Tefsîr-i Nûr (Farsça) — سبأ 34:1 – الزمر 39:75

ترجمه: ( در همین جهان ) سپاس خداوندی را سزا است که تمام آنچه در آسمانها و زمین است از آن او است ، و هم در آن جهان سپاس او را سزا است ، ( چرا که حاکمیّت و مالکیّت هر دو جهان از آن او است ) و او کار بجا و بس آگاه است . توضیحات: « لَهُ الْحَمْدُ فِی الآخِرَةِ » : اشاره به این است که بندگانش در برابر تفضّل و الطافی که در آخرت بدیشان خواهد فرمود ، او را خواهند ستود ( نگا : یونس‌ / 10 ، فاطر / 34 ، زمر / 74 ) .

ترجمه: می‌داند آنچه را که به زمین وارد می‌شود ، و آنچه را که از آن خارج می‌شود ، و آنچه را که از آسمان پائین می‌آید ، و آنچه را که به سوی آن بالا می‌رود ، و او مهربان و بخشاینده است . توضیحات: « یَلِجُ » : از مصدر ولوج به معنی ورود ( نگا : اعراف‌ / 40 ) . « یَعْرُجُ » : صعود می‌کند . « فِیهَا » : به سوی آن . واژه ( فی ) به معنی ( إِلی ) است .

ترجمه: کافران می‌گویند : قیامت هرگز برای ( حساب و کتاب و سزا و جزای ) ما برپا نمی‌شود . بگو : چرا ، به پروردگارم سوگند ! آن کسی که دانای راز ( نهان در گستره جهان ) است ، قیامت به سراغ شما می‌آید ( و خدا به اعمال شما رسیدگی می‌نماید ) . به اندازه سنگینی ذرّه‌ای ، در تمام آسمانها و در زمین از او پنهان و نهان نمی‌گردد ، و نه کمتر از اندازه ذرّه و نه بزرگتر از آن ، چیزی نیست مگر این که در کتاب آشکاری ثبت و ضبط و نگهداری می‌شود . توضیحات: « بَلی‌ » : آری . این حرف برای ابطال نفی ماقبل است . « وَ رَبّی‌ » : به پروردگارم سوگند . « عَالِمِ » : بدل یا صفت ( رَبّ ) است . « لا یَعْزُبُ » : ( نگا : یونس‌ / 61 ) . « أَصْغَرُ » : مبتدا و ( أَکْبَرُ ) عطف بر آن است ، ( فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ ) خبر . « کِتَابٍ مُّبِینٍ » : لوح محفوظ . علم خدا . جهان پهناور هستی . ( نگا : انعام‌ / 59 ، یونس‌ / 61 ، هود / 6 ، نمل‌ / 75 ) .

ترجمه: ( برپائی قیامت و ضبط اعمال برای این است ) تا خداوند پاداش کسانی را بدهد که ایمان آورده‌اند و کارهای بایسته و شایسته کرده‌اند . آنان آمرزش ( خدا ) و روزی ارزشمند و فراخی دارند . ( خداوند آمرزش خود را شامل لغزشهایشان می‌گرداند ، و نعمت فراوان و خوب بهشت را بهره آنان می‌سازد ) . توضیحات: « لِیَجْزِیَ » : ( نگا : ابراهیم‌ / 51 ، روم‌ / 45 ، احزاب‌ / 24 ) . « رِزْقٍ کَرِیمٌ » : ( نگا : انفال‌ / 74 ، حجّ‌ / 50 ، نور / 26 ) .

ترجمه: کسانی که ( در دنیا پیوسته ) تلاش می‌کردند آیات ما را تکذیب و انکار کنند ، و تصوّر می‌کردند که ( پیغمبر را شکست می‌دهند و او را ) درمانده می‌سازند ( و جلو پخش قرآن و فرمان یزدان را می‌گیرند ) ، آنان عذابی از بدترین و دردناکترین عذابها را خواهند داشت . توضیحات: « وَالَّذینَ سَعَوْا فِی ءَایَاتِنَا مُعَاجِزِینَ » ( نگا : حجّ‌ / 51 ) . « رِجْزٍ » : ( نگا : اعراف‌ / 134 و 135 ، انفال‌ / 11 ) . در اینجا مراد بدترین و سخت‌ترین عذاب است .

ترجمه: کسانی که فرزانه و آگاهند ، چیزی را که از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ، حق می‌بینند ، و راهنمای راه خدای چیره و ستوده می‌دانند . توضیحات: « الَّذِی‌ » : آنچه . مراد قرآن است . « هُوَ الْحَقَّ » : مراد این است که قرآن عین حقیقت است و هماهنگ با قوانین آفرینش و واقعیّتهای عالم هستی و جهان انسانیّت است . « الْحَقَّ » : مفعول دوم فعل ( یَری ) است و مفعول اوّل آن ( الَّذی ) است .

ترجمه: کافران ( برخی به برخی دیگر ، تمسخرکنان ) می‌گویند : آیا مردی را به شما بنمائیم که شما را خبر می‌دهد از این که هنگامی که پیکرهایتان کاملاً متلاشی شد ( و ذرّات وجودتان در جهان پخش و پراکنده گردید ، دوباره زنده می‌شوید و ) آفرینش تازه‌ای پیدا می‌کنید ؟ توضیحات: « هَلْ نَدُلُّکُمْ ؟ » : آیا شما را رهنمود کنیم‌ ؟ ! مرادشان تمسخر پیغمبر بود و این است که واژه ( رَجُلٍ ) هم به کار برده‌اند . انگار او را نمی‌شناسند . « مُزِّقْتُمْ » : متلاشی شدید . یعنی مردید و پوسیدید و خاک شدید و ذرّات خاکِ پیکرهایتان در گوشه‌ها و کنارهای جهان ، و چه بسا در بدن جانوران و گیاهان پراکنده گردید . « کُلَّ مُمَزَّقٍ » : کاملاً پراکنده . واژه ( کلّ ) مفعول مطلق است ، و ( مُمَزَّقٍ ) مصدر میمی و بر وزن اسم مفعول و به معنی تمزیق ، یعنی قطعه قطعه و تکّه تکّه کردن است .

ترجمه: آیا او بر خدا دروغ می‌بندد ؟ یا نوعی دیوانگی دارد ؟ ( وگرنه انسان صادق و عاقل چگونه لب به چنین سخنی‌می‌گشاید ؟ چنین نیست که ایشان تصوّر می‌کنند . نخیر ! ) بلکه کسانی که به آخرت ایمان ندارند ، گرفتار عذاب ( یک نوع نگرانی جانکاه ) و گمراهی عجیب ( زندگی نامفهوم و بی‌محتوا ) هستند ( و با وجود ظاهر آراسته ، آرام و قرار ندارند ، و در حقیقت ایشان دیوانه و سرگردانند . غافل‌وار به مسیر نادرست و گناه‌آلودشان ادامه می‌دهند تا طومار زندگی ننگینشان درهم پیچیده می‌شود و به دوزخ درمی‌آیند ) . توضیحات: « أَفْتَری‌ » : در اصل چنین است : أَإِفْتَری‌ ؟ همزه وصل حذف شده و همزه استفهام به حال خود مانده است . « جِنَّةٌ » : جنون . دیوانگی ( نگا : اعراف‌ / 184 ، مؤمنون‌ / 25 و 70 ) . « بَلْ » : حرفی است که بر ابطال ماقبل ، و اثبات مابعد دلالت می‌کند . « فِی الْعَذَابِ . . . » : مراد عذاب و سرگشتگی دنیوی است که هم اینک در آنند ، و یا این که مراد شکنجه و ویلانی اخروی است که چون محقّقاً گریبانگیر کفّار می‌گردد ، انگار هم اکنون در آنند . « الضَّلالِ الْبَعیدِ » : ( نگا : نساء / 60 و 116 و 136 و 167 ، ابراهیم‌ / 3 و 18 ) .

ترجمه: آیا به چیزهائی که پیش رو و پشت سر آنان از آسمان و زمین قرار دارد نگاه نمی‌کنند ( تا ببینند زیر پایشان کره مذاب و سوزان و در حال فوَرانی است ، و بالای سرشان اشعّه کیهانی و سنگهای سرگردانی است ، و انسانها در میان دو منبع خطر زندگی می‌کنند ؟ ) . اگر بخواهیم ایشان را به دل زمین فرو می‌بریم ، یا این که قطعه‌هائی از آسمان بر سرشان فرو می‌افکنیم . قطعاً در این ( چیزهائی که می‌بینند ) نشانه‌ای ( از عظمت و قدرت خدا ) است برای هر بنده‌ای که بخواهد خالصانه به سوی خدا برگردد . توضیحات: « مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ » : مراد همه چیزهائی است که پیش روی انسان است و رو بدانها دارد . یا مراد زمین است که در زیر پای انسان است . « مَا خَلْفَهُمْ » : مراد همه چیزهائی است که پشت سر انسان است و رو بدانها ندارد . یا مراد آسمان است که بالای سر او قرار دارد . « نَخْسِفْ » : ( نگا : قصص‌ / 81 و 82 ، عنکبوت‌ / 40 ، نحل‌ / 45 ) . « کِسَفاً » : جمع کِسْفَة ، بر وزن و معنی قِطْعَة ( نگا : اسراء / 92 ) . « مُنِیبٍ » : کسی که با توبه خالصانه به درگاه خدا برمی‌گردد . بازگردنده .

ترجمه: ما به داود از جانب خود فضیلت بزرگی بخشیدیم . ( از جمله به کوهها و پرنده‌ها دستور دادیم که ) ای کوهها و ای پرندگان ! با او ( در تسبیح و تقدیس خدا ) هم آواز شوید . همچنین آهن را ( همچون موم ) برای او نرم کردیم ( تا در زره‌سازی نیازی به تافتن آن نداشته باشد ) . توضیحات: « دَاوُدَ » : یکی از پیغمبران بنی‌اسرائیل است که در فاصله سالهای 970 - 1033 قبل از میلاد می‌زیسته است . « فَضْلاً » : فضیلت و نعمت بزرگ . مراد مواهبی همچون نبوّت ، زَبور ، تسخیر کوهها و پرنده‌ها ، نرم کردن آهن ، و تعلیم زره‌سازی است . برتری ( نگا : نمل‌ / 15 و 16 ) . « أَوِّبی‌ » : هم‌آواز شوید . تکرار کنید ( نگا : انبیاء / 79 ) . « الطَّیْرَ » : علّت نصب آن سه چیز می‌تواند باشد : عطف بر محلّ ( جِبالُ ) . مفعول معه . مفعول به فعل مقدّر ( سَخَّرْنا ) ( نگا : ص‌ / 18 و 19 ) . « أَلَنَّا » : نرم کردیم . بعضی می‌گویند : آهن در دست او همچون موم و خمیر نرم بود . برخی می‌گویند : مراد تعلیم ذوب آهن بدو است .

ترجمه: ( ما به داود دستور دادیم ) که زره‌های کامل و فراخ بساز ، و بافته‌های ( حلقه‌های آنها ) را به اندازه و متناسب کن ، و کار شایسته‌ای انجام دهید ( و دقّت کافی در کیفیّت و کمیّت محصول و مصنوع خود داشته باشید ) چرا که من می‌بینم آنچه را که انجام می‌دهید ( و ساخته و پرداخته کسی ، بی‌حساب و کتاب نمی‌ماند ) . توضیحات: « أَنِ اعْمَلْ . . . » : حرف أَنْ مفسِّره است و به معنی : این که و یعنی . یا مصدریّه است و حرف جرّی محذوف است . تقدیر آن چنین است : لاَنِ اعْمَلْ . یعنی : أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ لِهذاَ الأمْرِ . « سَابِغَاتٍ » : جمع سابِغ ، به معنی تامّ و کامل ، و مراد زره است . « قَدِّرْ » : اندازه و تناسب را رعایت کن . « السَّرْدِ » : بافت . حلقه زره . زره‌ساز را ( سَرّاد ) و ( زَرّاد ) می‌گویند . « إِعْمَلُوا صَالِحاً » : کار شایسته و بایسته انجام دهید . مخاطب داود و خاندان و قوم او است ، و در اصل درسی است برای انسانهای مؤمن که باید در ساخته‌ها و بافته‌های خود دقّت کافی داشته باشند و محصول کامل و مفیدی ارائه دهند و از خیانت و دغلکاری بپرهیزند .

ترجمه: باد را مسخّر سلیمان کردیم که صبحگاهان مسیر یک ماه را می‌پیمود ، و شامگاهان مسیر یک ماه را . و چشمه مس مذاب را برای او روان ساختیم ، و پروردگارش گروهی از جنّیان را رام او کرده و در پیش او کار می‌کردند و اگر یکی از آنها از فرمان ما سرپیچی می‌کرد ( و به سخن سلیمان گوش نمی‌داد ، کیفرش می‌دادیم و ) از آتش سوزان بدو می‌چشاندیم . توضیحات: « الرّیحَ » : باد . مفعول فعل محذوف ( سَخَّرْنا ) است ( نگا : ص‌ / 36 ) . « غُدُوُّها » : بامدادان آن . مراد حرکت باد از صبح تا ظهر است . « رَوَاحُهَا » : شامگاهان آن . مراد حرکت باد به هنگام برگشت از ظهر تا شب است . باد چگونه دستگاه سلیمان - اعم از تخت یا فرش او - را به حرکت درمی‌آورده است ، بر ما روشن نیست . « أَسَلْنَا » : جاری ساختیم . از ماده ( سَیَلان ) . « عَیْنَ » : چشمه . مراد معدن است . « الْقِطْرِ » : مس مذاب ( نگا : کهف‌ / 96 ) . « بِإِذْنِ رَبِّهِ » : به فرمان پروردگارش . مراد این است که خدا ایشان را مسخر و مطیع سلیمان کرد . « یَزِغْ » : منحرف و کج شود . یعنی بر سلیمان عصیان و طغیان کند .

ترجمه: آنان هر چه سلیمان می‌خواست برایش درست می‌کردند ، از قبیل : پرستشگاههای عظیم ، مجسّمه‌ها ، ظرفهای بزرگ غذاخوریِ همانند حوضها ، و دیگهای ثابت ( که از بزرگی قابل جابه جائی نبود . به دودمان داود گفتیم : ) ای دودمان داود ! سپاسگزاری ( این همه نعمت را ) بکنید ، و ( بدانید که ) اندکی از بندگانم سپاسگزارند ( و خدای را به هنگام خوشی و نعمت یاد می‌آرند . پس کاری کنید که از زمره این گروه گزیده شکرگزار باشید ) . توضیحات: « مَحَارِیبَ » : جمع مِحراب ، معبدها و پرستشگاهها . قصرها و کاخها . « تَمَاثِیلَ » : جمع تِمثال ، مجسّمه‌ها و تندیسها . « جِفَانٍ » : جمع جَفْنَة ، ظرفهای غذاخوری . « الْجَوابِ » : اصل آن ( الْجَوابی ) است و جمع جَابِیَة ، حوضها . « جِفَانٍ کَالْجَوَابِ » : مراد ظرفهای غذاخوری همچون حوض است . از قبیل : مجمعه‌ها و سینیهای بزرگ . « قُدُورٍ » : جمع قِدْر ، دیکها . « رَاسِیَاتٍ » : جمع راسِیَة ، ثابت و پابرجا . مراد از ( قُدُورٍ راسِیاتٍ ) دیکهائی است که به سبب بزرگی و سنگینی آنها را از جا تکان ندهند و بالا و پائین نبرند . « الشَّکُورُ » : بسیار سپاسگزار .

ترجمه: زمانی که بر سلیمان ( که سمبل قدرت و عظمت بود ) مرگ مقرّر داشتیم ، جنّیان را از مرگ او نیاگاهانید مگر موریانه‌هائی که ( مدّتها بود به عصای سلیمان رخنه کرده بودند و ) عصای وی را می‌خوردند . هنگامی که سلیمان ( که در میان جنّیان بر عصای خود تکیه زده بود و کارهای ایشان را می‌پائید ) فرو افتاد ، فهمیدند که اگر آنان از غیب مطّلع می‌بودند ، در عذاب خوار کننده ( بیگاری و اسارت ) باقی نمی‌ماندند ( و راه خود را در پیش می‌گرفتند ) . توضیحات: « قَضَیْنَا » : مقرّر داشتیم . واجب گرداندیم . فرمان صادر کردیم . « دَآبَّةُ الأرْضِ » : موریانه . چوبخواره . چوبخوارک . واژه ( أَرْض ) به معنی ( أَکْل ) یعنی خوردن است . یا این که جمع ( أَرَضَة ) به معنی موریانه بوده و در نتیجه ( دَآبَّةُ الأرْضِ ) معنی موریانه‌ها و چوبخواره‌ها و چوبخوارکها دارد . « مِنسَأَة‌ » : عصا . « تَبَیَّنَتْ » : فهمیدند و دانستند . این فعل از افعال ذو وجهین است و در اینجا به صورت متعدّی به کار رفته است . فاعل آن ( الْجِنُّ ) و مفعول آن جمله ( أَن لَّوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ . . . ) می‌باشد . « لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ » : اشاره به این است که جنّیان که مردمان این همه خوارق و اوهام بدیشان نسبت می‌دهند ، و گویا فالگیران و کاهنان و دیگر شیادان ، سحر و جادو را با استمداد از ایشان می‌کنند ، و بالاخره از غیب آگاهشان می‌دانند ، قرآن آنان را در کار غیب همچون انسانها ناتوان و درمانده معرّفی می‌فرماید . « الْعَذَابِ الْمُهِینِ » : چه بسا اشاره به کارهای سنگین و سختی باشد که سلیمان گاهی به عنوان جریمه و مجازات بر عهده گروهی از جنّیان می‌گذاشت . یا این که عدم آزادی ، خودش عذاب خوار کننده و کمرشکنی است .

ترجمه: برای اهالی سبا در محلّ سکونتشان نشانه‌ای ( از قدرت خدا ) بود . دو باغ ( عظیم و گسترده ) در سمت راست و چپ ( شهر یمن ، با میوه‌های فراوان . بدیشان گفته شد : ) از روزی پروردگارتان بخورید و شکر او را به جای آورید . شهری است پاک و پاکیزه ، و ( پربرکت و نعمت ، و آفریدگارتان ) پروردگاری است بس آمرزنده . توضیحات: « سَبَإٍ » : قبیله مشهور سَبَأ . شهر سبأ . ساکنان شهر سبأ . « مَسْکَنِهِمْ » : محلّ سکونت ایشان که مأرب است و در 100 کیلومتری صنعاء قرار دارد . « ءَایَةٌ » : نشانه قدرت خداوند تعالی . « جَنَّتَانِ » : دو باغ . مراد باغهای فراوان و متّصل به هم است . بدل از ( ءَایَة ) یا خبر مبتدای محذوف و تقدیر چنین است : هِیَ جَنَّتَانِ ، و یا این که مبتدا است و خبر آن محذوف بوده و در اصل چنین است : هُنَاکَ جَنَّتَانِ . « بَلْدَةٌ » : شهر . خبر مبتدای محذوف است و تقدیر چنین است . هذِهِ بَلْدَةٌ .

ترجمه: امّا آنان ( از شکر نعمت ) روی گردان شدند ( و مغرور رفاه و لذائذ گشتند ) . بدین سبب ما سیل ویرانگری را به سویشان روان کردیم و باغهای ( پربرکت و پرمیوه ) ایشان را به باغهای ( بی‌ارزش ) با میوه‌های تلخ ، و درختهای شوره گز و اندکی درخت سدر ، مبدّل ساختیم . توضیحات: « الْعَرِمِ » : ویرانگر . در این صورت ( سَیْلَ الْعَرِمِ ) اضافه موصوف به صفت است . یا این که جمع عَرِمَة ، به معنی سدّ است . برخی هم آن را نام درّه‌ای دانسته‌اند . « أُکُلٍ » : ثمره ( نگا : رعد / 4 ) . « خَمْطٍ » : تلخ . بدمزه . « أَثْلٍ » : گز . شوره گز . « سِدْرٍ » : نام درختی است مشهور به کُنار .

ترجمه: این ( تعویض و تبدیل ، ) چیزی بود که به خاطر کفران نعمت ، ایشان را بدان کیفر دادیم . مگر ما جز ناسپاس را مجازات می‌کنیم‌ ؟ توضیحات: « هَلْ نُجَازِی‌ ؟ » : آیا مجازات می‌کنیم و کیفر می‌دهیم‌ ؟

ترجمه: میان آنان و شهرهای دیگری که پربرکت و نعمت کرده بودیم ، شهرکها و روستاهائی ساخته و پرداخته بودیم که ( از یکی ، دیگری ) نمایان بود ، و در میان آنها فاصله‌های مناسب و نزدیک به هم ترتیب داده بودیم ( به گونه‌ای که امنیّت برقرار بود و نیازی هم به حمل آب و توشه سفر دیده نمی‌شد . توسّط انبیاء بدیشان پیام دادیم که ) شبها و روزها در امن و امان در آنجاها سیر و سفر کنند ( و از حق منحرف نشوند و به یاد الطاف خدا باشند و پرستش او را فراموش ننمایند ) . توضیحات: « قُریً ظَاهِرَةً » : شهرها و روستاهائی که به هم نزدیک و از یکدیگر نمایان باشند . « قَدَّرْنا » : مقدور کردیم . نظم و نظام بخشیدیم و سر و سامان دادیم . مراد تنظیم فواصل و ترتیب محلّهای غذاخوری و استراحت شبانه و روزانه است .

ترجمه: امّا ایشان ( مست و مغرور نعمت و قدرت گشتند و همچون بنی‌اسرائیل از خوشیها سیر شدند و ) گفتند : پروردگارا ! فاصله‌های ( منازل ) سفرهای ما را زیاد بفرما ( تا فقرای بی‌سروپا نتوانند همچون ما اغنیاء سفر کنند . ) و بدین وسیله به خود ستم کردند و ( ما چنان زندگانی ایشان را پریشان کردیم و در هم پیچیدیم که ) آنان را سخنانی ( بر سر زبانها ) نمودیم ، و سخت متلاشیشان ساختیم ( و هر کدام را به گوشه‌ای از جهان پرت کردیم ) . قطعاً در این سرگذشت ، نشانه‌های عبرت برای همه شکیبایان سپاسگزار است . توضیحات: « بَاعِدْ » : دور کن . فاصله بینداز . « بَاعِدْ بَیْنَ أَسْفَارِنَا » : این درخواست به درخواست بیجای بنی‌اسرائیل می‌ماند که می‌گفتند : کو سیر و پیاز ؟ ! . ( نگا : بقره‌ / 61 ) . چه بسا مراد از این خواست ، توسعه طلبی و گسترش منطقه نفوذ و قدرت ، یعنی چیزی نزدیک به مفهوم امپریالیسم امروزی باشد . « أَحَادِیثَ » : مراد سخنانی است که بر سر زبانها و نقل مجالس بوده و به عنوان افسانه عبرت و ضرب‌المثل نابودی قدرت روایت می‌شده است . « مَزَّقْنَاهُمْ . . . » : ( نگا : سبأ / 7 ) .

ترجمه: واقعاً ابلیس پندار خود را درباره آنان راست گرداند ( و به کرسی نشاند ) . چرا که همگی از او پیروی کردند مگر گروه اندکی از مؤمنان . توضیحات: « لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ » : ابلیس گمان و آرزوی خود را درباره ایشان واقعیّت بخشید . شیطان پنداری که درباره آنان داشت ، محقّق یافت . « عَلَیْهِمْ » : واژه ( عَلی ) به معنی ( فی ) است . « ظَنَّهُ » : اشاره به آرزو و قصد ابلیس در حق انسانها ، به هنگام طرد شیطان از آستانه یزدان است ( نگا : اعراف‌ / 11 - 18 ، حجر / 38 - 44 ) .

ترجمه: شیطان هیچ گونه قدرتی بر آنان نداشت ( تا با آن بتواند ایشان را به پیروی از خود وادارد . تنها کاری که از دست او ساخته است ، وسوسه است . این هم بدو داده نشده است ) مگر بدان خاطر تا بدانیم که چه کسی به آخرت ایمان می‌آورد ، و چه کسی درباره آن متردّد می‌ماند . پروردگار تو مراقب ( احوال ) و نگهدار ( حساب افعال بندگان ) است . توضیحات: « سُلْطَانٍ » : سلطه و قدرت و استیلاء . « لِنَعْلَمَ » : ( نگا : بقره‌ / 143 ، آل‌عمران‌ / 140 و 142 و 167 ، مائده‌ / 94 ، کهف‌ / 12 ) . « حَفِیظٌ » : ( نگا : هود / 57 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! به مشرکان ) بگو : کسانی را به فریاد بخوانید که بجز خدا ( معبود خود ) می‌پندارید . ( امّا بدانید آنها هرگز گرهی از کارتان نمی‌گشایند و سودی و زیانی به شما نمی‌رسانند . چرا که ) آنها در آسمانها و زمین به اندازه ذرّه‌ای مالک چیزی نیستند و در آسمانها و زمین کمترین حق مشارکت ( در خلقت و مالکیّت و اداره جهان ) نداشته ( و انباز خدا نمی‌باشند ) ، و خداوند در میانشان یاور و پشتیبانی ندارد ( تا در اداره مملکت کائنات بدو نیازمند باشد ) . توضیحات: « زَعَمْتُمْ » : گمان برده‌اید . بعد از آن ، جمله ( أَنَّهُمْ ءَالِهَةٌ ) مقدّر است . « مِن دُونِ اللهِ » : بجز خدا . بعد از آن جمله ( لا یَسْتَجِیبُونَ دُعَآءَکُمْ ) مقدّر است . لذا مجموعاً چنین می‌شود : قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ ءَالِهَةٌ مِّن دُونِ اللهِ لا یَسْتَجِیبُونَ لَکُمْ . « شِرْکٍ » : مشارکت . نصیب و بهره . « ظَهِیرٍ » : یاور و پشتیبان .

ترجمه: هیچ گونه شفاعتی در پیشگاه خدا سودمند واقع نمی‌گردد ، مگر شفاعت کسی که خدا بدو اجازه ( میانجیگری ) دهد ( و آن هم جز خوب و پسندیده نگوید . در آن روز اضطراب و وحشتی بر دلهای شفاعت کنندگان و شفاعت شوندگان چیره می‌شود ، و در انتظار این هستند که ببینند خداوند به چه کسانی اجازه شفاعت می‌دهد و برای چه کسانی باید شفاعت بشود . این حالت اضطراب و نگرانی همچنان ادامه می‌یابد ) تا زمانی که ( فرمان از ناحیه خدا صادر می‌شود و ) فزع و اضطراب از دلهای آنان زایل می‌گردد . ( گروهی رو به گروه دیگر کرده شادان و خندان می‌پرسند : ) آیا پروردگارتان چه ( دستوری صادر ) فرمود ؟ می‌گویند : حق را ( صادر ) فرمود ( که اجازه شفاعت است ) و او والا و بزرگوار است . توضیحات: « لا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ » : ( نگا : بقره‌ / 254 و 255 ، طه‌ / 109 ، انبیاء / 28 ، نجم‌ / 26 ) . « فُزِّعَ » : هراس برطرف شد . باب تفعیل فَزَعَ ، برای سلب است . « قَالُوا : مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ » : این جمله جنبه مژده به یکدیگر را دارد و بیانگر اوج شادی شفاعت کنندگان و شفاعت شوندگان است . « الْحَقَّ » : درست . مراد اجازه شفاعت برابر شرائط مذکور آیات دیگر قرآن است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! به مشرکان ) بگو : چه کسی شما را از آسمانها و زمین روزی می‌رساند ( و برکات و نعمات آنها را در اختیارتان می‌گذارد ؟ اگر از روی عناد پاسخت ندادند ، خودت ) بگو : خدا . قطعاً یا ما ( مؤمنان ) و یا شما ( مشرکان ) بر هدایت یا ضلالت آشکاری هستیم . ( چرا که عقیده ما و شما با هم تضادّ روشنی دارد . پس حتماً گروهی از ما و شما اهل هدایت و دسته‌ای گرفتار ضلالت است ) . توضیحات: « مِنَ السَّمَاوَاتِ » : روزیهای پروردگار که از ناحیه آسمان ، یعنی از سوی بالا به ما می‌رسد ، همچون : نور و حرارت آفتاب و هوا و برف و باران . « وَ الأرْضِ » : برکات زمین همچون : منابع آبهای زیرزمینی و معادن گوناگون .

ترجمه: بگو : از شما درباره گناهانی که ما کرده‌ایم ، و از ما درباره گناهانی که شما کرده‌اید ، پرسیده نمی‌شود ( و پافشاری ما برای راهنمائی شما تنها جنبه دلسوزی به حال شما دارد و بس ) . توضیحات: « أَجْرَمْنَا » : مرتکب گناه شده‌ایم .

ترجمه: بگو : پروردگارمان ما را ( در روز رستاخیز ) گرد می‌آورد و سپس در میان ما به حق داوری می‌کند . تنها او داور آگاه ( از کارهای ما و شما ) است . توضیحات: « یَفْتَحُ » : قضاوت و داوری می‌کند ( نگا : شعراء / 118 ) . « الْفَتَّاحُ » : قاضی و داور ( نگا : اعراف‌ / 89 ) .

ترجمه: بگو : کسانی را که به عنوان شریک خدا به خدا ملحق ساخته‌اید ، به من نشان دهید ( تا ببینم برابر کدام ویژگی ، در الوهیّت با خداوندی انبازند که چیزی همسان او نیست‌ ؟ ! ) نه ، هرگز ! ( چنین چیزی ممکن نیست . آخر این یک مشت سنگ و چوب خاموش و بی‌جان ، که آنها را سمبل و نماد ارواح و فرشتگان می‌دانید ، ساخته و پرداخته دست خودتان بوده و مرتبه خدائی را نشایند ) بلکه تنها الله ( که آفریدگار آسمانها و زمین ) و چیره و کار بجا است ، خدا است و بس . توضیحات: « أَرُونِی‌َ » : به من بنمائید . نشانم دهید . « بِهِ » : به خدا . « شُرَکَآءَ » : حال ( الَّذِینَ ) است . « هُوَ اللهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ » : ( هُوَ ) مبتدا و ( اللهُ ) خبر آن بوده و تفسیرش می‌کند و ( الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ) صفت اوّل و دوم ( اللهُ ) است . یا این که ( هُوَ ) ضمیر شأن و ( اللهُ ) مبتدا و ( الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ) خبر اوّل و دوم است .

ترجمه: ما تو را برای جملگی مردمان فرستاده‌ایم تا مژده‌رسان ( مؤمنان به سعادت ابدی ) و بیم دهنده ( کافران به شقاوت سرمدی ) باشی ، ولیکن اکثر مردم ( از این معنی ) بی‌خبرند ( و همگانی بودن نبوّت تو را باور نمی‌دارند ) . توضیحات: « کَآفَّةً » : همه . جملگی ( نگا : بقره‌ / 208 ، توبه‌ / 36 و 122 ) . حال ضمیر ( کَ ) است . اسم فاعل و ( ه ) برای مبالغه است همچون رَاوِیَة ، و یا این که مصدر است همچون عَاقِبَة . یا این که حال مقدّم ( ناس ) است . « بَشِیراً وَ نَذِیراً » : حال ( کَ ) هستند . این آیه جهانی بودن دعوت پیغمبر را می‌رساند ( نگا : اعراف‌ / 158 ، انعام‌ / 19 ، فرقان‌ / 1 ) .

ترجمه: ( کافران ) می‌گویند : اگر راست می‌گوئید ( که رستاخیزی در میان است ، به ما بگوئید ) این وعده کی به وقوع می‌پیوندد ؟ ! توضیحات: « مَتی هذَا الْوَعْدُ ؟ » : مراد وعده وقوع قیامت و داخل شدن نیکان به بهشت و ورود بدان به دوزخ است . البتّه پرسش کافران جنبه استهزاء داشت .

ترجمه: بگو : وعده شما روز مشخّصی است که نه ساعتی از آن پسی می‌گیرید ، و نه ساعتی از آن پیشی می‌گیرید . توضیحات: « مِیعَادُ یَوْمٍ » : مراد از میعاد ، زمان شی‌ء موعود است . اضافه به چیزی شده است که بیانگر آن است . یعنی : میعادٌ هُوَ یَوْمٌ . « لا تَسْتَأْخِرُونَ . . . » : ( نگا : اعراف‌ / 34 ، یونس‌ / 49 ) .

ترجمه: کافران می‌گویند : ما هرگز به این قرآن و دیگر کتابهای پیش از آن ایمان نخواهیم آورد . اگر برایت ممکن بود که ببینی ( حال چنین ستمگرانی را ) در آن زمان که ستمگران در پیشگاه پروردگارشان ( برای حساب و کتاب ) نگاه داشته شده‌اند ( از کارشان در شگفت می‌ماندی . چرا که ) همه با یکدیگر در گفتگویند و هر یکی گناه را به گردن دیگری می‌اندازند . مستضعفان و زیردستان ، به مستکبران و بالادستان می‌گویند : اگر شما نبودید ( و ما را گمراه نمی‌کردید ) ما ایمان می‌آوردیم ( و اکنون رستگار می‌شدیم ) . توضیحات: « وَ لَوْ تَری . . . » : ( نگا : انعام‌ / 27 و 30 و 93 ، انفال‌ / 50 ، سجده‌ / 12 ) . « یَرْجِعُ » : ردّ می‌کنند . بازگشت می‌دهند . مراد لومه و سرزنش و گناه را به گردن یکدیگر انداختن است . این فعل از افعال ذو وجهین است و در اینجا متعدّی است .

ترجمه: مستکبران هم به مستضعفان می‌گویند : آیا ما شما را از هدایتی باز داشته‌ایم که برایتان آمده بوده است‌ ؟ ! ( هرگز ما چنین کاری را نکرده‌ایم و ) بلکه خود شما گناهکار بوده‌اید ( و به کفر و الحاد گرائیده‌اید ) . توضیحات: « صَدَدْنَاکُمْ » : شما را بازداشته‌ایم . مانع شما بوده‌ایم .

ترجمه: مستضعفان به مستکبران ( بار دیگر ) می‌گویند : بلکه توطئه‌ها و تبلیغات مکّارانه شما در شب و روز سبب شد که ما از هدایت بازمانیم ، در آن هنگامی که شما به ما دستور می‌دادید که خدا را به یگانگی نشناسیم و انبازها و همتاهائی برای او قرار دهیم . ( سرانجام هر دو گروه از شدّت وحشت ، نفَسهایشان در سینه‌ها حبس می‌شود ) و پشیمانی خود را پنهان می‌دارند ، بدان گاه که عذاب را مشاهده می‌کنند و ما غل و زنجیرها را به گردن کافران می‌اندازیم ( و ایشان را روانه دوزخ می‌سازیم ) . آیا به آنان جزائی جز ( جزای ) کارهائی که می‌کرده‌اند داده می‌شود ؟ توضیحات: « مَکْرُ الَّیْلِ وَ النَّهَارِ » : نیرنگ شب و روز ، یعنی حیله‌گریها و توطئه‌های مستمرّ شما درباره ما ما را از هدایت بازداشت . « أَندَاداً » : همگونها و همتاها . مراد انبازها و شرکاء است . « أَسَرُّوا » : پنهان داشتند . مراد بند آمدن زبان از گفتار به خاطر شدّت وحشتی است که از مشاهده عذاب بدیشان دست می‌دهد . یا این که ( أَسَرُّوا ) از اضداد است و به معنی : اظهار پشیمانی کردند « هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّ مَا . . . » : مراد تجسم اعمال است . یعنی این اعمال و کردار کفّار و مجرمین است که به صورت زنجیرهای اسارت بر گردن و دست و پای آنان گذارده می‌شود . یا این که انسان جزای همان چیزهائی را می‌بیند که کرده است و لاغیر .

ترجمه: ما به هر شهر و دیاری که پیغمبری را فرستاده‌ایم ، سران و متنعّمان آنجا گفته‌اند : ما بدانچه آورده‌اید باور نداریم . توضیحات: « قَرْیَةٍ » : شهر و دیار . « نَذِیرٍ » : بیم دهنده . مراد پیغمبر الهی است . « مُتْرَفُوهَا » : مراد رؤساء و اغنیاء و زورمداران و متنعّمان و بالاخره مستان ناز و نعمت و قدرت است ( نگا : اسراء / 16 ، مؤمنون‌ / 64 ) . « أُرْسِلْتُم بِهِ » : ( نگا : ابراهیم‌ / 9 ) .

ترجمه: و گفته‌اند : ما که ( در دنیا ) اموال و اولاد بیشتری داریم و ( این نشانه علاقه و محبّت خدا به ما است ، و در آخرت هم ) ما هرگز عذاب نمی‌بینیم و شکنجه نمی‌شویم . توضیحات: « أَمْوَالاً وَ أَوْلاداً » : تمییزند .

ترجمه: بگو : پروردگارم روزی را برای هر کس که خود بخواهد فراخ یا تنگ می‌گرداند ( اعم از عاصی و مطیع . داشتن و نداشتن ، نشانه محبّت و خوشنودی ، و یا نفرت و ناخوشنودی خدا از بنده نیست ) و لیکن بیشتر مردم ( چنین چیزی را ) نمی‌دانند . توضیحات: « یَبْسُطُ وَ یَقْدِرُ » : ( نگا : رعد / 26 ، اسراء / 30 ، قصص‌ / 82 ) .

ترجمه: اموال و اولاد شما چیزهائی نیستند که شما را به ما نزدیک و مقرّب سازند ، بلکه کسانی که ایمان بیاورند و کارهای شایسته و بایسته بکنند آنان ( مقرّب درگاه الهی بوده و ) در برابر اعمالی که انجام داده‌اند پاداش مضاعف دارند ، و ایشان در طبقات بالا ( یعنی در برترین منازل بهشت ) در امن و امان بسر می‌برند . توضیحات: « زُلْفی‌ » : قرب و منزلت . پایه و مقام . مفعول مطلق است و هم معنی با مصدر فعل . « الضِّعْفِ » : مضاعف . چندین برابر . مراد دست کم یک به ده است ( نگا : انعام‌ / 160 ) . « إِلاّ » : لیکن . امّا . « مَنْ » : مستثنی از ضمیر ( کُمْ ) در فعل ( تُقَرِّبُکُمْ ) است و یا مبتدا و مابعد آن خبر است . « الْغُرُفَاتِ » : ( نگا : زمر / 20 ، عنکبوت‌ / 58 ) . « جَزَآءُ الضِّعْفِ » : اضافه موصوف به صفت ، و یا اضافه مصدر به مفعول خود است .

ترجمه: کسانی که ( در دنیا پیوسته ) تلاش می‌کنند آیات ما را تکذیب و انکار کنند ، و تصوّر می‌کنند که ( پیغمبر را شکست می‌دهند و او را ) درمانده می‌سازند ( و جلو پخش قرآن و فرمان یزدان را می‌گیرند ) آنان به عذاب احضارشدگانند ( و جاودانه در آن ماندگار می‌مانند ) . توضیحات: « الَّذِینَ یَسْعَوْنَ . . . » : ( نگا : حجّ‌ / 51 ، سبأ / 5 ) . « مُحْضَرُونَ » : احضار شدگان . یعنی فرشتگان به زور آنان را در دوزخ حاضر می‌آورند ( نگا : قصص‌ / 61 ) .

ترجمه: بگو : پروردگارم روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد فراخ و یا تنگ می‌گرداند ، و هر چه را ( در راه خدا ) ببخشید و صرف کنید ، خدا جای آن را پر می‌کند ، و او بهترین روزی دهندگان است . توضیحات: « یُخْلِفُهُ » : جای آن را پر می‌کند . عوض آن را می‌دهد .

ترجمه: ( یادآور شو ) روزی را که خداوند جملگی آنان را گرد می‌آورد و سپس به فرشتگان ( رو در روی فرشته پرستان ) می‌گوید : آیا اینان شما را ( به جای من ) پرستش می‌کرده‌اند ؟ ! توضیحات: « إِیَّاکُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ » : مراد این است که ای فرشتگان شما به این جماعت گفته‌اید که آنان شما را پرستش کنند ؟ این سؤال برای تنبیه و شرمندگی هر چه بیشتر کافران و مشرکان است .

ترجمه: می‌گویند : تو منزّهی ( از این نسبتهای ناروائی که به ساحت مقدّست داده‌اند ، ما به هیچ وجه با این گروه ارتباط نداشته‌ایم ) و تنها تو یار و یاور ما بوده‌ای نه آنان . بلکه ایشان جنّیان را می‌پرستیده‌اند ، و اکثر آنان بدیشان ایمان داشته‌اند . توضیحات: « أَنتَ وَلِیُّنَا مِنْ . . . » : ( نگا : فرقان‌ / 18 ) . « الْجِنَّ » : مراد شیاطین است ( نگا : نساء / 117 ) .

ترجمه: در آن روز هیچ یک از شما نمی‌تواند برای دیگری سودی و زیانی داشته باشد ، و به ستمگران می‌گوئیم : عذاب آتشی را بچشید که آن را دروغ می‌دانستید . توضیحات: « الْیَوْمَ » : آن روز که قیامت است . امروز که قیامت است .

ترجمه: و هنگامی که آیه‌های روشن ما بر آنان خوانده می‌شود ، می‌گویند : او مردی است که می‌خواهد شما را باز دارد از چیزهائی که پدرانتان پرستش می‌کرده‌اند . و می‌گویند : این ( قرآن ) جز دروغ بزرگی نیست که ( به خدا ) نسبت داده شده است . همچنین کافران هنگامی که قرآن برایشان می‌آید درباره آن می‌گویند : این جادوی آشکاری بیش نیست . توضیحات: « بَیِّنَاتٍ » : واضح و آشکار . حال است « مَا هذَا . . . » : مرادشان پیغمبر اسلام است . « إِفْکٌ » : سخنی که حقیقت نداشته باشد . دروغ ( نگا : نور / 11 و 12 ، فرقان‌ / 4 ) . « مُفْتریً » : از پیش خود ساخته شده و به هم بافته شده . ( نگا : قصص‌ / 36 ) . « الْحَقِّ » : مراد قرآن است .

ترجمه: ما ( قبلاً ) هیچ کتابی برای ایشان نفرستاده‌ایم تا آن را بخوانند ( و به اتّکای آن ، سخنان تو را تکذیب کنند ) ، و پیش از تو هیچ پیغمبری نیز به سویشان روانه نکرده‌ایم ( تا در پرتو کلام او ، دعوت تازه اسلام را نادرست و ناروا ببینند ) . توضیحات: « یَدْرُسُونَهَا » : آن را می‌خوانند . « وَ مَآ أَرْسَلْنَا . . . » : ( نگا : قصص‌ / 46 ، سجده‌ / 3 ) .

ترجمه: کسانی که پیش از اینان بوده‌اند . ( آیات کتابهای آسمانی را ) تکذیب کرده‌اند ، و حال این که اینان ( حتّی از لحاظ قوّت و قدرت ) به یکدهم ایشان هم نمی‌رسند ، از آنجا که پیغمبران مرا تکذیب کرده‌اند ، بنگرید که چگونه کیفرشان داده‌ام ( و شهر و دیارشان را آئینه عبرت دیگران ساخته‌ام . پس شما ستمگرانِ مکّه ، و شما ستمگرانِ تاریخ ، سرنوشت خود را از ایشان قیاس کنید و بدانید نه سنّت الهی تغییرپذیر است و نه شما از آنان برتر و مقتدرترید ) . توضیحات: « مِعْشَارَ » : ده یک . یکدهم . « نَکِیرِ » : ناخوشنودی و بد آمدنم از ایشان . مراد اثر ناخوشنودی است که کیفر و مجازات است ( نگا : حجّ‌ / 44 ) .

ترجمه: بگو : من شما را تنها یک نصیحت می‌کنم ، و آن این است که : خالصانه برای خدا ، دو نفر دو نفر ، و یا یک نفر یک نفر ، برخیزید ( و اندیشه‌های خفته را زنده کنید ) . سپس ( درباره محمّد که سالها با او بسر برده‌اید فکر خود را به کار گیرید و ) بیندیشید ( تا پاکی و امانتداری و سلامت جسمانی و روحانی او ، در خاطره‌ها مجسّم شود . . . این ) همدم و همنشین ( دیرینه ) شما ، جنّ زده و دیوانه نیست . بلکه او بیم دهنده شما از عذاب سختی است که در پیش است . توضیحات: « بِوَاحِدَةٍ » : به خصلت و نصیحت یگانه‌ای . « أَن تَقُومُوا لِلّهِ » : و آن این که برای خدا برخیزید و دست به کار شوید . « مَثْنی‌ » : دوتا دوتا . حال است . « فُرَادی‌ » : یک یک . مفرد آن فرد است ( نگا : انعام‌ / 94 ) . « جِنَّةٍ » : دیوانگی ( نگا : اعراف‌ / 184 ، مؤمنون‌ / 25 و 70 ، سبأ / 8 ) . « بَیْنَ یَدَیْ » : پیشاپیش ( نگا : اعراف‌ / 57 ، نمل‌ / 63 ، فرقان‌ / 48 ) . جلو . پیش رو . « بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدِیدٍ » : قبل از وقوع عذاب سخت . رویاروئی عذاب سخت . یعنی انگار عذاب خدا رویاروی انسان قرار گرفته است . یا این که آن اندازه نزدیک است که هر آن به انسان برسد .

ترجمه: بگو : هر مزدی که ( در قبال تبلیغ دعوت آسمانی ) از شما خواسته باشم ، برای خودتان . ( من پاداش مادی چشم نمی‌دارم ، و بلکه ) اجر و مزد من بر خدا است و بس . او آگاه از هر چیزی و حاضر و ناظر بر هر امری است . توضیحات: « شَهِیدٌ » : گواه . مطلع ( نگا : آل‌عمران‌ / 98 ، مائده‌ / 117 ) .

ترجمه: بگو : پروردگار من ، حق را آشکارا بیان می‌دارد ( و با آن باطل را از میان بر می‌دارد . . . او ) دانای نهانیها و کاملاً آگاه از پنهانیها است . توضیحات: « یَقْذِفُ بِالْحَقِّ » : حق را به جان باطل می‌اندازد . ( نگا : انبیاء / 18 ) . مراد بیان ادلّه حق به صورت قاطع و واضح است . یا این که منظور از افکندن حق ، ارسال کتب آسمانی برای انبیاء ، و القاء وحی الهی به قلوب پیغمبران : است .

ترجمه: بگو : حق به میان آمد و باطل ( در پرتو نور حق ، اثری از آن نماند و مُرد ، و لذا ) نه کار تازه‌ای را می‌تواند انجام دهد ، و نه کار گذشته‌ای را می‌تواند از سر گیرد . توضیحات: « الْحَقُّ » : مراد اسلام است . « الْبَاطِلُ » : مراد کفر است . « مَا یُبْدِئ‌ُ » : شروع نمی‌کند . نقش جدیدی ایفاء نمی‌کند . « مَا یُعِیدُ » : از سر نمی‌گیرد . دوباره انجام نمی‌دهد . نقش قدیم بازی نمی‌کند . « مَا یُبْدِئُ البَاطِلُ وَ مَا یُعِیدُ » : مراد نقش بر آب بودن همه نقشهای باطل است . انگار باطل به شخص مُرده می‌ماند که نه کارهای گذشته را می‌تواند بکند و نه کارهای تازه‌ای از او ساخته است . ذکر این نکته ضروری است که نور اسلام فاعلیت زدودن کفر و شرک و نفاق را دارد ، همان گونه که نور ، ظلمت را می‌زداید . امّا انسانها هم باید از نور آن استفاده کنند و قابلیّت را بهم برسانند ، تا در پرتو فاعلیتِ فاعلْ و قابلیّت قابل ، پیروزی ظاهر و حاصل شود .

ترجمه: ( به مشرکان بت‌پرست ) بگو : اگر من ( با ترک بتها و دوری از آئین شما ) گمراه شده باشم ، به زیان خود گمراه شده‌ام ( و کیفر آن را می‌بینم ) و اگر راهیاب بوده باشم ، در پرتو چیزهائی است که پروردگارم به من وحی می‌فرماید . او شنوا و نزدیک است ( و اقوال و افعال ما بر او پنهان نمی‌ماند ) . توضیحات: « أَضِلُّ عَلی نَفْسِی‌ » : به زیان خود گمراه می‌شوم و کیفر آن را می‌بینم .

ترجمه: اگر برایت ممکن بود ببینی ( حال ستمگران را ) در آن دم که به وحشت می‌افتند و راه گریزی ندارند و اصلاً مهلتی بدیشان داده نمی‌شود ، و از مکان نزدیکی گرفتار ( و روانه آتش ) می‌گردند ، ( صحنه هراس‌انگیزی را خواهی دید که انسان از آن برخود می‌لرزد و بیتاب می‌شود ) . توضیحات: « وَ لَوْ تَری‌ » : ( نگا : سبأ / 31 ) . « فَزِعُوا » : به هراس افتادند . سراسیمه شدند . « لا فَوْتَ » : هیچ رهائی نیست . مراد از ( فَوْتَ ) گریز و مهلت است . یعنی اصلاً خدا بدیشان مهلت نمی‌دهد و راه گریزی هم ندارند . « مَکَانٍ قَرِیبٍ » : مراد این است که در اسرع وقت از نزدیکترین محلّ گرفتارشان می‌سازند . این آیه بیانگر حال آشفته کافران در آغاز هنگامه رستاخیز است ( نگا : / 41 - 44 ) . یا این که وضع نابسامان آنان به هنگام بلایای نابود کننده و عذاب استیصال در دنیا است ( نگا : غافر / 83 - 85 ) .

ترجمه: و ( به هنگام گرفتار شدن در چنگال مجازات الهی ) خواهند گفت : به « حق‌ » ایمان داریم . آنان چگونه می‌توانند از فاصله دور ( از جهان که جای پذیرش ایمان و مزرعه آخرت بود ) سهل و ساده حقّ را فرا چنگ آورند ( و از مزایای ایمان بدان برخوردار شوند ؟ ) . توضیحات: « بِهِ » : مرجع ضمیر ( ه ) حق در آیه 49 است که مراد اسلام و قرآن است . « أَنّی‌ » : چگونه‌ ؟ « التَّنَاوُشُ » : دسترسی پیدا کردن . فراچنگ آوردن . « مَکَانٍ بَعیدٍ » : مراد آخرت است که با جهان ما فاصله دوری دارد . یعنی بعد از خروج از دنیا ، تازه کسی نمی‌تواند ایمانی به دست آورد که در پرتو آن رستگاری میسّر گردد ( نگا : انعام‌ / 158 ، غافر / 84 و 85 ) .

ترجمه: و حال این که قبلاً ( در زمان حیات که از عقل و اختیار و اراده برخوردار بوده‌اند ) حقّ را نپذیرفته‌اند ، و بلکه دورادور به جهان غیب نسبتهای ناروائی زده‌اند ( و نبوّت و قیامت و بهشت و دوزخ و بالاخره جهان ماوراء طبیعت را به تمسخر گرفته‌اند ) . توضیحات: « بِهِ » : ( نگا : سبأ / 52 ) . « یَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ » : نسبتهای ناروائی به جهان غیب می‌دادند و سخنان نادرستی درباره آن اظهار می‌کردند . گمانهای نادرستی درباره ماوراء طبیعت داشتند . « مَکَانٍ بَعیدٍ » : دورادور . نقطه دور دست . مراد دور از حقیقت است .

ترجمه: میان ایشان و آنچه آرزو دارند ( که پذیرش ایمان ایشان و نجات از عذاب است ) جدائی افکنده می‌شود ، همان گونه که با گروههای همسان و همکیش آنان قبلاً چنین عمل شده است . آخر ایشان ( در جهان ) سراپا در شکّ بوده‌اند ( و زندگی را پیوسته با ظنّ و گمان به سر برده‌اند و اینک چنین سرنوشتی باید داشته باشند ) . توضیحات: « حِیلَ » : حائل و مانع انداخته شده است . فاصله و جدائی افکنده شده است . « مَا » : آنچه . مراد پذیرش ایمان اخروی و رهائی از دوزخ است یا بازگشت به جهان و انجام کارهای شایسته در آن است ( نگا : سجده‌ / 12 ) . یا رهائی از بلاهای بزرگ آسمانی و عذاب استیصال جهانی است ( نگا : غافر / 83 - 85 ) . « أَشْیَاع‌ » : جمع شیعَة ، مراد اَمثال و اَقران است ( نگا : انعام‌ / 65 ) . « مُرِیبٍ » : شکّ‌انداز . به دودلی افکنده . این واژه صفت و برای مبالغه و تأکید است . مثل : شِعْرٌ شاعِرٌ .

ترجمه: ستایش خداوندی را سزا است که آفریننده آسمانها و زمین است ، و فرشتگان را با بالهای دوتا دوتا ، و سه‌تا سه‌تا ، و چهارتا چهارتائی که دارند ، مأموران ( قدرتمند اجرای فرمان خود در زمینه‌های مختلف تکوینی و تشریعی ) کرد . او هر چه بخواهد بر آفرینش ( فرشتگان و مردمان و سایر موجودات جهان ) می‌افزاید . چرا که خدا بر هر چیزی توانا است . توضیحات: « فَاطِرِ » : مُخترع . مُبدِع . آفریننده بدون مُدل و اُلگو ( نگا : انعام‌ / 14 ، یوسف‌ / 101 ، ابراهیم‌ / 10 ) . « جَاعِلِ » : سازنده . قراردهنده . ( نگا : بقره‌ / 30 و 124 ، آل‌عمران‌ / 55 ، قصص‌ / 7 ) . « أُوْلِی‌ » : دارندگان . صاحبان . « أَجْنِحَةٍ » : جمع جناح ، بالها . بال و پر نماد سرعت و قدرت است و می‌تواند معنی کنائی داشته باشد . « مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُبَاعَ » : ( نگا : نساء / 3 ) . « یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ » : بر آفرینش می‌افزاید . مراد افزایش اندامهایی همچون بال و پر فرشتگان یا حسن و زیبائی مردمان و غیره . یا این که : خدا هر چه بخواهد می‌آفریند و بر مخلوقات و موجودات فعلی عالَم می‌افزاید . در صورتی که جز او کسی نمی‌تواند حتی ذرّه‌ای را از عدم بیافریند و بر ذرّات هستی بیفزاید . « رُسُلاً » : فرستادگان . مراد گمارده شدن فرشتگان برای اجرای مأموریّتهای مختلف است ( نگا : یونس‌ / 21 ، انعام‌ / 61 ، عنکبوت‌ / 31 ) .

ترجمه: خداوند ( درِ خزائن ) هر رحمتی را برای مردم بگشاید ، کسی نمی‌تواند ( آن را ببندد و ) از آن جلوگیری نماید ، و خداوند هر چیزی را که باز دارد و از آن جلوگیری کند ، کسی جز او نمی‌تواند آن را رها و روان سازد ، و او توانا و کار بجا است . ( لذا نه در کاری در می‌ماند ، و نه کاری را بدون فلسفه انجام می‌دهد ) . توضیحات: « مُرْسِلَ » : فرستنده . روانه کننده . « مِن بَعْدِهِ » : بجز خدا . پس از جلوگیری از آن . هم معنیِ آیه ( نگا : یونس‌ / 107 ) .

ترجمه: ای مردم ! نعمتی را که خدا به شما عطا فرموده است ( با به جای آوردن شکر و ادای حق آن ) یادآوری کنید ( و سفله و ناسپاس نباشید ، و از کنار این همه مواهب و برکات و امکانات حیات ، سهل و ساده نگذرید . بلکه از خود بپرسید ) . آیا جز الله ، آفریننده‌ای وجود دارد که شما را از آسمان و زمین روزی برساند ؟ ( نه ! اصلاً ) . جز او خدائی وجود ندارد . پس با این حال چگونه منحرف می‌گردید ( و از راه راست به راه کج می‌گرائید ، و به جای یزدان برای بتان کرنش می‌برید و سجده می‌کنید ؟ ) . توضیحات: « یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَآءِ وَ الأرْضِ » : این جمله ، اگر صفت ( خالق ) باشد ، معنی آن در بالا گذشت . و اگر حال ( الله ) باشد ، معنی چنین است : آیا آفریننده‌ای جز خدا ، که شما را از آسمان و زمین روزی می‌رساند ، وجود دارد ؟ . « فَأَنّی تُؤْفَکُونَ » : ( نگا : انعام‌ / 95 ، یونس‌ / 34 ) .

ترجمه: اگر تو را تکذیب کنند ، ( غم مخور ، چیز تازه‌ای نیست ، و ) پیغمبران پیش از تو نیز مورد تکذیب قرار گرفته‌اند . ( خدا حاضر و ناظر است و سرانجام ) همه کارها به سوی خدا برگردانده می‌شود ( و از آنها پرس و جو می‌گردد و بدانها پاداش و پادافره داده می‌شود ) . توضیحات: « وَ إِن یُکَذِّبُوکَ . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 184 ) .

ترجمه: ای مردمان ! وعده خدا حق است ، پس زندگی دنیوی شما را گول نزند و اهریمن شما را درباره خدا نفریبد . توضیحات: « وَعْدَ اللهِ » : وعده‌هائی همچون : قیامت ، حساب و کتاب ، بهشت و دوزخ . « الْغَرُوُر » : بسیار گول زننده . مراد اهریمن ، مال و دارائی ، شهوات و لذّات ، و بالاخره هر چیزی است که انسان را از راه به در برد ( نگا : لقمان‌ / 33 ) .

ترجمه: بی‌گمان اهریمن دشمن شما است ، پس شما هم او را دشمن بدانید ( و از مکر و کید او یک لحظه غافل نمانید و از وسوسه‌های او پیروی نکنید ) . او پیروان خود را فرا می‌خواند تا از ساکنان آتش سوزان جهنّم شوند . توضیحات: « یَدْعُو » : فرا می‌خواند . به دور خود می‌خواند . الف زائدی در رسم‌الخطّ قرآنی دارد . « السَّعِیرِ » : آتش سوزان ( نگا : حجّ‌ / 4 ، لقمان‌ / 21 ) . « حِزْب‌ » : هر کس از برنامه و هدف شیطان پیروی کند .

ترجمه: کسانی که کافر بشوند ، عذاب سختی دارند ، و کسانی که ایمان بیاورند و کارهای شایسته بکنند ، آمرزش ( خدا شامل گناهانشان می‌گردد ) و پاداش بزرگی دارند .

ترجمه: آیا کسی که عملهای بدش ( توسّط شیطان و شیطان صفتان ) در نظرش زینت و آراسته شده است و آن را زیبا و آراسته می‌بیند ( همانند کسی است که واقع را آن چنان که هست می‌بیند و از قوانین آسمانی پیروی می‌کند ؟ ) خداوند هر کس را بخواهد گمراه می‌سازد ، و هر کس را بخواهد راهیاب می‌نماید . پس خود را با غم و غصّه آنان هلاک مکن . خدا بس آگاه از کارهائی است که می‌کنند . توضیحات: « أَفَمَن زُیِّنَ . . . » : مقابل این گروه ، مقدّر است ، برای آن ( نگا : اعراف‌ / 30 ، کهف‌ / 103 و 104 ) . « فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ . . . » : ( نگا : کهف‌ / 6 ، شعراء / 3 ) . « حَسَرَاتٍ » : جمع حَسْرَة ، غمها و اندوهها . مفعول له است .

ترجمه: خدا کسی است که بادها را روان می‌دارد ، و بادها ابرها را برمی‌انگیزند ، و ما ابرها را به سوی سرزمینهای موات می‌رانیم و آن سرزمینهای موات را دارای حیات می‌گردانیم . زنده گرداندن ( مردگان در گورها برای حساب و کتاب ) نیز به همین منوال است . توضیحات: « تُثِیرُ » : برمی‌انگیزد . به حرکت در می‌آورد ( نگا : روم‌ / 48 ) . « سُقْنَا » : سوق دادیم . راندیم . « بَلَدٍ مَّیِّتٍ » : سرزمین خشک و بی‌گیاه ( نگا : اعراف‌ / 57 ) . « النُّشُورُ » : ( نگا : فرقان‌ / 3 و 40 و 47 ) . برانگیختن از گورها .

ترجمه: هر کس عزّت و قدرت می‌خواهد ، ( آن را از خدا بخواهد چرا که ) هر چه عزّت و قدرت است در دست خدا است . ( راه وصول به عزّت و قدرت هم گفتار و کردار نیک است ) . گفتار پاکیزه به سوی خدا اوج می‌گیرد ( و گوینده خود را پرواز می‌دهد ) ، و خدا کردار پسندیده را بالا می‌برد ( و انجام دهنده‌اش را والا می‌گرداند ) . کسانی که نقشه‌های سوء می‌کشند و نیرنگها به راه می‌اندازند ، عذاب سختی دارند ، و نقشه‌ها و نیرنگهایشان نقش بر آب و تباه می‌شود . توضیحات: « یَصْعَدُ » : بالا می‌رود و پذیرفته می‌شود . « یَبُورُ » : تباه می‌گردد و نابود می‌شود ( نگا : فرقان‌ / 18 ، ابراهیم‌ / 28 ) .

ترجمه: خداوند ( اصل ) شما ( آدم ) را از خاک بیافرید ، سپس شما ( ذرّیّه آدم ) را از نطفه خلق کرد ، و آن گاه شما را به صورت زوجهای ( نر و ماده ) درآورد . هیچ زنی باردار نمی‌شود و وضع حمل نمی‌کند مگر که خدا می‌داند ( جنین او پسر یا دختر است و در شکم مادر چه احوالی دارد و کی به دنیا می‌آید ) . هیچ شخص پیری عمر درازی بدو داده نمی‌شود ( و زنده نمی‌ماند و عمر زیادی نمی‌کند ) ، و هیچ شخصی از عمرش کاسته نمی‌شود ( و مرگ زودرس گریبانگیرش نمی‌گردد ) مگر این که در کتاب ( لوح محفوظ ) ثبت و ضبط است . این برای خدا ساده و آسان است . توضیحات: « وَ اللهُ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 59 ، کهف‌ / 37 ، حجّ‌ / 5 ، روم‌ / 20 ) . « أَزْوَاجاً » : جمع زَوْج ، جنس نر و ماده ، یعنی زن و مرد ( نگا : انعام‌ / 143 ) . « جَعَلَکُمْ أَزْوَاجاً » : شما را همسران یکدیگر کرد و به صورت نر و ماده در آورد . دسته‌ای از شما را به صورت زن ، و گروهی از شما را به صورت مرد خلق کرد . برابری تقریبی زن و مرد در مسیر زندگی ، یکی از مسائل مهمّ و قابل توجّه است و بیانگر این واقعیّت است که جهان به خود رها نشده ، و بلکه ناظم و ناظری دارد . « مَا یُعَمَّرُ » : ( نگا : بقره‌ / 96 ) . « مُعَمَّرٍ » : سالخورده . پیر . « کِتَابٍ » : لوح محفوظ ( نگا : انعام‌ / 59 ) . « مَا یُعَمَّرُ . . . وَ لا یُنقَصُ . . . » : دو معنی دارد : یکی این که : خداوند مقدّر فرموده است که برخیها در پیری بمیرند و گروهی در کودکی و جوانی . دوم این که : روزی یا شبی از عمر شخص سالخورده نمی‌گذرد ، مگر این که در لوح محفوظ ثبت و ضبط است . به عبارت دیگر : مدّت عمر شخص در لوح محفوظ تعیین شده است ، و پیوسته شبها و روزها از آن کاسته می‌شود ، تا همه دقائق پایان می‌پذیرد . « یَسِیرٌ » : ساده و آسان ( نگا : نساء / 30 و 169 ، حجّ‌ / 70 ) .

ترجمه: دو دریا یکسان نیستند . این یکی گوارا و شیرین و برای نوشیدن خوشگوار است ، و آن دیگر شور و تلخ . ( با وجود این تفاوت ) از هر دوی آنها گوشت تازه ( ماهیها و جانوران دیگر دریا را ) می‌خورید ، و از هر دوی آنها وسائل زینت ( مروارید و صدف و درّ و مرجان و غیره ) برای پیرایش بیرون می‌آورید . ( به علاوه از هر دو می‌توانید برای نقل و انتقالات استفاده کنید . لذا ، شما انسانها ) می‌بینید کشتیها ( در پرتو قانون وزن مخصوص اشیاء ، از هر طرف دل ) دریاها را می‌شکافند و پیش می‌روند ، تا از فضل خدا بهره گیرید و شکرگزار ( این همه نعمت و لطف خداوندگار ) باشید . توضیحات: « الْبَحْرَانِ » : مراد دریاهای شیرین و دریاهای شور است . « عَذْبٌ فُرَاتٌ » و « مِلْحٌ أُجَاجٌ » : ( نگا : فرقان‌ / 53 ) . « سَآئِغٌ » : ( نگا : نحل‌ / 66 ) . « لَحْماً طَرِیّاً » : ( نگا : نحل‌ / 14 ) . « حِلْیَةً » : ( نگا : رعد / 17 ، نحل‌ / 14 ) . « تَری الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ . . . » : ( نگا : نحل‌ / 14 ) .

ترجمه: خدا شب را داخل در روز ، و روز را داخل در شب می‌کند . او خورشید و ماه را مسخر کرده است ( و برای سود انسانها به گردش و چرخش انداخته است ) . هر یک از آن دو تا مدّت معیّن و سرآمد روشنی به حرکت خود ادامه می‌دهند . آن کسی که ( درازی و کوتاهی شبها و روزها و نظام نور و ظلمت و حرکات دقیق ماه و خورشید را سر و سامان داده است ) الله است که خداوندگار شما است ، و مالکیّت و حاکمیّت ( جهان هستی ) از آن او است . و بجز او کسانی که به فریاد می‌خوانید ( و پرستش می‌نمائید ) حتی مالکیّت و حاکمیّت پوسته نازک خرمائی را ندارند . توضیحات: « یُولِجُ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 27 ، حجّ‌ / 61 ، لقمان‌ / 29 ) / « أَجَلٍ مُّسَمّیً » : ( نگا : رعد / 2 ، روم‌ / 8 ، لقمان‌ / 29 ) . « تَدْعُونَ » : ( نگا : انعام‌ / 40 و 41 و 56 ، اعراف‌ / 37 و 194 و 197 ، اسراء / 67 ، مریم‌ / 48 ، حجّ‌ / 73 ) . « قِطْمِیرٍ » : پوسته نازک و سفیدرنگ پیرامون هسته خرما ، که نشان و نماد ناچیزی و کمی است .

ترجمه: اگر آنها را ( برای حل مشکلات و رفع گرفتاریهای خود ) به فریاد بخوانید ، صدای شما را نمی‌شنوند ، و ( به فرض ) اگر هم بشنوند ، توانائی پاسخگوئی به شما را ندارند ، و ( گذشته از این ) در روز قیامت انبازگری و شرک‌ورزی شما را رد می‌کنند ( و می‌گویند : شما ما را پرستش نکرده‌اید و بیخود می‌گوئید ) . و هیچ کسی همچون ( خداوند ) آگاه ( از احوال آخرت ، به گونه قطع و یقین ، از چنین مطالبی ) تو را باخبر نمی‌سازد . توضیحات: « یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ » : ( نگا : یونس‌ / 28 ، قصص‌ / 63 ) . « خَبِیرٍ » : مراد ذات پاک الله است که از تمام عالم هستی و ذرّه ذرّه آن آگاه است و دنیا و آخرت و گذشته و حال و آینده در پیشگاه علم او روشن و آشکار و یکسان است .

ترجمه: ای مردم ! شما ( در هر چیزی ، محتاج و ) نیازمند خدائید ، و خدا بی‌نیاز ( از عبادت شما است ) و ستوده است . توضیحات: « الْحَمِیدُ » : شایسته سپاس و ستایش در همه حال . ذاتاً ستوده .

ترجمه: اگر بخواهد شما را از میان برمی‌دارد ، و مردمان دیگری را جایگزین شما می‌سازد . توضیحات: « یُذْهِبْکُمْ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 133 ) .

ترجمه: و این کار برای خدا مشکل و سنگین نیست . توضیحات: « عَزِیزٍ » : صعب و سخت . مشکل و پرمشقّت ( نگا : توبه‌ / 128 ، هود / 91 ، ابراهیم‌ / 20 ) .

ترجمه: هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد ، و اگر انسان سنگین‌باری کسی را برای حمل گناهانش به فریاد خواند ، ( او چنین کمکی را نمی‌تواند بکند و ) چیزی از بار گناهانشان برداشته نمی‌شود ، هر چند از نزدیکان و بستگان باشد . ( ای پیغمبر ! از عناد قوم خود ناراحت مباش ) تو کسانی را ( با این قرآن ) می‌ترسانی که نهانی از پروردگارشان می‌هراسند و نماز را چنان که باید می‌خوانند . هر کس پاکی پیشه کند ( و خویشتن را از کثافات معاصی پاکیزه دارد ) پاکی او برای خودش است و ( خود از آن سود می‌برد . به هر حال ) بازگشت ( همگان ، اعم از کافران و مؤمنان ) به سوی خدا است ( و سرانجام به حساب عاصی و مطیع خواهد رسید ) . توضیحات: « لا تَزِرُ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 164 ، اسراء / 15 ) . این بخش از آیه ، پاسخ سخن کسانی است که در ( عنکبوت‌ / 12 ) مذکور است . « مُثْقَلَةٌ » : نفْس سنگین بار . یعنی کسی که بار گناهانش سنگین باشد . « حِمْل‌ » : بار . « إِنَّمَا تُنذِرُ . . . » : یعنی چنین افرادی از برحذر داشتن تو سود می‌برند . « تَزَکَّی‌ » : پاک از چرک کفر و گناه شد .

ترجمه: نابینا و بینا یکسان نیست . توضیحات: « الأعْمی وَ الْبَصِیرُ » : مراد جاهل و عالم ، و گمراه و راهیاب است .

ترجمه: و تاریکیها و نور هم همسان نمی‌باشد . توضیحات: « الظُّلُمَاتُ » : تاریکیهای کفر مراد است . « النُّورُ » : نور ایمان مراد است .

ترجمه: و سایه و گرمای سوزان هم یکی نیست . توضیحات: « الِظّلُّ » : مراد بهشت است . « الْحَرُورُ » : باد داغ و سوزان . گرمای سوزان . مراد دوزخ است .

ترجمه: و مردگان و زندگان هم مساوی نمی‌باشند . خداوند هر کس را بخواهد شنوا ( و پذیرای حق و حقیقت ) می‌گرداند ، و تو نمی‌توانی ( پند و اندرز آسمانی را به دل دلمردگان فرو بری ، همان گونه که نمی‌توانی ) مردگان آرمیده در گورها را شنوا گردانی . توضیحات: « الأَحْیَآءُ وَ الأَمْوَاتُ » : مراد مؤمنان و کافران است ( نگا : انعام‌ / 122 ) . « وَ مَآ أَنتَ بِمُسْمِعٍ . . . » : ( نگا : نمل‌ / 80 و 81 ، روم‌ / 52 ) .

ترجمه: تو تنها بیم‌دهنده‌ای و بس . توضیحات: « إِنْ » : حرف نفی است . « نَذِیرٌ » : ترساننده دیگران از نافرمانی خدا . برحذر دارنده دیگران از خشم و عذاب الله .

ترجمه: ما تو را همراه ( دین ) حقّ ، به عنوان مژده دهنده ( مؤمنان به بهشت ) و بیم دهنده ( کافران به دوزخ ، به میان مردمان ) فرستاده‌ایم . هیچ ملّتی ( از ملّتهای پیشین ) هم نبوده است که بیم دهنده‌ای به میانشان فرستاده نشده باشد . توضیحات: « إِن مِّنْ أُمَّةٍ . . . » : ( نگا : یونس‌ / 19 ، نحل‌ / 36 ) . « خَلا » : رفته است ( نگا : بقره‌ / 134 و 141 ) . آمده است ( نگا : احقاف‌ / 21 ) . « نَذِیرٌ » : مراد رسول یا نبی ، و یا عالِم و دانشمند است ( نگا : المصحف المیسّر ، نمونه ، روح‌المعانی ) . یعنی یا پیغمبری در میان هر ملّتی برانگیخته شده است ، و یا دعوت پیغمبران و سخنان ایشان به گوش آنان رسیده است .

ترجمه: اگر تو را تکذیب کنند ، ( عجیب نیست ) . زیرا کسانی هم که پیش از آنان بوده‌اند ، پیغمبران خود را که برای ایشان دلائل روشن ( بیان کرده‌اند ) و رساله‌ها و کتابهای آسمانی روشنگر ( راه هدایت ) را آورده‌اند تکذیب نموده‌اند . توضیحات: « وَ إِن یُکَذِّبُوکَ . . . » : ( نگا : حجّ‌ / 42 - 44 ) . « بِالْبَیِّنَاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ الْکِتابِ الْمُنِیرِ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 184 ، نحل‌ / 44 ) .

ترجمه: سپس کافران را ( به گناهانشان ) گرفته‌ام ( و سخت تنبیهشان کردم ) . بنگرید که چگونه کیفرشان داده‌ام ( و شهر و دیارشان را آئینه عبرت دیگران ساخته‌ایم‌ ؟ ! ) توضیحات: « نَکِیرِ » : ( نگا : حجّ‌ / 44 ، سبأ / 45 ) .

ترجمه: ( ای عاقل ! ) مگر نمی‌بینی که خداوند از آسمان آب سودمندی را می‌باراند و با آن محصولات گوناگون و میوه‌های رنگارنگ را به وجود می‌آورد ؟ ( و مگر نمی‌بینی که ) کوه‌ها خطوط و جاده‌هائی است ( که بر سطح زمین کشیده شده است . خطوط و جاده‌هائی ) که برخیها سفید و برخیها سرخ و بعضیها سیاه پر رنگ است ، و هر یک از آنها به رنگهای مختلفی و در طرحهای متفاوتی ( با دست تقدیر پروردگار ، بر چهره زمین ترسیم گشته ) است . توضیحات: « جُدَدٌ » : جمع جُدَّة ، خطها و راهها . مراد خود کوهها می‌تواند باشد که انگار جاده‌هائی هستند که به صحرا کشیده‌اند ، و خطهائی هستند که با قلم قضا بر صفحه زمین نوشته‌اند . یا این که چینها و لایه‌های کوه‌ها و همچنین خود خطوط و نقشهای روی صخره‌ها و سنگها است . « بِیضٌ » : جمع أَبْیَض و بَیْضاء ، سفید رنگ . « حُمْرٌ » : جمع أَحْمَر و حَمْراء ، سرخ رنگ . « مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهَا » : ( مُخْتَلِفٌ ) صفت ( بِیضٌ و حُمْرٌ ) است ، و ( أَلْوَانُ ) فاعل ( مُخْتَلِفٌ ) است . « غَرَابِیبُ » : جمع غِرْبیب ، سیاه پر رنگ . این واژه عطف بر ( بِیضٌ و حُمْرٌ ) است . « سُودٌ » : جمع أَسْوَد و سَوْداء ، سیاه . این واژه بدل یا عطف بیان ( غَرَابِیبُ ) است ، و جنبه تأکید و تفسیر معنی آن را دارد . برخی هم گفته‌اند : در کلام تقدیم و تأخیر است و در اصل چنین است : سُودٌ غَرَابِیبُ .

ترجمه: انسانها و جنبندگان و چهارپایان نیز کاملاً دارای رنگهای مختلفی بوده و متفاوتند . ( این نشانه‌های بزرگ آفرینش ، بیش از همه توجّه خردمندان و فرزانگان را به خود جلب می‌کند ، و این است که ) تنها بندگان دانا و دانشمند ، از خدا ، ترس آمیخته با تعظیم دارند . قطعاً خداوند توانا و چیره ( در کار جهان آرائی است ) و بس آمرزگار ( برای بندگان توبه‌کار و امیدوار به الطاف کردگاری ) است . توضیحات: « مُخْتَلِفٌ » : مبتدای مؤخّر و جمله پیشین خبر آن است . « کَذلِکَ » : برخی این واژه را به جمله قبل از خود مربوط دانسته و آن را محلاًّ منصوب و صفت مصدر محذوف ( إِخْتِلافاً ) دانسته و تقدیر چنین است : مُخْتَلِفٌ إِخْتِلافاً کَائِناً کَذلِکَ . بعضی هم آن را جمله مستقلّی به حساب آورده و خبر مبتدای محذوف به شمار آورده‌اند و تقدیر چنین است : أَلأمْرُ کَذلِکَ . یعنی : آری مطلب چنین است که گذشت . یادآوری : آیه‌های 27 و 28 صفحه تازه‌ای از کتاب بزرگ آفرینش را در برابر دیدگان انسانها می‌گشاید ، و بیانگر این واقعیّت است که ماده همه این آفریدگان یعنی قلم و مرکب آن یکی است و امّا نقّاش چیره‌دست ، این همه نقش و نگار بر در و دیوار وجود پدیدار کرده است . از آب بی‌رنگ صد هزاران رنگ ، و از عناصر بسیطه محدود ، این همه موجودات کاملاً متنوّع و مختلف خلق فرموده است . « یَخْشَی‌ » : خشیت ، ترس آمیخته با تعظیم است ، و مولود سیر در آفاق و انفس ، و درک گوشه‌هائی از عجائب و غرائب کائنات و راز و رمز موجودات ، و آگاهی از مسؤولیّتهائی است که انسان در برابر خالق جهان دارد .

ترجمه: کسانی که کتاب خدا ( قرآن را ) می‌خوانند ، و نماز را پا برجای می‌دارند ، و از چیرهائی که بدیشان داده‌ایم ، پنهان و آشکار ، بذل و بخشش می‌نمایند ، آنان چشم امید به تجارتی دوخته‌اند که هرگز بی‌رونق نمی‌گردد و از میان نمی‌رود . توضیحات: « یَرْجُونَ » : می‌خواهند . امید می‌دارند . جمله ( یَرْجُونَ تِجَارَةًَ . . . ) خبر ( إِنَّ ) است . « لَن تَبُورَ » : هرگز تباه و نابود نمی‌گردد . یعنی بی‌رونقی و زیانمندی و از میان رفتن ندارد . چرا که معامله با خدا پیوسته سودمند است و زیان و ضرر نمی‌بیند ( نگا : صف‌ / 10 - 13 ) .

ترجمه: ( آنان قرآن را تلاوت می‌کنند ، و نماز را می‌خوانند ، و بذل و بخشش می‌کنند ) تا خداوند اجرشان را به تمام و کمال بدهد ، و از فضل خود بر پاداششان بیفزاید . چرا که خدا آمرزگار و سپاسگزار است ( و بدیهایشان را می‌بخشاید ، و از خوبیهایشان سپاسگزاری می‌فرماید ، و مواهبی بدیشان عطاء می‌نماید که به اندیشه و تصوّر در نمی‌آید ) . توضیحات: « لِیُوَفِّیَهُمْ » : متعلّق به ( یَتْلُونَ کِتابَ . . . ) ، یا به ( لَن تَبُورَ ) است . در صورت اوّل معنی آن گذشت . در صورت دوم معنی چنین است : تجارت آنان هرگز زیان نمی‌بیند و نابود نمی‌گردد ، چرا که پاداش دهنده ایشان خدا است .

ترجمه: آنچه از کتاب ( قرآن ) به تو پیام داده‌ایم ، حقّ است ، و تصدیق کننده کتابهای آسمانی پیش از خود است . قطعاً خداوند از ( اوضاع ) بندگان خود کاملاً آگاه ( و به احوالشان ) بینا است . توضیحات: « مُصَدِّقاً . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 3 و 50 ، مائده‌ / 48 ) .

ترجمه: ( ما کتابهای پیشین را برای ملّتهای گذشته فرستادیم و ) سپس کتاب ( قرآن ) را به بندگان برگزیده خود ( یعنی امت محمّدی ) عطاء کردیم . برخی از آنان به خویشتن ستم می‌کنند ، و گروهی از ایشان میانه‌روند ، و دسته‌ای از ایشان در پرتو توفیقات الهی در انجام نیکیها پیشتازند . این ( سبقت در خیرات ) واقعاً فضیلت بزرگی است . توضیحات: « ثُمَّ » : بعد از فرستادن کتابهای آسمانی پیشین . « أَوْرَثْنَا . . . » : ( نگا : اعراف‌ / 137 ) . « مُقْتَصِدٌ » : میانه‌رو ( نگا : لقمان‌ / 32 ) . « سَابِقٌ بِالْخَیْرَاتِ » : سبقت گیرنده بر دیگران در انجام نیکیها . سبقت گیرنده بر دیگران به سبب کارهای نیک . « إِذْن‌ » : توفیق ( نگا : بقره‌ / 251 ، انفال‌ / 66 ) . « ذلِکَ » : به ارث رساندن قرآن به بندگان برگزیده . انتخاب امت محمّدی . سبقت در خیرات .

ترجمه: ( پاداش پیشگامان در نیکیها ) باغهای اقامتی است که بدانها داخل می‌شوند ، و در آنجاها با دستبندهای طلا و مروارید آراسته و پیراسته می‌گردند ، و جامه‌هایشان در آنجاها ابریشمین است . توضیحات: « جَنَّاتُ » : بدل از ( الْفَضْلُ الْکَبِیرُ ) یا خبر مبتدای محذوف است : جَزَآئُهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ . یا این که مبتدای مؤخّر و خبر مقدم آن محذوف است : لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ . « عَدْنٍ » : اقامت گزیدن و ماندن ( نگا : توبه‌ / 72 ، رعد / 23 ) . « یُحَلَّوْنَ . . . » : ( نگا : کهف‌ / 31 ، حجّ‌ / 23 ) .

ترجمه: و خواهند گفت : سپاس خداوندی را سزا است که غم و اندوه را از ما زدود . بی‌گمان پروردگار ما آمرزنده ( گناهان بندگان و ) سپاسگزار ( کارهای نیک ایشان ) است . توضیحات: « أَذْهَبَ » : از میان برد . برطرف ساخت . « الْحَزَنَ » : غم و اندوه ( نگا : توبه‌ / 92 ، قصص‌ / 8 ) .

ترجمه: خداوندی که در پرتو فضل و لطف خویش ، ما را در سرای اقامت و ماندگاری جای داد . در آن هیچ گونه رنج و مشقّت جسمانی و هیچ گونه ناتوانی و واماندگی روحانی به ما دست نمی‌دهد . توضیحات: « نَصَبٌ » : رنج و مشقّت . خستگی . « لُغُوبٌ » : درماندگی ناشی از خستگی ، و ناتوانی حاصل از رنج و مشقّت . برخی ( نَصَبٌ ) را خستگی جسمی ، و ( لُغُوب ) را خستگی روحی دانسته‌اند . « الْمُقامَةِ » : مصدر میمی و به معنی اقامت است .

ترجمه: کسانی که کفر پیشه‌اند ، آتش دوزخ برای آنان است . هرگز فرمان مرگ ایشان صادر نمی‌شود تا بمیرند ( و راحت شوند ) . و هرگز عذاب دوزخ برای ایشان تخفیف داده نمی‌شود ( تا مدّتی بیارامند ) . ما هر کافر لجوج در کفر را این چنین کیفر و سزا می‌دهیم . توضیحات: « لا یُقْضی عَلَیْهِمْ » : درباره ایشان حکم مرگ دوباره صادر نمی‌شود . « کَفُورٍ » : صیغه مبالغه کافر است . یعنی مبالغه کننده در کفر . بسیار ناسپاس و کفران کننده نعمت .

ترجمه: آنان در دوزخ فریاد برمی‌آورند : پروردگارا ! بیرونمان بیاور تا کارهای شایسته‌ای انجام دهیم که جدای از کارهائی باشد که قبلاً می‌کردیم . ( بدیشان خواهیم گفت : ) آیا بدان اندازه به شما عمر ندادیم که در آن هر کس بخواهد بیدار و هوشیار شود ، کافی و بسنده باشد ؟ و آیا بیم دهنده ( الهی ، اعم از پیغمبران و علماء ادیان ، برای ابلاغ آئین آسمانی ) به پیش شما نیامد ؟ ( ما که همه وسائل نجات را در اختیارتان گذاشتیم و راه رستگاری را به شما نمودیم ، ولی خودتان از آن بهره نگرفتید و فرصت را از دست دادید ) پس بچشید . اصلاً برای ستمگران یار و یاوری نیست . توضیحات: « یَصْطَرِخُونَ » : نعره‌زنان کمک می‌طلبند . فریاد برمی‌آورند . « مَا » : مدّت زمانی که . « مَنْ » : فاعل ( یَتَذَکَّرُ ) است .

ترجمه: خداوند داننده غیب آسمانها و زمین است و مسلّماً از چیرهائی که در درون دلها است کاملاً آگاه است . توضیحات: « إِنَّهُ عَلِیمُ . . . » : مراد این است که خدا که آگاه از همه چیز است می‌داند که اگر دوزخیان به دنیا برگردند ، دوباره همان اعمال گذشته را ادامه می‌دهند ( نگا : انعام‌ / 28 ) .

ترجمه: خدا کسی است که شما را جانشین ( گذشتگان ) روی زمین کرده است . هر کس ( از شما ) کافر گردد ، به زیان خود کافر می‌گردد ، و کفر کافران در پیشگاه خدا جز بر خشم نمی‌افزاید ، و جز زیان چیزی نصیب کافران نمی‌نماید . توضیحات: « خَلآئِفَ » : جانشینان . مراد جانشین و جایگزین پیشینیان است ( نگا : انعام‌ / 165 ، یونس‌ / 14 و 73 ) . « مَقْتاً » : خشم و غضب ( نگا : نساء / 22 ) .

ترجمه: بگو : آیا درباره انبازهای خود که علاوه از خدا آنها را هم به فریاد می‌خوانید ، خوب دقّت کرده‌اید ؟ نشانم دهید آنها کدام چیز زمین را آفریده‌اند ؟ و یا در آفرینش ( کدام چیز ) آسمانها مشارکت داشته‌اند ؟ یا شاید کتاب ( آسمانی ) در اختیار مشرکان گذارده‌ایم و ایشان حجّت روشنی از آن ( بر کار شرک و بت‌پرستی خود ) دارند ؟ ! ( اصلاً ایشان دلیل عقلی و دلیل نقلی ندارند ) و بلکه ستمگران جز وعده‌های دروغ به یکدیگر نمی‌دهند ( و فقط همدیگر را گول می‌زنند ) . توضیحات: « أَرَأَیْتُمْ ؟ » : آیا دیده‌اید ؟ به من بگوئید . مراد دقّت کافی درباره معبودهای دروغین است . خدا در این بخش از ایشان دلیل عقلی می‌طلبد . « أَرُونِی‌ » : به من نشان دهید . بدل اشتمال ( أَرَأَیْتُمْ ) است . « شِرْکٌ » : مشارکت ( نگا : سبأ / 22 ) . « ءَاتَیْنَاهُمْ » : ضمیر ( هُمْ ) بهتر است به صورت التفات ، به مشرکان برگردد . « أَمْ ءَاتَیْنَاهُمْ کِتَاباً » : مراد دلیل نقلی‌است . « غُرُوراً » : ( نگا : نساء / 120 ، اسراء / 64 ، احزاب‌ / 12 ) . « قُلْ أَرَأَیْتُمْ . . . مَاذَا خَلَقُوا » : این بخش آیه ، دو معنی دارد . یکی در بالا گذشت ، و دیگری چنین است : به من بگوئید : انبازهائی را که علاوه از خدا آنها را هم به فریاد می‌خوانید و پرستش می‌نمائید ، آنها چه چیز را در زمین یا در آسمانها آفریده‌اند ؟

ترجمه: خداوند آسمانها و زمین را نگاهداری می‌کند و نمی‌گذارد ( از مسیر خود ) خارج و نابود شوند . هر گاه ( هم بخواهند از مسیر خود ) خارج و نابود شوند ، جز خدا هیچ کس نمی‌تواند آنها را ( در مسیر خود ) نگاه و محفوظ دارد . خداوند شکیبا است ( و در مجازات تعجیل روا نمی‌دارد ) و آمرزنده است ( و توبه بزهکاران را می‌بخشاید ) . توضیحات: « یُمْسِکُ » : حفظ می‌کند . نگاه می‌دارد . « أَن تَزُولا » : نابود بشوند ، و یا کنار بروند . از مصدر زوال ، به معنی نابود شدن ، یا از مدار خود منحرف شدن . « إِنْ أَمْسَکَهُمَا » : حرف ( إِنْ ) نافیه است . « مِن بَعْدِهِ » : غیر او . بجز او .

ترجمه: آنان ( یعنی کفّار مکّه ) مؤکّدانه به خدا قسم می‌خوردند که اگر پیغمبری به میان ایشان بیاید ، راهیاب‌ترین ملّتها خواهند بود ( و در پذیرش دین او ، بر همگان پیشی خواهند گرفت ) . امّا هنگامی که پیغمبری ( از خودشان برانگیخته شد و ) به میانشان آمد ، ( بعثت او ) جز گریز و بیزاری ( از حق ) چیزی بر آنان نیفزود . توضیحات: « أَقْسَمُوا بِاللهِ جَهْدَ أَیْمَانِهِم‌ » : ( نگا : مائده‌ / 53 ، انعام‌ / 109 ، نحل‌ / 38 ، نور / 53 ) . « إِحْدَی الأُمَمِ » : ملّت یگانه‌ای در میان همه ملّتها . واژه ( إحْدَی ) به معنی ( جَمیع ) و ( هر ) است . جنبه عموم و تعظیم را دارد . مراد یگانه و پیشگام است . « نُفُوراً » : گریز . بیداری ( نگا : اسراء / 41 و 46 ) .

ترجمه: ( گریزشان از حق ) به خاطر استکبار در زمین و حیله‌گریهای زشت است ، و حیله‌گریهای زشت جز دامنگیر حیله‌گران نمی‌گردد . آیا آنان انتظار دارند سرنوشتی جز سرنوشت پیشینیان را داشته باشند ؟ ! هرگز دگرگونی و تبدیلی در شیوه رفتار خدا ( در معامله با ملّتها ) نخواهی یافت ، و هرگز نخواهی دید که روش خدا تغییر مسیر و جهت دهد . توضیحات: « إِسْتِکْبَاراً » : عظمت فروشی . خود بزرگ بینی . خود را بزرگتر از آن دیدن که حق را پذیرفتن ( نگا : بقره‌ / 34 ، نساء / 172 ، اعراف‌ / 48 و 206 ) . مفعول له است . « مَکْرَ » : عطف بر ( إِسْتِکْبَاراً ) است . « لا یَحِیقُ » : گریبانگیر نمی‌گردد . نمی‌رسد ( نگا : انعام‌ / 10 ، هود / 8 ، نحل‌ / 34 ) . « فَهَلْ یَنظُرُونَ » : آیا انتظار دارند ؟ ( نگا : بقره‌ / 210 ، انعام‌ / 158 ، اعراف‌ / 53 ، نحل‌ / 33 ) . « سُنَّةَ » : طریقه . شیوه . خطّ سیر ( نگا : انفال‌ / 38 ، اسراء / 77 ) . « تَحْوِیلاً » : تغییر جهت . دگرگونی ( نگا : اسراء / 56 و 77 ) .

ترجمه: آیا در زمین به گشت و گذار نمی‌پردازند تا ببینند فرجام کار پیشینیان به کجا کشیده است ، در حالی که آنان از اینان قدرت و قوت بیشتری داشته‌اند ؟ هیچ چیزی چه در آسمانها و چه در زمین خدا را درمانده و ناتوان نخواهد کرد . چرا که او بسیار فرزانه و خیلی قدرتمند است . توضیحات: « أَوَلَمْ یَسِیرُوا . . . » : ( نگا : یوسف‌ / 109 ، روم‌ / 9 ) . « مِن شَیْءٍ » : هیچ چیزی . حرف ( مِنْ ) زائد و برای استغراق است ، و ( شَیْءٍ ) فاعل است .

ترجمه: هر گاه خداوند مردمان را در برابر کارهائی که می‌کنند ( فوراً و بدون کمترین مهلتی برای اصلاح و تجدید نظر و خودسازی ) به کیفر برساند ، انسانی را بر روی زمین باقی نخواهد گذاشت . ولیکن خداوند ( به لطف و کرم خود ، کیفر ) ایشان را تا سررسید زمان معیّنی ( که قیامت است ) به تأخیر می‌اندازد . وقتی که مدّت مشخّصه ایشان فرا رسید ، خداوند بندگان خود را دیده است ( و از گفتار و کردار و پندار ایشان باخبر بوده است ، لذا چنان که باید پاداش و پادافره آنان را می‌دهد ) . توضیحات: « وَ لَوْ یُؤَاخِذُ اللهُ النَّاسَ . . . » : ( نگا : نحل‌ / 61 ) . « دَآبَّةٍ » : جنبنده . مراد انسان است ( نگا : انفال‌ / 22 و 55 ) . « أَجَلٍ مُّسَمّیً » : مدّت معیّن . مراد روز قیامت است . « فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ » : وقتی که قیامت ایشان فرا رسید . برخی گفته‌اند : مراد از ( أَجَلٍ مُّسَمّیً ) و ( أَجَلُهُمْ ) زمان محدود عمر و سررسید معلوم مدّت زندگانی هر کسی است که با مرگ او فرا می‌رسد ( نگا : انعام‌ / 93 ) .

ترجمه: یا ، سین . توضیحات: « یس‌ » : از حروف مقطّعه است ( نگا : بقره‌ / 1 ) .

ترجمه: سوگند به قرآن حکیم ! توضیحات: « الْحَکِیمِ » : دارای حکمت و دانش سودمند .

ترجمه: قطعاً تو از زمره فرستادگان ( یزدان ) هستی .

ترجمه: و بر راه راست ( خداشناسی ) قرار داری ( که دین اسلام است ) . توضیحات: « صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ » : ( نگا : فاتحه‌ / 6 ) . « عَلی صِراطٍ مُّسْتَقِیمٍ » : خبر دوم ( إِنَّ ) است .

ترجمه: ( این قرآن را ) فرو فرستاده است خداوند چیره و مهربان . توضیحات: « تَنزِیلَ » : فرو فرستادن . در اینجا به معنی فرو فرستاده بوده و مفعول مطلق است . برای مبالغه ، قرآن وصف به مصدر شده است ( نگا : سجده‌ / 2 ) .

ترجمه: ( آن را برای تو فرو فرستاده است ) تا قومی را بیم دهی که پدران و نیاکان ( نزدیک ) ایشان ( توسّط پیغمبران ) بیم داده نشده‌اند ، و به همین علّت است که غافل و بی‌خبر ( از قانون آسمانی ، نسبت به خدا و خود و مردمان ) هستند . توضیحات: « قَوْماً » : مراد کفّار مکّه در آغاز نبوّت پیغمبر اسلام است . « مَآ أُنذِرَ » : بیم داده نشده است ( نگا : سجده‌ / 3 ) . « ءَابَآؤُهُمْ » : مراد پدران و نیاکان قریب قریش همعصر پیغمبر است ، والاّ پدران و نیاکان بعید ایشان توسّط انبیاء ، از جمله ابراهیم و اسماعیل بیم داده شده است ( نگا : فاطر / 24 و 25 ) .

ترجمه: ( ایشان مستحقّ عذاب گشته‌اند و ) سخن ( خدا مبنی بر پر کردن جهنّم از چنین افرادی ) درباره بیشتر آنان به حقیقت پیوسته است ، و آنان دیگر ایمان نمی‌آورند . توضیحات: « لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ . . . » : ( نگا : اسراء / 16 ، قصص‌ / 63 ، سجده‌ / 13 ) . « الْقَوْلُ » : مراد فرموده خدا : لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَ مِمَّن تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ ، در ( ص‌ / 85 ، و نظیر آن در حجر / 43 ، اعراف‌ / 18 ، هود / 119 ، سجده‌ / 13 ) می‌باشد .

ترجمه: ما به گردنهایشان غلّهائی می‌اندازیم که تا چانه‌هایشان می‌رسد و سرهای ایشان ( بر اثر آن ) رو به بالا نگاه داشته می‌شود ( و نه می‌توانند به زیر پاهای خود بنگرند ، و نه می‌توانند سرهایشان را بدین سو و آن سو حرکت دهند ) . توضیحات: « أَغْلالاً » : ( نگا : اعراف‌ / 157 ، رعد / 5 ، سبأ / 33 ) . « الأذْقَانِ » : جمع ذَقَن ، چانه‌ها . زنخها ( نگا : اسراء / 107 و 109 ) . « مُقْمَحُونَ » : سر در هوا ماندگان . کسانی که سرهایشان رو به بالا شق و رق مانده باشد .

ترجمه: ما در پیش روی آنان سدّی ، و در پشت سر ایشان سدّی قرار داده‌ایم ( و لذا به کسانی می‌مانند که در میان دو سدّ ، گیر کرده باشند ، و پیش رو و پشت سر خود را مشاهده نکنند ) و بدین وسیله جلو چشمان ایشان را گرفته‌ایم و دیگر نمی‌بینند . توضیحات: « بَیْنَ أَیْدِیهِمْ » : جلو ایشان . « مَا خَلْفَهُمْ » : پشت سر آنان . « سَدّاً . . . » : خداوند کسانی را که به آینده ننگرند و مستقبل را فراموش سازند ، و به گذشته ننگرند و احوال ملّتهای پیشین را پیش چشم ندارند ، به افرادی تشبیه فرموده است که میان دو سدّ عظیم گیر کرده باشند و روبرو و پشت سر خود را نبینند ، و همگون و همسان کوران ، راه پیشروی و راه پَسروی خود را پیدا نکنند . « فَأَغْشَیْنَاهُمْ » : بر چشمانشان پرده‌ای کشیده‌ایم ( نگا : بقره‌ / 7 ) .

ترجمه: چه آنان را بترسانی و چه ایشان را نترسانی ، برایشان یکسان است ایمان نمی‌آورند . توضیحات: « سَوَآءٌ عَلَیْهِمْ . . . » : ( نگا : بقره‌ / 6 ) .

ترجمه: تو تنها کسی را می‌ترسانی ( و با بیم دادنت بدو سود می‌رسانی ) که از قرآن پیروی کند ، و پنهانی از ( خداوند ) مهربان هراس داشته باشد . چنین کسی را به گذشت و پاداش ارزشمندی مژده بده . توضیحات: « إِنَّمَا تُنذِرُ مَنْ . . . » : تو تنها کسی را بیم خواهی داد . مراد این است که تنها کسی از بیم دادن تو سود می‌برد و از آن استفاده می‌کند که . « بِالْغَیْبِ » : در نهان . در خلوت ( نگا : فاطر / 18 ) .

ترجمه: ما خودمان مردگان را زنده می‌گردانیم ، و چیزهائی را که ( در دنیا ) پیشاپیش فرستاده‌اند و ( کارهائی را که کرده‌اند ، و همچنین ) چیزهائی را که ( در آن ) برجای نهاده‌اند ( و کارهائی را که نکرده‌اند ، ثبت و ضبط می‌کنیم و ) می‌نویسیم . و ما همه چیز را در کتاب آشکار ( لوح محفوظ ) سرشماری می‌نمائیم و می‌نگاریم . توضیحات: « مَا قَدَّمُوا » : اعمال خوب و بدی که در دنیا انجام داده‌اند و پیشاپیش به آخرت فرستاده‌اند . « ءَاثَارَهُمْ » : چیزهائی را که باقی گذارده‌اند و بر جای نهاده‌اند ، اعم از آثار خیری همچون مسجد و مدرسه و بیمارستان و دیگر موقوفات ، و آثار بدی همچون غصب املاک و بنای میخانه‌ها و کتابهای گمراه کننده و طرحهای استعمارگرانه و پروژه‌های خانمانسوز و ستمگرانه . یا عبادات و کارهای نیکی که می‌بایست بکنند ، ولی نکرده‌اند ، و معاصی و کارهای بدی که می‌بایست نکنند ، ولی کرده‌اند . « أَحْصَیْنَاهُ » : سرشماری کرده‌ایم . ضبط و ثبت نموده‌ایم . « إِمَامٍ مُّبِینٍ » : کتاب آشکار . کتاب روشنگر . مراد لوح محفوظ است که کتاب جامع و عمومی است و همه اعمال و همه حوادث و همه موجودات این جهان در آن ثبت و ضبط می‌گردد ، و به منزله کتاب اصلی یا دفتر کلّ برای نامه اعمال شخصی بندگان ( نگا : اسراء / 14 ، کهف‌ / 49 ، حاقّه‌ / 19 و 25 ) و نامه اعمال عمومی ملّتها ( نگا : جاثیه‌ / 28 ) است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! از آنجا که داستان قریشیان همچون داستان ساکنان انطاکیه در روزگاران گذشته است ) برای ایشان سرگذشت ساکنان شهر ( انطاکیه ) را مثال بزن ، بدان گاه که فرستادگان ( خدا ) به سوی آنان آمدند . توضیحات: « الْقَرْیَةِ » : شهر ( نگا : بقره‌ / 58 و 259 ، نساء / 75 ، انعام‌ / 123 ) . مراد از آن ، انطاکیه یکی از شهرهای ترکیه فعلی است که سابقاً از شهرهای معروف روم بوده است . « أَصْحَابَ » : بدل از ( مَثَلاً ) است .

ترجمه: وقتی ( از اوقات ) دو نفر ( از فرستادگان خود ) را به سوی ایشان روانه کردیم و آنان آن دو را تکذیب کردند . سپس آنان را ( با ارسال فرد ) سومی تقویت نمودیم . آنان ( سه نفری بدیشان ) گفتند : ما فرستادگانی هستیم که به سوی شما روانه شده‌ایم . توضیحات: « فَعَزَّزْنَا » : تقویت کردیم . تأیید کردیم .

ترجمه: ( در پاسخ ایشان ، بدانان ) گفتند : شما انسانهائی همچون ما بیش نیستید ، و خداوند مهربان چیزی را ( از وحی آسمانی برای کسی ) فرو نفرستاده است ، و شما جز دروغ نمی‌گوئید . توضیحات: « إِنْ أَنتُمْ إِلاّ . . . » : ( نگا : ابراهیم‌ / 10 ) .

ترجمه: گفتند : به خدا ! پروردگارتان می‌داند که ما به سوی شما فرستاده شده‌ایم . ( مهمّ نیست شما بپذیرید یا نپذیرید . ما که به وظیفه خود عمل کرده‌ایم . چرا که . . . ) . توضیحات: « رَبُّنَا یَعْلَمُ إِنَّا . . . » : عربها گاهی جمله ( رَبُّنا یَعْلَمُ ) را به عنوان قَسَم به کار می‌برند ، این است که بعد از ماده « علم‌ » همزه « إِنّا » که باید مفتوح باشد ، در اینجا چون مراد قَسَم است ، مکسور خوانده شده است ( نگا : تفسیر روح‌المعانی ، و المصحف المیسّر ) .

ترجمه: بر ما جز تبلیغ روشن و روشنگر نمی‌باشد . توضیحات: « الْبَلاغُ الْمُبِینُ » : ( نگا : مائده‌ / 92 و 110 ، نحل‌ / 35 و 82 ) .

ترجمه: گفتند : ما شما را به فال بد گرفته‌ایم . ( وجود شما شوم است و مایه بدبختی شهر و دیار ما است . سوگند می‌خوریم که از این سخنان ) اگر دست برندارید ، قطعاً شما را سنگسار خواهیم کرد و شکنجه دردناکی از ما خواهید دید . توضیحات: « تَطَیَّرْنَا بِکُمْ » : شما را به فال بد گرفته‌ایم . وجود شما را شوم می‌دانیم ( نگا : نمل‌ / 47 ، اعراف‌ / 131 ) . « لَئِن لَّمْ تَنتَهُوا » : اگر پایان ندهید . اگر دست نکشید ( نگا : بقره‌ / 192 و 193 و 275 ، مریم‌ / 46 ) .

ترجمه: گفتند : شومی خودتان ( که ناشی از کفرتان است ) با خودتان همراه است ( و اگر درست بیندیشید ، به این حقیقت واقف خواهید شد که تیره‌روزی شما ناشی از افکار منحطّ و اعمال زشت و عقیده پلشتی است که دارید ، نه این که به سبب دعوت ما به خداپرستی و انجام نیکیها و ترک بدیها باشد ) آیا اگر یادآور گردید ( به خدا و اوامر و نواهی او و چیزهائی که سعادت شما در آنها است ، باید ما دعوت‌کنندگان را شکنجه دهید و بکشید ؟ ! ) اصلاً شما گروهی هستید که ( در سرکشی و کفر از حدّ درمی‌گذرید ، و در معاصی و زشتکاریها ) اسرافکار و متجاوزید . توضیحات: « طَآئِرُکُمْ » : شوم و نحوست شما . بدبختی و تیره‌روزیتان ( نگا : نمل‌ / 47 ، اعراف‌ / 131 ) . « أَئِن ذُکِّرْتُمْ » : آیا اگر پند داده شدید و خدا و نیکیها و بدیها را به شما گوشزد کردند ؟ جواب شرط محذوف است و تقدیر چنین است : أَئِن ذُکِّرْتُمْ ، تَلَقَّیْتُمُ التَّذْکِیرَ وَ الإِنذَارَ بِالْکُفْرِ وَ الإِنکَارِ ؟ « مُسْرِفُونَ » : اسراف پیشگان ، متجاوزین از حدّ در طغیان و کفر و معاصی .

ترجمه: مردی از دورترین نقطه شهر با شتاب بیامد ، گفت : ای قوم من ! از فرستادگان ( خدا ) پیروی کنید ( که سعادت هر دو جهان شما در آن است ) . توضیحات: « أَقْصی‌ » : دورترین نقطه . « الْمَدِینَةِ » : شهر . مراد همان ( الْقَرْیَةِ ) در آیه سیزده است که انطاکیه است . « رَجُلٌ » : مردی که مؤمن بود و ایمان خود را پنهان می‌کرد ، و در این لحظه حسّاس به یاری پیغمبران شتافت . گویا نام او ( حبیب نجّار ) بوده است . « یَسْعی‌ » : جمله وصفیه و صفت ( رَجُلٌ ) است .

ترجمه: پیروی کنید از کسانی که پاداشی ( در برابر تبلیغ خود ) از شما نمی‌خواهند و آنان ( از کردار و گفتارشان پیدا است که ) افرادی راهیاب و هدایت یافته‌اند . توضیحات: « لا یَسْأَلُُکُمْ . . . هُمْ . . . . » : مفرد آمدن فعل ( لا یَسْأَلُ ) و ذکر ضمیر جمع ( هُمْ ) در آیه ، با توجّه به لفظ و معنی موصول ( مَنْ ) است .

ترجمه: من چرا کسی را پرستش نکنم که مرا آفریده است و به سوی او برگردانده می‌شوید ؟ توضیحات: « مَا لِیَ . . . » : چرا من نباید ؟ مرا نسزد و نرسد که . این آیه تا آخر آیه 25 سخن مرد مؤمن است و مخاطب او فرستادگان خدا ( نگا : المختصر فی تفسیر القرآن ) و یا این که ساکنان شهر است و آنچه را برای خود می‌پسندد ، برای ایشان هم می‌پسندد . « فَطَرَنِی‌ » : مرا آفریده است ( نگا : هود / 51 ، انعام‌ / 79 ) .

ترجمه: آیا غیر از خدا ، معبودهائی را برگزینم ( و پرستش نمایم ) که اگر خداوند مهربان بخواهد زیانی به من برساند ، میانجیگری ایشان کمترین سودی برای من ندارد و مرا ( از زیان وارده ) نجات نمی‌دهند ؟ توضیحات: « أَأَتَّخِذُ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 14 ، فرقان‌ / 28 ) . « إِن یُرِدْنِ بِضُرٍّ » : اگر بخواهد به من زیانی برساند . « لا تُغْنی عَنّی . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 10 ، توبه‌ / 25 ) . « لا یُنقِذُونِی‌ » : مرا نجات نمی‌دهند و رها نمی‌سازند .

ترجمه: ( هر گاه چنین کاری را بکنم و انبازهائی را پرستش نمایم ) در این صورت من در گمراهی آشکاری خواهم بود .

ترجمه: من به پروردگار شما ایمان آورده‌ام ، پس بشنوید ، ( و بدانید که من دعوت این فرستادگان خدا را پذیرفته‌ام . شما نیز دعوت ایشان را پذیرا شوید که سعادتتان در پذیرش فرموده‌ها و رهنمودهای آنان است ) . توضیحات: « فَاسْمَعُونِ‌ » : پس از من بشنوید . اگر مخاطب فرستادگان خدا باشد ، مراد این است که فردای قیامت شاهد ایمان آوردن وی باشند . و اگر مخاطب سائر مردم باشد ، مراد این است که بشنوند و گواه جرأت او باشند ، و یا این که سخن وی را بپذیرند و همچون او از پیغمبران پیروی کنند که به سود ایشان است .

ترجمه: ( مردمان بر او شوریدند و شهیدش کردند . از سوی خدا ) بدو گفته شد : وارد بهشت شو . ( وقتی که آن همه نعمت و کرامت دید ) گفت : ای کاش ! قوم من می‌دانستند . توضیحات: « قِیلَ » : این سخن ، از طرف فرشتگان یا مستقیماً از سوی خدای جهان است . « أُدْخُلِ الْجَنَّةً » : بیشتر آیات قرآن بیانگر این واقعیّت است ، شهادت و مرگ مؤمن همان است و داخل شدن به بهشت همان . انگار فاصله‌ای میان بدرود زندگی دنیوی و دخول به بهشت اخروی نیست ( نگا : آل‌عمران‌ / 169 ، واقعه‌ / 89 ) .

ترجمه: ( ای کاش ! می‌دانستند ) که پروردگارم مرا آمرزیده است و از زمره گرامیانم قلمداد فرموده است . توضیحات: « بِمَا غَفَرَ لِی‌ » : به چه سبب و در برابر چه کاری مرا بخشیده است‌ ؟ مراد تحقیر عمل خود و تعظیم مغفرت خدا است . چه غفرانی نصیبم کرده است . مراد اظهار تعجّب از الطاف بی‌حدّ پروردگاری است . بدانچه خدا مرا بخشیده است . خلاصه « مَا » می‌تواند موصوله و استفهامیّه و مصدریّه باشد .

ترجمه: ما بعد از ( قتل ) او ، اصلاً لشکری از آسمان فرو نفرستادیم ، و حکمت ما اقتضاء نمی‌کرد که ( برای نابودی ایشان ) سپاهی از فرشتگان روانه سازیم . توضیحات: « مَا کُنَّا مُنزِلِینَ » : ما فرو نفرستادیم . مراد این است که حکمت ما اقتضاء نمی‌کرد ، یا ایشان در خور این نبودند که فرشتگانی برای نابودیشان نازل کنیم .

ترجمه: تنها یک صدا بود و بس که ( موج انفجارش کار ایشان را بساخت و ) ناگهان جملگی خاموش شدند ( و بر جای سرد گشتند و مردند ) . توضیحات: « صَیْحَةً » : صدای شدید . فریاد توفنده . خبر ( کَانَتْ ) است و اسم آن محذوف ( نگا : هود / 67 ) . « فَإِذَا . . . » : واژه ( إِذا ) بر سرعت حصول مابعد خود به دنبال حصول ماقبل خود دلالت دارد . « خَامِدُونَ » : خاموش شدگان . مراد مردگان است .

ترجمه: فسوسا و اسفا بندگان را ! هیچ پیغمبری به سوی ایشان نمی‌آید مگر این که او را مسخره می‌کنند و به باد استهزاء می‌گیرند . توضیحات: « یَا حَسْرَةً » : دردا و فسوسا ! این عبارت بیانگر تعجّب از کار بندگان است . آن بندگان تیره‌روزی که نه تنها گوش هوش به ندای پیغمبران و رهبران آسمانی نمی‌دهند ، بلکه ایشان را به تمسخر می‌گیرند .

ترجمه: مگر نمی‌دانند که در روزگاران پیش از ایشان چه ملّتهای فراوانی را ( به گناهانشان گرفته‌ایم و ) نابودشان نموده‌ایم ، که هرگز به سویشان باز نمی‌گردند ( و دیگر به دنیا گام نمی‌گذارند ؟ ! ) . توضیحات: « أَلَمْ یَرَوْا » : آیا ندیده‌اند ؟ مراد از دیدن در اینجا دانستن است ( نگا : انعام‌ / 6 ، اعراف‌ / 148 ) . « الْقُرُونِ » : ملّتها و نژادها ( نگا : انعام‌ / 6 ، یونس‌ / 13 ، اسراء / 17 ) .

ترجمه: همه آنان ( بدون استثناء در روز قیامت ) نزد ما گرد می‌آیند و حاضر می‌گردند . توضیحات: « إِنْ » : حرف نفی است . « لَمَّا » : به معنی إِلاّ است . « جَمِیعٌ » : فعیل به معنی مفعول یعنی مجموع است . « جَمِیعٌ . . . . مُحْضَرُونَ » : خبر اوّل و دوّم ( کُلٌّ ) است . یا این که ( مُحْضَرُونَ ) صفت ( جَمیْعٌ ) است .

ترجمه: نشانه‌ای ( از قدرت خدا بر رستاخیز ) برای آنان ، زمین مرده است که آن را حیات بخشیده‌ایم و از آن دانه‌هائی را بیرون آورده‌ایم که ایشان از آن تغذیه می‌کنند . توضیحات: « أَلأرْضُ الْمَیْتَةُ » : مراد زمین خشک کره زمین ، پیش از پیدایش حیات ، و اشاره به معمّای فوق‌العاده مرموز و پیچیده و شگفت‌انگیز شروع حیات است که کسی به درستی نمی‌داند تحت تأثیر چه عواملی در روز نخست موجودات بیجان تبدیل به سلولهای زنده شده است . یا این که اشاره به زمینهای خشک کنونی و مسأله حیات در جهان گیاهان و حیوانات و زنده شدن زمینهای مرده است که از یک سو دلیل روشنی است بر این که علم و دانش عظیمی در آفرینش این جهان به کار رفته است ، و از سوی دیگر نشانه آشکاری از رستاخیز است .

ترجمه: و در زمین باغهای خرما و انگور ( و سایر درختان و گیاهان دیگر ) پدیدار کردیم ، و چشمه‌سارانی از آن بیرون آوردیم . توضیحات: « الْعُیُونِ » : چشمه‌ها .

ترجمه: تا از میوه‌های آن درختان که ( به صورتِ غذای آماده و بسته‌بندی شده بر شاخسارها ظاهر می‌شوند و ) دست انسانها در ساختن آنها کمترین دخالتی نداشته است ، تناول کنند . آیا انسانها ( در برابر این همه خوراکیهای لذیذ و بی‌نیاز از پخت و پز ) سپاسگزاری نخواهند کرد ؟ ! توضیحات: « ثَمَرِهِ » : مرجع ضمیر ( ه ) می‌تواند ( الله ) باشد . یعنی تا از ساختار خداوندی بخورند . یا مرجع آن شی‌ء مجهول یا مذکور بوده که باغها است . برخی هم مرجع ضمیر را ( نخیل ) دانسته‌اند که مذکّر است ، و بدان اکتفا شده است چون بر اثر عطف ( اعناب ) را نیز شامل می‌شود . « وَ مَا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ » : این جمله می‌تواند حالیّه و ( ما ) نافیه باشد که معنی چنین خواهد بود : در حالی که دست آنان در آن کمترین دخالتی نداشته است . و یا این که واو حرف عطف و ( ما ) موصوله باشد که معنی چنین خواهد شد : و چیزی که خود می‌سازند . یعنی در آیه ، هم اشاره به میوه‌هائی است که بدون تغییر مورد استفاده انسانها قرار می‌گیرد ، و هم اشاره به میوه‌هائی است که با انجام عملی روی آنها چون پخت و پز و کنسرو به غذاهای مختلف تبدیل می‌گردند .

ترجمه: تسبیح و تقدیس خداوندی را سزا است که همه نرها و ماده‌ها را آفریده است ، اعم از آنچه از زمین می‌روید ، و از خود آنان ، و از چیزهائی که ایشان نمی‌دانند . توضیحات: « سُبْحَانَ الَّذِی‌ » : ( نگا : اسراء / 1 ) . « الأزْوَاجَ » : زوجها . یعنی جنس نر و ماده . این آیه بیانگر زوجیّت در گیاهان و انسانها و همه موجودات دیگر است ( نگا : رعد / 3 ، ذاریات‌ / 49 ، طه‌ / 53 ) .

ترجمه: و نشانه‌ای ( دالّ بر قدرت ما ) شب است . ما روز را از آن برمی‌گیریم ، ناگهان تاریکی آنان را فرا می‌گیرد . توضیحات: « نَسْلَخُ » : بیرون می‌کشیم . برمی‌گیریم . سلخ در اصل به معنی کندن پوست حیوان است . در اینجا انگار روشنائی روز را از پیکر سیاه شب می‌کنند ، و ظلمت موجود در جو زمین ، هویدا می‌گردد . « مُظْلِمُونَ » : به تاریکی افتادگان . ظلمت زدگان .

ترجمه: و ( نشانه دیگری بر قدرت خدا ، این است که ) خورشید به سوی قرارگاه خود در حرکت است . این ، محاسبه و اندازه‌گیری و تعیین خدای بس چیره و توانا و آگاه و دانا است . توضیحات: « الشَّمْسُ تَجْرِی‌ » : خورشید در حرکت است . مراد حرکت خورشید با مجموعه منظومه شمسی در وسط کهکشان ما به سوی یک سمت معیّن و ستاره دوردستی به نام « وِگا » است با سرعت 700 کیلومتر در ثانیه . البتّه خورشید حرکت وضعی به دور خود نیز دارد ( نگا : تفسیر نمونه و تفسیر المنتخب ، ذیل آیه ، کتاب نجوم به زبان ساده ، جلد دوم ، صفحه 174 ، تألیف مایردگانی ، ترجمه محمّد رضا خواجه‌پور ) . « لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا » : به سوی قرارگاه خود . تا زمان استقرار نهائی خود که قیامت است . اگر مراد از جریان خورشید ، گردش آن برگرد محور خود باشد ، حرف ( لام ) به معنی ( فی ) بوده و معنی چنین می‌شود : در محلّ و مدار خود . « تَقْدِیرُ » : معیّن کردن . مقدّر نمودن . محاسبه و اندازه‌گیری ( نگا : انعام‌ / 96 ، فرقان‌ / 2 ) .

ترجمه: برای ماه نیز منزلگاههائی تعیین کرده‌ایم که ( پس از طی کردن آنها ) به صورت ته مانده کهنه ( خوشه خرما بر درخت ) در می‌آید ( قوسی شکل و زرد رنگ ) . توضیحات: « مَنَازِلَ » : ماه در فاصله گردش به دور زمین ، و گردش زمین به دور خورشید ، از کنار مجموعه‌هائی از ستارگان می‌گذرد که منزلگاههای ماه نامیده می‌شود . « عَادَ » : درمی‌آید . این فعل به معنی ( صَارَ ) است ، برمی‌گردد . « الْعُرْجُونِ » : پایه خوشه خرما که پس از چیدن خوشه بر درخت می‌ماند و زرد رنگ و قوسی شکل است . « عَادَ کَالْعُرْجُونِ . . . » : به شکل عرجون در می‌آید . دوباره همچون عرجون برمی‌گردد . مراد هلال آخر ماه است که در جانب مشرِق نزدیک صبحگاهان ظاهر می‌شود ، خمیده و پژمرده و زردرنگ و نوکهای آن رو به پائین . هلال در ربع اوّل و ربع آخر ماه به همین شکل است .

ترجمه: نه خورشید را سزد ( در مدار خود سریعتر شود و ) به ( مدار ) ماه رسد ، و نه شب را سزد که بر روز پیشی گیرد ( و مانع پیدایش آن شود ) . هر یک در مداری شناورند ( و مسیر خود را بدون کمترین تغییر ادامه می‌دهند ) . توضیحات: « یَنبَغِی لَهَا » : آن را سزد . سزاوار آن است . « أَن تُدْرِکَ » : برسد . ملحق شود . « یَسْبَحُونَ » : شناورند . مراد حرکت آرام خورشید و ماه بر حسب ظاهر و مطابق حسّ بینائی ما ، و یا حرکت هر یک در فلک مربوط است که متوازی یکدیگرند .

ترجمه: و ( نشانه دیگری بر قدرت ما ، این که برابر وزن مخصوص اجسام و خواصّ ویژه آب ) ما آدمیزادگان را در کشتی مملوّ ( از ایشان و کالاهایشان ) حمل می‌کنیم . ( کشتیهائی که حرکت آنها در دل اقیانوسها ، بی‌شباهت به حرکت کواکب در گستره آسمانها نیست ) . توضیحات: « الْفُلْکِ » : ( نگا : ابراهیم‌ / 32 ، نحل‌ / 14 ، اسراء / 66 ) . « الْمَشْحُونِ » : ( نگا : شعراء / 119 ) .

ترجمه: و برای ایشان همسان کشتی چیزهائی را آفریده‌ایم که بر آنها سوار می‌شوند . توضیحات: « خَلَقْنَا » : تعبیر از انواع مرکبها بدین واژه ، بدان خاطر است که خالق موادّ خام و وسائل اوّلیّه آنها خدا است . « مَا » : این واژه مفهوم وسیعی را ترسیم می‌کند که شامل هر نوع وسیله سواری زمینی و هوائی و دریائی است .

ترجمه: و اگر بخواهیم آنان را غرق خواهیم کرد ، به گونه‌ای که هیچ فریادرسی نداشته باشند ، و اصلاً نجات داده نشوند . توضیحات: « صَرِیخَ » : فریادرس . فریاد خواه . در این صورت مصدر به معنی اسم فاعل یعنی صارِخ است . صدا و فریاد . در این صورت معنی « فَلا صَرِیخَ لَهُمْ » : چنین است : اصلاً صدا و فریادی نخواهند داشت تا کمک و یاری طلب کنند . یعنی فوراً غرق و در حال می‌میرند .

ترجمه: مگر این که رحمت ما باشد ( و نسیم لطف ما وزیدن گیرد ) و تازمانی ( که اجل ایشان در می‌رسد ، آنان را از زندگی ) بهره‌مند سازیم . توضیحات: « إِلاّ رَحْمَةً . . . » : لکن رحمت ما ایشان را درمی‌یابد و تا وقت اجل مقدّر آنان را از زندگی بهره‌مند می‌سازیم ( نگا : تفسیر المنتخب ) . واژه ( رَحْمَة ) مفعول له ، یا منصوب به نزع خافض است و تقدیر چنین است : بِرَحْمَةٍ .

ترجمه: هنگامی که بدانان گفته شود : بپرهیزید از عذاب و مجازات دنیوی که پیش رو دارید ، و از عذاب و مجازات اخروی که در پشت سر دارید ، تا به شما رحم شود ، ( اعتناء نمی‌کنند ) . توضیحات: « مَا بَیْنَ أَیْدِیکُمْ » : آنچه در پیش رو دارید . مراد کیفر و مجازات دنیوی است . « مَا خَلْفَکُمْ » : آنچه در پشت سر دارید . مراد عذاب و عقاب اخروی است . « إِذَا قِیلَ لَهُمْ . . . » : جمله شرطیّه است و جزاء آن محذوف است که از آیه بعد استفاده می‌شود ، و تقدیر چنین است : إِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا . . . أَعْرَضُوا . . .

ترجمه: هیچ آیه‌ای از آیات پروردگارشان برای آنان نمی‌آید ، مگر این که از آن روی گردان می‌شوند . توضیحات: « ءَایَاتِ » : آیه‌های کتابهای آسمانی و تعلیمات پیغمبران . دلائل و براهین توحید خدا و صدق پیامبران . « مُعْرِضِینَ » : روی‌گردانان .

ترجمه: و هنگامی که به آنان گفته شود : از چیزهائی که خدا به شما داده است ، انفاق و احسان کنید ، کافران به مؤمنان می‌گویند : آیا به کسی خوراک بدهیم که اگر خدا می‌خواست خوراک بدو می‌داد ( و فقیرش نمی‌کرد ؟ مگر مشیّت الهی چنین نخواسته است‌ ؟ ما با مشیّت الهی مخالفت نمی‌ورزیم ) شما در گمراهی آشکار و روشنی هستید . توضیحات: « أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ یَشَآءُ اللهُ أَطْعَمَهُ » : کافران از راه تمسخر به مؤمنان می‌گفتند : اگر رازق خداوند است ، پس چرا از ما می‌خواهید که به فقیران خوراک دهیم‌ ؟ و اگر خدا خواسته است که آنان محروم بمانند ، پس چرا ما کسانی را از دارائی خود بهره‌مند سازیم که خداوند ایشان را محروم ساخته است‌ ؟ این منطق جاهلانه ، علاوه از تمسخر مؤمنان ، به آن می‌ماند که افرادی بگویند : چه ضرورتی دارد که ما درس بخوانیم ، و یا به دیگری درس بدهیم‌ ؟ اگر خدا می‌خواست همه را عالم و باسواد می‌کرد .

ترجمه: و خواهند گفت : اگر راست می‌گوئید ( که رستاخیز و قیامتی در میان است ) این وعده کی تحقّق می‌یابد ؟ ! توضیحات: « مَتی هذَا لْوَعْدُ ؟ » : این وعده کی خواهد بود ؟ ! تاریخی برای رستاخیز تعیین نمی‌کنند ؟ چرا هم اینک فرا نمی‌رسد ؟

ترجمه: ( پاسخ استهزاء ایشان ، این است که آنان ، چندان ) انتظار نمی‌کشند مگر صدائی را که ( ناگهان طنین‌انداز می‌گردد و موج آن ) ایشان را در بر می‌گیرد ( و نابودشان می‌گرداند ) در حالی که با یکدیگر ( به معامله و کار و بار روزمرّه زندگی ، سرگرم و ) درگیرند . توضیحات: « مَا یَنظُرُونَ » : انتظار ندارند . توقّع ندارند . ماده « نظر » بدون « إِلی‌ » بیشتر به معنی انتظار و توجّه و توقّع و تدبّر است ( نگا : بقره‌ / 210 ، انعام‌ / 158 ، اعراف‌ / 53 ، نحل‌ / 33 ، فاطر / 43 ) . « یَخِصِّمُونَ » : به نزاع و جدال مشغول ، و سرگرم گیر و دارند . اصل آن یختصمون و از باب افتعال است .

ترجمه: ( این حادثه به قدری سریع و برق‌آسا و غافلگیرانه است که ) حتّی توانائی وصیّت نمودن و سفارش کردن نخواهند داشت ، و حتّی فرصت مراجعت به سوی خانواده و فرزندانشان را پیدا نخواهند کرد . توضیحات: « تَوْصِیَةً » : سفارش . نکره آمدن آن ، بیانگر این واقعیّت است که حتّی فرصت یک سفارش یا کمترین وصیّتی در میان نخواهد بود .

ترجمه: ( برای بار دوم ) در صور دمیده می‌شود و به ناگاه همه آنان از گورها بیرون آمده و به سوی ( دادگاه حساب و کتاب ) پروردگارشان شتابان رهسپار می‌گردند . توضیحات: « نُفِخَ » : دمیده شد . مراد نفخه ثانی است که دیگر باره صور برای زنده‌شدن مردگان زده می‌شود . « الأجْدَاثِ » : جمع جَدَث ، قبر . گور . ( نگا : قمر / 7 ، معارج‌ / 43 ) . « یَنسِلُونَ » : می‌شتابند ( نگا : انبیاء / 96 ) .

ترجمه: خواهند گفت : ای وای بر ما ! چه کسی ما را از خوابمان ( بیدار کرد و ) برانگیخت‌ ؟ ! این همان چیزی است که خداوند مهربان وعده داده بود ، و فرستادگان ( خدا در سخنها و پیامهای خود ) راست گفته بودند . توضیحات: « یَا وَیْلَنَا » : ای وای بر ما ! واویلا به حال ما ! ( نگا : انبیاء / 14 و 46 و 97 ) . « بَعَثَنَا » : ما را دوباره زنده کرد . ما را برانگیخت . « مَرْقَدِ » : مصدر میمی و به معنی خواب است ، و یا این که اسم مکان و به معنی خوابگاه است . عقاب و عذاب قبر ، در برابر کیفر و مجازات قیامت ، خوابه گونه‌ای بیش نمی‌باشد . « مَن بَعَثَنَا » : این سؤال بدان خاطر است که کافران با دیدن آن همه هول و هراس و دهشت و وحشت ، اختلاط عقول و اختلال حواسّ پیدا می‌کنند و ناخودآگاه چنین سؤالی بر زبانشان جاری می‌گردد . همان گونه که در دنیا معمول است که انسان به هنگام انجام کار بدی و یا رویاروی شدن با کیفر آن می‌گوید : وای چه کار کردم‌ ؟ ! چنین کاری را من کردم‌ ؟ آیا این بلا را من بر سر خود آوردم‌ ؟ « هذَا مَا . . . » : این بخش ، پاسخ کافران به سؤال خودشان است . برخی هم آن را پاسخ آفریدگار ، یا فرشتگان ، و یا مؤمنان به کافران می‌دانند .

ترجمه: صدای واحدی بیش نخواهد بود ( که ایشان را دعوت به خروج از گورها می‌کند ) و ناگهان ایشان در پیشگاهمان ( برای دادگاهی ) گرد آورده می‌شوند و حاضر می‌گردند . توضیحات: « إِن کَانَتْ إِلاّ صَیْحَةً . . . » : ( نگا : یس‌ / 29 ) . مراد نفخه ثانی است . « جَمِیعٌ » : جمع آمده . گرد آورده شده . فعیل به معنی مفعول ، یعنی مجموع است . خبر اوّل ( هُمْ ) و واژه ( مُحْضَرُونَ ) خبر دوم یا صفت بشمار است ( نگا : یس‌ / 32 ) .

ترجمه: در چنین روزی به هیچ کس کمترین ستمی نمی‌گردد ، و به شما جز پاداش و پادافره کارهائی که در دنیا می‌کرده‌اید داده نمی‌شود . توضیحات: « شَیْئاً » : چیزی از ظلم . مفعول مطلق است . چیزی از چیزها . مفعول به است ( نگا : یونس‌ / 44 ، مریم‌ / 60 ) .

ترجمه: بهشتیان در چنین روزی ، سخت سرگرم خوشی ، و شادانند ( و بی‌خبر از غم و اندوه دیگران ، و خندان از نعمتهای یزدانند ) . توضیحات: « شُغُلٍ » : سرگرمی عظیم . هر چیز که انسان را به خود مشغول سازد و بی‌خبر از دیگران کند و موجب فراموشی غم و اندوه شود . تنکیر آن برای تعظیم است . « فِی شُغُلٍ » : سرگرم سُرور و شادمانی ، و بهره‌مند از نعمتهای الهی هستند . « فَاکِهُونَ » ، جمع فَاکِهٌ ، خوشحال و خندان . بهره‌مند از نعمت و سرگرم لذّت . سرگرم شوخی و مزاح .

ترجمه: آنان و همسرانشان در زیر سایه‌های پر و فراخ ، بر تختها تکیه زده‌اند . توضیحات: « ظِلال‌ » : جمع ظِلّ ، سایه . تنکیر آن برای تعظیم است . « الأرَآئِکِ » : جمع اَریکة ، تخت . اورنگ ( نگا : کهف‌ / 31 ، انسان‌ / 13 ، مطفّفین‌ / 23 و 35 ) . « مُتَّکِئُونَ » : تکیه‌کنندگان . لم‌دهندگان ( نگا : کهف‌ / 31 ، زخرف‌ / 34 ) .

ترجمه: برای آنان در بهشت ، میوه‌های لذّت‌بخش و فراوانی است . و هر چه بخواهند در اختیار ایشان خواهد بود . توضیحات: « فَاکِهَةٌ » : میوه . مراد انواع میوه‌ها است . تنکیر آن برای تفخیم است که بیانگر مرغوبیّت و کثرت میوه‌ها است . « یَدَّعُونَ » : طلب می‌کنند . درخواست می‌نمایند . دلشان بخواهد .

ترجمه: از سوی پروردگاری مهربان ، بدیشان درود و تهنیّت گفته می‌شود . توضیحات: « سَلامٌ » : درود ( نگا : اعراف‌ / 46 ، یونس‌ / 10 ، رعد / 24 ، ابراهیم‌ / 23 ) . بدل ( ما ) یا مبتدا و خبر آن محذوف است : سَلامٌ عَلَیْکُمْ . « قَوْلاً » : مفعول مطلق فعل محذوف است .

ترجمه: ( این سرگذشت شوق‌انگیز و پرافتخار بهشتیان بود ، و امّا با خطابی تحقیرآمیز به گناهکاران گفته می‌شود : ) ای بزهکاران ! امروز ( از مؤمنان ) جدا و به دور شوید . توضیحات: « إِمْتَازُوا » : جدا گردید . به کنار روید .

ترجمه: ای آدمیزادگان ! مگر من به شما سفارش ننمودم و امر نکردم که اهریمن را پرستش نکنید ، چرا که او دشمن آشکار شما است‌ ؟ توضیحات: « أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ ؟ » : آیا با شما پیمان نبستم‌ ؟ آیا به شما توصیه نکردم‌ ؟ مراد فرمان دادن است ( نگا : طه‌ / 115 ) . چنین عهد و پیمان و توصیه و دستوری ، از طرق مختلف با انسان بسته شده و بدو فرمان داده شده است . یکم : توسّط پیغمبران ( نگا : بقره‌ / 168 ، اعراف‌ / 27 ، یونس‌ / 2 ، زخرف‌ / 62 ) . دوم : توسّط عقل . چرا که دلائل و براهین عقلی با زبان گویائی به انسانها می‌فهمانند که نباید جز خدا را پرستید و اطاعت کرد . سوم : از راه فطرت . چرا که انسان ذاتاً یکتاپرست بوده و فطرت سالم ، طاعت و عبادت را منحصر به ذات پاک پروردگار می‌داند . « لا تَعبُدُوا » : مراد از عبادت در اینجا ، اطاعت است . چرا که یکی از صورتهای عبادت اطاعت می‌باشد ( نگا : توبه‌ / 31 ، مؤمنون‌ / 47 ) .

ترجمه: و ( آیا به شما دستور ندادم ) این که مرا بپرستید و بس که راه راست همین است . توضیحات: « وَ أَنِ اعْبُدُونِی . . . » : عطف بر ( لا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ ) است و واژه ( أَنْ ) تفسیریّه است .

ترجمه: اهریمن گروههای فراوانی از شما انسانها را گمراه کرده است . آیا ( تاریخ جبّاران گمراه پیشین را خواندید ، و آثار سرنوشت گول خوردگان ابلیس را دیدید و ) نیندیشیدید ؟ توضیحات: « جِبِلاًّ » : گروه . ملّت . ( نگا : شعراء / 184 ) .

ترجمه: این ( که در پیش رو دارید و بدان می‌نگرید ) همان دوزخی است که به شما وعده داده می‌شد . توضیحات: « هذِهِ جَهَنَّمُ . . . » : وقتی بدانان چنین خطابی می‌گردد که دادگاهی به پایان آمده و در کنار دوزخ گرد آورده شده‌اند .

ترجمه: به سبب کفری که می‌ورزیدید ، امروز به دوزخ وارد شوید و بدان بسوزید . توضیحات: « إِصْلَوْهَا » : با دوزخ بسوزید و سوزش آن را بچشید . بدان وارد شوید ( نگا : المختصر فی تفسیر القرآن ، تفسیر نمونه ، تفسیر صفوة البیان ) .

ترجمه: امروزه بر دهانهایشان مهر می‌نهیم ، و دستهایشان با ما سخن می‌گویند ، و پاهایشان بر ( کارهائی که انجام‌ می‌داده‌اند و ) چیزهائی که فرا چنگ می‌آورده‌اند ، گواهی می‌دهند . توضیحات: « نَخْتِمُ . . . » : ( نگا : بقره‌ / 7 ، انعام‌ / 46 ) . « أَفْوَاهِهِمْ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 118 و 167 ) . « تَشْهَدُ » : گواهی اعضاء در قیامت مسلّم است ( نگا : فصّلت‌ / 20 و 21 ، نور / 24 ) .

ترجمه: اگر ما بخواهیم ایشان را ( در دنیا مجازات کنیم ، می‌توانیم . از جمله ) کورشان می‌نمائیم ، به گونه‌ای که اگر آنان بخواهند در راه بر یکدیگر پیشی گیرند ، به هیچ وجه نتوانند راه را ببینند . توضیحات: « لَطَمَسْنَا » : محو می‌کردیم . از بین می‌بردیم ( نگا : نساء / 47 ، یونس‌ / 88 ، مرسلات‌ / 8 ) . در اینجا مراد کور کردن و از میان بردن بینائی دیدگان است . « فَاسْتَبِقُوا » : ( نگا : بقره‌ / 148 ، یوسف‌ / 17 و 25 ) . « فَأَنّی‌ » : چگونه‌ ؟ « فَأَنّی یُبْصِرُونَ ؟ » : چگونه می‌توانند ببینند ؟ یعنی به هیچ وجه نمی‌توانند مسیر خود را ببینند . « الصِّرَاطَ » : مفعول به ، یا منصوب به نزع خافض است .

ترجمه: و اگر ما بخواهیم ، ایشان را با وجود مکانت و منزلتشان ، در جای خود مسخ می‌نمائیم و ( آنان را به شکل انسان افلیج یا زمینگیر در می‌آوریم . ) به گونه‌ای که نه بتوانند به جلو حرکت کنند و نه به عقب برگردند . توضیحات: « لَمَسَخْنَاهُمْ » : ایشان را مسخ می‌کردیم . مراد از مسخ ، دگرگون کردن و حال به حال نمودن است ، یعنی به صورتهای بسیار زشت و پست و ناتوان و ناجور درآوردن . در اینجا بیشتر مراد تغییر و تبدیل انسان زیبا و توانا ، به انسان نازیبا و درمانده و زار و نزار است . امّا مراد از مسخ می‌تواند تبدیل به حیوانات و مجسّمه‌های بی‌روح نیز باشد . « عَلی مَکَانَتِهِمْ » : بر جای خود . در محلّ توقّف خود . با وجود قوّت و قدرت و عظمت و منزلتی که ایشان دارند . ( نگا : اضواء البیان ، المنتخب ) . « مُضِیّاً » : رفتن . مصدر ثلاثی مجرّد ( مَضی ، یَمْضی ) است ( نگا : معجم الفاظ القرآن الکریم ) . با ضم و کسر میم آمده است ، همچون ( عُتِیّ و عِتِیّ ) ( نگا : روح‌المعانی ) .

ترجمه: به هر کس که طول عمر بدهیم ، او را از لحاظ خلقت و آفرینش وارونه و واژگونه می‌کنیم . آیا متوجّه نیستند ( که سیر صعودی ، سیر نزولی به دنبال دارد ، و این جهان سرای فنا است نه سرای بقا ؟ ) . توضیحات: « نُنَکِّسْهُ » : او را واژگونه و وارونه می‌کنیم . مراد عقبگرد قوای جسمانی و روحانی انسان است ، تا بدانجا که بازگشت کامل انسان به حالات طفولیّت انجام می‌پذیرد ، و حرکات و روحیّات کودکان در پیران پدیدار می‌گردد . به عبارت دیگر : پیران ، کودکان می‌شوند ( نگا : حجّ‌ / 5 ، روم‌ / 54 ) . « الْخَلْقِ » : خلقت . آفرینش . مراد وضع جسمی و روحی است .

ترجمه: ما به پیغمبر ( اسلام سرودن ) چکامه نیاموخته‌ایم و چامه‌سرائی او را نسزد . این ( کتاب هم که بر او نازل کرده‌ایم ) جز یادآوری ( عاقلان به قانون و فرمان یزدان جهان ) و کتاب خواندنی روشنگر ( حقائق برای مؤمنان ) نیست . توضیحات: « الشِّعْرَ » : چکامه . چامه . « مَا یَنبَغِی‌ » : نسزد . در خور نیست . لازم نیست . « إِنْ » : نیست . « هُوَ » : کتاب منزل قرآن . « ذِکْرٌ » : پند و اندرز . یاد و یادآوری . « قُرْءَانٌ » : قرآن . کتاب خواندنی . « مُبِینٌ » : روشن و واضح . روشنگر و بیانگر .

ترجمه: ( هدف از فرو فرستادن آن ، این است که ) تا افراد زنده ( بیدار دل ) را با آن بیم دهد ، و بر کافران ( اتمام حجّت شود و ) فرمان عذاب مسلّم گردد . توضیحات: « حَیّاً » : مراد زنده معنوی است که شخص عاقل و اندیشمند و بیدار دل است ( نگا : انعام‌ / 122 ، فاطر / 22 ) . « یَحِقَّ » : واجب شود . مسلّم گردد . « الْقَوْلُ » : فرمان عذاب . عذاب . « یَحِقَّ الْقَوْلُ » : ( نگا : اسراء / 16 ، قصص‌ / 63 ، یس‌ / 7 ) .

ترجمه: مگر نمی‌بینند که برخی از آن چیزهائی که قدرت ما آفریده است ، چهارپایانی است که برای انسانها خلق کرده‌ایم و ایشان صاحب آنهایند ؟ توضیحات: « أَوَلَمْ یَرَوْا » : ( نگا : انعام‌ / 6 ، رعد / 41 ، نحل‌ / 48 و 79 ) .

ترجمه: و چهارپایان را رام ایشان ساخته‌ایم . برخی از آنها را مرکب خود می‌سازند ، و از برخی دیگر تغذیه می‌کنند . توضیحات: « ذَلَّلْنَاهَا » : آنها را منقاد و رام کرده‌ایم . « رَکُوبُهُمْ » : رکوب به معنی مرکب ، یعنی وسیله سواری است . فَعول به معنی مفعول ، یعنی : رَکوب به معنی مَرکوب است و مانند : حَلوب به معنی محلوب .

ترجمه: و از برخی از آنها استفاده‌هائی می‌کنند و ( از پشم و کرک و مو و پوست و استخوانشان فایده‌ها می‌برند ، و از شیر برخی ) از آنها نوشیدنیها و فرآورده‌های شیری به دست می‌آورند . آیا نباید شکرگزار ( این همه نعمت خدا ) باشند ؟ توضیحات: « مَشَارِبُ » : جمع مَشْرَب به معنی مشروب‌ ؛ مانند مَأْکل به معنی مَأْکُول‌ ؛ نوشیدنیها . مراد شیرها است .

ترجمه: آنان گذشته از خدا ، معبودهائی برای خود برگزیده‌اند ، بدین امید که ( از سوی ایشان ) یاری شوند . توضیحات: « مِن دُونِ » : غیر از . بجز .

ترجمه: معبودها ( ی دروغین ) نمی‌توانند پرستندگان خود را کمک کنند و یاری دهند ، و بلکه پرستندگان ، سپاههای آماده معبودها ( ی عاجز خود ) هستند ( و از آنها مواظبت می‌نمایند و از بلاها و گزندها به دور می‌دارند ) . توضیحات: « لا یَسْتَطِیعُونَ » : معبودها نمی‌توانند ( نگا : اعراف‌ / 192 ، یونس‌ / 18 ) . « جُندٌ » : سپاه . لشکر . « مُحْضَرُونَ » : آماده .

ترجمه: پس ( حالا که چنین است ) سخنان آنان تو را غمگین نکند ، ما می‌دانیم آنچه را که مخفی می‌دارند و آنچه را که آشکار می‌سازند . توضیحات: « قَوْلُهُمْ » : مراد سخنان مبنی بر الحاد و انکار خدا ، و تکذیب و تقبیح پیغمبر است .

ترجمه: آیا انسان ( با چشم عقل و دیده بینش ننگریسته است و ) ندیده است که ما او را از نطفه ناچیزی آفریده‌ایم و هم اینک او پرخاشگری است که آشکارا به پرخاش برمی‌خیزد ؟ ! ( زهی بی‌خبری و خیره‌سری ! ) . توضیحات: « أَوَلَمْ یَرَ ؟ » : ( نگا : انعام‌ / 6 ، رعد / 41 ، نحل‌ / 48 و 79 ) . « خَصِیمٌ مُبِینٌ » : ( نگا : نحل‌ / 4 ) .

ترجمه: برای ما مثالی می‌زند و آفرینش خود را ( از خاک ) فراموش می‌کند و می‌گوید : چه کسی می‌تواند این استخوانهائی را که پوسیده و فرسوده‌اند زنده گرداند ؟ ! توضیحات: « الْعِظَامَ » : جمع عَظْم ، استخوانها . « رَمِیمٌ » : پوسیده و فرسوده . « نَسِیَ خَلْقَهُ » : جمله کوتاهی است که پاسخ کاملی برای پرسش هر فرد بی‌خبری است که قدرت خدا را با قدرت مردم همسان بداند و درباره آفرینش خود از خاک نیندیشد .

ترجمه: بگو : کسی آنها را زنده می‌گرداند که آنها را نخستین بار ( از نیستی به هستی آورده است و آنها را بدون الگو و مدل ) آفریده است ، و او بس آگاه از ( احوال و اوضاع و چگونگی و ویژگی ) همه آفریدگان است . توضیحات: « أَنشَأَهَا » : آنها را آفرید و پدیدار کرد ( نگا : انعام‌ / 98 ، عنکبوت‌ / 20 ) . « هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ » : خدا بسیار آگاه از اعمال و اقوال هر مخلوقی است . خدا هر نوع آفرینشی را بسیار خوب می‌داند ، و در بازآفرینی کسی در نمی‌ماند .

ترجمه: آن کسی که از درخت سبز ، برای شما آتش بیافریده است ، و شما با آن ، آتش روشن می‌کنید . ( او که قادر بر رستاخیز انرژیها است ، قادر بر برانگیختن مردگان و بازگرداندن به زندگی دوباره ایشان است ) . توضیحات: « الشَّجَرِ الأخْضَرِ » : درخت سبز . این تعبیر بیانگر این واقعیّت است که تنها درختان سبز و زنده می‌توانند عمل کربن‌گیری و ذخیره‌کردن نور آفتاب را انجام دهند . « نَاراً » : مراد انرژی ذخیره شده آفتاب بر اثر فتوسنتز در چوبهای درختان است که بر اثر اصطکاک و مالش ، به صورت جرقّه الکتریسیته ظاهر می‌شود و باعث روشن شدن آتش می‌گردد ، یا با سوزاندن چوبها ، انرژی نهان در آنها آزاد می‌شود ، و نور و حرارت اندوخته و پنهان در ذرّات پیکره درختان ، دیگر بار به صورت روشنائی و گرما جلوه‌گر می‌آید ( نگا : تفسیر نمونه . تفسیر المنتخب ) . « تُوقِدُونَ » : آتش را برمی‌افروزید . از مصدر ایقاد ، به معنی افروختن آتش .

ترجمه: آیا کسی که آسمانها و زمین را آفریده است ، قدرت ندارد ( انسانهای خاک شده را دوباره ) به گونه خودشان بیافریند ؟ آری ! ( می‌تواند چنین کند ) چرا که او آفریدگار بس آگاه و دانا است . توضیحات: « أَن یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ » : این که به گونه سابق و به شکل پیشین بسازد و بیافریند . « الْخَلاّق » : صیغه مبالغه خالق است . آفریدگار .

ترجمه: هر گاه خدا چیزی را بخواهد که بشود ، کار او تنها این است که خطاب بدان بگوید : بشو ! و آن هم می‌شود . توضیحات: « أَمْرُهُ » : کارش . ( نگا : بقره‌ / 109 ، یوسف‌ / 21 ) . فرمانش ( نگا : نحل‌ / 40 ، انبیاء / 27 ، حجّ‌ / 65 ) .

ترجمه: پاکا خداوندی که مالکیّت و حاکمیّت همه چیز در دست او است . و شما به سوی او برگردانده می‌شوید ( و به حساب و کتابتان رسیدگی می‌گردد ) . توضیحات: « مَلَکُوتُ » : مالکیّت و حاکمیّت . کشور عظیم . قدرت تصرّف فراوان .

ترجمه: قسم به آنان که ( در مقام عبودیّت و انقیاد ) محکم صف کشیده‌اند ! توضیحات: « الصَّآفَّاتِ » : جمع صَآفَّة ، دسته و گروهی که به صف ایستاده‌اند . واژه ( صافّات ) از نظر معنی ، جمع الجمع است . مراد فرشتگان است که برای اجرا اوامر و بندگی خدا صف کشیده‌اند ( نگا : صافّات‌ / 165 و 166 ) . چه بسا مراد صفوف رزمندگان اسلام ، و یا صفوف نماز جماعت ، و یا این که صفهای داعیان و عالمان ، در برابر کافران و منافقان و بزهکاران باشد .

ترجمه: و قسم به آنان که سخت باز می‌دارند ! توضیحات: « الزَّاجِرَاتِ » : بازدارندگان . منع کنندگان . مراد فرشتگان است که شیاطین را از استراق سمع باز می‌دارند و ابرها را بدینجا و آنجا می‌رانند . و یا این که مراد رزمندگانی است که دشمنان را از تجاوز به حریم اسلام باز می‌دارند ، و یا این که مراد داعیان و عالمانی است که بی‌دینان را از تجاوز به قرآن و قوانین اسلام به دور می‌دارند و مردمان را از منکرات نهی می‌کنند .

ترجمه: و قسم به آنان که پیاپی ( آیات خدا را ) تلاوت می‌کنند ! توضیحات: « التَّالِیَاتِ » : تلاوت کنندگان . مراد فرشتگانی است که کتابهای آسمانی را بر پیغمبران خدا تلاوت می‌نموده‌اند . یا رزمندگان جهادگری است که قلب و جان خویش را به نور تلاوت آیات خدا روشن می‌سازند . و یا این که داعیان و عالمانی مراد است که آیات آسمانی را بر مردم تلاوت و ایشان را به سوی خدا می‌خوانند . « ذِکْراً » : مراد کتابهای آسمانی و از جمله قرآن است ( نگا : نحل‌ / 43 و 44 ، انبیاء / 48 و 105 ) . یادآوری : سه آیه پیشین ، می‌تواند درباره یک گروه ، و یا این که گروههای مختلف باشد .

ترجمه: قطعاً معبود شما یکی است ( نه بیشتر ) . توضیحات: « إِنَّ إِلهَکُمْ » : سوگندهای سه آیه پیشین ، برای همین امر مهم بود که « الوهیّت‌ » تنها متعلّق به یکی است که صاحب آسمانها و زمین و همه گستره هستی است .

ترجمه: آن کسی که خداوند آسمانها و زمین و همه چیزهائی است که در میان آن دو قرار دارد ، و خداوند مشرقها است . توضیحات: « رَبُّ » : خبر دوم ( إِنَّ ) و یا خبر مبتدای محذوف است . « الْمَشَارِِِق » : جمع مشرِق ، مکان طلوع . مراد خاستگاههای خورشید در ایّام سال است که به خاطر کروی بودن زمین هر نقطه‌ای از آن نسبت به نقطه دیگر مشرِق یا مغرب محسوب می‌شود ، و یا مراد مشرقهای همه ستارگان جهان بوده و ذکر خاصّ بعد از عامّ است و به خاطر اهمّیّت ویژه ، بدانها اشاره شده است . از آنجا که ذکر مشارِق و مغارب پیوسته با هم بوده ، در اینجا مغارب به قرینه مشارِق حذف شده است ( نگا : معارج‌ / 40 ) .

ترجمه: ما نزدیکترین آسمان ( به شما ) را با زینت ستارگان آراسته‌ایم . توضیحات: « الدُّنْیَا » : از لحاظ صرفی ، اسم تفضیل و مؤنّث ( أَدْنی ) و به معنی نزدیکتر و نزدیکترین است . از لحاظ نحوی صفت ( السَّمَآءُ ) است . مراد نزدیکترین آسمان به ما ساکنان کره زمین است . ذکر این نکته خالی از فایده نیست که همه ستارگانی که فضای بالای سر ما را آراسته‌اند و با چشم خود آنها را می‌بینیم ، از نظر قرآن آسمان اوّل ما است . « الْکَواکِبِ » : بدل ( زِینَةٍ ) است .

ترجمه: ما آن را از هر شیطان متمرّدی ، کاملاً حفظ کرده‌ایم . توضیحات: « حِفْظاً » : مفعول مطلق فعل محذوفی است و در اصل چنین است : وَ حَفِظْنَاهَا حِفْظاً . « مَارِدٍ » : متمرّد . سرکش . بی‌خیر و بی‌همه‌چیز . « حِفْظاً مِّنْ . . . » : مراد پاسداری آسمان از نفوذ شیاطین است که هر گاه بخواهند به عالم فرشتگان نزدیک شوند و اخبار حوادث این جهان را بدانند که پیش از وقوع در زمین ، در آسمانهای نزدیک و دوردست منعکس است ، مورد اصابت شهابها قرار می‌گیرند ( نگا : حجر / 17 و 18 ، ملک‌ / 5 ) .

ترجمه: آنان نمی‌توانند به گروه والامقام ( و صدرنشینان عالم ملکوت ، که فرشتگان کبارند ) دزدکی گوش فرا دهند ( و اسرار غیب را بشنوند ) چرا که از هر سو به سویشان ( تیرهای شهاب ) نشانه می‌رود . توضیحات: « لا یَسَّمَّعُونَ » : در اصل ( لا یَتَسَمَّعُونَ ) است . نمی‌توانند دزدکی گوش فرا دهند . یعنی آنان می‌خواهند اخبار ملأ اعلی را بشنوند ، امّا به آنها اجازه داده نمی‌شود . « الْمَلإِ الأعْلی‌ » : گروه برتر . مراد ملائکه کرام و فرشتگان والا مقام عالم بالا است . « یُقْذَفُونَ » : به سویشان تیراندازی می‌شود . رجم می‌گردند .

ترجمه: آنان سخت ( به عقب رانده می‌شوند و از صحنه آسمان ) طرد می‌گردند ، و عذاب به تمام و کمالی ( در دنیا ) و دائمی و سرمدی ( در آخرت ) دارند . توضیحات: « دُحُوراً » : طرد . راندن . مفعول مطلق فعل محذوفی است : « یُدْحَرُونَ دُحُوراً » . « وَاصِبٌ » : تامّ و خالص . همیشگی و دائمی . ( نگا : نحل‌ / 52 ) .

ترجمه: و امّا از آنان هر که با سرعت استراق سمعی کند ، فوراً آذرخشی سوراخ کننده ( جو آسمان و بدن آن شیطان ) به دنبال او روان می‌گردد ( و وی را می‌سوزاند و نابودش می‌گرداند ) . توضیحات: « إِلاّ مَنْ . . . » : استثناء از ضمیر ( و ) در ( لا یَسَّمَّعُونَ ) و ( مَنْ ) بدل از آن و یا منصوب و مستثنی است . « خَطِفَ » : ربود . با سرعت برگرفت . معنی مجازی خَطِفَ ، استماع خبر و استراق سمع است . « أَتْبَعَ » : به معنی ( تَبِعَ ) ، یعنی دنبال کرد . تعقیب کرد . « شِهَابٌ » : آذرخش آسمان . « ثَاقِبٌ » : سوراخ کننده . مراد سوزاننده است . یعنی شهابی که دل فضای ظلمانی و بدن شیطان متمرّد را سوراخ سوراخ می‌کند . یا این که جوّ را می‌سوزاند و شیطان متمرّد را آتش می‌زند . یادآوری : آیات پیشین بر اعتقاد جمعی از مشرکان قلم بطلان می‌کشد که شیاطین و اجنّه را مطّلع از غیب می‌دانستند و معبود خویش قرار می‌دادند ( نگا : جنّ‌ / 6 ) .

ترجمه: ( به منکران بعث و قیامت بگو و ) از ایشان پرس و جو کن که آیا آفرینش ( دوباره ) ایشان سخت‌تر و دشوارتر است یا آفرینش ( آسمانها و زمین و فرشتگان و سایر ) چیزهائی که آفریده‌ایم‌ ؟ ما که ایشان را از گِل چسبنده ناچیزی ( در آغاز خلقت انسان ) آفریده‌ایم ( و بر آفرینش آنان توانا بوده‌ایم . لذا سهل و ساده ایشان را بازآفرینی می‌کنیم و مشکلی در این امر نمی‌بینیم ) . توضیحات: « فَاسْتَفْتِهِمْ » : از ایشان نظر بخواه . مراد از استفتاء در اینجا تنها اطّلاع از دیدگاه ایشان است و بس . والاّ رأی آنان فاقد ارزش است . « أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً » : ( نگا : شوری‌ / 29 ، احقاف‌ / 33 ) . « مَنْ » : کسانی که . چیزهائی که . استعمال ( مَنْ ) بدان خاطر است که با اجرام سماوی ذوی‌العقول همچون فرشتگان و پریان وجود دارد و تغلیب است . « أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ . . . » : مراد از ( مَنْ ) شاید گذشتگان باشد که بسی از اینها قوی‌تر بوده‌اند ( نگا : توبه‌ / 69 ، قصص‌ / 78 ، روم‌ / 9 ، فاطر / 44 ، غافر / 21 و 82 ، محمّد / 13 ، ِ / 36 ) . « لازِبٍ » : چسبنده .

ترجمه: امّا تو ( آن قدر مسأله معاد را مسلّم و واضح می‌بینی که از ناباوری ایشان ) تعجّب می‌کنی ، و ایشان ( آن قدر مسأله معاد را محال و ناممکن می‌دانند که هم تو و هم معاد را ) مسخره می‌کنند . توضیحات: « عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ » : تو در پرتو دلائل بیشمار ، بر قدرت خدای متعال برای ایجاد معاد ، در شگفتی ، و ایشان معاد را مسخره می‌دانند و صحبت تو درباره معاد و شگفت تو از کارشان را به تمسخر می‌گیرند .

ترجمه: و هنگامی که بدانان ( قدرت خدا و ادلّه قیامت ) تذکّر داده شود ، متذکّر و پندپذیر نمی‌گردند . ( و به کفر و شرک و زشتکاریهای خود ادامه می‌دهند ) . توضیحات: « ذُکِّرُوا » : پند داده شدند ( کهف‌ / 57 ، مائده‌ / 13 ، فرقان‌ / 73 ) . « لا یَذْکُرُونَ » : یادآور نمی‌گردند . متذکّر و منتفع نمی‌شوند .

ترجمه: و هر گاه معجزه‌ای ( از معجزات ) یا دلیلی ( از دلائل دالّ بر قدرت خدا ) را ببینند ، ( نه تنها خود به تمسخر می‌پردازند ، بلکه ) دیگران را به مسخره کردن فرا می‌خوانند . توضیحات: « ءَایَةً » : دلیل و برهان . معجزه . « یَسْتَسْخِرُونَ » : دیگران را به مسخره کردن دعوت می‌کنند . در سخریّه مبالغه و زیاده‌روی می‌کنند .

ترجمه: و خواهند گفت : این ( چیزی که ما می‌بینیم ) جز جادوی آشکار و روشنی نیست . توضیحات: « إِنْ هذا . . . » : ( نگا : مائده‌ / 110 ، انعام‌ / 7 ، یونس‌ / 76 ، هود / 7 ، نمل‌ / 13 ، سبأ / 43 ) .

ترجمه: آیا هنگامی که مردیم و خاک و استخوان گشتیم ، ما زنده گردانده می‌شویم‌ ؟ ! توضیحات: « أَإِذَا مِتْنَا . . . » : ( نگا : مؤمنون‌ / 35 و 82 ) .

ترجمه: آیا پدران و نیاکان گذشته ما نیز ( زنده می‌گردند که سالیان سال است مرده‌اند و ذرّات وجودشان در پهنه زمین پراکنده و نابود شده است‌ ؟ ) . توضیحات: « ءَابَاؤُنَا الأوَّلُونَ » : ( نگا : مؤمنون‌ / 24 و 68 ، شعراء / 26 ، قصص‌ / 36 ) .

ترجمه: بگو : بلی ! ( همه شما زنده می‌شوید ) در حالی که خوار و پست خواهید بود . توضیحات: « دَاخِرُونَ » : جمع داخر ، خوار و پست . ذلیل و فرمانبردار ( نگا : نحل‌ / 48 ، نمل‌ / 87 ، غافر / 60 ) .

ترجمه: تنها یک صدا خواهد بود و به ناگاه آنان ( سر از گورها به در آورده و به چیزی که بدیشان وعده داده شده خیره می‌شوند و ) می‌نگرند . توضیحات: « زَجْرَةٌ » : فریاد و صدا . مراد نفخه دوم است ( نگا : نازعات‌ / 13 ) . « یَنظُرُونَ » : می‌نگرند . انتظار می‌کشند .

ترجمه: و خواهند گفت : ای وای بر ما ! این ، روز جزا است ! توضیحات: « یَا وَیْلَنَا » : ( نگا : انبیاء / 14 و 46 و 97 ، یس‌ / 52 ) .

ترجمه: ( و بدیشان پاسخ داده می‌شود : ) این ، روز داوری و حسابرسی است ، همان روزی که در دنیا دروغش می‌نامیدید . توضیحات: « الْفَصْلِ » : قضاوت و داوری . سخن قاطعانه و نهائی در حل و فصل کشمکش و دشمنانگی . جدائی میان حق و باطل . « یَوْمُ الْفَصْلِ » : مراد روز قیامت است .

ترجمه: ( ای فرشتگان من ! ) کسانی را که ( با کفر و زندقه ) به خود ستم کرده‌اند ، همراه با همسران ( کفر پیشه ) آنان ، به همراه آنچه می‌پرستیده‌اند ، جمع‌آوری کنید . توضیحات: « مَا » : آنچه . مراد بتها است .

ترجمه: غیر از خدا ( هر چه را پرستش می‌کرده‌اند ، همه را یکجا گرد آورید و ) آن گاه آنان را به راه دوزخ راهنمائی کنید ( تا بدان در آیند ) . توضیحات: « مِن دُونِ اللهِ » : غیر از خدا .

ترجمه: آنان را نگاه دارید که باید بازپرسی شوند ( و از عقائد و اعمالشان پرسیده شود ) . توضیحات: « قِفُوهُمْ » : نگاهشان دارید . « مَسْؤُولُونَ » : پرسیدگان . بازخواست شوندگان .

ترجمه: ( ای مشرکان ! ) شما چرا همدیگر را یاری نمی‌دهید ( و در نجات هم نمی‌کوشید ؟ ) . توضیحات: « لا تَنَاصَرُونَ » : همدیگر را یاری نمی‌دهید . اصل آن ( لا تَتَنَاصَرُونَ ) است .

ترجمه: بلکه آنان امروز کاملاً مطیع و تسلیمند . توضیحات: « مُسْتَسْلِمُونَ » : افراد منقاد و مطیع .

ترجمه: ( در این حال ) بعضی رو به بعضی می‌نمایند و همدیگر را بازخواست می‌کنند . توضیحات: « یَتَسَآءَلُونَ » : از همدیگر بازخواست می‌کنند . به گونه کشمکش و سرزنش از یکدیگر سؤالاتی می‌کنند و همدیگر را مقصّر وضع موجود قلمداد می‌نمایند .

ترجمه: ( مستضعفان به مستکبران ) می‌گویند : شما از راه خیرخواهی به سوی ما می‌آمدید ( تا به ما ضربه بزنید و گمراهمان سازید ) . توضیحات: « عَنِ الْیَمِینِ » : از طریق خیرخواهی و دلسوزی . از راه دین . از راه قدرت . مراد این است که شما گفتید : ما خیرخواه شما هستیم ، و آئینی که دارید حق است ، و با زور وادار به گمراهیمان کردید .

ترجمه: ( مستکبران به مستضعفان در پاسخ ) می‌گویند : بلکه خودتان بی‌ایمان و بی‌باور بودید ( گناه ما چیست . بروید و خویشتن را سرزنش و نفرین کنید ) .

ترجمه: ما که هیچ گونه سلطه و قدرتی بر شما نداشتیم ( تا از شما سلب اختیار کنیم ) بلکه خودتان مردمان سرکش و نافرمانی بودید ( و بر حق و حقیقت شوریدید و به چنین روزی افتادید ) . توضیحات: « سُلْطَانٍ » : سلطه و قدرت . مراد زور و اجبار است .

ترجمه: پس عذاب پروردگارمان گریبانگیرمان شد ، و ما باید آن را بچشیم . توضیحات: « فَحَقَّ عَلَیْنَا . . . » : فرمان خدا درباره ما محقّق گشت که ما گمراهان باید روز قیامت عذاب را بچشیم .

ترجمه: ما خودمان گمراه بودیم و شما را هم گمراه کردیم . توضیحات: « غَاوِینَ » : گمراهان ( نگا : اعراف‌ / 175 ، حجر / 42 ، شعراء / 91 و 94 ) .

ترجمه: در نتیجه آنان ( همگی ، اعم از راهبران و پیروان ) در عذاب ، با یکدیگر و مشترکند . توضیحات: « مُشْتَرِکُونَ » : با یکدیگر اشتراک دارند . با همدیگرند .

ترجمه: ما این گونه با بزهکاران رفتار می‌کنیم . توضیحات: « کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ » : با همه بزهکاران تاریخ چنین می‌کنیم .

ترجمه: ( چرا که ) وقتی که بدانان گفته می‌شد : جز خدا معبودی نیست ، بزرگی می‌نمودند ( و خویشتن را بالاتر از آن می‌دیدند که یکتاپرستی را بپذیرند ) . توضیحات: « یَسْتَکْبِرُونَ » : ( نگا : بقره‌ / 34 و 87 ، نساء / 173 ) .

ترجمه: و می‌گفتند : آیا ما برای ( سخن ) چکامه‌سرای دیوانه‌ای ، معبودهای خویش را رها سازیم‌ ؟ ! توضیحات: « شَاعِرٍ » : مرادشان - زَادَهُمُ اللهُ عَذاباً - پیغمبر گرامی اسلام بود . « شَاعِرٍ مَّجْنُونٍ » : این سخن ، ضدّ و نقیض است . چرا که شاعر برعکس دیوانه از روی اندیشه که زاده خرد است سخن می‌گوید .

ترجمه: ( امّا او شاعر و مجنّون نیست و ) بلکه حق را آورده و پیغمبران را تصدیق کرده است . ( محتوای دعوت محمّد و هماهنگی آن با دعوت انبیاء ، دلیل صدق گفتار او است ) . توضیحات: « الْحَقِّ » : مراد آئین اسلام است که عین حقیقت است .

ترجمه: شما ( ای مشرکان کوردل ! ) قطعاً عذاب دردناک ( الهی ) را خواهید چشید .

ترجمه: و جز در برابر کارهائی که می‌کرده‌اید کیفر داده نمی‌شوید . توضیحات: « مَا تُجْزَوْنَ . . . » : ( نگا : یس‌ / 54 ) .

ترجمه: مگر بندگان مخلص خدا ( که پروردگارشان از کیفر لغزشهایشان می‌گذرد ، و پاداش مضاعف ده تا هفت صد برابر کردار نیکشان و گاهی افزون بر آن ، بدیشان عطاء می‌فرماید ) . توضیحات: « مُخْلَصِینَ » : افراد پاک و بی‌آلایش . کسانی که خداوند ایشان را از نقائص پاکیزه و پالوده کرده است و تمام همّ و غمّ خود را صرف طاعت خدا نموده‌اند ( نگا : یوسف‌ / 24 ، ص‌ / 46 ) .

ترجمه: ایشان را روزیِ ویژه و معیّنی است . توضیحات: « مَعْلُومٌ » : مشخّص . ویژه . یعنی دارای صفات مخصوص به خود . مراد مواهب توصیف ناشدنی و غیرقابل درک بهشت است .

ترجمه: یعنی میوه‌های رنگارنگ . و آنان مکرّم و معزّزند ( و با نهایت احترام از ایشان پذیرائی می‌گردد ) . توضیحات: « فَوَاکِهُ » : بدل از ( رزق ) است . تنکیر آن دالّ بر وفور و مرغوبیّت است . « مُکْرَمُونَ » : اشاره به این است که همچون حیوانات ، آذوقه در مقابل آنان ریخته نمی‌شود ، بلکه همچون مهمانان عزیزی ، از ایشان پذیرائی می‌گردد .

ترجمه: در میان باغها و بوستانهای پر نعمت بهشت بسر می‌برند . توضیحات: « جَنَّاتِ النَّعِیمِ » : ( نگا : مائده‌ / 65 ، یونس‌ / 9 ، حجّ‌ / 56 ، لقمان‌ / 8 ) .

ترجمه: بالای تختهای آراسته و مزیّن ، روبه‌روی یکدیگر می‌نشینند . توضیحات: « سُرُرٍ » : جمع سَریر ، تختها . « مُتَقَابِلِینَ » : روبه‌روی همدیگر . حال ( هُمْ ) است .

ترجمه: قدحهای می برگرفته از رودبار جاری شراب ، گرداگرد آنان در گردش است . توضیحات: « کَأْسٍ » : قدح شراب . مراد از واژه کأس در قرآن ، خود شراب است . « مَعِین » : جاری . رودبار روان . مراد چشمه‌سار جاری شراب است که بیانگر فراوانی و بی‌دردسری نگاهداری در خُمره‌ها و بی‌زحمتِ تهیّه و خرید و فروش ، و مصون از کهنگی و تباهی است ( نگا : واقعه‌ / 18 ) .

ترجمه: می سفیدرنگ و خوشگواری برای نوشندگان . توضیحات: « بَیْضَآءُ » : سفید رنگ . صفت ( کَأْسٍ ) است . « لَذَّةٍ » : لذیذ . خوشگوار . این واژه مؤنّث ( لَذّ ) به معنی ( لذیذ ) و یا این که مصدر است و برای مبالغه به عنوان وصف به کار رفته است . صفتِ دوم ( کَأْسٍ ) است .

ترجمه: نه در آن تباهیها و گرفتاریهائی ( همچون بیهوشی و سردرد و سایر مضرّات و مفاسد ) است ، و نه میخواران از آن به حالت تهوّع ( و استفراغ و عرق و کثرت بول ) در می‌آیند . توضیحات: « غَوْلٌ » : گرفتاریها و تباهیهائی همچون بیهوشی و خمار و زوال عقل . « عَنْهَا » : به سبب آن . واژه ( عَنْ ) مفید سببیّت است ( نگا : توبه‌ / 114 ، هود / 53 ) . « یُنزَفُونَ » : نَزْف ، به معنی بیرون کشیدن آب از چاه و مانند این است . در اینجا مراد تخلیه بدن از راه استفراغ و عرق کردن و بول زیاد است که میخواره دچار آن می‌شود ( نگا : واقعه‌ / 19 ) .

ترجمه: همسرانی دارند با چشمانی درشت و خمارآلود . توضیحات: « قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ » : دارای چشمانی نیم نگاه . دارای چشمانی که تنها با آنها به شوهران زیبای خود نگاه می‌کنند و نه به دیگران ، که کنایه از این است که آنان تنها به شوهران صاحب جمال خود عشق می‌ورزند و جز مهر ایشان را در دل ندارند . دارای چشمانی خمارآلود . « عِینٌ » : جمع عَیْناء ، زنان درشت چشم .

ترجمه: انگار آنان تخمهای ( شترمرغ ) هستند که ( در زیر بال و پر شترمرغ ) پنهان ( از دید مردمان و گرد و غبار ) باشند . توضیحات: « بَیْضٌ » : جمع بَیْضَة ، تخم‌مرغ ( البتّه هر گونه تخم‌مرغی ) . ولی در اینجا شاید مراد تخم شترمرغ است که عربها زنان زیبای سفیدپوست را از لحاظ صفا و شفّافیّت بدان تشبیه می‌کنند . « مَکْنُونٌ » : مستور و پنهان . مراد دور از دسترس بیگانگان و پوشیده در زیر بال و پر و زدوده از گرد و غبار . که اشاره به سفیدی و درخشندگی است .

ترجمه: بعضی ( از این افراد مخلص ) رو به بعضی دیگرمی‌کنند و از یگدیگر می‌پرسند ( که حال چه احوالی دارند ، و در دنیا چه می‌کردند و چه می‌دیدند ؟ ! ) . توضیحات: « أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ . . . » : بعضی از بهشتیان رو به بعضی دیگر کنند و . . .

ترجمه: یکی از آنان می‌گوید : من همنشینی ( در دنیا ) داشتم ( که با من درباره دین و قوانین آسمانی مجادله می‌کرد ) . توضیحات: « قَرِینٌ » : همنشین . دوست .

ترجمه: می‌گفت : آیا تو از زمره کسانی هستی که باور می‌کنند ( به این که بعد از مرگ ، زندگی و رستاخیزی ، و حساب و کتابی ، و سزا و جزائی در میان است‌ ؟ ) . توضیحات: « الْمُصَدِّقِینَ » : تصدیق کنندگان . مؤمنان .

ترجمه: آیا زمانی که مُردیم و خاک و استخوان شدیم ، آیا ما مورد بازخواست ( از اعمال و اقوال خود ) قرار می‌گیریم و سزا و جزا می‌بینیم‌ ؟ ! . توضیحات: « لَمَدِینُونَ » : جمع مَدِین ، بازخواست و بازجوئی شدگان . پاداش و پادافره داده شدگان ( نگا : واقعه‌ / 86 ) .

ترجمه: ( سپس آن بهشتی ، رو به دوستان بهشتی خود کرده ) می‌گوید : آیا شما می‌توانید نگاهی ( به دوزخ ) بیندازید و او را بنگرید ؟ توضیحات: « مُطَّلِعُونَ » : کسانی که از بالا به پائین بنگرند و دیده‌ور شوند . افراد مشرِف بر چیزی .

ترجمه: پس آن گاه خودش دیده‌ور می‌شود ( و به دوزخ می‌نگرد ) و او را در وسط دوزخ می‌بیند . توضیحات: « سَوَآءِ » : وسط . ( نگا : دخان‌ / 47 ) . این آیه و آیات دیگری در قرآن بیانگر این واقعیّت است که در قیامت قدرت دید فوق‌العاده‌ای به بهشتیان عطاء می‌شود که فاصله مکانی برای ایشان چندان مطرح نیست ( نگا : اعراف‌ / 44 ) و مطالب و مقاصد هم بدون ثغور و حدود است ( نگا : انبیاء / 102 ، فصّلت‌ / 31 ، زخرف‌ / 71 ، واقعه‌ / 21 ، مرسلات‌ / 42 ) .

ترجمه: می‌گوید : به خدا سوگند ! نزدیک بود ( با نیرنگ خود ) مرا پرت کنی و هلاکم سازی . توضیحات: « إِن کِدْتَ » : نزدیک بود که تو . « لَتُرْدینِ » : اصل آن لَتُرْدینی ، از مصدر إرْداء و ماده ( ردی ) ( نگا : طه‌ / 16 ، فصّلت‌ / 23 ) ، مرا پرت کنی . مرا هلاک سازی .

ترجمه: اگر نعمت ( هدایت و توفیق ) پروردگارم ( دستگیرم ) نبود ، من هم ( هم اینک ) از احضار شدگان ( در دوزخ ) بودم . توضیحات: « الْمُحْضَرِینَ » : کسانی که فرشتگان ایشان را در میان دوزخ گرد آورده‌اند ( نگا : روم‌ / 16 ، سبأ / 38 ، یس‌ / 32 و 53 و 75 ، قصص‌ / 61 ) .

ترجمه: آیا ما دیگر نمی‌میریم‌ ؟ ! توضیحات: « أَفَمَا نَحْنُ . . . » : وقتی که آن بهشتی ، عذاب دوزخ را می‌بیند ، و این همه نعمت و خوشی وصف‌ناشدنی بهشت را هم می‌نگرد ، به گونه تجاهل العارف و انگار که خواب می‌بیند ، سؤال می‌کند : آیا واقعاً ما دیگر نمی‌میریم و جاودانه هستیم‌ ؟ یا این که تحدّث به نعمت می‌کند .

ترجمه: مگر مرگ نخستینی که داشتیم ( و بعد از آن برانگیخته شدیم ) و ما هرگز عذاب داده نمی‌شویم . توضیحات: « مَوْتَتَنَا الأُولی‌ » : مرگ پیشین ما . گاهی عربها - مثل اینجا - واژه اوّل را به کار می‌برند و دومی به دنبال ندارد . لذا مراد همان مرگ بعد از پایان عمر و فرا رسیدن اجل است ( نگا : دخان‌ / 35 و 56 ) .

ترجمه: این ( نعمت و کرامتی که خدا به ما روا دیده است ) واقعاً پیروزی بزرگی است ( که به دست آورده‌ایم ، و رستگاری سترگی است از عقاب و عذاب اخرویی که در دنیا از آن می‌ترسیدیم ) . توضیحات: « الْفَوْزُ الْعَظِیمُ » : پیروزی بزرگ . رستگاری سترگ .

ترجمه: برای رسیدن به چنین چیزی ، کارکنان باید کار کنند . توضیحات: « هذا » : این سعادت عُظمی و نعمت کُبری .

ترجمه: آیا آن ( همه نعمتهای بیکران و جاویدانی ) که بهشتیان را با آن پذیرائی می‌کنند بهتر است ، یا درخت زقّوم ( نفرت‌انگیز که از آن به دوزخیان می‌دهند ؟ ) . توضیحات: « نُزُلاً » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 198 ، کهف‌ / 102 و 107 ، سجده‌ / 19 ) . « الزَّقُّومِ » : نام درختچه بدبو و تلخ مزه‌ای است که در سرزمین تهامه می‌روید و شیره‌ای دارد که اگر به بدن انسان بخورد ، ورم می‌کند .

ترجمه: ما آن را مایه رنج و محنت ستمگران کرده‌ایم . توضیحات: « فِتْنَةً » : زحمت و محنت . رنج و عذاب . مراد این است که دوزخیان وادار به خوردن چنین درخت بدبو و تلخی می‌شوند که به جای این که وسیله راحت باشد ، باعث عذاب و رنج بیشتر می‌گردد . ممکن است ( فِتْنَةً ) را به معنی آزمایش دانست . در این صورت اشاره به این است که زقّوم در دنیا وسیله آزمایش ستمگران کفرپیشه است . چرا که کافران گفته و می‌گویند : مگر درخت در آتش می‌روید ؟ !

ترجمه: زقّوم درختی است که در ته دوزخ می‌روید . توضیحات: « تَخْرُجُ » : بیرون می‌دمد . می‌روید . « أَصْل‌ » : قعر . ته .

ترجمه: شکوفه و میوه آن انگار کلّه‌های شیاطین است . توضیحات: « طَلْعُهَا » : طلع ، شکوفه . نخستین میوه‌ای که بر درخت ظاهر می‌شود ( نگا : انعام‌ / 99 ، شعراء / 148 ) . « رُؤُوسُ الشَّیَاطِینِ » : نماد نهایت زشتی قیافه است که بر اساس انعکاسات ذهنی انسانها ترسیم می‌گردد .

ترجمه: دوزخیان از آن می‌خورند و شکمها را از آن پر و آکنده می‌سازند . توضیحات: « مَالِئُونَ » : پُر کُنندگان .

ترجمه: سپس آب داغ کثیف و آلوده‌ای را بر آن می‌نوشند . توضیحات: « لَشَوباً » : شَوب ، آلوده . آمیخته . مراد آلوده به زردابه و خونابه است ( نگا : ص‌ / 57 ، نبأ / 25 ، حاقّه‌ / 36 ) . « حَمِیمٍ » : آب داغ و جوشان . ( نگا : انعام‌ / 70 ، یونس‌ / 4 ، حجّ‌ / 19 ) .

ترجمه: آن گاه ( که از زقّوم خوردند و از آب داغِ آلوده نوشیدند ) به دوزخ برمی‌گردند . توضیحات: « مَرْجِعُهُمْ » : رجوع و برگشت ایشان . مراد این است که دوزخیان برای خوردن زقّوم به قعر دوزخ برده می‌شوند ( نگا : صافّات‌ / 64 ) و برای نوشاندن آب داغ و سوزان به مکان دیگری که قرآن روشن نفرموده است ( نگا : رحمن‌ / 44 ) ، سپس هر کسی را به جایگاه عذابش برمی‌گردانند .

ترجمه: ( آنان شایسته چنین عذابی هستند . چرا که ) پدران خود را در گمراهی یافته‌اند ( و به دنبال ایشان کورکورانه روان گشته‌اند ) . توضیحات: « أَلْفَوْا » : ( نگا : بقره‌ / 170 ، یوسف‌ / 25 ) .

ترجمه: ( چنان دل و دین به تقلید نیاکان داده‌اند که انگار ) آنان را به دنبال نیاکانشان به شتاب می‌رانند . توضیحات: « عَلی ءَاثَارِهِمْ » : در راه ایشان . به دنبال آنان ( نگا : مائده‌ / 46 ، کهف‌ / 6 ) . « یُهْرَعُونَ » : به شتاب رانده می‌شوند . به سرعت روانه می‌گردند . ( نگا : هود / 78 ) .

ترجمه: قبل از اینان هم ، اکثر پیشینیان گمراه بوده‌اند ( چون مثل همین مشرکان از نیاکانشان تقلید کرده‌اند و کورکورانه مسیر ایشان را پیموده‌اند ) . توضیحات: « الأوَّلِینَ » : پیشینیان . گذشتگان .

ترجمه: و ما در میانشان بیم‌دهندگانی ( برانگیختیم و به سویشان ) روانه کردیم . توضیحات: « مُنذِرِینَ » : بیم دهندگان . مراد پیغمبرانی است که آنان را به مسؤولیّتهایشان آشنا می‌کردند و ایشان را از فرجام شرک و کفر و بدکرداری و بیدادگری و تقلید کورکورانه از دیگران بیم می‌دادند .

ترجمه: بنگر که فرجام کار بیم داده شدگان چه شده است‌ ؟ ! ( همه نابود شده‌اند و عبرت تاریخ گشته‌اند ) . توضیحات: « الْمُنذَرِینَ » : بیم داده شدگان . یعنی آن کسانی که پیغمبران الهی ، ایشان را از تباهی و گمراهی می‌ترساندند .

ترجمه: مگر بندگان پاکیزه و برگزیده خدا ، ( که از این مهلکه جان به در برده‌اند و به بهشت نعیم و فوز عظیم رسیده‌اند ) . توضیحات: « إِلاّ عِبَادَ اللهِ الْمُخْلَصِینَ » : ( نگا : صافّات‌ / 40 ) .

ترجمه: نوح ما را به فریاد خواند و ما بهترین پاسخ دهندگان ( برای او ) بودیم . توضیحات: « لَقَدْ نَادَانَا . . . » : ( نگا : قمر / 10 ، مؤمنون‌ / 29 ، نوح‌ / 26 و 27 ) .

ترجمه: ما او را و خانواده و پیروان او را از اندوه بزرگ ( تمسخر و آزار قومش ، و طوفان و غرق شدن در امواج کوه پیکر آب ) نجات دادیم . توضیحات: « نَجَّیْنَاهُ . . . » : ( نگا : یونس‌ / 73 ، اعراف‌ / 64 ، شعراء / 119 ، انبیاء / 76 و 77 ) . « الْکَرْبِ » : غم و اندوه ( نگا : انعام‌ / 64 ، انبیاء / 76 ) .

ترجمه: و نژاد او را بازماندگان ( روی زمین ) کردیم . توضیحات: « ذُرِّیَّتَهُ . . . » : برخی ، از این آیه چنین برداشت کرده‌اند که تمام نسل بشر بعد از نوح ، از دودمان او به وجود آمده و تمام نژادهای روی زمین به فرزندان وی منتهی می‌شوند . امّا مؤمنان دیگری در خدمت نوح بودند ، و قاعدةً از ایشان هم فرزندانی باقی مانده است ( نگا : هود / 40 ) . همچنین چه بسا طوفان نوح بخش بزرگی از معموره زمین را فرا گرفته باشد ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) مگر در بخشهای دیگر مردمانی نبوده‌اند و زاد و ولد نداشته‌اند ؟ به هر حال ، چه این باشد و چه آن ، مسأله مهمّی نیست .

ترجمه: و نام نیک او را در میان ملّتهای بعدی باقی گذاردیم . توضیحات: « تَرَکْنَا عَلَیْهِ . . . » : مفعول ( تَرَکْنا ) ثَناءً محذوف است . یا این که سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعَالَمِینَ است . ( نگا : صافّات‌ / 108 و 119 و 129 ) . « الآخِرِینَ » : آیندگان . مراد ذکر جمیل و نام نیک و دعای خیر برای او است که بر زبان همه پیروان ادیان آسمانی جاری می‌گردد ( نگا : مریم‌ / 50 ، شعراء / 84 ) .

ترجمه: و آن درود بر نوح ، در میان جهانیان است . توضیحات: « سَلامٌ عَلی نُوحٍ . . . » : اگر واژه ( سَلامٌ ) خبر مبتدای محذوف ( هُوَ ) باشد ، جمله اخباری است و معنی آن در بالا گذشت . و اگر ( سَلامٌ ) مبتدا بشمار آید ، جمله انشائی و برای دعا است و معنی چنین است : درود خدا تا قیامت بر نوح باد . « فِی الْعَالَمِینَ » : در میان همه جهانیان . مراد تا پایان عمر انسانها و نهایت دنیا است .

ترجمه: ما این گونه نیکوکاران را پاداش خواهیم داد .

ترجمه: چرا که او از بندگان با ایمان ما بود .

ترجمه: سپس دیگران را غرق کردیم . توضیحات: « ثُمَّ » : بعد از نجات نوح و همراهان . « الآخَرِینَ » : دیگران . مراد قوم کافر نوح است .

ترجمه: از زمره دنباله‌روان نوح ( در اصول دین ، و پیمودن راه او در دعوت به توحید و خداشناسی ) ابراهیم بود . توضیحات: « شِیعَةِ » : پیرو . دنباله‌رو . مراد از پیروی و دنباله‌روی ، تداوم خطّ فکری و مکتبی است . به عبارت دیگر : انبیاء ، همه مبلّغان یک مکتب و استادان یک دانشگاه هستند ، و توحید و عدل و تقوا و اخلاص و بسیاری دیگر از کردارهای پسندیده و خصال حمیده ، تغییرناپذیر و شیوه متّبع همه فرستادگان خدا بوده است .

ترجمه: وقتی که با قلب سالم ( زدوده از شرک ) رو به پروردگارش آورد . توضیحات: « سَلِیمٍ » : سالم . پاک از شرک . « قَلْبٍ سَلِیمٍ » : ( نگا : شعراء / 89 ) .

ترجمه: زمانی به پدر و قوم خود گفت : اینها چه چیزند که می‌پرستید ؟ ! توضیحات: « مَاذَا » : اینها چه چیزند ؟ سؤال ، جنبه تحقیر بتها و ناپسند شمردن کار پدر را دارد .

ترجمه: آیا غیر از خدا ، خواستار معبودهای سراپا دروغ هستید ؟ ! توضیحات: « إِفْکاً » : دروغ محض . کثیف‌ترین دروغ ( نگا : نور / 11 و 12 ، فرقان‌ / 4 ، سبأ / 43 ، احقاف‌ / 11 ، عنکبوت‌ / 17 ) . « أَإِفْکاً ءَالِهَةً » : همزه برای استفهام توبیخی است . واژه ( إِفْکاً ) می‌تواند مفعول به و واژه ( ءَالِهَةً ) بدل ، و یا این که ( إِفْکاً ) مفعول له و ( ءَالِهَةً ) مفعول به باشد . در صورت اخیر ، معنی آیه چنین می‌شود : آیا محض دروغ ، معبودهائی جز خدا را خواستارید ؟

ترجمه: آخر ، شما درباره پروردگار جهانیان چگونه می‌اندیشید ؟ ! توضیحات: « فَمَا ظَنُّکُمْ . . . » : آیا گمان می‌برید خدای جهانیان نیاز به انبازهائی برای اداره جهان هستی دارد ؟ آیا اگر افرادی یا بتهائی را همچون خدا منشأ اثر بدانید ، فردای قیامت ، خدا به شما چه خواهد گفت و چه خواهد کرد و شما چه پاسخی دارید که بدو بدهید ؟

ترجمه: سپس نگاهی به ستارگان انداخت . ( انگار می‌خواهد از اوضاع کواکب ، حوادث آینده را پیش‌بینی کند ) . توضیحات: « نَظَرَ نَظْرَةً . . . » : نگاه ابراهیم به ستارگان آسمانی ، جنبه مطالعه در اسرار آفرینش بود ، هر چند ایشان آن را نگاه منجّمانه می‌پنداشتند .

ترجمه: گفت : من ناخوش هستم . ( روحم از این کفر و شرک و ظلم بیمار است ) . توضیحات: « سَقِیمٌ » : بیمار . « إِنِّی سَقِیمٌ » : مرادِ ابراهیم ، بیماری روح و آزار دل از پندارگرائی و اوهام‌پرستی مردم ، و برداشت ایشان از سخن او بیماری ظاهری بود . به این ترتیب عذر خود را از عدم شرکت در جشن سالیانه ایشان خواست . گویا سحرگاهان غذاهائی در کنار بتها می‌نهادند تا متبرّک شود ، و خودشان از شهر بیرون می‌رفتند . شامگاهان از مراسم صحرا برمی‌گشتند و از آن خوراکیها می‌خوردند .

ترجمه: آنان بدو پشت کردند و ( به دنبال مراسم خود ) رفتند . توضیحات: « فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ » : ( نگا : توبه‌ / 25 ، انبیاء / 57 ، نمل‌ / 80 ، روم‌ / 52 ) .

ترجمه: شتابان و نهان ، به سراغ معبودهای ایشان رفت ( و تمسخرکنان فریاد زد ) و گفت : آیا ( از غذاهای رنگارنگ ) نمی‌خورید ؟ توضیحات: « رَاغَ » : مخفیانه و شتابان رفت . به نهانی رو کرد به .

ترجمه: شما را چه شده است که حرف نمی‌زنید ؟ توضیحات: « مَا لَکُمْ » : شما را چه شده است‌ ؟

ترجمه: با قدرت هر چه بیشتر ضربه‌های سخت و پیاپی بر آنها فرو کوفت . توضیحات: « رَاغَ عَلَیْهِمْ » : از بالا بر آنها فرو کوفت . « بِالْیَمِینِ » : با دست راست . با قدرت و قوّت ( نگا : زمر / 67 ) . « رَاغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً » : واژه ( ضَرْباً ) می‌تواند مفعول مطلق ( رَاغَ ) به اعتبار معنی باشد . چرا که معنی چنین است : ضَرَبَهُمْ ضَرْباً . یا این که مصدر است و در معنی اسم فاعل است : رَاغَ عَلَیْهِمْ ضَارِباً . و یا این که مفعول له و معنی آن چنین است : برای زدن به سراغشان رفت .

ترجمه: به طرف ابراهیم دوان دوان آمدند ( و همچون شترمرغ بال گرفتند ، و او را فرو کوفتند ) . توضیحات: « یَزِفُّونَ » : می‌شتافتند . به تک ایستادند . حال ضمیر ( و ) در فعل ( أَقْبَلُوا ) است . زَفّ و زَفیف ، دویدن شترمرغ را می‌گویند ، بدان گاه که رفتن و پرواز را آمیزه یکدیگر می‌سازد .

ترجمه: ( ابراهیم بدیشان ) گفت : آیا چیزهائی را می‌پرستید که خودتان می‌تراشید ؟ توضیحات: « تَنْحِتُونَ » : می‌تراشید ( نگا : اعراف‌ / 74 ، شعراء / 149 ) .

ترجمه: خداوند هم شما را آفریده است ، و هم بتهائی را که می‌سازید . توضیحات: « مََا تَعْمَلُونَ » : اگر واژه ( ما ) موصوله به شمار آید ، معنی چنین است : خدا هم شما را آفریده است ، و هم ساخته‌هایتان را که بتها است . و اگر ( مَا ) مصدریّه به حساب آید ، مفهوم این می‌شود که خداوند هم شما را آفریده است و هم اعمال شما را . از آنجا که بحث از بتها است‌ ؛ نه از اعمال آدمی ، آیه مورد نظر ، ناظر به این معنی نیست . تازه اگر چنین هم باشد ، بیانگر این واقعیّت است که اعمال انسانها هر چند به اراده آنان انجام می‌گیرد ، امّا اراده و قدرت بر تصمیم‌گیری و نیروهای دیگری که افعال خود را با آن انجام می‌دهند ، همه از ناحیه خدا است . اگر هم بر بتها « ساخته‌های انسان‌ » اطلاق می‌شود ، به خاطر شکلی است که انسان بدانها می‌دهد ، وگرنه ماده آنها را خدا آفریده است . این سخن درست به آن می‌ماند که می‌گویند : این فرش ، آن خانه ، و آن اتومبیل ، ساخته انسان است . مسلّماً منظور این نیست که انسان موادّ آنها را ساخته است . بلکه مراد این است که صورت آنها با دست انسان شکل می‌پذیرد و تغییر ظاهر می‌دهد .

ترجمه: ( مشرکان فریاد زدند و به یکدیگر ) گفتند : برای او چهاردیواری بزرگی بسازید ( و در میان آن آتش بیفروزید ) و او را به میان آتش سوزان و پر اخگر بیفکنید . توضیحات: « بُنْیَاناً » : ساختمان ( نگا : توبه‌ / 109 و 110 ، نحل‌ / 26 ، کهف‌ / 21 ) . در اینجا مراد چهار دیواری است . « الْجَحِیمِ » : آتش عظیم و سوزان و پر اخگر . نامی از نامهای دوزخ .

ترجمه: ( خلاصه ، آنان ) برای نابودی ابراهیم نقشه‌ای پی افکندند و نیرنگی اندیشیدند ، ولی ما ( او را نجات دادیم و والایش کردیم ، و ) آنان را پست و حقیر و مغلوب و ذلیل نمودیم . توضیحات: « کَیْداً » : نیرنگ . چاره‌اندیشی . در اینجا طرح نابودی ابراهیم و نقشه برچیدن اثرات تبلیغ قولی و عملی او مراد است . « الأسْفَلِینَ » : پستان و خواران . به زیر افتادگان و شکست خوردگان .

ترجمه: ابراهیم گفت : من به سوی پروردگارم می‌روم ، او مرا رهنمود می‌کند . توضیحات: « إِنِّی ذَاهِبٌ إِلی رَبِّی‌ » : بدیهی است خداوند مکانی ندارد . پس مراد مهاجرت از محیط آلوده به محیط پاک است . ابراهیم به دستور خدا به سرزمین انبیاء و کانون وحی الهی ، یعنی شام مهاجرت فرمود ، و راهنمایش در همه جا خدا بود . لذا سفر إِلیَ الله داشت .

ترجمه: پروردگارا ! فرزندان شایسته‌ای به من عطاء کن . ( فرزندانی که بتوانند کار دعوت را به دست گیرند و برنامه مرا تداوم بخشند ) . توضیحات: « الصَّالِحِینَ » : شایستگان ( نگا : انبیاء / 72 و 86 ) .

ترجمه: ما او را به پسری بردبار و خردمند مژده دادیم . توضیحات: « غُلامٍ » : پسر نوجوان ( نگا : آل‌عمران‌ / 40 ، کهف‌ / 74 و 80 و 82 ) . « حَلیمٍ » : شکیبا . خردمند .

ترجمه: وقتی که ( او متولّد شد و بزرگ گردید و ) به سنّی رسید که بتواند با او به تلاش ( در پی معاش ) ایستد ، ابراهیم بدو گفت : فرزندم ! من در خواب چنان می‌بینم که باید تو را سر ببرم ( و قربانیّت کنم ) . بنگر نظرت چیست‌ ؟ گفت : ای پدر ! کاری که به تو دستور داده می‌شود بکن . به خواست خدا مرا از زمره شکیبایان خواهی یافت . توضیحات: « أَری فِی الْمَنَامِ » : در خواب می‌بینم . مراد این است که در خواب به من فرمان داده شده است . چرا که خواب انبیاء وحی بشمار است ( نگا : صفوه التفاسیر ) .

ترجمه: هنگامی که ( پدر و پسر ) هر دو تسلیم ( فرمان خدا ) شدند ( و ابراهیم پسر را روی شنها دراز کشاند ) و رخساره او را بر خاک انداخت . توضیحات: « أَسْلَمَا » : تن در دادند . تسلیم قضا و قدر الهی شدند . منقاد فرمان یزدان شدند . « تَلَّهُ » : او را بر خاک انداخت . « لِلْجَبِینِ » : بر رخساره . واژه ( لِ ) به معنی ( عَلی ) ، و ( جَبِین ) به معنی رخساره است .

ترجمه: فریادش زدیم که : ای ابراهیم ! توضیحات: « أَنْ » : حرف تفسیریّه است . چرا که ما بعد آن ، تفسیر و توضیح ماقبل آن است ( نگا : یونس‌ / 2 ) .

ترجمه: تو خواب را راست دیدی و دانستی ( و برابر فرمان آن عمل کردی و مأموریّت خود را به جای آوردی . دست نگهدار که در این آزمایش بزرگ موفّق شدی . بیش از این رنج تو و فرزندت را نمی‌خواهیم ) ، ما این گونه به نیکوکاران سزا و جزا می‌دهیم . توضیحات: « صَدَّقْتَ » : باور کردی و راست انگاشتی . یعنی آنچه در خواب دیده بودی ، بدان عمل کردی .

ترجمه: این ( آزمایش بزرگ که ذبح فرزند با دست پدر است ) مسلّماً آزمایشی است که بیانگر ( ایمان کامل و یقین صادق به خداوند هستی ) است . توضیحات: « الْبَلآءُ » : امتحان . آزمون . « الْمُبِینُ » : روشن و آشکار . روشنگر و بیانگر .

ترجمه: ما قربانی بزرگ و ارزشمندی را فدا و بلاگردان او کردیم . توضیحات: « فَدَیْنَاهُ » : فدای جان او و بلاگردان عمر وی کردیم . « ذِبْحٍ » : حیوانی که سر بریده می‌شود . مصدر است و به معنی اسم مفعول ، یعنی مذبوح است . مراد قوچ بزرگ و ارزشمندی است که خداوند فرو فرستاد تا به جای فرزند قربانی شود . « عَظِیمٍ » : عظمت این قربانی بیشتر در دو چیز است : یکی این که به فرمان خدا و بلاگردان یکی از انبیاء بود . دیگر این که سنّت و شیوه‌ای شد که تا پایان جهان به صورت برنامه هر ساله مؤمنان بر جای است .

ترجمه: و نام نیک او را در میان ملّتهای بعدی باقی گذاردیم ( و اسوه آیندگان با ایمان و قدوه پاکبازان جهانش کردیم ) . توضیحات: « تَرَکْنَا عَلَیْهِ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 78 و 119 و 129 ) .

ترجمه: درود بر ابراهیم ! توضیحات: « سَلامٌ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 79 ) .

ترجمه: ما این گونه نیکوکاران را پاداش خیر خواهیم داد .

ترجمه: چرا که او از بندگان با ایمان ما بود .

ترجمه: ما او را به ( تولّد ) اسحاق که پیغمبر و از زمره صالحان بود ، مژده دادیم . توضیحات: « نَبِیّاً . . . » : مراد این است که مقدّر بود پیغمبر گردد و از زمره شایستگان شود .

ترجمه: ما به ابراهیم و ( فرزندش ) اسحاق خیر و برکت دادیم ( در عمر و زندگی ، در نسلهای آینده ، در مکتب و ایمان ، و . . . ) از دودمان این دو ، افرادی نیکوکار به وجود آمدند ، و هم افرادی که ( به خاطر عدم ایمان ) آشکارا به خود ستم کردند . توضیحات: « مُحْسِنٌ » : نیکوکار . مراد مؤمن و مطیع فرمان خدا است . « ظَالِمٌ » : ستمگر . مراد کافر و منافق و گنهکار است .

ترجمه: ما به موسی و هارون واقعاً نعمتهای گرانبهائی بخشیدیم . توضیحات: « لَقَدْ مَنَنَّا . . . » : واقعاً نعمتهای گرانبها و ارزشمندی دادیم ، منّت ، اگر جنبه عملی داشته باشد ، زیبا و پسندیده است و مراد نعمتهای بزرگ و سنگین است . و اگر با لفظ و سخن باشد ، زشت و بدنما است .

ترجمه: آنان و قوم ایشان را از غم و اندوه بزرگ ( اذیّت و آزار فرعون و فرعونیان ) نجات دادیم . توضیحات: « الْکَرْبِ الْعَظِیمِ » : ( نگا : انبیاء / 76 ، صافّات‌ / 76 ) .

ترجمه: و آنان را یاری کردیم تا ( بر دشمنانشان ) پیروز شدند . توضیحات: « نَصَرْنَاهُمْ » : ایشان را یاری دادیم . یعنی موسی و هارون و قوم بنی‌اسرائیل را .

ترجمه: و به آن دو ، کتاب روشنگر ( احکام دین ، و بیانگر رهنمودهای امور زندگی آن روزی ) عطاء کردیم ( که تورات است ) . توضیحات: « الْمُسْتَبِینَ » : واضح و روشن . روشنگر و بیانگر ( نگا : انعام‌ / 55 ) .

ترجمه: و آن دو را به راه راست رهنمود کردیم ( که راه انبیاء و اولیاء است ، و خطر انحراف و گمراهی و سقوط در آن وجود ندارد ) . توضیحات: « الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ » : ( نگا : فاتحه‌ / 6 ) .

ترجمه: و نام نیک آنان را در اقوام بعد باقی گذاردیم . توضیحات: « وَ تَرَکْنا عَلَیْها . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 78 و 108 ) .

ترجمه: درود بر موسی و هارون ! توضیحات: « سَلامٌ عَلی . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 78 و 108 ) .

ترجمه: ما این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم . توضیحات: « إِنّا کَذلِکَ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 84 ، یوسف‌ / 22 ، قصص‌ / 14 ) .

ترجمه: آن دو نفر ، از زمره بندگان مؤمن ما بودند . توضیحات: « مَا » : آنچه . مراد بت است .

ترجمه: الیاس از پیغمبران بود . توضیحات: « إِلْیَاسَ » : یکی از پیغمبران بنی‌اسرائیل و از نسل هارون 7 بود .

ترجمه: زمانی به قوم خود گفت : آیا پرهیزگاری پیشه خود نمی‌کنید ؟

ترجمه: آیا بت بعل را به فریاد می‌خوانید ( و نیازمندیهای خود را از او می‌خواهید ) و آیا بهترین آفرینندگان را رها می‌سازید ؟ ! توضیحات: « تَدْعُونَ » : به فریاد می‌خوانید ( نگا : انعام‌ / 40 و 41 ) . « بَعْلاً » : نام بت معیّنی در بعلبک . هر نوع معبودی که به وسیله آن به خدا تقرّب جویند . جمع آن بُعول است . « أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ » : ( نگا : مؤمنون‌ / 14 ) . خالق به معنی مقدّر و اندازه گیرنده ، و یا به معنی آفریدگار است . بت‌پرستان معتقد بودند که بتهایشان آفریننده بوده و در کار آفرینش دست دارند ( نگا : مجمع‌البیان الحدیث ) . « تَذَرُونَ » : ( نگا : بقره‌ / 234 ، شعراء / 166 ) .

ترجمه: خدا ، که معبود شما و معبود نیاکان پیشین شما است . توضیحات: « أللهَ » : بدل ( أَحْسَنَ ) است . « رَبَّکُمْ » : عطف بیان یا بدل ( اللهَ ) یا صفت آن است . یا این که ( اللهَ ) بدل اوّل و ( رَبَّکُمْ ) بدل دوم ( أَحْسَنَ ) است .

ترجمه: آنان الیاس را تکذیب کردند ، پس ایشان ( توسّط فرشتگان در دوزخ ) گرد آورده می‌شوند . توضیحات: « لَمُحْضَرُونَ » : ( نگا : قصص‌ / 61 ، روم‌ / 16 ، سبأ / 38 ) .

ترجمه: مگر بندگان مخلص خدا ( که ایشان رستگار و کامگارند ) . توضیحات: « إِلاّ عِبَادَ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 40 و 74 ) .

ترجمه: و نام نیک او را در میان ملّتهای بعدی باقی گذاردیم . توضیحات: « تَرَکْنَا عَلَیْهِ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 78 و 108 و 119 ) .

ترجمه: درود بر الیاس ! توضیحات: « إِلْ یَاسِینَ » : تلفّظ دیگر إلیاس است . همچون سَیْناء و سِینِینَ که هر دو نام سرزمین معیّنی است . یا إبراهیم و أبراهام ، میکال و میکائیل و . . . دیگر این که در آیه 132 که می‌فرماید : إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنینَ . ضمیر مفرد به کار رفته است که مرجع آن إِلْ یاسینَ است . از سوی دیگر ، در همین سوره ، در آیات : سَلامٌ عَلی نُوحٍ ( 79 ) سَلامٌ عَلی إِبْرَاهِیمَ ( 109 ) سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هَارُونَ ( 120 ) سلام صدر سخن آیه‌ها به همان پیغمبری برمی‌گردد که مذکور است . بنابراین در اینجا هم سلام بر الیاس است و بس نه پیروان الیاس ، یعنی الیاسیها . به عبارت دیگر ال یاسین ، جمع الیاسی نبوده تا بعد از تخفیف « الیاسین‌ » شده باشد ، همان گونه که برخی معتقدند .

ترجمه: ما این چنین پاداش نیکوکاران را خواهیم داد . توضیحات: « إِنّا کَذلِکَ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 80 و 105 و 110 و 121 ) .

ترجمه: إلیاس از زمره بندگانِ با ایمان ما بود .

ترجمه: قطعاً لوط از زمره پیغمبران بود .

ترجمه: زمانی ، او و جملگی خاندان و پیروان او را نجات دادیم . توضیحات: « أَهْلَهُ » : خاندان او و پیروان او ( نگا : نمل‌ / 56 ، قمر / 34 ) .

ترجمه: نمگر پیرزنی ( که همسر لوط بود و با کافران در اذیّت و آزار مؤمنان همکاری می‌کرد ، و بدین سبب ) از زمره هلاک شدگان گردید . توضیحات: « الْغَابِرِینَ » : هالکین . نابود شوندگان ( نگا : اعراف‌ / 83 ، حجر / 60 ) .

ترجمه: آن گاه ( که لوط و مؤمنان را نجات دادیم ) دیگران را درهم کوبیدیم و نابود کردیم . توضیحات: « دَمَّرْنَا » : هلاک و نابود کردیم . در هم کوبیدیم ( نگا : اعراف‌ / 137 ، شعراء / 172 ) .

ترجمه: و شما ( ای اهل مکّه ! در سَفَر تجارتی خود به سرزمین شام ) بامدادان از سرزمین ایشان عبور می‌کنید ( و پیوسته آثار ویران آنان را دید می‌زنید ) . توضیحات: « مُصْبِحِینَ » : به روز رسندگان . وارد صبح شدگان . حال است ( نگا : حجر / 66 و 83 ) .

ترجمه: و شامگاهان هم ( مخروبه‌های شهر ایشان سدوم را می‌بینید ) . آیا نمی‌اندیشید و متوجّه نیستید ( که بدکرداری و تباهکاری ایشان ، موجب ویرانی سرزمینشان و بدفرجامی خودشان شده است‌ ؟ ) . توضیحات: « بِالَّیْلِ » : حرف ( ب ) به معنی ( فی ) است . مراد از مُصْبِحِینَ و بِالَّیْلِ ، رویهم ، یعنی پیوسته و دائم .

ترجمه: مسلّماً یونس هم از زمره پیغمبران بود .

ترجمه: زمانی ، او به سوی کشتی پر ( از مسافر و کالا ، بدون اجازه پروردگارش ، از میان قوم خود ) گریخت . توضیحات: « أَبَقَ » : گریخت . این واژه بیشتر برای گریختن بندگان از پیش صاحبانشان به کار می‌رود . اینجا مراد ترک کردن قوم و قبیله بدون اجازه پروردگار است .

ترجمه: ( کشتی دچار سانحه شد و می‌بایست بر طبق قرعه ، افرادی از سرنشینان به دریا انداخته شوند ) . یونس در قرعه‌کشی شرکت کرد و از جمله کسانی شد که قرعه به نام ایشان درآمد . ( پس برابر عرف آن روز به دریا انداخته شد ) . توضیحات: « سَاهَمَ » : در قرعه‌کشی شرکت کرد . « الْمُدْحَضِینَ » : مغلوبان . قرعه به نام ایشان درآمدگان . فرو انداختگان .

ترجمه: ماهی او را بلعید ، در حالی که مستحقّ ملامت بود ( و می‌بایست در برابر کاری که کرده بود ، زندانی شود ) . توضیحات: « الْحُوتُ » : نوعی ماهی بزرگ . « مُلِیمٌ » : گناهکار . مستحقّ سرزنش . کسی که کاری کند یا حرفی بزند که سزاوار سرزنش و درخور لومه شود .

ترجمه: اگر او قبلاً از زمره پرستشگران نمی‌بود . توضیحات: « الْمُسَبِّحِینَ » : عبادت کنندگان ( نگا : صافّات‌ / 166 ) . دعا کنندگان ( نگا : انبیاء / 79 ، نور / 41 ، سجده‌ / 15 ) .

ترجمه: او در شکم ماهی تا روز رستاخیز می‌ماند . توضیحات: « لَبِثَ » : ماند . « إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ » : تا روزی که برانگیخته شوند . مراد مدفون شدن برای همیشه است . چرا که او در دل ماهی و ماهی در دل زمین تا روز رستاخیز دفن می‌شوند .

ترجمه: ما او را در یک سرزمین برهوت خالی ( ازدرخت و گیاه ) افکندیم ، در حالی که بیمار و نزار بود . توضیحات: « نَبَذْنَاهُ » : او را انداختیم . او را افکندیم . مراد این است که کاری کردیم که ماهی او را از دهان خود پرت کند . « الْعَرَآءِ » : سرزمین برهوت و خالی از درخت و گیاه و ساختمان . « سَقِیمٌ » : بیمار . ناخوش .

ترجمه: ما کدوبُنی بر بالای او رویانیدیم ( تا در سایه برگهای پهن و مرطوب آن بیارامد ) . توضیحات: « شَجَرَةً » : گیاه . بوته . « یَقْطِینٍ » : کدو . کدوبُن بدان خاطر انتخاب شده تا برگهایش روی یونس بیفتد و او را از گزند حوادث در امان دارد .

ترجمه: ( یونس کم‌کم بهبودی یافت ) و او را به سوی جمعیّت یک صد هزار نفری یا بیشتر فرستادیم ( تا ایشان را به ایمان آوردن و توبه کردن از بدیها و انجام نیکیها دعوت کند ) . توضیحات: « مِائَةِ أَلْفٍ » : صد هزار ، مراد قوم خودش است ( نگا : یونس‌ / 98 ) . « أَوْ » : بلکه . یا . عربها چنین حرفی را برای تأکید مطلب پیشین به کار می‌برند .

ترجمه: آنان همه ایمان آوردند و ما ایشان را از مواهب فراوان و نعمتهای فراخ زندگی تا مدّت مشخّصی بهره‌مند ساختیم . توضیحات: « فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلی حِینٍ » : ( نگا : یونس‌ / 98 ) . مدّت معیّن . یعنی فرا رسیدن اجل آنان و زمان مقدّر ایشان در حیات دنیوی .

ترجمه: از آنان ( که ساکن مکّه بوده و به دنبال خرافات راه افتاده و معتقدند که فرشتگان دختران خدایند ) بپرس که آیا دختران از آنِ پروردگار تو باشند و پسران از آنِ خودشان‌ ؟ ( آیا این عادلانه است‌ ؟ ) . توضیحات: « الْبَنَاتُ » : مراد فرشتگان است که بنا به عقیده تباه خود می‌گفتند : فرشتگان دختران خدایند ( نگا : بقره‌ / 116 ، نحل‌ / 57 ، نجم‌ / 27 ) . البتّه پسر و دختر در پیشگاه خدا ارزش یکسان دارند و معیار شخصیّت هر دو پاکی و تقوا است . ولی استدلال قرآن در اینجا به اصطلاح از باب « ذکر مسلّماتِ خصم‌ » است که مطالب طرف را بگیرند و به خود او باز گردانند . نظیر این معنی ( نگا : نجم‌ / 22 ) .

ترجمه: یا این که ( وقتی که ) ما فرشتگان را به صورت ماده می‌آفریدیم ، ایشان ناظر ( بر خلقت فرشتگان ) بوده‌اند ؟ توضیحات: « شَاهِدُونَ » : جمع شاهد ، حاضر و ناظر ( نگا : کهف‌ / 51 ، زخرف‌ / 19 ) .

ترجمه: هان ! آنان تنها از روی دروغها و تهمتهای به هم بافته خود می‌گویند : توضیحات: « مِنْ إِفْکِهِمْ » : بنا به دروغهای زشت خود . تنها از روی به هم بافته‌ها و خیال‌پردازیهای خود . « لَیَقُولُونَ » : مقول قول در آیه بعدی است که ( وَلَدَ اللهُ ) است .

ترجمه: خداوند فرزند زاده است ! قطعاً ایشان دروغگویند . توضیحات: « وَلَدَ » : زاد . فرزند به دنیاآورد . صاحب فرزند شد .

ترجمه: آیا خدا دختران را بر پسران ترجیح داده است ( در صورتی که به گمان شما پسران از دختران بهترند ؟ تازه اگر برابر اندیشه تباه شما هم بود ، می‌بایست خدا پسران را نصیب خود کند ؛ نه دختران را ! ) . توضیحات: « أَصْطَفی‌ » : آیا برگزیده است‌ ؟ در اصل ( أَإِصْطَفی ) است . همزه فعل برای تخفیف حذف شده است .

ترجمه: چه چیزتان شده است ، چگونه داوری می‌کنید ؟ ( هیچ می‌فهمید چه می‌گوئید ؟ ! ) . توضیحات: « مَا لَکُمْ . . . » : ( نگا : یونس‌ / 35 ) .

ترجمه: آیا یادآور نمی‌گردید ( و از این بی‌خبریها به خود نمی‌آئید ، و از این بیهوده‌گوئیها دست بر نمی‌دارید ؟ ) . توضیحات: « أَفَلا تَذَکَّرُونَ » : ( نگا : انعام‌ / 80 ، سجده‌ / 4 ، یونس‌ / 3 ) .

ترجمه: یا این که شما دلیل روشن و روشنگری ( در این زمینه ) دارید ؟ توضیحات: « سُلْطَانٌ » : دلیل و برهان ( نگا : آل‌عمران‌ / 151 ، نساء / 91 و 144 و 153 ، انعام‌ / 81 ) . مراد وحی آسمانی است .

ترجمه: اگر راست می‌گوئید ( که دلیل و برهانی دارید ) کتاب خود را بیاورید و بنمائید . توضیحات: « بِکِتَابِکُمْ » : مراد از کتاب ، کتاب آسمانی است . ( نگا : زخرف‌ / 21 ، فاطر / 40 ) .

ترجمه: آنان معتقد به خویشاوندی و نزدیکی میان خدا و جنّیان هستند . در صورتی که جنّیان می‌دانند که مشرکان ( و هم خودشان ، اگر شرک بورزند ، در میان دوزخ ) حاضر آورده می‌شوند . توضیحات: « جَعَلُوا » : مراد از ضمیر ( و ) مشرکان عرب است . « الْجِنَّةِ » : جنّیان . مراد شیاطین است . « إِنَّهُمْ » : که ایشان . مراد مشرکان عرب ، یا جنّیان است . « لَمُحْضَرُونَ » : ( نگا : روم‌ / 16 ، سبأ / 38 ، یس‌ / 32 و 53 ، صافّات‌ / 127 ) . « نَسَباً » : خویشی و خویشاوندی . قرابت و نسبت . مثلاً می‌گفتند : اهریمن و یزدان دو برادر یکدیگرند . اهریمن شَرور و لئیم ، و یزدان بزرگوار و کریم است . اهریمن و یزدان شریک همدیگرند . اهریمن خالق شرّ و یزدان خالق خیر است .

ترجمه: خداوند ، پاک و منزّه است از توصیفهائی که ( این گروه مشرک و خرافه‌پرست ) می‌کنند . توضیحات: « سُبْحَانَ . . . » : ( نگا : انبیاء / 22 ، مؤمنون‌ / 91 ) .

ترجمه: مگر بندگان مخلص خدا ( که در دوزخ گرد آورده نمی‌شوند ) . توضیحات: « إِلاّ عِبَادَ . . . » : برخی آنان را مستثنی از حضور در آتش می‌دانند و معنی آن در بالا گذشت . بعضی هم آنان را مستثنی می‌دانند از آنچه مشرکان توصیف می‌کنند . یعنی : جز توصیف بندگان مخلص خدا ، هیچ توصیفی شایسته ذات مقدّس خدا نمی‌باشد . « الْمُخْلَصِینَ » : ( نگا : صافّات‌ / 40 و 74 و 128 ) .

ترجمه: شما و چیزهائی که پرستش می‌کنید . توضیحات: « فَإِنَّکُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ » : اگر واژه ( ما ) موصوله بشمار آید ، معنی چنین خواهد بود : شما و چیزهائی که می‌پرستید . شما با معبودهایتان بمانید . اگر هم واژه ( ما ) مصدریّه به حساب آید ، معنی چنین می‌شود : شما و عبادتی که می‌کنید . شما در گرو عبادتی هستید که می‌کنید .

ترجمه: هرگز نمی‌توانید کسی را با فتنه و فساد از خداپرستی منحرف سازید ( و به بت‌پرستی بکشانید ) . توضیحات: « مَآ أَنتُمْ » : واژه ( ما ) نافیه است . « عَلَیْهِ » : ضمیر ( ه ) به خداوند بر می‌گردد و جار و مجرور متعلّق به ( فَاتِنِینَ ) است . « فَاتِنِینَ » : گول زنندگان . منحرف کنندگان . مفسدین . حرف ( ب ) زائد و برای تأکید نفی نسبت ما بعد خود از ما قبل خود به کار می‌رود . « مَآ أَنتُمْ عَلَیْهِ بِفَآتِنِینَ » : ای کفّار مکّه ! شما و بتهائی که می‌پرستید یا شما و عبادتی که می‌کنید ، هرگز نمی‌توانید بندگان شایسته خدا را تباه و منحرف سازید ، و گول زنید و فریب دهید .

ترجمه: مگر کسی را که مایل باشد به آتش دوزخ بسوزد . توضیحات: « صَالِ » : مخفّف صالی ، کسی که با آتش بسوزد . از ماده ( صلی ) که سوختن با آتش است ( نگا : مریم‌ / 70 ، انشقاق / 12 ) .

ترجمه: هر یک از ما مقام مشخّص و جایگاه جداگانه‌ای داریم ( و در آنجا و در آن پُست به انجام وظیفه مشغول و گوش به فرمان یزدانیم ) . توضیحات: « مَا مِنَّا إِلاّ . . . » : گویندگان کلام فرشتگانند که بت‌پرستان ایشان را دختران خدا می‌پنداشتند .

ترجمه: و ما جملگی ( برای اطاعت یزدان و اجرا فرمان خداوند سبحان ) به صف ایستاده‌ایم ( و کسی از ما جرأت حرکت از جای خود ، و گام بیرون نهادن از دائره حوزه کارش را ندارد ) . توضیحات: « الصَّآفُّونَ » : به صف ایستادگان ( نگا : صافّات‌ / 1 ) .

ترجمه: و ما جملگی ، به تسبیح و تقدیس خدا مشغولیم ( و ستایشگران ایزد بیچونیم ) . توضیحات: « الْمُسَبِّحُونَ » : تسبیح گویان ( نگا : انبیاء / 20 و 26 و 27 ) .

ترجمه: هر چند مشرکان ( پیش از بعثت ) می‌گفتند : توضیحات: « إِنْ » : مخفّف از مثقّله است . اصل آن « إِنَّ » است .

ترجمه: اگر کتابی همچون کتابهای ( آسمانی ) پیشینیان می‌داشتیم . توضیحات: « ذِکْراً » : مراد کتابی ، همچون کتابهای آسمانی انبیاء است ( نگا : اعراف‌ / 63 و 69 ، حجر / 6 و 9 ، انبیاء / 2 و 24 و 50 ) . « الأوَّلِینَ » : ( نگا : حجر / 10 و 13 ، فاطر / 43 ، شعراء / 26 و 137 و 184 و 196 ) .

ترجمه: ما قطعاً بندگان مخلص خدا می‌شدیم . توضیحات: « الْمُخْلَصِینَ » : ( نگا : صافّات‌ / 40 و 74 و 128 ) .

ترجمه: ( آرزوی آنان جامه عمل به خود پوشید و بزرگترین کتاب آسمانی قرآن برای ایشان فرو فرستاده شد ) و ایشان بدان کفر ورزیدند ، و فرجام کار خود را خواهند دانست . توضیحات: « بِهِ » : به آن کتاب آسمانی که قرآن است .

ترجمه: وعده ما راجع به بندگان فرستاده ما قبلاً ( در لوح محفوظ ) ثبت و ضبط گشته است . توضیحات: « لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنَا . . . » : ( نگا : یونس / 19 ، انبیاء / 101 ) .

ترجمه: و آن این که ایشان قطعاً یاری می‌گردند . توضیحات: « الْمَنصُورُونَ » : یاری شوندگان ( نگا : روم‌ / 47 ، حجّ‌ / 40 ، غافر / 51 ) .

ترجمه: و لشکر ما حتماً پیروز می‌شوند . توضیحات: « الْغَالِبُونَ » : چیره شوندگان . پیروزمندان . ( نگا : مجادله‌ / 21 ) . یادآوری : وعده خداوند مبنی بر پیروزی لشکر اسلام و غلبه مؤمنان ، یک وعده مشروط است‌ ؛ نه مطلق . مشروط به بندگان حقیقی و لشکریان راستین خدا بودن و تلاش در مسیر الهی با افکار و برنامه‌های آسمانی .

ترجمه: از آنان دست بدار و ایشان را تا مدّت زمانی معیّن به حال خود واگذار . توضیحات: « فَتَوَلَّ عَنْهُمْ » : ایشان را به حال خود بگذار . از آنان روی بگردان و صبر داشته باش ( نگا : نساء / 81 ، انعام‌ / 91 ) . « حَتّی حِینٍ » : تا زمانی . مراد تا زمانی که به تو اجازه جنگ می‌دهیم و تو را بر آنان چیره و پیروز می‌گردانیم و ننگ شکست و رسوائی بدیشان می‌چشانیم .

ترجمه: ( آن وقت ) نگاهشان کن ( که چه بلائی بر سرشان می‌آید ) و آنان خود بالاخره خواهند دید ( هزیمت خویش را و نصرت شما را ) . توضیحات: « أَبْصِرْ بِهِمْ » : نگاهشان کن . بنگرشان .

ترجمه: آیا عذاب ما را بشتاب می‌خواهند ؟ ! ( مگر خِرد ندارند ؟ ! ) . توضیحات: « یَسْتَعْجِلُونَ » : بشتاب می‌خواهند . زود فرا رسیدن را می‌خواهند مراد از عذاب مذکور در آیه ، عذاب دنیوی ( نگا : سجده‌ / 28 ) و عذاب اخروی است ( نگا : یونس‌ / 48 ، انبیاء / 38 ، نمل‌ / 71 ، سبأ / 29 ، یس‌ / 48 ) .

ترجمه: هنگامی که عذاب ما در حیاط منازلشان ( و در میدان زندگیشان ) فرود آمد ، بیم‌شدگان چه بامداد بدی خواهند داشت ! توضیحات: « بِسَاحَتِهِمْ » : در حیاط ایشان . در میدان زندگی آنان . « سَاحَة‌ » : حیاط ، میدان . « صَبَاحُ » : بامداد . صبح . مراد بامداد بیداری از خواب غفلت ، یا صبح معمولی است که عذاب در چنین وقتی به سراغ ایشان می‌آید .

ترجمه: دست از آنان بدار و ایشان را تا مدّت زمانی معیّن به حال خود واگذار . توضیحات: « تَوَلَّ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 174 ) . تکرار آیه ، برای تأکید بیشتر است .

ترجمه: ( آن وقت ، کار آشفته و وضع پریشان ایشان را ) تو ببین ، و آنان خودشان هم ( فرجام بد و حال تباه خویش را ) خواهند دید . توضیحات: « أَبْصِرْ . . . » : ( نگا : صافّات‌ / 175 ) . تکرار به خاطر تأکید است . یا این که آیه‌های 174 و 175 اشاره به شکست و رسوائی حتمی دنیوی کافران ، و پیروزی و والائی قطعی دنیوی مؤمنان دارد ، و آیه‌های 178 و 179 بیانگر مجازات و کیفر سخت الهی و ناکامی و بدبختی قطعی اخروی افراد بی‌دین و ایمان است .

ترجمه: پاک و منزّه است خداوندگار تو از توصیفهائی که ( مشرکان درباره خدا به هم می‌بافند و سر هم ) می‌کنند ، خداوندگار عزّت و قدرت . توضیحات: « رَبُّ الْعِزَّةِ » : خداوند عزّت . صاحب قدرت و قوّت . « الْعِزَّةِ » : غلبه . قوّه .

ترجمه: درود بر پیغمبران ! توضیحات: « سَلامٌ . . . » : در این سوره بر بسیاری از پیغمبران ، جداگانه درود فرستاده شده است ( نگا : 109 و 130 ) . خدا در اینجا به گونه جمع‌بندی بر همه پیغمبران درود فرستاده و جملگی ایشان را مورد لطف و مرحمت قرار داده است .

ترجمه: ستایش ، یزدان را سزا است که خداوندگار جهانیان است . توضیحات: « الْحَمْدُ لِلّهِ . . . » : ( نگا : فاتحه‌ / 2 ) .

ترجمه: صاد . . . سوگند به قرآن پرآوازه و والا و یادآور و بیانگر ( ارزشهای حقیقی و قوانین سعادت‌بخش خدا ) . توضیحات: « ص‌ » : از حروف مقطّعه است ( نگا : بقره‌ / 1 ) . « ذِی الذِّکْرِ » : پرآوازه . بزرگوار . یادآورنده . بیانگر . قرآن دارای صیت همه‌جا گیر و عظمت فراگیر بوده ، و انسان را به یاد خدا و معاد می‌اندازد ، و او را به ارزشهای وجودی خدا آشنا می‌گرداند ، و با بیان آسمانی ، ظلمات غفلت و پرده‌های فراموشکاری انسانی را کنار می‌زند . « وَالْقُرْءَانِ ذِی الذِّکْرِ » : جمله قسمیّه است و جواب آن محذوف است و تقدیر چنین است : وَالْقُرْءَانِ ذِی الذِّکْرِ ، إِنَّکَ صَادِقٌ وَ إِنَّ هذَا الْکلامَ مُعْجِزٌ .

ترجمه: ( اگر می‌بینید کافران در برابر این آیات روشنگر و قرآن بیدارگر تسلیم نمی‌شوند ، نه به خاطر این است که پرده‌ای بر این کلام حق افتاده است ) بلکه کافران گرفتار تکبّر و غروری هستند ( که آنان را از قبول حق بازداشته ) و عداوت و عصیانی ( که ایشان را از پذیرش دعوت تو باز می‌دارد ) . توضیحات: « عِزَّةٍ » : تکبّر . خود بزرگ بینی ( نگا : بقره‌ / 206 ) . مراد عزّت کاذب است . « شِقَاقٍ » : مخالفت با حق و حقیقت . رویاروئی ( نگا : حجّ‌ / 53 ) .

ترجمه: پیش از ایشان اقوام زیادی بوده‌اند که ما آنان را ( به خاطر کفر و شرک و ستم و گناه ) هلاک کرده‌ایم و ( به هنگام نزول عذاب ) فریاد برآورده‌اند و شیون سر داده‌اند ، ولی ( چه سود دیر شده است و ) زمان نجات و خلاص باقی نمانده است . توضیحات: « قَرْنٍ » : ( نگا : انعام‌ / 6 ، مریم‌ / 74 و 98 ) . « مَنَاصٍ » : فرار . نجات . سلامت . « لاتَ » : لاء نفی جنس است همراه با ( تَ ) زائد . « لاتَ حِینَ مَنَاصٍ » : اینک وقت گریز نیست . اکنون زمان نجات نمی‌باشد .

ترجمه: در شگفتند از این که بیم دهنده‌ای از خودشان به سویشان آمده است ، و کافران می‌گویند : این ، جادوگر بسیار دروغگوئی است . توضیحات: « أَن جَآءَهُمْ . . . » : جمله ، منصوب به نزع خافض است . یعنی : مِنْ أَن جَآءَهُمْ . « هذا » : مراد محمّد است .

ترجمه: آیا او به جای این همه خدایان ، به خدای واحدی معتقد است‌ ؟ واقعاً این ( حرفی که می‌زند ) چیز شگفتی است . توضیحات: « عُجَابٍ » : واقعاً عجیب است . بسیار شگفت است . عَجِیب و عُجَاب و عُجَّاب برای مبالغه و به یک معنی است ( نگا : هود / 72 ، ق / 2 ) .

ترجمه: سرکردگان ایشان راه افتادند ( و به یکدیگر گفتند ) که بروید و ( محکم به بتان خویش بچسبید و ) بر ( عبادت ) خدایان خود ثابت و استوار باشید . این همان چیزی است که خواسته می‌شود . توضیحات: « أَنْ » : حرف مفسّره و به معنی ( أَیْ ) است ، در معنیِ یعنی . « إِنطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا » : سران راه افتادند و به یکدیگر گفتند بروید . سران راه افتادند و چیزی که زبانشان زمزمه می‌کرد « بروید » بود . « إِنطَلَقَ » : روان شد . شروع کرد . « إِمْشُوا » : بروید و پراکنده شوید . بر مذهب و مکتب خویش بروید و ماندگار باشید . « إِنَّ هذا لَشَیْءٌ یُرَادُ » : استقامت بر عبادت بتان و ماندگاری بر آئین آباء و اجداد ، چیزی است که مورد درخواست ما سران قوم است . این دعوت جدید چیزی است از روی قصد ، یعنی توطئه‌ای است که طرّاحی شده است و هدف آن برکناری ما و ریاست محمّد بر عرب است .

ترجمه: ما در آئین دیگری ، این ( یکتاپرستی ) را نشنیده‌ایم . این جز دروغ ساختگی نیست . توضیحات: « الْمِلَّةِ الآخِرَةِ » : آئین دیگری . مراد آئین اهل کتاب ، به ویژه مسیحیّت است که معتقد به تثلیت بوده و هستند . یا مراد آئین پدران بت‌پرست قریشیان است که ایشان را دیده و زمان ایشان نسبت به زمان نیاکانشان ، واپسین بشمار است . « إِخْتِلاقٌ » : کذب محض . دروغ از پیش خود ساخته و پرداخته .

ترجمه: آیا از میان همه ما ، قرآن بر او نازل شده است‌ ؟ اصلاً آنان درباره قرآن من بدگمان و متردّدند . اصلاً آنان عذاب مرا نچشیده‌اند ( این است که چنین گستاخانه سخن می‌گویند ) . توضیحات: « الذِّکْرُ » : قرآن . این سخن را از راه تمسخر می‌گفتند ( نگا : حجر / 6 ) . « لَمَّا یَذُوقُوا » : هنوز نچشیده‌اند . « بَلْ » : برای انتقال از سببی به سبب دیگری از اسباب کفر آنان است .

ترجمه: راستی مگر گنجهای رحمت پروردگار بسیار با عزّت و بس بخشاینده تو در دست ایشان است‌ ؟ ( تا هر که را که بخواهند نبوّت بدهند و هر کس را که بخواهند محروم سازند ؟ ! ) . توضیحات: « خَزَآئِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ . . . » : ( نگا : اسراء / 100 ) .

ترجمه: یا مالکیّت و حاکمیّت آسمانها و زمین و چیزهائی که در میان آن دو است ، از آن ایشان است‌ ؟ اگر چنین است با وسائل و اسباب ( لازمه صعودی که در دست دارند به سوی آسمانها ) بالا روند ( و هر گونه که خود می‌خواهند حکومت کنند ، و به هر کس که می‌خواهند وحی بفرستند ) . توضیحات: « فَلْیَرْتَقُوا » : پس بالا بروند و صعود کنند . « الأسْبَابِ » : جمع سَبَب ، ریسمان . وسیله . مراد ابزار و ابواب و طرق صعود است ( نگا : حجّ‌ / 15 ، انعام‌ / 35 ، اسراء / 42 ) .

ترجمه: اینان که اینجا ( در شهر مکّه ) هستند ، سپاه ناچیز شکست خورده‌ای از دسته‌ها و گروههایند ( که قبلاً در برابر پیغمبران عَلَم طغیان برافراشته‌اند و سرانجام مغلوب گشته‌اند و تار و مار شده‌اند ) . توضیحات: « جُندٌ » : سپاه ناچیز . گروهک . تنوین آن برای تحقیر است . « مَا » : چیزهائی که . در اینجا مراد ( کسانی که و افرادی که ) است . « هُنَالِکَ » : آنجا . مراد مکّه است . « مَهْزُومٌ » : شکست خورده . « الأحْزابِ » : دسته‌ها و گروهها ( نگا : آیه 12 ) . واژه ( مَا ) مبتدا و ( جُندٌ ) خبر مقدّم ، و ( مَهْزُومٌ ) خبر دوم یا صفت ( جُندٌ ) می‌باشد . یا این که ( جُندٌ ) مبتدا و ( مَا ) زائد و ( مَهْزُومٌ ) خبر است . معنی آیه چه بسا این باشد : اینان در آنجا سپاهک شکست خورده‌ای از میان احزاب خواهند بود . اشاره به شکست بی‌دینان در جنگ احزاب است .

ترجمه: قبل از اینان نیز قوم نوح و عاد و فرعون که دارای بناهائی بلند و استوار همچون کوه بوده‌اند ( پیغمبران ما را ) تکذیب کرده‌اند . توضیحات: « قَبْلَهُمْ » : پیش از قوم قریش . « ذُوالأوْتَادِ » : دارای میخها . مراد از اوتاد ، بناهای بلند و کوه مانندی است که همچون میخ بر دل زمین نشسته است ( نگا : نباء / 7 ) . نمونه این گونه بناها اهرام ثلاثه مصر است . لذا ذوالاوتاد توصیف ویژه فراعنه است ( نگا : فجر / 10 ) .

ترجمه: و قوم ثمود و لوط و صاحبان باغهای فراوان سر در هم کشیده ( به تکذیب پیغمبران پرداخته‌اند و کیفر خویش را دیده‌اند ) . اینان همان گروهها و دسته‌هایند . ( گروهها و دسته‌های ششگانه‌ای که نمونه‌ای از مردمان کفرپیشه و ستمگر تاریخند و بر پیغمبران شوریده‌اند و به عذاب الهی گرفتار آمده‌اند ) . توضیحات: « أَصْحَابُ الأیْکَةِ » : صاحبان باغهای فراوان و پردرخت . مراد قوم شعیب است ( نگا : حجر / 78 ) . « الأحْزَابُ » : اشاره به همان احزابی است که در دو آیه قبل آمده و مشرکان مکّه را گروه اندکی از آنان شمرد .

ترجمه: هر یک از این گروهها ، پیغمبران را تکذیب کرده و عذاب من گریبانگیرشان گشته است . توضیحات: « إِن کُلٌّ . . . » : ( إِنْ ) حرف نفی و به معنی ( مَا ) است . « فَحَقَّ عِقَابِ » : ( نگا : حجّ‌ / 18 ) .

ترجمه: اینان ( نیز با این اعمال و افعال که دارند ) انتظاری جز این نمی‌کشند که یک صدای آسمانی فرا رسد ، صدائی که نیازی به تکرار ندارد ( و در آن بازگشتی نیست ) . توضیحات: « صَیْحَةً » : ( نگا : هود / 67 و 94 ، حجر / 73 و 83 ، مؤمنون‌ / 41 ، یس‌ / 29 و 49 و 53 ) . « فَوَاقٍ » : تکرار . رجوع و بازگشت . مهلت . « مَا لَهَا مِن فَوَاقٍ » : نیازی به تکرار ندارد . هیچ گونه رهائی و بارگشتی از آن نیست . یعنی این صیحه یکباره همه‌جا و همگان را فرا می‌گیرد و درها به روی انسانها بسته می‌شود . نه رهائی از آن ممکن است و نه پشیمانی سودی دارد و نه فریادها به جائی می‌رسد .

ترجمه: ( کافران مسخره‌کنان ) می‌گویند : پروردگارا ! سهم ( عذاب ) ما را پیش از روز رستاخیز و حساب و کتاب ( قیامت ) به ما برسان . توضیحات: « عَجِّلْ » : پیش بینداز . زودتر برسان ( نگا : کهف‌ / 58 ، یونس‌ / 11 ) . « قِطَّنَا » : بهره و نصیب ما را . سهمیّه و قسمت ما را . نامه نوشته ما را با توجّه به این که معنی « قِطَّ » صحیفه مکتوبه ، یعنی کاغذی که چیزی بر آن نگارند ، مفهوم آیه چنین می‌شود : پروردگارا نامه اعمال ما را پیش از روز جزا به دست ما برسان ، تا آن را بخوانیم و ببینیم که ما چه کاره‌ایم ( نگا : تفسیر نمونه ، المختصر فی تفسیر القرآن ، روح‌المعانی ) .

ترجمه: در برابر چیزهائی که می‌گویند شکیبا باش ، و به خاطر بیاور ( پیغمبران شکیبا ، از جمله ) بنده ما داود قدرتمند و توانا را . واقعاً او ( در همه کار و همه حال به سوی خدا باز می‌گشت و ) بسی توبه‌کار بود . توضیحات: « الأیْدِ » : قدرت و قوّت . « ذَالأَیْدِ » : دارای سلطه و قدرت . مراد قدرت جسمانی ، و توانائی انجام طاعت و عبادت ، و سلطه کامل در سیاستمداری و مملکت‌داری است . « أَوَّابٌ » : کسی که بسیار به خدا پناه ببرد و برگردد . کسی که از آنچه خدا از آن خوشش نمی‌آید دست بکشد و به سوی آنچه خدا از آن خوشش می‌آید برگردد ( نگا : اسراء / 25 ) .

ترجمه: ما کوهها را با او هم‌آوا کردیم . ( کوهها هم‌صدا با او ) شامگاهان و بامدادان به تسبیح و تقدیس ( آفریدگار جهان ) می‌پرداختند . توضیحات: « سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ » : کوهها را با او هم‌آوا و هم‌صدا کردیم ( نگا : سبأ / 10 ) . کوهها را فرمانبردارش ساختیم و از منافع آنها برخوردارش کردیم . « الإِشْرَاقِ » : برآمدن خورشید . تابیدن خورشید به هنگام چاشتگاه . « الْعَشِیِّ » : شب هنگام . شبانگاهان ( نگا : آل‌عمران‌ / 41 ، انعام‌ / 52 ، کهف‌ / 28 ) .

ترجمه: و پرندگان را نیز ( با او در تسبیح و تقدیس ) هم‌آوا کردیم و در پیش او گرد آوردیم . جملگی آنها فرمانبردار داود بودند ( و به دستور او عمل می‌کردند ) . توضیحات: « مَحْشُورَةً » : گرد آمده و جمع‌آوری شده . « کُلٌّ لَّهُ أَوَّابٌ » : همگی فرمانبردار داود بودند و به سوی او برمی‌گشتند . جملگی فرمانبردار خدا و خاضع در برابر مشیّت الله بودند و هستند ( نگا : انبیاء / 79 ) .

ترجمه: و حکومت او را ( با در اختیار قرار دادن وسائل مادی و معنوی ) استحکام بخشیدیم ، و بدو فرزانگی و شناخت ( امور ) دادیم ، و قدرت داوری قاطعانه و عادلانه‌اش ارزانی داشتیم . توضیحات: « شَدَدْنَا » : تقویت کردیم و استحکام بخشیدیم . پا برجای و استوار نمودیم . « مُلْکَهُ » : شاهی و حکومت او را . مملکت و کشور او را . « الْحِکْمَةَ » : شناخت اسرار اشیاء و اصابت در گفتار و کردار ( نگا : آل‌عمران‌ / 48 ) . « فَصْلَ الْخِطَابِ » : سخن فیصله دهنده . گفتار نیرومندی که نمایانگر قضاوت عادلانه و بیانگر داوری قاطعانه باشد . مصدر و به معنی اسم فاعل ، یعنی فاصل است و اضافه مصدر به مفعول خود یا اضافه صفت به موصوف خود می‌باشد . یعنی الْخِطَابَ الْفَاصِلَ . همان گونه که جَوَامِعُ الْکَلِمِ ، به معنی أَلْکَلام الْجَامِعُ است .

ترجمه: ( ای محمّد ! ) آیا داستان شاکیانی به تو رسیده است که وقتی ( از اوقات ) از دیوار عبادتگاه ( نه از درگاه خانه ، به سوی داود ) بالا رفتند ؟ توضیحات: « الْخَصْمِ » : دشمن . مفرد و مثنّی و جمع و مذکّر و مؤنّث در آن مساوی است و در اینجا مراد طرفین دعاوی است . « تَسَوَّرُواْ » : از دیوار بلند بالا رفتند . از دژ بالا پریدند . از ماده ( سُور ) به معنی دیوار بلند اطراف خانه یا شهر است . نحوه صعود و علّت اصلی آن بر ما مجهول است . آنچه روشن است ، ورود از طریق غیرعادی به کاخ شاهی و یا معبد است . « الِْمحْرَابَ » : عبادتگاه . در اینجا مراد محلّ مخصوص ، و یا پرستشگاه است .

ترجمه: ناگهان بر داود وارد شدند ( و ناگهانی در برابرش ظاهر گشتند ) و او از ایشان ترسید ( و گمان برد که قصد کشتن وی را دارند . بدو ) گفتند : مترس ! ما دو نفر شاکی هستیم و یکی از ما بر دیگری ستم کرده است . تو در میان ما به حق و عدل داوری کن و ستم روا مدار ، و ما را به راستای راه رهنمود فرما . توضیحات: « فَزِعَ » : ترسید . وحشت کرد . « لا تُشْطِطْ » : از حق دور مشو . دور از حقیقت مگو . در داوری ستم مکن . إشطاط و شَطَط ، هر دو به معنی انحراف و تجاوز از حدّ معیّن و اصل حقیقت است ( نگا : کهف‌ / 14 ) . « سَوَآءِ الصِّرَاطِ » : ( نگا : بقره‌ / 108 ، مائده‌ / 12 و 60 و 77 ) .

ترجمه: ( یکی از دو نفر گفت : ) این برادر من است و او نود و نه میش دارد ، و من تنها یک میش دارم ، و ( وی به من ) می‌گوید : آن را به من واگذار ( چرا که این یکی هم از من باشد بهتر است ، و هیچی از یکی خوبتر است ! ) و او بر من در سخن چیره شده است ( چون از لحاظ فصاحت و بلاغت از من گویاتر و رساتر است و مرا مغلوب و منکوب قدرت منطق خود کرده است ، و نیز با اصرار زیادی که در این باره می‌ورزد خسته و درمانده‌ام نموده است ) . توضیحات: « نَعْجَةً » : گوسفند . میش . « أَکْفِلْنِیهَا » : سرپرستی آن را به من واگذار . آن را بهره من گردان . مراد به تملّک او درآوردن آن گوسفند و دادن آن بدو است و از ماده ( کفل ) به معنی سرپرستی ، یا نصیب ( نگا : نساء / 85 ، حدید / 28 ) . « عَزَّنِی‌ » : مرا مغلوب کرده است و بر من چیره شده است .

ترجمه: ( داود ) گفت : مسلّماً او با درخواست یگانه میش تو برای افزودن آن به میشهای خود ، به تو ستم روا می‌دارد . اصلاً بسیاری از آمیزگاران و کسانی که با یکدیگر سر و کار دارند ، نسبت به همدیگر ستم روا می‌دارند ، مگر آنان که واقعاً مؤمنند و کارهای شایسته می‌کنند ، ولی چنین کسانی هم بسیار کم و اندک هستند . داود گمان برد که ما او را آزموده‌ایم ( و اندازه هراس او از دیگران ، و نیز نحوه قضاوت وی را به محکّ آزمایش زده‌ایم ) . پس از پروردگار خویش آمرزش خواست و به سجده افتاد و توبه کرد . توضیحات: « الْخُلَطَآءِ » : جمع خَلیط . آمیزشکاران . آمیزگاران . شرکاء . مراد آشنایان و شریکانی است که با هم سر و کار دارند و اغلب اموال یا احشام خود را با هم می‌آمیزند . « قَلِیلٌ مَّا هُمْ » : آنان بسیار اندکند . ( هُمْ ) مبتدای مؤخّر و ( قَلِیلٌ ) خبر مقدّم ، و ( مَا ) زائد و برای مبالغه در کمی و تأکید قلّت آمده است و معنی همچون ( جِدّاً ) دارد . « فَتَنَّاهُ » : او را امتحان کرده‌ایم . امتحان در این که آیا با وجود آن که خدا را در کنار خود می‌بیند از بندگان می‌ترسد یا خیر ، و نیز سنجش کار قضاوت او . « إِسْتَغْفَرَ » : طلب آمرزش کرد . مراد طلب آمرزش مطلق است . یعنی درخواست بخشش بدون در میان بودن خطا و گناه . چنین استغفاری برمی‌گردد به مبدأ : « حَسَنَاتُ الأبْرَارِ ، سَیِّئَاتُ الْمُقَرَّبِینَ » : ( نگا : غافر / 55 ، محمّد / 19 ، فتح‌ / 2 ، نصر / 3 ) . « خَرَّ » : فرو افتاد ( نگا : اعراف‌ / 143 ، نحل‌ / 26 ، حجّ‌ / 31 ، سبأ / 14 ) . « رَاکِعاً » : کرنش کنان . سجده‌کنان . خاشعانه ( نگا : بقره‌ / 43 ، آل‌عمران‌ / 43 ، مائده‌ / 55 ) . تعبیر « رَاکِعاً » : یا به خاطر آن است که رکوع مقدّمه سجده بوده و یا این که به معنی خود سجده است ، چرا که رکوع و سجود هر دو به معنی انحناء و خمیدن است ، و گاهی هم به معنی مطلق خشوع و خضوع می‌باشد . « أَنَابَ » : از کرده خویش پشیمان شد و برگشت . توبه کرد . کرده داود ، شتاب در صدور حکم قضاء بر اثر وضوح موضوع ، و یا گمان بردن کشتن خود توسّط طرفین دعاوی ، و خوف بیجا از بندگان با وجود حضور یزدان بود .

ترجمه: به هر حال ، ما این ( تَرکِ أولی وَ سیّئه‌ی مقَرَّبین ) را بر او بخشیدیم ( و وی را مشمول لطف و محبّت خود قرار دادیم ) و او در پیشگاه ما دارای مقام والا و برگشتگاه زیبا است ( که بهشت برین و نعمت‌های فردوس اعلی است ) . توضیحات: « ذلِکَ » : آن لغزش که در طرز قضاوت رخ داد و یا گمان قتل . آن گناه مراد گناهی همچون گناه مذکور در ( غافر / 55 و محمّد / 19 ) است . « زُلْفی‌ » : ( نگا : سبأ / 37 ) . « حُسْنَ مَئَابٍ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 14 ، رعد / 29 ) . آنچه از آیات 21 تا 25 استفاده می‌شود بیش از این نیست که افرادی به عنوان دادخواهی از عبادتگاه داود بالا رفتند و نزد او حاضر شدند . او نخست وحشت کرد . سپس به شکایت شاکی گوش فرا داد که یکی از آنان 99 گوسفند و دیگری فقط یک گوسفند داشت . صاحب 99 گوسفند از صاحب یک گوسفند خواسته است که این یکی را هم بدو بدهد . داود پیش از آن که از طرف مقابل توضیحی بخواهد حق را به شاکی داد . او به زودی متوجّه لغزش خود شد و از عجله و دستپاچگی خویش توبه کرد و خدا توبه او را پذیرفت . بدون این که حق کسی ضایع شده باشد . امّا برخی از مفسّران محترم با توجّه به اسرائیلیّات موجود در کتابهای محرَّف یهودیان و مسیحیان ، داستانهای گوناگونی را در تفاسیر خود ذکر نموده‌اند که مفسّران بیشماری در کتابهای خود آن افسانه‌ها و روایات را نقد نموده‌اند و بر آنها قلم بطلان کشیده‌اند ( نگا : تفسیر کبیر ، روح‌المعانی ، التفسیر النی للقرآن ، أضواء البیان ، تفسیر ابن‌کثیر ، تفسیر قاسمی ، نمونه ، فی ظلال القرآن ، الواضح ، ) برای نمونه چند جمله‌ای را عیناً از تفسیر أضواء البیان ذکر می‌نمایم : إِعْلَمْ أَنَّ مَا یَذْکُرُهُ کَثیرٌ مِنَ المُفَسِّرِینَ فِی تَفْسیرِ هذِهِ الآیَةِ الْکَریمَةِ ( ص‌ / 24 ) مِمَّا لا یَلِیقُ بِمَنصَبِ دَاوُدَ - عَلَیْهِ وَ عَلی نَبِیِّنَا الصَّلاةُ والسَّلامُ - کُلُّهُ رَاجِعٌ إِلیَ الإِسْرَائِیلیَّات ، فَلاثِقَةَ بِهِ ، وَ لا مُعَوَّلَ عَلَیْهِ ، وَ مَا جَاءَ مِنْهُ مَرْفُوعاً إِلیَ النَّبِیِّ - ( - لا یَصِحُّ مِنْهُ شَیْءٌ .

ترجمه: ای داود ! ما تو را در زمین نماینده ( خود ) ساخته‌ایم ( و بر جای پیغمبران پیشین نشانده‌ایم ) پس در میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف می‌سازد . بی‌گمان کسانی که از راه خدا منحرف می‌گردند عذاب سختی به خاطر فراموش کردن روز حساب و کتاب ( قیامت ) دارند . توضیحات: « خَلیفَةً » : مراد نماینده خدا است ( نگا : بقره‌ / 30 ) ، یا جانشین پیغمبران و جایگزین مردمان پیشین است ( نگا : اعراف‌ / 74 ) . « بِمَا » : حرف ( ب ) سببیّه ، و واژه ( مَا ) مصدریّه است .

ترجمه: ما آسمانها و زمین و چیزهائی را که در بین آن دو تا است بیهوده نیافریده‌ایم . این ، گمان کافران است ( و انگاره اندیشه بیمار ایشان ) . وای بر کافران ! به آتش دوزخ دچار می‌آیند . توضیحات: « وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَآءَ وَ . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 191 ، انبیاء / 16 ) . « وَیْلٌ . . . » : ( نگا : ابراهیم‌ / 2 ، مریم‌ / 37 ) .

ترجمه: آیا ( با حکمت و عدالت ما سازگار است ) کسانی را که ایمان می‌آورند و کارهای شایسته انجام می‌دهند ، همچون تباهکاران ( و فساد پیشگان در زمین ) بشمار آوریم‌ ؟ و یا این که پرهیزگاران با بزهکاران برابر داریم‌ ؟ توضیحات: « الْفُجَّارِ » : جمع فاجِر ، کسانی که از حدود و ثغور قوانین شرعی تجاوز می‌کنند و آشکارا به فسق و فجور می‌پردازند . « أَمْ » : این واژه متضمّن معنی دو حرف است : ( بَلْ ) که برای انتقال از سخنی به سخن دیگر ، و ( أ ) همزه استفهام انکاری است . یعنی مگر ممکن است اَشرار و بدان ، با اخیار و خوبان یکسان بشمار آیند ؟ هرگز .

ترجمه: ( ای محمّد ! این قرآن ) کتاب پرخیر و برکتی است و آن را برای تو فرو فرستاده‌ایم تا درباره آیه‌هایش بیندیشند ، و خردمندان پند گیرند . توضیحات: « کِتَابٌ » : مراد قرآن است . خبر مبتدای محذوف ( هُوَ ) یا ( هذا ) است . « مُبَارَکٌ » : صفت کتاب ، یا خبر دوم بشمار است .

ترجمه: ما سلیمان را به داود عطاء کردیم . او بنده بسیار خوبی بود ، چرا که او توبه‌کار بود . توضیحات: « أَوَّابٌ » : ( نگا : اسراء / 25 ، ص‌ / 17 ) . کسی که از غفلتها و لغزشها بسی دوری می‌گزیند ، و با توبه و انابه فراوان پیوسته به درگاه یزدان برمی‌گردد .

ترجمه: ( خاطر نشان ساز ) زمانی را که شامگاهان اسبهای نژاده تندرو و زیبای تیزرو ، بدو نموده و عرضه شد . توضیحات: « عُرِضَ عَلَیْهِ . . . » : مراد سان دیدن اسبها و رژه رفتن سپاه است که بیانگر ارتشی نیرومند و بازگو کننده قدرت مادی حکومت سلیمان برای اجرا قوانین یزدان در میان مردمان است . « الْعَشِیِّ » : شامگاهان . مراد بعدازظهر تا غروب آفتاب است . « الصَّافِنَاتُ » : جمع صافِن ، اسبانی که بر روی دو پا و یک دست ایستاده ، و یک دست را کمی بلند کرده و تنها نوک سم آن را بر زمین می‌گذارند . اسبهائی که روی دو پا بلند می‌گردند و می‌ایستند . هر یک از این صفات نشانه اسبهای اصیل و چابک است « الْجِیَادُ » : جمع جَواد ، اسبهای تیزرو و تندرو . یا جمع ( جَیِّد ) اسبان خوب و زیبا .

ترجمه: سلیمان گفت : من این اسبان را سخت دوست می‌دارم ، چون ساز و برگ من برای عبادت پروردگارم می‌باشند ( که جهاد است . او همچنان به آنها نگاه می‌کرد ) تا از دیدگانش در پرده ( گرد و غبار ) پنهان شدند . توضیحات: « حُبَّ » : مفعول به یا مفعول مطلق است . « الْخَیْر » : اموال و دارائی فراوان ( نگا : بقره‌ / 180 ، عادیات‌ / 8 ) . در اینجا مراد اسبهای رهوار است که انگار نفْسِ خیر می‌باشند . « عَن ذِکْرِ رَبّی‌ » : محبّتی که ناشی از یاد پروردگارم است . به خاطر ذکر و پرستش پروردگارم . چرا که اسبها ساز و برگ جهاد بودند . « تَوارَتْ » : پنهان و نهان شدند ( نگا : نحل‌ / 59 ) . « الْحِجَاب » : پرده . سِتر . مراد گرد و غبار حاصل از دویدن اسبها و فاصله پیدا کردن آنها است .

ترجمه: ( اسبها آن قدر جالب بودند که سلیمان به چاکران دستور داد ) آنها را به سوی من بازگردانید . ( او شخصاً سواران را مورد تفقّد ، و اسبان را مورد نوازش قرار داد ) و بر ساقها و گردنهای اسبها دست کشید . توضیحات: « رُدُّوهَا » : اسبها را برگردانید . « طَفِقَ مَسْحاً » : شروع به دست کشیدن و مالش دادن کرد . « السُّوقِ » : جمع ساق . ساقهای پا . « الأعْنَاقِ » : جمع عُنُق ، گردنها .

ترجمه: ما سلیمان را دچار بیماری ساختیم و وی را همچون کالبدی ( بی‌جان ) بر تخت سلطنت انداختیم ( تا به ابّهت خود ننازد و به نیروی خویش تکیه نکند و بداند که عظمت و قدرت انسان با کمترین ناخوشی و کوچکترین بیماری متزلزل و چه بسا نابود می‌گردد ) . سلیمان آن گاه ( که بلای خدا را دید ، توبه و استغفار سر داد و به درگاه الله ) بازگشت . توضیحات: « فَتَنَّا » : مبتلا و گرفتار ساختیم . دچار بیماری نمودیم . « أَلْقَیْنَا » : در اینجا ضمیر ( ه ) محذوف است و در اصل چنین است : أَلْقَیْنَاهُ . « جَسَداً » : پیکر . تن . حال مفعول محذوف است و برای تشبیه آمده است . یعنی همچون جسم بی‌روح . « أَنَابَ » : توبه و انابه سر داد . استغفار نمود . عبدالکریم خطیب در تفسیر « التفسیر القرآنی للقرآن‌ » با استفاده از تقریرات استاد محمّد شاهین حمزه ، سخنی بدین مفهوم دارد که : چه بسا روح سلیمان در حال بیداری از پیکر او جدا شده و دورادور ناظر لاشه بی‌روان خود بوده است . این عمل را امروزه « أَلطَّرْحُ الرُّوحِیُّ » : یعنی تجرید روح یا فرافکنی روح می‌نامند ( نگا : جزء 24 ، صفحه 1086 ) .

ترجمه: سلیمان گفت : پروردگارا ! مرا ببخشای و حکومتی به من عطاء فرمای که بعد از من کسی را نسزد ( که چنین سلطنت و عظمتی داشته باشد ) . بی‌گمان تو بسیار بخشایشگری . توضیحات: « مُلْکاً » : حکومت . سلطنت . « لا یَنبَغِی‌ » : نسزد . سزاوار و درخور نباشد .

ترجمه: پس ما ( دعای سلیمان را برآورده کردیم و ) باد را به زیر فرمان او درآوردیم . باد برابر فرمانش به هر کجا که می‌خواست ، آرام حرکت می‌کرد . توضیحات: « رُخَآءً » : نرم و آرام . حال ضمیر مستتر در ( تَجْرِی ) است . « أَصَابَ » : قصد کرد . اراده کرد .

ترجمه: و به زیر فرمان او درآوردیم همه بنّاها و غوّاصان دیو را . توضیحات: « الشَّیَاطِینَ » : دیوها ( نگا : انبیاء / 82 ) . عطف بر « الرِّیحَ » است . « کُلَّ » : بدل از ( الشَّیَاطِینَ ) است . « بَنَّآءٍ » : معمار . استاد . « غَوَّاصٍ » : ملوان . کسی که به دریا فرو رود .

ترجمه: و گروه دیگری از دیوها را در غل و زنجیر به زیر فرمان او کشیدیم ( تا از فساد و اذیّت و آزارشان به مردم جلوگیری نماید ) . توضیحات: « ءَاخَرِینَ » : دیگران . عطف بر ( کُلَّ ) است . « مُقَرَّنِینَ » : بسته شده به همدیگر ( نگا : ابراهیم‌ / 49 ، فرقان‌ / 13 ) . « الأصْفَادِ » : جمع صَفَد ، غُل و زنجیر ( نگا : ابراهیم‌ / 49 ) .

ترجمه: ( ما بدو وحی کردیم که ) این ( چیزهائی که به تو داده‌ایم ) عطاء ما است ، پس ( به هر کس که می‌خواهی ) ببخش یا ( آن را از هر کس که می‌خواهی ) بازدار ، بدون هیچ گونه حساب و کتابی ( که در برابر دادن یا ندادن ، از تو کشیده شود ) . توضیحات: « هذَا » : این نعمتهای الهی . « أُمْنُنْ » : عطاء کن . ببخش . « أَمْسِکْ » : بازدار . مبخش . « بِغَیْرِ حِسَابٍ » : بدون این که در بخشش یا عدم بخشش محاسبه و بازخواستی باشد . عطایای الهی و داده‌های خدائی آن اندازه زیاد است که هر چه از آن ببخشی به حساب نمی‌آید .

ترجمه: قطعاً سلیمان در پیشگاه ما ، مقامی ارجمند و سرانجامی نیکو دارد . توضیحات: « زُلْفی‌ » : قُربت . مقام و منزلت . پایه و درجه ( نگا : سبأ / 37 ، ص‌ / 25 ) . « حُسْنَ مَئَابٍ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 14 ، رعد / 29 ، ص‌ / 25 ) .

ترجمه: ( ای محمّد ! ) خاطر نشان ساز ( سرگذشت ) بنده ما ایّوب را ، بدان گاه که پروردگار خود را به فریاد خواند و گفت : اهریمن مرا دچار رنج و درد کرده است ( و سخت زار و نزار و بیمارم ) . توضیحات: « أَیُّوبَ » : عطف بیان است . « مَسَّنِیَ‌ » : به من رسانده است . دچار و گرفتارم کرده است . « مَسَّنِیَ الشَّیْطَانُ . . . » : مراد بیمار شدن است . از جمله ادب پیغمبران این است که شرّ و بلا را به اهریمن نسبت می‌دهند ( نگا : قصص‌ / 15 ) و خیر و خوشی را به خدا ( نگا : نمل‌ / 40 ) . « نُصْبٍ » : رنج و مشقّت . با فتح نون و صاد هم به همین معنی است . « عَذَابٍ » : درد و الم ( نگا : انبیاء / 83 ) .

ترجمه: ( به فریادش رسیدیم و او را ندا در دادیم که ) پای خود را به زمین بکوب . ( هنگامی که چنین کرد چشمه آبی برجوشید . بدو پیام دادیم : ) این ، آبی است که هم برای شستشوی ( تنت مفید ) است و هم برای نوشیدن ( گوارا و سودمند ) است . توضیحات: « أُرْکُضْ » : بکوب . « أُرْکُضْ بِرِجْلِکَ‌ » : پای خود را به زمین بکوب . راه برو که شفا یافته‌ای ( نگا : تفسیر قاسمی ) . « مُغْتَسَلٌ » : آبی که در آن خود را بشویند . چه بسا مراد آب معدنی دارای گوگرد باشد . « شَرَابٌ » : نوشیدنی . « بَارِدٌ » : سرد . خنک .

ترجمه: ( بیماری و ناراحتی ایّوب را برطرف ساختیم و به جای ) اولاد ( و اموالی که از دست داده بود ) دو چندان بدو عطاء کردیم ، محض مرحمتمان ( در حق ایّوب ) و تذکاری ( از صبر و شکیبائی ) برای خردمندان ( تا همچون ایّوب شکیبا و امیدوار به لطف و فضل خدا باشند و در حوادث و مشکلات ، رشته صبر جمیل را از دست ندهند ) . توضیحات: « وَهَبْنَا . . . ذِکْری . . . » : ( نگا : انبیاء / 84 ) . « وَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ » : خانواده پراکنده ایّوب را دَورِ او گرد آوردیم و بر تعدادشان افزودیم . یعنی کانون خانوادگی وی را گرم‌تر از گذشته ساختیم و فرزندان بیشتری بدو مرحمت کردیم . یا این که : به جای اولاد و اموالی که از دست داده بود ، دو چندان بدو عطاء نمودیم .

ترجمه: ( ایّوب سوگند خورده بود که یکی از افراد خانواده‌اش را تنبیه کند و چندین ضربه چوب بزند . ما برای رفع این مشکل نیز بدو دستور دادیم ) بسته‌ای ( از چوبهای نازک ، یا رشته خرما ، و یا ساقه‌های گندم و همانند آن ) را برگیر و ( او را ) با آن بزن ، و سوگند خود را مشکن . ( و با کم‌ترین اذیّت و آزاری قسم خویش را به مرحله اجرا درآور ) . ما ایّوب را شکیبا یافتیم . چه بنده خوبی بود ! او بسیار توبه و استغفار سر می‌داد . توضیحات: « ضِغْثاً » : دسته‌ای از ساقه‌های گندم و جو یا چوبهای نازک . بسته‌ای از رشته‌های خرما یا گیاهان . « لا تَحْنَثْ » : سوگند خود را مشکن . قسم خود را نقض نکن . « خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِب بِّهِ . . . » : قرآن مجید علّت سوگند خوردن ایّوب ، و نام کسی را که مرتکب جرم شده است ، و گناهش چه بوده است ، ذکر نفرموده است . در مورد اجرا حدود اسلامی به گونه‌ای که در آیه است ، یا باید آن را خاصّ شریعت ایّوب و مرحمتی در حق او دانست ، و یا این که چنین حکمی را در مورد فرسودگان و بیماران خطاکار قلمداد کرد ، و یا این که راجع به کسانی انگاشت که مرتکب جرمی نشده‌اند ، ولیکن سرپرست یا ولی ایشان سوگند خورده است که آنان را کیفر دهد و چوب بزند و ظاهر قانون حدود را رعایت کند . وگرنه اجراء حدّ زنا و تهمت و سوگند و غیره با بسته‌ای از ساقه‌ها و رشته‌ها و دسته‌ای از چوبهای نازک ، یعنی تعطیل حدود الهی ، و چنین کاری مجاز نیست ( نگا : تفسیر قاسمی ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) از بندگان ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب سخن بگو ، آنان که دارای قدرت و بینش ( کافی و قوی درباره امور زندگانی و رموز آئین یزدانی ) بودند . توضیحات: « أُوْلِی الأیْدِی‌ » : دارندگان قدرت و قوّت در طاعت و عبادت . دارندگان دستهای تلاشگر در همه زمینه‌های خوبی و نیکی . « الأبْصَارِ » : جمع بَصَر به معنی بصیرت‌ ؛ یعنی بینش روشن و آگاهی قابل ملاحظه از قوانین و اسرار دین و شریعت ، و آشنایی با امور زندگی و شناخت راه و روش دنیوی .

ترجمه: ما آنان را با صفت خاصّی ویژگی بخشیدیم که یاد ( همیشگی ایشان از ) سرای آخرت بود . توضیحات: « أَخْلَصْنَاهُمْ » : ایشان را برگزیدیم . آنان را اختصاص دادیم . بدیشان ویژگی بخشیدیم . « خَالِصَةٍ » : صفت اختصاصی . ویژگی خاصّ . « ذِکْری‌ » : یاد کردن . در اندیشه چیزی بودن . خبر مبتدای محذوف و یا بدل از ( خَالِصَةٍ ) است . « الدَّارِ » : سرا . به طور مطلق مراد سرای آخرت است . گوئی غیر از آن ، سرائی وجود ندارد و دنیا جز گذرگاهی به سوی آن نیست .

ترجمه: ایشان در پیشگاه ما از زمره برگزیدگان بس نیک و نیکوکارند . توضیحات: « الْمُصْطَفَیْنَ » : جمع مُصْطَفی ، نخبگان . برگزیدگان . « الأخْیَارِ » : جمع خَیِّر ، خوبان و نیکان . محسنان و نیکوکاران .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) از اسماعیل و الیسع و ذالکفل یاد کن . آنان جملگی از خوبان و نیکانند . توضیحات: « الْیَسَعَ » : نام یکی از انبیاء بنی‌اسرائیل است و بعضی معتقدند که او همان یوشع‌بن‌نون است . برخی هم او را همان إلیاسین که إلیاس باشد می‌دانند . « ذَالْکِفْلِ » : نام یکی از انبیاء بنی‌اسرائیل است که سرپرستی مریم را به عهده گرفت و زکریّا نام دارد .

ترجمه: این ( فرازهائی را که از خصال و مقامات انبیاء گذشته برشمردیم ، تنها ) یادی ( از ایشان ) است ، و مسلّماً پرهیزگاران دارای مرجع و مأوای آراسته و زیبائی هستند . توضیحات: « ذِکْرٌ » : خاطره . یاد . عظمت و آوازه . وسیله پند و مایه عبرت دیگران . با توجّه به معنی اخیر ، مفهوم آیه این می‌شود ، این فرازها ، مایه پند و اندرز کسانی است که پندپذیر و عبرتگیر باشند و بدین وسیله بخواهند از زمره متّقیان گردند . « حُسْنَ مَئَابٍ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 14 ، رعد / 29 ) .

ترجمه: ( منزل و مأوائی که ) باغهای جاویدان بهشت و محلّ ماندگاری همیشگی است و درها ( ی آنجا ) به روی ایشان باز است ( و پیوسته در انتظارشان است ) . توضیحات: « جَنَّاتِ عَدْنٍ » : ( نگا : توبه‌ / 72 ، رعد / 23 ، نحل‌ / 31 ) . جنّاتِ ، بدل یا عطف بیان ( مَئَابٍ ) است . « مُفَتَّحَةً لَّهُمُ الأبْوَابُ » : واژه ( مُفَتَّحَةً ) حال ، و کلمه ( الأبْوَابُ ) نائب فاعل است .

ترجمه: در آنجا ( راحت و آسوده بر تختها ) تکیه می‌زنند و میوه‌های فراوان و نوشیدنیهای زیادی را می‌طلبند ( و خدمتکاران بهشتی فوراً خواستهایشان را برآورده می‌کنند ) . توضیحات: « مُتَّکِئِینَ » : تکیه زنندگان . حال ضمیر ( هُمْ ) است . « یَدْعُونَ » : می‌طلبند . « کَثِیرَةٍ » : فراوان . مراد انواع میوه‌های فراوان و نوشیدنیهای گوناگون است .

ترجمه: در کنار ایشان همسرانی هستند که ( با زیبائی و ملاحتی که دارند چشم شوهران خود را تنها متوجّه خود می‌کنند و از دیگران باز می‌دارند ، و به سبب زیبائی شوهرانشان ) تنها به شوهرانشان چشم می دوزند ، و جملگی هم‌سنّ و سال می‌باشند ( و در میانشان پیر وجود ندارد و گوئی همه در یک زمان متولّد گردیده‌اند ) . توضیحات: « قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ » : ( نگا : صافّات‌ / 48 ) . همسرانی که به خاطر جمال شوهران خود و عشق بدانان تنها بدیشان چشم دوخته‌اند . همسرانی که با جمال و زیبائی خود چشم شوهرانشان را به خود جلب و ایشان را دلباخته خویش نموده‌اند . « أَتْرَابٌ » : جمع تِرْب ، افراد همسن و سال ( نگا : واقعه‌ / 37 ، نبأ / 33 ) . یعنی همه همسران هم‌سنّ و سال بوده گوئی جملگی در یک زمان آفریده شده‌اند . همگی همسران و جملگی شوهران ، جوان و هم‌سنّ و سالند ( نگا : تفسیر نمونه ) .

ترجمه: این ، چیزهائی است که برای روز حساب و کتاب ( قیامت ، به شما پرهیزگاران ) وعده داده می‌شود ( و تخلّف‌ناپذیر است ) . توضیحات: « لِیَوْمِ الْحِسَابِ » : مراد برای زمان بعد از حساب و کتاب است ، چرا که نعمتهای مذکور در آیات 50 و 51 و 52 پس از وارسی و بررسی و دخول به بهشت در اختیار خداپرستان راستین قرار می‌گیرد .

ترجمه: این ( نعمتهای فراوان ) عطاء و داده‌های ما است و هرگز نابودی و پایان ندارد . توضیحات: « نَفَادٍ » : فنا و نابودی . از میان رفتن و پایان پذیرفتن .

ترجمه: این ( نعمتها و بهره‌های پرهیزگاران بود که ذکر گوشه‌ای از آن گذشت ) و امّا سرکشان ( از خطّ فرمان یزدان ، و شورندگان بر انبیاء و پیغمبران ) دارای بدترین مرجع و مأوایند . توضیحات: « هذَا » : خبر مبتدای محذوفی است و تقدیر آن چنین است : أَلأمْرُ هذَا : یا مبتدا است و خبر آن محذوف است و تقدیر چنین است : هذَا لِلْمُتَّقِینَ .

ترجمه: و آن دوزخ است که بدانجا در می‌آیند و بدان می‌سوزند ، و چه بد جایگاه و قرارگاهی است . توضیحات: « جَهَنَّمَ » : عطف بیان ، یا بدل از « شَرَّ » است . « بِئْسَ الْمِهَادُ » : ( نگا : بقره‌ / 206 ، آل‌عمران‌ / 12 و 197 ) .

ترجمه: این آب داغ و خونابه ( اندام دوزخیان است که نوشیدنی ایشان ) است ، باید که از آن پیوسته بچشند و بخورند . توضیحات: « هذَا » : مبتدا است . « حَمِیمٌ » : آب داغ . خبر ( هذا ) است . « فَلْیَذُوقُوهُ » : حرف ( ف ) برای تکرار است . یعنی چاره‌ای نیست پیوسته باید از آن بچشند و بخورند . جمله معترضه است . « غَسَّاقٌ » : اسم خونابه روان از پیکر دوزخیان است ( نگا : نبأ / 25 ) . در اصل به معنی گنداب و آب بدبو است .

ترجمه: و جز این ، انواع کیفرهای دیگری از این قبیل دارند . توضیحات: « ءَاخَرُ » : دیگری . مبتدا است . « مِن شَکْلِهِ » : همسان و همگون آن . صفت ( ءَاخَرُ ) است . « أَزْوَاجٌ » : اصناف و انواع . خبر ( ءَاخَرُ ) است .

ترجمه: ( هنگامی که رؤسای کفر و ضلال وارد دوزخ می‌شوند و با چشم خود می‌بینند که پیروان ایشان را نیز به سمت دوزخ می‌آورند ، خطاب به یکدیگر می‌گویند : بنگرید ) این گروه انبوه ، بر اثر فشار و زور ( فرشتگان ) خود را به میان شما می‌اندازند ( و جا را بر شما تنگ می‌کنند ) - خوش نیامدند و خوشی نبینند - آنان با آتش دوزخ سوخته می‌شوند . توضیحات: « هذَا فَوْجٌ . . . » : این سخن می‌تواند گفته فرشتگان عذاب ، خطاب به گروه دیگری از خودشان باشد . « مُقْتَحِمٌ » : کسی که با فشار و زور و هول دادن ، وادار به دخول به جائی شود ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ، و معالم التنزیل بغوی ) . کسی که با زور خود را به جائی بیندازد . « لا مَرْحَباً بِهِمْ » : خوش نیامدند . خیر و خوشی نبینند . گفته سردستگان کفر و ضلال ، خطاب به پیروان سرگشته است . مفعول مطلق است . « صَالُوا النَّارِ » : وارد شوندگان به آتش و سوختگان در آن . واژه ( صَالُو ) که در اصل ( صَالُونَ ) است و نون آن در حالت اضافه افتاده است ، جمع ( صَالِی ) به معنی وارد شونده به آتش و سوزنده بدان است ( نگا : صافّات‌ / 163 ، مطفّفین‌ / 16 ) . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر دارد .

ترجمه: ( پیروان ، خطاب به سروران خود ) می‌گویند : بلکه شما خوش نیامدید و خوشی نبینید . چرا که این شما بودید که چنین جائی را بهره ما کردید ، وه که چه مقر و جایگاه بدی است ! توضیحات: « لا مَرْحَباً بِکُمْ » : خوش نیامدید خیر و خوشی نبینید ! « قَدَّمْتُمُوهُ » : آن را پیشکشش کرده‌اید و عرضه داشته‌اید . آن را عطاء نموده‌اید . واو آن نتیجه اشباع ضمّه‌ای است که بر اثر اتّصال ضمیر منصوب پیدا گشته است ( نگا : گنجینه صرف ، صفحه 184 ) . ضمیر ( هُ ) به کفر یا دوزخ و یا عذاب مفهوم برمی‌گردد . « الْقَرَارُ » : مَقَرّ و جایگاه . منزل و مأوی ( نگا : ابراهیم‌ / 29 ، مؤمنون‌ / 13 و 50 ، نمل‌ / 61 ) .

ترجمه: و می‌گویند : پروردگارا ! هر کس چنین جایگاه و عذابی را نصیب ما نموده است ، عذاب او را در آتش دوزخ چندین برابر گردان . توضیحات: « عَذَاباً ضِعْفاً » : عذاب دو چندان . عذابی چند برابر ( نگا : اعراف‌ / 38 ) .

ترجمه: ( سرانجام ، دوزخیان به همدیگر ) می‌گویند : ما چرا کسانی را نمی‌بینیم که ( در دنیا ) ایشان را از زمره بدان و بدکاران به حساب می‌آوردیم‌ ؟ توضیحات: « نَعُدُّهُمْ » : بشمارشان می‌آوردیم . محسوبشان می‌داشتیم . « الأشْرَارِ » : جمع شَرّ ، اشخاص بد . افراد بیسود و بیفایده . مرادشان مردمان مؤمن به طور عام و فقراء مسلمین به طور خاصّ است ( نگا : شعراء / 111 ، هود / 27 ، مطفّفین‌ / 29 - 36 ) . یا مراد همان اشرار و افراد سرکش است . چرا که کفّار به مؤمنان برچسب ریاست طلب و آشوبگر زده و می‌زنند ( نگا : اعراف‌ / 110 ، شعراء / 35 ) .

ترجمه: آیا ما ( اشتباهاً در دنیا ) ایشان را حقیر و ناچیز گرفته بودیم و بدیشان گپ می‌زدیم ( و هم اینک در بهشت بسر می‌برند و از مقرّبان درگاه یزدانند ؟ ) و یا این که ( همان گونه‌اند که ما گمان می‌بردیم و الآن در دوزخند و در میان این دودها و شعله‌های آتش ) ، چشمان ( نزدیک بین ما ) ایشان را نمی‌توانند ببینند ؟ توضیحات: « أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِیّاً » : آیا ما ایشان را به مسخره گرفته‌ایم و ناچیزشان دانسته‌ایم‌ ؟ فعل ( أَتَّخَذْنَاهُمْ ) در اصل ( أَإِتَّخَذْنَاهُمْ ) است و همزه وصل به خاطر همزه استفهام حذف شده است . واژه ( سِخْرِیّاً ) به معنی مسخره و حقیر ، برای مفرد و مثنّی و جمع یکسان به کار می‌رود ، و با ضمّ سین هم به همین معنی است ( نگا : مؤمنون‌ / 110 ، زخرف‌ / 32 ) . « زَاغَتْ » : انحراف پیدا کرده است . از حق منحرف شده است . از ماده زَیْغ به معنی انحراف از حق و حقیقت است . نسبت آن به چشم نه به صاحبان چشم ، برای مبالغه در مطلب است . معنی دیگر آیه این است که : آیا ما در دنیا این مردمان محترم بهشتی و مقرّبان الهی را مسخره کرده باشیم‌ ؟ و یا بدتر از این ، آنان را آن اندازه حقیر و ناچیز دانسته باشیم که اصلاً به چشم نمی‌آمدند ؟ !

ترجمه: این ( گفتگوهائی را که از زبان دوزخیان بیان داشتیم ) یک واقعیّت است ( و قطعاً در وقت خود به وقوع می‌پیوندد ) و نزاع و سخنان خصمانه دوزخیان با یکدیگر خواهد بود . توضیحات: « لَحَقٌّ » : مراد از حقیقت داشتن ، وقوع و تحقّق است . « تَخَاصُمُ » : ستیزه و پرخاش . خبر مبتدای محذوف و تقدیر چنین است : هُوَ تَخَاصُمُ . و جمله ( تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ ) بیان ( ذلِکَ ) است .

ترجمه: بگو : من تنها بیم دهنده ( مردمان از عذاب یزدان ) می‌باشم و بس . و هیچ معبودی جز خداوند یگانه غالب ( بر هر چیز و هر کس ) وجود ندارد . توضیحات: « مُنذِرٌ » : بیم دهنده . « الْقَهَّارُ » : غالب بر هر کس ، و چیره بر هر چیز .

ترجمه: پروردگار آسمانها و زمین و همه چیزهائی است که در میان آن دو است و بسیار با عزّت و آمرزگار است . توضیحات: « رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ . . . » : ( نگا : شعراء / 24 ) . « الْغَفَّارُ » : ( نگا : طه‌ / 82 ، نوح‌ / 10 ) .

ترجمه: بگو : ( آنچه من شما را به وسیله ) آن ( بیم می‌دهم که قرآن بزرگوار است ) خبر سترگی است . توضیحات: « نَبَؤٌاْ » : خبر مهمّ و سرگذشت قابل توجّه ( نگا : انعام‌ / 34 و 67 ، اعراف‌ / 175 ) . در اینجا مراد قرآن است که خبر بزرگی است درباره سرنوشت مؤمنان و کافران و سعادت و شقاوت دنیوی و اخروی ایشان .

ترجمه: شما ( بر اثر غفلت ) از آن رو گردانید . توضیحات: « مُعْرِضُونَ » : ( نگا : بقره‌ / 83 ، آل‌عمران‌ / 23 ) .

ترجمه: من از ملأ اعلی ( و فرشتگان عالم بالا ) هنگامی که ( درباره آفرینش آدم ) گفتگو می‌کردند ، خبر ندارم . ( تنها چیزی که در این زمینه می‌دانم آن مقداری است که از طریق وحی به من رسیده است و بس ) . توضیحات: « الْمَلإِ الأَعْلی‌ » : در اینجا مراد فرشتگان و آنانی است که بدیشان دستور داده شد که برای آدم سجده برند ( نگا : بقره‌ / 30 ) همان گونه که آیه 71 همین سوره بیانگر آن است . « إِذْ » : زمانی که . بدان گاه که . « یَخْتَصِمُونَ » : جدال و نزاع می‌کردند . مراد از مجادله و منازعه ، بحث و گفتگو درباره آفرینش انسان است .

ترجمه: به من هم وحی نمی‌شود مگر بدان خاطر که ( پیغمبر خدایم و ) بیم دهنده ( مردمان از عذاب یزدان و ) بیانگر ( اوامر و نواهی الهی ) می‌باشم . توضیحات: « إِن یُوحی‌ » : وحی نمی‌شود . حرف ( إِنْ ) نافیه است . نائب فاعل ( یُوحی ) ضمیر مستتر است . یعنی : مَا یُوحی إِلَیَّ حالُ الْمَلإِ الأعْلی . یا این که : مَا یُوحی إِلَیَّ الَّذِی یُوحی مِنَ الأمُورِ الْغَیْبِیَّةِ . . . إِلاّ لأنِّی نَذِیرٌ مُبِینٌ مِنْ جِهَتِهِ تَعَالی . « إِلاّ أَنَّمَا أَنَا . . . » : مگر بدان خاطر که من . معنی حصر بدان می‌ماند که به کسی گفته شود : لَمْ تُسْتَقْضَ یَا فُلانُ إِلاّ لِأَنَّکَ عالِمٌ عامِلٌ مُرْشِدٌ . ای فلانی ! از تو داوری خواسته نمی‌شود مگر بدان خاطر که تو دانا هستی و به دانش خود عمل می‌کنی و راهنمای دیگرانی .

ترجمه: وقتی ( این گفتگو در ملأ اَعلی و عالَم بالا درگرفت ) که پروردگارت به فرشتگان گفت : من انسانی را از گِل می‌آفرینم . توضیحات: « إِذْ قَالَ رَبُّکَ . . . » : بیان گفتگوئی است که در ملأ اعلی و عالم بالا در گرفته است . « بَشَراً » : مراد آدم است . « طِینٍ » : گِل .

ترجمه: هنگامی که آن را سر و سامان دادم و آراسته و پیراسته کردم ، و از جان متعلّق به خود در او دمیدم ، در برابرش سجده ( بزرگداشت و درود ) ببرید . توضیحات: « فَإِذَا سَوَّیْتُهُ . . . » : ( نگا : حجر / 29 ) .

ترجمه: پس همه فرشتگان جملگی سجده بردند . توضیحات: « فَسَجَدَ الْمَلآئِکَةُ . . . » : ( نگا : حجر / 30 ) .

ترجمه: جز ابلیس که تکبّر ورزید ، و از کافران گردید . توضیحات: « إِلاّ إِبْلِیسَ . . . » : ( نگا : بقره‌ / 34 ) .

ترجمه: فرمود : ای ابلیس ! چه چیز تو را بازداشت از این که سجده ببری برای چیزی که من آن را مستقیماً با قدرت خود آفریده‌ام‌ ؟ آیا تکبّر ورزیده‌ای یا اصلاً از متکبّران بوده‌ای‌ ؟ توضیحات: « خَلَقْتُ بِیَدَیَّ » : مستقیماً و بدون واسطه چیز دیگری ، از قبیل پدر و مادر ، آن را با قدرت خود آفریده‌ام . ( یَد ) کنایه از قدرت است . « أَسْتَکْبَرْتَ » : مراد این است که هم اینک خود را به بزرگی می‌زنی و تکبّر می‌ورزی . « أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِینَ » : یا این که همواره از متکبّران و خود بزرگ بینان بوده‌ای . « الْعَالِینَ » : ( نگا : یونس‌ / 83 ، دخان‌ / 31 ، مؤمنون‌ / 46 ) .

ترجمه: گفت : من بهتر از او هستم . تو مرا از آتش آفریده‌ای و وی را از گِل . توضیحات: « قَالَ أَنَا خَیْرٌ . . . » : ( نگا : اعراف‌ / 12 ) .

ترجمه: گفت : از میان آن ( جماعتِ ملأ اعلی و فرشتگان عالَم بالا ) بیرون شو ، چرا که تو مطرود ( از رحمت ما ) و رانده شده ( از میان فرشتگان ) هستی . توضیحات: « مِنْهَا » : از جنت . از آسمان . از جماعت فرشتگان . « رَجِیمٌ » : مطرود از درگاه رحمت و کرامت خدا . رانده شده از میان صفوف فرشتگان ( نگا : آل‌عمران‌ / 36 ، حجر / 17 و 34 ، نحل‌ / 98 ) .

ترجمه: قطعاً نفرین من تا روز جزا بر تو خواهد بود . توضیحات: « یَوْمِ الدِِّینِ » : ( نگا : فاتحه‌ / 4 ، حجر / 35 ، شعراء / 82 ، صافّات‌ / 20 ) . « إِلی یَوْمِ الدِّینِ » : همیشه تا روز قیامت .

ترجمه: گفت : پروردگارا ! ( حال که چنین است ) پس تا روزی مرا مهلت بده و ممیران که مردمان دوباره زنده می‌گردند ( و رستاخیز شروع می‌شود ) . توضیحات: « فَأَنظِرْنِی . . . » : ( نگا : اعراف‌ / 14 ، حجر / 36 ) .

ترجمه: فرمود : تو از مهلت داده‌شدگانی ( و تا پایان جهان زنده می‌مانی ) . توضیحات: « الْمُنظَرِینَ » : ( نگا : اعراف‌ / 15 ، حجر / 8 و 37 ) .

ترجمه: تا روز زمان معیّن ( که پایان عمر جهان و سرآغاز قیامت است ) . توضیحات: « الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » : ( نگا : حجر / 38 ) . یَوْمِ الدِّینِ ، یَوْمِ یُبْعَثُونَ ، و یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ، همه به یک معنی است .

ترجمه: گفت : به عزّت و عظمتت سوگند که ( در پرتو عمر جاویدان و تلاش بی‌امان ) همه آنان را گمراه خواهم کرد . توضیحات: « لأُغْوِیَنَّهُمْ . . . » : ( نگا : حجر / 39 ) .

ترجمه: مگر بندگان مخلص تو از ایشان را ( که بر آنان سلطه و قدرتی نداشته و وسوسه‌ام در ایشان نمی‌گیرد ) . توضیحات: « الْمُخْلَصِینَ » : ( نگا : یوسف‌ / 24 ، حجر / 40 ، صافّات‌ / 74 ) .

ترجمه: فرمود : به حق سوگند ، و حق می‌گویم ( و جز حق نمی‌گویم ) . توضیحات: « الْحَقُّ » : مبتدا و خبر آن محذوف است ، یعنی أَلْحَقُّ قَسَمی . « الْحَقَّ » : مفعول به مقدّم ( أَقُولُ ) است . جمله ( الْحَقَّ أَقُولُ ) معترضه است میان ماقبل و مابعد خود .

ترجمه: هر آینه دوزخ را هم از تو و هم از کسانی که از تو پیروی کنند پر و لبریز می‌سازم . توضیحات: « تَبِعَکَ » : از تو پیروی کرد . به دنبال تو راه افتاد . « أَجْمَعِینَ » : تأکید ضمیر ( کَ ) و ( هُمْ ) است .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) بگو : من از شما در مقابل تبلیغ قرآن و رساندن دین خدا هیچ پاداشی نمی‌طلبم ، و از زمره مدّعیان ( دروغین نبوّت هم ) نیستم ( و آنچه می‌گویم ساختگی نبوده و از پیش خود به هم نمی‌بافم ) . توضیحات: « عَلَیْهِ » : در مقابل تبلیغ آنچه بدان مأمورم که قرآن است ( نگا : ص‌ / 87 ) . « الْمُتَکَلِّفِینَ » : مدّعیان دروغین . کسانی که به طریق ساختگی و به ناروا چیزی را به خود نسبت می‌دهند و وانمود می‌کنند . دغلبازان .

ترجمه: این قرآن ، چیزی جز پند و اندرز جهانیان ( و مایه بیداری جملگی ایشان ) نمی‌باشد . توضیحات: « إِنْ هُوَ . . . » : ( نگا : یوسف‌ / 104 ، یس‌ / 69 ، قلم‌ / 52 ) .

ترجمه: و خبر آن را بعد از مدّت زمانی خواهید دانست ( و به زودی صدق وعد و وعید و راستی اخبار و گفتار قرآن را هم در این جهان و هم در آن جهان خواهید دید ) . توضیحات: « وَلَتَعْلَمُنَّ . . . » : مراد این است راستی و درستی مطالب قرآن ، هم در این جهان و هم در آن جهان برای مردمان آشکار خواهد گشت ( نگا : فصّلت‌ / 53 ، نمل‌ / 93 ) .

ترجمه: نزول کتاب ( قرآن ) از سوی خداوند باعزّت و باحکمت انجام پذیرفته است . توضیحات: « تَنزِیلُ » : ( نگا : شعراء / 192 ، سجده‌ / 2 ، یس‌ / 5 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! ) ما این کتاب را که در برگیرنده حق و حقیقت است ، بر تو فرو فرستاده‌ایم . خدا را پرستش کن و پرستش خود را سره و خاصّ او گردان . توضیحات: « بِالْحَقِّ » : در برگیرنده حق . فرمان دهنده به حق ( نگا : آل‌عمران‌ / 3 ، نساء / 105 ، مائده‌ / 48 ) . « الدِّینَ » : طاعت و عبادت ( نگا : اعراف‌ / 29 ، یونس‌ / 22 ، عنکبوت‌ / 65 ، لقمان‌ / 32 ، بیّنه‌ / 5 ) .

ترجمه: هان ! تنها طاعت و عبادت خالصانه برای خدا است و بس . کسانی که جز خدا سرپرستان و یاوران دیگری را برمی‌گیرند ( و بدانان تقرّب و توسّل می‌جویند ، می‌گویند : ) ما آنان را پرستش نمی‌کنیم مگر بدان خاطر که ما را به خداوند نزدیک گردانند . خداوند روز قیامت میان ایشان ( و مؤمنان ) درباره چیزی که در آن اختلاف دارند داوری خواهد کرد . خداوند دروغگوی کفرپیشه را ( به سوی حق ) هدایت و رهنمود نمی‌کند ( و او را با وجود کذب و کفر به درک و فهم حقیقت نائل نمی‌گرداند ) . توضیحات: « لِلّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ » : تنها عبادت بی‌شائبه از کفر و شرک ، خداپسند و مقبول خدا است . تنها خدا ، طاعت و عبادت خالصانه می‌گردد و بس . « مِن دُونِهِ » : غیر از خدا . جدای از خدا . « أَوْلِیَآءَ » : سرپرستان . یاوران . مراد معبودها است . از قبیل : فرشتگان و عُزَیر و عیسی و اصنام . ( نگا : اعراف‌ / 27 و 30 ، هود / 20 و 113 ، رعد / 16 ، کهف‌ / 50 و 102 ، فرقان‌ / 18 ، عنکبوت‌ / 41 ) . « زُلْفی‌ » : ( نگا : سبأ / 37 ، ص‌ / 25 و 40 ) . « کُفَّار » : کفرپیشه . کفران کننده نعمت .

ترجمه: اگر خداوند می‌خواست فرزندی داشته باشد ، می‌بایست از میان چیزهائی که خود می‌آفریند کسی یا چیزی را برگزیند . ( در صورتی که فرزند باید از جنس پدر بوده و همچون او قدیم باشد . این هم ناممکن است ) . خداوند پاک و منزّه ( از همه عیبها به ویژه از نیاز به فرزند ) است . او خداوند یگانه پیروزمند است ( و فرزند داشتن مخالف با یگانگی ، و نیاز به فرزند بیانگر عدم پیروزمندی و چیرگی است ) . توضیحات: « إِصْطَفی‌ » : برگزید .

ترجمه: خداوند آسمانها و زمین را به حق آفریده است ( نه به بازیچه ) . شب را بر روز ، و روز را بر شب می‌پیچد ، و خورشید و ماه را فرمانبردار ( دستور خود ) کرده است ( و برای مصلحت بندگان به گردش و چرخش انداخته است ) . هر یک از آنها تا مدّت معیّن و مشخّصی ( که خدا می‌داند ) در حرکت خواهد بود . هان ! خدا بسیار مقتدر و بخشنده است ( و هر چه را بخواهد می‌کند و هر که را بخواهد می‌بخشد ) . توضیحات: « بِالْحَقِّ » : به حق نه به شوخی و عبث . یعنی آفرینش دارای نظم و نظام شگرف و مقصد و هدف بزرگی است ، و زندگی بازیچه نیست . « یُکَوِّرُ » : می‌پیچد . یعنی خداوند زمین را کروی آفریده است و به دور خود به گردش انداخته است ، و بر اثر این گردش ، قسمتی از کره زمین روز و قسمتی شب است ، و گوئی از یک سو نوار سفید بر سیاه ، و از سوی دیگر نوار سیاه بر سفید پیچیده می‌شود . چرا که مصدر آن ( تکویر ) است که به معنی پیچیدن عمامه و دستار به دور سر است . « أَجَلٍ مُّسَمّیً » : ( نگا : رعد / 2 ، لقمان‌ / 29 ، فاطر / 13 ) .

ترجمه: خدواند شما را از یک تن ( به نام آدم ) بیافرید ، سپس از جنس او همسرش را ( به نام حوّاء ) خلق کرد ، و برای شما هشت جفت چهارپا گسیل داشت . او شما را در شکمهای مادرانتان ، در میان تاریکیهای سه‌گانه ، آفرینشهای جوراجور و پیاپی می‌بخشد ( و جنین را هر دم به گونه‌ای درآورده و به پلّه‌ای از خلقت می‌رساند ) کسی که چنین ( نعمتهائی را می‌بخشد و این گونه نقش آفرینی ) می‌کند ، الله است که پروردگار شما است و حکومت و مملکت ( سراسر عالم هستی ) از آن او است . جز او معبودی وجود ندارد . پس چگونه ( با وجود این همه موجبات و دواعی عبادت از حق منحرف می‌گردید ، و از پرستش خدا به پرستش چیزهای دیگر ) برگردانده می‌شوید ؟ توضیحات: « نَفْسٍ وَاحِدَةٍ » : شخص واحدی . یک تن . مراد ابوالبشر ، آدم 7 است ( نگا : نساء / 1 ، انعام‌ / 98 ، اعراف‌ / 189 ) . « ثُمَّ » : برای تأخیر زمانی نیست بلکه برای تأخیر بیان است . « جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا » : همسر او را از جنس او آفرید . ( نگا : نساء / 1 ، اعراف‌ / 189 ) . « أَنزَلَ » : خلقت بخشید . بیافرید . ( نگا : اعراف‌ / 26 ، حدید / 25 ) . « ثَمَانِیَةَ أَزْوَاجٍ » : ( نگا : انعام‌ / 143 ) . « خَلْقاً مِّن بَعْدِ خَلْقٍ » : مراد تطوّرات جنین و تحوّلات عجیب آن در مراحل مختلف است . « ظُلُمَاتٍ ثَلاثٍ » : چه بسا مراد ظلمت شکم مادر ، و ظلمت رحم ، و ظلمت مشیمه یا بچّه‌دان باشد . یا مراد لایه‌های جنینی إِکْتُودِرْم و مِزُودِرْم و اِنْدُودِرْم باشد . و یا این که مراد تخمدان و لوله فالوپ و رحم باشد . هدف اصلی را به علم « جنین‌شناسی‌ » که در اصل درس خداشناسی است واگذار می‌کنیم . « أَنَّی‌ » : چگونه‌ ؟ کجا ؟ « فَأَنَّی تُصْرَفُونَ » : ( نگا : یونس‌ / 32 ) .

ترجمه: اگر کافر گردید ، خدا بی‌نیاز از ( ایمان و عبادت ) شما است ، و لیکن کفر را از بندگان خود نمی‌پسندد ، و اگر ( با انجام عبادت و طاعت خدا را ) سپاسگزاری کنید ، از این کارتان خوشنود می‌گردد . هیچ کس بار گناهان دیگری را بر دوش نمی‌کشد ( و گناهان دیگری را به گردن نمی‌گیرد ) . بعدها بازگشت همه شماها به سوی پروردگارتان خواهد بود و از چیزهائی که می‌کرده‌اید آگاهتان خواهد ساخت . چرا که او آگاه از اسرار و افکار نهفته در سینه‌ها است . توضیحات: « إِن تَکْفُرُوا » : اگر کافر شوید . اگر ناشکری و کفران نعمت کنید « الْکُفْرَ » : الحاد و بی‌دینی . ناشکری و کفران نعمت . « إِن تَشْکُرُوا » : اگر شکر نعمت به جای آورید و سپاسگزار الطاف خداوندی باشید . شکر ، علاوه از شکر نعمت اصطلاحی ، کنایه از ایمان و فرمانبرداری از دستورات خدا هم می‌باشد . « لا تَزِرُ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 164 ، اسراء / 15 ، فاطر / 18 ) . « ذَاتِ الصُّدُورِ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 119 و 154 ، مائده‌ / 7 ، انفال‌ / 43 ) .

ترجمه: هنگامی که گزندی متوجّه انسان می‌گردد ، پروردگار خود را به فریاد می‌خواند و تضرّع کنان رو به درگاه او می‌آورد . سپس هنگامی که نعمت بزرگی از جانب خود بدو داد ( و شقاوت او را به سعادت و ناخوشی وی را به خوشی تبدیل کرد ) خدا را که قبلاً به فریاد می‌خواند فراموش می‌کند ( و گزند را از یاد می‌برد و به ترک دعا می‌گوید ) و خداگونه‌هائی را برای خدا می‌سازد تا ( هم خود را و هم مردمان را بدان ) از راه او به در برد و گمراه کند . ( ای پیغمبر ! به چنین فردی ) بگو : اندک روزگاری از کفر خود بهره‌مند شو ( و با آن خوش بگذران ، امّا بدان که ) تو از دوزخیانی . توضیحات: « الإِنسَانَ » : مراد از ذکر جنس ، بعضی از افراد است . مانند : إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ ( ابراهیم‌ / 34 ) . « ضُرٌّ » : گزند . زیان و ضرر مالی و بدنی . ( نگا : یونس‌ / 12 ، نحل‌ / 53 و 54 ، مؤمنون‌ / 75 ، روم‌ / 33 ) . « مُنِیباً » : توبه‌کنان . برگردنده با تضرّع و زاری . حال است . « خَوَّلَهُ » : ( نگا : انعام‌ / 94 ) . « نَسِیَ مَا » : خدا را فراموش می‌کند . در این صورت ( مَا ) به معنی ( مَنْ ) و برای تفخیم و تعظیم است . گزند و بلا را فراموش می‌کند . دعا کردن و به فریاد خواستن را از یاد می‌برد . در این صورت ( مَا ) مصدریّه است ( نگا : تفسیر آلوسی ) . « یَدْعُو » : الف زائدی در رسم‌الخطّ قرآنی دارد . « أَندَاداً » : امثال و نظائر . خداگونه‌ها .

ترجمه: ( آیا چنین شخص مشرکی که بیان کردیم ، بهتر است ) یا کسی که در اوقات شب سجده‌کنان و ایستاده به طاعت و عبادت مشغول می‌شود و ( خویشتن را ) از ( عذاب ) آخرت به دور می‌دارد ، و رحمت پروردگار خود را خواستار می‌گردد ؟ بگو : آیا کسانی که ( وظیفه خود را در قبال خدا ) می‌دانند ، با کسانی که ( چنین چیزی را ) نمی‌دانند ، برابر و یکسانند ؟ ! ( هرگز ) . تنها خردمندان ( فرق اینان را با آنان تشخیص می‌دهند ، و از آن ) پند و اندرز می‌گیرند . توضیحات: « قَانِتٌ » : پرستشگر فرمانبردار . شخص مطیعی که با خشوع و خضوع نماز و دعای خود را طول می‌دهد ( نگا : بقره‌ / 116 و238 ، آل‌عمران‌ / 17 ، نساء / 34 ، نحل‌ / 120 ) . « آناءَ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 113 ، طه‌ / 130 ) .

ترجمه: ( ای پیغمبر ! از سوی من به مردمان ) بگو : ای بندگان مؤمن من ! از ( عذاب ) پروردگارتان ( خویشتن را ) بپرهیزید . کسانی که نیکی کنند ، در همین جهان بدیشان نیکی می‌شود . ( در مراکز کفر و شرک و ظلم و غرق در گناه زندگی نکنید و پستی و خواری را نپذیرید و هجرت را پیشه سازید ) . زمین خداوند وسیع و فراخ است ( و در دیار غربت شکیبائی کنید ) . قطعاً به شکیبایان اجر و پاداششان به تمام و کمال و بدون حساب داده می‌شود . توضیحات: « لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ » : کسانی که نیکی کنند ، علاوه از آخرت در همین جهان نیکی عظیمی می‌بینند ( نگا : نحل‌ / 30 و 122 ، غافر / 51 ) . برای کسانی که در این جهان نیکی کنند ، در آخرت نیکی عظیمی است . تفسیر اوّل درست‌تر به نظر می‌رسد . چرا که نقطه مقابل نیکوکاران ، بدکارانند که در هر دو جهان بدی می‌بینند ( نگا : بقره‌ / 85 و 114 ، آل‌عمران‌ / 56 ، رعد / 34 ) . پس باید که نیکوکاران نیز در هر دو جهان نیکی ببینند . « بِغَیْرِ حِسَابٍ » : ( نگا : بقره‌ / 212 ، آل‌عمران‌ / 27 و 37 ، نور / 38 ، ص‌ / 39 ) .

ترجمه: بگو : به من فرمان داده شده است به این که خدا را بپرستم و پرستش را ( از هر گونه شائبه کفر و شرک و ریا ، پالوده و زدوده سازم و ) خاصّ او کنم . توضیحات: « مُخْلِصاً لَّهُ الدِّینَ » : ( نگا : اعراف‌ / 29 ، یونس‌ / 22 ، عنکبوت‌ / 65 ، لقمان‌ / 32 ، زمر / 2 ) .

ترجمه: و به من دستور داده شده است که نخستین فرد از افراد منقاد ( اوامر خدا ) باشم . توضیحات: « أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ » : دارای دو معنی عمده است : الف‌ - نخستینِ مسلمانان و پیروان دین اسلام باشم . یعنی در آنچه مردم را بدان می‌خوانم ، خودم قدوه و الگو بوده و در طاعت و عبادت و تلاش در راه پیشبرد مقاصد آئین اسلام ، سرآمد دیگران باشم . ب - من نخستین فرد از تسلیم شوندگان اوامر یزدان در حرکت با کاروان ایمان به قافله سالاری پیغمبران باشم ( نگا : انعام‌ / 163 ، نمل‌ / 91 ) .

ترجمه: بگو : اگر من از ( اوامر ) پروردگارم سرکشی کنم ، از عذاب روز بزرگ ( قیامت ) می‌ترسم . ( چرا که من باید اوّلین مؤمن به آئین خویش و پیشگام‌ترین مسلمانان در انجام وظائف مکتب آسمانی باشم ، و هر کس در هر مقامی که باشد اگر در برابر مقام الوهیّت ، عبودیّت خود را نشان ندهد ، باید به عذاب الهی بسوزد ) . توضیحات: « قُلْ إِنّی . . . » : ( نگا : انعام‌ / 15 ، یونس‌ / 15 ) .

ترجمه: بگو : تنها خدا را می‌پرستم و بس ، و عبادت و طاعتم را خاصّ او می‌کنم و ( پرستش او را از هر گونه کفر و شرکی می‌زدایم و ) می‌پالایم . توضیحات: « اللهَ » : مفعول به برای ( أَعْبُدُ ) می‌باشد و بیانگر حصر است .

ترجمه: امّا شما هر چه و هر که را جز او می‌خواهید بپرستید . ( راه من این بود و راه شما هر چه می‌خواهد باشد ، هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت ) . بگو : زیانکاران واقعی کسانی هستند که ( عمر و جان ) خود را ( به سبب گمراهی ، و حتّی عمر و جان اهل و عیال ) و وابستگان خود را ( با گمراهسازی ) ، در روز قیامت ( هدر دهند و ) زیانبار کنند . هان ! زیان آشکار واقعاً همین است . توضیحات: « خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ » : ( نگا : انعام‌ / 12 و 20 ، اعراف‌ / 9 و 53 ) . « أَهْلِیهِمْ » : أَهْلُونَ و أَهْلِینَ ، جمع أَهْل است . اهل و عیال و خویشان و وابستگان ( نگا : مائده‌ / 89 ) .

ترجمه: بالای سرشان سایبانهائی از آتش و در زیر پاهایشان سایبانهائی از آتش دارند ( و بلکه از هر سو آتش بر آنان خیمه زده است و طبقات آتش ایشان را فرا گرفته است ) . این چیزی است که خداوند بندگان خود را از آن می‌ترساند ( و بر حذر می‌دارد ) . پس ای بندگانم ! خویشتن را از ( عذاب ) من بپرهیزید ( و با انجام طاعت و عبادت خود را از آتش دوزخ در امان دارید ) . توضیحات: « ظُلَلٌ » : جمع ظُلَّة ، سایبانها . مراد طبقات و چینها و لایه‌های متراکم آتش است ( نگا : بقره‌ / 210 ، لقمان‌ / 32 ، اعراف‌ / 171 ، شعراء / 189 ) .

ترجمه: کسانی که از عبادت طاغوت دوری می‌گزینند ، و ( با توبه و استغفار ) به سوی خدا باز می‌گردند ، ایشان را بشارت باد ( به اجر و پاداش عظیم خداوندی ) . مژده بده به بندگانم . توضیحات: « الطَّاغُوتَ » : بتان و شیاطین و هر معبودی جز خدا ( نگا : بقره‌ / 256 و 257 ، نساء / 51 و 60 و 76 ، مائده‌ / 60 ، نحل 36 ) . « أَنَابُوا » : با توبه و استغفار به سوی خدا برگشتند . « الْبُشْری‌ » : مژده . بشارت ( نگا : بقره‌ / 97 ، آل‌عمران‌ / 126 ، یونس‌ / 64 ) . « عِبَادِ » : بندگان من در اصل ( عِبادی ) بوده و یاء حذف شده و کسره به جای آن است .

ترجمه: آن کسانی که به همه سخنان گوش فرا می‌دهند و از نیکوترین و زیباترین آنها پیروی می‌کنند . آنان کسانیند که خدا هدایتشان بخشیده است ، و ایشان واقعاً خردمندند . توضیحات: « الْقَوْلَ » : مراد هر گونه سخن و گفتاری است . چرا که این آیه بیانگر آزاداندیشی مسلمانان و انتخابگری ایشان در مسائل مختلف است . به مؤمنان اجازه می‌دهد سخنان دیگران را مطالعه و بررسی کنند و اهل تحقیق باشند .

ترجمه: آیا کسی که ( به خاطر ارتکاب معاصی و اصرار بر ظلم و فساد ، روح ایمان و تشخیص برای همیشه در او مرده است و وجودش یکپارچه وجود جهنّمی شده است ، و لذا ) فرمان عذاب درباره او قطعی و محقّق گشته است ( تو می‌توانی وی را از عذاب برهانی‌ ؟ ) آیا تو می‌توانی کسی را نجات دهی که در آتش دوزخ قرار گرفته است‌ ؟ توضیحات: « حَقَّ » : ثابت و واجب شده است . ( نگا : اعراف‌ / 30 ، حجّ‌ / 18 ، ص‌ / 14 ) . « کَلِمَةُ الْعَذَابِ » : فرمان عذاب ( نگا : یونس‌ / 33 و 96 ، نحل‌ / 36 ) . « أَفَمَنْ . . . أَفَأَنتَ . . . » : تکرار استفهام برای تأکید انکار و نفی است . یعنی اصلاً نمی‌توانی . « تُنقِذُ » : نجات می‌دهی و می‌رهانی .

ترجمه: و امّا کسانی که از ( عذاب ) پروردگارشان ( خویشتن را ) بپرهیزند ، آنان ( در بهشت برین جای دارند و ) دارای قصرها و کاخهائی هستند که بالای یکدیگر ساخته شده‌اند و در زیر آنها رودبارها جاری است . این وعده را خدا می‌دهد و خدا خلاف وعده نمی‌کند . توضیحات: « غُرَفٌ » : منازل برافراشته و خانه‌های سر به فلک کشیده . بالاخانه‌ها و کاخها ( نگا : فرقان‌ / 75 ) . « مَبْنِیَّةٌ » : ساخته شده . ذکر این واژه پس از ( غُرَف ) مراد حقیقت آن است . یعنی جنبه مجازی ندارد و بلکه واقعاً وجود دارد . « وَعْدَ » : مفعول مطلق فعل محذوف است و برای تأکید مضمون جمله پیشین است . یعنی : وَعَدَهُمُ اللهُ بِذلِکَ وَعْداً . « الْمِیعَادَ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 9 ، انفال‌ / 42 ، رعد / 31 ، سبأ / 30 ) .

ترجمه: ( ای مخاطب ! ) مگر نمی‌بینی که خداوند از آسمان آب را می‌باراند و آن را به آب انبارهای زیرزمینی زمین وارد و مستقرّ می‌گرداند ، و سپس به وسیله آن انواع سبزه‌زارها و کشتزارها را با رنگهای گوناگون می‌رویاند ، و آن‌گاه سبزه‌زارها و کشتزارها می‌بالند و لبریز از جوش و خروش می‌شوند و بعداً آنها را پژمرده و زردرنگ می‌بینی ، و آن وقت خدا آنها را خشک و پرپر می‌سازد ؟ واقعاً در این ( چرخه آب و گیاه ، درس ) عبرتی برای خردمندان است . توضیحات: « سَلَکَهُ » : آن را داخل و مستقرّ می‌گرداند ( نگا : مدّثّر / 42 ، شعراء / 200 ، مؤمنون‌ / 27 ) . « یَنَابِیعَ » : جمع یَنبُوع ، چشمه‌ها . مراد منبعها و آب انبارهای زیرزمینی است . منصوب به نزع خافض است و در اصل چنین است : فِی یَنَابِیعَ . یا این که حال است و به معنی آبهای جَهنده و جوشنده از زمین است ( نگا : روح‌المعانی ) . « مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ » : در رنگهای گوناگون . دارای انواع جوراجور . « یَهِیجُ » : از اضداد است و به دو معنی آمده است : خشک می‌گردد . می‌بالد و جوش و خروش برمی‌دارد ( نگا : نمونه . صفوة البیان . التفسیر القرآنی للقرآن ) . « مُصْفَرّاً » : زرد رنگ ( نگا : روم‌ / 51 ) . « حُطامّا » : گیاه خشکیده و خُرد و پرپر شده . « ذِکْری‌ » : تذکّر و بیدار باش . درس عبرت ( نگا : انعام‌ / 68 و 69 و 90 ، اعراف‌ / 2 ، هود / 114 و 120 ) .

ترجمه: آیا کسی که خداوند سینه‌اش را برای پذیرش اسلام گشاده و فراخ ساخته است و دارای ( بینشی روشن از ) نور پروردگارش می‌باشد ( و در پرتو آن ، راه را از چاه تشخیص می‌دهد ، همچون کسی است که هدایت الهی در سایه اسلام پرتوی به دل او نیفکنده است و درونش با ایمان تابان نشده است‌ ؟ ! ) . وای بر کسانی که دلهای سنگینی دارند و یاد خدا بدانها راه نمی‌یابد ( و قرآن یزدان در آنها اثر نمی‌گذارد ! ) . آنان واقعاً به گمراهی و سرگشتگی آشکاری دچارند . توضیحات: « شَرَحَ صَدْرَهُ » : ( نگا : انعام‌ / 125 ، طه‌ / 25 ) . « عَلی نُورٍ » : دارای نور هدایت است ( نگا : مائده‌ / 44 و 46 ، نور / 40 ، حدید / 28 ) . بینش روشن خدادادی . « أَفَمَن شَرَحَ . . . » : جواب ( مَنْ ) محذوف است که مفهوم از سیاق سخن است و تقدیر چنین است : أَفَمَن شَرَحَ اللهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ کَمَنْ هُوَ قَاسِی الْقَلْبِ لا یَهْتَدِی بِنُورٍ . ( نگا : محمّد / 14 ) . « ذِکْرِ اللهِ » : یاد خدا . قرآن خدا ( نگا : آل‌عمران‌ / 58 ، اعراف‌ / 63 و 69 ، حجر / 6 و 9 ، نحل‌ / 44 ) . « الْقَاسِیَةِ » : سخت و سنگین ( نگا : مائده‌ / 13 ، حجّ‌ / 53 ) .

ترجمه: خداوند بهترین سخن را ( به نام قرآن ) فرو فرستاده است . کتابی را که ( از لحاظ کاربرد و گیرائی الفاظ ، و والائی و هم‌آوایی معانی ، در اعجاز ) همگون و ( مطالبی چون مواعظ و براهین و قصص ، و مسائل مقابل و مختلفی همانند : ایمان و کفر ، حق و باطل ، هدایت و ضلالت ، خیر و شر ، حسنات و سیّئات ، بهشت و دوزخ ، البتّه هر بار به شکلی تازه و به شیوه‌ای نو ، در آن ) مکرّر است . از ( شنیدن آیات ) آن لرزه بر اندام کسانی می‌افتد که از پروردگار خود می‌ترسند ، و از آن پس پوستهایشان و دلهایشان ( و همه وجودشان ) نرم و آماده پذیرش قرآن خدا می‌گردد ( و آن را تصدیق و بدان عمل می‌کنند ) . این ( کتاب مشتمل بر ) رهنمود الهی است و خدا هر که را بخواهد در پرتو آن راهیاب می‌سازد ، و خدا هر که را گمراه سازد ، اصلاً راهنما و راهبری نخواهد داشت . توضیحات: « أَحْسَنَ الْحَدِیثِ » : زیباترین کلام و بهترین سخن . مراد قرآن است . « کِتَاباً » : بدل از ( أَحْسَنَ ) است . « مُتَشَابِهاً » : همگون و همسان . مراد این است که جملگی قرآن از لحاظ لفظی و معنوی همگون در اعجاز است . در سراسر قرآن ، الفاظ به گونه زیبا و بجا به کار رفته‌اند ، و معانی بدون کمترین تناقض و تضاد استعمال شده‌اند . « مَثَانِیَ » : جمع مثنّی ، مکرّر . مراد این است که احکام و مواعظ و قصص و غیره در موارد متعدّد به شکلهای متفاوت و صورتهای مختلف تکرار شده‌اند تا خوب فهم و در مغزها جایگزین شوند . یا این که مثنّی به معنی دو تا و جفت یکدیگر است . یعنی مسائل و مطالب مقابل یکدیگر در قرآن آمده است که در هر دو بخش اعجاز قرآن پیدا و هویدا است . از قبیل : ایمان و کفر . حق و باطل ، هدایت و ضلالت ، خیر و شرّ ، حسنات و سیّئات ، بیم و امید . « تَقْشَعِرُّ » : بر خود می‌لرزد . « تَلِینُ » : نرم می‌گردد . می‌گراید . مراد رام و پذیرای قوانین و احکام قرآن شدن و تسلیم حقائق و معانی آن گشتن است . « ذِکْرِ اللهِ » : قرآن خدا ( نگا : زمر / 22 ) .

ترجمه: آیا کسی که عذاب بد ( و سوزناک دوزخ ) را در روز قیامت با چهره و صورت از خود دور می‌سازد ( زیرا دست و پای وی در غل و زنجیر است ، همانند کسی است که در آن روز در نهایت امنیّت و خوشی بسر می‌برد ؟ در آن روز ) به ظالمان گفته می‌شود : بچشید ( کیفر ) کارهائی را که کرده‌اید . توضیحات: « أَفَمَن یَتَّقِی . . . » : هنگامی که خطری متوجّه صورت می‌شود ، انسان دست و بازو و سایر اعضای پیکر خود را سپر آن قرار می‌دهد تا چهره را از خطر مصون کند . امّا در دوزخ ، حال دوزخیان به گونه‌ای است که باید با صورت از خود دفاع کنند . چرا که دست و پای دوزخیان در غل و زنجیر است ( نگا : یس‌ / 8 ، انسان‌ / 4 ) . جواب ( مَنْ ) محذوف است و تقدیر چنین است : أَفَمَن یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَمَنْ هُوَ ءَامِنٌ مِّن کُلِّ مَکْرُوهٍ ، وَ مُتَنَعِّمٌ فِی الْجِنَانِ . « ذُوقُوا مَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ » : ( نگا : عنکبوت‌ / 55 ) .

ترجمه: ( ستمگران تصوّر نکنند فقط در آخرت دچار عذاب می‌گردند و در این جهان در امان می‌مانند ) کسانی که قبل از ایشان بوده‌اند ( و پیغمبران ما را ) تکذیب کرده‌اند ، عذاب ( الهی به گونه‌ای و ) از جائی دامانشان را گرفته است که ( انتظارش را نداشته و ) بدان پی نبرده‌اند . توضیحات: « مِن قَبْلِهِمْ . . . » : پیش از این کافران و مشرکانِ فعلی . « مِنْ حَیْثُ » : از جائی که .

ترجمه: خداوند خواری و رسوائی را در زندگی دنیا بدیشان چشانده است ، و قطعاً عذاب آخرت ( آنان از عذاب ذلّت و پستی همین جهان ایشان ، بسیار سخت‌تر و ) بزرگتر است اگر بدانند ( و اهل سنجش و بینش باشند ) . توضیحات: « الْخِزْیَ » : خواری و پستی . رسوائی و بدنامی ( نگا : بقره‌ / 85 و 114 ، مائده‌ / 33 و 41 ) . « أَکْبَرُ » : بزرگتر . مراد سخت‌تر و شدیدتر و دردناکتر است .

ترجمه: ما در این قرآن برای مردمان هر نوع مثلی را ( که برای رهنمود و بیداری ایشان مفید باشد ) بیان داشته‌ایم ، تا این که آنان پند گیرند و هوشیار گردند . توضیحات: « مِن کُلِّ مَثَلٍ » : هر نوع مثلی که مفید بوده و برای عبرت و هدایت لازم باشد .

ترجمه: قرآن فصیحی که به زبان عربی ( نازل شده ) است و خالی از هر گونه کژی ( ظاهری ) و نادرستی ( معنوی ) است‌ ؛ شاید که ایشان پرهیزگاری پیشه کنند ( و در پرتو فهم قرآن ، خویشتن را از خواری دنیا و عذاب سخت آخرت برهانند و به دور دارند ) . توضیحات: « قُرْءَاناً عَرَبِیّاً » : قرآنی که به زبان عربی است . قرآنی که فصیح و رسا است . ( قُرْءَاناً ) حال مؤکّده ( الْقُرْءَانِ ) است . واژه ( عَرَبِیّاً ) به معنی عربی یا فصیح است . « عِوَجٍ » : کژی و نادرستی . مراد این است که قرآن هم از لحاظ قوانین دستوری ، و هم از نظر محتوا و معانی ، نقص و عیبی ندارد ( نگا : کهف‌ / 1 ) .

ترجمه: خداوند مثالی زده است : مردی را که برده شریکانی است که پیوسته درباره او به مشاجره و منازعه مشغولند ( و هر کدام او را به کاری دستور می‌دهد و او در میان دستورهای ضدّ و نقیض ایشان سرگردان و ویلان است ) ، و مردی را که تنها تسلیم یک نفر است ( و تحت سرپرستی او خطّ و برنامه‌اش مشخّص است و لذا سرگردان و حیران در میان این و آن نیست ) . آیا این دو ( برده که نمونه مشرک و موحّدند ) برابر و یکسانند ؟ ( هرگز ) . حمد و سپاس تنها خدا را سزا است ( نه بتها و انبازها و معبودهای دروغین را ) و لیکن بیشتر آنان نمی‌دانند ( و این حقیقت را فراموش کرده‌اند ) . توضیحات: « رَجُلاً » : بدل از ( مَثَلاً ) است . « مُتَشَاکِسُونَ » : افراد درگیر جنگ و نزاع . کشمکش کنندگان . « سَلَماً » : خالص . دربست . مراد این است که چنین برده‌ای بر کنار از دعوا و گیر و دار اربابان متفرّق است و دربست متعلّق به کسی است . « مَثَلاً رَّجُلاً » : کنایه از مشرک است . یعنی شخص مشرک با پرستش معبودهای متعدّد ، سرگردان و ویلان و بی‌پناه و بی‌نوا است . « رَجُلاً سَلَماً » : کنایه از موحّد و یکتاپرست است . یعنی مؤمن یکتاپرست دارای پناهگاه معیّن و راه و مقصد روشن است . « أَکْثَرُهُمْ » : بیشتر آنان . مراد همه آنان ، یعنی مشرکان است .

ترجمه: ( ای محمّد ! مرگ از مسائلی است که همه انسانها در آن یکسانند ، و شتری است که بر در خانه همه کس‌ می‌خوابد . لذا ) تو هم می‌میری ، و همه آنان می‌میرند ( و سرانجامِ نیک و خوش و جاویدان از آنِ پرهیزگاران است ) . توضیحات: « إِنَّکَ مَیِّتٌ » : تو خواهی مرد . ضمیر ( ک ) به پیغمبر خدا ، محمّد مصطفی ، برمی‌گردد ، و عمومیّت قانون مرگ را نسبت به همه انسانها روشن می‌سازد .

ترجمه: سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان به نزاع و کشمکش می‌پردازید ( و خدا در میانتان داوری می‌کند و حق هر کسی را به کف دستش می‌نهد ) . توضیحات: « تَخْتَصِمُونَ » : منازعه و مجادله می‌کنید . مراد دادگاهی همه انسانها در قیامت است . انبیاء بیان می‌فرمایند که رسالت خود را به جای آورده و تبلیغ خود را کرده‌اند . برخی از مردم این کار را انکار می‌کنند . مظلوم ظالم را ، و زیردست بالادست را به داوری می‌کشاند ( نگا : بقره‌ / 166 و 167 ، احزاب‌ / 967 و 68 ، صافّات‌ / 27 - 33 و 50 - 61 ) .

ترجمه: چه کسی ستمکارتر از کسی است که بر خدا دروغ می‌بندد ، و حقیقت و صداقت را که ( توسّط پیغمبران ) بدو رسیده است ( بدون کمترین پژوهش و اندیشه‌ای ) تکذیب می‌کند ؟ آیا منزل و مأوای کافران در دوزخ نخواهد بود ؟ ( پس بگذار هر چه می‌خواهند بگویند و بکنند ، تا بدانجا می‌رسند ) . توضیحات: « الصِّدْقِ » : حقیقت و صداقت . « مَثْویً » : جایگاه . اقامتگاه ( نگا : آل‌عمران‌ / 151 ، نحل‌ / 29 ، عنکبوت‌ / 68 ) .

ترجمه: کسانی که حقیقت و صداقت را با خود آورده‌اند ( و از سوی خدا به مردمان ابلاغ کرده‌اند که پیغمبرانند ) و کسانی که حقیقت و صداقت را باور داشته‌اند ( و برابر آن رفته‌اند که مؤمنانند ) آنان پرهیزگاران واقعی هستند . توضیحات: « الَّذِی جَآءَ بِالصِّدْقِ » : مراد پیغمبران به طور عامّ ، و پیغمبر اسلام به طور خاصّ است . « صَدَّقَ بِهِ » : مراد مؤمنان و پیروان جملگی پیغمبران به طور عامّ ، و مؤمنان و پیروان پیغمبر اسلام به طور خاصّ است .

ترجمه: هر چه بخواهند برایشان در پیشگاه پروردگارشان آماده است . این ، پاداش نیکوکاران است . ( آنان که عقیده نیک و کردار نیک دارند ) . توضیحات: « مَا یَشَآؤُونَ » : هر چه بخواهند و آنچه طلب کنند ( نگا : فرقان‌ / 16 ) .

ترجمه: خداوند ( چنین تفضّلی در حق ایشان می‌فرماید ) تا بدترین کارهای ایشان را ( چه برسد به لغزشهای ناچیزشان بزداید و ) ببخشاید ، و آنان را برابر نیکوترین کارهایشان پاداش عطاء نماید . توضیحات: « لِیُکَفِّرَ » : تا محو کند و بزداید . تا صرف نظر کند و ببخشاید . متعلّق به ( لَهُم مَّا یَشَآؤُونَ ) است . « أَسْوَأَ الَّذِی . . . » : مراد این است که خداوند بدترین گناهان بندگان متّقی را از قبیل کفر قبل از ایمان می‌بخشد . معلوم است وقتی که بدترین چیز بخشوده شود ، بد و ناچیز پیش از آن بخشوده می‌گردد . به عبارت دیگر ، وقتی که کبائر بخشیده شود ، صغائر قطعاً مورد عفو قرار می‌گیرد . یا این که ( أَسْوَأَ ) در اینجا معنی تفضیل ندارد و در معنی ( سُوء ) یعنی بد به کار رفته است . یعنی خداوند بدیها را می‌بخشاید . « أَحْسَنَ الَّذِی . . . » : برابر نیکوترین چیزی که کرده‌اند . یعنی خداوند خوبها و خوبترهای اعمال متّقیان را خوبترین به شمار می‌آورد و پاداش نامحدود عطاء می‌فرماید . یا این که ( أَحْسَنَ ) معنی تفضیلی ندارد و در معنی ( حَسَن ) است . یعنی کارهای نیکو .

ترجمه: آیا خداوند برای ( حفاظت و حمایت از ) بنده‌اش کافی نیست‌ ؟ آنان تو را از کسانی جز خدا می‌ترسانند . ( مگر بتها و معبودهای دروغین و عداوت کافران و دشمنان و طوفان حوادث زمان ، می‌توانند کمترین زیانی به کسی برسانند که خدا پشتیبان او است‌ ؟ ) . هر کس را خدا گمراه کند ، راهنما و رهبری نخواهد داشت . توضیحات: « کَافٍ » : کافی و بسنده .

ترجمه: و هر کس را خدا رهنمود کند ، هیچ گمراه کننده‌ای نخواهد داشت . مگر خدا چیره انتقام گیرنده نیست‌ ؟ ( پس ای مؤمنان ! تکیه بر لطف خدا کنید و از انبوه دشمنان نهراسید و از کمی همراهان باک مدارید ) . توضیحات: « أَلَیْسَ اللهُ » : ( أَ ) همزه استفهام انکاری و برای نفی است . ( لَیْسَ ) هم برای نفی است . نفیِ نفی مثبت می‌گردد . یعنی : قطعاً خدا چنین است .

ترجمه: اگر از مشرکان بپرسی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است‌ ؟ خواهند گفت : خدا . بگو : آیا چیزهائی را که بجز خدا به فریاد می‌خوانید چنین می‌بینید که اگر خدا بخواهد زیان و گزندی به من برساند ، آنها بتوانند آن زیان و گزند خداوندی را برطرف سازند ؟ و یا اگر خدا بخواهد لطف و مرحمتی در حق من روا دارد ، آنها بتوانند جلو لطف و مرحمتش را بگیرند و آن را باز دارند ؟ بگو : خدا مرا بس است . توکّل کنندگان تنها بر او تکیه و توکّل می‌کنند و بس . توضیحات: « لَئِن سَأَلْتَهُمْ . . . » : قرآن مردمان را به داوری عقل و حکمِ وجدان و ندای فطرت می‌برد ، تا ایشان را متوجّه کند که « خالقیّت‌ » و « قدرت بر سود و زیان‌ » متعلّق به ذات پاک یزدان است و بس . دیگران نه خالقند و نه مالک سود و زیان . « کَاشِفَاتُ » : برطرف کنندگان و از میان بردارندگان .

ترجمه: بگو : ای قوم من ! شما بر موضع خود باشید و هر چه در توان دارید انجام دهید ، من نیز در راه خود ثابت قدم هستم و به وظیفه خود عمل می‌کنم ، امّا خواهید دانست . توضیحات: « عَلی مَکَانَتِکُمْ » : ( نگا : انعام‌ / 135 ، هود / 93 و 121 ، یس‌ / 67 ) .

ترجمه: ( خواهید دانست که ) چه کسی عذاب خوار کننده ( دنیا ) به سراغ او خواهد آمد و خوار و رسوایش خواهد کرد ، و ( به دنبال آن ) عذاب جاویدان ( آخرت ) گریبانگیرش می‌گردد . توضیحات: « یُخْزِیهِ » : خوار و رسوایش می‌کند . حقیر و درمانده‌اش می‌سازد . « یَحِلُّ » : در می‌رسد . وارد می‌گردد . « مُقِیمٌ » : ماندگار . جاویدان .

ترجمه: ما کتاب ( قرآن ) را که مشتمل بر حق و حقیقت است بر تو نازل کرده‌ایم تا آن را به مردمان برسانی . هر کس ( از آن درس برگیرد و ) هدایت پذیرد ، به نفع خود او است ، و هر کس ( از آن دوری گزیند و ) گمراه گردد ، به زیان خود سرگردان و ویلان شود ( وظیفه تو تنها ابلاغ و انذار است ) و تو مواظب و مراقب ایشان نمی‌باشی ( تا اعمالشان را بپائی و افعالشان را زیر نظر بداری ) . توضیحات: « لِلنَّاسِ » : برای مردم . برای ابلاغ به مردم . « بِالْحَقِّ » : مشتمل بر حق و حقیقت است و باطل بدان راه ندارد . « یَضِلُّ عَلَیْهَا » : به زیان خود گمراه می‌گردد . « وَکِیلٍ » : ( نگا : انعام‌ / 66 و 102 و 107 ، یونس‌ / 108 ، هود / 12 ، یوسف‌ / 66 ، قصص‌ / 28 ) .

ترجمه: خداوند ارواح را به هنگام مرگ انسانها و در وقت خواب انسانها برمی‌گیرد . ارواح کسانی را که فرمان مرگ آنان را صادر کرده است نگاه می‌دارد ، و ارواح دیگری را ( که هنوز صاحبانشان اجلشان فرا نرسیده به تن ) باز می‌گرداند تا سرآمد معیّنی ( و وقت مشخّصی که پایان عمر است ) . در این مسأله ( خواب و بیداری که همسان مردن و زنده شدن است ) نشانه‌های روشنی ( از مبدأ و معاد و قدرت خدا و ضعف انسانها ) برای اندیشمندان است . توضیحات: « یَتَوَفّی‌ » : کاملاً دریافت می‌دارد . به تمام و کمال قبض می‌کند و برمی‌گیرد . « الأنفُسَ » : ارواح . « مَوْتِها » : مراد مرگ اجسام است . « یُمْسِکُ الَّتی . . . » : اشاره به حالت مرگ است که موت کبری است و در آن روحها با بدنها به طور کامل قطع رابطه می‌کنند و برای همیشه به عالم ارواح می‌روند . « یُرْسِلُ الأُخْری‌ » : اشاره به حالت خواب یا موت صغری است که چهره ضعیفی از مرگ است و روحها با بدنها به طور ناقص قطع ارتباط می‌کنند . یا می‌توان گفت : ارواح میان عالم روحانی و دنیای جسمانی در جولان و نوسانند . « أَجَلٍ مُّسَمّیً » : مراد پایان عمر انسانها است . یادآوری : از این آیه استفاده می‌شود که : 1 - انسان ترکیبی از روح و جسم است 2 - روح موجودی جدا از جسم است و هنگامی که با آن رابطه پیدا کند نشانه حیات پدیدار می‌گردد 3 - انسان به هنگام خواب در آستانه مرگ قرار می‌گیرد ( نگا : انعام‌ / 60 ) . عبدالکریم خطیب معتقد است که ( نفس ) در قرآن ، نه روح است و نه جسم . بلکه انسانیّت انسان ، یا انسان معنوی است ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) .

ترجمه: بلکه آنان بدون رضایت و اجازه خداوند میانجیهائی را برگزیده‌اند ( تا به گمان ایشان میان آنان و خداوند سبحان ، در برآوردن نیازمندیهای این جهان و دفع عذاب آن جهان ، واسطه گردند . ) بگو : آیا ( چنین چیزهائی را میانجی و متصرّف در امور می‌دانید ) هر چند که کاری اصلاً از دست ایشان ساخته نبوده و فهم و شعوری نداشته باشند ؟ توضیحات: « مِن دُونِ اللهِ » : بدون رضایت خدا . بدون اجازه خدا ( نگا : روح‌المعانی ) .

ترجمه: بگو : هر گونه میانجیگری از آن خدا است ( و کسی نمی‌تواند کمترین میانجیگری بکند ، مگر این که : کسی که برای او میانجیگری می‌شود مورد رضایت خدا بوده ، و به شخص میانجی هم اجازه این کار داده شود ، و شفاعت هم حَسَنه باشد ) . مالکیّت و حاکمیّت آسمانها و زمین از آن خدا است . ( پس در این جهان کاری از دست کسی بر نمی‌آید ) . بعد ( هم در آخرت که روز جزا و سزا است ) به سوی خدا برگردانده می‌شوید ( و کسی دارای کوچکترین اختیار و توانی نیست تا برای شما کاری بکند ) . توضیحات: « لِلّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِیعاً » : هر چه شفاعت است از آن خدا است . شفاعت وقتی میسّر است که خدا به شفاعت کننده اجازه دهد ( نگا : بقره‌ / 255 ، یونس‌ / 3 ، طه‌ / 109 ) و از شفاعت شده خوشنود گردد ( نگا : انبیاء / 28 ) و خود شفاعت ، پسندیده و درست باشد ( نگا : نساء / 85 ، زخرف‌ / 86 ) .

ترجمه: هنگامی که خداوند به یگانگی یاد می‌شود ، کسانی که به آخرت ایمان ندارند ، دلهایشان می‌گیرد و بیزار ( از یکتاپرستی ) می‌گردد ، امّا هنگامی که از معبودهائی جز خدا سخن به میان می‌آید ، به ناگاه شاد و خوشحال می‌شوند ! توضیحات: « إِذا ذُکِرَ اللهُ وَحْدَهُ . . . » : ( نگا : اسراء / 46 ) . « إِشْمَأَزَّتْ » : گرفته و بیزار گردید . به هم آمد . « یَسْتَبْشِرُونَ » : شاد و مسرور می‌گردند . یادآوری : هم‌اکنون انسانهائی هستند که از شنیدن نام خدا ، شور و شوقی از ایشان دیده نمی‌شود ، ولی به محض به میان آمدن نام بنده‌ای از بندگان خدا هیاهو و نعره‌ها سر می‌دهند و غرق سرور می‌شوند و چه بسا به حالت جذبه می‌افتند و سرودگویان به دست افشانی و پایکوبی می‌پردازند . و گاهی در مقابل قطعه سنگی و چوبی و یا انسانی بیسواد و بی‌خبر از قرآن و فقه و شریعت زانو می‌زنند !

ترجمه: بگو : خداوندا ! ای هستی بخش آسمانها و زمین ! ای آگاه از نهان و آشکار ! این توئی که در میان بندگانت راجع بدانچه در آن اختلاف دارند داوری می‌کنی . ( من آئین توحیدی را به این کج‌اندیشان رساندم . در قیامت تو خود دانی و گمراهان ) . توضیحات: « أَللَّهُمَّ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 26 ، مائده‌ / 114 ، انفال‌ / 32 ، یونس‌ / 10 ) . « فَاطِرَ » : ( نگا : انعام‌ / 14 ، یوسف‌ / 101 ، ابراهیم‌ / 10 ، فاطر / 1 ) منادا یا صفت ( أَللَّهُمَّ ) است .

ترجمه: اگر ستمکاران ( مشرک ) تمام چیزهائی که در زمین است و همچندان آن مالِ ایشان باشد ، حاضر خواهند بود همه آنها را در برابر رهائی خود از عذاب شدید روز قیامت بپردازند . . . و از جانب خدا چیزی ( از شکنجه و عذاب ) برای ایشان جلوه‌گر و پدیدار می‌شود که گمانش نمی‌بردند ( و به فکرشان هم نمی‌رسید ) . توضیحات: « وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا . . . » : ( نگا : رعد / 18 ، آل‌عمران‌ / 91 ، یونس‌ / 54 ) . « بَدَا » : ظاهر گردید . نمایان شد . « لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ » : گمان نمی‌بردند .

ترجمه: ( در آن روز ) اعمال زشتی را که ( در دنیا ) انجام می‌داده‌اند برای ایشان نمایان و آشکار می‌گردد ( و کیفر بدیها را می‌بینند ) و آنچه را که ( در دنیا ) به باد تمسخر می‌گرفته‌اند آنان را در بر می‌گیرد . توضیحات: « حَاقَ بِهِمْ » : ایشان را احاطه می‌کند . آنان را در بر می‌گیرد « مَا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُونَ » : ( نگا : انعام‌ / 10 ، هود / 8 ، نحل‌ / 34 ، انبیاء / 41 ) .

ترجمه: هنگامی که به انسان گزند و آزار و زیان و ضرری برسد ، ما را به فریاد می‌خواند ، و هنگامی که از سوی خود نعمتی بدو عطاء می‌کنیم ، خواهد گفت : این نعمت در پرتو آگاهی و کاردانیم به من داده شده است . چنین نیست‌ ؛ بلکه این نعمت وسیله آزمایش است ، ولیکن بیشتر مردم ( این مسأله را ) نمی‌دانند . توضیحات: « خَوَّلْنَاهُ » : ( نگا : انعام‌ / 94 ، زمر / 8 ) . « إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ » : این نعمت را بر اثر فرزانگی و در پرتو دانش و کاردانی به دست آورده‌ام . « فِتْنَةٌ » : امتحان . آزمایش .

ترجمه: این سخن را کسانی هم گفته‌اند که پیش از ایشان می‌زیسته‌اند . امّا چیزهائی را که به دست آوردند بدیشان سودی نبخشید ( و آنان را از عذاب ما رها نساخت و دیدند آنچه را که می‌بایست ببینند ) . توضیحات: « قَدْ قَالَهَا . . . » : ضمیر ( ها ) به ( مَقالَة ) باز می‌گردد که از جمله سابق استفاده می‌شود . « الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ » : ( نگا : قصص‌ / 78 ) . « مَآ أَغْنی عَنْهُمْ » : ( نگا : حجر / 84 ، شعراء / 207 ) .

ترجمه: پس بدیهای اعمال خود را دیدند ( و کیفر کارهای زشتشان را چشیدند ) و از اینان هم کسانی که ستم می‌کنند ( و کفر و شرک می‌ورزند ) بدیهای اعمالشان ( و کیفر کردار ناپاکشان ) گریبانگیرشان خواهد گردید و هرگز نمی‌توانند ( از چنگال عذاب الهی بگریزند و خدای را ) ناتوان کنند . توضیحات: « مُعْجِزِینَ » : ( نگا : توبه‌ / 2 و 3 ، انعام‌ / 134 ، یونس‌ / 53 ) .

ترجمه: مگر ندانسته‌اند که خداوند روزی را برای هر کس که خود بخواهد گسترده و فراخ یا تنگ و کم می‌گرداند ؟ واقعاً در این ( افزایش و کاهش نعمت ) نشانه‌های مهمّی برای مؤمنان است ( این که مواظب باشند مسبّب‌الاسباب را فراموش نکنند و تنها به اسباب چشم ندوزند ) . توضیحات: « إِنَّ اللهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ وَ یَقْدِرُ . . . » : ( نگا : رعد / 26 ، اسراء / 30 ، قصص‌ / 82 ، عنکبوت‌ / 62 ) .

ترجمه: ( از قول خدا به مردمان ) بگو : ای بندگانم ! ای آنان که در معاصی زیاده‌روی هم کرده‌اید ! از لطف و مرحمت خدا مأیوس و ناامید نگردید . قطعاً خداوند همه گناهان را می‌آمرزد . چرا که او بسیار آمرزگار و بس مهربان است . توضیحات: « إِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً » : مراد این است که درهای غفران به روی همه بندگان بدون استثناء گشوده است مشروط به این که مفاهیم دو آیه بعدی در نظر گرفته شود : الف - دست کشیدن از گناه و برگشتن به سوی درگاه خدا . ( أنیبُوا إِلی . . . ) . ب - تسلیم فرمان خدا شدن . ( أَسْلِمُوا لَهُ . . . ) . ج - پیروی در گفتار و کردار از احکام و قوانین الهی . ( إِتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا . . . ) . کسانی که وعده غفران را در آیه فوق مشروط به شرائطی نمی‌دانند ، و کسانی که آن را مقیّد به اموری می‌دانند ، فقط گرفتار نزاع لفظی هستند . چرا که توبه و برگشت به سوی خدا تنها با کلمات نیست و بلکه نشانه توبه ، یعنی تغییر مسیر ، ترک سیّئات و انجام حسنات است . این هم مقبول همگان است .

ترجمه: و به سوی پروردگار خود برگردید ( و با ترک سیّئات و انجام حسنات به سوی آفریدگارتان تغییر مسیر دهید ) و تسلیم او شوید ( و خاضعانه و خاشعانه از اوامرش فرمانبرداری کنید ) پیش از این که عذاب ( خانه برانداز و ریشه‌کن کننده دنیوی و سخت و دردناک و سرمدی اخروی ) ناگهان به سوی شما تاخت آرد و دیگر کمک و یاری نشوید ( و کسی نتواند شما را از عذاب خدا برهاند ) . توضیحات: « أَنِیبُوا » : برگردید و توبه کنید . « أَسْلِمُوا » : خالصانه و خاشعانه تسلیم فرمان خدا شوید ( نگا : بقره‌ / 131 ، حجّ‌ / 34 ) .

ترجمه: و از زیباترین و بهترین چیزی که از سوی پروردگارتان برای شما فرو فرستاده شده است ( که قرآن است ) پیروی کنید پیش از این که عذاب ( دنیوی یا اخروی ) ناگهان به سوی شما تاخت آرد ، در حالی که شما بی‌خبر باشید . توضیحات: « إِتَّبِعُوا » : پیروی کنید . « أَحْسَنَ مَآ أُنزِلَ إلَیْکُمْ » : زیباترین و بهترین چیزی که برای شما انسانها نازل شده است . مراد قرآن است ( نگا : زمر / 23 ) .

ترجمه: ( به درگاه خدا برگردید و تسلیم فرمان او شوید و از تعالیم وی پیروی کنید تا روز قیامت ) کسی نگوید : دردا و حسرتا ! چه کوتاهیها که در حق ( طاعت و عبادت ) خدا کرده‌ام . دریغا و فسوسا ! من از زمره مسخره‌کنندگان ( آئین یزدانی ) بوده‌ام . ( وای بر من ! سرمایه وجودم را باخته‌ام و گرفتار خشم خدا شده‌ام ! ) . توضیحات: « أَن تَقُولَ » : تا نگوید . مبادا که بگوید . مفعول له است برای ( أَنِیبُوا وَ أَسْلِمُوا و إِتَّبِعُوا ) یا برای مضاف مقدّری همچون : کَرَاهَة ، مَخَافَة . « یَا حَسْرَتَا » : دردا و حسرتا ! دریغا و فسوسا « فَرَّطْتُ » : کوتاهی کردم . سهل‌انگاری نمودم . « جَنبِ اللهِ » : سوی خدا . ناحیه خدا . مراد ( در حق خدا ) است و منظور از آن ، تمام کارهائی است که فرمان انجام یا ترک آنها از ناحیه خدا صادر می‌شود . « وَ إِن کُنتُ . . . » : حرف ( إِنْ ) مخفّف از مثقّله است ، و جمله حال است . در معنی چنین است : فَرَّطْتُ وَ أَنَا سَاخِرٌ . ( نگا : کشّاف ) .

ترجمه: یا این که نگوید : اگر خداوند راهنمائیم می‌کرد از زمره پرهیزگاران می‌شدم ( و هم‌اکنون همچون ایشان در بهشت بسر می‌بردم . امّا دیگر گذشت ) . توضیحات: « لَوْ أَنَّ اللهَ هَدَانِی‌ » : بیان چنین عباراتی به خاطر تحیّر و تحسّر است و اظهار ندامت بر گذشته است ( نگا : ابراهیم‌ / 21 ) . یا این که چنان که قرطبی می‌گوید : سخن حقی است و مراد باطل است ( نگا : انعام‌ / 148 ) .

ترجمه: یا این که - بدان گاه که عذاب را مشاهده می‌کند - نگوید : کاشکی بازگشتی به دنیا برایم میسّر می‌بود تا از زمره نیکوکاران گردم ! توضیحات: « کَرَّةً » : رجعت و بازگشت به دنیا ( نگا : شعراء / 102 ) .

ترجمه: آری ! ( ای پشیمان ! ) آیه‌های من ( که در بر گیرنده تعالیم من بود ، توسّط پیام‌آورانم ) به تو رسید ، ولی آنها را تکذیب کردی و تکبّر نمودی و از زمره کافران گشتی . ( مقصّر اصلی خودت هستی و خود کرده را چاره نیست ) . توضیحات: « بَلی‌ » : ( نگا : بقره‌ / 81 و 112 و 260 ، آل‌عمران‌ / 76 ) . « إِسْتَکْبَرْتَ وَ کُنتَ » : واژه ( نفْس ) به صورت مذکّر و مؤنّث به کار می‌رود . در افعال ( تَقُولَ ) و ( تَری ) جنبه مؤنّث و در افعال بعدی جنبه مذکّر مورد نظر بوده است .

ترجمه: کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند ، روز قیامت آنان را خواهی دید که ( بر اثر غم و اندوه و ذلّت و خواری ) روهایشان سیاه است . مگر جایگاه متکبّران دوزخ نیست‌ ؟ توضیحات: « وُجُوهُهُم مُّسْوَدَّةٌ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 106 ، نحل‌ / 58 ، زخرف‌ / 17 ) . « مَثْویً » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 151 ، نحل‌ / 29 ، عنکبوت‌ / 68 ) .

ترجمه: خداوند کسانی را که تقوا پیشه کرده‌اند رهائی می‌بخشد و به مقصودشان می‌رساند . هیچ گونه بدی و بلائی بدیشان نمی‌رسد و غمگین و اندوهگین نمی‌گردند . توضیحات: « بِمَفَازَتِهِمْ » : مفازه ، مصدر میمی و به معنی رستگاری و کامیاب شدن و به آرزو رسیدن است ( نگا : آل‌عمران‌ / 188 ، نبأ / 31 ) . حرف ( ب ) برای ملابسه است .

ترجمه: خدا آفریدگار همه چیز است و همه چیز را می‌پاید و مراقبت می‌نماید . توضیحات: « وَکِیلٌ » : عهده‌دار و نگاهدار . ناظر و مراقب ( نگا : آل‌عمران‌ / 173 ، انعام‌ / 66 و 102 و 107 ) .

ترجمه: کلیدهای آسمانها و زمین از آن او است . کسانی که آیات خدا را باور نمی‌دارند ایشان زیانکارند . ( چرا که قوانین و رهنمودهای کسی را نمی‌پذیرند که مالک و صاحب سراسر جهان و فرمانده و گرداننده آن است ) . توضیحات: « مَقَالِیدُ » : جمع مِقْلاد ، کلیدها . « لَهُ مَقَالِیدُ . . . » : کنایه از مالکیّت و حاکمیّت است .

ترجمه: بگو : ای نادانان ! آیا به من دستور می‌دهید که غیر خدا را پرستش کنم‌ ؟ ! توضیحات: « أَفَغَیْرَ اللهِ . . . » : مشرکان با لحنی آمرانه و بدون ذکر دلیل و منطق از پیغمبر می‌خواستند بتهای ایشان را پرستش نماید تا بدو ایمان بیاورند و از او پیروی کنند .

ترجمه: به تو و به یکایک پیغمبران پیش از تو وحی شده است که اگر شرک‌ورزی کردارت ( باطل و بی‌پاداش می‌گردد و ) هیچ و نابود می‌شود ، و از زیانکاران خواهی بود . توضیحات: « لإِنْ أَشْرَکْتَ . . . » : پیغمبران معصومند و شرک نمی‌ورزند . چنین خطابی گوشه زدن به دیگران است . « لَیَحْبَطَنَّ » : قطعاً هیچ و نابود و بی‌پاداش و بیسود می‌شود ( نگا : بقره‌ / 217 ، آل‌عمران‌ / 22 ، مائده‌ / 53 ) .

ترجمه: پس در این صورت تنها خدا را بپرست و از زمره سپاسگزاران باش . توضیحات: « اللهَ » : مفعول مقدّم ( أُعْبُدْ ) و تقدیم آن برای حصر است . « بَلْ . . . » : پس در این صورت . با توجّه به این .

ترجمه: آنان آن گونه که شایسته است خدا را نشناخته‌اند ( این است که تو را به شرک می‌خوانند . خدا آن کسی است که ) در روز قیامت سراسر کره زمین یکباره در مشت او قرار دارد و آسمانها با دست راست او در هم پیچیده می‌شود . خدا پاک و منزّه از شرک آنان ( و دورِ دور از انبازهای ایشان و فراتر از اندیشه انسان ) است . توضیحات: « مَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ » : ( نگا : انعام‌ / 91 ، حجّ‌ / 74 ) . « قَبْضَتُهُ » : قبض به معنی در مشت گرفتن است و اینجا به معنی ( مَقبوض ) یعنی ( در مشت ) است . مراد این است که همه زمین در قبضه قدرت و تحت تصرّف او است . « مَطْوِیَّاتٌ » : در پیچیده‌ها . در هم نوردیده‌ها . ( نگا : انبیاء / 104 ) . « بِیَمِینِهِ » : با دست راست او . انتخاب دست راست بدان خاطر است که اغلب مردم کارهای مهمّ را با دست راست انجام می‌دهند و قوّت و قدرت بیشتری در آن احساس می‌کنند . همه این تشبیهات و تعبیرات ، کنایه از سلطه مطلق پروردگار بر عالم هستی است و این سلطه در جهان دیگر برای انسانها محسوستر و آشکارتر است .

ترجمه: در صور دمیده خواهد شد و تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند می‌میرند مگر کسانی که خدا بخواهد ( آنان را تا زمان دیگری زنده بدارد ) . سپس بار دیگر در آن دمیده می‌شود ، به ناگاه همگی ( جان می‌گیرند و ) بپا می‌خیزند و می‌نگرند ( تا در حق ایشان چه شود و حساب و کتابشان کی انجام پذیرد و سرنوشتشان به کجا بینجامد ) . توضیحات: « الصُّورِ » : ( نگا : انعام‌ / 73 ، کهف‌ / 99 ، طه‌ / 102 ) . « صَعِقَ » : مُرد ( نگا : طور / 45 ) . « مَن شَآءَ اللهُ » : قرآن و خبر صحیح مشخّص نفرموده‌اند مراد از چنین افرادی که مستثنی هستند چه کسانی می‌باشند ( نگا : المراغی ) . « قِیَامٌ » : جمع قائِم ، ایستادگان . « یَنظُرُونَ » : چشم به راه حساب و کتاب و سزا و جزا و شقاوت و سعادت ابدی خویش هستند .

ترجمه: و زمین ( محشر و عرصات قیامت ) با نور ( تجلّی ) خداوندگارش روشن می‌شود ، و کتاب ( و نامه اعمال به دست صاحبانش ) گذاشته می‌شود و پیغمبران و گواهان آورده می‌شوند ، و راست و درست میان مردم داوری می‌گردد ، و اصلاً بدیشان ستم نمی‌شود . توضیحات: « أَشْرَقَتْ » : روشن شد . تابان گردید . « الأرْضُ » : مراد زمین محشر و گستره قیامت است . « بِنُورِ رَبِّهَا » : با نور خداوندگارش . مراد از نور خدا ، پرتو تجلّی است ( نگا : اعراف‌ / 143 ) . بعضیها نور را کنایه از عدل و داد الهی گرفته‌اند که محشر را نورانی می‌کند . « وُضِعَ الْکِتَابُ » : نامه اعمال به دست صاحبان آن داده می‌شود ( نگا : اسراء / 13 و 14 ، کهف‌ / 49 ) . « الشُّهَدَآءِ » : جمع شهید ، گواهان . مراد انبیاء ( نگا : نساء / 41 ، قصص‌ / 75 ) و علماء و راهنمایان امت محمّدی ( نگا : بقره‌ / 143 ) و فرشتگان است ( نگا : نساء / 166 ، ق / 21 ، انفطار / 10 - 12 ) . در صورت اوّل ، عطف ( الشُّهَدَآءِ ) بر ( النَّبِیِّینَ ) از قبیل عطف عامّ بر خاصّ است .

ترجمه: و به تمام و کمال سزا و جزای هر کاری را که انسان کرده است بدو داده می‌شود ، و خدا ( از هر کس دیگری ) بهتر می‌داند که آنان چه کارهائی را می‌کرده‌اند . توضیحات: « وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 25 ) . « هُوَ أَعْلَمُ . . . » : مراد این است ، احضار گواهان نه بدان خاطر است که اعمال مردم را برای خدا معلوم سازند . بلکه بدان خاطر است تا خود مردم کردارشان را به یاد آورند و با چشم خویش کِشته خویشتن را ببینند و گواهان بر آن گواهی دهند .

ترجمه: و کافران به سوی دوزخ گروه گروه رانده می‌شوند و هنگامی که بدانجا رسیدند درهای آن به رویشان گشوده می‌گردد و نگهبانان دوزخ بدیشان می‌گویند : آیا پیغمبرانی از جنس خودتان به میانتان نیامده‌اند تا آیه‌های پروردگارتان را برای شما بخوانند و شما را از رویاروئی چنین روزی بترسانند ؟ می‌گویند : آری ! ( پیغمبران برانگیخته شدند و اوامر و نواهی خدا را به ما رساندند و از عذاب آخرت بیممان دادند ) ولیکن فرمان عذاب بر کافران ثابت و قطعی است ( و ما راه کفر در پیش گرفتیم و باید هم تاوان آن را بپردازیم و چنین سرنوشت شومی داشته باشیم ) . توضیحات: « سِیقَ » : سوق داده شد . رانده شد . « زُمَراً » : جمع زُمْرَة ، گروه گروه . فوج فوج . دسته دسته . « خَزَنَتُهَا » : خَزَنَة جمع خازِن ، محافظان ، نگهبانان . « رُسُلٌ مِّنکُمْ » : پیغمبرانی از جنس و نوع خودتان . مراد این است که پیغمبران به زبان خودتان شریعت را به شما تفهیم کرده‌اند . « أَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِّنکُمْ » : این پرسش جنبه توبیخ و تهدید دارد « حَقَّتْ کَلِمَةُ . . . » : ( نگا : یونس‌ / 33 و 96 ، نحل‌ / 36 ) .

ترجمه: بدیشان گفته می‌شود : از درهای دوزخ داخل شوید . جاویدانه در آن می‌مانید . جایگاه متکبّران چه بد جایگاهی است . توضیحات: « مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ » : ( نگا : نحل‌ / 29 ، زمر / 60 ) .

ترجمه: و کسانی که از ( عذاب و خشم ) پروردگارشان می‌پرهیزند ، گروه گروه به سوی بهشت رهنمود می‌شوند تا بدان گاه که به بهشت می‌رسند ، بهشتی که درهای آن ( برای احترامشان به رویشان ) باز است . بدین هنگام نگاهبانان بهشت بدیشان می‌گویند : درودتان باد ! خوب بوده‌اید و به نیکی زیسته‌اید ، پس خوش باشید و داخل بهشت شوید و جاودانه در آن بمانید . توضیحات: « وَ فُتِحَتْ أَبْوابُهَا » : در حالی که درهای آن به رویشان باز است . حرف واو ، حالیّه است ( نگا : ص‌ / 50 ) . همین عبارت در آیه 71 بدون واو است ، چرا که جهنّم به منزله زندان است و درِ زندان هنگامی گشوده می‌شود که زندانی یا زندانیانی را بدانجا برسانند . ولی در این آیه حرف واو بیانگر جای خوب و باصفائی است که چون بزرگانی را بدانجا می‌برند که در پیش خدا ارجمندند ، به احترام ایشان درها قبلاً باز شده و آماده تشریف فرمائی و ورود ایشان است . « سَلامٌ عَلَیْکُمْ » : درودتان باد ! در امن و امان هستید . « طِبْتُمْ » : در دنیا خوب بوده‌اید و به نیکی زیسته‌اید . خوش باشید و به خوشی زندگی کنید ! تلاشتان نیکو بوده است و پاداشتان نیکو خواهد بود ( نگا : المراغی ) . جاه و مکان خوب و خوشی دارید .

ترجمه: و می‌گویند : سپاس و ستایش خداوندی را سزا است که با ما به وعده خویش ( که توسّط پیغمبران به آدمیزادگان داده بود ) وفا کرد و سرزمین ( بهشت ) را از آن ما نموده است تا در هر جائی از بهشت که بخواهیم منزل گزینیم و بسر بریم . پاداش عمل کنندگان ( به دستورات پروردگار ) چه خوب و جالب است ! توضیحات: « صَدَقَنَا وَعْدَهُ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 152 ، انبیاء / 9 ) . « أَوْرَثَنَا » : به ما داده است . از آن ما کرده است ( نگا : اعراف‌ / 128 و 137 ، شعراء / 59 ) . « نَتَبَوَّأُ » : جایگاه خود می‌کنیم . جایگزین می‌شویم و بسر می‌بریم ( نگا : یوسف‌ / 56 ، یونس‌ / 87 و 93 ) . « حَیْثُ » : هر کجا . ( نگا : بقره‌ / 35 و 58 و 144 ) .

ترجمه: ( در آن روز ، ای مخاطب ! ) فرشتگان را خواهی دید که گرداگرد عرش خدا حلقه زده‌اند و به سپاس و ستایش پروردگار خود مشغولند . در میان ( بندگان خدا داوری می‌شود ) و دادگرانه و واقعی در میانشان داوری می‌گردد ، ( و از سوی همه هستی فریاد برآورده می‌شود ) و گفته می‌شود : حمد و سپاس خداوند جهانیان را سزا است ! توضیحات: « حَآفِّینَ » : طواف کنندگان و گردندگان . حلقه زنندگان . فراگیرندگان . « قُضِیَ بَیْنَهُمْ » : ( نگا : یونس‌ / 19 و 47 و 54 ، هود / 110 ، زمر / 69 ) .