ) در واقع برای بیان اهمّیّت مطالب است . یعنی گناه ( زنا ) همطراز گناه ( شرک ) است . چرا که برابر برخی از روایات ، شخص زناکار در لحظاتی که مرتکب این عمل می‌شود ، مؤمن نمی‌باشد !

ترجمه: کسانی که به زنان پاکدامن نسبت زنا می‌دهند ، سپس چهار گواه ( بر ادّعای خود ، حاضر ) نمی‌آورند ، بدیشان هشتاد تازیانه بزنید ، و هرگز گواهی دادن آنان را ( در طول عمر بر هیچ کاری ) نپذیرید ، و چنین کسانی فاسق ( و متمرّد از فرمان خدا ) هستند . توضیحات: « الْمُحْصَناتِ » : زنان پاکدامن . تهمت‌زدن به هر کسی - اعم از مردان و زنان پاکدامن یا عادی‌ - دارای همین حکم است . لیکن به خاطر اهمّیّت بیشتر تنها ( المحصَناتِ ) ذکر شده است .

ترجمه: مگر کسانی که ( قبل از حدّ ) توبه کنند ، ( و پشیمانی خود را اظهار نمایند و دیگر تهمت نزنند ، که خداوند از ایشان صرف نظر می‌فرماید ) ، چرا که خداوند آمرزگار و مهربان است . توضیحات: « إِلاّ الَّذِینَ . . . » : بعضی این استثناء را مربوط به جمیع کلام ، و بعضی آن را به دو جمله « لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً » و « أُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ » می‌دانند ، و بسیاری آن را تنها به جمله اخیر ، یعنی « أُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ » باز می‌گردانند . نتیجه‌اش این است که به وسیله توبه ، هم حدّ از آنان ساقط و هم شهادت آنان در آینده مقبول است ، و هم حکم فسق در تمام زمینه‌ها و احکام اسلامی از ایشان دور و مطرود است ( نگا : زادالّمسیر ) . بعضی با توجّه به لفظ ( أَبَداً ) حدّ و فسق را در پرتو توبه ساقط می‌دانند ، ولی شهادت را مردود می‌شمارند .

ترجمه: کسانی که همسران خود را متّهم ( به عمل منافی عفّت ) می‌کنند ، و جز خودشان گواهانی ندارند ( که بر صدق اتّهامشان گواهی دهند ، از آنان خواسته می‌شود که برای این که هشتاد تازیانه نخورند و عقوبت نبینند ) هر یک از ایشان باید چهار مرتبه خدای را به شهادت بطلبد که ( در این نسبت زنا که به همسرم دادم ) راستگو هستم . توضیحات: « أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللهِ » : چهار بار به خدا سوگند می‌خورد و خدا را به گواهی می‌گیرد .

ترجمه: در پنجمین مرتبه ( باید بگوید : ) نفرین خدا بر او باد اگر دروغگو باشد ! توضیحات: « لَعْنَتَ اللهِ » : نفرین خدا . مراد طرد از رحمت خدا و مستحقّ خشم خدا بودن است ، نَعُوذُ بِاللهِ ! اگر زن سخن شوهر خود را پذیرفت رجم می‌گردد . در غیر این صورت او به دفاع از خود به طریق مذکور در آیات 8 و 9 زبان به سخن می‌گشاید .

ترجمه: اگر زن چهار بار خدا را به شهادت بطلبد ( و سوگند بخورد ) که شوهرش ( در اتّهامی که بدو می‌زند ) دروغگو است ( چنین شهادتی ) عذاب ( رجم ) را از او دفع می‌نماید . توضیحات: « یَدْرَأُ » : دفع می‌کند . برطرف می‌کند . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر دارد . « أَن تَشْهَدَ . . . » : حرف ( أَنْ ) وصله آن ، در موضع رفع است و فاعل فعل ( یَدْرَأُ ) است . تقدیر چنین است : یَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذابَ شَهَادَتُهَا . « الْعَذابَ » : مراد رجم است .

ترجمه: و در مرتبه پنجم ( باید بگوید که : ) نفرین خدا بر او باد اگر شوهرش راست بگوید ! ( در این که من مرتکب زنا شده باشم ) . توضیحات: « الْخَامِسَةَ » : عطف بر ( أَرْبَعُ ) است . « أَنَّ غَضَبَ » : حرف جرّی مقدّر است و تقدیر چنین‌است : بِأَنَّ غَضَبَ . یادآوری : آیات 6 تا 9 برنامه قاعده « لِعَان‌ » در فقه اسلامی است ، و چهار حکم قطعی برای این نوع شوهر و همسر در پی خواهد داشت : الف ) شوهر و همسر بدون هیچ گونه مراسم طلاق ، فوراً از هم جدا می‌گردند و مهریّه به زن داده می‌شود . ب ) برای همیشه بر یکدیگر حرام و حق ازدواج مجدّد را نخواهند داشت . ج ) حد قذف از مرد و زن برداشته می‌شود . با این توضیح که اگر مرد از اجرای برنامه لعان سر باز زند تازیانه می‌خورد ، و اگر زن خودداری کند ، رجم می‌شود . د ) اگر زن در این ماجرا آبستن و فرزندی بزاید ، متعلّق به شوهر نخواهد بود و بلکه منتسب به همسر می‌گردد ( نگا : تفسیر عبدالکریم خطیب ، تفسیر نمونه ) .

ترجمه: اگر بزرگواری و مرحمت خدا شامل حال شما نمی‌شد ، و او بس توبه‌پذیر ( از بندگان خود ) و حکیم ( در افعال خویش ) نبود ( دچار رنج زیاد می‌شدید ، و با احکام و حدود الهی آشنا نمی‌گشتید ) . توضیحات: « لَوْلا . . . » : جواب ( لَوْلا ) محذوف و چه بسا تقدیر چنین باشد : وَ لَوْ لا فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ ، وَ رَحْمَتُهُ بِکُمْ ، وَ أَنَّهُ تَوَّابٌ حَکیمٌ ، لَوْ لا هذا لَعَنِتُّمْ وَ لَمَا عَرَفْتُمْ هذِهِ الْحُدُودَ ، وَ تِلْکَ الأحْکامَ الَّتی بَیَّنَهَا اللهُ لَکُمْ ، و . . .

ترجمه: کسانی که این تهمت بزرگ را ( درباره عائشه ، امّ‌المؤمنین ) پرداخته و سرهم کرده‌اند ، گروهی از خود شما هستند ، امّا گمان مبرید که این حادثه برایتان بد است ، بلکه این مسأله برایتان خوب است ( و خیر شما در آن است . چرا که : منافقان کوردل از مؤمنان مخلص جدا ، و کرامت بیگناهان را پیدا ، و عظمت رنجدیدگان را هویدا می‌کند ، برخی از مسلمانان ساده‌لوح را به خود می‌آورد . آنانی که دست به چنین گناهی زده‌اند ، هر یک به اندازه شرکت در این اتّهام ، سهم خود را از مسؤولیّت و مجازات آن خواهد داشت و ) هر کدام از آنان به گناه کاری که کرده است گرفتار می‌آید ، و کسی که ( سردسته آنان در این توطئه بوده و ) بخش عظیمی از آن را به عهده داشته است ، عذاب بزرگ و مجازات سنگینی دارد . توضیحات: « الإِفْکِ » : تهمت بزرگ . دروغ شاخدار ( فرقان‌ / 4 ) . اشاره به تهمت عظیمی است که منافقان به امّ‌المؤمنین عائشه صدیقه ، همسر پاک رسول خدا زدند ، و نسبت زنا با یکی از اصحاب جلیل‌القدر به نام « صفوان بن معطّل‌ » بدو دادند ! چکیده داستان بدین قرار است که : در هر غزوه‌ای رسول خدا زنی را به قید قرعه از میان امهات‌المؤمنین با خود می‌برد . در غزوه بنی‌مصطلق قرعه به نام عائشه افتاد . در برگشت از غزوه ، شب هنگام در مکانی ، مختصر استراحتی کردند . عائشه صدیقه از کجاوه بیرون می‌آید و برای قضای حاجت از لشکرگاه دور می‌شود . وقتی که به کجاوه برمی‌گردد متوجّه می‌شود گردن‌بند او پاره شده است . به دنبال آن به محلّ قضای حاجت برمی‌گردد و برای یافتن گردن‌بند مدّتی معطّل می‌شود . بعد از برگشت می‌بیند لشکریان حرکت کرده‌اند . به امید این که طولی نمی‌کشد مسؤولان کجاوه متوجّه نبودن او در کجاوه می‌شوند ، در جای خود به انتظار می‌نشیند ، ولی تا صبح خبری از کسی نمی‌شود . عادت هم بر این بوده است که کسی از لشکریان موظّف بوده که در منزلگاه اتراق شبانه بماند و بعد از روشن شدن هوا ، آنجا را نگاه کند و اسباب و اثاثیّه بجا مانده را جمع و به صاحبانش مستردّ دارد . عهده‌دار این وظیفه این بار صحابی مذکور بوده است . سحرگاهان متوجّه یک سیاهی در منزلگاه می‌شود . وقتی که نزدیک می‌گردد ، چشمش به امّ المؤمنین می‌افتد . إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إلَیْهِ راجِعُونَ گویان شتر خود را می‌خواباند و مادر مؤمنان و عزیزه پیغمبر اسلام بر شتر سوار می‌گردد ، و خویشتن را در راه به رسول خدا و اصحاب می‌رسانند . این منظره سبب می‌شود که گروهی به شایعه‌پردازی مشغول شوند . این شایعه توسّط سردسته منافقان « عبدالّله بن ابی بن سلول‌ » در شهر مدینه می‌پیچد . این وضع همچنان ادامه پیدا می‌کند و پس از یک ماه و اندی آیات برائت نازل می‌گردد و به هر یک از تهمت‌زنندگان حد قذف ، یعنی هشتاد تازیانه زده می‌شود . « عُصْبَةٌ » : گروه . دسته ( نگا : یوسف‌ / 8 و 14 ) « الَّذِی تَوَلّی‌ » : کسی‌که رهبری کرد . کسی که انجام داد . مرادعبدالّله پسر ابیّ پسر سلول است . « کِبْرَهُ » : بیشتر آن را .

ترجمه: چرا هنگامی که این تهمت را می‌شنیدید ، نمی‌بایست مردان و زنان مؤمن نسبت به خود گمان نیک بودن ( و پاکدامنی و پاکی ) را نیندیشند و نگویند : این تهمت بزرگ آشکار و روشنی است‌ ؟ توضیحات: « بِأَنفُسِهِمْ » : نسبت به خود . این تعبیر اشاره به این است که مؤمنان همه اعضاء یک پیکرند و همگان به منزله نفس واحدند که اگر اتّهامی متوجّه یکی از آنها بشود ، انگار متوجّه همه شده است ( نگا : حجرات‌ / 11 ) .

ترجمه: چرا نمی‌بایست آنان ( موظّف شوند ) چهار شاهد را حاضر بیاورند تا بر سخن ایشان گواهی دهند ؟ اگر چنین گواهانی را حاضر نمی‌آوردند ، آنان برابر حکم خدا دروغگو ( و مستحقّ تازیانه خوردن ) بودند . توضیحات: « عِندَاللهِ » : در پیش خدا . برابر قانون و حکم خدا . « لَوْلا » : در این آیه و آیه بالاتر مفید ترغیب و تشویق به انجام کار مابعد خود است که در آیه پیشین : « ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً » و در این آیه « جَآءُوا عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَآءَ » : می‌باشد .

ترجمه: اگر تفضّل و مرحمت خدا در دنیا ( با عدم تعجیل عقوبت ) و در آخرت ( با مغفرت ) شامل حال شما نمی‌شد ، هر آینه به سبب خوض و فرو رفتنتان در کار تهمت ، عذاب سخت و بزرگی گریبانگیرتان می‌گردید . توضیحات: « أَفَضْتُمْ فِیهِ » : در آن خوض کردید و غوطه‌ور شدید . بدان پرداختید و در آن فرو رفتید ( نگا : یونس‌ / 61 ) . از مصدر افاضه و از ماده ( فیض ) .

ترجمه: ( عذاب گریبانگیرتان می‌شد ) در آن زمانی که به استقبال این شایعه می‌رفتید و آن را از زبان یکدیگر می‌قاپیدید ، و با دهان چیزی پخش می‌کردید که علم و اطّلاعی از آن نداشتید ، و گمان می‌بردید این ، مسأله ساده و کوچکی است ، در حالی که در پیش خدا بزرگ بوده ( و مجازات سختی به دنبال دارد ) . توضیحات: « إذْ » : ظرف ( لَمَسَّکُمْ ) است . « تَلَقَّوْنَهُ » : آن را دریافت می‌کردید و پذیره‌اش می‌رفتید . تائی از اوّل فعل حذف شده است . « تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ » : با زبانتان به پخش شایعه و روایت آن برای مردم می‌پرداختید . « هَیِّناً » : ساده و ناچیز . یعنی انتظار عذاب و مجازات در برابر آن را نداشتید ، و یا عذاب و عقاب آن را کم و ناچیز می‌دانستید . یعنی : در پذیرش شایعه مطالبه دلیل نمی‌کردید ، و در پخش شایعه تکیه بر دلیل نداشتید ، و آن را سرسری می‌گرفتید .

ترجمه: چرا نمی‌بایستی وقتی که آن را می‌شنیدید ، می‌گفتید : ما را نسزد که زبان بدین تهمت بگشائیم ، سبحان‌الله ! این بهتان بزرگی است ! توضیحات: « مَا یَکُونُ لَنَا » : ما را نسزد . شایسته ما نیست . سخنی است گنده‌تر از دهان ما . « سُبْحَانَکَ » : سخنی است بس غریب و نامعقول ! عربها وقتی که چیزی را ببینند یا بشنوند و از آن تعجّب کنند ، جملاتی همچون : سُبْحَانَ‌اللهِ . لآ إِلهَ إِلاّ اللهُ . بر زبان می‌رانند . « بُهْتانٌ » : باطل و دروغی که شنونده را مبهوت و مدهوش کند ( نگا : نساء / 112 و 156 ) .

ترجمه: خداوند نصیحتتان می‌کند ، این که اگر مؤمنید ، نکند هرگز چنین کاری را تکرار کنید ( و خویشتن را آلوده چنین معصیتی سازید . چرا که ایمان راستین با تهمت دروغین سر سازگاری ندارد ) . توضیحات: « یَعِظُکُمْ » : پندتان می‌دهد . شما را باز می‌دارد . « أَن تَعُودُوا » : از این که برگردید و دیگربار به تکرار گناه دست یازید . در اصل چنین است : کَراهَةَ أَن تَعُودُوا . فِی أَن تَعُودُوا . « أَبَداً » : مراد این است که مادام‌العمر . تا زنده‌اید .

ترجمه: خداوند آیات ( احکام واضح و روشن خود ) را برای شما بیان می‌دارد ، و خدا بس آگاه ( است و از نیازهای شما و عوامل بدی و خوبی زندگیتان باخبر است ) و حکیم است ( و به مقتضای حکمتش احکام و قوانین را برایتان وضع می‌کند ) .

ترجمه: بی‌گمان کسانی که دوست می‌دارند گناهان بزرگی ( همچون زنا ) در میان مؤمنان پخش گردد ، ایشان در دنیا و آخرت ، شکنجه و عذاب دردناکی دارند . خداوند می‌داند ( عواقب شوم و آثار مرگبار اشاعه فحشاء را ) و شما نمی‌دانید ( ابعاد مختلف پخش گناهان و پلشتیها را ) . توضیحات: « الْفَاحِشَةُ » : ( نگا : نساء / 15 ، انعام‌ / 151 ) .

ترجمه: اگر فضل و رحمت الهی شامل حال شما نمی‌شد ، و اگر خداوند ( نسبت به شما ) مهر و محبّت نمی‌داشت ، ( آن چنان مجازات بزرگ و کمرشکنی در برابر تهمت زنا به امّ‌المؤمنین برایتان در دنیا تعیین می‌کرد که زندگیتان را تباه می‌کرد ) . توضیحات: « لَوْ لا . . . » : جواب ( لَوْ لا ) محذوف است و تقدیر چنین است : لَعَاقَبَکُمْ فِیمَا قُلْتُمْ لِعَائِشَةَ . لَعَجَّلَ عُقُوبَتَکُمْ فِی‌الدُّنْیَا بِالْمَعْصِیَةِ . لَمَسَّکُمْ فِیمَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذابٌ عَظِیمٌ . « وَإِنَّ اللهَ رَؤُوفٌ رَّحیمٌ » : عطف بر جمله ( فَضْلُ اللهِ . . . ) است .

ترجمه: ای مؤمنان ! گام به گام شیطان ، راه نروید و به دنبال او راه نیفتید ، چون هرکس گام به گام شیطان راه برود و دنبال او راه بیفتد ( مرتکب پلشتیها و زشتیها می‌گردد ) . چرا که شیطان تنها به زشتیها و پلشتیها ( فرا می‌خواند و ) فرمان می‌راند . اگر تفضّل و مرحمت الهی شامل شما نمی‌شد هرگز فردی از شما ( از کثافت گناه ، با آب توبه ) پاک نمی‌گردید ، ولی خداوند هر که را بخواهد ( از کثافات سیّئات ، با توفیق در حسنات ، و با پذیرش توبه از او ) پاک می‌گرداند ، و خدا شنوای ( هر سخنی ، و ) آگاه ( از هر عملی ) است . توضیحات: « خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ » : ( نگا : بقره‌ / 168 و 208 ، انعام‌ / 142 ) . « مَن یَتَّبِعْ . . . » : جواب شرط محذوف است و تقدیر چنین است : مَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ یُوقِعْهُ فِی السَّعیرِ ( نگا : حجّ‌ / 4 ) یا : مَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِرْتَکَبَ الْفَحْشَآءَ وَالْمُنکَرَ . « الْفَحْشَآءِ » : گناهان کبیره . پلشتیها ( نگا : بقره‌ / 169 و 268 ، نحل‌ / 90 ) . « الْمُنکَرِ » : معاصی قبیحه . زشتیها ( نگا : آل‌عمران‌ / 104 ، مائده‌ / 79 ) . « ما زکی‌ » : از کثافات گناه پاک نمی‌شد . « مِنْ أحَدٍ » : حرف ( مِنْ ) زائد بوده و واژه ( أَحَدٍ ) فاعل است .

ترجمه: کسانی که از شما اهل فضیلت و فراخی نعمتند ، نباید سوگند بخورند این که بذل و بخشش خود را از نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا باز می‌گیرند ( به علّت این که در ماجرای افک دست داشته و بدان دامن زده‌اند ) . باید عفو کنند و گذشت نمایند . مگر دوست نمی‌دارید که خداوند شما را بیامرزاد ؟ ( همان گونه که دوست دارید خدا از لغزشهایتان چشم‌پوشی فرماید ، شما نیز اشتباهات دیگران را نادیده بگیرید و به این گونه کارهای خیر ادامه دهید ) ، و خدا آمرزگار و مهربان است ( پس خویشتن را متأدّب و متّصف به آداب و اوصاف آفریدگارتان سازید ) . توضیحات: « لا یَأْتَلِ » : سوگند نخورد ( نگا : بقره‌ / 226 ) قصور و کوتاهی نکند ( نگا : آل‌عمران‌ / 118 ) . در صورتی که به معنی قسم باشد ، باید حرف ( لا ) پیش از ( یُؤْتُوا ) حذف و تقدیر چنین می‌شود : وَ لا یَأْتَلِ . أَن یُؤْتُوا . اگر هم نهی از کوتاهی و ترک احسان باشد ، حرف ( فی ) محذوف و تقدیر چنین است : لا یُقَصِّرُوا فِی أَن یُؤْتُوا . « أُولُوا الْفَضْلِ » : صاحبان فضل و برتری . کسانی که از افزایش تقوا و صلاحیّت برخوردارند . « السَّعَة » : فراخی مال و ثروت . فزونی دارائی . « أَن یُؤْتُوا » : این که نبخشند . در این که ببخشند . « لِیَصْفَحُوا » : باید گذشت و چشم‌پوشی کنند ( نگا : بقره‌ / 109 ) .

ترجمه: کسانی که زنان پاکدامن بی‌خبر ( از هرگونه آلودگی و ) ایماندار را به زنا متّهم می‌سازند ، در دنیا و آخرت از رحمت خدا دور و عذاب عظیمی‌دارند ( اگر توبه نکنند ) . توضیحات: « الْمُحْصَنَاتِ » : زنان عفیفه و پاکدامن . « الْغَافِلاتِ » : زنان بی‌خبر از هرگونه آلودگی ، پاکدل و سینه بی‌کینه ، بی مکر و نیرنگ ( نگا : کشّاف ) .

ترجمه: ( آنان عذاب عظیمی دارند ) در آن روزی که علیه آنان زبان و دست و پای ایشان بر کارهائی که کرده‌اند گواهی می‌دهند . توضیحات: « أَلْسِنَتُهُمْ » : مراد از به گفتار آمدن زبان ، با وجود این که برابر آیات دیگر مهر شده است ( نگا : یس‌ / 65 ) ، به نطق آوردن زبان و همه اندامهای دیگر است ، به گونه‌ای که تنها خدا می‌داند ( نگا : فصّلت‌ / 20 و 21 ) .

ترجمه: در آن روز خداوند جزای واقعی آنان را بی‌کم‌وکاست بدیشان می‌دهد ، و آگاه می‌گردند که خداوند حق آشکار است ( و روز قیامت در حقّانیّت پروردگار شکّ و تردیدی برای سرسخت‌ترین لجوجان هم نمی‌ماند ) . توضیحات: « دِین‌ » : جزاء ( نگا : فاتحه‌ / 4 ، حجر / 35 ، شعراء / 82 ) .

ترجمه: زنان ناپاک ، از آنِ مردان ناپاکند ، و مردان ناپاک ، از آنِ زنان ناپاکند ، و زنان پاک ، متعلّق به مردان پاکند ، و مردان پاک ، متعلّق به زنان پاکند . ( پس چگونه تهمت می‌زنید به عائشه عفیفه رزین ، همسر محمّد امین ، فرستاده ربّ‌العالمین‌ ؟ ! ) آنان از نسبتهای ناموسی ناروائی که بدانان داده می‌شود مبرّا و منزّه هستند ، ( و به همین دلیل ) ایشان از مغفرت الهی برخوردارند و دارای روزی ارزشمندند ( که بهشت جاویدان و نعمتهای غیرقابل تصوّر آن است ) . توضیحات: « الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ ، وَ . . . » : مراد نوریان مر نوریان را طالبند ، ناریان مر ناریان را جاذبند ، و . . . « مُبَرَّؤُونَ » : پاکان و بیگناهان . « لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ » : ( نگا : انفال‌ / 4 و 74 ) . یادآوری : هیچ یک از همسران پیامبران به طور قطع انحراف و آلودگی جنسی نداشته‌اند ، و منظور از خیانت در داستان نوح و لوط ، جاسوسی کردن به نفع کفّار است‌ ؛ نه خیانت ناموسی ( نگا : تفسیر نمونه ، جلد 14 ، صفحه 425 ، و تفسیرالمیزان عربی ، جلد 15 ، صفحه 102 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! وارد خانه‌هائی نشوید که متعلّق به شما نیست ، مگر بعد از اجازه گرفتن ( با زنگ زدن یا در کوبیدن و کارهائی جز اینها ) و سلام کردن بر ساکنان آن . این کار برای شما بهتر است ( از ورود بدون اجازه و سلام ) . امید است شما ( این دو چیز را به هنگام رفتن به منازل دیگران رعایت و آنها را ) در مد نظر داشته باشید . توضیحات: « حَتّی تَسْتَأْنِسُوا » : تا خواستار انس و الفت می‌شوید . مراد اجازه گرفتن مؤدّبانه و دوستانه است . شیوه و وسیله اجازه خواستن هم برابر عرف محلّ متفاوت است . « لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ » : برخی گفته‌اند تعلیل محذوفی است چون : اُرْشدّتمْ إِلی ذلِکَ . قیلَ لَکُمْ هذا .

ترجمه: اگر کسی را در خانه‌ها نیافتید ( که به شما اجازه دهد ) بدانجاها داخل نشوید تا ( کسی پیدا می‌آید و ) به شما اجازه داده می‌شود . اگر هم به شما ( اجازه داده نشد و ) گفتند : برگردید ، پس برگردید ( و اصرار نکنید ) . این ( کار رجوع ، زیبنده‌تر به حالتان و ) پاکتر برایتان می‌باشد . خدا بس آگاه از کارهائی است که می‌کنید ( پس با رهنمودهای او مخالفت نورزید ) . توضیحات: « أَزْکی‌ » : پاکتر . زیبنده‌تر . شایسته‌تر ( نگا : بقره‌ / 232 ) .

ترجمه: گناهی بر شما نیست که ( بدون اجازه ) وارد خانه‌های غیرمسکونی ( چون مسجدها و دکانها و مهمانخانه‌ها و هتلها و گرمابه‌ها ) شوید . چرا که ( اماکن عامّه هستند و برای گروه مخصوصی بنا نشده‌اند و ) شما حق استفاده از آنها را دارید . خدا می‌داند آنچه را که آشکار می‌سازید و آنچه را که پنهان می‌دارید ( و کارهای ظاهر و باطن شما در برابر علم او یکسان و نمایان است ) . توضیحات: « غَیْرَ مَسْکُونَةٍ » : مراد منازل متروکه و اماکن عامّه است . « مَتَاعٌ » : بهره‌مندی . حق استفاده . مصدر میمی و به معنی استمتاع است ( نگا : المصحف المیسّر ، و روح‌المعانی ) . کالا و امتعه .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) به مردان مؤمن بگو : ( آنان موظّفند که از نگاه به عورت و محلّ زینت نامحرمان ) چشمان خود را فرو گیرند ، و عورتهای خویشتن را ( با پوشاندن و دوری از پیوند نامشروع ) مصون دارند . این برای ایشان زیبنده‌تر و محترمانه‌تر است . بی‌گمان خداوند از آنچه انجام می‌دهند آگاه است ( و سزا و جزای رفتارشان را می‌دهد ) . توضیحات: « یَغُضُّوا » : فرو گیرند . برگیرند . پائین اندازند . مراد دوری از چشم‌چرانی و نظربازی است . مجزوم و جواب ( قُلْ ) است . « مِنْ » : حرف تبعیضیّه است و بیانگر این واقعیّت است که هنگام روبرو شدن با زن نامحرم ، مؤمن باید نگاه خود را کم و کوتاه کند . نه به طور کلّی چشمان خود را بربندد ، و نه بدو خیره بنگرد . « فُرُوجَهُمْ » : مراد حفظ قُبُل و دُبُر از زنا و لِواط است ، و پوشاندن آنها با لباسهائی که نازک بدن‌نما نبوده و به گونه‌ای چسب بدن نباشد که اندامهای برجسته را نشان دهد .

ترجمه: و به زنان مؤمنه بگو : چشمان خود را ( از نامحرمان ) فرو گیرند ( و چشم‌چرانی نکنند ) و عورتهای خویشتن را ( با پوشاندن و دوری از رابطه نامشروع ) مصون دارند و زینت خویش را ( همچون سر ، سینه ، بازو ، ساق ، گردن ، خلخال ، گردن‌بند ، بازوبند ) نمایان نسازند ، مگر آن مقدار ( از جمال خلقت ، همچون چهره و پنجه دستها ) و آن چیزها ( از زینت‌آلات ، همچون لباس و انگشتری و سرمه و خضاب ) که ( طبیعةً ) پیدا می‌گردد ، و چارقد و روسریهای خود را بر یقه‌ها و گریبانهایشان آویزان کنند ( تا گردن و سینه و اندامهائی که احتمالاً از لابلای چاک پیراهن نمایان می‌شود ، در معرض دید مردم قرار نگیرد ) و زینت ( اندام یا ابزار ) خود را نمودار نسازند مگر برای شوهرانشان ، پدرانشان ، پدران شوهرانشان ، پسرانشان ، پسران شوهرانشان ، برادرانشان ، پسران برادرانشان ، پسران خواهرانشان ، زنان ( همکیش ) خودشان ، کنیزانشان ، دنباله روانی که نیاز جنسی در آنان نیست ( از قبیل : افراد مخنث ، ابلهان ، پیران فرتوت ، اشخاص فلج ) ، و کودکانی که هنوز بر عورت زنان آگاهی پیدا نکرده‌اند ( و چیزی از امور جنسی نمی‌دانند ) ، و پاهای خود را ( به هنگام راه رفتن به زمین ) نزنند تا زینتی که پنهانش می‌دارند ( جلب توجّه کند و صدای خلخال پاهایشان به گوش مردم برسد و ) دانسته شود . ای مؤمنان ! همگی به سوی خدا برگردید ( و از مخالفتهائی که در برابر فرمان خدا داشته‌اید توبه کنید ) تا رستگار شوید . توضیحات: « لایُبْدِینَ » : نمایان نسازند . پدیدار نکنند . « زِینَتَهُنَّ » : زینت زنان دو قسمت است : الف ) خِلقتی و سرشتی که اندام او است ب ) زیورآلات و وسائل آرایش . از اندامهای بدن زن جز پنجه دستها و صورت ، همه باید پوشیده شود . از زیورآلات و وسائل آرایش آنچه متعلّق به پنجه دستها و صورت است می‌تواند پیدا باشد ، و جز زینت‌آلات و وسائل آرایش این دو عضو ، بقیّه نباید نمایان گردد . با توجّه بدین نکته که هنگام استعمال و بودن آنها بر اعضاء ممنوع است‌ ؛ نه به تنهائی و جدای از اندامها . « خُمُر » : جمع خِمار ، روسری . چارقد . « جُیُوب‌ » : جمع جَیْب ، گریبان . یقه . قسمت بالای سینه . « نِسَآئِهِنَّ » : مراد زنان مؤمنه خدمتگزار یا همدم و دوست بانوان است . امّا زنان کافره ، مورد اختلاف بوده ، برخی ایشان را همچون مردان نامحرم و بیگانه می‌دانند . « مَا مَلَکَتْ أَیْمانُهُنَّ » : مراد کنیزان و بردگان زن است . امّا بندگان و بردگان مرد ، محلّ اختلاف است . جمهور معتقد به منع هستند ( نگا : المصحف‌المیسّر ) . « الإِرْبَة‌ » : رغبت و اشتهاء . حاجت و نیاز . « غَیْرِ أُولی الإِرْبَة » : افرادی که قدرت زناشوئی ندارند و میل جنسی در آنان فرو مرده است . « الطِّفْلِ » : اطفال . واژه ( طِفل ) بر یکی و بیشتر دلالت می‌نماید . در اینجا معنی جمع دارد . « لَمْ یَظْهَرُوا عَلی عَوْراتِ النِّسَآءِ » : مراد بچّه‌هائی است که هنوز از امور جنسی بی‌خبرند ، و احساس زناشوئی به دلشان راه پیدا نکرده است و عورت و غیر عورت در نظرشان یکی است . « لَمْ یَظْهَرُوا » : آگاهی نیافته‌اند . توانائی پیدا نکرده‌اند ( نگا : توبه / 8 ، کهف‌ / 20 ) .

ترجمه: مردان و زنان مجرّد خود را و غلامان و کنیزان شایسته ( ازدواج ) خویش را ( با تهیّه نفقه و پرداخت مهریّه ) به ازدواج یکدیگر درآورید ( و به فقر و تنگدستی ایشان ننگرید و نگران آینده آنان نباشید . چرا که ) اگر فقیر و تنگدست باشند ( و ازدواجشان برای حفظ عفّت و دوری از گناه انجام گیرد ) خداوند آنان را در پرتو فضل خود دارا و بی‌نیاز می‌گرداند . بی‌گمان خداوند دارای نعمت فراخ ( بوده و ) آگاه ( از نیّات همگان ) است . توضیحات: « أَنکِحُوا » : مردان را همسر ، و زنان را شوهر دهید . مراد سهل و ساده و بی‌ریا و تکلّف گرفتن ازدواج و پرداخت مخارج آن و تهیّه مهریّه و نفقه است . « الأَیَامی‌ » : جمع أیِّم ، مردان و زنان بیوه . در اینجا مراد مردان و زنان مجرّد است اعم از پسر و دختر و بیوه . « الصَّالِحِینَ » : شایستگان . مراد کسانی است که می‌توانند ازدواج کنند و به وظائف زناشوئی اقدام نمایند . اهل تقوا و صلاح . « عِبَاد » : غلامان . « إِمَآء » : جمع أَمَة ، کنیزان . « مِنکُمْ » : از خودتان . مراد مردان و زنان و غلامان و کنیزان مسلمان است‌ ؛ نه غیر مسلمان . چرا که ازدواج با کفّار صحیح نیست ( بقره‌ / 221 ) .

ترجمه: آنان که امکانات ازدواج را ندارند ( و قادر به پرداخت مهریّه و نفقه نمی‌باشند ) باید در راه عفّت و پاکدامنی تلاش کنند ، تا خداوند از فضل و لطف خود ایشان را دارا کند ( و وسیله رفع نیازشان را فراهم سازد ) . کسانی که از بردگانتان خواستار ( آزادی خود با ) عقد قرارداد شدند ، با ایشان عقد قرارداد ببندید اگر خیر ( و صلاحیّت بر پای خود ایستادن در زندگی آزاد و امانت در پرداخت اقساط بازخرید ) در ایشان سراغ دیدید ، ( در راه آزادی کمکشان کنید ) و از مال و ثروت خدا که خدا به شما داده است بدیشان بدهید . همچنین کنیزان خود را ( با جلوگیری از ازدواج ایشان ) وادار به زنا نکنید ، اگر آنان خواستند ( با ازدواج با مردان دلخواه خود ، شخصیّت مستقلّی بهم رسانند و همچون آزادگان تشکیل خانواده دهند و ) عفیف و پاکدامن باشند . ( ای مؤمنان ! با جلوگیری از ازدواج ، کار کنیزان را به خودفروشی نکشانید ) تا بدین وسیله خواهان مال و دارائی زودگذر دنیا بوده ( و بگوئید ازدواج آنان با دیگران باعث کم‌کاری ایشان و کاستی رونق و کاهش بهایشان می‌گردد ) . هرکس ایشان را ( با منع ازدواج ) وادار ( به زنا و خودفروشی ) کند ، اگر از واداشتن آنان توبه کند ( و راه ازدواج کنیزان و رفاه حال ایشان را به وسیله موافقت با ازدواج فراهم سازد ) خدا آمرزگار و مهربان است ( و او را می‌بخشد و مورد لطف و محبّت قرار می‌دهد ) . توضیحات: « لِیَسْتَعْفِفْ » : باید با سعی و رنج خواستار پاکدامنی شود . مثلاً با روزه گرفتن ، سرگرم مطالعه و ورزش شدن ، پرداختن به اعمال مفید طاقت‌فرسا ، دوری از اماکن پر رفت و آمد زنان ، و راههای حلال دیگر ، خویشتن را از بند شهوت موقّتاً برهاند و منتظر لطف خدا بماند . « نِکاحاً » : امکانات ازدواج . مخارج ازدواج . اسم آلت است ، یعنی چیزی که به وسیله آن ازدواج رو به راه می‌شود . مانند ( رکاب ) که وسیله سوار شدن بر اسب است ( نگا : تفسیر قاسمی ) . « الْکِتَاب‌ » : مکاتبه . عقد کتابت . قرارداد و سند آزادی . « خَیْراً » : مراد قدرت بر کسب و کار و صلاحیّت زندگی مستقلّ ، و صداقت و امانت در پرداخت اقساط بهای خود است . « مَالِ اللهِ . . . » : مراد پرداخت بهای آنان از محلّ زکات بیت‌المال ( نگا : توبه‌ / 60 ) ، یا صدقه و بخشش صاحب برده و دیگر مؤمنان است . « فَتَیَاتِکُمْ » : فَتَیات ، جمع فَتاة ، مراد کنیزان است . « الْبِغَآءِ » : زنا . می‌تواند مراد سبب آن باشد که جلوگیری از ازدواج است و آیه برابر این نظریّه معنی شده است . « تَحَصُّناً » : تعفّف . پاکدامنی . « عَرَضَ الْحَیَاةِ » : ( نگا : نساء / 94 ) . یادآوری : معنی آیه به طریقی که بیان شد ، تنها نظریّه عبدالکریم خطیب در « التفسیر القرآنی للقرآن‌ » است . بقیّه تفاسیر مورد استفاده ، آیه را تا اوّل « وَلا تُکْرِهُوا . . . » : به همان شکل معنی ، و از آن به بعد نظرشان بدین گونه است : کنیزان خود را به خاطر فراچنگ آوردن کالای زودگذر دنیا وادار به زنا و خودفروشی نکنید ، اگر آنان خواستند پاک و پاکدامن بمانند ، و هرکس آنان را بر این کار وادارد ( سپس پشیمان گردد ) خداوند آمرزگار و مهربان است ( و از او درمی‌گذرد و مشمول مرحمت خود قرار می‌دهد ) . فقط برخی از مفسّران مغفرت و مرحمت را شامل صاحبان بردگان ، و گروهی شامل کنیزان وادار شده به زنا ، و دسته‌ای هم شامل مالک و مملوک دانسته‌اند .

ترجمه: ( در این سوره ) آیه‌های روشن و بیانگر ( احکام الهی ) ، و سرگذشت مهمّی همچون سرگذشت پیشینیان ، و اندرز بزرگی جهت پرهیزگاران ، برایتان فرو فرستاده‌ایم ( تا به مقرّرات دینی خود آشنا ، و از این سرگذشت بیدار و هوشیار ، و از این اندرز پرحکمت درس زندگی بیاموزید ) . توضیحات: « مُبَیِّنَاتٍ » : به صورت لازم ، یعنی صفت مشبّهه ، و به صورت متعدّی ، یعنی اسم فاعل به کار رفته است . واضح . توضیح دهنده ( نگا : نور / 46 ، طلاق / 11 ) . « مَثَلاً » : نمونه . مثلی از امثال . در اینجا مراد سرگذشت تهمت زدن به عائشه است که خدا او را همچون مریم و یوسف تبرئه فرمود ( نگا : نساء / 156 ، مریم‌ / 28 ، یوسف‌ / 25 ) . « مَوْعِظَةً » : اندرز بزرگی که این داستان در لابلای خود دارد . یادآوری : چه بسا مراد از ( آیاتٍ ) همه آیه‌های سوره‌های دیگر ، و ( مَثَلاً ) به معنی مثلی از امثال ، و ( مَوْعِظَةً ) به معنی پندی از پندها باشد و هدف تنها آیه‌های این سوره و فقط مسأله افک نباشد .

ترجمه: خدا روشنگر آسمانها و زمین است ( و او است که جهان را با نور فیزیکی ستارگان تابان ، و با نور معنوی وحی و هدایت و معرفت درخشان ، و با شواهد و آثار موجود در مخلوقات فروزان کرده است ) . نور خدا ، به چلچراغی می‌ماند که در آن چراغی باشد و آن چراغ در حبابی قرار گیرد ، حباب درخشانی که انگار ستاره فروزان است ، و این چراغ ( با روغنی ) افروخته شود ( که ) از درخت پربرکت زیتونی ( به دست آید ) که نه شرقی و نه غربی است ( بلکه تک درختی است در سرزمین باز و بلندی که از هر سو آفتاب بدان می‌تابد . به گونه‌ای روغنش پالوده و خالص است ) انگار روغن آن بدون تماس با آتش دارد شعله‌ور می‌شود . نوری است بر فراز نوری ! ( نور چلچراغ و نور حباب و نور روغن زیتون ، همه‌جا را نورباران کرده‌اند . به همین منوال هم نور تشریعی وحی و نور تکوینی هدایت و نور عقلانی معرفت پرده‌های شکّ و شبهه را از جلو دیدگان همگان به کنار زده ، و جمال ایزد ذوالجلال را بر در و دیوار وجود به تجلّی انداخته‌اند . امّا این چشم بینا و دل آگاه است که می‌تواند ببیند و دریابد ) . خدا هر که را بخواهد به نور خود رهنمود می‌کند ( و شمعک نور خرد را به چلچراغ نور اَحَد می‌رساند و سراپا فروزانش می‌گرداند ) . خداوند برای مردمان مثلها می‌زند ( تا معقول را در قالب محسوس بنمایاند و دور از دائره دریافت خرد را - تا آنجا که ممکن است ، با کمک وحی و در پرتو دانش‌ - به خرد نزدیک نماید ) و خداوند آگاه از هر چیزی است ( و می‌داند چگونه مخلوق را با معبود آشنا گرداند ) . توضیحات: « أَللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضِ » : این جمله را سه‌گونه می‌توان معنی کرد : الف ) خدا روشنگر هستی است . چرا که خداوند با پرتو لطف خود جهان را از نیستی به هستی آورده است و آن را پدیدار کرده است . هر یک از مخلوقات را در پرتو نور هدایت تکوینی و تشریعی و خرد خدادادی به راه و روش و کار و وظیفه خود آگاه و آشنا فرموده است . پیوسته هم جهان و جهانیان را در پرتو نور خود می‌پاید و مراقبت می‌نماید . ب ) خدا نور هستی است . مگر نه این است که . نور ، خود ظاهر و ظاهر کننده اشیاء است‌ ؟ همه چیز در پرتو نور دیده می‌شود و نور رمز بقاء است‌ ؟ همه هستی نور است‌ ؟ به همین منوال خدا برای چشمهای بینا و دلهای آگاه ، آشکار است ، و او هستی را پدیدار کرده است و همه چیز هستی بر وجود پایدار او دلالت دارد . بدون وجود خدا دنیا لحظه‌ای برجای نمی‌ماند . همه انوار هستی از نور او مایه می‌گیرد و به نور پاک او منتهی می‌گردد . ج ) خدا هدایت دهنده هستی است . او است که جهان را می‌گرداند . و انسان را با وحی و عقل و دانش رهنمود ، و حیوان را با غریزه رهبری ، و زمین را و زمان را و همه چیز جهان را به گونه‌ای به وظیفه خویش آشنا و در مسیر خود هدایت فرموده است ، و سراسر جهان را نظم و نظام بخشیده و همه ذرّات زمین و کرات آسمان را همچون حلقه‌های زنجیر به هم پیوند داده است . « مِشْکَاةٍ » : چراغدان . قندیل . چلچراغ . « مِصْبَاحٌ » : چراغ . فتیله . « زُجْاجَةٍ » : شیشه . حباب چراغ . لامپ . « دُرِّیٌّ » : فروزان چون درّ . « لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ » : این درخت نه در قسمت شرقی باغ است و نه در قسمت غربی . ولی اصل این است که این درخت ، درخت معمولی نیست . چرا که متعلّق به مکانی و محدود به جهتی نمی‌باشد . تنها ضرب‌المثل است و بس . « زَیْتُهَا » : روغن آن . روغن شگفتی است که از جنس این روغنهای معروف نیست . خود به خود تابان و درخشان و سوزان است ! لذا نه نور خدا نور معمولی ، و نه چلچراغ هستی چلچراغ معمولی ، و نه روغن آن که هدایت وحی ( نگا : نساء / 174 ) و سرشت ( نگا : بقره / 148 ) و دانش ( نگا : انعام / 122 ، نور / 40 ) است روغن معمولی است . ابوالاعلی مودودی‌ ؛ معتقد است که در این مثال ، خداوند خود را به ( مصباح ) و جهان را به ( مِشکاة ) تشبیه فرموده است و مرادش از ( زُجاجَة ) پرده‌ای است که خداوند خویشتن را در فراسوی آن از چشم خلائق پنهان کرده است . ولی این پرده نه تنها نهان نمی‌دارد ، بلکه بر شدّت ظهور نیز می‌افزاید ( نگا : تفسیر سوره نور ، صفحه 198 ) .

ترجمه: ( اگر در جستجوی این نور پرفروغ هستید ، آن را بجوئید ) در خانه‌هائی که خداوند اجازه داده است برافراشته شوند و در آنها نام خدا برده شود ( و با ذکر و یاد او ، و با تلاوت آیات قرآنی ، و بررسی احکام آسمانی آباد شود . خانه‌های مسجد نامی که ) در آنها سحرگاهان و شامگاهان به تقدیس و تنزیه یزدان می‌پردازند . توضیحات: « فِی بُیُوتٍ » : مراد از ( بیوت ) مساجد است و جار و مجرور می‌تواند متعلّق به فعل محذوفی باشد و تقدیر چنین است : إِذا أَرَدْتُمْ إِلْتِمَاسَ هذَا النُّورِ فَالْتَمِسُوهُ فی بُیُوتٍ ( نگا : تفسیر عبدالکریم خطیب ) . یا این که : هذِهِ الْمِشْکَاة ، یا : هذَا الْمِصْبَاحُ ، یا : هذِهِ الشَّجَرةُ الْمُبَارَکَةُ فِی بُیُوتٍ . بعضی هم این جار و مجرور را متعلّق به فعل ( یُسَبِّحُ ) می‌دانند . در این صورت ( فیها ) برای تأکید بوده و زائد است . « یُسَبِّحُ » : ( نگا : بقره‌ / 30 ) . فاعل آن ( رِجالٌ ) در آیه بعدی است . « بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ » : ( نگا : رعد / 15 ) .

ترجمه: مردانی که بازرگانی و معامله‌ای ، آنان را از یاد خدا و خواندن نماز و دادن زکات غافل نمی‌سازد . از روزی‌ می‌ترسند که دلها و چشمها در آن دگرگون و پریشان می‌گردد . توضیحات: « تَتَقَلَّبُ » : به حیرت و اضطراب می‌افتد ( نگا : احزاب‌ / 10 ، غافر / 18 ) .

ترجمه: تا این که خداوند برابر بهترین کارهایشان پاداششان را بدهد و از فضل خود بر پاداششان بیفزاید ، چرا که خداوند هرکس را که خود بخواهد بی‌حساب از مواهب خویش بهره‌مند می‌سازد . توضیحات: « لِیَجْزِیَهُمْ . . . » : تا پاداششان دهد . لام آن متعلّق به ( یُسَبِّحُ ) یا ( لا تُلْهِیهِمْ ) یا به محذوفی که سوق کلام بر آن دلالت دارد . یعنی آنچه بیان شد انجام می‌دهند ، تا این که خدا پاداششان دهد . لام عاقبت است ، یعنی تا سرانجام خدا پاداش کارهای نیک ایشان را عطاء فرماید . « أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا » : ( نگا : توبه‌ / 121 ، نحل‌ / 96 ) .

ترجمه: کافران اعمالشان به سرابی می‌ماند که در بیابان بی‌آب و علفی شخص تشنه‌ای آن را آب پندارد . امّا هنگامی که به سراغ آن رود ، اصلاً چیزی نیابد ، مگر خدا را که ( او را بمیراند و ) به حساب او برسد و سزای ( عمل ) وی را به تمام و کمال بدهد . خداوند در حسابرسی سریع است ( و محاسبه بنده‌ای او را از محاسبه بنده دیگر باز نمی‌دارد ) . توضیحات: « قِیعَةٍ » : ( قِیعَة ) و ( قاع ) به معنی بیابان بی آب و علف است . کویر . فلات . « الظَّمْئَانُ » : تشنه . « جَآءَهُ » : به مکانی بیاید که سراب را در آنجا آب می‌دید . « شَیْئاً » : اصلاً . چیزی . « وَجَدَ اللهَ عِندَهُ » : خدا را در نزد سراب بیابد . خدا را در کنار خود حاضر بیابد . در هر صورت مراد این است که اجل مقدّر خدا در می‌رسد و خدا به حسابش می‌رسد . هدف از خود مثل هم ، این است که کافران در دنیا به دنبال جهان سرابگون در تک و پویند و سرانجام چیزی نمی‌جویند ، و در آخرت نیز اعمال نیکی هم اگر داشته باشند بیفایده بوده و رنجشان برباد است ، و عذاب سرمدی خدا برایشان آماده است ( نگا : آل‌عمران‌ / 177 ، فرقان‌ / 23 ) .

ترجمه: یا ( اعمال آنان ) بسان تاریکیهائی در دریای ژرف موّاجی است که امواج عظیمی آن را فرا گرفته باشد و بر فراز آن امواج عظیم ، امواج عظیم دیگری قرار گرفته باشد ( و موجهای کوه پیکر بر یکدیگر دوند و به بالای همدیگر روند ) و بر فراز امواج ( خوفناک دریا ) ابرهای تیره خیمه زده باشند . تاریکیها یکی بر فراز دیگری جای گرفته ( و آن چنان ظلمتی و وحشتی پدید آمده باشد که مسافر دریا ) هرگاه دست خود را به در آورد ( و بدان بنگرد ، به سبب تاریکی وحشتزای بیرون و هراس دل از جای کنده درون ) ممکن نیست که آن را ببیند . ( آری ! نور حقیقی در زندگی انسانها فقط نور ایمان است و بدون آن فضای حیات تاریک و ظلمانی است . نور ایمان هم تنها از سوی خدا عطاء می‌گردد ) و کسی که خدا نوری بهره او نکرده باشد ، او نوری ندارد ( تا وی را به راه راست رهنمود کند و بر راستای راه بدارد ) . توضیحات: « ظُلُماتٍ » : این آیه شریفه اشاره به طوفانهای دریائی دارد . در دریاهای پرآب و اقیانوسهای فراخ ، هنگامی که طوفانها در می‌گیرد امواج خوفناکی با درازا و پهنا و بلندای گوناگون به راه می‌افتد . به گونه‌ای که چینها بالای چینها روان و طبقه‌ها فوق طبقه‌ها دوان می‌گردد و گردبادهای دریائی جلو نور خورشید را می‌گیرد . طوفانها هم به نوبه خود ابرهای انباشته و ستبری را ایجاد می‌نماید و تاریکی هوا بر تاریکی آبها می‌افزاید و بالاخره ظلمت تا بدانجا حکمفرما می‌گردد که با وجود سلامت چشمها رؤیت اشیاء ناممکن می‌شود ( نگا : المنتخب ) . کسی که گرفتار چنین محیطی شود کی از آن رها و به سوی نجات راه پیدا می‌کند ؟ کافران و منافقان محروم از نور خدا هم در تاریکیهای کفر و شرک و معاصی گرفتارند . دلهایشان دستخوش امواج حیرت بوده ، و ابرهای شکّ بر دلهایشان خیمه زده ، و در نتیجه با ظلمات عقیده غلط و کردار بد و گفتار نادرست ، راهی گور تاریک و دشت محشر تاریک و دوزخ تاریک می‌گردند و بالاخره در دنیا و آخرت در ظلمات بسر می‌برند . « لُجِّیٍّ » : منسوب به ( لُجَّة ) ، دارای آب زیاد با عمق بسیار و سطح موّاج .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) مگر نمی‌دانی که همه کسانی و همه چیزهائی که در آسمانها و زمین بسر می‌برند ، و جملگی پرندگان در حالی که ( در هوا ) بال گسترده‌اند ، سرگرم تسبیح ( خدا و فرمانبر اوامر ) او هستند ؟ ! همگی به نماز و تسبیح خود آشنایند ( و برابر فرمان تکوینی یا تشریعی ، و یا الهام الهی ، به وظیفه خویش در زندگی آگاهند ، و به زبان قال یا حال بیانگر عظمت و جبروت پروردگار و نمایانگر قدرت و حکمت آفریدگارند ) ، و خدا دقیقاً آگاه از کارهائی است که انجام می‌دهند . توضیحات: « أَلَمْ تَرَ » : مگر نمی‌بینی‌ ؟ مراد از دیدن در اینجا ، مشاهده کردن با دیده بیرون یا بینش درون است ( نگا : بقره‌ / 243 و 246 و 258 ، آل‌عمران‌ / 23 ، نساء / 44 و 49 و 51 و 60 و 77 ) . « مَنْ » : کسانی که . چیزهائی که . « صَآفَّاتٍ » : بال گسترندگان . بالها صاف نگاه دارندگان . حال است . « صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ » : نماز و تسبیح خود . دعا و نیایش و تسبیح و تنزیه پدیدآورنده خود ( نگا : رعد / 13 و 15 ، اسراء / 44 ، حجّ‌ / 18 ، انبیاء / 79 ) . « الطَّیْرُ » : پرندگان . ذکر ( الطَّیْرُ ) بعد از ( مَنْ ) ذکر خاصّ بعد از عام است و اشاره به ویژگیهای شگرفی است که در خلقت پرندگان نهفته است . از آنجا که این آفریده‌ها برخلاف قانون جاذبه به هوا بلند می‌شوند و برِآسا به این سو و آن سو می‌دوند ، و آگاهیهای دقیق و عجیبی از مسائل هواشناسی و وضع جغرافیائی زمین به هنگام مسافرت و مهاجرت از قاره‌ای به قاره‌ای و حتّی از قطبی به قطب دیگر زمین دارند ، و از دستگاههای هدایت‌کننده مرموز و راهیاب در دل شبهای تار و برفراز خشکیها و آبهای بسیار برخوردارند ، و به خاطر ویژگیهای دیگر ، قرآن روی پرندگان تکیه فرموده است .

ترجمه: مالکیّت آسمانها و زمین ( و فرماندهی مجموعه جهان هستی ) از آن خداوند است ، و بازگشت ( همگان در روز قیامت برای حساب و کتاب و سزا و جزا ) به سوی یزدان است . توضیحات: « مُلْک‌ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 189 ، مائده‌ / 17 و 18 و 40 و 120 ) . « الْمَصیرُ » : ( نگا : بقره‌ / 285 ، آل‌عمران‌ / 28 ، مائده‌ / 18 ) .

ترجمه: مگر نمی‌دانی که خداوند ابرها را آهسته ( به سوی هم ) می‌راند ، سپس آنها را گرد می‌آورد ، بعد آنها را متراکم و انباشته می‌سازد ، آن گاه می‌بینی که باران از لابلای آنها بیرون می‌ریزد ، و نیز خدا از آسمان ، از ابرهای کوه مانند آن ، تگرگهای بزرگی را فرو می‌آورد ، و هرکس را بخواهد با آن زیان می‌رساند ، و هرکس را بخواهد از زیان آن به دور می‌دارد . درخشش برق ( حاصل از اصطکاک ) ابرها ( آن اندازه نیرومند است ) نزدیک است چشمها را ( خیره و ) از میان بردارد . ( هر یک از این پدیده‌ها دلیل بر قدرت خدا و موجب ایمان به آفریدگار آنها است ) . توضیحات: « یُزْجِی‌ » : آهسته و آرام سوق می‌دهد و می‌راند ( نگا : إسراء / 66 ) . « سَحَاباً » : ابرها . این واژه از لحاظ لفظ مفرد ، و از نظر معنی جمع است ( نگا : اعراف‌ / 57 ، نور / 40 ) . « یَؤَلِّفُ » : گرد می‌آورد و به هم متّصل می‌گرداند . « رُکَامّا » : متراکم . انباشته ( نگا : انفال‌ / 37 ، طور / 44 ) . « الْوَدْقُ » : باران . « السَّمَآءِ » : مراد ابر آسمان است . « مِن جِبَالٍ » : مراد ابرهای کوه پیکر است . کسی می‌تواند شباهت کوهها و ابرها را درک کند که با هواپیما بر فراز توده‌های عظیم ابرها پرواز نماید و قله‌ها و دره‌ها و پستیها و بلندیهای ابرها را بنگرد و منظره ناهمواریها را از بالا مشاهده نماید . ( مِنْ جِبالٍ ) بدل از ( مِنَ السَّمَآءِ ) است . « بَرَدٍ » : تگرگ . نکره آمدن آن اشاره به بزرگی دارد و حرف ( مِنْ ) پیش از آن تبعیضیّه است . « سَنَا » : درخشندگی . پرتو . اینجا اشاره به رعد و برقهای شدیدی است که گاهی در یک دقیقه چهل بار آذرخش در می‌گیرد و چه بسا کشتیبانان و خلبانان را - به ویژه در مناطق گرمسیر - دچار مشکلات و سوانحی می‌سازد ( نگا : تفسیرالمنتخب ) .

ترجمه: خدا شب و روز را ( با کوتاه و دراز کردن ، و گرم و سرد نمودن ، و یکی را ظاهر و دیگری را محو ساختن ، و دیگر حوادث و فعل و انفعالها ) دگرگون می‌نماید . واقعاً در این ( کار تغییر احوال ) عبرت بزرگی برای کسانی است که چشم داشته باشند ( و بنگرند و بیندیشند و نتائج گشت‌وگذار و تغییر تدریجی شب و روز که سرچشمه پیدایش فصول چهارگانه و عامل اصلی حیات موجودات زنده است در مدّ نظر دارند ) . توضیحات: « یُقَلِّبُ » : دگرگون می‌سازد . زیر و رو می‌گرداند . تغییر می‌دهد . می‌برد و می‌آورد . « أُولی الأبْصَارِ » : دارندگان چشم . مراد خردمندان و اندیشمندانی است که در فراسوی دوربین دیده‌ها ، خردها می‌گمارند و همه‌چیز را با دقّت زیر نظر می‌دارند .

ترجمه: خداوند هر جنبنده‌ای را از آب آفریده است ( ولی با این که اصل همه آنها آب است ، دارای انواع گوناگون و استعدادهای مختلف و طرز زندگی متفاوت شگفت‌انگیزی هستند ) گروهی از آنها بر شکم خود راه می‌روند ( همچون : ماهیها و خزندگان ) و گروهی از آنها بر روی دو پا راه می‌روند ( مانند : انسانها و پرندگان ) و دسته‌ای بر روی چهار پا راه می‌روند ( از قبیل : چهارپایان . تازه جنبندگان و جانداران ، منحصر به اینها نیستند و بلکه چهره‌های بسیار متنوّع و اشکال مختلف دیگر دارند ، و ) خدا هرچه را بخواهد می‌آفریند . قطعاً او بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « کُلَّ دَآبَّةٍ » : هر جنبنده‌ای . همه جنبندگان . « مِن مَّآءٍ » : از آب ویژه‌ای که منی است ، یا از آب معمولی . تنکیر ( مَآءٍ ) در اینجا بیانگر افراد نوعی یا افراد شخصی ، یا هر دو است . و تعریف آن در سوره انبیاء آیه 30 که می‌فرماید : ( وَ جَعَلْنا مِنَ الْمَآءِ کلّ شَیْءٍ حَیٍّ ) بیانگر جنس است ( نگا : تفسیر آلوسی ) . منظور از خلقت موجودات زنده از آب این است که خداوند دانا و توانا ، نخستین جوانه حیات را در اعماق یا سواحل دریاها پدیدار فرموده است‌ ؛ یا این که مراد از چنین آبی منی است ، و اگر هم برخی از جانداران از راه تقسیم سلولها به وجود می‌آیند ؛ نه از راه نطفه منی ، از قبیل : تک سلولیها ، حکم بالا جنبه نوعی دارد ؛ نه عمومی . و یا این که مراد این است که آب ماده اصلی موجودات زنده است و قسمت عمده جسم آنها آب بوده و بدون آن قادر به ادامه حیات خود نمی‌باشند . « یَخْلُقُ اللهُ مَا یَشَآءُ » : این بخش از آیه ، بیانگر این واقعیّت است که جانداران منحصر به سه گروه خزندگان و دوپایان و چهارپایان نبوده و بلکه حیواناتی وجود دارد که به گونه دیگری و دارای پاهای بیشتری ، و یا ساختار و شیوه حیات شگفت‌تری می‌باشند .

ترجمه: ما ( از طریق وحی ) آیه‌های روشن و روشنگری را فرو فرستاده‌ایم ( که هم خود واضح بوده و هم بیانگر احکام دینی و امثال زندگی و اسرار کونی می‌باشند ) و خداوند هرکه را بخواهد ( در پرتو تلاش شخص و توفیق الهی ) به راه راست رهنمود می‌کند . توضیحات: « مُبَیِّنَاتٍ » : روشن . روشنگر ( نگا : نور / 34 ) .

ترجمه: ( از جمله کسانی که خدا توفیق هدایت قرینشان نفرموده است ، منافقانی هستند که پرتو ایمان به دلهایشان نتابیده است ، ولی دم از ایمان می‌زنند ) و می‌گویند : به خدا و پیغمبر ایمان داریم و ( از اوامرشان ) اطاعت می‌کنیم ، امّا پس از این ادّعاء ، گروهی از ایشان ( از شرکت در اعمال خیر همچون جهاد ، و از حکم قضاوت شرعی ) رویگردان می‌شوند ، و آنان در حقیقت مؤمن نیستند . توضیحات: « وَ مَآ أُولئِکَ . . . » : مشارالیه کسانی است که ( ءَامَنَّا وَ أَطَعْنَا ) می‌گویند . « بِالْمُؤْمِنینَ » : معرفه آمدن ( مُؤْمِنینَ ) اشاره بدان دارد که اینان مؤمنان زبانی بوده‌ ؛ نه مؤمنان راستین و مخلصی که تو می‌شناسی و قرآن معرّفی فرموده است : إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ ءَامَنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا . ( نگا : حجرات / 15 ) .

ترجمه: هنگامی که ایشان به سوی خدا و پیغمبرش فرا خوانده می‌شوند تا ( پیغمبر ، برابر چیزی که خدا نازل فرموده است ) در میانشان داوری کند ، بعضی از آنان ( نفاقشان ظاهر می‌شود و از قضاوت او ) رویگردان می‌گردند . ( زیرا که می‌دانند حق به جانب ایشان نیست و پیغمبر هم دادگرانه عمل می‌فرماید ، و حق را به صاحب حق می‌دهد ) . توضیحات: « دُعُوا » : دعوت شدند . فرا خواهنده شدند . « إلَی اللهِ » : مراد به سوی قرآن خدا است . « لِیَحْکُمَ » : تا داوری کند . مرجع ضمیر ( رسول ) است . جائز است که ضمیر به مدعوّ الیه مفهوم از کلام ، یعنی ( الله ) و ( رسول ) برگردد . در هر صورت پیغمبر قاضی بوده و اطاعت از او ، اطاعت از خدا است ( نگا : نساء / 80 ) . « مُعرِضُونَ » : رویگردانان از حکم پیغمبر .

ترجمه: ولی اگر حق داشته باشند ( چون می‌دانند داوری به نفع‌آنان خواهد بود ) با نهایت تسلیم به سوی او می‌آیند . توضیحات: « مُذْعِنینَ » : اذعان کنندگان . گردن نهادگان . با فروتنی و شتاب پذیرای حکم شوندگان . حال است .

ترجمه: آیا در دلهایشان بیماری ( کفر ) است‌ ؟ یا ( در حقّانیّت قرآن ) شکّ و تردید دارند ؟ یا می‌ترسند خدا و پیغمبرش بر آنان ستم کنند ؟ ( بلی ! ایشان دچار بیماری کفر و گرفتار شکّ بوده و از داوری پیغمبر که برابر احکام الهی است هراسناک می‌باشند . خوب می‌دانند که خدا و رسول ستمگر نبوده و حق کسی را حیف و میل نمی‌کنند ) بلکه خودشان ستمگرند . توضیحات: « أَفِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ . . . » : استفهام جنبه مبالغه در نکوهش و توبیخ را دارد . « إرْتَابُوا » : دچار شکّ و گمان شده‌اند . « یَحِیفَ » : ستم کند . به سوی یکی از دو طرف دعاوی گرایش نماید .

ترجمه: مؤمنان هنگامی که به سوی خدا و پیغمبرش فرا خوانده شوند تا میان آنان داوری کند ، سخنشان تنها این است که می‌گویند : شنیدیم و اطاعت کردیم ! و رستگاران واقعی ایشانند . توضیحات: « إِنَّمَا کَانَ قَوْلَ . . . » : واژه ( إِنَّما ) برای حصر است . یعنی مؤمنان تنها یک سخن دارند که پذیرش و اطاعت است . واژه ( قَوْلَ ) خبر مقدّم ( کانَ ) ، و اسم آن ( أَن یَقُولُوا سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا ) است .

ترجمه: و هرکس از خدا و پیغمبرش پیروی کند و از خدا بترسد و از ( مخالفت فرمان ) او بپرهیزد ، این چنین کسانی ( به رضایت و محبّت خدا و نعیم بهشت و خیر مطلق دست یافتگان و ) به مقصود خود رسیدگانند . توضیحات: « یَتَّقْهِ » : اصل این فعل ( یَتَّقِهِ ) است و برای تخفیف قاف را ساکن کرده‌اند زیرا دو کسره پشت سر هم ثقیل می‌باشد . « الْفَآئِزُونَ » : ( نگا : توبه‌ / 20 ، مؤمنون‌ / 111 ) .

ترجمه: آنان مؤکّدانه سوگندهای مغلّظه یاد می‌کنند که اگر بدیشان دستور دهی ( جان بر کف به سوی میدان جهاد ) بیرون می‌روند ( و از خانه و کاشانه و اموال و اولاد خود در می‌گذرند ) . بگو : سوگند یاد نکنید . اطاعت شناخته شده‌ای است ( که شما دارید . هرگز قول به فعل در نیامده است . گفتار چیزی نیست ، کردار نشان دهید ) چرا که قطعاً خدا از آنچه می‌کنید آگاه است . توضیحات: « جَهْدَ أَیْمانِهِمْ » : نهایت تأکید و مبالغه در سوگندهایشان دارند ( نگا : مائده‌ / 53 ، انعام‌ / 109 ، نحل‌ / 38 ) . « لَیَخْرُجَنَّ » : بی‌گمان از خانه و کاشانه و اموال و اولاد خود می‌گذرند . جان بر کف به سوی پهنه کارزار می‌روند . « طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ » : اطاعت شما شناخته شده است . یعنی عالِم بی‌عمل بوده و قول را به فعل تبدیل نمی‌کنید ( نگا : نساء / 81 ، توبه‌ / 8 ) . با توجّه بدین معنی ( طَاعَةٌ ) مبتدا و ( مَعْرُوفَةٌ ) خبر آن است ، یا این که ( طَاعَةٌ ) خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : طَاعَتُکُمْ طَاعَةٌ . آنچه از شما خواسته می‌شود اطاعت معلوم و مشخّصی است که اطاعت صادقانه و خالصانه است . در این صورت ( طَاعَةٌ ) خبر مبتدای محذوف بوده و تقدیر چنین می‌شود : « أَلْمَطْلُوبُ مِنکُمْ طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ » .

ترجمه: بگو : از خدا و از پیغمبر اطاعت کنید ( اطاعت صادقانه‌ای که اعمالتان بیانگر آن باشد ) . اگر سرپیچی کردید و روی‌گردان شدید ، بر او ( که محمّد و پیغمبر خدا است ) انجام چیزی واجب است که بر دوش وی نهاده شده است ( و آن تبلیغ رسالت است و از عهده‌اش هم برآمده است و کار خود را کرده است ) و بر شما هم انجام چیزی واجب است که بر دوش شما نهاده شده است ( که اطاعت صادقانه و عبادات مخلصانه است ) امّا اگر از او اطاعت کنید هدایت خواهید یافت ( و به خیر و سعادت جهان نائل می‌گردید . در هر حال ) بر پیغمبر چیزی جز ابلاغ روشن و تبلیغ آشکار نیست ( و به وظیفه خود هم عمل کرده است ) . توضیحات: « تَوَلَّوْا » : پشت کردید . روی گردان شدید . در اصل ( تَتَوَلَّوْا ) می‌باشد . « حُمِّلَ » : بر دوش او نهاده شده است . مسؤول و موظّف شده است « الْبَلاغُ » : ابلاغ رسالت . تبلیغ قوانین دین ( نگا : آل‌عمران‌ / 20 ، مائده‌ / 92 و 99 ) .

ترجمه: خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند ، وعده می‌دهد که آنان را قطعاً جایگزین ( پیشینیان ، و وارث فرماندهی و حکومت ایشان ) در زمین خواهد کرد ( تا آن را پس از ظلم ظالمان ، در پرتو عدل و داد خود آبادان گردانند ) همان گونه که پیشینیان ( دادگر و مؤمن ملّتهای گذشته ) را جایگزین ( طاغیان و یاغیان ستمگر ) قبل از خود ( در ادوار و اعصار دور و دراز تاریخ ) کرده است ( و حکومت و قدرت را بدانان بخشیده است ) . همچنین آئین ( اسلام نام ) ایشان را که برای آنان می‌پسندد ، حتماً ( در زمین ) پابرجا و برقرار خواهد ساخت ، و نیز خوف و هراس آنان را به امنیّت و آرامش مبدّل می‌سازد ، ( آن چنان که بدون دغدغه و دلهره از دیگران ، تنها ) مرا می‌پرستند و چیزی را انبازم نمی‌گردانند . بعد از این ( وعده راستین ) کسانی که کافر شوند ، آنان کاملاً بیرون شوندگان ( از دائره ایمان و اسلام ) بشمارند ( و متمرّدان و مرتدّان حقیقی می‌باشند ) . توضیحات: « الَّذِینَ ءَامَنُوا مِنکُمْ . . . » : مراد مؤمنان صدر اسلام به طور خاصّ ، و همه مؤمنان متّصف به دو صفت ایمان و عمل صالح به طور عام ، در تمام ازمنه و امکنه است . « لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ » : قطعاً ایشان را جانشین و جایگزین دیگران می‌سازیم و حکومت و ریاست را به دست آنان می‌سپاریم . مراد این است که در هر عصر و زمان پایه‌های ایمان و عمل صالح در میان مسلمانان مستحکم شود ، آنان صاحب حکومتی ریشه‌دار و پرنفوذ خواهند شد . « الأرْضِ » : مراد از آن تمام روی زمین نیست ، بلکه تسمیه جزء به اسم کلّ است . برخی ارض را شامل سراسر کره زمین دانسته‌اند و در انتظار روزی و روزگاری هستند که حکومت جهانی در دست مسلمین خواهد بود - إن شَآءَ اللهُ - . « الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ » : مراد همه ملّتهای پیشین است که دارای ایمان و عمل صالح بوده‌اند و در روی زمین حکومت پیدا کرده‌اند ( نگا : اعراف‌ / 137 ، یونس‌ / 14 ، قصص‌ / 5 و 6 ) . « لَیُمَکِّنَنَّ » : پابرجا و مستقرّ می‌دارد . « دِینَهُمْ » : دین مورد نظر ، آئین اسلام است . « مِن بَعْدِ خَوْفِهِمْ » : به دنبال خوف و هراس مسلمانان در اوائل عهد رسول است ( نگا : انفال‌ / 26 ) . « کَفَرَ » : کفر ورزید . کفران نعمتِ خلافت کرد . « بَعْدَ ذلِکَ » : بعد از آگاهی از این وعده . بعد از حصول آنچه وعده داده می‌شود . « الْفَاسِقُونَ » : مرتدّان . خارج شوندگان از طاعت خدا . سرکشان از فرمان یزدان . افراد کاملاً فاسق و سر به کفر و طغیان نهاده .

ترجمه: نماز را ( در وقت معیّن و با خشوع و خضوع لازم ) بخوانید ، و زکات را ( به مستحقّان آن ) بپردازید ، و از پیغمبر اطاعت کنید ، تا این که ( از سوی خدا ) به شما رحم شود ( و مشمول رضایت و عنایت او گردید ) . توضیحات: « لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ » : تا به شما رحم شود . به امید رحمت و عنایت خدا به خود .

ترجمه: گمان مبر که کافران درمانده کنندگان ( خدا ) در زمین باشند ( و بتوانند از چنگال مجازات الهی فرار کنند و از قلمرو قدرتش بیرون روند . نه تنها در این جهان از مجازات خدا مصون نیستند ) بلکه در آخرت جایگاهشان دوزخ است و چه بد جایگاهی است ! توضیحات: « مُعْجِزِینَ » : درمانده‌کنندگان . گاهی انسان در تعقیب کسی است و او از دستش فرار می‌کند و هرچه کوشش می‌نماید به او دسترسی پیدا نمی‌نماید و از قلمرو قدرتش بیرون می‌رود ، و این امر او را ناتوان می‌سازد ، امّا خدا کسی نیست که بتوان از قلمرو قدرت او بیرون رفت و وی را درمانده کرد و از دست کیفرش خود را به دور داشت . ( مُعْجِزین ) مفعول دوم است . « مَأْوَاهُمْ » : مکانی که سرانجام کافران در آن منزل می‌گزینند .

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! باید بردگان شما و همچنین کودکانتان که به حدّ بلوغ نرسیده‌اند ( ولی مسائل جنسی و عورت و غیر آن را تمییز و تشخیص می‌دهند ، به هنگام ورود به اطاقهای خواب مردان و همسران ) در سه وقت اجازه بگیرند : پیش از نماز صبح ، و در نیمروز هنگامی که لباسهای ( معمولی ) خود را در می‌آورید ، و بعد از نماز عشاء . ( این اوقات ) سه وقت ( ویژه خلوت و آشکار شدن ) عورت شما است . بعد از این سه وقت بر شما و آنان گناهی نیست بدون اجازه وارد شوند . ( آنان خدمتکاران و کوچکان شما هستند و مشکل است هر بار در سایر اوقات اجازه بگیرند ) . ایشان دور و بر شما در رفت و آمدند و شما نیز دور و بر ایشان در رفت و آمدید ( و با صفا و صمیمیّت خانوادگی به یکدیگر خدمت می‌نمائید ) . این گونه ( صریح و روشن ) خداوند آیه‌ها را برای شما توضیح و تبیین می‌کند ( تا خویشتن را در پرتو احکام قرآنی ، متأدّب به اخلاق اسلامی کنید ) و خداوند بس آگاه و کاربجا است . توضیحات: « الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ » : مراد بردگان و خدمتکاران است ( نگا : زادالمسیر ، المنتخب ) . « الَّذِینَ » : از راه تغلیب مراد پسران و دختران است . « لَمْ یَبْلُغُوا » : نرسیده‌اند . « الْحُلُمَ » : احتلام . مراد زمان بلوغ است . « مَرَّاتٍ » : دَفَعات . مراد اوقات اجازه گرفتن است . « الظَّهِیرَةِ » : وقت ظهر . هنگام گرمای نیمروز . « عَوْراتٍ » : جمع عورت ، شرمگاه . مراد اوقاتی است که معمولاً میان زن و شوهر خلوت می‌گردد ، و ستر عورت مراعات نمی‌شود . « بَعْدَهُنَّ » : غیر از آن سه وقت . « طَوَّافُونَ » : جمع طَوَّاف ، صیغه مبالغه است و به معنی بسیار گردندگان است ، ولی مراد رفت و آمد و داخل شدن و بیرون رفتن و دور و بر یکدیگر پلکیدن برای خدمت و معاشرت و مخالطت است . خبر مبتدای محذوف بوده و تقدیر چنین است : هُمْ طَوَّافُونَ . « بَعْضُکُمْ » : مبتدا است و خبر آن جار و مجرور ( عَلی بَعْضٍ ) است که مُتعلّق آن محذوف و تقدیر چنین است : بَعْضُکُمْ طَائِفٌ عَلی بَعْضٍ . جمله ( بَعْضُکُمْ عَلی بَعْضٍ ) بدل از جمله ( طَوَّافُونَ عَلَیْکُمْ ) است .

ترجمه: هنگامی که کودکان شما به سن بلوغ رسیدند ( در همه اوقات برای ورود به مکانی که پدر و مادر در آنجا استراحت می‌کنند ، و یا منزل اختصاصیی که آنان در آنجا بسر می‌برند ) باید اجازه بگیرند ، همان گونه که اشخاصی که پیش از آنان بوده‌اند ( هنگامی که به سن بلوغ رسیده و اینک مردان و زنان بزرگ‌سال بشمارند ) اجازه گرفته‌اند . خداوند این چنین ( روشن و ساده ) آیات ( احکام شریعت ) خود را توضیح داده و تبیین می‌کند ( تا متأدّب به آداب اسلامی شوید ) . و خداوند بس آگاه ( از احوال آفریده‌های خود و ) دارای حکمت است ( در قانونگذاری برای بندگانش ) . توضیحات: « الَّذِینَ مِنْ . . . » . مراد مردان و زنان ، یعنی افراد بزرگ‌سال است .

ترجمه: زنان از کار افتاده‌ای که ( به سن و سال نازائی رسیده‌اند و بر اثر سالخوردگی جاذبه جنسی را کاملاً از دست داده‌اند و ) میل به ازدواج ( با مردان ، و مردان نیز رغبت به ازدواج با آنان را ) ندارند ، اگر لباسهای ( حفظ حجاب مذکور در سوره نور آیه 31 ، و سوره احزاب آیه 59 ) خود را از تن به در آورند ( و با جامه‌های معمولی با دیگران معاشرت کنند ) گناهی بر آنان نیست ( چرا که به علّت فرتوت بودن و کهنسال شدن ، همچون دختران نابالغ گشته‌اند ) در صورتی که ( هدف آنان خودآرائی و نمایش وسائل آرایش در برابر مردم نبوده و به بهانه برداشتن لباس حجاب ) زینت را نشان ندهند . ( با همه این احوال ، چون پیران سرمشق جوانان هستند ) اگر عفّت را رعایت کنند ( و خویشتن را بپوشانند ) برای ایشان بهتر است ، و خداوند شنوا و دانا است ( و لذا آنچه را می‌گویند می‌شنود ، و آنچه را در دل دارند و در سر می‌پرورانند می‌داند ) . توضیحات: « الْقَوَاعِدُ » : جمع قاعد . زنان پیر و فرتوتی که از حیض باز ایستاده‌اند و نازا شده و میل زناشوئی و جاذبه جنسی را کاملاً از دست داده باشند . « لا یَرْجُونَ نِکاحاً » : امیدی به ازدواج ندارند ، چرا که دیگر بدانان رغبتی نیست و آتش دلدادگی و دلباختگی خودشان در دلشان فرو مرده است . « أَن یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ » : این که لباسهای خود را زمین بگذارند . مراد ( خِمار ) و ( جَلابیب ) مذکور در سوره نور آیه 31 ، و سوره احزاب آیه 59 است که روسری و چارقد و مقنعه و جامه‌های رویین می‌باشد . « غَیْرَ » : حال است . « مُتَبرِّجاتٍ » : خارج‌شوندگان از حشمت . زنان آرایش کرده و زینت و زیبائی خود را نشان دهنده . « یَسْتَعْفِفْنَ » : عفّت پیشه کنند . مراد حفظ حجاب برابر سوره نور آیه 31 ، و سوره احزاب آیه 59 است .

ترجمه: بر ( اشخاص صاحب عذر چون ) کور و لنگ و بیمار ، و بر خود شما ( تندرستان ) گناهی نیست که در خانه‌های ( فرزندان ) خودتان ، یا خانه‌های پدران ، مادران ، برادران ، خواهران ، عموها ، عمّه‌ها ، دائیها ، و خاله‌های خود ، یا خانه‌هائی که کلیدهای آنها در اختیار شما است ( و نگاهبانی و مواظبت آنها به شما واگذار شده است ) و یا خانه‌های دوستانتان غذا بخورید . همچنین بر شما گناهی نیست که به طور دسته‌جمعی و یا جداگانه خوراک تناول نمائید . هر وقت داخل خانه‌ای شدید بر همدیگر سلام کنید ، سلام پربرکت ( و لبریز از خیر و ثواب فراوان ، و تقویت‌کننده پیوند موجود میان دلهای مردمان ، و درود ) پاکی که به فرمان خدا مقرّر است ( و موجب صفا و صمیمیّت می‌گردد ) . این گونه ( کافی و وافی و واضح ) خداوند آیه‌ها ( ی احکام محکمه و شرائع مبرمه خود ) را برایتان توضیح می‌دهد و تبیین می‌کند تا این که ( بیندیشید و در پرتو خرد ، احکام و مواعظ مندرج در آیات را ) بفهمید ( و بدانها عمل کنید ) . توضیحات: « حَرَجٌ » : گناه ( نگا : توبه‌ / 91 ، احزاب‌ / 38 ) . « بُیُوتِکُمْ » : خانه‌های خود . مراد خانه فرزندان است . چرا که به فرموده پیغمبر ، فراچنگ آورده اولاد فرا چنگ آورده پدر بشمار است : الف ) اِنَّ أَطْیَبَ ما یَأْکُلُ الْمَرْءُ مِنْ کَسْبِهِ ، وَ إِنَّ وَلَدَهُ مِنْ کَسْبِهِ . ب ) أَنْتَ وَ مالُکَ لأبِیکَ . ( نگا : تفسیر آلوسی ) . « لَیْسَ عَلی الأعْمی . . . » : طبق برخی از روایات ، اهل مدینه پیش از آن که اسلام را پذیرا شوند ، افراد نابینا و شل و بیمار را از حضور بر سر سفره غذا منع می‌کردند و با آنان هم‌غذا نمی‌شدند . اسلام این عمل را نکوهش فرمود . « مَفَاتِحَ » : جمع مِفْتَح ، کلیدها ( نگا : انعام‌ / 59 ) . « مَا مَلَکْتُم مَّفَاتِحَهُ » : خانه‌هائی که کلیدهای آنها در اختیار شما است . مراد خانه‌هائی است که نگاهبانی و مواظبت آنها به شما واگذار شده و شما را مراقب و متصرّف در آنها نموده‌اند . « أَن تَأْکُلُوا جِمیعاً أَوْ اَشْتَاتاً » : این که گروهی یا تنها غذا بخورید . برخی از اعراب مانند قبیله کنانه ، و جمعی از مسلمانان در آغاز اسلام از غذا خوردن تنهائی ، ابا داشتند ، قرآن بدانان تعلیم می‌دهد که غذا خوردن به صورت جمعی و فردی هر دو مجاز است . « فَسَلِّمُوا عَلی أَنفُسِکُمْ » : بر خودتان سلام کنید . مراد از « خودتان‌ » ، « همدیگر » است ( نگا : بقره‌ / 54 ) و در اصل منظور ساکنان منازل است ، اعم از بیگانگان یا خویشان و اهل خانواده . از قبیل : پدر و مادر و برادر و خواهر و همسر و پسر و دختر ( نگا : آل‌عمران‌ / 61 ) . اگر هم به هنگام ورود به خانه‌ای ، کسی در آنجا نباشد ، باید بر خویشتن سلام کرد و گفت : أَلسَّلامُ عَلَیْنا وَ عَلی عِبَادِ اللهِ الصَّالِحینَ . « مِنْ عِندِاللهِ » : از سوی خدا مقرّر است و برنامه اسلامی است . « تَحِیَّةً » : درود و سلام . مفعول مطلق است برای ( سَلِّمُوا ) از غیر لفظ خود ، همچون قَعَدْتُ جُلُوساً . « طَیِّبَةً » : پاک . مایه خوشحالی و سرور .

ترجمه: مؤمنان واقعی کسانی هستند که به خدا و پیغمبرش ایمان دارند و هنگامی که در کار مهمّی ( چون جهاد ) با او باشند ، بدون اجازه وی ( به جائی ) نمی‌روند ( و تک و تنها رهایش نمی‌کنند ) . کسانی که از تو اجازه می‌گیرند آنان واقعاً به خدا و پیغمبرش ایمان دارند . پس هرگاه از تو برای انجام بعضی از کارهای خود اجازه خواستند ، به هرکس از ایشان که می‌خواهی ( و صلاح می‌بینی ) اجازه بده ، و از خدا برای آنان آمرزش بخواه . بی‌گمان خدا بخشایشگر و مهربان است ( و با مغفرت و رحمت خود ، اجازه خواستن و به دنبال مصالح خویش رفتن ایشان را که نوعی قصور در چنین اوقات بشمار است می‌بخشد ) . توضیحات: « أَمْرٍ جَامِعٍ » : کار مهمّی که مردمان برای مشورت و یا شرکت در آن گرد می‌آیند ، از قبیل جهاد و جمعه و جماعت و عیدین . « إسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللهَ » : مراد طلب بخشش قصور آنان در تشخیص مهمّ و مهمّتر است .

ترجمه: ( ای مؤمنان ! ) دعوت پیغمبر را در میان خویش ( برای اجتماع و شرکت در کارهای مهمّ ) همسان دعوت برخی از برخی از خود بشمار نیاورید ( چرا که فرمانش فرمان خدا و دعوتش دعوت پروردگار است ) . خداوند آگاه از کسانی است که در میان شما خویشتن را می‌دزدند و پشت سر دیگران خود را پنهان می‌دارند ( تا پیغمبر آنان را نبیند و از انصراف و گریز ایشان نپرسد و کاری بدانان حوالت نکند ) . آنان که با فرمان او مخالفت می‌کنند ، باید از این بترسند که بلائی ( در برابر عصیانی که می‌ورزند ) گریبانگیرشان گردد ، یا این که عذاب دردناکی دچارشان شود ( اعم از قحطی و زلزله و دیگر مصائب دنیوی ، و دوزخ و دیگر شکنجه‌های اخروی ) . توضیحات: « دُعَآءَ » : دعوت . فراخواندن برای کار مهمّی . « یَتَسَلَّلُونَ » : خود را می‌دزدند . خویشتن را کنار می‌کشند و پشت دیوار و پشت سر مردم خویش را پنهان می‌سازند . آهسته و پنهانی راه خود را در پیش می‌گیرند . « لِوَاذاً » : پناه بردن . یکی در پشت دیگری خویشتن را قائم کردن . مصدر باب مفاعله است و حال بوده و به معنی ( مُلاوِذینَ ) است .

ترجمه: هان ! ( ای مردمان ! ) آنچه در آسمانها و زمین است متعلّق به خدا است . او آگاه است از آنچه شما ( هم اینک ) بر آن هستید ( و چه نوع عقیده و هدف و روشی دارید ) و آگاه است از آن روزی که انسانها در آن به سوی او بازمی‌گردند ، و ایشان را از اعمالی که انجام داده‌اند آگاه می‌سازد ( و جزا و سزا و پاداش و پادافره کردار و رفتار و گفتارشان را می‌دهد ) و خداوند از هر چیزی آگاه است ( و احوال و اوضاع و موافقت و مخالفت و اخلاص و نفاق کسی بر او پنهان نمی‌ماند ) . توضیحات: « قَدْ یَعْلَمُ » : حتماً می‌داند . حرف ( قَدْ ) در اینجا برای تحقیق است ( نگا : تفسیر آلوسی ) . « یَوْمَ » : مفعول به و عطف بر ( ما ) است ، و یا عطف بر ( أَلآنَ ) مقدّر است و تقدیر چنین است : مَآ أَنتُمْ عَلَیهِ الآنَ وَ یَوْمَ . و یا این که ظرف است و معنی چنین می‌شود : خداوند آگاه است از آنچه شما بر آن هستید ، و در روزی که انسانها به سوی او باز می‌گردند ، ایشان را از آنچه کرده‌اند باخبر می‌سازد . یادآوری : در این آیه سه بار بر روی علم خدا نسبت به اعمال انسانها تکیه شده است ، تا ما متوجّه باشیم که خدا به طور دائم مراقب ما است و چیزی از اعمال پنهان و آشکار ما بر او مخفی نمی‌ماند .

ترجمه: والا مقام و جاوید کسی است که فرقان ، ( یعنی جدا سازنده حق از باطل ) را بر بنده خود ( محمّد ) نازل کرده است ، تا این که جهانیان را ( بدان ) بیم دهد ( و آن را به گوش ایشان برساند ) . توضیحات: « تَبَارَکَ » : والامقام و عظیم‌القدر است . پربرکت و افزون خیر است . ماندگار و زوال‌ناپذیر است . این واژه تنها به صورت ماضی به کار می‌رود و دالّ بر کثرت و زیادت خیر است و معنی تمجید و تعظیم نیز دارد . « الْفُرْقَانَ » : مصدر است و به معنی جدا کردن . در اینجا به عنوان اسم فاعل به کار رفته و به معنی جدا سازنده حق از باطل است . مراد قرآن است .

ترجمه: آن کسی که حکومت و مالکیّت آسمانها و زمین از آن او است ، و فرزندی ( برای خود ) برنگزیده است ، و در حکومت و مالکیّت انبازی نداشته‌است ، و همه چیز را آفریده است و آن را دقیقاً اندازه‌گیری و کاملاً برآورد کرده است . توضیحات: « قَدَّرَهُ » : آن را اندازه‌گیری کرده است . آن را آماده کرده است برای همان ویژگی و کاری که خود خواسته است و انجام وظیفه‌ای که بدان واگذار فرموده است و میان اشیاء موازنه برقرار نموده است .

ترجمه: ( مشرکان ) سوای خدا ، معبودهائی را برگرفته‌اند ( و به پرستش اصنام و کواکب و اشخاصی پرداخته‌اند ) که چیزی را نمی‌آفرینند و بلکه خودشان آفریده‌هائی بیش نیستند ، و مالک سود و زیانی برای خود نبوده ، و بر مرگ و زندگی و رستاخیز اختیار و توانی ندارند . توضیحات: « شَیْئاً » : چیزی را . اصلاً و ابداً . « نُشُوراً » : زندگی دوباره . رستاخیز . حیات بعد از ممات ( نگا : عبس‌ / 22 ) .

ترجمه: کافران می‌گویند : این ( قرآن ) دروغی بیش نیست که خود ( محمّد ) آن را از پیش خود به هم بافته است و گروهی او را در این کار یاری داده‌اند . آنان واقعاً ( با بیان این سخن ) ستم و بهتان بزرگی را مرتکب شده‌اند . توضیحات: « إِفْکٌ » : بدترین دروغ ( نگا : نور / 11 ) . « اِفْتَرَاهُ » : سرهم کرده است . ساخته و پرداخته نموده است ( نگا : آل‌عمران‌ / 94 ، یونس‌ / 38 ) . « قَوْمٌ ءَاخَرُونَ » : گروه دیگری . مراد اهل کتابی است که اسلام را پذیرفته بودند ، یا اشخاصی چون عداس ، یسار ، نصر ، ابوفکیهه رومی و . . . ( نگا : نحل‌ / 103 ) . « جَآءُوا » : عرب واژه‌های ( جَآءَ ) و ( أَتی ) را به معنی ( فَعَلَ ) یعنی انجام داد ، به کار می‌برند ( نگا : تفسیر أضواء البیان ) . « زُوراً » : باطل . بُهتان ( نگا : حجّ‌ / 30 ) . تنکیر ( ظُلْماً ) و ( زُوراً ) برای تعظیم است .

ترجمه: ( درباره قرآن نیز ) می‌گویند : افسانه‌های پیشینیان است که ( از دیگران ) خواسته است آن را برایش بنویسند ، و چنین افسانه‌هائی سحرگاهان و شامگاهان بر او خوانده می‌شود ( تا آنها را حفظ کند و به خاطر سپارد ) . توضیحات: « أَسَاطِیرُ » : افسانه‌ها ( نگا : أنعام‌ / 25 ) . « اِکْتَتَبَها » : درخواست نوشتن آنها را از دیگران کرده است . آنها را رونویس کرده است . « بُکْرَةً » : سحرگاهان . بامدادان . « أَصِیلاً » : شامگاهان . مراد کفّار از سحرگاهان و شامگاهان ، همه اوقات شبانه‌روز بوده است .

ترجمه: بگو : قرآن را کسی فرو فرستاده است که راز آسمانها و زمین را می‌داند ( و گوشه‌ای از این راز را به عنوان معجزه در قرآن گنجانده است تا دلیل بر وحی الهی باشد و انسانها نتوانند حتّی سوره‌ای همچون سوره‌های قرآن را بسازند و ارائه دهند ) . بی‌گمان خدا آمرزگار و مهربان است ( و سرکشان و بزهکارانی را می‌بخشد که برگردند و از دروغگوئیها و پلشتیها دست بکشند ) . توضیحات: « یَعْلَمُ السِّرَّ . . . » : اشاره به این است که قرآن ساخته و پرداخته مغز بشر نیست و با کمک این و آن تنظیم نشده است ، بلکه تألیف خدا است و معجزه بوده و یکی از اسرار است .

ترجمه: ( محمّد را نیز مسخره می‌کنند ) و می‌گویند : این چه پیغمبری است‌ ؟ ! او غذا می‌خورد ، و در بازارها راه می‌رود ، ( نه شیوه فرشتگان دارد ، و نه روش شاهان . او امتیازی بر دیگران ندارد ، چرا که همچون افراد عادی نیاز به تغذیه دارد ، و در بازارها برای کسب و تجارت و خرید نیازمندیهای خود رفت و آمد می‌کند ) . چرا لااقل فرشته‌ای به سوی او فرستاده نشده است تا ( به عنوان گواه صدق دعوتش ) همراه او مردم را بیم بدهد ( و در امر تبلیغ رسالت او را یاری نماید و ما هم ایمان بیاوریم ) . توضیحات: « مَا لِهذاَ الرَّسُولِ » : این پیغمبر را چه شده است‌ ؟ چرا باید این پیغمبر ؟ « لَوْلا » : چرا نباید که‌ ؟ این واژه در اینجا برای استفهام است .

ترجمه: یا این که گنجی ( از آسمان ) به سوی او انداخته شود ( تا از آن خرج و انفاق کند ) و یا این که باغی داشته باشد که از ( میوه‌های ) آن بخورد ( و امرار معاش کند ) . ستمگران ( کفرپیشه ) می‌گویند : شما جز از یک انسان دیوانه پیروی نمی‌کنید . توضیحات: « کَنزٌ » : گنج . « جَنَّةٌ » : باغ . « مَسْحُوراً » : جادو شده . دیوانه ( نگا : إسراء / 47 و 101 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) ببین چگونه برای تو مثلها می‌زنند ( و گاهی تو را جادو شده ، و گاهی دیوانه ، و زمانی دروغگو ، و وقتی تعلیم‌دیده بیگانگان غیر عرب می‌نامند ، و بدین وسیله از راه راست و طریقه مباحثات و محاجات درست بدر می‌روند ) و گمراه می‌شوند و نمی‌توانند ( به سوی جاده حقیقت و بیان حجّت ) راهی پیدا کنند ( و بر یک سخن ماندگار بمانند ، و هر زمان قولی و هر لحظه نقلی دارند ) . توضیحات: « الأمْثال‌ » : مراد مثالهای بی‌پایه و اساس و تشبیهات نادرست و ناروا است .

ترجمه: بزرگوار خداوندی است که اگر بخواهد برای تو بهتر از آن ( چیزهائی که آنان پیشنهاد می‌کنند ) می‌سازد ، باغهائی را ( در دنیا برایت پدیدار می‌نماید ) که در زیر ( قصر و قصور و درختان ) آنها رودبارها و جویبارها روان باشد ، و برای تو کاخهای مجلّلی می‌سازد ( و در اختیارت قرار می‌دهد که ایشان در خواب هم ندیده باشند ) . توضیحات: « تَبَارَکَ » : ( نگا : فرقان‌ / 1 ) . « جَنَّاتٍ » : باغهائی را . بدل از ( خَیْراً ) است .

ترجمه: ( این حرفهائی را که می‌زنند همه بهانه است ) . واقع قضیّه این است که آنان قیامت را دروغ می‌دانند ، و ما برای کسی که قیامت را دروغ بداند آتش شعله‌ور و سوزانی را آماده کرده‌ایم . توضیحات: « بَلْ » : این واژه برای ( إضراب ) است . یعنی آنان آنچه را در زمینه نفی توحید تو نبوّت می‌گویند ، بهانه‌هائی است که در حقیقت از انکار معاد سرچشمه گرفته است . « السَّاعَةُ‌ » : قیامت ( نگا : أنعام‌ / 31 و 40 ، اعراف‌ / 187 ) . « سَعِیراً » : آتش شعله‌ور و ملتهب ( نگا : نساء / 10 و 55 ، إسراء / 97 ) .

ترجمه: هنگامی که ( این آتش فروزان دوزخ ) ایشان را از دور می‌بیند ( و آنان چشمشان بدان می‌افتد ) صدای خشم‌آلود و جوش و خروش آن را می‌شنوند . توضیحات: « تَغَیُّظاً » : فریاد خشم . خشم را با نعره و فریاد آشکار کردن . « زَفِیراً » : جوش و خروش ناشی از خشم . از خشم نفس طولانی بیرون کشیدن ( نگا : هود / 106 ، أنبیاء / 100 ) .

ترجمه: هنگامی که ایشان ، با غُل و زنجیر ، به مکان تنگی از آتش دوزخ افکنده می‌شوند ، در آنجا ( واویلا سر می‌دهند و ) مرگ را به فریاد می‌خوانند ( و آرزوی نابودی می‌کنند ) . توضیحات: « مُقَرَّنِینَ » : کسانی که دستها و پاهایشان را با غل و زنجیر به هم بسته باشند ( نگا : ابراهیم‌ / 49 ) . « دَعَوْا » : فریاد می‌دارند . ندا می‌زنند . « هُنَالِکَ » : در آن مکان تنگ . « ثُبُوراً » : هلاک . یعنی فریاد می‌زنند ، مرگ ما را دریاب تا نابود شویم و از عذاب برهیم ( نگا : نبأ / 40 ) .

ترجمه: امروز یک بار نه ، بلکه بارها و بارها مرگ را به آرزو بخواهید و فریادش دارید ( ولی بدانید که دیگر مرگی وجود ندارد ، و خلاص از عذاب و نجات از عقابی که پیوسته رو به افزایش است ، غیر ممکن است ) . توضیحات: « ثُبُوراً کَثِیراً » : مراد واویلاها و ناله‌های پشت سر یکدیگر و ای مرگ و ای مرگهای مکرّر است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! بدیشان ) بگو : آیا این ( سرنوشت دردناک ) بهتر است ، یا بهشت جاویدانی که به پرهیزگاران وعده داده شده است‌ ؟ ( بهشتی که برابر وعده الهی توسّط انبیاء ) هم پاداش ( اعمال دنیوی ) آنان است و هم جایگاه و قرارگاه ( سرمدی ) ایشان . توضیحات: « ذلِکَ » : این سرنوشت بدفرجام دوزخ نام .

ترجمه: ( همان بهشتی که ) هرچه بخواهند ، در آنجا موجود و برای آنان فراهم است ، و برای همیشه در آنجا خواهند ماند . این نعمتها وعده خدا بوده است ، وعده‌ای که ( مؤمنان برابر رهنمود یزدان در کتابهای آسمانی ) تحقّق آن را از خدا خواسته‌اند . توضیحات: « خَالِدِینَ » : حال است . « وَعْداً مَّسْؤُولاً » : وعده‌ای که مورد تقاضا و درخواست مؤمنان از خدا بوده است ( نگا : آل‌عمران‌ / 194 ) و فرشتگان نیز آن را برای مؤمنان از خدا درخواست کرده‌اند ( نگا : غافر / 8 ) . آن چنان این وعده قطعی و حتمی است که مؤمنان می‌توانند آن را در آخرت از خدا مطالبه و درخواست کنند .

ترجمه: ( برای اندرز مردمان یادآور شو ) روزی را که خداوند همه مشرکان را ( برای حساب و کتاب ) به همراه همه کسانی که ( همچون عیسی و عُزَیر و فرشتگان ، در دنیا ) بجز خدا می‌پرستیدند ، گرد می‌آورد و ( به پرستش شدگان ) می‌گوید : آیا شما این بندگان مرا گمراه کرده‌اید ( و بدیشان دستور داده‌اید که شما را پرستش نمایند ) یا این که خودشان گمراه گشته‌اند ( و به اختیار خود شما را پرستش نموده‌اند ؟ ) . توضیحات: « مَا یَعْبُدُونَ » : مراد عیسی و عُزَیر و فرشتگان و دیگر ذوی‌العقولی است که پرستش شده‌اند ( نگا : مائده‌ / 116 ، توبه‌ / 30 ، انبیاء / 26 ، سبا / 40 و 41 ) .

ترجمه: آنان ( در پاسخ ) می‌گویند : تو منزّه و به دور ( از آن چیزهائی ) هستی ( که مشرکان به تو نسبت می‌دهند ) . ما ( انسانها ) را نرسد که جز تو سرپرستانی برای خود برگزینیم ( و سوای تو را بپرستیم ) ، ولیکن ( سبب کفر و انحرافشان این است که ) آنان و پدران و نیاکانشان را ( از نعمتها و لذائذ دنیا ) برخوردار نموده‌ای ، تا آنجا که یاد ( تو و سپاس تو ) را فراموش کرده‌اند ( و به جای شکر نعمت ، در شهوات و کامجوئیها فرو رفته‌اند ) و مردمان تباهی شده‌اند و هلاک گشته‌اند . توضیحات: « مَا کَانَ یَنبَغی لَنَا . . . » : ما را نسزد . ما نباید که . مراد ما انسانها و همه خلائق است . « أَوْلِیَآءَ » : مراد معبودها است . « مَتَّعْتَهُمْ » : متمتّع نموده‌ای . از نعمت برخوردار کرده‌ای . « الذِّکْرَ » : مراد یاد پروردگار و عذاب و عقاب کردگار است . « بُوراً » : فاسد و تباه . هلاک شده . این واژه جمع مکسّر ( بائِر ) یا مصدر است و در معنی جمع .

ترجمه: ( به پرستش‌کنندگان مشرک گفته می‌شود : شما که می‌گفتید اینان شما را از راه منحرف و گمراه کرده‌اند و به عبادت خود خوانده‌اند ! هم اینک ) ایشان سخنان شما را تکذیب می‌کنند و نادرست می‌دانند . لذا نه می‌توانید ( عذاب الهی را ) از خود به دور دارید ، و نه می‌توانید ( خویشتن را ) یاری دهید و ( یا از دیگران ) یاری ببینید . ( بندگان جملگی باید بدانند که ) هرکس از شما ( با کفر و عصیان ، همچون اینان ) ستم کند ، عذاب بزرگی را بدو می‌چشانیم . توضیحات: « بِمَا تَقُولُونَ » : در چیزی که می‌گوئید . حرف ( ب ) به معنی ( فی ) است ( نگا : آل‌عمران‌ / 123 ، قمر / 34 ) . « صَرْفاً » : دفع عذاب . بازگرداندن ( نگا : آل‌عمران‌ / 152 ، اعراف‌ / 146 ، یوسف‌ / 24 و 33 ) . « نَصْراً » : مراد خویشتن را کمک و یاری کردن ، و یا از دیگران کمک و یاری دریافت نمودن است .

ترجمه: ما هیچ یک از پیغمبران را پیش از تو نفرستاده‌ایم مگر این که ( همه آنان از جنس بشر بوده‌اند و ) غذا می‌خورده‌اند و در بازارها ( برای معامله و تهیّه نیازمندیهای‌خود ) راه می‌رفته‌اند . ما برخی از شما را وسیله امتحان برخی دیگر کرده‌ایم ( و اغنیاء را با فقراء ، تندرستان را با بیماران ، پیغمبران را با کافران و مشرکان ، و برعکس می‌آزمائیم ) . آیا شکیبائی می‌ورزید ؟ ( تا از عهده امتحان الهی بدر آئید و پاداش بزرگ او را دریافت نمائید ؟ شکیبائی کنید ، چرا که شکیبائی رکن اصلی پیروزی است ) . خدای تو بینا است ( و همه‌چیز را می‌بیند و همگان را در برابر اعمالشان پاداش می‌دهد ) . توضیحات: « فِتْنَةً » : آزمون . آزمایش . « جَعَلْنَا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً » : مراد آزمایش عمومی مردم به وسیله یکدیگر است ( نگا : انعام‌ / 53 و 165 ، انفال‌ / 28 ، محمّد / 4 ) .

ترجمه: آنان که امیدی به ملاقات ما ( در روز رستاخیز نداشته و قیامت را قبول ) ندارند می‌گویند : چرا فرشتگان به پیش ما نمی‌آیند ( تا بر صدق رسالت تو گواهی دهند ؟ ) یا چرا پروردگار خود را نمی‌بینیم ( تا خودش در برابرمان ظاهر و به ما بگوید که او تو را فرستاده است‌ ؟ ) واقعاً آنان خویشتن را بزرگ پنداشته‌اند ( و از حدّ خود بسی پا را فراتر ) و در ظلم و طغیان سخت سرکشی نموده‌اند . توضیحات: « إسْتَکْبَرُوا فِی أَنفُسِهِمْ » : خودشان را دست بالا و بزرگ گرفته‌اند . خود را بزرگ پنداشته‌اند . « عَتَوْا » : سرکشی کرده‌اند . از حدّ خود فراتر رفته‌اند .

ترجمه: روزی فرشتگان را می‌بینند و در آن روز مژده و نویدی برای بزهکاران در میان نخواهد بود ( و بلکه روزی است که از ترس فریاد برمی‌آورند و ) می‌گویند : پناه ! ! امان ! ! توضیحات: « یَوْمَ » : در روزی . مراد روز فوت و مرگ هر کسی ( نگا : نساء / 97 ) یا روز قیامت است . « لا بُشْری‌ » : بشارت و مژده‌ای نخواهد بود . بشارت مباد . « حِجْراً مَّحْجُوراً » : پناه و امان دهید . دست باز دارید و صدمه‌ای نرسانید که ممنوع و گناه است . ( حِجْراً مَّحْجُوراً ) اصطلاحی بوده است در میان عربها که وقتی به کسی برخورد می‌کردند که از او می‌ترسیدند ، برای گرفتن امان آن را خطاب به طرف می‌گفتند . مخصوصاً در ماههای حرام و ایّام حجّ ، اگر دشمنی به دشمنی برخورد می‌کرد و می‌ترسید صدمه‌ای بدو بزند این جمله را تکرار می‌کرد و در امان بود . ( حِجْراً ) مفعول به فعل مقدّری است و ( مَحْجُوراً ) صفت است و به عنوان تأکید معنی آمده است . در اصل چنین است : أَطْلُبُ مِنکَ حِجْراً ، لا سَبیلَ إِلی رَفْعِهِ وَ دَفْعِهِ . کافران در قیامت خیال می‌کنند با گفتن ( حِجْراً مَّحْجُوراً ) می‌توانند خویشتن را از دست فرشتگان عذاب و از مجازات و عقاب خدا برهانند .

ترجمه: ما به سراغ تمام اعمالی که ( به ظاهر نیک بوده و در دنیا ) آنان انجام داده‌اند می‌رویم و همه را همچون ذرّات غبار پراکنده در هوا می‌سازیم ( و ایشان را از اجر و پاداش آن محروم می‌کنیم . چرا که نداشتن ایمان ، موجب محو و نابودی احسان ، و بی‌اعتبار شدن اعمال خوب انسان می‌گردد ) . توضیحات: « قَدِمْنَآ إِلی مَا » : به سراغ چیزهائی می‌رویم که . « هَبَآءً » : ذرّات کوچک غبار که به هنگام تابش نور خورشید به داخل اطاق دیده می‌شوند . « مَنثُوراً » : پراکنده . مراد این است که اعمال ایشان را بدان گونه پراکنده می‌داریم که همچون چنین ذرّاتی قابل جمع نبوده و مفید فائده‌ای نباشند ( نگا : ابراهیم‌ / 18 ) .

ترجمه: بهشتیان در آن روز ، جایگاه و استراحتگاهشان بهتر و نیکوتر است . . . توضیحات: « خَیْرٌ » : صیغه تفضیل ، گاهی در مواردی به کار می‌رود که یک طرف به کلّی فاقد آن است ( نگا : فصّلت‌ / 40 ) . لذا این آیه بیانگر آن نیست که دوزخیان وضعشان خوب است و بهشتیان وضعشان از آنان بهتر می‌باشد . « مُسْتَقَرّاً » : قرارگاه . جایگاه . « مَقِیلاً » : استراحتگاه . خوابگاه . از ماده ( قیل ) . واژه‌های ( مُسْتَقَرّاً ) و ( مَقِیلاً ) تمییز می‌باشند .

ترجمه: ( یادآور شو ) روزی را که آسمانِ ( کره زمین در آن روز ، بر اثر انفجارات کواکب و سیّارات ) به وسیله ابر ( حاصل از گرد و غبار غلیظ کرات ) پاره‌پاره ( و لکه‌لکه ) می‌گردد . و فرشتگان تندتند و پیاپی فرو فرستاده می‌شوند ( تا نامه اعمال را به دست مردمان برسانند ، و به هنگام حسابرسی و دادگاهی بر آنان گواهی دهند ) . توضیحات: « تَشَقَّقُ » : پاره‌پاره می‌گردد . اشارت به آن است که در آستانه قیامت ، انقلابات و انفجارات شگرفی سراسر عالم هستی را فرا می‌گیرد و ابر غلیظی از گرد و غبار کرات متلاشی شده ، صفحه آسمان را می‌پوشاند که در لابلای این ابر شکافی وجود دارد . « بِالْغَمَامِ » : به وسیله ابر . همراه ابر . واژه ( ب ) ممکن است به معنی ملابست باشد ، یا برای سببیّت بوده ، و یا این که به معنی ( عَنْ ) باشد ( نگا : / 44 ) . یعنی : آسمان گاه‌گاهی از لابلای ابر پدیدار می‌شود .

ترجمه: در آن روز حکومت واقعی و ملک حقیقی ، از آن خداوند مهربان است ( و مملکت جهان ، به صورت ظاهر و باطن و حقیقی و مجازی ، در دست یزدان است ) ، و آن روز برای کافران روز سختی خواهد بود . توضیحات: « اَلْحَقُّ » : واقعی . راستین . صفت « اَلْمُلْکُ » است . « عَسِیراً » : سخت . شدید ( نگا : قمر / 8 ، مدّثّر / 9 ) .

ترجمه: و در آن روز ستمکار ( کفرپیشه ) هر دو دست خویش را ( از شدّت حسرت و ندامت ) به دندان می‌گزد و می‌گوید : ای کاش ! با رسول خدا راه ( بهشت را ) برمی‌گزیدم ( و با قافله انبیاء به سوی خوشبختی جاویدان و رضای یزدان سبحان حرکت می‌کردم . ای وای ! من ، بر خود چه کردم‌ ؟ ) . توضیحات: « اَلظّالِمُ » : کافر . کسی که با کفر و مخالفت با انبیاء ، به خویشتن ظلم کرده است . « یَعَضُّ » : گاز می‌گیرد . دست خود یا انگشت خود را گاز گرفتن ، کنایه از خشم و پشیمانی است .

ترجمه: ای وای ! کاش من فلانی را به دوستی نمی‌گرفتم . توضیحات: « خَلِیلاً » : دوست خاصّ و صمیمی که انسان او را مشاور خود کند .

ترجمه: بعد از آن که قرآن ( برای بیداری و آگاهی ) به دستم رسیده بود ، مرا گمراه ( و از حق منحرف و منصرف ) کرد . ( آری ! این چنین ) شیطان انسان را ( به رسوائی می‌کشد و ) خوارِ خوار می‌دارد . توضیحات: « الذِّکْرِ » : قرآن ( نگا : آل‌عمران‌ / 58 ، اعراف‌ / 63 و 69 . . . ) . یاد خدا ( نگا : مائده‌ / 91 ، رعد / 28 ) . « الشَّیْطَانُ » : اهریمن جنّ و انس . « خَذُولاً » : بسیار خوار کننده و رسوائی به بار آورنده .

ترجمه: و پیغمبر ( شکوه‌کنان از کیفیّت برخورد مردمان با قرآن ) عرض می‌کند ، پروردگارا ! قوم من این قرآن را ( که وسیله سعادت دو جهان بود ) رها و از آن دوری کرده‌اند ( و از ترتیل و تدبّر و عمل بدان غافل شده‌اند ) . توضیحات: « مَهْجُوراً » : متروک . رها شده . مراد از ترک قرآن ، دوری گزیدن از : شنیدن و اندیشیدن ، عمل به احکام حلال و حرام آن ، در اصول و فروع دین حاکم کردن و داوری بردن بدان ، درمان دل و درون خود را از قرآن خواستن ، و بالاخره عقائد و عبادات و اخلاق از آن آموختن است .

ترجمه: این گونه ( که تو ای پیغمبر ! با موضعگیری و عداوت سرسختانه این گروه روبرو شده‌ای ، همه پیغمبران در چنین شرایطی قرار داشته‌اند ، و ) برای هر پیغمبری گروهی از بزهکاران را دشمن ساخته‌ایم ( که با او به مبارزه پرداخته و با مکتب و دعوتش مخالفت ورزیده‌اند . امّا بدان که حق همیشه پیروز است ، و تو هم تنها و بدون یاور نیستی ، و خدا تو را به راه پیروزی بر آنان راهنمائی می‌کند و یاریت می‌دهد ) و همین بس که خدای تو راهنما و یاور باشد . توضیحات: « عَدُوّاً » : دشمنان . واژه ( عَدُوّ ) برای مفرد و جمع به کار می‌رود ( نگا : انعام‌ / 112 ، کهف‌ / 50 ) . « الْمُجْرِمینَ » : بزهکارانی مراد است که فسادشان شدّت گرفته باشد ( نگا : انعام‌ / 123 ، یونس‌ / 17 ، شعراء / 99 ، مدّثّر / 41 ) .

ترجمه: کافران می‌گویند : چرا قرآن بر او یکجا نازل نمی‌شود ؟ ( و چرا آیات آن تدریجاً و با فواصل مختلف زمانی نازل می‌گردد ؟ ) . همین گونه ( ما قرآن را به صورت آیات جداگانه و بخش‌بخش می‌فرستیم ) تا دل تو را ( با اُنس بدان و حفظ آن ) پابرجا و استوار بداریم ، و آن را قسمت به قسمت و آرام آرام ( توسّط جبریل ، بر تو ) فرو می‌خوانیم ( تا آن را با دقّت بیاموزی و کم‌کم به خاطر سپاری ) . توضیحات: « جُمْلَةً وَاحِدَةً » : به یکباره . یکجا . ( جُمْلَةً ) حال ، و ( واحِدَةً ) صفت مؤکّده است . « کَذالِکَ » : بدین گونه . یعنی به همین گونه جداجدا و گاه‌گاه . « رَتَّلْناهُ تَرْتیلاً » : آن را جداجدا و کم‌کم فرو می‌خوانیم و پیاپی و منظّم نازل می‌گردانیم . نزول تدریجی قرآن از نظر تلقّی وحی ، و ابلاغ به مردم ، و اجرا قوانین آن در برنامه زندگی در مناسبتهای تاریخی و حوادثی که در مسیر انقلابی امّت اسلامی به وقوع می‌پیوندد ، دارای اثرات عمیق‌تری است .

ترجمه: ( این کافران ) هیچ مثالی را ( به عنوان اعتراض از قرآن و رخنه از رسالت و دعوت تو ) به میان نمی‌کشند ، مگر این که ما پاسخ راست و درست را ، و بهترین وجه و زیباترین تبیین و تفسیر را به تو می‌نمایانیم ( و بدین وسیله اعتراضات واهی ایشان را پاسخ داده و باطل می‌گردانیم ) . توضیحات: « مَثَلٍ » : مراد اعتراضات و شبهات است . « الْحَقِّ » : جواب درست و پاسخ واقعی . « أَحْسَنَ » : بهترین و زیباترین چیز در حدّ ذات خود . عطف بر « الْحَقِّ » یا محلّ آن است .

ترجمه: کسانی که کشان‌کشان بر رخساره‌هایشان به سوی دوزخ برده می‌شوند و در آن گرد آورده می‌شوند ، آنان بدترین جایگاه و منحرف‌ترین راه را دارند . توضیحات: « یُحْشَرُونَ . . . إِلی . . . » : ( نگا : انعام‌ / 38 و 51 ، انفال / 36 ) . « مَکاناً » : مراد مرتبه و پلّه و پایه دنیوی ، و یا منزل و مأوی و جایگاه اخروی است .

ترجمه: ما به موسی کتاب ( تورات ) عطاء کردیم ( و او را موظّف به تبلیغ احکام آن نمودیم ) و برادرش هارون را همراه و مددکار او ساختیم ( تا وی را در کار مهمّ رسالت و برنامه سنگین مبارزه با فرعون و فرعونیان کمک و یاری نماید ) . توضیحات: « وَزِیراً » : معیّن . یاور . مددکار ( نگا : طه 29 - 35 ) .

ترجمه: گفتیم : هر دو نفر به سوی مردمانی بروید که آیات ما را تکذیب کرده‌اند ( و نشانه‌های خدا را که در آفاق و انفس پخش است نادیده گرفته‌اند و تعلیمات انبیای پیشین را پشت گوش انداخته‌اند . موسی و هارون به پیش فرعون و فرعونیان رفتند و آنان آن دو را تکذیب کردند ) پس ما ایشان را به شدّت هلاک و نابود کردیم . توضیحات: « کَذَّبُوا بِئَایَاتِنَا . . . » : مراد از ( آیات ) نشانه‌های خداشناسی موجود در گستره هستی ، یا آیات کتابهای آسمانی پیشین ، و یا معجزات نهگانه‌ای است که بر دست موسی انجام گرفته است . « فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِیراً » : ایشان را سخت هلاک ساختیم . این جمله جواب جمله مقدّر محذوفی بوده و در اصل چنین است : فَذَهَبَا إِلَیْهِم بِالرِّسَالَةِ فَکَذَّبُوهُمَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِیراً . . . در اینجا علّت استحقاق عذاب فرعون و فرعونیان مورد نظر است ، و چکیده‌ای از سرگذشت ایشان بدون در نظر گرفتن تقدم و تأخر زمانی مطالب حادثه ، برای پیغمبر نقل می‌شود .

ترجمه: ( قبل از موسی نیز چنین کردیم ) و قوم نوح را غرق نمودیم و ایشان را عبرت مردمان ساختیم ، بدان گاه که پیغمبران را تکذیب کردند . ما برای ستمگران عذاب دردناکی فراهم ساخته‌ایم . توضیحات: « قَوْمَ » : مفعول‌به برای فعل محذوفی است و منصوب به اشتغال‌است و فعل ( أَغْرَقْنَاهُمْ ) بیانگر آن‌است . « الرُّسُلِ » : مراد فقط نوح است . ولی تکذیب یکی از انبیاء ، به منزله تکذیب همه پیغمبران است . « ءَایَةً » : عبرت . اندرز .

ترجمه: و عاد و ثمود و اصحاب الرّس و ملّتها و اقوام بسیار دیگری را که در این میان بودند ( هلاک ساختیم ) . توضیحات: « أَصْحَابَ الرَّسِّ » : اصحاب الاخدود مذکور در سوره بروج آیه چهار است . چرا که ( أُخدود ) به معنی شکاف و گودال مستطیل شکل در زمین است ، و از جمله معانی ( رَسّ ) هم معنی چاه و حفره است . مراد کافرانی است که در یمن زندگی می‌کردند و خواستند مسیحیان موحّد و راستین نجران را که در همسایگی آنان می‌زیستند به کفر برگردانند . مسیحیان خداشناس نپذیرفتند و بر دین آسمانی ماندگار شدند . رؤسای کفّار برای وا داشتن ایشان گودالی را کندند و در آن آتش برافروختند و هر که مسیحیّت را ترک نگفت بدان گودالش انداختند . « قُرُوناً » : ملّتها و اقوام ( نگا : انعام‌ / 6 ، یونس‌ / 13 ، مؤمنون‌ / 42 ) .

ترجمه: ( ولی ما هرگز غافلگیرانه آنان را مجازات نکردیم و بلکه ) برای همه آنان مثلها زدیم ( و پندها و اندرزها گفتیم . امّا به خود نیامدند و اندرز نپذیرفتند ) و ما جملگی ایشان را سخت هلاک و نابود کردیم . توضیحات: « کُلاًّ » : مفعول‌به برای فعل محذوفی است و از باب اشتغال است . « الأمْثَالَ » : مواعظ و مثلهای سودمند . « تَتْبِیراً » : سخت هلاک کردن و نابود ساختن .

ترجمه: ( قریشیان در سفرهای خود به شام ) از کنار شهری که باران شر و بدبختی ( سنگباران ) بر سر اهالی آنجا در گرفته بود گذشته‌اند ( و صحنه‌های گویا و تابلوهای زنده سرنوشت دردناکِ آلودگان و بزهکاران را دیده‌اند ) . مگر آنها را ندیده‌اند ؟ ! ( آری ! این صحنه‌ها را دیده‌اند ، ولی درس عبرت نگرفته‌اند . چرا که آنان کافر بوده و اصلاً به رستاخیز معتقد نیستند ) و به معاد دل نمی‌بندند . توضیحات: « الْقَرْیَةِ » : بزرگترین شهر قوم لوط مراد است . « نُشُوراً » : زنده شدن دوباره . رستاخیز . معاد ( نگا : فرقان‌ / 3 ، فاطر / 9 ، ملک‌ / 15 ) .

ترجمه: هنگامی که تو را می‌بینند ، تنها به استهزاء و تمسخرت می‌گیرند ، ( و شوخی‌کنان برخی به برخی می‌گویند : ) این است آن کسی که خدا او را به عنوان پیغمبر فرستاده است‌ ؟ ! ( تا ما عقلاء و کبراء از او پیروی کنیم و به دنبالش راه بیفتیم‌ ؟ ! ) . توضیحات: « إِنْ » : نه . حرف نفی است ( نگا : ملک‌ / 20 ) . « هُزُواً » : تمسخر . در اینجا به معنی مسخره شده ، یعنی ( مَهْزُوءٌ بِهِ ) به کار رفته‌است . ( نگا : بقره‌ / 67 و 231 ، مائده‌ / 57 و 58 . . . ) « هذا » : این . در اینجا جنبه تحقیر و کوچک شمردن دارد .

ترجمه: اگر ما استقامت و پایداری بر ( پرستش ) خدایان خود نکنیم ، بیم آن می‌رود که ( این مرد ما را گمراه سازد ، و با حسن بیان و قوّت حجّت خویش ) ما را از معبودهایمان منصرف کند ( و به سوی یکتاپرستی متمایل نماید ، و در نتیجه منحرفمان گرداند . مشرکان در روز قیامت ) هنگامی که عذاب ( خدا ) را دیدند ، خواهند دانست که چه کسی گمراه و منحرف است . ( آیا تو بیراهه می‌روی ، یا این که ایشان کژراهه می‌روند ) . توضیحات: « إِن کَادَ . . . » : نزدیک است که . حرف ( إِنْ ) مخفّف از مثقّله است ، و اسم آن محذوف و اصل آن : ( إِنَّهُ کَادَ ) است . « لَیُضِلُّنَا عَنْ . . . » : منصرفمان کند از . گمراهمان کند از .

ترجمه: به من بگو ببینم ، آیا کسی که هوی و هوس خود را معبود خویش می‌کند ( و آرزوپرستی را جایگزین خداپرستی می‌سازد ، تا آنجا که سنگهای بی‌جانی را برمی‌گزیند و به دلخواه می‌پرستد ) آیا تو وکیل او خواهی بود ؟ ( و می‌توانی او را از هواپرستی به خداپرستی برگردانی ، و از ضلالت به هدایت بکشانی‌ ؟ ! ) . توضیحات: « أَرَأَیْتَ » : مرا خبر بده . به من بگو ( نگا : المصحف المیسّر ) . « مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ » : کسی که هوی و هوس را معبود و خدای خود ساخته است . مراد از آرزوپرستی ، به فرمان دل گوش کردن ، و فرمان خدا و رسول و رهنمود عقل را رها کردن است ( نگا : کهف‌ / 28 ، طه‌ / 16 ، قصص‌ / 50 ) . « وَکیلاً » : کسی که کار و بار خود را بدو وامی‌گذارند . مراد این است رسول خدا قادر به دفاع و هدایت چنین اشخاصی نیست و تنها بَشیر و نَذیر و سِراج مُنیر و رحمةً‌لِلْعَالَمِین است ، و بر رسولان پیام باشد و بس .

ترجمه: آیا گمان می‌بری که بیشتر آنان ( چنان که باید ) می‌شنوند یا می‌فهمند ؟ ! ( نه ! آنان تفکّر و تعقّل ندارند ) . ایشان همچون چهارپایان هستند ، و بلکه گمراه‌تر . توضیحات: « إِن هُمْ . . . » : واژه ( إِنْ ) حرف نفی است . « کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » : ( نگا : اعراف‌ / 179 ) .

ترجمه: مگر نمی‌بینی که پروردگارت چگونه سایه را گسترانیده است‌ ؟ ( و شامل همه کره زمین به طور متناوب کرده است ، و با نظام ویژه نور و ظلمت ، زندگی را برای انسانها و جانداران و گیاهان ممکن و آسان ساخته است‌ ؟ ! ) و همچنین خورشید را دالّ بر این سایه گسترده کرده است‌ ؟ اگر خدا می‌خواست سایه را ساکن می‌کرد ( و با استقرار دائم ظلمت ، توازن حرارت را به هم می‌زد ، و حیات را از گستره زمین برمی‌چید ) . توضیحات: « مَدَّ الظِّلَّ . . . » : سایه را همه جا گستر کرده است . اشاره به این است که سایه گاهی بر قسمت شرقی و گاهی بر قسمت جنوبی کره زمین می‌افتد ، و بر اثر گردش زمین به دور خود ، شب و روز تولید می‌گردد و سایه و روشنی همه جا را به نوبه فرا می‌گیرند ، و بر اثر گردش زمین به دور خورشید ، فصول چهارگانه تشکیل ، و قطب شمال و قطب جنوب هم مانند سایر نقاط زمین به طور متناوب از نور و سایه برخوردار می‌شوند . « عَلَیْهِ دَلِیلاً » : رهنمون به آن . بیانگر آن . اشاره به این است که خورشید شناساننده تاریکی است ، چرا که ضدّ به ضدّ شناخته می‌شود . « ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلاً » : این جمله عطف بر جمله ( مَدَّ الظِّلَّ ) است ، و ( وَ لَوْ شَآءَ رَبُّکَ لَجَعَلَهُ سَاکِناً ) میان آنها جمله معترضه است .

ترجمه: سپس ما آن سایه را آهسته جمع کرده و برمی‌چینیم ( و این برچیدن تدریجی بیشترین فائده را برای موجودات دارد ) . توضیحات: « قَبَضْنَاهُ » : آن را جمع می‌گردانیم . مراد محو تدریجی سایه بر حسب موقعیّت خورشید است . « إِلَیْنَا » : به سوی خود . این تعبیر بیانگر این است که تابش نور و گسترش سایه - بر اثر طلوع و غروب خورشید - هر دو در دست خدا و ناشی از قدرت لایزال الله در نظام کائنات است .

ترجمه: این خدا است که برای شما شب را ( همچون ) پوشش ، و خواب را ( مایه ) آرامش و آسایش ، و روز را ( هنگام ) بیداری ( و جنبش و تلاش و کوشش ) نموده است . توضیحات: « لِبَاساً » : مراد این است که تاریکی شب همچون جامه شما را در خود می‌پوشاند . « سُبَاتاً » : تعطیل کار به منظور استراحت و تجدید قوا است . ضمناً اشاره لطیفی به تعطیل فعّالیّتهای برخی از اندامهای بدن به هنگام خواب دارد . « نُشُوراً » : بیداری . مراد وقت بیداری و تلاش و کوشش و حرکت و جنبش است که به زنده شدن دوباره رستاخیز می‌ماند ( نگا : فرقان‌ / 3 و 40 ، فاطر / 9 ، ملک‌ / 15 ) .

ترجمه: خدا کسی است که بادها را به عنوان مژده‌رسانهای پیش قراول باران رحمت خود وزان می‌کند . . . و این ما هستیم که از آسمان آب پاک و پاک کننده ( محیط و چرک و کثافت ) را نازل می‌گردانیم . توضیحات: « الرِّیَاحَ » : جمع ریح ، بادها ، ذکر آن به صورت جمع ، اشاره به انواع مختلف بادها است که ابرها را به مناطق روی زمین می‌رانند . « بُشْراً » : مخفّف ( بُشُراً ) جمع ( بَشُور ) به معنی مبشّر است . مژده‌رسانها . بشارت دهندگان ( نگا : اعراف‌ / 57 ) . « بَیْنَ یَدَیْ » : پیش از . قبل از . « رَحْمَتِهِ » : رحمت او . مراد باران است که رحمت خدا در حقّ بندگان است . اشاره به وزش بادها در پیشاپیش توده‌های ابر است که آمیخته با رطوبت ملایمی بوده و نسیم دل‌انگیزی ایجاد می‌کند که از آن بوی باران به مشام می‌رسد و به مژده‌رسانهائی می‌مانند که خبر از خوشیها و شادیها می‌دهند . « السَّمَآءِ » : مراد ابر آسمان است ( نگا : واقعه‌ / 69 ) . « طَهُوراً » : پاک . پاک کننده ( نگا : انفال‌ / 11 ) .

ترجمه: تا با آن آب سرزمین مرده ( و خشکیده را با رویاندن گیاهان ، سرسبز و ) زنده گردانیم ، و آن را برای نوشیدن در اختیار مخلوقاتی که آفریده‌ایم ، از جمله چهارپایان زیاد و مردمان فراوان ، قرار دهیم . توضیحات: « بَلْدَةً » : سرزمین . « مَیْتاً » : مرده . مراد خشک و بی‌آب و علف است . ( مَیْتاً ) صفت ( بَلْدَةً ) است و می‌بایست به صورت مؤنّث ، یعنی ( مَیْتَة ) ذکر شود ، امّا در اینجا توجّه به معنی است که ( بَلَداً ) است‌ ؛ نه به لفظ ( نگا : فاطر / 9 ) . « نُسْقِیَهُ » : آن را برای نوشیدن در اختیار قرار دهیم . برخی ( إسقاء ) و ( سقْی ) را به یک معنی دانسته‌اند . « أَنْعَام‌ » : چهارپایان . « أَنَاسِیَّ » : جمع إنسان یا إنسیّ ، مردمان .

ترجمه: ما قرآن را به صورتهای گوناگون ( در قالب الفاظ زیبا و جمله‌های مؤثّر و گیرا و شیوه‌های دلربا ) در میان مردمان بیان داشته‌ایم تا آنان ( خدای خود را ) یاد کنند و پند گیرند ، امّا بسیاری از مردم جز کفر و ناسپاسی ( در برابر آن از خود ) نشان نمی‌دهند . توضیحات: « صَرَّفْنَاهُ بَیْنَهُمْ » : ما باران را در میان انسانها تقسیم می‌کنیم و گاهی باران را در این ناحیه و گاهی در آن ناحیه می‌بارانیم و از نعمت آب بهره‌مند می‌گردانیم ( نگا : نور / 43 ) . در این صورت مرجع ضمیر ( ه ) باران است . امّا با توجّه به آیه 52 و موارد استعمال ( صرف ) به صورت فعلهای ماضی و مضارع در قرآن و ذکر ( لِیَذَّکَّرُوا ) یا همانند آن پشت سر آن ، مرجع ضمیر ( قرآن ) است ( نگا : إسرا / 41 و 89 ، کهف‌ / 54 ، طه‌ / 113 ، احقاف‌ / 27 ، أنعام‌ / 46 و 65 ) و معنی آن گذشت . « کُفُوراً » : کفران نعمت . کفر و انکار .

ترجمه: اگر ما می‌خواستیم در هر شهر و روستائی ، ( پیغمبر ) بیم‌رسانی را برمی‌انگیختیم . ( ولی صلاح امتها و ملّتها در این نمی‌باشد ) . توضیحات: « قَرْیَةٍ » : شهر . روستا . مراد ناحیه و دیار است . « نَذِیراً » : بیم‌دهنده . منظور پیغمبری است که مردمان را از سرکشی و عذاب خدا بترساند .

ترجمه: پس ( در تبلیغ رسالت و دعوت به حق ، استوار و کوشا باش و ) از کافران اطاعت مکن ( و به دنبال هوسها و خرافات ایشان مرو ) و با ( اسلحه ) قرآن با آنان جهاد بزرگ ( و همه جانبه تبلیغاتی ) را بیاغاز . توضیحات: « جَاهِدْهُم بِهِ » : با حجّت و برهان و درسها و عبرتهای قرآن ، جهاد فکری و فرهنگی و تبلیغاتی را با کافران به راه انداز . هر چند در آیات پیشین از قرآن نامی به میان نیامده است ، ولی هر کلمه و هر جمله‌ای از آیه‌های قبلی بخشی از قرآن بوده و تسمیه کلّ به اسم جزء روا است ( نگا : بقره‌ / 2 ) . از سوی دیگر حضور قرآن در ذهن ، خود مرجع ضمیر است .

ترجمه: خدا کسی است که دو دریا را در کنار هم روان‌می‌سازد ( و بر اثر وزن مخصوص ، یعنی تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین ، آمیزه همدیگر نمی‌شوند و ) این یکی شیرینِ شیرین است ، و آن دیگر شورِ شور ! خداوند در میان آن دو حاجز و مانعی ایجاد کرده‌است که آنها را کاملاً از هم جدا ساخته است . توضیحات: « مَرَجَ » : به سوی هم سر داده است . مجاور هم رها و روان کرده است . « الْبَحْرَیْنِ » : مراد تمام آبهای شیرین جهان و تمام آبهای شور آن است که با وجود جزر و مدّ آب دریاها که در شبانه‌روز دو مرتبه بر اثر جاذبه ماه صورت می‌گیرد ، کوهها و خشکیها مانع اختلاط دریاها می‌گردند . یا این که مراد این است همان گونه که در میان اقیانوسها جریان آبهای گرم در داخل آبهای سرد ، و آبهای سرد در داخل آبهای گرم صورت می‌گیرد ، آبهای شیرین در میان آبهای شور ، و آبهای شور در میان آبهای شیرین نیز وجود دارد ( نگا : أضواءالبیان ، جلد ششم ، صفحه‌339 ) به آیات 61 سوره نمل ، و 19 سوره الرحمن ، و 12 سوره فاطر جهت اطّلاع بیشتر مراجعه گردد . « عَذْبٌ » : شیرین و خوشگوار . « فُراتٌ » : بسیار خوشگوار ( نگا : مرسلات‌ / 27 ) . « مِلْحٌ » : شور . « أُجَاجٌ » : بسیار شور . « بَرْزَخاً » : حاجز و مانع . مراد تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین ، و به اصطلاح وزن مخصوص است . یا کوهها و خشکیهای روی زمین است . « حِجْراً » : منع ، و در اینجا به معنی مانع است . عطف ( حجرا ) بر ( بَرْزَخاً ) ، عطف صفت بر موصوف است . « حِجْراً مَّحْجُوراً » : ( نگا : فرقان‌ / 22 ) . واژه‌های ( عَذْبٌ ، فُراتٌ ، مِلْحٌ و أُجاجٌ ) صفت مشبّهه‌اند ( نگا : أضواءالبیان ) .

ترجمه: خدا است که از آب ( مَنی ) انسانها را آفریده است و ایشان را به ( دو گروه ) ذُکور و إناث تبدیل کرده است ، و پروردگار تو همواره ( بر انجام هر چه بخواهد ) توانا بوده و هست . توضیحات: « الْمَآءِ » : مراد از آب ، نطفه است . می‌تواند آب معمولی باشد . یعنی انسانِ نخستین ، از آب آفریده شده ، و پیدایش تمام افراد انسان از آب نطفه است ، و حتّی آب مهمترین ماده ساختمان بدن انسان را تشکیل می‌دهد . « نَسَباً » : خویشاوندی حاصل از جهت مردان . « صِهْراً » : خویشاوندی حاصل از جهت زنان . مراد از ( نَسَباً و صِهْراً ) دو دسته نر و ماده ، یعنی مردان و زنان است ( نگا : نجم‌ / 45 و 46 ، قیامت‌ / 39 ) .

ترجمه: مشرکان معبودهائی جز خدا را پرستش می‌کنند که نه سودی به آنان می‌رسانند و نه زیانی . کافران پیوسته در راه سرکشی از پروردگارشان همدیگر را پشتیبانی می‌کنند . توضیحات: « الْکَافِر » : جنس کفّار . « عَلی رَبِّهِ » : بر ضدّ پروردگارش . مراد این است که کافران در مسیر انحراف از راه خدا تنها نیستند و بر ضدّ آئین خدا یکدیگر را تقویت و نیروهائی را بسیج می‌نمایند ( نگا : اعراف‌ / 202 ) . در نظر پروردگارش . « ظَهِیراً » : پشتیبان . یاور شیطان و دیگر کافران در راه معصیت و سرکشی از یزدان . خوار و ذلیل ( نگا : تفسیر المراغی و آلوسی و زادالمسیر ) . در صورت دوم معنی ( وَ کَانَ الْکَافِرُ عَلی رَبِّهِ ظَهِیراً ) چنین است : کافر در نظر خدایش ناچیز و بی‌ارزش است .

ترجمه: ما تو را جز به عنوان بشارت دهنده ( مؤمنان به بهشت ) و بیم دهنده ( کافران به دوزخ ، به سوی مردم ) نفرستاده‌ایم . توضیحات: « مُبَشِّراً » : مژده‌رسان .

ترجمه: بگو : من در برابر ابلاغ این آئین هیچ گونه پاداشی از شما مطالبه نمی‌کنم . تنها پاداش من این است که کسی - اگر خواست‌ - راه به سوی پروردگارش در پیش گیرد ( و در مسیری که منتهی به رضا و رحمت و پاداش فراوان یزدان است گام بردارد ) . توضیحات: « قُلْ مَآ أَسْأَلُکُمْ » : مراد این است که در برابر تبلیغ دین خدا ، پولی از شما نمی‌خواهم و برای دریافت چیزی چنین کاری را نمی‌کنم . « إِلاّ مَن شَآءَ » : جز این را که کسی به اختیار خود این آئین را بپذیرد و گام به سوی خدا بردارد و راه خدا در پیش گیرد . استثناء منقطع است ، و ( إِلاّ ) به معنی ( لکِنَّ ) است . برخی هم گفته‌اند استثناء متّصل است و تقدیر چنین است : مَآ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ أَجْرَ مَنْ ءَامَنَ ، أَیْ إِلاّ الأجْرَ الْحَاصِلَ مِنْ إِیمانِهِ ؛ فَإِنَّ الدَّالَّ عَلَی‌الْخَیْرِ کَفَاعِلِهِ . . . یعنی تنها اجر و پاداش من هدایت شما است ، آن هم از روی اراده و اختیار نه اکراه و اجبار .

ترجمه: و ( در همه امور ) بر خداوندی تکیه کن که همیشه زنده است و هرگز نمی‌میرد ، و حمد و ثنای او را به جای آور ( و بدان تو عهده دار ایمان یا کفر مردمان نیستی و خدا همگان را می‌پاید ) و همین کافی است که خداوند از گناهان بندگانش آگاه است ( و هیچ گونه گناهی از دید او مخفی نمی‌ماند ) . توضیحات: « الْحَیِّ » : ( نگا : بقره‌ / 255 ، آل‌عمران / 2 ، طه / 111 ) . « کَفی بِهِ » : او کافی و بسنده است .

ترجمه: آن کسی‌که آسمانها و زمین را و همه چیزهای میان آن دو را در شش دوره آفریده است ، و آن گاه بر تخت ( فرماندهی و اراده امور جهان ) نشسته است ( و کار و بار کائنات را با دست قدرت خود چرخانده است و پیوسته مراقب احوال و اوضاع عالم بوده است ) . او دارای رحمت فراوان و فراگیر است ( و رحمت عام وی همه موجودات را دربر گرفته است و مطیع و عاصی و مؤمن و کافر بر این خوان یغما نشسته‌اند اگر می‌خواهی از ادوار آفرینش هستی باخبر گردی ) پس از شخص بسیار آگاه و فرزانه بپرس . توضیحات: « سِتَّةِ أَیَّامٍ . . . ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ » : ( نگا : اعراف‌ / 54 ) . « الرَّحْمنُ » : دارای رحمت فراگیر . خدائی که دارای رحمت عظیم و لطف عمیم است . خبر مبتدای محذوف است و در حقیقت وصف دیگری برای ( الْحَیِّ ) است ، و بنا به قاعده قطع تابعیّت ، مرفوع شده است . « فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً » : درباره آن آفرینش و نیاز جهان به آفریدگار رحمان از دانشمند فرزانه‌ای بپرس تا از آن تو را مطّلع سازد . چه بسا اشاره به این باشد که در پرتو پیشرفت علوم خدا شناخته می‌گردد و پرده از چگونگی پیدایش جهان و ادوار آن برداشته می‌شود . چنان که امروزه پیدایش یکجا و ناگهانی مجموعه جهان از عدم را پنج بیلیون سال پیش تخمین می‌زنند ( نگا : اللهُ یَتجَلّی فی عَصْرِ الْعِلْمِ ، صفحه 27 ، مقاله دکتر ادوارد لوترکیسیل ، و صفحه 85 ، مقاله دکتر رونالد روبرت‌کار ) . برخی ضمیر ( ه ) را به ( الله ) برمی‌گردانند . یعنی از من که خدایم بپرس ، چرا که من آگاه و آشنایم . آگاهانه از آن آفرینش و نیاز جهان به آفریدگار جهان پرس‌وجو و بحث و فحص کن و تحقیق در این باره برایت مهمّ باشد . « خَبِیراً » : مفعول یا حال است .

ترجمه: هنگامی که به کافران گفته می‌شود : برای خداوند رحمان ( که سراسر وجود شما غرق رحمت او است ، کرنش ببرید و ) سجده کنید . ( از روی کبر و غرور و از سر استهزاء و تمسخر ) می‌گویند : رحمان چه چیز است‌ ؟ ( ما که او را نمی‌شناسیم تا برایش سجده برده و پرستش کنیم ) . آیا ما برای چیزی سجده کنیم ( و پرستش نمائیم ) که تو به ما دستور می‌دهی‌ ؟ ( مگر ما به سخن تو گوش می‌دهیم و فرمان تو را می‌پذیریم‌ ؟ ! امر به سجده در آن بیماردلان اثر معکوس می‌گذارد ) و بر نفرت و گریز ایشان ( از پذیرش ایمان ) می‌افزاید . توضیحات: « مَاالرَّحْمَانُ ؟ » : رحمان چیست‌ ؟ مراد این است که تمسخر و تفرعن می‌کردند و همچون فرعون رفتار می‌نمودند که تجاهل‌کنان به موسی می‌گفت : وَ مَا رَبُّ الْعَالَمِینَ ؟ ! ( نگا : شعراء / 23 ) . « زَادَ » : فاعل آن امر به سجده یا ذکر واژه رحمان است . « نُفُوراً » : بیزاری و گریز ( نگا : إسراء / 41 و 46 ) .

ترجمه: پاینده و بزرگوار خدای رحمانی است که در آسمان برجهائی را به وجود آورده‌است و در آن ، چراغ ( فروزان خورشید ) و ماه تابان را ایجاد نموده است . توضیحات: « تَبَارَکَ » : ( نگا : فرقان‌ / 1 ) . « بُرُوجاً » : برجهای دوازده‌گانه فلکی . منزلگاههای آسمانی خورشید و ماه ( نگا : فرقان‌ / 61 ، حجر / 16 ) . « سِرَاجاً » : چراغ . مراد خورشید است که منبع نور است ( نگا : یونس‌ / 5 ، نوح‌ / 16 ) . « قَمَراً مُنِیراً » : ماه تابان . ماه روشنی‌بخش ( نگا : یونس‌ / 5 ، نوح‌ / 16 ) .

ترجمه: خدای رحمان کسی است که شب و روز را ( به طور متناوب ) جایگزین یکدیگر می‌سازد ، برای ( عبرت ) انسانی که بخواهد به یاد خدا باشد ( و فطرت خداشناسی را در خود بیدار نگاه دارد ) یا بخواهد ( نعمتهای بی‌شمار آفریدگارش را ) سپاسگزاری کند ( و با زنده نگاه داشتن روح شکرگزاری ، بر الطاف و انعام خدا در حق خود بیفزاید ) . توضیحات: « خِلْفَةً » : چیزی که به دنبال چیز دیگری می‌آید . « أَرَادَ أَن یَذَّکَّرَ » : بخواهد به یاد خدا باشد . بخواهد به حکمت خدا و قدرت مطلقه او از روی مشاهده نظام بدیع خورشید و ماه و ابراج آسمانی و ستارگان کیهانی پی ببرد .

ترجمه: و بندگان ( خوب خدای ) رحمان کسانیند که آرام ( و بدون غرور و تکبّر ) روی زمین راه می‌روند ( و تواضع در حرکات و سکنات ایشان و حتی در راه رفتن آنان آشکار است ) ، و هنگامی که نادانان ایشان را مخاطب ( دشنامها و بد و بیراههای خود ) قرار می‌دهند ، از آنان روی می‌گردانند و به ترک ایشان می‌گویند . توضیحات: « هَوْناً » : آهسته و آرام . مراد با وقار و فروتنانه راه رفتن ، و ترک خودخواهی کردن است . مصدر است و در معنی اسم فاعل برای تأکید به کار رفته است . « الْجَاهِلُونَ » : سفهاء . نادانان . « سَلاماً » : درود . مراد سلام متارکه و دوری گزیدن و رویگردانی است‌ ؛ نه سلام احوال‌پرسی و خوش و بش کردن ( نگا : قصص‌ / 55 ) .

ترجمه: و کسانیند که ( بخش قابل ملاحظه‌ای از شب ، و گاهی تمام ) شب را با سجده و قیام به روز می‌آورند ( و با عبادت و نماز سپری می‌کنند ) . توضیحات: « یَبِیتُونَ » : شب را بسر می‌برند . مراد تهجّد و شب زنده‌داری است . « سُجَّداً وَ قِیَاماً » : جمع ساجِد و قائِم ، حال است .

ترجمه: و کسانیند که پیوسته می‌گویند : پروردگارا ! عذاب دوزخ را از ما به دور دار . چرا که عذاب آن ( گریبانگیر هر کس که شد از او ) جدا نمی‌گردد ( و تا ابد ملازم وی می‌شود ) . توضیحات: « اصْرِفْ عَنَّا » : از ما منصرف گردان . از ما بازدار ( نگا : یوسف / 24 و 33 ) . « غَرَاماً » : ملازم . غیر دست بردار . هلاک و نابودی همیشگی و بی‌انقطاع .

ترجمه: بی‌گمان دوزخ بدترین قرارگاه و جایگاه است . توضیحات: « مُسْتَقَرّاً » : مکان ماندن موقّت . « مُقَاماً » : محلّ اقامت دائم . « مُسْتَقَرّاً وَ مُقَاماً » : عطف این دو واژه بر یکدیگر ، بیانگر افزایش کمیّت و کیفیّت عذاب و رو به فزونی نهادن آن در طول مدّت است ( نگا : فاطر / 36 ) .

ترجمه: و کسانیند که به هنگام خرج کردن ( مال برای خود و خانواده ) نه زیاده‌روی می‌کنند و نه سختگیری ، و بلکه در میان این دو ( یعنی اسراف و بخل ، حد ) میانه‌روی و اعتدال را رعایت می‌کنند . توضیحات: « أَنفَقُوا » : خرج کردند . برای خود و خانواده خرید کردند . « لَمْ یَقْتُرُوا » : سختگیری نمی‌کنند و بخل نشان نمی‌دهند . « قَوَاماً » : حد وسط . میانه‌روی . یعنی نه آن چنان سختگیری و تنگ‌چشمی می‌کنند که زن و فرزندانشان گرسنه بمانند ، و نه آن چنان در مخارج و نفقه زیاده‌روی و باد دستی می‌کنند که تبذیر و اسراف بشمار آید .

ترجمه: و کسانیند که با الله ، معبود دیگری را به فریاد نمی‌خوانند و پرستش نمی‌نمایند ، و انسانی را که خداوند خونش را حرام کرده است ، به قتل نمی‌رسانند مگر به حق ، و زنا نمی‌کنند . چرا که هر کس ( یکی از ) این ( کارهای ناشایست شرک و قتل و زنا ) را انجام دهد ، کیفر آن را می‌بیند . توضیحات: « لا یَدْعُونَ » : فرا نمی‌خوانند . نمی‌پرستند . « بِالْحَقِّ » : مراد این است که شخص کاری کرده باشد که در برابر آن مستحقّ قصاص باشد ( نگا : انعام‌ / 151 ) . « أَثَاماً » : جزاء گناه . کیفر . عقاب و عذاب .

ترجمه: ( کسی که مرتکب یکی از کارهای زشت و پلشت شرک و قتل و زنا شود ) عذاب او در قیامت مضاعف می‌گردد ، و خوار و ذلیل ، جاودانه در عذاب می‌ماند . توضیحات: « یُضَاعَفْ » : دو چندان می‌گردد . چندین برابر می‌شود . مجزوم است چون بدل از ( یَلْقَ ) است . « مُهَاناً » : خوار و پست .

ترجمه: مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد ، که خداوند ( گناهان چنین کسانی را می‌بخشد و ) بدیها و گناهان ( گذشته ) ایشان را به خوبیها و نیکیها تبدیل می‌کند ، و خداوند آمرزنده و مهربان است ( و نه تنها که سیّئات را می‌بخشد ، بلکه آنها را تبدیل به حسنات می‌نماید ) . توضیحات: « یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ » : خداوند بدیهای ایشان را به نیکیها ، و گناهانشان را به طاعات و عبادات تبدیل می‌نماید ! کرم بین و لطف خداوندگار ، گذشت او با گذشت انسانها ، و مهر او با مهر انسانها تفاوت از زمین تا آسمان دارد .

ترجمه: ( آخر ) کسی که توبه کند و کار شایسته انجام دهد ، کاملاً به سوی خدا باز می‌گردد ( و تبدیل سیّئات به حسنات تعجّبی ندارد . زیرا کار خدا بی‌مثال ، و پاداش خدا بی‌حساب و دریای مهرش بی‌کران است ) . توضیحات: « وَ مَن تَابَ . . . » : این آیه پاسخی است برای تعجّبی که چه بسا آیه پیشین در برخی از اذهان برمی‌انگیزد ، و آن این که چگونه ممکن است خداوند سیّئات را به حسنات تبدیل فرماید ؟ « مَتَاباً » : بازگشتن . دست کشیدن از معاصی . مفعول مطلق تأکیدی است و بیانگر اهمّیّت و عظمت توبه است . معنی آیه چنین هم می‌تواند باشد : کسی که از معاصی دست بکشد و علاوه از آن کارهای شایسته انجام دهد ، این چنین کسی به سوی خدا برمی‌گردد و توبه می‌کند .

ترجمه: و ( بندگان خدای رحمان ) کسانیند که بر باطل گواهی نمی‌دهند ، و هنگامی که کارهای یاوه و سخنان پوچی را ببینند و بشنوند ، بزرگوارانه ( از شرکت در بیهوده‌کاری و یاوه‌سرائی کناره‌گیری می‌کنند و از آنها ) می‌گذرند . توضیحات: « الزُّور » : باطل . « لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ » : در مجالس دروغگوئی و معاصی شرکت نمی‌کنند . شهادت باطل و گواهی دروغ نمی‌دهند . « إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ » : هر گاه سخنان یاوه را بشنوند . هر گاه لغزشی و گناهی از کسی مشاهده کنند ( نگا : مؤمنون‌ / 3 ) . « مَرُّوا کِرَاماً » : بزرگوارانه می‌گذرند و همچون بزرگان خویشتن را از شرکت در بدگوئیها و بدکرداریها کنار می‌کشند و بزرگوارانه می‌گذرند و همچون بزرگان لغزش و گناه دیگران را نادیده می‌گیرند و به پخش آن نمی‌پردازند . یا این که اگر دشنام و حرفهای زشتی از کسی شنیدند ، به بزرگی خود می‌بخشند .

ترجمه: و کسانیند هنگامی که به وسیله آیات پروردگارشان پند داده شدند همسان کران و نابینایان بر آن فرو نمی‌افتند ( و غافل‌وار بدان گوش فرا نمی‌دهند . بلکه با گوش دل می‌شنوند و با چشم عقل بدان می‌نگرند ، و درسها و اندرزهای قرآنی را آویزه گوش جان می‌کنند و نیروی ایمان خود را بدان تقویت می‌سازند ) . توضیحات: « ذُکِّرُوا » : نصیحت شدند . پند داده شدند . « لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْها » : بر آن فرو نمی‌افتند . بدان نمی‌پردازند و گوش فرا نمی‌دهند . « صُمّاً وَ عُمْیاناً » : جمع أَصَمّ و أَعْمی ، کران و کوران . حال است . مراد این است که بندگان خوب خدا ، واقعاً به قرآن گوش می‌دهند و بدان عمل می‌کنند و کور و کر از آن نمی‌گذرند .

ترجمه: و کسانیند که می‌گویند : پروردگارا ! همسران و فرزندانی به ما عطاء فرما ( که به سبب انجام طاعات و عبادات و دیگر کارهای پسندیده ، مایه سرور ما و ) باعث روشنی چشمانمان گردند ، و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان ( به گونه‌ای که در صالحات و حسنات به ما اقتداء و از ما پیروی نمایند ) . توضیحات: « قُرَّةَ أَعْیُنٍ » : روشنی چشمان . مایه سرور و شادی ( نگا : طه‌ / 40 ) . « إِمَاماً » : پیشوا . رهبر . سرمشق ( نگا : بقره‌ / 124 ، هود / 17 ) . ذکر ( إمام ) به صورت مفرد بدان خاطر است که اسم جنس است ( نگا : تفسیر قاسمی ) و به صورت مفرد و جمع به کار می‌رود ( نگا : تفسیر آلوسی ) .

ترجمه: به اینان بالاترین درجات و عالی‌ترین منزلگاههای بهشت داده می‌شود در برابر صبر و استقامتشان ( بر انجام طاعات و دوری از منکرات ) ، و در آن ( جایگاههای والای بهشت ، از هر سو ) بدانان درود و سلام گفته می‌شود . توضیحات: « الْغُرْفَةَ » : قسمتهای فوقانی ساختمان و طبقات بالای منازل . ساختمان بلند . در اینجا مراد منازل و درجات عالی بهشت است ( نگا : عنکبوت‌ / 58 ، زمر / 20 ) . « بِمَا » : به سبب صبرشان . واژه ( ب ) سببیّه ، و ( ما ) مصدریّه است ( نگا : رعد / 24 ) . « تَحِیَّةً وَ سَلاماً » : واژه ( سَلاماً ) عطف تفسیر برای ( تَحِیَّةً ) است ( نگا : یونس‌ / 10 ) .

ترجمه: در آنجاها جاودانه می‌مانند . چه قرارگاه خوب و چه جایگاه زیبائی ! ! توضیحات: « مُسْتَقَرّاً وَ مُقَاماً » : ( نگا : فرقان‌ / 66 ) .

ترجمه: بگو : اگر عبادت و دعایتان نباشد ، پرورگار من اعتنائی به شما ندارد ( و برایتان کوچک‌ترین ارزشی قائل نیست . چرا که نعمتهای والای بهشت را بندگان خوب خدا در پرتو پرستش او به دست خواهند آورد ) . امّا شما ( کفّار ، رسالت آسمانی را ) تکذیب می‌کنید و ( نتیجه بد ) آن ملازم شما خواهد شد ( و سزای کفر و عصیان خود را خواهید دید ) . توضیحات: « مَا یَعْبَؤُاْ » : چه توجّهی به شما دارد و برایتان چه ارزشی قائل است‌ ؟ به شما اعتنائی ندارد و اهمّیّتی برایتان قائل نیست . در صورت اوّل واژه ( ما ) مفعول مطلق و متضمّن استفهام است ، و در صورت دوم ( ما ) نافیه است . « دُعَآؤُکُمْ » : عبادت و پرستشتان . دعا و نیایشتان . « لَوْ لا » : جواب لَوْ لا محذوف است . « لِزاماً » : مصدر باب مفاعله و به معنی اسم فاعل ، یعنی مُلازِم‌است . مراد این که نتیجه کار و جزای عملشان وبال گردنشان می‌گردد و مکافات خود را خواهند دید . به عبارت دیگر ، تکذیب کفّار مقتضی عذاب و هلاک آنان در دنیا و آخرت بوده و موجب بدبختی ایشان خواهد شد .

ترجمه: طا . سین . میم . توضیحات: « طسم‌ » : حروف مقطّعه است ( نگا : بقره‌ / 1 ) .

ترجمه: این ( سوره که به تو وحی می‌شود ، برخی از ) آیات کتاب ( قرآن است که ) بیانگر ( احکام الهی برای سعادت دنیا و آخرت مردمان ) است . توضیحات: « تِلْکَ . . . » : ( نگا : یوسف‌ / 1 ، حجر / 1 ) .

ترجمه: انگار می‌خواهی از غم و اندوه این که آنان ایمان نمی‌آورند ، خویشتن را نابود کنی‌ ؟ ! توضیحات: « لَعَلَّکَ » : چرا باید که تو . انگار تو می‌خواهی . مراد از ( لَعَلَّ ) در اینجا استفهام انکاری است که متضمّن نفی بعد از خود است . « بَاخِعٌ » : هلاک کننده . نابود سازنده ( نگا : کهف‌ / 6 ) . « أَلاّ یَکُونُوا مُؤْمِنینَ » : از این که ایمان نمی‌آورند . جمله در موضع نصب است و مفعول له است .

ترجمه: اگر ما بخواهیم معجزه‌ای از آسمان بر آنان نازل می‌نمائیم که گردنهایشان در برابر آن ( خم گردد ، و از روی اجبار ایمان آورند و ) تسلیم شوند . ( امّا سنّت خدا و حکمت الله مقتضی اختیار است ، و ثواب یا عقاب را مترتّب بر آن کرده است ) . توضیحات: « ءَایَةً » : معجزه‌ای مراد است که مردم را وادار به ایمان گرداند . « ظَلَّتْ » : بشود و بگردد . از افعال ناقصه و به معنی ( صارَتْ ) می‌باشد . « أَعْنَاق » : جمع عُنُق ، گردنها ، تسمیه کلّ به اسم جزء است و مراد خود مردمان است . برخی ( أعنَاق ) را به معنی جماعت و گروه ، و رؤساء و رهبران قوم دانسته‌اند . ذکر ( ظَلَّتْ ) به شکل مفرد مؤنّث باتوجّه به لفظ ( أعناق ) و ذکر ( خَاضِعینَ ) به صورت جمع مذکّر با توجّه به معنی آن است ( نگا : انبیاء / 15 ، یوسف‌ / 4 ) .

ترجمه: هیچ گونه موعظه و اندرز تازه‌ای ( از قرآن ) برای آنان از سوی خداوند رحمان نمی‌آید ، مگر این که ایشان از آن روی‌گردان می‌شوند . توضیحات: « ذِکْرٍ » : موعظه و اندرز . در اینجا مراد بخشی از آیات قرآن است . « مُحْدَثٍ » : تازه و نو ( نگا : انبیاء / 2 ) .

ترجمه: آنان ( آیات قرآنی را ) دروغ می‌نامند ، و هرچه زودتر خبر ( مجازات ) چیزی که بدان استهزاء و تمسخر می‌کنند بدیشان خواهد رسید ( و کیفر کمرشکن و دردناک کار خود را خواهند دید ) . توضیحات: « أَنبَآءُ » : اخبار . مراد کیفرهای سختی است که در این جهان و آن جهان دامنگیر آنان می‌شود ( نگا : انعام‌ / 5 و 6 ) .

ترجمه: آیا آنان به زمین نمی‌نگرند و نمی‌بینند که چه قدر انواع و اقسام گیاهان و درختان نر و ماده زیبا و سودمند را در آن رویانده‌ایم‌ ؟ ( اگر دقّت کنند نشانه‌های قدرت یزدان را در آرایش و پیرایش ظاهری و در خواصّ و فوائد باطنی روئیدنیها می‌بینند ، و پیدایش این همه رنگ و بو و فعل و انفعالات شیمیائی ، و وجود زوجیّت و طرز تلقیح و باروری رُستنیها ، به زبان حال ایشان را به سوی خالق متعال رهنمود می‌کند و آنان را از تکفیر و تکذیب حق به دور می‌سازد ) . توضیحات: « زَوْجٍ » : صنف و نوع ( نگا : طه‌ / 53 ) . نر و ماده ( نگا : رعد / 3 ) . « کَرِیمٍ » : نافع و سودمند . ارزشمند . زیبا و خوش منظر ( نگا : شعراء / 58 ) .

ترجمه: بی‌گمان در این کار ( آفرینش گیاهان و درختان ، در کوه و دمن و مزرعه و بیابان ) نشانه بزرگی است ( بر وجود خالق جهان ) ولی اکثر مردمان ( چشم دل را می‌بندند و به ندای عقل گوش فرا نمی‌دهند و این چند روزه حیات را غافلوار بسر می‌برند و به خدا ) ایمان نمی‌آورند . توضیحات: « ءَایَةً » : نشانه و دلیل . عبرت و پند .

ترجمه: پروردگار تو قطعاً چیره‌ی مهربان است . توضیحات: « الْعَزِیزُ » : قدرتمندی که توانا بر همه چیز است . « الرَّحیمُ » : مهربانی که رحمت واسعه‌اش همه جا را فرا گرفته است .

ترجمه: ( برای قوم خود بیان دار ) هنگامی را که پروردگارت موسی را نزدیک کوه طور ندا داد که به سوی قوم ستمکار ( فرعون و فرعونیان برو ) . ( قومی که با کفر و معاصی بر خود ستم کرده‌اند ، و با به بندگی کشاندن بنی‌اسرائیل ، بدانان ظلم نموده‌اند ) . توضیحات: « إِئْتِ » : بیا . در اینجا مراد به سراغ رفتن است .

ترجمه: قوم فرعون . ( شگفتا چگونه در ظلم فرو رفته‌اند ! ) آیا ( از سرانجام کار و کیفر ستم خود نمی‌ترسند و از خشم و عذاب خدا ) نمی‌پرهیزند ؟ توضیحات: « قَوْمَ » : عطف بیان یا بدل است . « أَلا یَتَّقُونَ » : آیا نمی‌پرهیزند ؟ هان پرهیز کنند . « أَلا » : دو کلمه و فراهم آمده است از همزه استفهام و لاء نفی . یا تنها واژه‌ای است و حرف تنبیه بوده و برای ترغیب و تشویق به کار پس از خود است .

ترجمه: ( موسی ) گفت : پروردگارا ! من می‌ترسم که مرا تکذیب کنند ( و از روی تکبّر و تفرعن رسالتم را نپذیرند ) . توضیحات: « أَن یُکَذِّبُونِ » : این که مرا دروغگو نامند و تکذیب کنند . ضمیر مفعولی ( ی ) از آخر فعل حذف شده است .

ترجمه: ( اگر تکذیبم کنند ، از غم و غصّه ) سینه‌ام تنگ می‌شود ، و ( بدین هنگام چنان که باید در مجادله با آنان ) زبانم نمی‌گردد ( و روان و گویا صحبت نمی‌کنم ) . پس ( جبرئیل را ) به پیش ( برادرم ) هارون بفرست ( و پیغمبرش گردان ، تا یاری و کمکم‌کند ) . توضیحات: « یَضیقُ صَدْری‌ » : سینه‌ام تنگ می‌شود . در فارسی می‌گوئیم : دلم تنگ می‌شود . آزرده خاطر و دل شکسته‌ می‌گردم . « لا یَنطَلِقُ » : گویا و رسا نمی‌گردد . « فَأَرْسِلْ » : بفرست . مفعول آن مقدّر است که ( جبرئیل ) فرشته وحی است . از واژه ارسال پیدا است که موسی از آستان ذوالجلال درخواست نموده است که هارون را پیغمبر فرماید ( قصص‌ / 34 ، مریم‌ / 53 ، انبیاء / 48 ) .

ترجمه: آنان ( به گمان خود ، قصاص ) گناهی بر من دارند و می‌ترسم ( پیش از انجام وظیفه تبلیغ ) مرا بکشند . توضیحات: « ذَنبٌ » : مراد قصاص مرد ستمگری است که با یک مرد مظلوم بنی‌اسرائیلی درگیر شده بود ، و به هنگام میانجیگری موسی ، اشتباهاً توسّط موسی به قتل رسید ( نگا : قصص‌ / 15 ) .

ترجمه: ( خداوند این تقاضای صادقانه موسی را اجابت کرد و گفت : ) این چنین نیست ( که بتوانند تو را به قتل برسانند . درخواستت را راجع به هارون پذیرفتم ) . دو نفری با ( توشه ) معجزات ما ( که عصا و ید بیضاء است ، به سوی فرعون و فرعونیان ) بروید ( و بدانید که ) ما با شما هستیم و ( شما را در پناه خود می‌داریم ، و کاملاً مطالبی را که در میان شما و ایشان می‌گذرد ) می‌شنویم . ( قطعاً شما پیروزید ) . توضیحات: « ءَایَات‌ » : معجزات . مراد عصا و ید بیضاء است ( نگا : طه‌ / 17 - 23 ) .

ترجمه: به سراغ فرعون بروید و بگوئید : ما فرستادگان پروردگار جهانیانیم . توضیحات: « رَسُولُ » : علّت این که به صورت مفرد آمده است نه به صورت مثنّی‌ ؛ یعنی ( رَسُولا ) ، این است ( رَسُول ) مصدر و به معنی ( رِسالَة ) است و به عنوان مفرد و مثنّی و جمع و مؤنّث و مذکّر ذکر می‌شود . مانند : لَقَدْ کَذَبَ الْواشُونَ ما فُهْتُ عِنْدَهُمْ بِسِرٍّ وَ لا أَرْسَلْتُهُمْ بِرَسُولٍ همچنین ( رسول ) معنی جمع نیز دارد . مانند : ضَیف و طِفل در : هؤُلآءِ ضَیْفی ( حجر / 68 ) ، ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ( حجّ‌ / 5 ) .

ترجمه: ( پروردگار جهانیان به تو دستور می‌دهد ) این که بنی‌اسرائیل را ( آزاد از زنجیر اسارت و بردگی کنی و ) با ما همراه سازی ( تا به سرزمین مقدّس ، یعنی فلسطین برویم ) . توضیحات: « أَرْسِلْ مَعَنَا » : مراد جلوگیری نکردن و آزاد گذاشتن است تا این که بتوانند بیایند و با موسی و هارون راهی فلسطین شوند .

ترجمه: ( فرعون ) گفت : آیا ما تو را در کودکی میان خود ( در دامان مهر و در آغوش لطف خویش ) نپرورده‌ایم‌ ؟ ! و آیا سالهای متمادی از عمرت در بین ما ماندگار نبوده‌ای ( و از رعایت و حفاظت و نان و نمک ما برخوردار نگشته‌ای‌ ؟ ! ) . توضیحات: « قالَ . . . » : سخن فرعون جنبه ریشخند را دارد . « وَلِیداً » : طفل . کودک . فعیل به معنی مفعول ، و حال است . « لَبِثْتَ » : مانده‌ای .

ترجمه: و آن کاری را کرده‌ای که کرده‌ای و ( مرتکب قتل یکی از طرفداران ما شده‌ای . و از اینها گذشته ، تو اینک ) کفران نعمتهای ما می‌کنی ( و حق نان و نمک ما را فراموش می‌نمائی ، و با ادّعای پیغمبری پرورگار جهان ، الوهیّت ما را نادیده می‌گیری ) . توضیحات: « فَعْلَتَکَ » : کاری که کرده‌ای . اشاره به قتل مرد قبطی است ( نگا : قصص‌ / 15 ) . « الْکَافِرِینَ » : افراد ناسپاس . کفران نعمت کنندگان .

ترجمه: ( موسی ) گفت : من در حین انجام این کار ( نمی‌دانستم مشتی که برای تأدیب و تنبیه به قبطی می‌زنم ، منتهی به قتل می‌گردد ، و ) از سرگشتگان ( و بیخبرانی ) بودم ( که اطّلاع ندارند ضربه مشت هم گاهی منجر به قتل می‌شود ) . توضیحات: « إِذاً » : آن زمان که . « الضَّآلِّینَ » : گمراهان . در اینجا مراد جاهلین ، بیخبران و غافلان از عواقب موقعیّت است .

ترجمه: پس من از دست شما گریختم وقتی که از شما ترسیدم ( که در برابر این قتل غیرعمد مرا بکشید ) و خداوند به من علم و دانش بخشید ( تا در پرتو آن چیزها را درست ببینم و کارها را صحیح و بجا انجام دهم ) و مرا از زمره پیغمبران کرد ( تا بندگان خدا را به سوی نجات از عذاب فرا خوانم ) . توضیحات: « حُکْماً » : دانش و آگهی . حکمت ، که هر کاری در پرتو آن بجا و به موقع انجام می‌پذیرد ( نگا : انعام‌ / 89 ) .

ترجمه: آیا این منّتی است که تو بر من میگذاری این که بنی‌اسرائیل را بنده و برده خود ساخته‌ای‌ ؟ ! توضیحات: « وَ تِلْکَ نِعمَةٌ . . . » : در این جمله ، حرف استفهام انکاری مقدّر است که مفید نفی است . اصل آن چنین است : وَ هَلْ تِلْکَ نِعْمَةٌ . . . ؟ ! آیا نعمت است که‌ ؟ ! « أَنْ عَبَّدْتَ . . . » : حرف ( أَنْ ) تفسیریّه است ، و مطالب مابعد آن ، تفسیر مطالب ماقبل آن است ( نگا : یونس‌ / 2 ) . « عَبَّدْتَ » : برده و بنده کرده‌ای .

ترجمه: فرعون گفت : پروردگار جهانیان کیست ( که این همه از او صحبت می‌کنی و خویشتن را فرستاده او می‌دانی‌ ؟ ) . توضیحات: « مَا رَبُّ الْعَالَمِینَ » : گمان می‌رود فرعون این سخن را برای تجاهل و تحقیر مطرح کرده باشد .

ترجمه: ( موسی ) گفت : پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است ، اگر شما راه یقین می‌پوئید ( و حقیقت را می‌جوئید ، حق این است که گفتم ) . توضیحات: « رَبُّ » : خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است : هُوَ رَبُّ . . . « إِن کُنتُم مُّوقِنینَ » : اگر به دنبال باور درست و سخن منطقی بوده باشید و هدف شما از این سؤال ، درک و فهم حقیقت باشد .

ترجمه: ( فرعون رو ) به اطرافیان خود ( کرد و مسخره‌کنان ) گفت : آیا نمی‌شنوید ( این مرد چه می‌گوید ؟ ! می‌شنوید که جز یاوه نمی‌گوید ؟ ! ) . توضیحات: « أَلا تَسْتَمِعُونَ » : آیا گوش فرا می‌دهید ؟ ! آیا می‌شنوید ؟ ! این سخن جنبه تعجّب و ریشخند را دارد .

ترجمه: ( موسی پس از اشاره به جهان کبیر ، اشاره به جهان صغیر کرد و ) گفت : او پروردگار شما و پروردگار نیاکان پیشین شما است ( که مردند و چون جاودانه نبودند خدا نبودند ) . توضیحات: « رَبُّکُمْ وَ رَبُّ . . . » : اشاره به دو نکته است : 1 - متوجّه ساختن فرعون و فرعونیان به نشانه‌های موجود در انفس ، یا تذکّر خودشناسی 2 - قلم بطلان کشیدن بر ادّعای ربوبیّت فرعون زمان و فرعونهای دوران .

ترجمه: ( فرعون به خیره‌سری همچنان ادامه داد و ) گفت : پیغمبری که به سوی شما فرستاده شده است قطعاً دیوانه است ! ( چرا که سخنان پریشان می‌گوید ، و جز مرا خدا می‌داند ) . توضیحات: « أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ » : فرعون خواست با تعبیر « به سوی شما فرستاده شده است‌ » خشم مردم را برانگیزد ، و ایشان را به تکذیب موسی وادارد .

ترجمه: ( و موسی باز هم به نشانه‌های خداشناسی گسترده در پهنه آفرینش اشاره کرد و ) گفت : او پروردگار طلوع و غروب ( کواکب و سیّارات جهان ) و همه چیزهائی است که در میان آن دو قرار دارد ، اگر شما عاقل می‌بودید ( چنین چیزی را در پرتو خرد ، از روی نظام طلوع و غروب ستارگان و برنامه دقیق و اسرارآمیز آنها می‌فهمیدید ) . توضیحات: « الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ » : مراد طلوع خورشید و نمایان شدن روز ، و غروب خورشید و پیدایش شب است . یا این که مراد طلوع و غروب همه کواکب و سیّارات جهان است . به معنی خاور و باختر نیز می‌باشند ، و معنی زمان طلوع و غروب هم از آنها مستفاد می‌گردد ( نگا : تفسیر شربینی ) .

ترجمه: ( فرعون سخت برآشفت و ) گفت : اگر جز مرا به پروردگاری برگزینی تو را از زمره زندانیان خواهم کرد ( و در بیغوله‌های زندان همچون دیگران خواهی پوسید ) . توضیحات: « الْمَسْجُونِینَ » : زندانیان .

ترجمه: ( موسی ) گفت : آیا اگر من چیز روشنی را به تو نشان دهم ( که دلیل قاطع و برهان واضحی بر وجود خدای متعال و نمایانگر صدق رسالت و پیغمبری من باشد ) باز هم ( مرا زندانی می‌کنی‌ ؟ ) . توضیحات: « شَیْءٍ » : چیز . مراد معجزه دالّ بر وجود خدا و درستی پیغمبریِ موسی است .

ترجمه: ( فرعون ) گفت : اگر از زمره راستگویانی ، آن را بنمای . توضیحات: « فَأْتِ بِهِ » : آن را بیاور . آن را نشان بده .

ترجمه: ( در این هنگام موسی ) عصای خود را انداخت . به ناگاه اژدهای ( حقیقی و ) نمایانی گردید . توضیحات: « أَلْقَیا‌ » : انداخت . افکند . « ثُعْبَانٌ » : اژدها . مار بزرگ ( نگا : طه‌ / 20 ) . « مُبِینٌ » : آشکار و نمایان . مراد حقیقی است . یعنی چشم‌بندی و جادوئی در میان نبود . بلکه به خواست خدا چوبه دستی مار گردید .

ترجمه: و دست خود را ( به گریبان فرو برد و سپس آن را ) بیرون آورد ، ناگهان بینندگان آن را سفید و روشن ( همچون ماه تابان ) دیدند . ( پرتو آن همه جا را نورباران و درخشان کرد ) . توضیحات: « نَزَعَ » : بیرون آورد . مراد بیرون آوردن از گریبان است ( نگا : نمل‌ / 12 ) . « بَیْضَآءُ » : سفید . مراد تابان و رخشان است .

ترجمه: ( فرعون ) به اشراف و بزرگان دور و بر خود گفت : این ( مرد ) جادوگر بس آگاه ( و ماهری ) است . توضیحات: « مَلإ » : اشراف . بزرگان ( نگا : بقره‌ / 246 ، اعراف‌ / 60 ) .

ترجمه: می‌خواهد با جادوی خود ( عامّه مردم را پیرامون خویش جمع آورد و ) شما را از سرزمین خودتان ( مصر ) بیرون کند . پس شما ( چه می‌اندیشید و ) چه فرمان می‌دهید ؟ توضیحات: « مَاذَا تَأْمُرُونَ ؟ » : فرمان شما چیست‌ ؟ این سخن بیانگر سقوط فرعون از ادّعای خدائی ودلجوئی او از سران به هنگام ضعف خود و غلبه موسی است .

ترجمه: گفتند : موسی و برادرش را مهلت بده ( و در کار شکنجه آنان عجله مکن ) و به تمام شهرها ( ی مصر ، مأمورانی ) برای بسیج اعزام کن . توضیحات: « أَرْجِهْ » : او را مهلت بده . امر مصدر ( إرجاء ) به معنی به تأخیر انداختن ، و ضمیر متّصل ( ه ) است . در اصل ( أَرْجِئْهُ ) بوده و همزه برای تخفیف حذف شده است و ضمیر ساکن گشته است ( نگا : اعراف‌ / 111 ) . « حَاشِرینَ » : گرد آورندگان . یعنی کسانی باشند که جادوگران را جمع‌آوری و در دربار حاضر کنند .

ترجمه: تا همه جادوگران ماهر و زبردست را پیش تو بیاورند . توضیحات: « سَحَّار » : صیغه مبالغه ساحِر است ، جادوگر بسیار ماهر و بس آگاه و کهنه‌کار .

ترجمه: سرانجام جادوگران در روز موعود ( که چاشتگاه روز جشن مصریها بود ، در مکان معیّنی ) گردآورده شدند ( و به میدان مبارزه گسیل گشتند ) . توضیحات: « لِمِیقَاتِ » : در وعده‌گاه . در زمان معیّن و در مکان مشخّص ( نگا : اعراف‌ / 143 و 155 ) . « یَوْمٍ مَّعْلُومٍ » : روز مشخّص که روز جشن مصریان بوده است .

ترجمه: ( از مردم نیز برای حضور در میدان مبارزه دعوت به عمل آمد ) و به مردم گفته شد : آیا ( در این صحنه ) شما گرد می‌آئید ؟ توضیحات: « هَلْ أَنتُم مُّجْتَمِعُونَ ؟ » : آیا اجتماع می‌کنید ؟ آیا جمع می‌شوید ؟ مراد از سؤال ، تحریک و تشویق مردم به گردهمآئی با شتاب هر چه بیشتر است .

ترجمه: تا اگر جادوگران پیروز شوند ، ما از آنان پیروی کنیم ( و آن چنان صحنه را گرم و داغ نمائیم و هیاهو و جنجالی برپا کنیم که دشمنِ خدایان ما برای همیشه از میدان به در رود ) . توضیحات: « نَتَّبِعُ » : پیروی کنیم . دنباله‌روی کنیم . مراد پیروی و دنباله‌روی از آئین جادوگران و طرفداری از مکتب خدایان دروغین ایشان است .

ترجمه: هنگامی که جادوگران ( نزد فرعون حاضر ) آمدند و به فرعون گفتند : آیا ما پاداش بزرگ و قابل ملاحظه‌ای خواهیم داشت اگر پیروز شویم‌ ؟ توضیحات: « أَجْراً » : تنوین برای بیان عظمت و ارزش پاداش و مزد کار است .

ترجمه: ( فرعون که سخت از موسی به وحشت افتاده بود و در تنگنا قرار داشت ) گفت : بلی ! ( هر چه بخواهید می‌دهم ) به علاوه شما در این صورت از مقرّبان ( درگاه من ) خواهید بود . توضیحات: « الْمُقَرَّبِینَ » : مراد نزدیکان درگاه فرعون و درباریان شاهی است .

ترجمه: ( در روز موعود و در میدان مبارزه ، موسی ) به جادوگران گفت : آنچه را می‌خواهید بیفکنید ، بیفکنید ! ( و هر چه در قدرت دارید بنمائید و به میدان آورید ) . توضیحات: « مُلْقُونَ » : اندازندگان . افکنندگان . اسم فاعل از مصدر ( إلقاء ) است .

ترجمه: پس جادوگران ( با غرور و نخوت ) طنابها و عصاهای خود را افکندند و گفتند : به عزّت فرعون سوگند که ما قطعاً چیره و پیروزیم ! توضیحات: « حِبَال‌ » : جمع حَبْل ، طنابها . ریسمانها . « عِصِیّ » : جمع عَصا ، چوبه دستی .

ترجمه: موسی ( مهلت نداد و ) عصای خود را افکند ، ناگهان ( اژدهای بزرگی گردید و با سرعت ) شروع به بلعیدن ابزارهای دروغین ایشان کرد ( و آنها را یکی بعد از دیگری در کام خود فرو برد ) . توضیحات: « تَلْقَفُ » : با سرعت و قدرت می‌بلعید . « یَأْفِکُونَ » : با دروغ سر هم می‌کردند و به هم می‌بافتند . اشاره به کارها و ابزارهای دروغین جادوگران است ( نگا : اعراف‌ / 117 ، توبه‌ / 70 ) .

ترجمه: جادوگران سجده‌کنان بر زمین فرو افتادند . توضیحات: « أُلْقِیَ » : فرو انداخته شدند . بیان فعل به صورت مجهول بیانگر این است که آن چنان تحت تأثیر جاذبه معجزه موسی قرار گرفتند که برای خدا سجده بردند ( نگا : طه‌ / 70 ) و نیروی معجزه به گونه‌ای ایشان را قانع کرد که نتوانستند خویشتنداری کنند و فوراً برای خدا سجده بردند .

ترجمه: گفتند : به پروردگارِ عالَمیان ایمان داریم . توضیحات: « قالُوا . . . » : مراد این است که کردار را با گفتار توأم ، و فعل سجده را با قول مؤکّد کردند .

ترجمه: به پروردگار موسی و هارون . توضیحات: « رَبِّ » : بدل است . ذکر آن برای رفع توهمی است که در ذهن عامّه مردم بود . و آن این که مردم ، فرعون را ( رَبِّ ) خود می‌دانستند .

ترجمه: ( فرعون جادوگران را تهدید کرد و ) گفت : آیا به او ایمان آوردید پیش از آن که من به شما اجازه دهم‌ ؟ ! او بی‌گمان بزرگ و استاد شما است و به شما جادوگری آموخته است . پس خواهید دانست ( که با چه زجر و شکنجه‌ای شما را خواهم کشت ) . حتماً دستها و پاهای شما را عکس یکدیگر قطع می‌گردانم و همگی شما را به دار می‌آویزم . توضیحات: « ءَاذَنَ » : اجازه دهم . « کَبِیرُ » : مراد بزرگ و استاد است . « مِنْ خِلافٍ » : عکس یکدیگر . مثلاً دست راست و پای چپ ، یا پای راست و دست چپ ( نگا : مائده‌ / 33 ) . « لاُصَلِّبَنَّکُمْ » : حتماً به دارتان می‌آویزم .

ترجمه: ( جادوگران شجاعانه ) گفتند : هیچ زیانی نیست ( از این کاری که تو خواهی کرد . هر کاری که می‌خواهی بکن باکی نیست ، چرا که ) ما به سوی پروردگارمان باز می‌گردیم ( و به لقای معشوق و معبود حقیقی خود می‌رسیم و پاداش خویش را از او دریافت می‌داریم ) . توضیحات: « ضَیْرَ » : زیان و ضرر . « لا ضَیْرَ » : مانعی نیست . زیان و ضرری در میان نمی‌باشد . « مُنقَلِبُونَ » : بر گردندگان ( نگا : مطفّفین‌ / 31 ) .

ترجمه: ما امیدواریم که پروردگارمان گناهان ما را ببخشایاد ، چرا که ما ( در میان قوم تو ) نخستین ایمان‌آورندگان بوده‌ایم . توضیحات: « نَطْمَعُ » : آزمندیم . امیدواریم . « خطایا » : گناهان . خطاها . « أَن کُنَّا » : به سبب این که ما بوده‌ایم . در اصل ( لِأن کُنَّا ) بوده و حرف ( أَنْ ) مخفّف از مثقّله است .

ترجمه: ما به موسی وحی کردیم که شبانه بندگان ( مؤمن بنی‌اسرائیل ) مرا ( از مصر ) کوچ بده . شما حتماً تعقیب می‌شوید ( و فرعون و فرعونیان برای دستگیری شما دنبالتان می‌کنند ) . توضیحات: « أَنْ » : حرف مشبّهةٌبالفعل و مخفّف از ( أَنَّ ) است ( نگا : مؤمنون‌ / 27 ) « أَسْرِ بِعِبادی‌ » : در شب بندگانم را کوچ بده ( نگا : إسراء / 1 ) . « مُتَّبَعُونَ » : تعقیب شوندگان . دنبال شوندگان . مراد تعقیب بنی‌اسرائیل توسّط فرعون و فرعونیان است .

ترجمه: ( توسّط جاسوسان خبر به دربار رسید که موسی و بنی‌اسرائیل در صدد کوچ به سرزمین دیگری هستند ) پس فرعون ( مأمورانی ) به شهرها فرستاد تا ( نیرو ) جمع کنند ( و جلو ایشان را بگیرند ) . توضیحات: « الْمَدَآئِن » : جمع مَدینة ، شهر . « حَاشِرِینَ » : گردآورندگان ( نگا : شعراء / 36 ) .

ترجمه: ( فرعون به مأموران دستور داد و گفت : به اهالی شهرها بگوئید : ) اینها ( که قصد فرار و تجمع و تقویت در جای دیگری را دارند ) گروه اندک و ناچیزی هستند ( و ما با نخستین تاخت ایشان را گرفتار و به شکنجه و آزار می‌رسانیم ) . توضیحات: « شِرْذِمَةٌ » : گروه و طائفه‌ای ناچیز و کم اهمّیّت .

ترجمه: آنان ما را بر سر خشم می‌آورند . توضیحات: « غَآئِظُونَ » : خشمگین‌کنندگان . بر سر خشم‌آورندگان .

ترجمه: ( البتّه جای هیچ گونه نگرانی نیست ، و لیکن ) ما گروهی هستیم محتاط ( و بیدار و دوراندیش ) . توضیحات: « جَمِیعٌ » : گروه و دسته . جمع ( نگا : قمر / 44 ) . « حَاذِرُونَ » : افراد محتاط و دوراندیش . آگاه و بیدار .

ترجمه: ( سرانجام آنچه می‌بایست بشود شد ، و عاقبت بنی‌اسرائیل بر فرعون و فرعونیان پیروز شدند ) و ما آنان را از باغها و چشمه‌سارها بیرون راندیم . توضیحات: « جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ » : مراد باغهای سرسبز و چشمه‌ساران پر آب مصر است .

ترجمه: و ( ایشان را ) از میان گنجها و کاخهای مجلّل ( به در کردیم ) . توضیحات: « کُنُوزٍ » : گنجها . « کَرِیمٍ » : مراد ارزشمند و مجلّل و مزیّن و خوش و زیبا است .

ترجمه: این چنین ( شد که بنی‌اسرائیل پیروز گشتند ) و آنها را میراث بنی‌اسرائیل کردیم . توضیحات: « کَذالِکَ » : کار چنین شد . در اینجا ترتیب طبیعی داستان مراعات نشده است . بلکه نتیجه و چکیده داستان گفته شده سپس به درازا از آن سخن رفته است .

ترجمه: ( فرعون و فرعونیان ) بنی‌اسرائیل را تعقیب کردند و به هنگام طلوع آفتاب بدیشان رسیدند . توضیحات: « مُشْرِقِینَ » : به طلوع خورشید رسیدگان . از مصدر ( إشراق ) به معنی رسیدن به وقت شُروق که به معنی طُلوع است . همان گونه که ( إصباح ) به معنی داخل شدن در ( صَباح ) و ( إمساء ) به معنی رسیدن به ( مَساء ) است . ( مُشرِقِینَ ) می‌تواند حال ضمیر ( و ) و یا ( هم ) باشد .

ترجمه: هنگامی که هر دو گروه یکدیگر را دیدند ، یاران موسی گفتند : ما ( در چنگال فرعونیان ) گرفتار می‌گردیم ( و هلاک می‌شویم ) . توضیحات: « تَرَآءَیا‌ » : دید . فعل ماضی باب تفاعل است و در رسم‌الخطّ قرآنی ( تراءا ) است . « مُدْرَکُونَ » : رسیدگان . گرفتارشدگان .

ترجمه: ( موسی ) گفت : چنین نیست . پروردگار من با من است . ( قطعاً به دست دشمنم نمی‌سپارد و به راه نجات ) رهنمودم خواهد کرد . توضیحات: « کلاّ » : چنین نیست . این واژه حرفی است که سخن پیش از خود را ردّ و نفی می‌کند . یعنی : نگوئید که فرعون و سپاهیانش به ما می‌رسد . « مَعِیَ » : ( نگا : طه‌ / 46 ) .

ترجمه: به دنبال آن به موسی پیام دادیم که عصای خود را به دریا بزن . ( وقتی عصا را به دریا زد ) دریا از هم شکافت ، و هر بخشی همچون کوه بزرگی گردید ( و دوازده راه خشک در آن پدیدار شد ، و هر گروهی از اسباط دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل در جاده‌ای حرکت کرد ) . توضیحات: « إنفَلَقَ » : از هم شکافت . از هم باز شد . از هم جدا شد . « فِرْقٍ » : قِسم . بخش . مراد جوانب آبی است که واپس رفته است . « الطَّوْد » : کوه . کوه بزرگ . توصیف آن به عظیم در آیه ، برای تأکید است .

ترجمه: و در آنجا دیگران را ( نیز به موسی و بنی‌اسرائیل ) نزدیک گرداندیم ( و فرعون و فرعونیان را وارد آن راه‌های دوازده‌گانه کردیم ) . توضیحات: « أَزْلَفْنا » : نزدیک گرداندیم ( نگا : شعراء / 90 ، ِ / 31 ، تکویر / 13 ) . « ثُمَّ » : آنجا . ظرف است . مراد وسط دریا است . « الآخَرینَ » : دیگران . مراد فرعون و لشکریان فرعون است .

ترجمه: موسی و جملگی همراهان او را نجات دادیم . توضیحات: « أَنجَیْنَا » : نجات دادیم .

ترجمه: سپس دیگران را غرق کردیم .

ترجمه: بی‌گمان در این ( ماجرای نجات مؤمنان و غرق کافران ) درس عبرت بزرگی است ( برای کسانی که چشم باز و دل آگاه داشته باشند و درباره سرگذشت جبّاران مغرور بیندیشند و اوراق تاریخ مکتوب و منظور را به دقّت بخوانند و ببینند ) . ولی اکثر آنان ایمان نیاوردند ( و کمتر ایشان ، همچون آسیه و جادوگران ، به جمع مؤمنان پیوستند ) . توضیحات: « ءَایَةً » : اندرز سترگ و عبرت بزرگ .

ترجمه: بی‌گمان پروردگار تو با عزّت و توانا ، و با محبّت و مهربان است . توضیحات: « الْعَزِیزُ » : توانا ، در انتقام گرفتن از تکذیب کنندگان . « الرَّحِیمُ » : مهربان ، در حق تصدیق کنندگان .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) سرگذشت ابراهیم را برای کافران بیان دار . توضیحات: « نَبَأ » : خبر . مراد قصّه و سرگذشت است .

ترجمه: هنگامی که به پدرش ( آزر ) و قوم ( بت‌پرست ) خود گفت : چه چیز را پرستش می‌کنید ؟ ( چیزهائی را که می‌پرستید ، کی شایسته پرستش می‌باشند ؟ ) .

ترجمه: ( مفتخرانه پاسخ دادند و ) گفتند : بتهای بزرگی را می‌پرستیم و دائماً ( به پرستش آنها می‌پردازیم و ) بر عبادتشان ماندگار می‌مانیم . توضیحات: « نَظَلُّ » : بر دوام می‌مانیم . از افعال ناقصه و بیانگر استمرار در کار است . « عَاکِفِینَ » : ملازمان عبادت ( نگا : بقره‌ / 187 ، اعراف‌ / 138 ) .

ترجمه: گفت : آیا هنگامی که آنها را به کمک می‌خوانید ، صدای شما را می‌شنوند و نیازتان را برآورده می‌کنند ؟ توضیحات: « هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ ؟ » : آیا دعا و سخن شما را می‌شنوند ؟ آیا نیازتان را برآورده می‌کنند و به شما پاسخ می‌گویند ؟

ترجمه: یا سودی به شما می‌رسانند ( اگر از آنها اطاعت کنید ؟ ) و یا زیانی متوجّه شما می‌سازند ( اگر از آنها سرپیچی نمائید ؟ ) .

ترجمه: می‌گویند : ( چیزی از این کارها را نمی‌توانند بکنند ) فقط ما پدران و نیاکان خود را دیده‌ایم که این چنین می‌کردند ( و بتان را به گونه ما پرستش می‌نمودند و ما هم از کارشان تقلید می‌کنیم و بس . مگر می‌شود پدران و نیاکان ما در اشتباه بوده باشند ؟ ) . توضیحات: « وَجَدْنَا » : یافته‌ایم . دیده‌ایم . « ءَابَآء » : پدران . مراد پدران و اجداد و نیاکان است ( نگا : شعراء / 76 ) .

ترجمه: آیا ( می‌دانید که چه کار می‌کنید و ) می‌بینید که چه چیز را می‌پرستید ؟ ! توضیحات: « أَفَرَأَیْتُمْ ؟ » : آیا می‌بینید ؟ مراد از دیدن ، اندیشیدن و دانستن و به اصل مسأله پی بردن است .

ترجمه: هم شما و هم پدران پیشین شما . توضیحات: « أَنتُمْ » : تأکید ضمیر فاعلی در آیه قبلی است . « الأقْدَمُونَ » : پیشینیان و گذشتگان .

ترجمه: همه آنها دشمن من هستند ( آنهائی که شما معبود خود می‌دانید ) بجز پروردگار جهانیان . توضیحات: « عَدُوٌّ » : این واژه برای مفرد و مثنّی و جمع و مذکّر و مؤنّث یکسان به کار می‌رود ( نگا : نساء / 101 ، انعام‌ / 112 ) . « إِلاّ رَبَّ » : اگر به خدا معتقد نبوده باشند و خدا جزو معبودهای آنان نبوده باشد ، استثناء منقطع است و ذکر آن به منظور تأکید بر توحید خالص است . اگر هم علاوه از بتها خدا را نیز پرستش می‌کرده‌اند ، ابراهیم پروردگار جهانیان را استثناء می‌کند .

ترجمه: ( پروردگار جهانیانی ) که مرا آفریده است ، و هم او مرا ( به سوی سعادت دنیا و آخرت ) راهنمائی می‌سازد ( و در سراسر زندگی من حضور دارد و لحظه‌ای از من غافل نیست ) . توضیحات: « یَهْدِینِ‌ » : مرا راهنمائی می‌کند و دستگیرم او است ( نگا : طه‌ / 50 ) .

ترجمه: آن کسی است که او مرا میخوراند و می‌نوشاند . توضیحات: « یُطْعِمُنی . . . » : مراد این است که روزی‌رسانم او است و من همه جا بر سر خوان نعمت او نشسته‌ام .

ترجمه: و هنگامی که بیمار شوم او است که مرا شفا می‌دهد . توضیحات: « یَشْفِینِ » : مراد این است که شافی تنها خدا است و دکتر و دوا وسیله است . انسان مؤمن به پزشک مراجعه‌ می‌کند و دارو می‌خورد ، ولی هیچ کدام را شفا دهنده نمی‌داند و بلکه معتقد است که اگر خدا خواست دوا و درمان مؤثّر واقع می‌شوند . نان و آب وسیله سیر کردنند ، ولی سیرکننده خدا است .

ترجمه: و آن کسی است که ( چون اجلم فرا رسید ) او مرا می‌میراند و سپس ( در رستاخیز برای حساب و کتاب و جزا و سزا ) مرا زنده می‌گرداند . توضیحات: « یُحْیِینِ‌ » : مرا زنده می‌کند . اشاره به این است که حیات‌بخش و میراننده و دوباره زنده کننده خدا است .

ترجمه: و آن کسی است که امیدوارم در روز جزا و سزا ( که قیامت برپا است ) گناهم را بیامرزد . توضیحات: « أَطْمَعُ » : چشم طمع می‌دوزم . امیدوارم . « خَطِیئَتِی‌ » : گناهم . لغزشم . « یَوْمَ الدِّینِ » : روز حساب و کتاب و جزا و سزا ( نگا : فاتحه‌ / 4 ) .

ترجمه: ( ابراهیم دست دعا به درگاه خدا برداشت و گفت : ) پروردگارا ! به من کمال و معرفت مرحمت فرما ( تا در پرتو آن ، حق را حق و باطل را باطل ببینم ، و قدرت بر داوری صحیح در میان بندگانت داشته باشم ) ، و مرا ( در دنیا و آخرت ) از زمره شایستگان و بایستگان گردان . توضیحات: « حُکْماً » : کمال و معرفت . شناخت عمیق همراه با قدرت داوری . کمال علم و عمل . حکمت ( نگا : شعراء / 21 ) .

ترجمه: و ( با توفیق در طاعت و عبادت و اعمال نیک ) برای من ذکر خیر و نام نیک در میان آیندگان بر جای دار . توضیحات: « لِسَانَ صِدْقٍ » : ذکر خیر . نام نیک ( نگا : مریم‌ / 50 ) . « الآخِرینَ » : کسانی که بعدها می‌آیند و در زمین زندگی می‌کنند . آیندگان جهان .

ترجمه: و مرا از زمره کسانی ساز که بهشت پرنعمت را فراچنگ می‌آورند . توضیحات: « وَرَثَةِ جَنَّةِ » : وارثان بهشت . مراد کسانی است که در پرتو ایمان به الله و پرستش خدا بهشت را به دست می‌آورند ( نگا : اعراف‌ / 43 ) . « جَنَّةِ النَّعِیمِ » : ( نگا : مائده‌ / 65 ، یونس‌ / 9 ، حجّ‌ / 56 ) .

ترجمه: و پدرم را ( با رهنمود به ایمان و توفیق در طاعت و عبادت ، مورد مرحمت و مشمول مغفرت گردان ، و بدین وسیله او را ) که از گمراهان است بیامرز . توضیحات: « إِغْفِرْ . . . » : طلب آمرزش ابراهیم برای پدرش آزر ، پیش از فوت آزر است ، و ابراهیم وقت جدا شدن از او بدو وعده داده بود که برای وی طلب آمرزش کند . امّا چون دید که او با کفر از جهان رفت ، از او بیزاری جست و طلب آمرزش را قطع کرد ( نگا : توبه‌ / 114 ) .

ترجمه: و مرا خوار و رسوا مدار در روزی که ( مردمان برای حساب و کتاب و سزا و جزا ، زنده و ) برانگیخته می‌شوند . توضیحات: « یُبْعَثُونَ » : ( نگا : اعراف‌ / 14 ، حجر / 36 ، مؤمنون‌ / 100 ) .

ترجمه: آن روزی که اموال ، ( یعنی نیروی مادی ) ، و اولاد ، ( یعنی نیروی انسانی ، به کسی ) سودی نمی‌رساند . توضیحات: « یَوْمَ » : ظرف و مراد قیامت است .

ترجمه: بلکه تنها کسی ( نجات پیدا می‌کند و از اموالی که در راه آفریدگار صرف ، و از اولادی که در مسیر پروردگار رهنمود کرده باشد ، سود می‌برد ) که با دل سالم ( از بیماری کفر و نفاق و ریا ) به پیشگاه خدا آمده باشد . توضیحات: « إِلاّ مَنْ . . . » : مگر کسی که . لیکن کسی که . واژه ( مَنْ ) می‌تواند مرفوع و بدل از فاعل ( یَنفَعُ ) و مضافی پیش از آن مقدّر باشد که تقدیر چنین خواهد بود : لا یَنفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلاّ مالُ و بَنُو مَنْ أَتَی اللهَ بَقَلْبٍ سَلیمٍ . و یا این که واژه ( مَنْ ) منصوب و مفعول بوده و در اصل بدل از مفعول محذوف باشد که تقدیر چنین خواهد بود : یَوْمَ لاْ یَنفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ أَحَدَاً إَلاّ مَنْ أَتَی اللهَ بِقَلْبٍ سَلیمٍ . در هر صورت اموال و اولادی به انسان سود می‌رسانند که تبدیل به باقیات صالحات شده باشند . « قَلْبٍ سَلیمٍ » : دل سالم از بیماری کفر و نفاق و ریا ( نگا : اعراف‌ / 147 ، احزاب‌ / 19 ، بقره‌ / 264 ) .

ترجمه: در آن هنگام بهشت برای پرهیزگاران نزدیک گردانده می‌شود ( و آنان که از کفر و معاصی رویگردان ، و به ایمان و طاعت در جهان روی آورده بودند ، به سوی آن می‌روند ) . توضیحات: « أُزْلِفَتْ » : نزدیک گردانده شد .

ترجمه: و دوزخ برای گمراهان آشکار گردانده می‌شود . توضیحات: « بُرِّزَتْ » : نموده شد . آشکار گردید . « الْغَاوِینَ » : گمراهان .

ترجمه: و بدیشان گفته می‌شود : کجا هستند معبودهائی که پیوسته آنها را عبادت می‌کردید ؟ توضیحات: « مَا » : چیزهائی که . مراد معبودهای دروغین است .

ترجمه: ( معبودهای ) غیر از خدا . آیا آنها ( در برابر این شدائد و سختیهائی که اکنون با آن روبرو هستید و هستند ) شما را کمک می‌کنند یا خویشتن را یاری می‌دهند ؟ توضیحات: « یَنتَصِرُونَ » : باز می‌دارند . خویشتن را به دور می‌دارند . انتصار به معنی یاری دادن خود یا کمک خواستن و یا دفع بلا از خویشتن است ( نگا : کهف‌ / 43 ، قصص‌ / 81 ، قمر / 10 ، رحمن‌ / 35 ) .

ترجمه: پس از آن ، آنان ( که پرستش شوندگان گمراهساز ) همراه گمراهان ( که پرستش کنندگان ایشان بودند ) پیاپی به دوزخ سرنگون افکنده می‌شوند . توضیحات: « کُبْکِبُوا » : سرنگون و پیاپی فرو افکنده می‌شوند .

ترجمه: و جملگی لشکریان اهریمن ( نیز همراه آن دو گروه به دوزخ سرنگون می‌گردند ) . توضیحات: « جُنُودُ إِبْلِیسَ » : لشکریان و یاوران ابلیس . مراد پیروان ابلیس ، یعنی جنایتکاران و معصیت پیشگان سراسر تاریخ است ( نگا : اعراف‌ / 18 ، حجر / 43 ) .

ترجمه: آنان ( که معبودهای دروغین را پرستیده‌اند ) در آنجا به کشمکش ( با معبودهای خود ) می‌پردازند و می‌گویند : توضیحات: « وَ هُمْ فِیهَا یَخْتَصِمُونَ » : جمله حالیّه است .

ترجمه: به خدا سوگند ما در گمراهی آشکاری بوده‌ایم . توضیحات: « إِن کُنَّا » : واژه ( إِنْ ) مخفّف از مثقّله و در اصل چنین است : إِنَّا کُنَّا .

ترجمه: آن زمان که ما شما ( معبودان دروغین ) را با پروردگار جهانیان ( در عبادت و طاعت ) برابر می‌دانستیم . توضیحات: « إِذْ » : زمانی که . ظرف زمان گمراهی است . یا ( إِذْ ) تعلیلیّه است ( نگا : زخرف‌ / 39 ) .

ترجمه: و ما را جز بزهکاران ( شیاطین نام ) گمراه نکرده است . توضیحات: « الْمُجْرِمُونَ » : مراد شیطان و یاوران او ، یا رؤساء و کبراء ایشان است ( نگا : احزاب‌ / 67 ) .

ترجمه: ( ای وای بر ما ! امروز ) ما اصلاً شفاعت کنندگانی نداریم ( که ما را برهانند ! ما که معتقد به میانجیگری میانجیگران برای نجات خود بودیم ) . توضیحات: « مِن شَافِعِینَ » : واژه ( مِنْ ) بیانگر عمومیّت نفی چیزی است که پس از آن قرار دارد ( نگا : تفسیر المصحف المفسّر ) .

ترجمه: ( همچنین ، امروز ) دوست صمیمی و دلسوزی هم نداریم ( تا دست کم گریه‌ای برای ما سر دهد ) . توضیحات: « حَمیمٍ » : گرم . مراد صمیمی و دلسوز است .

ترجمه: کاش ! ( به جهان ) برگشتی داشتیم تا از زمره مؤمنان می‌شدیم ( و در پرتو ایمان درست و اعمال شایسته ، از عذاب دوزخ نجات می‌یافتیم و به بهشت در می‌آمدیم ) . توضیحات: « لَوْ » : واژه ( لَوْ ) در اینجا در معنی ( لَیْتَ ) و برای تمنّی است . « کَرَّةً » : رجعت . برگشت . مراد برگشت به جهان است ( نگا : مؤمنون‌ / 99 و 100 ) .

ترجمه: بی‌گمان در این ( سرگذشت ابراهیم ) پند و عبرتی ( برای عاقلان قوم تو و سایر فرزانگان ) است ، ولی ( جای تعجّب است ) بیشتر آنان ایمان نداشته ( و ایمان نمی‌آورند ) . توضیحات: « ءَایَةً » : پند و اندرز . درس عبرت .

ترجمه: قطعاً پروردگارت ( بر انتقام از بی‌دینان ) توانا و ( نسبت به مؤمنان ) مهربان است . توضیحات: « وَ إِنَّ رَبَّکَ . . . » : تکرار این نوع جمله‌ها دلداری مؤثّری است برای پیغمبر و مؤمنان اندک صدر اسلام ، و برای اقلیت مؤمنان در برابر اکثریّت گمراهان در هر عصر و زمان .

ترجمه: ( ماجرای آموزنده دیگری مربوط به قوم نوح است ) . قوم نوح پیغمبران را تکذیب کردند . توضیحات: « کَذَّبَتْ . . . » : قوم نوح با تکذیب نوح ، همه پیغمبران را نیز تکذیب کرده‌اند ، چرا که تکذیب پیغمبری ، تکذیب همه پیغمبران بشمار است‌ ؛ شاید هم قوم نوح ، منکر همه پیغمبران و به طور کلّی همه ادیان آسمانی بوده‌اند ( نگا : فرقان‌ / 37 ) . تأنیث فعل ( کَذَّبَتْ ) به خاطر این است که واژه ( قوم ) به صورت مذکّر و مؤنّث به کار می‌رود ، و به طور کلّی هر اسم جمعی فعل آن می‌تواند به صورت مذکّر و مؤنّث ذکر شود .

ترجمه: زمانی که هم‌نژادشان نوح بدیشان گفت : هان ! پرهیزگاری کنید ! توضیحات: « أَخُوهُمْ » : برادرشان . مراد همنژادشان است ، همان گونه که می‌گویند : أَخُوالْعَرَب . أَخُوتَمیم . « أَلا تَتَّقُونَ » : آیا پرهیزگاری نمی‌کنید ؟ هان ! پرهیزگاری کنید .

ترجمه: قطعاً من برای شما پیغمبر امینی هستم . توضیحات: « أَمینٌ » : امین در ادای رسالت آسمانی . مشهور به امانت در میان مردم .

ترجمه: از خدا بترسید و از من اطاعت کنید . توضیحات: « إِتَّقُوااللهَ » : از عذاب خدا خویشتن را در امان دارید . از خدا بترسید .

ترجمه: من در مقابل این دعوت هیچ مزدی از شما نمی‌خواهم . مزد من جز بر پروردگار جهانیان نیست . توضیحات: « عَلَیْهِ » : در برابر دعوت و تبلیغ اوامر و نواهی . « إِنْ » : حرف نفی است .

ترجمه: پس از خدا بترسید و از من اطاعت کنید . توضیحات: « أَطیعُونِ » : از من اطاعت کنید . مراد پذیرش دستور آسمانی است .

ترجمه: گفتند : آیا ما ( اشراف و نجباء ) به شما ایمان بیاوریم ، در حالی که پست‌ترین و بی‌ارزش‌ترین افراد از تو پیروی کرده‌اند ؟ ! ( چگونه انتظار داری افراد ثروتمند و والامقام ، با مشتی بی‌سر و پا و گمنام ، همراه و همنشین شوند ؟ ! ) . توضیحات: « وَاتَّبَعَکَ » : حرف ( و ) حالیّه است . « الأرْذَلُونَ » : پست‌ترین مردم . مراد افراد بی‌چیز و بی‌مقام است ( نگا : هود / 27 ) .

ترجمه: ( نوح ) گفت : ( وظیفه من دعوت همگان به سوی حق و اصلاح جامعه است ) من چه می‌دانم آنان چه کاری داشته‌اند ؟ ( و گذشته ایشان چه بوده است‌ ؟ مهم امروز است که دعوت مرا پذیرفته و در مقام خودسازی برآمده‌اند و در راه حق گام نهاده‌اند ) . توضیحات: « مَا عِلْمی‌ » : من چه می‌دانم . من نمی‌دانم . واژه ( ما ) می‌تواند اسم استفهام یا حرف نفی باشد .

ترجمه: حساب ( اعمال و جزای کار ) ایشان جز بر عهده پروردگارم نیست ، اگر شما فهمیده و باشعور باشید ( می‌دانستید که کار خوب و بد گذشته ایشان از دید خدا پنهان نبوده است و سر و کارشان با خدا است نه با من ) . توضیحات: « إِنْ » : حرف نفی است .

ترجمه: من هرگز مؤمنان را ( از پیش خود ) نمی‌رانم ( تا دل شما را به دست آرم ) . توضیحات: « طَارِد » : طرد کننده . دور کننده .

ترجمه: من بیم دهنده آشکاری بیش نیستم . توضیحات: « إِنْ أَنَا . . . » : حرف ( إِنْ ) نافیه است . « مُبینٌ » : واضح و آشکار .

ترجمه: گفتند : ای نوح ! اگر ( بدین رفتار و گفتار خود ) پایان ندهی ، قطعاً جزو سنگساران خواهی شد ( و بر سر تو همان خواهد آمد که بر سر سایر مخالفان ما آمده است ) . توضیحات: « الْمَرْجُومِینَ » : افراد سنگباران شده . سنگساران .

ترجمه: ( نوح به پیشگاه خدا عرض کرد و ) گفت : پروردگارا ! قوم من ، مرا دروغگو نامیدند ( و دعوتم را نپذیرفتند ) ! توضیحات: « قالَ : رَبِّ . . . » : این آیه مقدّمه تقاضای مطالب آیه بعدی است .

ترجمه: ( اکنون که هیچ راهی برای هدایت این ستمگران باقی نمانده است و تمام تلاش و توانم بیفایده بوده است ) میان من و اینان خودت داوری کن ( و کافران و مشرکان را نابود فرما ) و من و مؤمنانی را که با من هستند ( از دست شکنجه و آزارشان ) نجات بده . توضیحات: « إِفْتَحْ » : داوری کن ( نگا : اعراف‌ / 89 ) . جدائی بیفکن . مراد قضاوت در میان اهل توحید و سایر کافران و مشرکان است ، و حق و سزای هر گروهی را دادن و به مکافات یا مجازات رساندن است .

ترجمه: ما او و کسانی را که با او بودند ، در کشتی پر ( از انسانها و حیوانهای گوناگون و خوراک و نیازمندیهای آنان و اینان ) نجات دادیم . توضیحات: « مَن مَّعَهُ » : کسانی که با او بودند . مراد پیروان ایماندار است . « الْفُلْک‌ » : ( نگا : بقره‌ / 164 ) . « الْمَشْحُونَ » : پر . لبریز . کشتی نوح انباشته از مردمان و حیوانات و پرندگان و خوراک و مایحتاج آنها بود ( نگا : هود / 40 ) .

ترجمه: سپس بقیّه را غرق کردیم . توضیحات: « بَعْدُ » : بعد از نجات نوح و مؤمنان .

ترجمه: بی‌گمان در این ( سرگذشت نوح و سرنوشت مؤمنان و کافران ) عبرت سترگ و دلیل بزرگی ( بر قدرت خدا و صدق پیغمبران ) است ، و بیشتر مردمان ( با وجود شنیدن داستان عبرت‌انگیزِ راه یافتگان و گمراهان و سرانجام کار ایشان ) ایمان نمی‌آورند . توضیحات: « ءَایَةً » : عبرت ( نگا : فرقان‌ / 37 ) . دلیل . « مَا کَانَ أَکْثَرُهُم بِمُؤْمِنِینَ » : اغلب مردمان آن روزی به نوح ایمان نیاوردند و غرق شدند . بیشتر کسانی که قرآن را می‌شنوند و از این سرنوشت اطّلاع حاصل می‌کنند ، ایمان نمی‌آورند ( نگا : هود / 17 ، غافر / 59 ، روم‌ / 42 ، شعراء / 158 و 190 ) .

ترجمه: مسلّماً پروردگار تو چیره و توانا ( بر انتقام از ستمکاران ) و مهربان ( در حق پرهیزگاران ) است . توضیحات: « الْعَزِیز » : چیره . شکست‌ناپذیر .

ترجمه: قوم عاد پیغمبران ( خدا ) را تکذیب کردند ( و دروغگو نامیدند ) .

ترجمه: بدان گاه که برادرشان هود بدیشان گفت : هان ! تقوا پیشه کنید ( و پرهیزگار باشید ، و از عذاب خدا بپرهیزید ) . توضیحات: « أَلا تَتَّقُونَ » : هان ! پرهیزگار باشید . آیا تقوا پیشه نمی‌کنید ؟

ترجمه: من پیغمبر امینی برای شما هستم . توضیحات: « رَسُولٌ أَمِینٌ » : ( نگا : شعراء / 107 ) .

ترجمه: از خدا بترسید و از من اطاعت کنید .

ترجمه: من هیچ اجر و پاداشی در برابر این دعوت از شما نمی‌طلبم . اجر و پاداش من جز بر پروردگار جهانیان نمی‌باشد . توضیحات: « عَلَیْهِ » : ( نگا : شعراء / 109 ) .

ترجمه: آیا شما بالای هر بلندی و مکان مرتفعی کاخ سر به فلک کشیده‌ای می‌سازید و ( در آن ) به خوشگذرانی و کارهای بیهوده می‌پردازید ؟ توضیحات: « رِیعٍ » : مکان مرتفع . بلندی . « ءَایَةً » : نشانه . مراد کاخ بلند و سر به فلک کشیده است . « تَعْبَثُونَ » : کارهای بیهوده . و خوشگذرانی می‌کنید . جمله حال است برای ضمیر ( و ) در فعل ( تَبْنُونَ ) .

ترجمه: و دژها و قلعه‌هائی می‌سازید که انگار جاودانه می‌مانید ؟ توضیحات: « مَصَانِعَ » : دژها و کاخها . کارخانه‌ها و کارگاهها . « لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ » : انگار جاودانه می‌مانید . تا این که جاودانه بمانید . معنی آیه می‌تواند چنین هم باشد : کارخانه‌ها و کارگاهها را برای کندن کوهها و ساختن کاخها و برجها به کار می‌برید ، انگار جاودانه می‌مانید ؟

ترجمه: و هنگامی که مجازات می‌کنید ، از حدّ تجاوز می‌کنید و همچون ستمگران و سرکشان کیفر می‌دهید ( و در برابر کمترین جرم ، سنگین‌ترین جریمه و سزا روا می‌دارید و عدالت و ترحّمی ندارید ) . توضیحات: « بَطَشْتُمْ » : حمله‌ور شدید . یعنی سخت به دیگران و همسایگان تاخت و تاز می‌برید . در مجازات زیاده‌روی کردید و از حد فراتر رفتید ( نگا : بروج‌ / 12 ) . « جَبّارینَ » : سرکشان و ستمگران . حال است .

ترجمه: از خدا بترسید و از من اطاعت کنید .

ترجمه: از ( خشم ) خدائی بپرهیزید که شما را با نعمتهائی که می‌دانید یاری داده است . توضیحات: « أَمَدَّکُمْ » : شما را یاری داده است ( نگا : إسراء / 6 ) .

ترجمه: شمار را یاری داده است با ( اعطاء ) چهارپایان و پسران . توضیحات: « أَمَدَّکُمْ » : این آیه ، سرآغاز برشمردن امداد خداوندی است .

ترجمه: و با باغها و چشمه‌ها .

ترجمه: من می‌ترسم عذاب روز بزرگ ( قیامت ) گریبانگیر شما شود . توضیحات: « یَوْمٍ عَظیمٍ » : روز بزرگ . مراد قیامت است ( نگا : انعام‌ / 15 ، اعراف‌ / 59 ) . از آنجا که در دنیا نیز انسان به مجازات عمل بد خود ( نگا : اعراف‌ / 130 و 165 ) یا به مکافات عمل خوبه خود ( نگا : نحل‌ / 30 ) می‌رسد ، روز بزرگ می‌تواند روزهای سخت و وحشتناک دنیا نیز باشد ( نگا : شعراء / 189 ) .

ترجمه: آنان ( به هود پاسخ دادند و ) گفتند : برای ما تفاوت نمی‌کند چه ما را اندرز بدهی یا ندهی ! ( بیهوده خود را خسته مکن و ما را درد سر مده ) . توضیحات: « قَالُوا » : قوم عاد گفتند . مراد از این سخن تحقیر و توهین است .

ترجمه: این ( چیزهائی که به هم بافته‌ای و به ما خواهی گفت ) جز شیوه و عادت پیشینیان نیست ( آنانی که در گذشته خود را پیغمبر نامیده‌اند و دروغهائی را به گذشتگان تحویل داده‌اند و ادعاهائی همچون ادّعای تو داشته‌اند ) . توضیحات: « إِنْ » : حرف نفی است . « خُلُقُ الأوَّلِینَ » : اخلاق و عادت گذشتگان و پیشینیان . مرادشان تکذیب همه پیغمبران است ( نگا : انعام‌ / 25 ) . یا این که مراد این است اعمالی که آنان مرتکب می‌شدند ، از قبیل بت‌پرستی و ساختن قصرها و قلعه‌های سر به فلک کشیده بر نقاط مرتفع ، و خشونت در مجازات رساندن و کیفر دادن ، همان چیزهائی است که پیشینیان انجام می‌داده‌اند و مطلب قابل ایرادی نمی‌باشد .

ترجمه: و ما ( نه در این جهان و نه در آن جهان ) عذاب داده نمی‌شویم .

ترجمه: قوم عاد ، هود را دروغگو نامیدند ( و رسالتش را نپذیرفتند ) و ما هم نابودشان کردیم . در این ( سرگذشت قوم عاد ) عبرتی است ( برای کسانی که بخواهند از سرنوشت دیگران ، درسی و پندی بیاموزند ) . اکثر قوم عاد ایمان نیاوردند ( و راه کفر در پیش گرفتند و نتیجه آن را دیدند ) . توضیحات: « ءَایَةً » : درس عبرت . نشانه قدرت . « مَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ » : بیشتر قوم عاد ایمان نداشتند ، بیشتر مردم به این روایت ایمان ندارند .

ترجمه: بی‌گمان پروردگار تو چیره و توانا ( بر درهم شکستن جبّاران ستمکار ) و مهربان ( در حق ضعیفان دیندار ) است .

ترجمه: قوم ثمود پیغمبران را دروغگو نامیدند ( و از آنان فرمانبرداری نکردند ) . توضیحات: « کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ » : ( نگا : فرقان‌ / 37و38 ) .

ترجمه: آن زمان که برادرشان صالح بدیشان گفت : آیا تقواپیشه نمی‌سازید ؟ ( و از خدا نمی‌ترسید ؟ ) . توضیحات: « أَخُوهُمْ » : ( نگا : شعراء / 106 ) . « أَلا تَتَّقُونَ » : آیا تقوا پیشه نمی‌سازید ؟ هان ! تقواپیشه کنید ( نگا : شعراء / 106 ) .

ترجمه: من بی‌گمان برایتان پیغمبر امینی هستم .

ترجمه: پس از خدا بترسید و از من اطاعت کنید .

ترجمه: و در قبال تبلیغ دعوت اجر و پاداشی از شما درخواست نمی‌کنم . اجر و پاداش من جز بر پروردگار جهانیان نیست . توضیحات: « إِنْ أَجْرِیَ . . . » : ( نگا : شعراء / 109 ) .

ترجمه: آیا ( چنین تصوّر می‌کنید که جهان سرای جاودانگی است و ) شما در نهایت امن و امان در ناز و نعمت جهان رها می‌شوید ؟ توضیحات: « أَتُتْرَکُونَ » : آیا به ترک شما گفته می‌شود ؟ آیا رها می‌شوید ؟ استفهام انکاری و مفید نفی است . « مَا » : آنچه . مراد نعمت جهان است . « ههُنَا » : اینجا مراد این جهان است . « ءَامِنِینَ » : در امن و امان و دور از دست انتقام و مرگ و عذاب و کیفر . حال است .

ترجمه: در میان باغها و چشمه‌سارها ؟

ترجمه: و در میان کشتزارها ، و نخلستانهائی که میوه‌های نرم و شاداب و رسیده دارند ؟ توضیحات: « طَلْع‌ » : چوبهای شکوفه خرما که خوشه خرما در درون آن قرار دارد . در اینجا مراد نخستین میوه خرما است ( نگا : انعام‌ / 99 ، ِ / 10 ) . « هَضِیمٌ » : درهم فرو رفته و پر و تنگ یکدیگر . نرم و لطیف و شاداب و رسیده .

ترجمه: و ماهرانه در دل کوهها خانه‌هائی را بتراشید ( و بسازید و در آنها به عیش و نوش بپردازید ؟ ) توضیحات: « تَنْحِتُونَ » : می‌تراشید . « فَارِهِینَ » : حاذقانه و ماهرانه . سرمستانه و هواپرستانه و شادان و خندان . حال ضمیر ( و ) در فعل ( تَنْحِتُونَ ) است .

ترجمه: از خدا بترسید و از من اطاعت کنید .

ترجمه: و از فرمان اسراف کنندگان فرمانبرداری مکنید . توضیحات: « أَمْرَ » : فرمان . مراد دستور و فرمان سران و رهبران ستمکار و بزهکار است .

ترجمه: آن کسانی که در زمین تباهی می‌نمایند و اصلاح نمی‌کنند .

ترجمه: ( قوم ثمود به صالح پاسخ دادند و ) گفتند : تو از زمره جادوشدگان و دیوانگان هستی و بس . ( این است که چنین پریشان‌گوئی و یاوه‌سرائی می‌کنی ) . توضیحات: « الْمُسَحَّرِینَ » : جادوشدگان . عقل از دست دادگان و دیوانگان ( نگا : اسراء / 47 ) .

ترجمه: تو انسانی همچون خود ما بیش نیستی ، ( آخر چگونه گمان می‌بری که پیغمبر شده‌ای‌ ؟ ) اگر از زمره راستگویانی ، معجزه‌ای را به ما بنما . توضیحات: « ءَایَةً » : معجزه . نشانه .

ترجمه: ( هنگامی که خدا شتر ماده‌ای را معجزه‌آسا برای صالح پدیدار کرد ، صالح بدیشان ) گفت : این شتری است ( که خدا آن را معجزه شما نموده است ) . یک روز سهم آب متعلّق به آن و روز جداگانه دیگری سهم آب متعلّق به شما است . توضیحات: « نَاقَةٌ » : ( نگا : اعراف‌ / 73 و 77 ، هود / 64 ، اسراء / 59 ، قمر / 27 ) . « شِرْبٌ » : سهم آب . نصیب و بهره‌ای از آب . این شتر ، یک شتر عادی نبوده و گویا از ویژگیهای آن یکی این بوده است که یک روز آب آبادی را به خود اختصاص می‌داد و می‌نوشید !

ترجمه: کمترین آزاری به آن نرسانید که اگر چنین کنید عذاب روز بزرگ ، شما را فرو خواهد گرفت . توضیحات: « یَوْمٍ عَظیمٍ » : روز بزرگ . مراد عذاب بزرگ است که در روز معیّن و مقدّر رخ می‌دهد . نسبت دادن عظیم به روز ، به جای نسبت آن به عذاب برای مبالغه است . چرا که عظمت روز ، به علّت عظمت بلا و مصیبت وارده است .

ترجمه: ولی آنان شتر را ( با تیر ) کشتند و ( عذاب خدا را در چند قدمی خود دیدند و از کرده خود ) پشیمان شدند . توضیحات: « عَقَرُوهَا » : شتر را کشتند ( نگا : اعراف‌ / 77 ، هود / 65 ) .

ترجمه: عذاب ایشان را فرو گرفت ( و پشیمانی بدیشان سودی نبخشید ) . مسلّماً در این ( سرگذشتِ پایمردی پیغمبران و مؤمنان ، و سرنوشت کافران و ظالمان ) درس عبرتی ( برای مردمان ، و همچنین نشانه‌ای از قدرت خداوند جهان در یاری دینداران و نابودی بی‌دینان و گردنکشان تاریخ ) است . و اکثر ( قوم ثمود هم ایمان نیاوردند و همچون قوم عاد ) ایشان ( نیز از زمره ) مؤمنان نشدند . توضیحات: « إِنَّ فِی ذلِکَ . . . » : ( نگا : شعراء / 139 ) .

ترجمه: بی‌گمان پروردگار تو چیره ( بر گردنکشان و ) مهربان ( در حق مؤمنان ) است .

ترجمه: قوم لوط پیغمبران را دروغگو نامیدند ( و از ایشان پیروی نکردند ) .

ترجمه: آن زمان که برادرشان لوط بدیشان گفت : هان ! پرهیزگاری کنید . توضیحات: « أَلا تَتَّقُونَ » : ( نگا : شعراء / 106 ) .

ترجمه: بی‌گمان من پیغمبر امینی برای شما هستم .

ترجمه: از خدا بترسید و از من اطاعت کنید .

ترجمه: در برابر این ( دعوت آسمانی ) مزدی از شما نمی‌خواهم . اجر و پاداش من جز بر پروردگار جهانیان نیست . توضیحات: « إِنْ أَجْرِیَ . . . » : ( نگا : شعراء / 109 ) .

ترجمه: آیا در میان جهانیان ، به سراغ جنس ذکور می‌روید ( و با ایشان به جای زنان آمیزش می‌نمائید ؟ ) . توضیحات: « الذُّکْرَانَ » : جمع ذَکَر ، نرها ، مراد مردان است ( نگا : شوری‌ / 50 ) . « مِنَ الْعَالَمِینَ » : در میان زنان و مردان ، به سراغ مردان می‌روید و همجنسگرائی می‌کنید . در میان مردمان جهان ، تنها شما این انحراف را پیش گرفته و به چنین کار پست و ننگینی آلوده‌اید .

ترجمه: و همسرانی را که پروردگارتان برایتان آفریده است رها می‌سازید . بلکه اصلاً شما قومی هستید که ( با ارتکاب همه معاصی ، در ظلم به خود و جامعه ) از حدّ می‌گذرید ( و مرزی میان خوب و بد به رسمیّت نمی‌شناسید ) . توضیحات: « تَذَرُونَ » : رها می‌سازید . ترک می‌کنید ( نگا : بقره‌ / 278 ) . « عَادُونَ » : متجاوزین . از حدود و مقرّرات خدا درگذرندگان ( نگا : بقره‌ / 173 و 190 ) .

ترجمه: گفتند : ای لوط ! اگر ( از این سخنان ) دست نکشی ، از زمره تبعید شدگان ( از شهر و دیار ما ) خواهی بود . توضیحات: « الْمُخْرَجِینَ » : اخراج شدگان . تبعید شدگان .

ترجمه: ( لوط بدیشان پاسخ داد و ) گفت : من از کار شما نفرت دارم ( و زشت و ناپسندش می‌دانم ) . توضیحات: « الْقَالِینَ » : جمع قالی ، دشمن دارندگان . بیزاران ، کینه به دل دارندگان .

ترجمه: پروردگارا ! مرا و اهل و عیال و پیروان مرا از ( عذابی که سزاوار ) کارهای ایشان ( است ) به دور و محفوظ دار ! توضیحات: « أَهْلِی‌ » : مراد از اهل ، افراد مؤمن خانواده و همه پیروان است . « مِمَّا یَعْمَلُونَ » : از آنچه انجام می‌دهند . مراد نجات از بلا و عذاب درهم کوبنده‌ای است که زشتکاریها و گناهان ایشان به دنبال دارد .

ترجمه: ما او را و جملگی خاندان و پیروان او را ( از عذاب و بلای نابودکننده ناشی از کردار بزهکاران ) رهائی بخشیدیم . توضیحات: « أَجْمَعِین » : جملگی . تأکید است .

ترجمه: مگر پیرزنی را که ( همسر او بود ، و به سبب همکاری با بزهکاران ) از هلاک شدگان گردید . توضیحات: « عَجُوزاً » : پیرزنی . مراد همسر لوط است ( نگا : تحریم‌ / 10 ) . « الْغَابِرِینَ » : هالکین . نابود شوندگان ( نگا : اعراف‌ / 83 ) . باقیماندگان . « فِی الْغَابِرِینَ » : از زمره هلاک شوندگان . از جمله باقیماندگان در عذاب به همراه کافران و فاجران .

ترجمه: سپس ما دیگران را نابود کردیم ( و جملگی اهل شهر را با شهر زیر و رو نموده و درهم کوبیدیم ) . توضیحات: « الآخَرِینَ » : دیگران . مراد ساکنان شهر است که لوط و مؤمنان از میانشان گریخته و به بیرون شهر رفته بودند .

ترجمه: و بر سرشان باران ( سنگ ) را باراندیم امّا چه باران بدی که این گروه تهدید شدگان را فرو گرفت ! ( بارانی که سخت شهر و دیارشان را ویران و نابود کرد ) . توضیحات: « أَمْطَرْنَا » : باراندیم . مراد سنگباران است ( نگا : هود / 82 ) . « الْمُنذَرِینَ » : بیم داده شدگان . تهدید شدگان . مراد قوم لوط است که توسّط لوط تهدید به عذاب الهی شده بودند .

ترجمه: در این ( ماجرای قوم لوط ) درس عبرتی ( برای هوشیاران ) است ، و بیشتر آن قوم ایمان نیاوردند ( و سزای خود را دیدند ) .

ترجمه: قطعاً پروردگار تو چیره ( بر نابودی بزهکاران و جبّاران تاریخ ) و مهربان ( در حق مؤمنان ) است .

ترجمه: ساکنان اَیْکَه پیغمبران را دروغگو نامیدند ( و از ایشان پیروی نکردند ) . توضیحات: « أَصْحَابُ الأیْکَةِ » : ( نگا : حجر / 78 ) .

ترجمه: هنگامی که شعیب بدیشان گفت : هان ! پرهیزگاری کنید . توضیحات: « أَلا تَتَّقُونَ » : ( نگا : شعراء / 106 ) .

ترجمه: مسلّماً من برای شما پیغمبر امینی هستم .

ترجمه: از خدا بترسید و از من پیروی کنید .

ترجمه: من در برابر دعوت خود هیچ گونه پاداشی از شما نمی‌خواهم و پاداش من جز بر پروردگار جهانیان نیست .

ترجمه: پیمانه را به تمام و کمال بپردازید ، و از زمره کم‌دهندگان ( جنس به مردم و کاهندگان اموال ایشان ) نباشید . توضیحات: « أَوْفُوا الْکَیْلَ » : ( نگا : انعام‌ / 152 ) . « الْمُخْسِرِینَ » : کم دهندگان ، کاهندگان ( نگا : الرحمن‌ / 9 ، مطفّفین‌ / 3 ) .

ترجمه: و با ترازوی درست ( اشیاء و اجناس را ) بکشید . توضیحات: « زِنُوا » : وزن کنید . بکشید . « الْقِسْطَاسِ » : ترازو . « الْمُسْتَقِیمِ » : صحیح و درست .

ترجمه: و اشیاء مردم را نکاهید ( و حقوق ایشان را ضایع نکنید ) و در زمین تباهی نورزید . توضیحات: « لا تَبْخَسُوا » : نکاهید ( نگا : اعراف‌ / 85 ، هود / 85 ) . « لا تَعْثَوْا » فساد نکنید ( نگا : بقره‌ / 60 ) .

ترجمه: و بپرهیزید از ( عذاب ) کسی که شما و نسلهای گذشته را آفریده است . توضیحات: « الْجِبِلَّةَ » : جماعت و گروه . مراد دسته‌ها و نسلهای قوی و مقتدر است ( نگا : یس‌ / 62 ) .

ترجمه: گفتند : تو قطعاً از جمله جادوشدگان و دیوانگانی . توضیحات: « الْمُسَحَّرِینَ » : ( نگا : شعراء / 153 ) .

ترجمه: تو انسانی جز ما نیستی و ما مسلّماً تو را از زمره دروغگویان می‌دانیم . توضیحات: « إِنْ » : حتماً . مسلّماً . مخفّف از مثقّله است . بعضی هم حرف ( إِنْ ) را نافیه و لام ( لَمِن ) را به معنی ( إِلاّ ) می‌دانند .

ترجمه: اگر راست می‌گوئی ( که پیغمبری ) تکّه‌هائی از آسمان بر سر ما فرو ریز . توضیحات: « کِسَفاً » : جمع کِسْفَة ، قطعات . تکّه‌ها ( نگا : اسراء / 92 ) .

ترجمه: ( شعیب بدیشان ) گفت : پروردگار من آگاه‌تر ( از هر کسی ) از کارهائی است که شما می‌کنید ( و معاصی و گناهانی که می‌ورزید . مطمئنّاً عذاب درخور گناهتان را در وقت مقدّر به شما می‌رساند ) . توضیحات: « رَبِّی أَعْلَمُ . . . » : این سخن بر نهایت تفویض و توکّل شعیب ، و غایت تهدید ایشان دلالت دارد .

ترجمه: او را تکذیب کردند و در نتیجه عذاب روزِ ابر ایشان را فرو گرفت ( و آتش سوزان آنان را سوزاند ) . واقعاً عذاب روز بزرگی بود . توضیحات: « الظُّلَّةِ » : ابر سایه‌گستر ( نگا : اعراف‌ / 171 ) . گویا از شدّت گرما به زیر ابر بزرگی پناهنده شده بودند و ابر بر آنان باران آتش باراند و ایشان را به بدترین وجه سوزاند . « عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ » : ( نگا : شعراء / 135 و 156 ) .

ترجمه: همانا در این ( سرگذشت نیز ) درس عبرتی است ( برای عاقلان ) و بیشتر ایشان ( هم ) ایمان نیاوردند ( و جزای خود را دیدند ) .

ترجمه: بی‌گمان پروردگارت چیره و مهربان است .

ترجمه: این ( قرآن ) فرو فرستاده پروردگار جهانیان است ( و همه سرگذشتهای مذکور در آن راست ، و احکام آن تا روز قیامت برجا و واجب‌الاجرا است ) . توضیحات: « إِنَّهُ » : همانا قرآن . « تَنزِیلُ » : مصدر است و به معنی اسم مفعول است ، یعنی مُنَزَّل و فرو فرستاده ( نگا : انعام‌ / 114 ) .

ترجمه: جبرئیل آن را فرو آورده است . توضیحات: « الرُّوحُ الأمِینُ » : لقب جبریل ( ع ) است .

ترجمه: بر قلب تو ، تا از زمره بیم دهندگان باشی . توضیحات: « قَلْب‌ » : مراد روح پیغمبر است که پایگاه نزول معجزه بزرگ و جاویدان قرآن است .

ترجمه: با زبان عربی روشن و آشکاری است . توضیحات: « بِلِسَانٍ » : جار و مجرور متعلّق به فعل ( نَزَل ) است . « مُبِینٍ » : واضح و روشن ( نگا : یوسف‌ / 1 ) .

ترجمه: ( وصف ) این قرآن در کتابهای پیشینیان ( از قبیل تورات و انجیل ) موجود است . توضیحات: « زُبُر » : جمع زَبُور . کتابها ( نگا : آل‌عمران‌ / 184 ، نحل‌ / 44 ) . « إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ الأوَّلِینَ » : بیشتر فضائل و عقائد و مواعظ و قصص قرآن و صفات پیغمبر ، در کتابهای پیغمبران پیشین موجود بوده است ( نگا : بقره‌ / 89 ، طه‌ / 133 ، اعلی‌ / 18 و 19 ) . این فرموده ، به اعتبار اغلب است .

ترجمه: آیا همین نشانه برای ( ایمان آوردن ) ایشان کافی نیست که علمای بنی‌اسرائیل ( به خوبی ) از آن آگاهند ؟ ! توضیحات: « ءَایَةً » : نشانه . دلیل و برهان بر صدق رسول . « أَن یَعْلَمَهُ . . . » : مراد علم و آگاهی بنی‌اسرائیل از دلائل حقّانیّت قرآن و صدق دعوت است ( نگا : بقره‌ / 146 ، رعد / 43 ) .

ترجمه: اگر قرآن را بر یکی از غیر عربها نازل می‌کردیم . توضیحات: « بَعْضِ » : یکی . فردی . « الأعْجَمِینَ » : غیر عربها . مفرد آن أَعْجَم ، یعنی کسی که سخنش برای عربها نامفهوم باشد . عربها به غیر عربها ، عجم می‌گویند .

ترجمه: و او قرآن را برای آنان می‌خواند ( به گونه کاملاً رسا و گویا و صحیح و زیبا ) به آن ایمان نمی‌آوردند . توضیحات: « مَا کَانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ » : مراد این است که قرآن چه رسد به این که توسّط پیغمبری از خودشان آمده است ، اگر توسّط فردی غیر عرب هم به دستشان می‌رسید و اعجاز آن را بیش از پیش هم می‌دیدند و به فرض می‌دانستند که چنین کلامی ساخته چنین فردی نمی‌تواند باشد ، باز هم ایمان نمی‌آوردند .

ترجمه: ما این گونه قرآن را ( با بیانی گویا و رسا ، و به شیوه ساده و آسان ، توسّط فردی از خودشان ) به دلهای بزهکاران وارد می‌گردانیم ( و فصاحت و بلاغت و اعجاز آن را بدیشان می‌فهمانیم . امّا . . . ) . توضیحات: « سَلَکْنَاهُ » : آن را داخل و وارد می‌گردانیم ( نگا : حجر / 12 ) .

ترجمه: ( امّا ایشان ، به سبب دلهای بیماری که دارند ) بدان ایمان نمی‌آورند ، تا عذاب دردناک را ( و مجازات شدیدی را که بدان بیم داده شده بودند ) می‌بینند . ( امّا چه فایده که دیگر ایمان ایشان پذیرفته و سودمند نیست ) . توضیحات: « الْعَذَاب‌ » : مراد عقاب و عذابی است که از آن بیم داده شده‌اند .

ترجمه: عذاب ، ناگهانی گریبانگیر ایشان می‌گردد . به گونه‌ای که نمی‌فهمند ( چگونه و از کجا سر رسیده است ) . توضیحات: « بَغْتَةً » : ناگهانی . « وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ » : به گونه‌ای که از آمدن آن خبردار و آگاه نمی‌شوند و غافلگیر می‌گردند .

ترجمه: ( و به هنگام نزول عذاب فریاد برمی‌آورند ) و می‌گویند : آیا به ما مهلتی و فرصتی داده می‌شود ؟ ! ( آخر اکنون همه چیز را می‌دانیم و سخت پشیمانیم و گوش بفرمانیم ! مگر چنین چیزی ممکن است‌ ؟ ! ) . توضیحات: « مُنظَرُونَ » : مهلت داده شدگان ( نگا : اعراف‌ / 15 ، حجر / 8 و 37 ) . « هَلْ نَحْنُ مُنظَرُونَ » : این جمله می‌تواند بیانگر قطع امید و اظهار تأسّف ایشان باشد ، و یا این که بیانگر درخواست بی‌پاسخ آنان بشمار آید .

ترجمه: آیا درخواست سرعت گرفتن و جلو افتادن ( نزول ) عذاب ما را داشتند ؟ ! توضیحات: « یَسْتَعْجِلُونَ » : درخواست جلو انداختن دارند . درخواست می‌نمایند عذاب پیش از زمان خود فرا رسد . اشاره به این است که کافران بارها تمسخرکنان به پیغمبران می‌گفتند : هر چه زودتر خدا عذابی را که ما را از آن می‌ترسانید به ما برساند ( نگا : اعراف‌ / 70 و 77 ، انفال‌ / 32 ، هود / 32 ، عنکبوت‌ / 29 ، احقاف‌ / 22 ) .

ترجمه: بگو ببینم ، اگر ما سالهای دیگری ایشان را ( از این زندگی دنیا ) بهره‌مند سازیم ( و با خوشی و خرّمی مدّت دیگری را بسر ببرند ) . توضیحات: « اَفَرَأَیْتَ » : به من بگو . بیان کن ( نگا : مریم‌ / 77 ، فرقان‌ / 43 ) . « سِنِینَ » : سالها .

ترجمه: سپس عذابی که به آنان وعده داده می‌شود ، دامنگیرشان گردد . توضیحات: « مَا » : فاعل فعل ( جَآءَ ) است .

ترجمه: این تمتّع و بهره‌گیری از دنیا ، برای آنان چه سودی خواهد داشت‌ ؟ توضیحات: « مَا » : واژه نخستین استفهامیّه ، و واژه دوم موصوله یا مصدریّه است .

ترجمه: ما اهل هیچ شهر و دیاری را هلاک نکرده‌ایم ، مگر این که بیم دهندگانی ( از پیغمبران ) داشته‌اند ( و قبلاً به میان ایشان رفته‌اند و به اندرز و رهنمودشان برخاسته‌اند و آنان را به اوامر و نواهی خدا آشنا ساخته‌اند ) . توضیحات: « قَرْیَةٍ » : شهر و دیار . مراد ساکنان آنجا است .

ترجمه: تا متذکّر شوند و بیدار گردند . ما هرگز ستمگر نبوده‌ایم ( تا پیش از ارسال پیغمبران و اتمام حجّت بر مردمان ، ایشان را عذاب دهیم ) . توضیحات: « ذِکْری‌ » : یادآوری و عبرت . مفعول له است . یا خبر مبتدای محذوف و تقدیر چنین است : هذِهِ ذِکْری . . . .

ترجمه: این قرآن را شیاطین فرو نیاورده‌اند ( و بلکه جبریل آن را فرو آورده است ) . توضیحات: « مَا تَنَزَّلَتْ . . . » : مشرکان می‌گفتند : جنّیان و شیاطین قرآن را به محمّد می‌رسانند ، و او همچون کاهنان الهامات و اطّلاعات خود را از ایشان دریافت می‌دارد .

ترجمه: ( اصلاً این کار ) ایشان را نسزد ، و توانائی ( چنین کاری را ) ندارند . توضیحات: « مَا یَنْبَغِی لَهُمْ » : ایشان را نسزد . سزاوار آن نیستند .

ترجمه: قطعاً ایشان از گوش فرا دادن ( به فرشتگان و دریافت پیام آسمانی از ایشان ) محروم و برکنارند . توضیحات: « السَّمْع‌ » : گوش فرا دادن و شنیدن ( نگا : حجر / 9 ، جنّ‌ / 8 و 9 ) .

ترجمه: بجز خدا معبودی را به فریاد مخوان و پرستش مکن ، که ( اگر چنین کنی ) از زمره عذاب شوندگان خواهی بود . توضیحات: « لا تَدْعُ » : به فریاد مخوان . به کمک مطلب . پرستش مکن . « مَعَ اللهِ » : با خدا . مراد بجز خدا است . « فَتَکُونَ . . . » : مخاطب پیغمبر و مراد افراد امّت است .

ترجمه: خویشاوندان نزدیک خود را ( از شرک و مخالفت با فرمان پروردگار ) بترسان ( و آنان را به سوی توحید و دادگری فرا خوان ) . توضیحات: « عَشِیرَة » : وابستگان و خویشان ( نگا : توبه‌ / 24 ) .

ترجمه: و بال ( محبّت و مودّت ) خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند بگستران . توضیحات: « إِخْفِضْ جَنَاحَکَ » : بگستران بال خود را . مراد نرمخوئی و فروتنی و مهربانی است ( نگا : حجر / 88 ) .

ترجمه: و اگر آنان ( که خویشان تو می‌باشند ) از فرمان تو سرکشی کردند ، بگو : من از کار شما بیزارم ( و شما را دوست نمی‌دارم ) . توضیحات: « عَصَوْکَ » : از تو سرپیچی و سرکشی کردند و نافرمانی نمودند . مرجع ضمیر ( و ) خویشان نزدیک است . یا مرجع آن مؤمنین است که اگر در احکام و فروع اسلام از محمّد ( پیروی نکنند ، از ایشان و معاصی ایشان بیزاری می‌جوید .

ترجمه: و بر خدای چیره و مهربان توکّل کن .

ترجمه: آن خدائی که تو را می‌بیند بدان گاه که ( برای نماز تهجّد ) برمی‌خیزی . توضیحات: « تَقُومُ » : برمی‌خیزی . پا می‌شوی . مراد قیام برای تهجّد ، یعنی نماز شب یا سایر نمازهای دیگر است .

ترجمه: و ( همچنین می‌بیند ) حرکت ( قیام و رکوع و سجود و نشست و برخاست ) تو را در میان ( صف جماعت ) سجده برندگان . توضیحات: « تَقَلُّبَ » : انتقال از حالی به حالی . مراد اوضاع و احوال قیام و رکوع و سجده ، و بالاخره حرکات و سکنات نمازگزار است . « السَّاجِدِینَ » : سجده برندگان . مراد مؤمنانی است که به نماز جماعت مشغولند .

ترجمه: چرا که او بس شنوا و آگاه است .

ترجمه: آیا به شما خبر بدهم شیاطین بر چه کسی نازل می‌شوند ( و القاء وسوسه می‌کنند ؟ ) . توضیحات: « هَلْ أُنَبِّئُکُمْ . . . » : این آیه پاسخ به تهمت کافران است که می‌گفتند قرآن را شیاطین به محمّد القاء می‌کنند .

ترجمه: بر کسانی نازل می‌گردند که کذّاب و بس گناهکار باشند . ( چرا که کاهنان و غیبگویان دروغزن و پلشت‌می‌باشند ) . توضیحات: « أَفَّاکٍ » : مرتکب شونده زشت‌ترین دروغها . کذّابی که دائماً دروغهای بزرگ را ردیف می‌سازد . « أَثِیمٍ » : گناهکار و بزهکار .

ترجمه: ( به شیاطین ) گوش فرا می‌دهند ، و بیشترشان دروغگویند ( و از پیش خود چیزهائی به هم می‌بافند ) . توضیحات: « یُلْقُونَ السَّمْعَ » : گوش فرا می‌دهند . شنیده‌های خود را به دیگران القاء می‌کنند و می‌رسانند . « وَ أَکْثَرُهُمْ کَاذِبُونَ » : بیشترشان دروغگویند . مراد این است که کاهنان و غیبگویان مطلقاً دروغگویند ، ولی سخنان دروغ خود را در لابلای سخنان و واژه‌های صحیح پنهان و بیان می‌دارند .

ترجمه: سرگشتگان و گمراهان از شعراء پیروی می‌کنند . توضیحات: « الشُّعَرَآءُ . . . » : کافران می‌گفتند قرآن شعر است و محمّد از زمره شاعران است . خدا می‌فرماید اغلب شعراء سخنانشان مبتنی بر باطل و دروغ است و به دنبال خیال روان می‌گردند . ولی محمّد از خدا سخنان خود را دریافت می‌دارد و کلامش احکام و حکمت و دستور زندگی است .

ترجمه: مگر نمی‌بینی که آنان به هر راهی بی‌هدف پا می‌گذارند ( و غرق تخیّلات و تشبیهات شاعرانه خویش بوده و در بند منطق و استدلال نمی‌باشند ؟ ) . توضیحات: « وَادٍ » : درّه . مراد راه است . نوع کلام و فن سخن . مراد انواع شعر ، از قبیل : هجاء و مدح و غزل و غیره است . در اینجا تنها فنون و انواع شعر مورد نظر است . « یَهِیمُونَ » : سرگشته روان می‌گردند . بی‌هدف اقدام می‌کنند .

ترجمه: و این که ایشان چیزهائی می‌گویند که خودشان انجام نمی‌دهند و بدانها عمل نمی‌کنند .

ترجمه: مگر شاعرانی که مؤمن هستند و کارهای شایسته و بایسته می‌کنند و بسیار خدا را یاد می‌نمایند ( و اشعارشان مردم را به یاد خدا می‌اندازد ) و هنگامی که مورد ستم قرار می‌گیرند ( با این ذوق خویش خود را و سایر مؤمنان را ) یاری می‌دهند . و کسانی که ستم می‌کنند خواهند دانست که بازگشتشان به کجا و سرنوشتشان چگونه است ! ! توضیحات: « إِنتَصَرُوا » : کمک کردند و یاری دادند . مراد دفاع از اسلام و مؤمنان و پاسخ به هجاء باطل کافران با هجاء حق است . « مُنقَلَبٍ » : مرجع ، بازگشت ( نگا : کهف‌ / 36 ) . « یَنقَلِبُونَ » : برمی‌گردند . بازگشت می‌کنند ( نگا : شعراء / 50 ) .