Tefsîr-i Nûr (Farsça) — المجادلة 58:1 – الإنسان 76:31

ترجمه: خداوند گفتار آن زنی را می‌پذیرد که درباره شوهرش با تو بحث و مجادله می‌کند و به خدا شکایت می‌برد . خدا قطعاً گفتگوی شما دو نفر را می‌شنود ، چرا که خدا شنوا و بینا است . توضیحات: « قَدْ سَمِعَ » : قطعاً شنید . شنیدن در اینجا به معنی پذیرفتن است . همان گونه که واژه ( سَمِعَ ) در حالت اعتدال نماز ، در جمله سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ به همین معنی است . آیه‌های نخستین این سوره درباره زنی به نام خَوْلَه است که از طرف شوهرش اوس بن صامت مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد و او را ظهار می‌کند که نوعی طلاق غیرقابل بازگشت در زمان جاهلیت بوده است . خَوله به پیش پیغمبر می‌آید و قضیه را مطرح می‌کند و تقاضای رجوع به پیش شوهر پشیمان خود را می‌کند . لیکن رسول خدا بدو می‌فرمایند : تو بر او حرام شده‌ای . در اینجا است که حکم مسأله ظهار به پیغمبر وحی می‌گردد و مشکل خوله برطرف می‌شود . « تَشْتَکِی‌ » : شکایت می‌برد و تقاضای حل مشکل می‌کند . « تَحَاوُرَ » : گفتگو .

ترجمه: کسانی که زنان خود را ظهار می‌کنند ( و بدیشان می‌گویند : شما برای ما همسان مادرانمان هستید ) ، آنان مادرانشان نمی‌گردند ، و بلکه مادرانشان تنها زنانی هستند که ایشان را زائیده‌اند . چنین کسانی سخن ناهنجار و دروغی را می‌گویند ( چرا که مادر و فرزند بودن ، چیزی نیست که با سخن درست شود ) . خداوند بسیار باگذشت و آمرزگار است ( و اگر مسلمانی پیش از نزول این آیات ، مرتکب این عمل شده باشد ، خداوند او را می‌بخشد ) . توضیحات: « یُظَاهِرُونَ » : ظهار می‌کنند . ظهار عبارت از این است که شوهر به همسر خود بگوید : أَنتِ عَلَیَّ کَظَهْرِ أُمِّی‌ ؛ تو برای من مادری . یعنی همان گونه که ازدواج با مادر خودم برایم حرام است ، تو نیز تا ابد بر من حرام هستی . این جمله به منزله صیغه طلاق بود . البته ظهار تنها بدین شکل انجام نمی‌گیرد . بلکه تشبیه همسر - به قصد تحریم ، نه به قصد تکریم - به یکی از زنانی که برای مرد ازدواج با ایشان حرام باشد ، ظهار بشمار است . این تحریم چه از راه نسب باشد و چه از راه شیرخوارگی و یا دامادی . همچنین تشبیه اندام همسر به اندام چنین زنانی چه سراپای او باشد و چه پشت و چه اعضاء دیگر ( نگا : المراغی ) . « زُوراً » : دروغ .

ترجمه: کسانی که زنان خود را ظهار می‌کنند ، سپس از آنچه گفته‌اند پشیمان می‌شوند ، باید بنده‌ای را آزاد کنند ، پیش از آنکه با یکدیگر نزدیکی و آمیزش انجام دهند . این درس و پندی است که به شما داده می‌شود ، و خدا آگاه از آن چیزی است که می‌کنید . توضیحات: « یَعُودُونَ لِمَا قالُوا » : از گفته خود پشیمان می‌شوند . می‌خواهند جبران سخنی کنند که گفته‌اند . قصد بازگشت به زنان خود را دارند ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) . « تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ » : ( نگا : نساء / 92 ، مائده‌ / 89 ) . « یَتَمَآسَّا » : مراد از تماس ، نزدیکی و آمیزش جنسی ، و هرگونه عملی است که منتهی بدان شود . از قبیل : بوسیدن ، لمس کردن ، در آغوش گرفتن .

ترجمه: اگر هم کسی بنده‌ای را نیابد و توانائی آزاد کردن او را نداشته باشد ، باید دو ماه پیاپی و بدون فاصله روزه بگیرد ، پیش از آنکه شوهر و همسر با همدیگر نزدیکی و آمیزش کنند . اگر هم نتوانست ، باید شصت نفر فقیر را خوراک دهد . این ( قانونگذاری ) بدان خاطر است که بگونه لازم به خدا و پیغمبرش ایمان بیاورید ( و برابر دستور اسلام ، نه جاهلیت ، زندگی را بسر برید ) . اینها قوانین و مقررات خدا است ( و آنها را مراعات دارید . هر که آنها را مراعات نکند و ناچیز انگارد ، به سوی کفر رهسپار است ) و کافران عذاب دردناکی دارند . توضیحات: « مُتَتَابِعَیْنِ » : پیاپی . مراد این است که دو ماه روزه باید بدون فاصله باشد . حتی اگر روزی روزه گرفته نشود ، روزهای ماقبل هدر می‌رود و باید دو ماه را تکمیل کند . « ذلِکَ » : این قانونگذاری . این بیان و تعلیم احکام . یادآوری : کفاره ظهار به ترتیب : آزاد کردن بنده ، دو ماه روزه گرفتن ، و یا شصت نفر فقیر را طعام دادن است . رعایت ترتیب واجب است ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ، المراغی ) .

ترجمه: کسانی که با خدا و پیغمبرش دشمنی می‌کنند ، خوار و ذلیل می‌شوند ، همان گونه که پیش از ایشان پیشینیان خوار و ذلیل شدند . ما آیات روشن و دلائل متقنی را فرو فرستاده‌ایم ( که دالّ بر حق و حقیقت ، و واقعیت و حقانیت اسلام هستند . کسانی که بدانها ایمان نیاورند کافرند ) و کافران عذاب خوارکننده‌ای دارند . توضیحات: « یُحَآدُّونَ » : دشمنی می‌کنند ( نگا : توبه‌ / 63 ) . « کُبِتُوا » : خوار و ذلیل گردانده شدند ( نگا : آل‌عمران‌ / 127 ) . « مُهِینٌ » : ( نگا : بقره‌ / 90 ، آل‌عمران‌ / 178 ) .

ترجمه: روزی خدا همگان را زنده می‌گرداند و آنان را از کارهائی که کرده‌اند آگاه می‌سازد . کارهائی که ایشان آنها را فراموش کرده‌اند ، ولی خداوند آنها را شمارش کرده است ( و به حساب آنان گرفته است ) . خدا حاضر و ناظر بر هر چیزی است . توضیحات: « یَبْعَثُهُمْ » : ایشان را زنده می‌گرداند . « أَحْصَاهُ » : آن را شمارش کرده است . مراد دستور به فرشتگان برای ثبت و ضبط اعمال بندگان است ( نگا : کهف‌ / 49 ، یس‌ / 12 ، زخرف‌ / 80 ) . « شَهِیدٌ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 98 ، انعام‌ / 19 ، حج‌ / 17 ) .

ترجمه: مگر ندیده‌ای که خداوند می‌داند چیزی را که در آسمانها و چیزی را که در زمین است‌ ؟ هیچ سه نفری نیست که با همدیگر رازگوئی کنند ، مگر این که خدا چهارمین ایشان است ، و نه پنج نفری مگر این که او ششمین ایشان است ، و نه کمتر از این و نه بیشتر از این ، مگر این که خدا با ایشان است در هر کجا که باشند ( و رازشان را می‌داند ) . بعداً خدا در روز قیامت آنان را از چیزهائی که کرده‌اند آگاه می‌سازد . چرا که خدا از هر چیزی باخبر و آگاه است . توضیحات: « نَجْوی‌ » : رازگوئی . درگوشی و نهانی صحبت کردن . « خَمْسَةٍ » : عطف بر ( ثَلاثةٍ ) است . « أَدْنی‌ » : کمتر ( نگا : نجم‌ / 9 ) .

ترجمه: آیا ندیده‌ای کسانی را که از نجوا نهی شده‌اند ، ولی آنان به سوی چیزی برمی‌گردند که از آن نهی گشته‌اند ، و برای انجام گناه و دشمنانگی و نافرمانی از پیغمبر ، با همدیگر به نجوا می‌پردازند ، و هنگامی که به پیش تو می‌آیند بگونه‌ای تو را سلام می‌گویند که خدا تو را بدانگونه سلام نگفته است . در دل به خود می‌گویند : ( اگر اعمال ما بد است و خدا می‌داند ) پس چرا ما را به خاطر گفته‌هایمان کیفر نمی‌دهد ؟ ! دوزخ بسنده ایشان است ( و نیازی به مجازات دیگر نیست ) . داخل آن خواهند شد و با آتش آن خواهند سوخت ، و چه بد سرانجامی و چه بد جایگاهی است ! توضیحات: « الَّذِینَ نُهُوا . . . » : گروهی از یهودیان و منافقان بودند . « حَیَّوْکَ » : تو را درود می‌گویند . بر تو سلام می‌کنند . « بِمَا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللهُ » : با واژه‌هائی به تو سلام می‌کنند که خداوند تو را بدان سلام نگفته است . یهودیان بجای ( أَلسَّلامُ عَلَیْکَ ) می‌گفتند ( أَلسَّامُ عَلَیْکَ ) : مرگ بر تو ! ملامت و خستگی بهره‌ات ! « یَقُولُونَ فِی أَنفُسِهِمْ » : در دل به خود می‌گفتند . استهزاءکنان به همدیگر می‌گفتند . « یَصْلَوْنَهَا » : ( نگا : ابراهیم‌ / 29 ، ص‌ / 56 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! هنگامی که به نجوا پرداختید ، برای انجام گناه و دشمنانگی و نافرمانی از پیغمبر به نجوا نپردازید ، و بلکه درباره نیکی و پرهیزگاری نجوا کنید ، و از خدائی بترسید که در پیشگاه او گردآورده می‌شوید . توضیحات: « الْبِرِّ » : خوبی و نیکی . هرچه در آن خیر و صلاح باشد . « التَّقْوی‌ » : مراد ترک معصیت است .

ترجمه: نجوا تنها از ناحیه اهریمن است و می‌خواهد مؤمنان را غمگین و اندوهناک سازد ! اما هیچ زیانی نمی‌تواند بدیشان برساند مگر این که اجازه خدا در میان باشد . پس مؤمنان باید به خدا توکل کنند و بس . توضیحات: « لِیَحْزُنَ » : تا غمگین سازد . باب اوّل است و متعدی . « لَیْسَ بِضَآرِّهِمْ » : شیطان نمی‌تواند بدیشان زیان و ضرری برساند .

ترجمه: ای مؤمنان ! هنگامی که به شما گفته شد : در مجالس جای باز کنید ، جای باز کنید تا خدا در کار شما گشایش دهد ، و هنگامی که به شما گفته شد : برخیزید ! برخیزید . اگر چنین کنید خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و بهره از علم دارند ، درجات بزرگی می‌بخشد . توضیحات: « یَرْفَعِ اللهُ الَّذِینَ ءَامَنُوا مِنکُمْ ، وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ » : عطف ( الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ) بر ( الَّذِینَ ءَامَنُوا ) از قبیل عطف خاص بر عام است . « تَفَسَّحُوا » : جای باز کنید . جمع و جور بنشینید و برای دیگران جا باز کنید . « أُنشُزُوا » : برخیزید . بلند شوید . مراد برخاستن از مجالس است تا جا برای دیگران پیدا شود .

ترجمه: ای مؤمنان ! هرگاه خواستید با پیغمبر نجوا و رازگوئی کنید ، پیش از نجوای خود ، صدقه‌ای بدهید . این کار برای شما بهتر و پاکیزه‌تر ( برای زدودن حب مال از دلها ) است . اگر هم چیزی را نیافتید ( که با آن صدقه را انجام دهید ) خداوند آمرزگار و مهربان است . توضیحات: « بَیْنَ یَدَیْ . . . » : قبل از . پیشاپیش . « صَدَقَةً » : احسانی . بخششی . علت دادن صدقه پیش از گفتگوی نهانی با پیغمبر این بود که بسیاری از اعراب برای کسب افتخار همدمی ، و تظاهر به تقرب بدان حضرت ، بدون نیاز تقاضای نجوا و رازگوئی می‌کردند . به وسیله چنین صدقه‌ای ، این کار تقلیل پذیرفت و پروردگار مهربان ، آن را از میان برداشت ( نگا : المصحف المیسر ، روح المعانی ) . پرداخت چنین صدقه‌ای چه بسا آزمون موقتی برای گروه ویژه‌ای در آن مقطع تاریخی بوده است .

ترجمه: آیا می‌ترسید که پیشاپیش نجوای خود صدقه‌هائی را بدهید ( و مخارجی برای خود تولید کنید ؟ ! ) . حال که چنین کاری را نکرده‌اید و خداوند هم شما را بخشیده است ( و این رنج را از دوش شما برداشته است و اجازه داده است بدون دادن صدقه با پیغمبر به نجوا بپردازید ) پس نماز را چنانکه باید بخوانید و زکات مال بدر کنید و از خدا و پیغمبرش فرمانبرداری نمائید . ایزد آگاه از همه کارهائی است که می‌کنید . توضیحات: « أَشْفَقْتُمْ » : ترسیدید .

ترجمه: آیا آگاهی از کسانی که گروهی را به دوستی می‌گیرند که خدا بر آنان خشمگین است . اینان ( منافقانی بیش نبوده و ) نه از شمایند و نه از آنانند . چنین کسانی بگونه آگاهانه سوگند دروغ یاد می‌کنند ! توضیحات: « تَوَلَّوْا » : به دوستی گرفتند . مراد منافقان است ( نگا : حشر / 11 ) . « هُمْ » : ایشان که منافقانند ( نگا : نساء / 143 ) . « وَ هُمْ یَعْلَمُونَ » : در حالی که می‌دانند که دروغ می‌گویند .

ترجمه: خداوند عذاب سختی را برای ایشان آماده کرده و تهیه دیده است . آنان چه کار بدی می‌کنند ! توضیحات: « أَعَدَّ » : آماده کرده است . تهیه دیده است . « مَا » : چیزهائی که . مراد نفاق و دروغ است .

ترجمه: آنان سوگندهایشان را سپری ( برای حفظ جان و مال خود ) ساخته‌اند و بدین وسیله مردمان را از راه یزدان بازداشته‌اند ، و لذا عذاب خوارکننده‌ای دارند . توضیحات: « جُنَّةً » : سپر .

ترجمه: اموالشان و اولادشان ، به هیچ وجه ایشان را از دست خدا مصون و محفوظ نمی‌دارد . اینان دوزخیانند و در دوزخ جاودانه می‌مانند . توضیحات: « لَن تُغْنِیَ . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 10 و 116 ) .

ترجمه: روزی خداوند همه آنان را زنده می‌گرداند . آن روز برای خدا ( به دروغ ) سوگند می‌خورند همان گونه که ( امروز به دروغ ) برای شما سوگند می‌خورند ، و گمان می‌برند که ایشان دارای چیزی ( از هوش و زرنگی ) هستند ! ( و با این سوگندهای دروغ ، خویشتن را می‌رهانند و به جائی می‌رسانند ) . هان ! ایشان دروغگویانند ( و گرفتار خشم و عذاب یزدانند ) . توضیحات: « یَحْلِفُونَ لَهُ » : برای خدا سوگند یاد می‌کنند که منافق نبوده‌اند ( نگا : انعام‌ / 23 ، نحل‌ / 28 ) .

ترجمه: اهریمن بر آنان چیره گشته است ( و با وسوسه‌های خود ایشان را از راستای راه بدر کرده است ) و یاد خدا را از خاطرشان برده است . اینان حزب اهریمن هستند . هان ! قطعاً حزب اهریمن زیانکار و زیانبارند . توضیحات: « إِسْتَحْوَذَ » : چیره گشته است . مسلط شده و غلبه یافته است . « حِزْبُ » : ( نگا : مائده‌ / 56 ، مؤمنون‌ / 53 ، روم‌ / 32 ) .

ترجمه: مسلّماً کسانی که با خدا و پیغمبرش دشمنی می‌کنند ، از زمره پست‌ترین و خوارترین ( مردمان ) خواهند بود . توضیحات: « یُحَآدُّونَ » : ( نگا : مجادله‌ / 5 ) . « الأذَلِّینَ » : ذلیل‌ترین و خوارترین و رسواترین انسانها .

ترجمه: خداوند چنین مقدر کرده است که من و پیغمبرانم قطعاً پیروز می‌گردیم . بی‌گمان خداوند نیرومند چیره است . توضیحات: « کَتَبَ » : مقدر کرده است . قضا و قدرش در لوح محفوظ چنین افتاده است ( نگا : رعد / 39 ) .

ترجمه: مردمانی را نخواهی یافت که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند ، ولی کسانی را به دوستی بگیرند که با خدا و پیغمبرش دشمنی ورزیده باشند ، هرچند که آنان پدران ، یا پسران ، یا برادران ، و یا قوم و قبیله ایشان باشند . چرا که مؤمنان ، خدا بر دلهایشان رقم ایمان زده است ، و با نفخه ربانی خود یاریشان داده است و تقویتشان کرده است ، و ایشان را به باغهای بهشتی داخل می‌گرداند که از زیر ( کاخها و درختان ) آنها رودبارها روان است ، و جاودانه در آنجا می‌مانند . خدا از آنان خوشنود ، و ایشان هم از خدا خوشنودند . اینان حزب یزدانند . هان ! حزب یزدان ، قطعاً پیروز و رستگار است . توضیحات: « کَتَبَ » : نگاشته است و رقم زده است . مراد مستقر کردن و جایگزین نمودن است . « أَیَّدَ » : یاری داد . تقویت کرد ( نگا : بقره‌ / 87 و 253 ، مائده‌ / 110 ، انفال‌ / 26 و 62 ) . « رُوحٍ » : نفخه . نیروی معنوی الهی ، از قبیل : آرامش درون ، نور بصیرت ( نگا : فتح‌ / 4 ) .

ترجمه: به تسبیح و تقدیس خدا مشغولند تمام چیزهائی که در آسمانها و در زمین هستند ، و خدا چیره کار بجا است . توضیحات: « سَبَّحَ ِللهِ ما . . . » : ( نگا : حدید / 1 ) .

ترجمه: او کسی است که کافران اهل کتاب را در نخستین گردهمآئی ( و لشکرکشی مسلمانان و برخورد با ایشان در پیرامون مدینه ) از سرزمینشان بیرون راند ( و به خیبر کوچاند ) . شما گمان نمی‌بردید که آنان بیرون روند ، و ایشان هم گمان می‌بردند که دژهایشان آنان را از عذاب خدا بدور می‌دارد . اما خدا از جانبی به سراغشان رفت که فکرش را نمی‌کردند ( از آن جانب بر آنان بتازند ) . به دلهایشان هراس انداخت ، بگونه‌ای که با دستهای خود و با دستهای مؤمنان خانه‌های خویش را ویران می‌کردند ! ای خردمندان ! درس عبرت بگیرید . توضیحات: « أَهْلِ الْکِتابِ » : مراد یهودیان بنی‌نضیر است که در دو میلی مدینه زندگی می‌کردند . به هنگام هجرت پیغمبر به مدینه ، با آن حضرت پیمان بستند که بی‌طرف بمانند و به نفع و یا به زیان مسلمانان کار نکنند . بعد از شکست مسلمانان در جنگ احد ، بنای بدرفتاری نهادند و حتی در صدد قتل پیغمبر برآمدند و با قریشیان علیه مسلمانان پیمان بستند . به دستور پیغمبر رئیس ایشان کعب پسر اشرف به قتل رسید ، و بنی‌نضیر از پیرامون مدینه بیرون رانده شدند و آنان به خیبر رفتند . « حَشْر » : گردهمآئی مردم و لشکرکشی ایشان بر سر قومی . گردآوردن مردمانی و بیرون کردن آنان از جائی . « لاَِوَّلِ الْحَشْرِ » : هنگام نخستین گردهمآئی ، و جمع‌آوری کسانی و بیرون راندن آنان ، واژه ( ل ) به معنی ( عِندَ ) یعنی ( هنگام ) است ( نگا : اسراء / 78 ) . اضافه ( اوّل ) به ( الْحَشْر ) اضافه صفت به موصوف است . حشر اوّل ، اخراج بنی‌نضیر از اطراف مدینه به خیبر است . حشر ثانی ، اخراج بنی‌نضیر و همه یهودیان دیگر است از جزیرةالعرب به شام در زمان امیرالمؤمنین عمر .

ترجمه: اگر خداوند ترک دیار را بر آنان مقرر نمی‌کرد ، در دنیا ایشان را به عذاب ( سخت‌تر از اخراج ) گرفتار می‌نمود . ( بدا به حالشان ! گذشته از این خفت اخراج دنیوی ) آنان در آخرت عذاب آتش دوزخ دارند . توضیحات: « الْجَلآءَ » : کوچ از شهر و دیار . ترک خانه و کاشانه .

ترجمه: این ( کیفر دنیوی و اخروی ) بدان خاطر است که آنان با خدا و پیغمبرش دشمنی ورزیده‌اند ، و هر کس با خدا دشمنی ورزد ( خدا او را به اشد مجازات می‌رساند ) چرا که خدا سخت عذاب می‌دهد . توضیحات: « مَن یُشَآقِّ اللهَ . . . » : هر کس با خدا دشمنی ورزد . جزای ( مَنْ ) محذوف است ، و یا این که جمله ( فَإِنَّ اللهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ ) جزای آن است و عائد آن محذوف است .

ترجمه: هر درخت خرمائی را که بریدید ، یا بر پایه‌ها و ریشه‌های خود برجای گذاشتید ، به فرمان خدا و اجازه او بوده است ( و گناهی متوجه شما مسلمانان نمی‌باشد . خدا این کار را کرده است ) تا بیرون‌روندگان ( از دستورات الهی و منحرفان از شرائع آسمانی ) را خوار و رسوا گرداند . توضیحات: « لِینَةٍ » : درخت خرما . نوع خوب و ممتاز درخت خرما . « أُصُول‌ » : جمع أَصْل ، پایه . ریشه . « لِیُخْزِیَ الْفَاسِقِینَ » : متعلق به محذوفی مثل ( أَذِنَ ) است . أَذِنَ فِی قَطْعِ الأشْجَارِ لِیُخْزِیَ .

ترجمه: چیزهائی را که خدا از دارائی ایشان ( یعنی بنی‌نضیر ) به پیغمبر خود ارمغان داشته است شما اسبانی و شترانی را برای آن به تاخت درنیاورده‌اید ( و با جنگ تصرف ننموده‌اید ) و بلکه خداوند پیغمبران خود را بر هر کس که بخواهد چیره می‌گرداند ، و خدا بر هر کاری توانا است . توضیحات: « مَا » : چیزهائی که . مبتدا است و جمله ( فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکَابٍ ) خبر آن است . « أَفَآءَ » : عطاء کرد . عائد کرد . ارمغان داشت ( نگا : احزاب‌ / 50 ) . ( فَیْء ) از این ماده است و به معنی غنیمتی است که بدون جنگ بدست آید . برخلاف ( غَنیمت ) که با جنگ بدست می‌آید . « مَآ أَوْجَفْتُمْ » : نتاخته‌اید . ندوانده‌اید . به شتاب و جولان درنیاورده‌اید . « خَیْلٍ » : اسبان . « رِکَابٍ » : شتران . خیل و رکاب ، اسم جمع بوده و از لفظ خود دارای مفرد نمی‌باشند .

ترجمه: چیزهائی را که خداوند از اهالی این آبادیها به پیغمبرش ارمغان داشته است ، متعلق به خدا و پیغمبر و خویشاوندان ( پیغمبر ) و یتیمان و مستمندان و مسافران در راه مانده می‌باشد . این بدان خاطر است که اموال تنها در میان اشخاص ثروتمند شما دست بدست نگردد ( و نیازمندان از آن محروم نشوند ) . چیزهائی را که پیغمبر برای شما ( از احکام الهی ) آورده است اجراء کنید ، و از چیزهائی که شما را از آن بازداشته است ، دست بکشید . از خدا بترسید که خدا عقوبت سختی دارد . توضیحات: « أَهْلِ الْقُری‌ » : اهالی آبادیها . « فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ . . . » : ( نگا : انفال‌ / 41 ) . « دُولَةً » : چیزی را که مردمان میان خود دست بدست می‌گردانند . با واژه ( تداول ) همریشه و تقریباً هم‌معنی است .

ترجمه: همچنین غنائم از آنِ فقرای مهاجرینی است که از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شده‌اند . آن کسانی که فضل خدا و خوشنودی او را می‌خواهند ، و خدا و پیغمبرش را یاری می‌دهند . اینان راستانند . توضیحات: « یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللهِ وَ رِضْوَاناً » : ( نگا : مائده‌ / 2 ، فتح‌ / 29 ) . « الصَّادِقُونَ » : راستان . مؤمنانی که واقعاً ایمان دارند و راست و درست هستند .

ترجمه: آنانی که پیش از آمدن مهاجران خانه و کاشانه ( آئین اسلام ) را آماده کردند و ایمان را ( در دل خود استوار داشتند ) کسانی را دوست می‌دارند که به پیش ایشان مهاجرت کرده‌اند ، و در درون احساس و رغبت نیازی نمی‌کنند به چیزهائی که به مهاجران داده شده است ، و ایشان را بر خود ترجیح می‌دهند ، هرچند که خود سخت نیازمند باشند . کسانی که از بخل نفس خود ، نگاهداری و مصون و محفوظ گردند ، ایشان قطعاً رستگارند . توضیحات: « الَّذِینَ » : مراد انصار است . مبتدا ، و خبر آن ( یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ ) است . « تَبَوَّءُوا » : منزل و مأوی را آماده کرده‌اند . یعنی مدینه را برای آئین اسلام آماده کرده‌اند . یا این که منازل و خانه‌هائی تدارک دیده‌اند . « حَاجَةً » : نیاز . در اینجا به معنی میل و رغبت است . « خَصَاصَةٌ » : احتیاج شدید . نیاز زیاد . « شُحَّ » : بخل ( نگا : نساء / 128 ) . برخی گویند : شُحّ یکی از ویژگیهای نفس انسان است و او را به دلبستگی زیاد به مال ، و حرص و آز بر آن وامی‌دارد . بخل دست بازداشتن از بخشش و خرج مال است و اثری از آثار شُحّ است ( نگا : المصحف المیسر ) .

ترجمه: کسانی که پس از مهاجرین و انصار به دنیا می‌آیند ، می‌گویند : پروردگارا ! ما را و برادران ما را که در ایمان آوردن بر ما پیشی گرفته‌اند بیامرز . و کینه‌ای نسبت به مؤمنان در دلهایمان جای مده ، پروردگارا ! تو دارای رأفت و رحمت فراوانی هستی . توضیحات: « الَّذِینَ جَآءُوا . . . » : مراد تابعین و همه مؤمنانی است که تا دامنه قیامت به دنیا می‌آیند و آئین اسلام را می‌پذیرند . « غِلاًّ » : کینه . کینه‌توزی و دشمنانگی .

ترجمه: آیا منافقانی را ندیده‌ای که پیوسته به برادران کافر اهل کتاب خود می‌گویند : هرگاه شما را بیرون کنند ، ما هم با شما بیرون خواهیم آمد ، و هرگز به زیان شما از سخن کسی فرمانبرداری نخواهیم کرد ، و اگر با شما جنگ و پیکار شود ، قطعاً به کمکتان شتافته و یاریتان خواهیم داد . خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغ می‌گویند ( و به عهد خود وفا نمی‌کنند ) . توضیحات: « أَلَمْ تَرَ . . . » : برای تعجب است . « أَهْلِ الْکِتَابِ » : مراد بنی‌نضیر و چه‌بسا یهودیان بنی‌قریظه هم باشد . « لا نُطِیعُ فِیکُمْ » : مراد اطاعت از فرمان جنگ درباره یهودیان است . « أَحَداً » : مراد پیغمبر و یکایک مسلمانان است . « قُوتِلْتُمْ » : با شما قتال گردید . با شما جنگ و پیکار درگرفت .

ترجمه: هرگاه اخراج شوند با آنان بیرون نمی‌روند ، و اگر با ایشان جنگ و پیکار شود ، به کمکشان نمی‌شتابند و یاریشان نمی‌دهند ، و اگر هم ( فرضاً ) به کمک و یاریشان روند ، پشت می‌کنند و می‌گریزند ، و دیگر کمک و یاری نخواهند شد ( و خدا ایشان را هلاک می‌گرداند ) . توضیحات: « لَئِن نَّصَرُوهُمْ . . . » : اگر هم فرضاً کمک کنند و یاری دهند . « ثُمَّ لا یُنصَرُونَ » : دیگر ، منافقان روی یاری و پیروزی نخواهند دید و خدا آنان را نابود می‌گرداند ( نگا : المختصر ) . از آن به بعد چنین یهودیانی یاری و کمک نخواهند شد ( نگا : صفوه التفاسیر ) .

ترجمه: هراس شما در سینه‌های ایشان ، بیش از هراس آنان از خدا است ! این بدان خاطر است که ایشان مردمان نفهم و نادانی هستند ( و عظمت خدای را درک نمی‌کنند ) . توضیحات: « رَهْبَةً » : خوف و هراس . ترس و بیم . تمییز است . « بِأَنَّهُمْ » : به علت آنکه ایشان . بدان خاطر که آنان .

ترجمه: یهودیان هرگز با شما به صورت دسته‌جمعی جز در پس دژهای محکم و یا از پشت دیوارها نمی‌جنگند . عداوت و دشمنی در میان خودشان شدت دارد . تو ایشان را متحد می‌بینی ، ولی پراکنده دل بوده و هماهنگ نمی‌باشند . این بدان خاطر است که مردمان بیشعور و ناآگاهی هستند . توضیحات: « قُریً مُّحَصَّنَةٍ » : آبادیهای محکم . مراد دژهای استوار است . « جُدُرٍ » : جمع جِدار ، دیوارها . سورها . « بَأْسُهُم بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ » : جنگ و عداوت در میان خودشان سخت است و متحد و متفق نیستند . در جنگ با یکدیگر توانا و نیرومندند ، ولی در مقابل مؤمنان راستین ترسو و ضعیف می‌باشند .

ترجمه: سرگذشت اینان به سرگذشت کسانی می‌ماند که چندی پیش از اینان ( در جنگ بدر ) طعم تلخ کار بد خود را چشیدند ، و ( گذشته از این ، در آخرت نیز ) عذاب دردناکی دارند . توضیحات: « الَّذِینَ . . . » : مراد مشرکان قریش است که در غزوه بدر شکست خوردند ( نگا : انفال‌ / 12 - 24 ) . برخی آنان را یهودیان بنی‌قریظه می‌دانند . « وَ بَالَ » : نتیجه بدِ کار ( نگا : مائده‌ / 95 ) .

ترجمه: ( داستان منافقان با یهودیان ) همچون داستان اهریمن است که به انسان می‌گوید : کافر شو ( تا مشکلات تو حل شود ) . اما هنگامی که ( بر اثر وسوسه‌های اهریمن ) کافر می‌گردد ، اهریمن می‌گوید : من از تو بیزار و گریزانم ! چرا که من از خدا ، یعنی پروردگار جهانیان می‌ترسم . توضیحات: « قَالَ لِلإِنسَانِ » : به انسان ، هر نوع انسانی ، آمرانه دستور می‌دهد . البته دستور شیطان ، وسوسه‌های او است و بس ( نگا : ابراهیم‌ / 22 ، حجر / 42 ) . « بَرِی‌ءٌ » : بیزار . گریزان ( نگا : انفال‌ / 48 ) .

ترجمه: سرانجام کار ( اهریمن و کسی که او گمراهش کرده است ) بدانجا می‌انجامد که هر دو تا در آتش دوزخ جاودانه می‌مانند ، و این سزای ستمگران است . توضیحات: « عَاقِبَتُهُمَا » : خبر مقدم ( کانَ ) و جمله ( أَنَّهُمَا خَالِدَیْنِ فِیهَا ) محلاً مرفوع اسم کانَ است .

ترجمه: ای مؤمنان ! از خدا بترسید و هر کسی باید بنگرد که چه چیزی را برای فردا ( ی قیامت خود ) پیشاپیش فرستاده است . از خدا بترسید ، خدا آگاه از هر آن چیزی است که می‌کنید . توضیحات: « نَفْسٌ » : هرکسی . هر شخصی . « غَدٍ » : فردا . مراد فردای قیامت است . « مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ » : واژه ( مَا ) می‌تواند موصوله یا استفهامیه باشد .

ترجمه: و همسان کسانی نباشید که خدا را از یاد بردند ، و خدا هم خودشان را از یاد خودشان برد ! آنان بیرون روندگان ( از حدود شرائع الهی ) و خارج شوندگان ( از دائره ایمان ) هستند . توضیحات: « نَسُوا اللهَ » : خدا را فراموش کردند و طاعت و عبادت را از یاد بردند . « فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ » : در نتیجه خدا هم ایشان را از یاد خودشان برد . یعنی خدا فراموشی ، منتهی به خود فراموشی می‌گردد . چرا که افراد بی‌دین ، در خوشیها به ناز نعمت و قدرت مبتلا می‌شوند و متکبر می‌گردند ، و در ناخوشیها ، به سردرگمی و ناسپاسی دچار می‌آیند ، و در هر دو صورت ، هدف آفرینش خود ، یا به عبارت دیگر هویت و انسانیت خویش را فراموش می‌کنند ، و همه تلاششان خور و خواب و لذت و شهوت می‌گردد ، و مبدأ و معاد و عبودیت و الوهیت ، در نظرشان واژه‌های نامفهومی می‌شوند ، و از این خواب سنگین غفلت تا نمیرند بیدار نمی‌شوند .

ترجمه: بهشتیان و دوزخیان یکسان و برابر نیستند . بهشتیان ( به همه آرزوهای خود رسیده‌اند و ) رستگار و پیروزند . توضیحات: « هُمُ الْفَآئِزُونَ » : ( نگا : توبه‌ / 20 ، مؤمنون‌ / 111 ، نور / 52 )

ترجمه: اگر ما این قرآن را برای کوهی فرو می‌فرستادیم ، کوه را از ترس خدا ، کرنش‌کنان و شکافته می‌دیدی ! ما این مثالها را برای مردمان بیان می‌داریم ، شاید که ایشان بیندیشند ( و با دید بینا و بینش آگاه به آیات قرآنی بنگرند و دل سنگین خود را با برق قرآن منفجر و آن را به تکان و لرزه آورند ) . توضیحات: « لَوْ أَنزَلْنَا . . . » : این آیه اشاره دارد به این حقیقت که نفوذ قرآن به قدری عمیق است که اگر بر کوهها نازل می‌شد آنها را با همه صلابت و استحکامی که دارند تکان می‌داد و متلاشی می‌کرد ، اما عجب از انسانهای سنگدلی است که آیات آن را می‌شنوند و تکان نمی‌خورند و کمترین تغییری نمی‌کنند ( نگا : بقره‌ / 74 ) . « مُتَصَدِّعاً » : شکافته . « تِلْکَ الأمْثَالُ » : ( نگا : بقره‌ / 261 و 264 و 265 ، رعد / 17 ، حج‌ / 73 ) .

ترجمه: خدا کسی است که جز او پروردگار و معبودی نیست . آگاه از جهان نهان و آشکار است ( و ناپیدا و پیدا در برابر دانشش یکسان است ) . او دارای مرحمت عامه ( در این جهان ، در حق همگان ) ، و دارای مرحمت خاصه ( در آن جهان ، نسبت به مؤمنان ) است . توضیحات: « عَالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ » : آگاه از دنیای پنهان از دیدگان و خرد انسان ، و مطلع از جهان عیان برای بینش و دانش مردمان است . « الرَّحْمَانُ الرَّحِیمُ » : ( نگا : فاتحه‌ / 1 ) .

ترجمه: خدا کسی است که جز او پروردگار و معبودی نیست . او فرمانروا ، منزه ، بی‌عیب و نقص ، امان‌دهنده و امنیت بخشنده ، محافظ و مراقب ، قدرتمند چیره ، بزرگوار و شکوهمند ، و والامقام و فرازمند است . خداوند دور و فرا از چیزهائی است که انباز او می‌کنند . توضیحات: « الْمَلِکُ » : فرمانفرما . فرمانروا ( نگا : طه‌ / 114 ، مؤمنون‌ / 116 ) . « الْقُدُّوسُ » : پاک و منزه . « السَّلامُ » : بی‌عیب و نقص . « الْمُؤْمِنُ » : امنیّت بخشنده . امان دهنده . « الْمُهَیْمِنُ » : محافظ و مراقب . « الْجَبَّارُ » : شکوهمند . دارای جبروت . « الْمُتَکَبِّرُ » : والامقام . فرازمند .

ترجمه: او خداوندی است که طراح هستی و آفریدگار آن از نیستی و صورتگر جهان است . دارای نامهای نیک و زیبا است . چیزهائی که در آسمانها و زمین هستند ، تسبیح و تقدیس او می‌گویند ، و او چیره کار بجا است . توضیحات: « الْخَالِقُ » : اندازه‌گیرنده اشیاء در کمیت و کیفیت لازم ، طرّاح هستی ( نگا : مؤمنون‌ / 14 ) . « الْبَارِئُ » : آفریدگار جهان از نیستی . « الْمُصَوِّرُ » : صورتگر . شکل‌دهنده جهان بدینگونه که هست .

ترجمه: ای مؤمنان ! دشمنان من و دشمنان خویش را به دوستی نگیرید . شما نسبت بدیشان محبت می‌کنید و مودت می‌ورزید ، در حالی که آنان به حق و حقیقتی ایمان ندارند که برای شما آمده است . پیغمبر و شما را به خاطر ایمان آوردن به خدا که پروردگارتان است ( از شهر و دیارتان ) بیرون می‌رانند . اگر شما برای جهاد در راه من و طلب خوشنودیم ( هجرت کرده‌اید و از زادگاه خویشتن ) بیرون آمده‌اید ( با ایشان پیوند دوستی برقرار نسازید ) . در نهان با آنان دوستی می‌کنید ، در حالی که من نسبت به هرچه پنهان می‌دارید یا آشکار می‌سازید ( از همگان ) مطلع‌تر و آگاه‌تر هستم . هر کس از شما چنین کاری را بکند ، از راستای راه منحرف گشته است . توضیحات: « لا تَتَّخِذُوا . . . » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 28 و 118 ، مائده‌ / 57 ) . « وَ قَدْ کَفَرُوا . . . » : حرف واو حالیه است . « عَدُوّ » : این واژه برای مفرد و جمع بکار می‌رود ( نگا : طه‌ / 117 ، کهف‌ / 50 ) . « اَن تُؤْمِنُوا بِاللهِ » : بدان سبب که به خدا ایمان دارید . مفعولٌ‌له است . « إِن کُنتُمْ . . . » : جواب شرط محذوف است و ( لا تَتَّخِذُوا ) پیشین بر آن دلالت دارد . « جِهَاداً » : مفعولٌ‌له است . « وَ أَنَا أَعْلَمُ » : حرف واو حالیه است . « سَوَآءَ السَّبِیلِ » : ( نگا : بقره‌ / 108 ، مائده‌ / 12 و 60 و 77 ) .

ترجمه: اگر بر شما دست یابند ، دشمنان شما می‌گردند ، و دست تعدی به سویتان دراز می‌کنند ، و زبان را در حق شما به بدی می‌گشایند ، و آرزو می‌کنند که کاش می‌شد کافر شوید ! توضیحات: « إِن یَثْقَفُوکُمْ » : اگر بر شما دست یابند . اگر بر شما ظفر یابند و چیره شوند ( نگا : انفال‌ / 57 ) . « یَبْسُطُوا » : می‌گشایند . مراد گشودن دست تعدی و ستمگری ، و دراز کردن نیش زبان برای زورگوئی و بدگوئی‌است .

ترجمه: هرگز خویشاوندان و فرزندانتان سودی به حالتان نخواهند داشت . روز قیامت ، خدا در میانتان قضاوت و داوری خواهد کرد . خدا می‌بیند هر کاری را که خواهید کرد . توضیحات: « أَرْحَام‌ » : جمع رَحِم ، خویشی و خویشاوندی . در اینجا کنایه از خویش و خویشاوند است . یا این که مضاف ( ذَوُو ) پیش از آن محذوف است ( نگا : روح‌المعانی ) . « یَفْصِلُ بَیْنَکُمْ » : در میان شما قضاوت می‌کند و به داوری خواهد نشست ( نگا : حج‌ / 17 ، سجده‌ / 25 ) . شما را از یکدیگر جدا می‌کند و هر یکی جدا از دیگری خواهید بود و خویشاوندیها و فرزندیها در میان نخواهد بود . ( نگا : انعام‌ / 94 ، مریم‌ / 95 ، مؤمنون‌ / 101 ، عبس‌ / 34 - 37 ) .

ترجمه: ( رفتار و کردار ) ابراهیم و کسانی که بدو گرویده بودند ، الگوی خوبی برای شما است ، بدانگاه که به قوم خود گفتند : ما از شما و از چیزهائی که بغیر از خدا می‌پرستید ، بیزار و گریزانیم ، و شما را قبول نداریم و در حق شما بی‌اعتنائیم ، و دشمنانگی و کینه‌توزی همیشگی میان ما و شما پدیدار آمده است ، تا زمانی که به خدای یگانه ایمان می‌آورید و او را به یگانگی می‌پرستید . ( کردار و رفتار ابراهیم و گروندگان بدو ، سرمشق خوبی برای شما است ) مگر سخنی که ابراهیم به پدر خود گفت : من قطعاً برای تو طلب آمرزش می‌کنم ، و در عین حال برای تو در پیشگاه خدا هیچ کار دیگری نمی‌توانم بکنم . ( این سخن ، چیزی نیست که بدان اقتداء کنید ) . پروردگارا ! به تو توکل می‌کنیم ، و به تو روی می‌آوریم ، و بازگشت به سوی تو است ( و همه راهها سر به جانب تو دارد و به تو منتهی می‌گردد ) . توضیحات: « الَّذِینَ مَعَهُ » : گروندگان به ابراهیم . انبیاء و پیغمبران بعد از ابراهیم که همه در خط سیر همدیگرند ( نگا : المصحف المیسر ) . « أُسْوَةٌ » : الگو . سرمشق . اقتداء و تأسی . پیروی و دنباله‌روی . « بُرَءَآؤُ » : جمع بَری‌ءٌ ، بیزار و گریزان . متنفر . « کَفَرْنَا بِکُمْ » : شما را نمی‌پذیریم و قبول نداریم . چه بسا از راه تغلیب مراد معتقدات خودشان باشد . « إِلاّ قَوْلَ . . . » : ( نگا : توبه‌ / 114 ) . « أَنَبْنَا » : با توبه کردن و کارهای نیکو انجام دادن برمی‌گردیم ( نگا : رعد / 27 ، لقمان‌ / 15 ، ص‌ / 24 ) .

ترجمه: پروردگارا ! ما را گرفتار دست کافران مکن ، پروردگارا ! ما را بیامرز که تو چیره کار بجائی . توضیحات: « فِتْنَةً » : مفتون و گرفتار . وسیله آزمون ( نگا : یونس‌ / 85 ، اسراء / 60 ، حج‌ / 53 ) . « رَبَّنَا » : تکرار این واژه برای مبالغه در تضرع و زاری است . می‌تواند ملحق به ماقبل و یا به مابعد شود ( نگا : روح‌البیان ) .

ترجمه: ( برنامه زندگی ) ابراهیم و گرویدگان بدو ، الگوی زیبائی برای شما است . برای شما کسانی که خدا و آخرت را در مد نظر دارید . هر کس هم ( از چنین الگوئی ) رویگردان شود ( به خود ستم می‌کند و ) خدا بی‌نیاز و شایسته هرگونه ستایش است . توضیحات: « لِمَن کَانَ یَرْجُو . . . » : بدل از ضمیر ( کُمْ ) است ( نگا : روح‌المعانی ) . در رسم‌الخط قرآنی ، الف زائدی در آخر واژه ( یَرْجُو ) است .

ترجمه: امید است خدا میان شما و میان دشمنانتان ( با توفیق دادن آنان به ایمان و پذیرش اسلام ) پیوند محبت برقرار سازد ، چرا که خدا بسیار توانا است ، و او آمرزنده مهربان است . توضیحات: « عَسی‌ » : امید است . یعنی باید امیدوار باشید که . « عَادَیْتُمْ » : دشمنی ورزیده‌اید .

ترجمه: خداوند شما را باز نمی‌دارد از این که نیکی و بخشش بکنید به کسانی که به سبب دین با شما نجنگیده‌اند و از شهر و دیارتان شما را بیرون نرانده‌اند . خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد . توضیحات: « أَن تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ » : از این که به آنان بخشی از اموال خود را بدهید و بدیشان احسان کنید . این فعل از ( قسط ) به معنی بخش و بهره است‌ ؛ نه ( قسط ) به معنی عدالت و دادگری ( نگا : المصحف المیسر ) . چرا که عدالت و دادگری نسبت به دوست و دشمن واجب است ( نگا : مائده‌ / 8 ) . عطف ( تُقْسِطُوا ) بر ( تَبَرُّوهُمْ ) از قبیل عطف خاص بر عام است . « الْمُقْسِطِینَ » : نیکوکاران . بخشندگان .

ترجمه: بلکه خداوند شما را بازمی‌دارد از دوستی ورزیدن با کسانی که به خاطر دین با شما جنگیده‌اند ، و شما را از شهر و دیارتان بیرون رانده‌اند ، و برای اخراج شما پشتیبانی کرده‌اند و یاری داده‌اند . کسانی که ایشان را به دوستی گیرند ، ظالم و ستمگرند . توضیحات: « ظَاهَرُوا » : پشتیبانی کرده‌اند . کمک و یاری داده‌اند ( نگا : توبه‌ / 4 ، احزاب‌ / 26 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! هنگامی که زنان مؤمن به سوی شما مهاجرت کردند ، ایشان را بیازمائید - خداوند از ایمان آنان آگاه‌تر است ( تا شما ) - هرگاه ایشان را مؤمن یافتید ، آنان را به سوی کافران برنگردانید . این زنان برای آن مردان ، و آن مردان برای این زنان حلال نیستند . آنچه را که همسران ایشان ( به عنوان مهریه ) خرج کرده‌اند ، بدانان مسترد دارید . گناهی بر شما نخواهد بود اگر چنین زنانی را به ازدواج خود درآورید و مهریه ایشان را بپردازید . با زنان کافر ( غیر اهل کتاب ) ازدواج نکنید و همسران کافر را در همسری خود نگاه ندارید ( چرا که با کفرِ شوهر یا همسر ، رابطه زوجیت به هم می‌خورد . اگر هم همسران شما کافر شدند و به دیار کفر گریختند ، از کافران ) چیزی را که ( به عنوان مهریه ) خرج کرده‌اید درخواست کنید و مردان کافر نیز چیزی را که ( به عنوان مهریه ) خرج کرده‌اند درخواست کنند . اینها حکم خدا است ، و خدا است که در میانتان فرمانروائی و داوری می‌کند ، و او آگاه کار بجا است . توضیحات: « مُهَاجِرَاتٍ » : هجرت‌کنندگان . حال است . « أُجُورَ » : جمع أَجْر ، به معنی مهریه ( نگا : نمونه ، المیزان ) . « عِصَمِ » : جمع عِصْمَة ، عقد نکاح . پیوند زناشوئی . « الْکَوَافِرِ » : جمع کافِرَة ، زنان کافر و بی‌دین . « لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوَافِرِ » : عقد ازدواج زنان کافر را نگاه ندارید و از ایشان بگسلید . مراد دو چیز است : الف - با زنان کافر ازدواج حرام است . ب - همسر کافر شده خود را رها کنید . چرا که مرتد شدن ، عقد نکاح را باطل و پیوند زناشوئی را می‌گسلد . « ذلِکُمْ » : این احکام که گذشت . « یَحْکُمُ » : فرمان می‌راند . قضاوت و داوری می‌کند .

ترجمه: اگر همسری از همسرانتان به سوی کافران رفت ( و مرتد گردید ، و کافران مهریه شما را بازپرداخت نکردند ) و شما ( با ایشان جنگیدید و مغلوبشان کردید و ) به عقوبت گرفتارشان ساختید ، ( ای سران و سرداران مؤمنان ، از غنائم آن کافران ) مهریه‌ای را که چنین مؤمنانی پرداخته‌اند به اینان بازپرداخت کنید ، و از خداوندی بهراسید که شما بدو ایمان دارید . توضیحات: « فَاتَکُمْ » : از دست شما بدر رفت . « شَیْءٌ » : چیزی . مراد همسر نامحترم و ناقابلی است که به میان کفار گریخته است و کفر را بر دین ترجیح داده است . « عَاقَبْتُمْ » : به عقاب گرفتار کردید . یعنی جنگیدید و کافران را به عقوبتِ شکست و اسارت مبتلا ساختید . « ءَاتُوا » : مخاطب ، سران و رؤسای مؤمنین و کاربدستان مسلمین است ( نگا : المصحف المیسر ) .

ترجمه: ای پیغمبر ! هنگامی که زنان مؤمن ، پیش تو بیایند و بخواهند با تو بیعت کنند و پیمان بندند بر این که : چیزی را شریک خدا نسازند ، و دزدی نکنند ، و مرتکب زنا نشوند ، و فرزندانشان را نکشند ، و به دروغ فرزندی را به خود و شوهر خود نسبت ندهند که زاده ایشان نیست ، و در کار نیکی ( که آنان را بدان فرامی‌خوانی ) از تو نافرمانی نکنند ، با ایشان بیعت کن و پیمان ببند و برایشان از خدا آمرزش بخواه . مسلّماً خدا آمرزگار و مهربان است ( و مغفرت و مرحمت خود را شامل چنین بانوانی می‌گرداند ) . توضیحات: « وَ لا یَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ » : مراد زنده‌بگور کردن فرزندان ، کشتن جنین در شکم ، کشتن اولاد از ترس فقر و تنگدستی . و . . . « بُهْتَانٍ » : در اینجا مراد فرزندی است که زن ادعاء کند که او از شوهرش می‌باشد و در حقیقت متعلق بدو نباشد . تهمت زنا . « بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ » : کنایه از این است که زن ادعاء کند که چنین فرزندی زاده او است و متعلق به شوهرش می‌باشد . چرا که فرزند در شکم حمل می‌گردد و شکم میان دو دست بوده و همچنین فرزند از میان دو پا ، پای به دنیا می‌گذارد ( نگا : المصحف المیسر ، قاسمی ) . اصلاً دست و پا کنایه از خود شخص است . در این صورت معنی چنین نیز خواهد بود : از پیش خود تهمت زنا به کسی ندهند .

ترجمه: ای مؤمنان ! گروهی را به دوستی نگیرید که خدا بر آنان خشمگین است . ( چرا که با حق و حقیقت دشمنی می‌ورزند ، و با اسلام سر جنگ دارند ، و به فساد و گناه افتخار می‌کنند ) . آن کافران بدان سان که از مردگان قطع امید کرده‌اند ( که زنده نمی‌شوند و به دنیا برنمی‌گردند ) از آخرت قطع امید کرده‌اند ( و به وجود آن و طبعاً به حساب و کتاب و جزا و سزای در آن ، ایمان ندارند ) . توضیحات: « قَوْماً » : مراد از چنین مردمانی کسانیند با دو صفت عمده : الف - خدا بر آنان خشمگین است . ب - به آخرت ایمان ندارند ، بدان گونه که به برگشتن مردگان به پیش خود ایمان ندارند . « الْکُفَّارُ » : مراد همان قوم مغضوب و نومید از آخرت است . ذکر اسم ظاهر بجای ضمیر برای مسجّل کردن کفرشان و اشاره به خشم فراوان خدا بر آنان است . برخی هم آیه را چنین معنی کرده‌اند : ای مؤمنان ! مردمانی را به دوستی نگیرید که خدا بر آنان خشمگین است . مردمانی که همچون کفار که از مردگان قطع امید کرده‌اند ، آنان از آخرت قطع امید کرده‌اند . یا این که حرف ( مِنْ ) را بیانیه دانسته و گفته‌اند : ای مؤمنان ! مردمانی را به دوستی نگیرید که خدا از آنان خشمگین است . مردمانی که از آخرت ناامیدند ، همان گونه که کافران مرده و مدفون در گورستانها قبلاً بر این باور بودند .

ترجمه: آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است به تسبیح و تقدیس خدا مشغول است ، و او چیره کار بجا است . توضیحات: « سَبَّحَ ِللهِ مَا . . . » : ( نگا : حدید / 1 ، حشر / 1 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! چرا سخنی ( به دیگران ) می‌گوئید که خودتان برابر آن عمل نمی‌کنید ؟ توضیحات: « لِمَ » : چرا ؟ مرکب از ( ل ) جرّ و ( ما ) استفهامیه است که الف آن برای تخفیف حذف شده است .

ترجمه: اگر سخنی را بگوئید و خودتان برابر آن عمل نکنید ، موجب کینه و خشم عظیم خدا می‌گردد . توضیحات: « مَقْتاً » : کینه . خشم . کینه‌توزی . تمییز است .

ترجمه: خداوند کسانی را دوست می‌دارد که در راه او متحد و یکپارچه در خط و صف واحدی می‌رزمند ، انگار دیوار سربی بزرگی هستند . توضیحات: « صَفّاً » : صف‌زده . ردیف . مراد متحد و یکپارچه است . مصدر است و به معنی اسم فاعل ، یعنی ( صَآفِّینَ ) و یا اسم‌مفعول ، یعنی ( مَصْفُوفِینَ ) است . حال ضمیر ( و ) است . « بُنْیَانٌ » : ساختمان . دیوار ( نگا : روح‌البیان ) . « مَرْصُوصٌ » : سربی . در فارسی گفته می‌شود : دیوار آهنین و سدّی فولادین .

ترجمه: خاطرنشان ساز زمانی را که موسی به قوم خود گفت : ای قوم من ! چرا مرا می‌رنجانید و آزار می‌رسانید با این که می‌دانید که من قطعاً فرستاده خدا به سوی شما هستم‌ ؟ ! آنان چون از حق منحرف شدند ، خداوند دلهایشان را بیشتر از حق دور داشت . یزدان مردمان نافرمان ( و بیرون رونده از دائره احکام آسمان ) را هدایت نمی‌دهد . توضیحات: « لِمَ تُؤْذُونَنِی‌ » : ( نگا : احزاب‌ / 69 ) . « زَاغُوا » : منحرف شدند از حق و حقیقتی که موسی ( ع ) آورده بود . « أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ » : خدا دلهایشان را از پذیرش حق و حقیقت و گرایش به راستی و درستی کج و منحرف کرد . خداوند انحراف ظاهری آنان را به انحراف باطنی ایشان سرایت داد .

ترجمه: و خاطرنشان ساز زمانی را که عیسی پسر مریم گفت : ای بنی‌اسرائیل ! من فرستاده خدا به سوی شما بوده و توراتی را که پیش از من آمده است تصدیق می‌کنم ، و به پیغمبری که بعد از من می‌آید و نام او احمد است ، مژده می‌دهم . اما هنگامی که آن پیغمبر ( احمدنام ) همراه با معجزات روشن و دلائل متقن ، به پیش ایشان آمد ، گفتند : این جادوی آشکاری است . توضیحات: « مُصَدِّقاً » : ( نگا : اعراف‌ / 157 ) . « بَیْنَ یَدَیَّ » : پیش از من . « أَحْمَدُ » : محمد مراد است . احمد یکی از نامهای پیغمبر اسلام است که در انجیلها به شکل فارقلیط ، و پارقلیطا ، و پیرکلتوس آمده است ( نگا : تفسیر نمونه ) . « جَآءَهُمْ » : به پیش ایشان آمد . بعضی گفته‌اند فاعل عیسی و برخی گفته‌اند محمد است . ولی به قرینه آیات بعد ، باید محمد باشد . « هذا » : این چیزهائی که با خود آورده است . وجود خودش .

ترجمه: چه کسی ستمکارتر از کسی است که بر خدا دروغ می‌بندد ، در حالی که او به اسلام فراخوانده می‌شود ؟ ! خدا مردمان ستمگر را رهنمود نمی‌گرداند ( و به حق نمی‌رساند ) . توضیحات: « الْکَذِبَ » : مراد همان ( سِحْر ) آیه پیشین است . یعنی کلام آسمانی یا پیغمبر الهی را سحر و ساحر نامیدن ، افتراء و دروغ عظیم است .

ترجمه: می‌خواهند نور ( آئین ) خدا را با دهانهایشان خاموش گردانند ، ولی خدا نور ( آئین ) خود را کامل می‌گرداند ، هرچند که کافران دوست نداشته باشند . توضیحات: « نُورَ » : مراد نور کفرستیز اسلام و شریعت غراء محمدی است . « مُتِمّ » : کامل‌کننده . « اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ » : خدا خورشید اسلام را در همه جا پرتوافکن می‌کند و چنین آئینی را جهانگستر می‌سازد . « یُرِیدُونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللهِ . . . » : ( نگا : توبه‌ / 32 ) . حرف ( لِ ) به معنی ( أَنْ ) می‌باشد ( نگا : المصحف المیسر ) .

ترجمه: خدا است که پیغمبر خود را همراه با هدایت و رهنمود ( آسمانی ) و آئین راستین ( اسلام ) فرستاده است تا این آئین را بر همه آئینهای دیگر چیره گرداند ، هرچند مشرکان دوست نداشته باشند . توضیحات: « الْهُدی‌ » : مراد قرآن است که انگار سراپا هدایت است ( نگا : بقره‌ / 185 ) . « رَسُولَهُ » : پیغمبر خود ، محمد را . « لِیُظْهِرَهُ » : تا آن دین را که اسلام نام دارد ، چیره گرداند و غلبه دهد . مراد از اظهار یا غلبه اسلام بر آئینهای دیگر ، این نیست که در جهان ، دین دیگری نماند و بلکه همه از اسلام پیروی کنند ؛ بلکه مراد چیره شدن اسلام بر سایر ادیان و غلبه مسلمین بر دیگران با حجت و برهان و قدرت مادی و معنوی تا آخر زمان است ( نگا : صفوه التفاسیر ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! آیا شما را به بازرگانی و معامله‌ای رهنمود سازم که شما را از عذاب بسیار دردناک دوزخ رها سازد ؟ توضیحات: « تِجَارَةٍ » : مقابله و معاوضه چیزی با چیزی . بازرگانی . پول و کالای این معامله را در ( توبه‌ / 111 ) ببینید .

ترجمه: ( و آن این است که ) به خدا و پیغمبرش ایمان می‌آورید ، و در راه خدا با مال و جان تلاش و جهاد می‌کنید . اگر بدانید این برای شما ( از هر چیز دیگری ) بهتر است . توضیحات: « تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ . . . » : خبر مبتدای محذوف ( هِیَ ) است .

ترجمه: ( اگر این تجارت را انجام دهید ، خدا ) گناهانتان را می‌بخشاید ، و شما را به باغهای بهشتی داخل می‌گرداند که از زیر ( کاخها و درختان ) آن جویبارها روان است ، و شما را در منازل و خانه‌های خوبی جای می‌دهد که در باغهای بهشت جاویدان ماندگار ، واقع شده‌اند . پیروزی و رستگاری بزرگ همین است . توضیحات: « مَسَاکِنَ طَیِّبَةً » : خانه‌های خوب . مراد قصرهای مجلل و کاخهای زیبا و دلربا است ( نگا : زمر / 20 ) . « جَنَّاتِ عَدْنٍ » : باغهای بهشتی که محل اقامت همیشگی هستند . مراد محل خلود و جاودانگی است .

ترجمه: ( گذشته از این نعمتها ) نعمت دیگری دارید که پیروزی خدادادی و فتح نزدیکی است ( که در پرتو آن مکه به دست شما می‌افتد ) و به مؤمنان مژده بده ( به چیزهائی که قابل توصیف و بیان نیست ، و فراتر از آن است که با الفبای انسانها به انسانها شناساند ) . توضیحات: « أُخْری‌ » : مثوبه و نعمت دیگری . مبتدا است . « نَصْرٌ » : بدل از ( أُخْری ) است . « فَتْحٌ » : مراد فتح مکه مکرمه است . « بَشِّرْ » : مژده بده ! مورد مژده ، پیروزی در دنیا و بهشت در آخرت است . یا آن چیزی که مافوق بیان است .

ترجمه: ای مؤمنان ! یاران ( دین ) خدا باشید ، همان گونه که عیسی پسر مریم به حواریون گفت : چه کسانی یاران من برای ( یاوری دین ) خدا خواهند بود ؟ حواریون گفتند : ما جملگی یاران ( دین ) خدا خواهیم بود . سپس گروهی از بنی‌اسرائیل ایمان آوردند ، و گروهی کافر گشتند . ما کسانی را که ایمان را پذیرفتند ، علیه دشمنانشان مدد کردیم ، و آنان پیروز شدند . توضیحات: « مَنْ أَنصَارِی‌ » : چه کسانی یاران و مددکاران من می‌شوند . یعنی سربازان جان فدای من برای خدمت به دین خدا . « إِلی‌ » : به معنی معیّت است ( نگا : مغنی لبیب ) . « عَدُوِّهِمْ » : دشمنان ایشان . مراد طائفه و گروهی است که ایمان نیاوردند . واژه ( عَدُوّ ) برای مفرد و جمع بکار می‌رود ( نگا : نساء / 101 ، انعام‌ / 112 ، فرقان‌ / 31 ) . « أَیَّدْنَا » : مدد رساندیم . حمایت و پشتیبانی کردیم .

ترجمه: آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است ، به تسبیح و تقدیس خدا مشغول است . خدائی که مالک و حاکم ( کل جهان ) است ، از هر نقص و عیبی مبرا و منزه است ، و چیره کار بجا است . توضیحات: « یُسَبِّحُ . . . » : ( نگا : رعد / 13 ، اسراء / 44 ، نور / 41 ) . « الْقُدُّوسِ » : ( نگا : حشر / 23 ) .

ترجمه: خدا کسی است که از میان بیسوادان پیغمبری را برانگیخته است و به سویشان گسیل داشته است ، تا آیات خدا را برای ایشان بخواند ، و آنان را پاک بگرداند . او بدیشان کتاب ( قرآن ) و شریعت ( یزدان ) را می‌آموزد . آنان پیش از آن تاریخ واقعاً در گمراهی آشکاری بودند . توضیحات: « بَعَثَ » : برانگیخته است . مبعوث کرده است . « الأُمِّیِّینَ » : افراد درس‌نخوان . بیسواد ( نگا : بقره‌ / 78 ، آل‌عمران‌ / 20 و 75 ، اعراف‌ / 157 و 158 ) . « یُزَکِّیهِمْ » : ( نگا : بقره‌ / 129 و 151 ) . « رَسُولاً مِّنْهُمْ . . . ضَلالٍ مُبینٍ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 164 ) . « وَ إِن کَانُوا » : حرف واو حالیه ، و واژه ( إِنْ ) از حروف مشبهةٌ بالفعل است و مخفف از مثقله است ( نگا : اعراب القرآن ، محیی‌الدین درویش ) .

ترجمه: او مبعوث برای دیگران نیز هست ، آنانی که هنوز به اینان نپیوسته‌اند ( و بعدها به دنیا می‌آیند ) . خدا چیره کار بجا است . توضیحات: « ءَاخَرِینَ » : دیگران . غیرعربها . عطف بر ( الأُمِّیِّینَ ) یا بر ضمیر ( هُمْ ) در فعل ( یُعَلِّمُهُمْ ) است . « مِنْهُمْ » : از أُمِّیِّین . از مسلمین . « ءَاخَرِینَ مِنْهُمْ » : مسلمانان عرب و غیرعربی که بعدها به دنیا می‌آیند . ضمیر ( هُمْ ) درست است که به ( أُمِّیِّین ) برمی‌گردد ، ولی هر کس که اسلام را بپذیرد از زمره ایشان می‌باشد ، چرا که مسلمانان از هر نژادی که باشند ، امت واحدی بشمارند و دوستان یکدیگرند ( نگا : توبه‌ / 71 ) .

ترجمه: این ( نعمت بعثت ) فضل و کرم خدا است ، آن را به هر کس که بخواهد ( و لایق و شایسته‌اش بداند ) می‌بخشد ، و خدا دارای فضل و کرم بزرگی است . توضیحات: « ذلِکَ » : آن بعثت . این پیغمبری و مقام نبوّت .

ترجمه: کسانی که تورات بدیشان واگذار گردید ، ولی بدان عمل نکردند و حق آن را ادا ننمودند ، به درازگوشی می‌مانند که کتابهائی را برمی‌دارد ( ولی از محتوای آنها خبر ندارد ) . مردمانی که آیات خدا را تکذیب می‌دارند ، بدترین مثل را دارند . خداوند مردمان ستمکار را هدایت نمی‌دهد ( و به سعادت هر دو سرا نائل نمی‌گرداند ) . توضیحات: « حُمِّلُوا » : بر دوش آنان گذاشته شده است . بدانان واگذار گشته است . اجرای احکام و تبلیغ آن برعهده ایشان گذارده شده است . « لَمْ یَحْمِلُوهَا » : بدان عمل نکردند . برابر آن نرفتند و حق آن را اداء ننمودند . « بِئْسَ مَثَلُ . . . » : بدترین مثل را دارند ! چه بد مثلی دارند ! فعل ذم است و منظور نکوهش است .

ترجمه: بگو : ای یهودیان ! اگر شما می‌پندارید که شما دوستان خدا هستید نه مردمان دیگر ، اگر راست می‌گوئید خواستار مرگ شوید ( تا از خانه بلا و محنت ، به سرای نعمت و جنت برسید ، و دیدار جانان برای شما عاشقان میسر شود ) . توضیحات: « هَادُوا » : ( نگا : بقره‌ / 62 ، نساء / 46 و 160 ، مائده‌ / 41 و 44 و 69 ) . « مِن دُونِ » : جدای از . غیر از . « فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ » : درخواست مرگ کردن از دو راه : با زبان دعا نمودن و تقاضای فرا رسیدن مرگ کردن ، و دیگر در راه خدا جنگیدن و از کشتن نهراسیدن . « أَوْلِیَآءُ » : دوستان . عزیزان ( نگا : مائده‌ / 18 ) .

ترجمه: آنان به خاطر کارهائی که مرتکب شده‌اند هرگز مرگ را برای خود نمی‌خواهند ، و خدا از حال ستمکاران به خوبی آگاه است ( و سرانجام ، ایشان را به کیفر اعمالشان می‌رساند ) . توضیحات: « بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ » : به سبب کارهائی که پیشتر کرده‌اند . به خاطر اعمالی که انجام داده‌اند و پیشاپیش به آخرت فرستاده‌اند ( نگا : بقره‌ / 95 ، آل‌عمران‌ / 182 ، نساء / 62 ) .

ترجمه: بگو : قطعاً مرگی که از آن می‌گریزید ، سرانجام با شما رویاروی می‌گردد و شما را درمی‌یابد ، بعد از آن به سوی کسی برگردانده می‌شوید که از پنهان و آشکار آگاه است ، و شما را از آنچه کرده‌اید باخبر می‌گرداند . توضیحات: « الْغَیْبِ » : آنچه از دائره دید ، و روح ، و بُرد دانش بشری فراتر است . « الشَّهادَةِ » : آنچه در معرض دید ، و نیروی روح و در فاصله بُرد دانش بشری است . « الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ » : ( نگا : انعام‌ / 73 ، توبه‌ / 94 و 105 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! هنگامی که روز آدینه برای نماز جمعه اذان گفته شد ، به سوی ذکر و عبادت خدا بشتابید و داد و ستد را رها سازید . این ( چیزی که بدان دستور داده می‌شوید ) برای شما بهتر و سودمندتر است اگر متوجه باشید . توضیحات: « نُودِیَ » : مجهول ( نادی ) از مصدر نِداء است . « مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ » : در روز جمعه . حرف ( مِنْ ) به معنی ( فِی ) است . مثل : أَرُونِی مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ فَاطِرَ / 40 ( نگا : روح‌المعانی ) . « ذِکْرِاللهِ » : اطاعت از خدا . مراد خطبه و نماز جمعه است ( نگا : المصحف المیسر ) . « الْبَیْعَ » : معامله و تجارت . مراد هر نوع کسب و کار و پیشه است .

ترجمه: آنگاه که نماز خوانده شد ، در زمین پراکنده گردید و به دنبال رزق و روزی خدا بروید و خدای را ( با دل و زبان ) بسیار یاد کنید ، تا این که رستگار شوید . توضیحات: « قُضِیَتْ » : اداء گردید و انجام پذیرفت . « إنتَشِرُوا » : پراکنده و متفرق شوید . « إبْتَغُوا » : جستجو کنید . بطلبید .

ترجمه: ( برخی از اصحاب ، در یکی از جمعه‌ها ) هنگامی که تجارت و یا سرگرمیی را دیدند از پیرامون تو پراکنده شدند ، و تو را ایستاده ( بر منبر ، در حال خطبه ) رها کردند ! بگو : آنچه در پیش خدا ( از فضل و ثواب ) است ، بهتر از سرگرمی و بازرگانی است ، و خدا بهترین روزی‌رسان است . توضیحات: « تِجَارَةً » : مراد کاروانی است که در وقت خطبه‌های جمعه از شام آمده بود . « لَهْواً » : سرگرمی . مراد طبلی است که به هنگام آمدن کاروان برای آگهی نواخته می‌شد . « إنفَضُّوا » : پخش و پراکنده شدند . « إلَیْهَا » : مرجع ( ها ) تجارت است .

ترجمه: هنگامی که منافقان نزد تو می‌آیند ، سوگند می‌خورند و می‌گویند : ما گواهی می‌دهیم که تو حتماً فرستاده خدا هستی ! - خداوند می‌داند که تو فرستاده خدا می‌باشی‌ - ولی خدا گواهی می‌دهد که منافقان در گفته خود دروغگو هستند ( چرا که به سخنان خود ایمان ندارند ) . توضیحات: « نَشْهَدُ إِنَّکَ . . . » : هنگامی که فرد عربی می‌گوید : أَشْهَدُ إِنَّ . . . مقصودش قسم یاد کردن به خدا است که او در گفتار خود صادق است ( نگا : المصحف المیسّر ) . « وَاللهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ » : جمله معترضه است .

ترجمه: آنان سوگندهای ( دروغین ) خود را سپری ( برای رهائی از گرفتار آمدن به دست عدالت ، و پوشاندن چهره واقعی خویش ) می‌گردانند ، و ( خود را و مردمان را ) از راه خدا بازمی‌دارند . ایشان چه کار بدی می‌کنند ! توضیحات: « جُنَّةً » : سپر ( نگا : مجادله‌ / 16 ) . « صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللهِ » : ( نگا : نساء / 167 ، توبه‌ / 9 ، نحل‌ / 88 ) .

ترجمه: این ( نفاق و دروغگوئی و بازداشتن از دین ) بدان خاطر است که ( نخست با زبان ) ایمان آورده‌اند و سپس ( با دل ) کافر شده‌اند ، پس بر دلهایشان مهر نهاده شد ، و ایشان دیگر ( حقیقت را درک نمی‌کنند ، و از ایمان چیزی ) نمی‌فهمند . توضیحات: « ءَامَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا » : ( نگا : نساء / 137 ) . « ذلِکَ » : این نفاق و دروغ و جلوگیری از دین اسلام که بدان عادت گرفته‌اند . « طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ » : ( نگا : توبه‌ / 87 و 93 ، نحل‌ / 108 ، محمّد / 16 ) .

ترجمه: هنگامی که ایشان را می‌بینی ، پیکر ، و سیمایشان تو را می‌گیرد و به شگفت می‌آورد ( و به خود می‌گوئی : چه انسانهای باوقار و برازنده‌ای ! ) و هنگامی که به سخن درمی‌آیند ( به علّت حلاوت کلامشان ) به سخنانشان گوش فرا می‌دهی . ( با وجود این جذبه سیما و گیرائی گفتار ) آنان انگار تخته‌هائی هستند که ( بر دیوار ) تکیه داده شده باشند ( بی‌جان و بی‌ایمان ، هیکلهای توخالی ، درونهای بی‌نور و صفا ، نقشهائی بر در و دیوارها ) . هر فریادی را بر ضدّ خود می‌پندارند و هر آوازی را به زیان خویش ! آنان دشمنان بشمارند و از ایشان برحذر باش . خدایشان بکُشاد ! چگونه ( از حق ) برگردانده می‌شوند ( و منحرف می‌گردند ؟ ! ) . توضیحات: « خُشُبٌ » : جمع خَشَب ، تخته‌ها . « مُسَنَّدَةٌ » : تکیه داده شده . « صَیْحَةٍ » : فریاد . آواز . « قَاتَلَهُمُ اللهُ » : خدایشان بکُشاد ! مراد از کشتن در اینجا ، نفرین کردن و از رحمت محروم گرداندن است . « أَنَّی یُؤْفَکُونَ » : ( نگا : توبه‌ / 30 ، عنکبوت‌ / 61 ، زخرف‌ / 87 ) .

ترجمه: چون به آنان گفته شود که بیائید تا پیغمبر خدا برایتان آمرزش بخواهد ، سرهای خود را ( از روی غرور و تکبّر ، و به عنوان استهزاء ) تکان می‌دهند وآنان راخواهی دید مستکبرانه روی می‌گردانند و می‌روند . توضیحات: « لَوَّوْا » : پیچ دادند . مراد تکان دادن سر به عنوان تکبّر و تمسخر است . « یَصُدُّونَ » : روی می‌گردانند . دوری می‌کنند از پذیرش دعوت پیغمبر .

ترجمه: برای آنان یکسان است چه برای ایشان آمرزش بخواهی ، و چه آمرزش نخواهی ، ( چون آنان از نفاق خود دست نمی‌کشند ) هرگز خدا ایشان را نخواهد بخشید . خداوند قطعاً مردمان فاسق را هدایت نمی‌دهد . توضیحات: « أَسْتَغْفَرْتَ » : اصل آن ( أَإِسْتَغْفَرْتَ ) است که همزه باب استفعال آن برای تخفیف حذف شده است . « الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ » : ( نگا : مائده‌ / 25 و 26 و 108 ) .

ترجمه: آنان کسانیند که می‌گویند : به آنانی که ( از مکّه به مدینه مهاجرت کرده‌اند و ) نزد فرستاده خدا هستند ، بذل و بخششی نکنید و چیزی ندهید تا پراکنده شوند و بروند . ( غافل از این که ) گنجینه‌های آسمانها و زمین از آن خدا است ( و به هر کس که بخواهد از آنها بدو عطاء می‌کند ) ولیکن منافقان نمی‌فهمند . توضیحات: « مَنْ عِندَ . . . » : مراد مهاجران فقیر مدینه است . « رَسُولِ اللهِ » : از روی استهزاء و تمسخر ، منافقان می‌گفتند : پیغمبر خدا .

ترجمه: می‌گویند : اگر ( از غزوه بنی‌مصطلق ) به مدینه برگشتیم ، باید افراد باعزّت و قدرت ، اشخاص خوار و ناتوان را از آنجا بیرون کنند . عزّت و قدرت از آن خدا و فرستاده او و مؤمنان است ، ولیکن منافقان ( این را درک نمی‌کنند و ) نمی‌دانند . توضیحات: « الأَعَزُّ » : عزیزتر و گرامی‌تر . مقتدرتر و چیره‌تر . منافقان مرادشان خویشتن بود . « الأَذَلَّ » : خوارتر و پست‌تر . منظورشان رسول خدا و مؤمنان مهاجر بود . « للهِ الْعِزَّةُ وَ . . . » : اشاره به این است که کلام منافقان قبول است . ولی باعزّت و باقدرت خدا و پیغمبر و مؤمنانند .

ترجمه: ای مؤمنان ! اموالتان و اولادتان شما را از یاد خدا غافل نکند . کسانی که چنین کنند ( و اموال و اولادشان ، آنان را سرگرم و به خود مشغول دارد ) ایشان زیانکارند . توضیحات: « لا تُلْهِکُمْ » : شما را سرگرم و غافل نکند ( نگا : نور / 37 ، حجر / 3 ) . « ذِکْرِ اللهِ » : یاد خدا و عبادت و پرستش او . اطاعت از خدا .

ترجمه: از چیزهائی که به شما داده‌ایم بذل و بخشش و صدقه و احسان کنید ، پیش از آن که مرگ یکی از شما در رسد و بگوید : پروردگارا ! چه می‌شود اگر مدّت کمی مرا به تأخیر اندازی و زنده‌ام بگذاری تا احسان و صدقه بدهم و در نتیجه از زمره صالحان و خوبان شوم‌ ؟ ! توضیحات: « قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ . . . » : مراد فرا رسیدن مقدّمات مرگ یا سکرات و غمرات آن است . « لَوْ لا » : حرفی است که دلالت بر طلب حصول مابعد خود دارد و فعل ماضی بعد از خود را از لحاظ معنی به مضارع تبدیل می‌نماید . « أَکُنْ » : عطف بر محلّ ( أَصَّدَّقَ ) است .

ترجمه: خداوند هرگز مرگ کسی را به تأخیر نمی‌اندازد هنگامی که اجلش فرا رسیده باشد . خداوند کاملاً آگاه از کارهائی است که انجام می‌دهید ( و سزا و جزای شما را خواهد داد ) . توضیحات: « نَفْساً » : ( نگا : بقره‌ / 48 و 123 و 234 ) .

ترجمه: آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است ، به تسبیح و تقدیس خدا مشغول است . حاکمیّت و مالکیّت از آن او است ، و سپاس و ستایش خاصّ او است . او بر هر چیزی توانا است . . . توضیحات: « یُسَبِّحُ » ( نگا : رعد / 13 ، اِسراء / 44 ، نور / 41 ) .

ترجمه: او کسی است که شما را آفریده است ( و به شما آزادی و اختیار داده است ) . گروهی از شما کافر و گروهی از شما مؤمن می‌گردید . خدا می‌بیند هرچه را که می‌کنید . توضیحات: « فَمِنکُمْ کَافِرٌ وَ مِنکُم مُّؤْمِنٌ » : ( نگا : کهف‌ / 29 ، انسان‌ / 3 ) .

ترجمه: خداوند ، آسمانها و زمین را به حق آفریده است ( نه به باطل . در آفرینش آن ، نظام دقیق و راستینی به کار رفته است ، و دارای هدفی حکیمانه و مسیری درست است ) و شما را شکل بخشیده است و شکلهای شما را خوب و زیبا کرده است . سرانجام بازگشت به سوی او است . توضیحات: « خَلَقَ السَّمَاوَاتِ و الأرْضَ بِالْحَقِّ » : ( نگا : انعام‌ / 73 ، ابراهیم‌ / 19 ، نحل‌ / 3 ) . « صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ » : ( نگا : غافر / 64 ، اعراف‌ / 11 ، آل‌عمران‌ / 6 ) .

ترجمه: او می‌داند که در آسمانها و زمین چه چیزهائی است ، و از آنچه شما پنهان یا آشکار می‌دارید با خبر است ، و خدا بس آگاه از عقائد و نیّاتی است که در درون سینه‌ها است . توضیحات: « مَا تُسِرُّونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ » : ( نگا : نحل‌ / 19 ) .

ترجمه: آیا خبر کافرانی که در روزگاران پیشین می‌زیسته‌اند به شما نرسیده است‌ ؟ آنان عقوبت ناگوار کارهای خود را ( در دنیا ) چشیدند ، و عذاب دردناکی ( هم در آخرت ) دارند . توضیحات: « نَبَأُ » : خبر . . . الف زائدی در رسم الخطّ قرآنی در آخر دارد . « وَ بَالَ » : ( نگا : مائده‌ / 95 ، حشر / 15 ) .

ترجمه: این ( سوء عاقبت و عذاب آخرت ) بدان خاطر است که پیغمبرانشان به پیش ایشان می‌آمدند و معجزات روشن و دلائل متقن برای آنان می‌آوردند و ایشان می‌گفتند : آیا آدمیان ، ما را هدایت می‌کنند ؟ ( مگر می‌شود انسانهائی همچون خودمان پیغمبران خدا شوند ؟ ! پیغمبران باید فرشته باشند . بدین وسیله به مخالفت برمی‌خاستند و ) کافر می‌گشتند و سر بر می‌تافتند و رویگردان می‌شدند ، و خدا هم بی‌نیاز ( از ایمان و اطاعت ایشان ) بود و ( همیشه هم ) بی‌نیاز است و سزاوار ستایش و سپاس . توضیحات: « بَشَرٌ » : این واژه برای مفرد و مثنّی و جمع استعمال می‌گردد . در اینجا مراد انبیاء - علیهم‌السلام - است .

ترجمه: کافران می‌پندارند که هرگز زنده و برانگیخته نخواهند گردید ! بگو : چنین نیست که می‌پندارید ، به پروردگارم سوگند ! زنده و برانگیخته خواهید شد ، و سپس از آن چیزهائی که می‌کرده‌اید با خبرتان خواهند کرد . و این کار برای خدا ساده و آسان است . توضیحات: « بَلی‌ » : این حرف برای ابطال نفی کلام ماقبل است . یعنی سخن منفی پیشین را مثبت می‌سازد . « یَسِیرٌ » : ساده و آسان .

ترجمه: ایمان بیاورید به خدا و پیغمبرش و نوری که ( قرآن نام دارد و آن را برای روشن کردن راه سعادت دنیا و آخرت شما انسانها ) نازل کرده‌ایم . خداوند کاملاً آگاه از هر آن چیزی است که انجام می‌دهید . توضیحات: « النُّورِ » : قرآن ( نگا : نساء / 174 ، شوری‌ / 52 ) .

ترجمه: زمانی ، خداوند شما را در روز گردهمآئی ( جملگی پیشینیان و پسینیان ) جمع می‌آورد . آن روز ، روز زیانمندی ( کافران ، و سودمندی مؤمنان ) است . کسانی که به خدا ایمان بیاورند و کارهای شایسته بکنند . خداوند بدیهای ایشان را می‌زداید ، و آنان را به باغهای بهشتی داخل می‌گرداند که از زیر ( کاخها و درختان ) آن رودبارها جاری است ، و در آنجا برای همیشه جاودانه می‌مانند . این است رستگاری سترگ و پیروزی بزرگ . توضیحات: « یَوْمَ الْجَمْعِ » : روز گردهمآئی که قیامت است ( نگا : هود / 103 ، واقعه‌ / 50 ، یس‌ / 32 و 53 ) . « تَغَابُن‌ » : زیانمند گشتن گروهی و سودمند شدن گروهی . . . در جهان ، دسته‌ای آخرت را به دنیا می‌فروشند ، و در آخرت زیانخورده و متضرّر می‌گردند ( نگا : بقره‌ / 16 و 102 ، آل‌عمران‌ / 77 و 177 ) . و دسته‌ای دنیا را به آخرت می‌فروشند و در آخرت سود می‌برند و رضای خدا و بهشت را از آن خود می‌کنند ( نگا : بقره‌ / 207 ، نساء / 74 ، توبه‌ / 111 ) . فراموش کردن همدیگر . چرا که در قیامت بر اثر هول و هراس آخرت ، کسی به فکر کسی نیست ، و هرکسی خود را می‌کوشد ( نگا : حجّ‌ / 2 ، معارج‌ / 10 ، عبس‌ / 33 - 37 ) .

ترجمه: و کسانی که کافر بشوند و آیات ما را تکذیب بکنند ، آنان دوزخیانند جاودانه در آنجا می‌مانند ، و چه سرانجام و جایگاه بدی ( که دارند ! ) . توضیحات: « الْمَصِیرُ » : ( نگا : بقره‌ / 126 ، انفال‌ / 16 ، توبه‌ / 73 ) .

ترجمه: هیچ واقعه و حادثه‌ای جز به فرمان و اجازه خدا رخ نمی‌دهد ، و هر کس که به خدا ایمان داشته باشد ، خدا دل او را ( به ثبات و آرامش ، و خوشنودی به قضا و قدر الهی می‌رساند و ) رهنمود می‌گرداند ، و خداوند از هر چیزی کاملاً آگاه است . توضیحات: « مَآ أَصَابَ مِن مُّصِیبَةٍ » : ( نگا : حدید / 22 ) . « یَهْدِ قَلْبَهُ » : دل او را رهنمود و رهبری می‌کند . زمام دل او را به دست می‌گیرد . دل او را به استقامت و اطمینان و آسایش و آرامش ، و رضا به قضا رهنمود می‌گرداند .

ترجمه: از خدا و پیغمبر اطاعت کنید . اگر رویگردان شوید ، بر فرستاده ما جز رساندن پیام روشن و آشکار نیست . توضیحات: « الْبَلاغُ الْمُبِینُ » : تبلیغ آشکار ، رساندن پیام روشنگر ( نگا : مائده‌ / 92 ، نحل‌ / 35 و 82 ، نور / 54 ) .

ترجمه: جز خدا معبودی نیست ، پس مؤمنان باید بر خدا توکّل کنند و بس . توضیحات: « فَلْیَتَوَکَّلِ » : باید توکّل کنند .

ترجمه: ای مؤمنان ! قطعاً بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند . ( شما را از راه خدا باز می‌دارند ، و از عبادت و طاعت سست می‌گردانند ) پس از ایشان خویشتن را بر حذر دارید . اگر عفو کنید و چشم پوشی نمائید و ببخشید ( خدا هم شما را مشمول عفو و مرحمت و مغفرت خود می‌نماید ) چرا که خداوند بخشاینده مهربان است . توضیحات: « مِنْ » : برای تبعیض است . « عَدُوّاً » : این واژه برای مفرد و مثنّی و جمع به کار می‌رود . اسم ( إِنَّ ) است . « إن تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا و تَغْفِرُوا » : ( نگا : بقره‌ / 109 ) . این بخش از آیه ، اشاره دارد به این که چه بسا همسران یا فرزندان که انسان را از مبرّات و خیرات منع و یا سست می‌کنند قصد سوء نداشته و بلکه از روی نادانی باشد ، به هر حال باید کار بد ایشان را بخشید و نیّت سوء و قصد عداوت آنان را پخش نکرد ، ولی به سخنانشان گوش نکرد و مواظب خود بود و محبّت ایشان انسان را از خدا پرستی و انجام خیرات و مبرات دور نسازد .

ترجمه: قطعاً اموالتان و اولادتان ، وسیله آزمایش شمایند ، و ( اگر در این میدان آزمایش ، از عهده بر آئید ، برای شما ) اجر و پاداش بزرگی در پیشگاه خدا است . توضیحات: « فِتْنَةٌ » : امتحان . آزمایش ( نگا : انفال‌ / 28 ) . مراد این است که اموال و اولاد زینت و نعمت جهان و مایه دستیابی به سعادت هستند ، در صورتی که در مسیر خداشناسی انسان را کمک کنند . امّا اگر محبّت آنان بر فرمان و رضای یزدان ترجیح داده شود ، مایه بدبختی می‌گردند ( نگا : آل‌عمران‌ / 14 و 15 ، توبه‌ / 22 و 23 و 75 ) .

ترجمه: پس آن قدر که در توان دارید از خدا بهراسید و پرهیزگاری کنید ، و ( درسها و اندرزهای آسمانی را ) بشنوید و بپذیرید ، و ( از قوانین و فرمانهای خدا ) اطاعت کنید . و ( در راه خدا ، صدقه و احسان و ) بذل و بخشش کنید ، ( انجام این کارها ) به سود شما خواهد بود . کسانی که از بخل و حرص نفس خویش ، مصون داشته شوند ، آنان قطعاً رستگارند . توضیحات: « مَا اسْتَطَعْتُمْ » : مادام که می‌توانید . تا آنجا که در توان دارید ( نگا : بقره‌ / 286 ، حجّ‌ / 78 ) . « خَیْراً » : مال و دارائی ( نگا : بقره‌ / 180 ) . در این صورت مفعول ( أَنفِقُوا ) است ، و معنی چنین است : از اموال و دارائی خود ببخشید . خوب و نیک . در این صورت خبر فعل ناقصه مقدّری است که تقدیر چنین است : یَکُنْ ذلِکَ خَیْراً . . . « مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ » : ( نگا : حشر / 9 ) .

ترجمه: اگر به خدا قرض‌الحسنه‌ای بدهید ، آن را برایتان چندین برابر می‌سازد ، و شما را می‌آمرزد . خداوند سپاسگزار و بردبار است ( و او از بندگانش به وسیله دادن پاداشهای عظیم تشکّر می‌نماید ، و در پرتو بردباری خود ، در عقوبت بندگان تعجیل نمی‌فرماید ، و بلکه گناهانشان را می‌بخشاید ) . توضیحات: « إِن تُقْرِضُوا اللهَ قَرْضاً حَسَناً » : ( نگا : بقره‌ / 245 ، مائده‌ / 12 ، حدید / 11 و 18 ) .

ترجمه: او آگاه از نهان و آشکار ، و چیره کار بجا است . توضیحات: « عَالِمُ الْغَیْبِ و الشَّهَادَةِ » : ( نگا : انعام‌ / 73 ، توبه‌ / 94 و 105 ، رعد / 9 ) .

ترجمه: ای پیغمبر ! وقتی که خواستید زنان را طلاق دهید ، آنان را در وقت فرا رسیدن عدّه ( یعنی آغاز پاک شدن زن از عادت ماهیانه‌ای که شوهرش در آن با او نزدیکی نکرده باشد ) طلاق دهید ، و حساب عدّه را نگاه دارید ( و دقیقاً ملاحظه کنید که زن سه بار ایّام پاکی خود از حیض را به پایان رساند ، تا نژادها آمیزه یکدیگر نشود ) ، و از خدا که پروردگار شما است بترسید و پرهیزگاری کنید ( و اوامر و نواهی او را به کار بندید ، به ویژه در طلاق و نگهداری زمان عدّه ) . زنان را ( بعد از طلاق ، در مدّت عدّه ) از خانه‌هایشان بیرون نکنید ، و زنان هم ( تا پایان عدّه ، از منازل شوهرانشان ) بیرون نروند . مگر این که زنان کار زشت و پلشت آشکاری ( همچون زنا و فحّاشی و ناسازگاری طاقت فرسا با شوهران یا اهل خانواده ) انجام دهند ( که ادامه حضور ایشان در منازل ، باعث مشکلات بیشتر گردد ) . اینها قوانین و مقرّرات الهی است ، و هرکس از قوانین و مقرّرات الهی پا فراتر نهد و تجاوز کند ، به خویشتن ستم می‌کند . ( چرا که خود را در معرض خشم خدا قرار می‌دهد و به سعادت خویش لطمه می‌زند ) . تو نمی‌دانی ، چه بسا خداوند بعد از این حادثه ، وضع تازه‌ای پیش آورد ( و ماندن زن در خانه زمینه‌ساز پشیمانی شوهر و همسر و رجوع آنان به یکدیگر گردد ، و ابرهای تیره و تار کینه و کدورت از آسمان زندگی ایشان به دور رود ، و مهر و محبّت فضای سینه‌ها را لبریز کند ، و فرزندان از دامن عطوفت مادری بی‌بهره نمانند ) . توضیحات: « إِذَا طَلَّقْتُمْ » : وقتی که خواستید طلاق دهید . مثل إِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ . . . ( نگا : نحل‌ / 98 ) . مخاطب در آیه پیغمبر است و مراد امت او . این خطاب بیانگر اهمّیّت مسأله است . « لِعِدَّتِهِنَّ » : وقت فرا رسیدن عدّه ایشان ، حرف ( ل ) به معنی ( عِندَ ) است ( نگا : إسراء / 78 ) . منظور این است که باید صیغه طلاق در زمانی اجرا شود که زن از عادت ماهیانه پاک شده ، و شوهرش با او نزدیکی نکرده باشد . « أَحْصُوا الْعِدَّةَ » : زمان عِدّه را نگهدارید و دقیقاً محاسبه کنید . یعنی باید سه بار ایّام پاکی خود ازحیض را به پایان رساند ( نگا : بقره‌ / 228 ) . « لا یَخْرُجْنَ » : زنان جائز نیست از منزل بیرون بروند مگر با رضایت طرفین . . « تِلْکَ حُدُودُ اللهِ » : این بخش اشاره بدین است که باید مسلمانان در طلاق که مبغوض‌ترین حلال در نزد خدا است ، قوانین الهی را مراعات کنند . زن را یا طلاق ندهند ، و یا اگر ناچار به طلاق شدند ، احکام این آیه را رعایت بکنند . متأسّفانه امروز به طلاق قرآنی کمترین اعتنائی نمی‌شود ! ! ! تنها طلاق بِدعی در مدّ نظر است ، و کُلُّ بِدْعَةٍ ضَلالَةٌ .

ترجمه: و هنگامی که مدّت عِدّه آنان نزدیک به پایان آمد ، یا ایشان را به طرز شایسته‌ای نگاه دارید ، و یا به طرز شایسته‌ای از ایشان جدا شوید ، و بر ( نگاهداری و یا جدائی ) آنان دو مرد عادل از میان خودتان گواه کنید ، ( تا اگر در آینده اختلافی روی دهد ، هیچ یک از شوهر و همسر نتوانند واقعیّت را انکار کنند ) و گواهی دادن را برای خدا اداء کنید ( و انگیزه شهادت محض رضای خدا باشد ، و از هیچ کدام جانبداری ننمائید ) . این ( احکام ) چیزی است که کسی بدان پند و اندرز می‌گردد که به خدا و روز آخرت ایمان داشته باشد . هر کس هم از خدا بترسد و پرهیزگاری کند ، خدا راه نجات ( از هر تنگنائی ) را برای او فراهم می‌سازد . توضیحات: « إذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ » : زمانی که به مدّت پایان عدّه ، نزدیک شدند . چرا که اگر زمان عدّه به پایان برسد ، راه مراجعت بر روی شوهر بسته می‌گردد ( نگا : أضواء البیان ) . یادآوری : زنان از لحاظ نگاه داشتنِ عدّه ، به دو دسته تقسیم می‌شوند : 1 ) زنانی که شوهرانشان بمیرند . این گروه به دو دسته تقسیم می‌گردند : الف - زنانی که حامله‌اند . اینان تا وضع حمل عده نگاه می‌دارند . ب - زنانی که حامله نیستند . اینان چه با ایشان همبستری شده باشد و چه با آنان همبستری نشده باشد ، چهار ماه و ده روز عده نگاه می‌دارند . 2 ) زنانی که شوهرانشان ایشان را طلاق داده باشند . اینان نیز دو گروهند : الف - زنانی که حامله‌اند . چنین زنانی تا وضع حمل عده نگاه می‌دارند . ب - زنانی که حامله نیستند . اینان هم دو دسته هستند : 1 - زنانی که با آنان همبستری نشده است . اینان عدّه‌ای ندارند . 2 - زنانی که با ایشان همبستری شده است . اینان اگر کسانی بوده که دارای عادت ماهیانه باشند ، تنها سه عادت ماهیانه عدّه نگاه می‌دارند ، و اگر کسانی بوده که دارای عادت ماهیانه نباشند ، یعنی یائسه و یا صغیره باشند ، سه ماه تمام عدّه نگاه می‌دارند ( نگا : أضواء البیان ) .

ترجمه: و به او از جائی که تصوّرش نمی‌کند روزی می‌رساند . هر کس بر خداوند توکّل کند ( و کار و بار خود را بدو واگذارد ) خدا او را بسنده است . خداوند فرمان خویش را به انجام می‌رساند و هر چه را بخواهد بدان دسترسی پیدا می‌کند . خدا برای هر چیزی زمان و اندازه‌ای را قرار داده است . توضیحات: « مِنْ حَیْثُ » : از جائی که ، به گونه‌ای که . « بَالِغُ أَمْرِهِ » : دستیابی دارد به هر چه بخواهد . فرمان خود را به انجام می‌رساند . « أَمْرِ » : کار ، فرمان . « قَدْراً » : مدّت و اجل ، اندازه و مقدار .

ترجمه: زنان شما وقتی که ناامید از عادت ماهیانه‌اند ، و همچنین زنانی که هنوز عادت ماهیانه ندیده‌اند ، اگر ( درباره حکم عِدّه ایشان ) متردّدید ، بدانید که عدّه آنان سه ماه است ، و عدّه زنان باردار ، وضع حمل است . هر کس که از خدا بترسد و پرهیزگاری کند ، خدا کار و بارش را ساده و آسان می‌سازد . توضیحات: « یَئِسْنَ » : ناامید شده‌اند . یائسه گشته‌اند . « إِنِ ارْتَبْتُمْ » : اگر متردّد شدید درباره حکم عدّه ایشان . اگر متردّد شدید در خونی که از ایشان بیرون می‌تراود که آیا خون حیض یا خون چیز دیگری است . اگر متردّد شدید که آیا به سن یائسگی رسیده‌اند یا خیر . « مِنْ أَمْرِهِ » : از کار و بارش . به فرمان و دستور خویش ( نگا : نحل‌ / 2 ، غافر / 15 ) .

ترجمه: این ( قانونگذاری ) فرمان خدا است که آن را برای شما فرستاده است . هر کس که از خدا بترسد و پرهیزگاری کند ، بدیها و گناهان او را محو کرده و می‌زداید ، و پاداش وی را بزرگ می‌نماید . توضیحات: « یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئَاتِهِ » : ( نگا : بقره‌ / 271 ، انفال‌ / 29 ، زمر / 35 ) .

ترجمه: زنان مطلّقه را در جائی سکونت دهید که خودتان در آنجا زندگی می‌کنید و در توان دارید ، و بدیشان زیان نرسانید تا ( با زیان رساندن خود بر آنان سختگیری کنید و ) در تنگنایشان قرار دهید ( و ایشان مجبور به ترک منزل شوند ) . اگر آنان باردار باشند ، خرج و نفقه ایشان را بپردازید تا زمانی که وضع حمل می‌کنند . اگر آنان ( حاضر شدند بعد از جدائی ، فرزندان ) شما را شیر دهند ، مزدشان را به تمام و کمال بپردازید . با یکدیگر درباره سرنوشت فرزندان ، زیبا و پسندیده مشورت کنید ( و اجرتی متناسب با مقدار و زمان شیر دادن ، بر حسب عرف و عادت ، تعیین کرده ، و به نوزادان و کودکان از هر نظر عنایت شود ) . اگر هم بر همدیگر سخت گرفتید و به توافق نرسیدید ، دایه‌ای شیر دادن به کودک مرد را بر عهده می‌گیرد ( تا نزاع و کشمکش ادامه نیابد ) . توضیحات: « مِنْ حَیْثُ » : آنجا که . هرگونه که . « وُجْد » : توانائی . وسع و طاقت . « لا تُضَآرُّوهُنَّ » : بدیشان زیان نرسانید ، به ویژه در نفقه و مسکن . « أُوْلاتِ » : صاحبان . دارندگان . « إِئْتَمِرُوا » : مشاوره کنید . مشورت و رایزنی نمائید . « بِمَعْرُوفٍ » : زیبا و پسندیده . یعنی پدر مزد شیر دادن را محترمانه و متناسب با عرف و عادت بپردازد . مادر هم مواظبت لازم را از فرزند بنماید . « تَعَاسَرْتُمْ » : همدیگر را در تنگنا گذاشتید و بر یکدیگر سختگیری کردید و توافق حاصل نشد . « أُخْری‌ » : زن دیگری . دایه‌ای .

ترجمه: آنان که دارا هستند ، از دارائی خود ( برای زن شیر دهنده ، به اندازه توان خود ) خرج کنند ، و آنان که تنگدست هستند ، از چیزی که خدا بدیشان داده است خرج کنند ، خداوند هیچ کسی را جز بدان اندازه که بدو داده است مکلّف نمی‌سازد . خدا بعد از سختی و ناخوشی ، گشایش و خوشی پیش می‌آورد . توضیحات: « ذُوسَعَةٍ » : دارا . ثروتمند . « قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ » : روزی او کم گردید و فقیر شد ( رعد / 26 ، اسراء / 30 ، قصص‌ / 82 ) .

ترجمه: چه بسیار مردمان شهرها و آبادیهائی که از فرمان پروردگارشان و دستور پیغمبران او ، سرپیچی و سرکشی کرده‌اند ، و در نتیجه ما سخت به حسابشان رسیده‌ایم و به مجازات ناگوار و کیفر ناخوشایندشان رسانده‌ایم . توضیحات: « کَأَیِّن مِّن قَرْیَةٍ » : ( نگا : حجّ‌ / 45 و 48 ، محمّد / 13 ) . « حَاسَبْنَاهَا » : از آن حساب کشیده‌ایم . به حسابشان رسیده‌ایم . « عَتَتْ » : سرکشی کرده‌اند ( نگا : اعراف‌ / 77 و 166 ، فرقان‌ / 21 ) . « نُکْراً » : ( نگا : کهف‌ / 74 و 87 ) .

ترجمه: و عقوبت اعمالشان را چشیده‌اند ، و عاقبت کار و بارشان زیان و خسران بوده است . توضیحات: « وَ بَالَ » : ( نگا : مائده‌ / 95 ، حشر / 15 ، تغابن‌ / 5 ) . « خُسْراً » : زیان . زیانکاری .

ترجمه: خداوند برای ایشان عذاب شدیدی را فراهم ساخته است ، پس ای خردمندانی که مؤمن هستید ، شما پرهیزگاری کنید و خویشتن را از ( عذاب و خشم ) خدا به دور دارید . خدا که برای شما قرآن را نازل فرموده است . توضیحات: « ذِکْراً » : قرآن ( نگا : اعراف‌ / 63 و 69 ، حجر / 6 و 9 ) . « الَّذِینَ » : صفت یا بدل ( أُوْلی‌الألْبَابِ ) است .

ترجمه: و پیغمبری را به میانتان روانه کرده است که آیات روشن خدا را برایتان می‌خواند تا کسانی را که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند از تاریکی ( بطالت و ضلالت ) بیرون آورد و به روشنائی ( حقیقت و هدایت ) در آورد . کسانی که به خدا ایمان بیاورند و کارهای پسندیده بکنند ، خدا آنان را به باغهای بهشتی داخل می‌گرداند که از زیر ( کاخها و درختان ) آن رودبارها روان است . برای همیشه در آنجا ماندگار می‌مانند ، و خدا روزیشان را خوب و نیکو می‌گرداند . توضیحات: « رَسُولاً » : مفعولٌ‌به برای فعل محذوفی است که مقام دلالت بر آن دارد . تقدیر چنین است : أَرْسَلَ رَسُولاً . « یَتْلُو » : در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی به دنبال دارد . « أَبَداً » : ذکر این واژه پس از ( خَالِدِینَ ) تأکیدی بر خلود و ماندگاری محسوب است .

ترجمه: خدا همان است که هفت آسمان را و همانند آن زمین را آفریده است . فرمان ( خدا ) همواره در میان آنها جاری است ( و تدبیر هدایت و رهبری او ، لحظه‌ای از جهان بزرگ هستی برداشته نمی‌شود ، این آفرینش عظیم بدان خاطر است ) تا بدانید خداوند بر هر چیزی توانا است ، و آگاهی او همه چیز را فرا گرفته است . توضیحات: « خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ مِنَ الأرْضِ مِثْلَهُنَّ » : هفت آسمان و به اندازه آن ، زمین را آفریده است . عدد هفت برای کثرت است ، و در این صورت منظور از هفت آسمان و هفت زمین ، تعداد بیشمار و خارج از اندازه کواکب آسمانی و کراتی مشابه زمین است . ( نگا : بقره‌ / 29 ، اسراء / 44 ، مؤمنون‌ / 86 ، فصّلت‌ / 12 ) . امّا اگر عدد هفت برای شماره محدود باشد ، آنچه ما می‌بینیم و دانش بشر به آن احاطه دارد ، همه مربوط به آسمان و زمین اوّل است ، و ماورای این ثوابت و سیّارات ، شش عالم دیگر وجود دارد که از دسترس علم ما بیرون است ( نگا : صافّات‌ / 6 ، فصّلت‌ / 12 ، ملک‌ / 5 ) . « مِثْلَهُنَّ » : اشاره به زمینهای متعدّدی است که در عالم هستی وجود دارد . تا آنجا که بعضی از دانشمندان ستاره‌شناس می‌گویند ، تعداد کراتی که مشابه کره زمین بر گرد خورشیدها در پهنه هستی گردش می‌کنند حدّاقلّ سیصد میلیون کُره است ( نگا : المراغی ) . « یَتَنَزَّلُ الأمْرُ بَیْنَهُنَّ » : فرمان خدا و قضا و قدر او در میان آنها جاری و حکمفرما است . خدا است که حکم خود را درباره آنها به مرحله اجرا در می‌آورد و کار و بار جهان را می‌گرداند . ( نگا : سجده‌ / 4 ) .

ترجمه: ای پیغمبر ! چرا چیزی را که خدا بر تو حلال کرده است ، به خاطر خوشنود ساختن همسرانت ، بر خود حرام می‌کنی‌ ؟ خداوند آمرزگار مهربانی است ( و تو را و همسران تو را می‌بخشاید ) . توضیحات: « لِمَ تُحَرِّمُ مَا » : چیزی که پیغمبر آن را بر خود حرام فرمود ، خوردن عسل ، یا نزدیکی با ماریه قبطی ، و یا نزدیکی با همه همسران به مدّت یک ماه بود . این تحریم ، تحریم شرعی نبود و بلکه پیغمبر سوگند می‌خورد که از این به بعد عسل نخورد ، و یا به مدّت یک ماه از آمیزش با همسران دوری بکند . چکیده روایت چنین است : همسر پیغمبر ، زینب دختر جحش که عمّه‌زاده رسول و صاحب وجاهت بود ، اغلب از عسلی که خویشاوندانش برای او هدیّه می‌آوردند ، به شوهر محبوب خود می‌خورانید . خویشاوندی و زیبائی او سبب گردید بنا به سرشت انسانی ، امّ‌المؤمنین حفصه ، و امّ‌المؤمنین عائشه بدو رشک برند . این دو با یکدیگر قرار می‌گذارند ، وقتی که پیغمبر به پیش هر یک از آن دو تشریف فرما شوند ، بدو عرض کنند : از وجود مبارک او بوی مغافیر به مشام می‌رسد . مغافیر صمغ بدبوئی است که از درختی به نام عرفط تراوش می‌کند . هنگامی که پیغمبر به پیش حفصه تشریف می‌آورد ، بدو عرض می‌کند : بوی مغافیر استشمام می‌شود ! رسول خدا می‌فرماید که او عسل خورده است‌ ؛ نه مغافیر . آن حضرت سوگند می‌خورد ، دیگر عسل نخورد . نکند که زنبوران عسل احتمالاً از مغافیر تغذیه کنند ! از حفصه می‌خواهد این سخن ، رازی در میان ایشان باشد ، تا دیگران نشنوند ، و عسل را به پیروی از قدوه خود بر خویشتن حرام نکنند . ولی مسأله پخش می‌گردد ، و پیغمبر سوگند می‌خورد که تا یک ماه با همسران خویش نزدیکی نخواهد کرد . روایت دیگر می‌گوید که : پیغمبر به ماریه قبطی علاقه وافر داشت و این امر باعث حسودی برخی از امّ‌المؤمنین گردید ، و آن حضرت سوگند یاد کرد که با ماریه نزدیکی نکند . به هر حال خداوند دستور می‌دهند که کسی حق ندارد ، حلال خدا را حرام ، و حرام خدا را حلال سازد ، چرا که قانونگذار تنها او است و بس . رسول اکرم برده‌ای را آزاد می‌نماید و قضیّه فیصله می‌یابد . « مَرْضَاة » : رضایت . خوشنودی . مصدر میمی است و در رسم‌الخطّ قرآنی با تاء کشیده نوشته شده است .

ترجمه: خداوند راه گشودن سوگندانتان را برای شما مقرّر می‌دارد . ( بدین نحو که کفّاره قسم را می‌دهید و خود را از زیر بار مسؤولیّت آن بیرون می‌آورید ) . خدا یاور و سرور شما است ، و او بس آگاه و کار بجا است . توضیحات: « فَرَضَ » : اجازه داده است . مقرّر داشته است . واژه ( فَرَضَ ) اگر با ( عَلی ) همراه باشد ، به معنی ( وجوب ) است ، و اگر با ( ل ) باشد ، به معنی مقرّر و مشخّص داشتن و اجازه دادن است ( نگا : بقره‌ / 236 و 237 ، احزاب‌ / 38 ) . « تَحِلَّةَ » : گشودن . حلال کردن . مراد کفّاره دادن و از زیر بار مسؤولیّت سوگند به در آمدن است ( نگا : مائده‌ / 89 ) .

ترجمه: خاطرنشان ساز وقتی را که پیغمبر با یکی از همسرانش ( به نام حفصه ) رازی را در میان نهاد ، و او آن راز را ( به عایشه ) خبر داد ، و خداوند پیغمبرش را از این ( افشای سرّ ) آگاه ساخت . پیغمبر برخی از آن ( رازگوئی ) را ( برای همسر رازگویش حفصه ) بازگو کرد و از برخی دیگر خودداری کرد . هنگامی که همسرش را از آن ( رازگوئی ) مطّلع کرد ، او گفت : چه کسی تو را از این ( موضوع ) آگاه کرده است‌ ؟ پیغمبر گفت : خداوند بس دانا و آگاه مرا با خبر کرده است . توضیحات: « أَسَرَّ » : پنهانی بیان کرد . به گونه راز بیان داشت . « بَعْضِ » : یکی . فردی . مراد حفصه است . « حَدِیثاً » : سخن . کلام . مراد ، فرموده پیغمبر مبنی بر نخوردن عسل ، و یا عدم نزدیکی با ماریه قبطی است . « نَبَّأَتْ بِهِ » : حفصه راز را به عایشه خبر داد . « أَظْهَرَهُ » : آن را اطّلاع داد . « عَرَّفَ » : شناساند . بازگو نمود .

ترجمه: اگر به سوی خدا برگردید و توبه کنید ( خداوند برگشت و توبه شما را می‌پذیرد ) چرا که دلهایتان ( از حفظ سرّ که پیغمبر دوست می‌داشت ) منحرف گشته است . و اگر بر ضدّ او همدست شوید ( و برای آزارش بکوشید ، باکی نیست ) خدا یاور او است ، و علاوه از خدا ، جبرئیل ، و مؤمنان خوب و شایسته ، و فرشتگان پشتیبان او هستند . توضیحات: « إن تَتُوبَا . . . » : مخاطب حفصه و عائشه ( علیهما السلام ) است . جواب شرط محذوف است و تقدیر چنین است : إن تَتُوبَا یَتُبْ عَلَیْکُمَا . « صَغَتْ » : منحرف گشته است . بگردیده است . « إن تَظَاهَرا » : اگر همدستی و هم‌پشتی کنید . فعل مضارع است و اصل آن ( إن تَتَظَاهَرا ) است که یکی از دو تاء را حذف کرده‌اند . « صَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ » : مؤمنان شایسته و بایسته . واژه ( صالح ) مفرد است و در معنی جمع استعمال شده است و مراد جنس صالح است یعنی فردفرد مسلمانان خوب و متّقی . مثل : لا یَفْعَلُ هَذا ، الصَّالِحُ مِنَ الَنَّاسِ . « ظَهِیرٌ » : پشتیبان ( نگا : اسراء / 88 ، فرقان‌ / 55 ، قصص‌ / 17 و 86 ، سبأ / 22 ) .

ترجمه: اگر پیغمبر شما را طلاق دهد ، چه بسا پروردگارش به جای شما همسرانی را نصیب او گرداند که بهتر از شما باشند . زنان دوشیزه یا غیر دوشیزه فرمانبردار ، با ایمان ، فروتن ، توبه کار ، پرستشگر ، و گردنده ( و پر تحرّک در جهان اندیشه و در مسیر طاعت و عبادت ) . توضیحات: « مُسْلِمَاتٍ » : جمع مُسْلِمَة ، مسلمان و فرمانبردار . « قَانِتَاتٍ » : جمع قَانِتَة ، خاشع و خاضع . فروتن ( نگا : نساء / 34 ، احزاب‌ / 35 ) . « سَآئِحَاتٍ » : جمع سَآئِحَة ، روزه‌دار ، گردنده ( نگا : توبه‌ / 112 ) . « ثَیِّبَاتٍ » : جمع ثَیِّبْ ، غیر دوشیزه . بیوه . « أَبْکَاراً » : جمع بِکْر ، دوشیزه ( نگا : واقعه‌ / 36 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! خود و خانواده خویش را از آتش دوزخی بر کنار دارید که افروزینه آن انسانها و سنگها است . فرشتگانی بر آن گمارده شده‌اند که خشن و سختگیر ، و زورمند و توانا هستند . از خدا در آنچه بدیشان دستور داده است نافرمانی نمی‌کنند ، و همان چیزی را انجام می‌دهند که بدان مأمور شده‌اند . توضیحات: « قُوا » : مصون و محفوظ دارید . « أَهْلِیکُمْ » : ( نگا : مائده‌ / 98 ) . « وَقُودُ » : افروزینه ( نگا : بقره‌ / 24 ، آل‌عمران‌ / 10 ) . « غِلاظٌ » : جمع غَلیظ ، خشن ، تندخو . « شِدَادٌ » : جمع شَدید ، زورمند . سختگیر . توانا در انجام کارهای دشوار .

ترجمه: ( در روز قیامت خطاب به بی‌دینان گفته می‌شود ) : ای کافران ! امروزه پوزش مخواهید و عذر خواهی مکنید ، چرا که تنها در برابر کارهائی که ( در دنیا ) می‌کرده‌اید کیفر داده می‌شوید . توضیحات: « لا تَعْتَذِرُوا » : ( نگا : روم‌ / 57 ، غافر / 52 ) .

ترجمه: ای مؤمنان ! به درگاه خدا برگردید و توبه خالصانه‌ای بکنید ، شاید پروردگارتان گناهانتان را محو نماید و بزداید ، و شما را به باغهای بهشتی داخل گرداند که از زیر ( کاخها و درختان ) آن رودبارها روان است . این کار در روزی خواهد بود که خداوند پیغمبر و کسانی را خوار و سبک نمی‌دارد که با او ایمان آورده‌اند . ( بلکه ایشان را والا می‌گرداند و به درجات بالا می‌رساند ) . نور ( ایمان و عمل صالح ) ایشان ، پیشاپیش و سوی راستشان ( رو به جانب بهشت ) در حرکت است . ( وقتی که خاموش شدن نور منافقان را می‌بینند ، رو به درگاه خدا می‌کنند و ) می‌گویند : پروردگارا ! نور ما را کامل گردان ( تا در پرتو آن به بهشت برسیم ) و ما را ببخشای ، چرا که تو بر هر چیزی بس توانائی . توضیحات: « نَصُوحاً » : از روی اخلاص . خالصانه . صیغه مبالغه است . توبه نَصُوح ، باید این ویژگیها را داشته باشد ، ترک گناه ، پشیمان شدن از گناه ، تصمیم بر برنگشتن به گناه ، ردّ مظالم و بازپرداخت حق به صاحبان آن . « نُورُهُمْ یَسْعی‌ » : ( نگا : حدید / 12 و 13 ) . « أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا » : درخواست تکمیل نور یا از سوی همه مؤمنان است ، و این تقاضا وقتی است که نور منافقان خاموش می‌گردد . مؤمنان از خدای متعال می‌خواهند که تا رسیدن به بهشت نورشان بماند . یا این که نور برخی از مؤمنان ، ضعیف بوده و درخواست می‌نمایند که نورشان پرتو و تابندگی بیشتری داشته باشد .

ترجمه: ای پیغمبر ! با کافران و منافقان جهاد و پیکار کن ( تا ایشان را از کفر و نفاق به دور داری ) و بر آنان سخت بگیر و ( با ایشان خشن باش . این مجازات کنونی ایشان است ، و در آخرت ) جایگاهشان دوزخ است و چه بد سرنوشت و چه زشت جایگاهی است ! توضیحات: « یَآ أَیُّهَا النَّبِیُّ جَاهِدِ » : ( نگا : توبه‌ / 73 ، فرقان‌ / 52 ) . مراد جهاد با کفّار ، با قوّت و قدرت تمام ، و با منافقان با حجّت و برهان است .

ترجمه: خداوند از میان کافران ، زن نوح و زن لوط را مثل زده است . آنان در حباله نکاح دو تن از بندگان خوب ما بودند و ( با ساخت و پاخت با قوم خود ، و گزارش اسرار و اخبار بدیشان ) به آن دو خیانت کردند و آن دو نتوانستند در پیشگاه الهی کمترین کاری برای ایشان بکنند و ( آنان را از عذاب خانمانسوز دنیوی ، و سخت کمرشکن اخروی نجات دهند . به هنگام مرگ توسّط فرشتگان بدیشان ) گفته شد : به دوزخ درآئید همراه با همه کسانی که بدان در می‌آیند . توضیحات: « إمْرَأَةَ » : در رسم‌الخطّ قرآنی با تاء کشیده نوشته شده است . مفعولٌ‌به اوّل فعل ( ضَرَبَ ) و ( مَثَلاً ) مفعولٌ‌به دوم آن است . « تَحْتَ » : این واژه ، کنایه از تحت سرپرستی و زیر نکاح است . « خَانَتَاهُمَا » : خیانت این دو همسرِ بدشگون ، همکاری با دشمنان و گزارش اخبار و پخش اسرار خانواده و مؤمنان بود . خیانت ایشان انحراف از جاده عفّت نبود . زیرا هرگز همسر هیچ پیغمبری آلوده به بی‌عفّتی نشده است ( نگا : نمونه ، جلد 24 ، صفحه 301 ) . « أُدْخُلاَ النَّارَ » : به هنگام مرگ ، فرشتگان به بدان یا نیکان خبر ورود آتی ایشان به دوزخ یا به بهشت را می‌دهند ( نگا : المصحف المیسّر ) . « فَلَمْ یُغْنِیا » : در آخرت همه رابطه‌های دنیوی جز رابطه ایدئولوژی گسیخته می‌گردد ( نگا : بقره‌ / 48 و 123 ، لقمان‌ / 33 ، ممتحنه‌ / 3 ، انفطار / 19 ) .

ترجمه: و خدا از میان مؤمنان ، زن فرعون را مثل زده است . وقتی ( از اوقات ) گفت : پروردگارا ! برای من در بهشت ، نزد خودت خانه‌ای بنا کن ، و مرا از فرعون و کارهایش رهائی‌بخش ، و از این مردمان ستمکاره نجات بده . توضیحات: « إِبْنِ » : بنا کن . بساز .

ترجمه: همچنین خداوند ( از میان مؤمنان ، دومین الگو ) مریم دختر عمران را مثل زده است که دامن به گناه نیالود و خود را پاک نگاه داشت ، و ما از روح متعلّق به خود در آن دمیدیم ، و او سخنان پروردگارش و کتابهایش را تصدیق کرد ، و از زمره مطیعان و فرمانبرداران خدا بود . توضیحات: « أَحْصَنَتْ » : استوار داشت . مصون و محفوظ داشت . « فَرْج‌ » : عورت . شرمگاه ( نگا : مؤمنون‌ / 5 ، نور / 30 و 31 ، احزاب‌ / 35 ) . « أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا » : ( نگا : انبیاء / 91 ) . « مِن رُّوحِنَا » : از روح متعلّق به خود . از روح ساخت خود ( نگا : انبیاء / 91 ، سجده‌ / 9 ، حجر / 29 ، ص‌ / 72 ) . « کَلِمَاتِ » : مراد اوامر و نواهی و وعده‌ها و وعیدهای الهی است . « کُتُبِ » : کتابهای تورات موسی ، و زبور داود ، و صحف ابراهیم ، و سایر کتابهای آسمانی . « الْقَانِتِینَ » : مطیعان و فرمانبرداران الهی ، مواظبان طاعت و عبادت . مذکّر آمدن آن ، جنبه تغلیب دارد .

ترجمه: بزرگوار و دارای برکات بسیار ، آن کسی که فرمانروائی ( جهان هستی ) از آن او است و او بر هر چیزی کاملاً قادر و توانا است . توضیحات: « تَبَارَکَ » : والا مقام است . خجسته است . دارای برکات بسیار است ( نگا : اعراف‌ / 54 ، مؤمنون‌ / 14 ، فرقان‌ / 1 و 10 و 61 ) . « الْمُلْکُ » : حکومت . فرماندهی .

ترجمه: همان کسی که مرگ و زندگی را پدید آورده است تا شما را بیازماید کدامتان کارتان بهتر و نیکوتر خواهد بود . او چیره و توانا ، و آمرزگار و بخشاینده است . توضیحات: « خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ » : مرگ و زندگی را مقدّر کرده و پدید آورده است . « لِیبْلُوَکُمْ » : ( نگا : مائده‌ / 48 ، انعام‌ / 165 ، هود / 7 ) .

ترجمه: آن که هفت آسمان را بالای یکدیگر و همآهنگ آفریده است . اصلاً در آفرینش و آفریده‌های خداوند مهربان خلل و تضادّ و عدم تناسبی نمی‌بینی ( و بلکه هستی با تمام عظمتی که دارد ، از انسجام و استحکام شگفت برخوردار است ، و نظم و نظام عجیب و قوانین و روابط دقیق بر ذرّه ذرّه کائنات حکمفرما است ) . پس دیگر باره بنگر ( و با دقّت جهان را وارسی کن ) آیا هیچ گونه خلل و رخنه‌ای می‌بینی‌ ؟ توضیحات: « سَبْعَ سَمَاوَاتٍ » : ( نگا : بقره‌ / 29 ، اسراء / 44 ، مؤمنون‌ / 86 ) . « طِبَاقاً » : جمع طَبَق ، یا طَبَقَه ، یکی فوق دیگری . یکی برتر از دیگری . . یا این که همچون مُطابقه ، مصدر باب مفاعله است و به معنی موافق و مرتبط و همآهنگ و هم‌آوا با یکدیگر است . « تَفَاوُتٍ » : عیب و نقص . خلل و رخنه . ناسازگاری و ناخوانی . نظم و نظام شگفت‌انگیز بر الکترون ، پروتون ، اتم ، زمین ، منظومه شمسی ، منظومه‌های دیگر ، کهکشان راه شیری ، کهکشانهای دیگر ، و . . . حاکم است ، و همه جا قانون است و حساب ، و همه جا نظم است و برنامه . . . هرچه ای انسان در جهان آفرینش دقّت کنی کمترین خلل و ناموزونی در آن نمی‌بینی . « فُطُورٍ » : جمع فَطْر ، درز و شکاف . مراد خلل و رخنه است .

ترجمه: باز هم ( دیده خود را بگشای و به عالم هستی بنگر و ) بارها و بارها بنگر و ورانداز کن . دیده سرانجام فروهشته و حیران ، و درمانده و ناتوان ، به سویت باز می‌گردد . توضیحات: « کَرَّتَیْنِ » : دو بار . در اینجا تثنیه برای کثرت است . یعنی بارها و بارها . « یَنقَلِبْ » : باز می‌گردد . بر می‌گردد . « خَاسِئاً » : فروهشته . حیران . « حَسِیرٌ » : خسته و درمانده . از کار افتاده . مراد این است که انسان هر اندازه بنگرد ، خلل و رخنه‌ای پیدا نمی‌کند ، و هر بار که به تحقیق بپردازد و بر معلومات خود بیفزاید ، دچار سرگشتگی و حیرت بیشتر می‌گردد .

ترجمه: ما آسمان نزدیک ( به شما ) را با چراغهائی ( به نام ستارگان ) آراسته‌ایم ، و آنها را وسیله راندن اهریمنان ساخته‌ایم ، و برای ایشان عذاب آتش سوزانی را آماده کرده‌ایم . توضیحات: « السَّمَآءَ الدُّنْیَا » : آسمان نزدیک . آسمان فُرودین ( نگا : صافّات‌ / 6 ) . « زَیَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْیَا بِمَصَابِیحَ » : ( نگا : فصّلت‌ / 12 ) . « رُجُوماً » : جمع رَجْم ، مصدر است و به معنی اسم مفعول ، یعنی چیزی که همچون سنگ انداخته می‌شود . اشاره به شهابها است که باقیمانده ستارگانی است که طیّ حوادثی متلاشی شده‌اند و از یک سوی آسمان به سوی دیگر پرتاب می‌شوند ( نگا : حجر / 16 و 18 ، صافّات‌ / 6 - 10 ) .

ترجمه: کسانی که به پروردگار خود ایمان نداشته باشند ، عذاب دوزخ دارند ، و چه بد جایگاهی است ! توضیحات: « بِئْسَ الْمَصِیرُ » : ( نگا : بقره‌ / 126 ، آل‌عمران‌ / 162 ) .

ترجمه: هر زمان که به دوزخ انداخته شوند ، تنوره می‌زند و غُرّشی از آن می‌شنوند . توضیحات: « شَهِیقاً » : صدای وحشتناک . فریاد هراس انگیز . غُرِّش . « تَفُورُ » : تنوره می‌زند . فوران می‌کند . به غلیان در می‌آید .

ترجمه: دوزخ از شدّت خشم ( بر ایشان ) ، نزدیک است بترکد و پاره‌پاره شود . هر زمان که گروهی بدان انداخته می‌شوند ، دوزخبانان از آنان می‌پرسند : آیا پیغمبر بیم دهنده‌ای به میان شما نیامده است ( تا شما را از چنین روزی و وضعی بترساند ؟ ) . توضیحات: « تَکَادُ تَمَیَّزُ » : نزدیک است از هم شکافته و پاره‌پاره شود . کمی‌مانده است که بترکد . « مِنَ الْغَیْظِ » : بر اثر خشم . « خَزَنَتُهَا » : نگهبانان دوزخ ( نگا : تحریم‌ / 6 ) .

ترجمه: می‌گویند : آری ! پیغمبران بیم دهنده‌ای به میان ما آمدند و ما دروغگویشان نامیدیم و گفتیم : خداوند به هیچ وجه چیزی را ( به نام وحی ، برای کسی ) نفرستاده است ، و شما دچار گمراهی بزرگی هستید . توضیحات: « ضَلالٍ کَبِیرٍ » : گمراهی عظیم . سرگشتگی فراوان .

ترجمه: و می‌گویند : اگر ما گوش شنوا می‌داشتیم ، و یا عقل خود را به کار می‌گرفتیم ، هرگز از زمره دوزخیان نمی‌گشتیم . توضیحات: « نَسْمَعُ » : مراد از شنیدن ، شنیدن آگاهانه است ( نگا : / 37 ) .

ترجمه: اینجا است که به گناه خود اعتراف می‌کنند . پس دوری ( از رحمت خدا ) بهره دوزخیان باد ! توضیحات: « سُحْقاً » : دور شدن از رحمت خدا . مفعول مطلق فعل محذوفی است ، و تقدیر چنین است : سَحَقَهُمُ اللهُ سُحْقاً .

ترجمه: کسانی که در نهان ، از پروردگار خود می‌ترسند ، آمرزش و پاداش بزرگ و فراوانی دارند . توضیحات: « بِالْغَیْبِ » : در نهان . دور از چشم مردمان . بدون این که خدا را ببینند .

ترجمه: چه سخنان خود را آهسته گوئید و زمزمه کنید ، وچه بلند گوئید و آشکار سازید ، ( برای خدا یکسان و عیان است ) . چرا که او کاملاً آگاه از اسرار و خفایای سینه‌ها است . توضیحات: « أَسِرُّوا » : لفظاً امر است و در معنی خبر .

ترجمه: مگر کسی که ( مردمان را ) می‌آفریند ( حال و وضع ایشان را ) نمی‌داند ، و حال این که او دقیق و باریک بین بس آگاهی است‌ ؟ ! توضیحات: « أَلا یَعْلَمُ ؟ » : مگر نمی‌داند ؟ استفهام انکاری است .

ترجمه: او کسی است که زمین را رام شما گردانیده است . در اطراف و جوانب آن راه بروید ، و از روزی خدا بخورید . زنده شدن دوباره در دست او است . توضیحات: « ذَلُولاً » : رام . مسخّر ( نگا : بقره‌ / 71 ) . « مَنَاکِب‌ » . جمع مَنْکِب ، دوش . مراد جوانب و اطراف زمین است . « النُّشُورُ » : زنده شدن مردگان . رستاخیز مردگان . « إلَیْهِ » : حرف إلی به معنی ( لَ ) است ، مانند : أَلأمْرُ إِلَیْکَ ( نگا : مغنی لبیب ) . برخی ( نُشور ) را به معنی ( بازگشت ) دانسته‌اند ( نگا : نمونه ، روح‌البیان ، روح‌المعانی ) .

ترجمه: آیا از کسی که در آسمان است ، خود را در امان می‌دانید که دستور بدهد زمین بشکافد و شما را فرو ببرد ، و آن گاه بلرزد و بجنبد و حرکت بکند ؟ توضیحات: « مَن فِی السَّمَآءِ » : کسی که در آسمان است . مراد خدا است . بودن او در آسمان ، اشاره به زبردستی و بالادستی خدا و سلطه کامل و فراگیر او است . منظور محدود ساختن پروردگار به جا و مکان نیست . « یَخْسِفَ بِکُمْ » : شما را به زمین فرو ببرد ( نگا : قصص‌ / 81 ، عنکبوت‌ / 40 ، سبأ / 9 ، نحل‌ / 45 ) . « تَمُورُ » : حرکت می‌کند ، به جنبش و لرزش می‌افتد ( نگا : طور / 9 ) .

ترجمه: یا این که از کسی که در آسمان است خود را در امان می‌دانید که طوفان شن بر شما گمارد ( و شما را در زیر ریگهای روان دفن نماید ؟ ) . آن گاه خواهید دانست که تهدید من چگونه است . توضیحات: « حَاصِباً » : تند بادی که توده‌های شن و سنگریزه را با خود حرکت می‌دهد و از جائی به جائی می‌برد ( نگا : اسراء / 68 ، عنکبوت‌ / 40 ) . « نَذِیرِ » : بیم دادن من . تهدید من . واژه نذیر در اینجا به معنی تحذیراست .

ترجمه: کسانی که پیش از اینان بوده‌اند ( آیات و پیغمبران مرا ) تکذیب کرده‌اند ، ببین که خشم و کینه من بر سر ایشان چه آورده است و چه کرده است‌ ؟ ! توضیحات: « نَکیرِ » : بد آمدن من از ایشان . خشم و کینه‌ام . واژه ( نکیر ) به معنی ( انکار ) است .

ترجمه: آیا پرندگانی را نگاه نکرده‌اند که بالای سر آنان ( در پروازند و ) گاهی بالهای خود را گسترده و گاهی جمع می‌کنند ؟ ! جز خداوند مهربان کسی آنها را ( بر فراز آسمان ) نگاه نمی‌دارد ، چرا که او هر چیزی را می‌بیند ( و می‌داند هر آفریده‌ای برای ادامه زندگی خود نیازمند چیست ) . توضیحات: « صَآفَّاتٍ » : گسترده بالان ( نگا : نور / 41 ) . « یَقْبِضْنَ » : بالها را فراهم می‌آورند . بالها را باز و بسته می‌کنند . « مَا یُمْسِکُهُنَّ » : ( نگا : نحل‌ / 79 ) .

ترجمه: آخر کدام اشخاص و افرادند که لشکر شمایند و جدای از خداوند مهربان به شما کمک می‌کنند و از شما مواظبت می‌نمایند ؟ ! کافران گرفتار غرورند و بس . توضیحات: « جُندٌ » : لشکر . سپاه . اسم جمع است و در معنی جمع می‌باشد . ذکر اسم اشاره و موصول و فعل آیه به شکل مفرد ، با توجّه به لفظ جند است . « مِن دُونِ الرَّحْمنِ » : سوای خداوند مهربان . در برابر خداوند مهربان . با توجّه به معنی اخیر ، مفهوم آیه چنین است : آخر چه کسانی هستند آنان که لشکر شمایند و در برابر خداوند مهربان از شما دفاع و به شما کمک می‌نمایند ؟ « إِنْ » : حرف نافیه است . « غُرُورٍ » : گول خوردن . فریب .

ترجمه: یا این که چه کسانیند که اگر خداوند روزی خود را باز دارد بتوانند به شما روزی برسانند ؟ ! اصلاً کافران در سرکشی و گریز پافشاری می‌کنند . توضیحات: « عُتُوّ » : سرکشی ، طغیان . تکبّر . « نُفُورٍ » : گریز ، فرار از حق و حقیقت .

ترجمه: آیا آن کسی که نگونسار و بر رخساره راه می‌رود راهیاب‌تر است ، یا کسی که بر پا ایستاده و درست در راه راست گام بر می‌دارد ؟ توضیحات: « مُکِبّاً » : نگونسار ، بر رو افتاده . « سَوِیّاً » : راست قامت ، راست و درست .

ترجمه: خدا کسی است که شما را ( از عدم ) آفریده است ، و برای شما گوش و چشم و دل درست کرده است ( که وسیله کار و سعادت شما هستند . امّا شما این نعمتها را ) کمتر سپاسگزاری می‌کنید . توضیحات: « قَلِیلاً مَّا تَشْکُرُونَ » : ( نگا : اعراف‌ / 10 ، مؤمنون‌ / 78 ، سجده‌ / 9 ) .

ترجمه: بگو : او کسی است که شما را در زمین تولید و تکثیر کرده و پخش و پراکنده نموده است ، و در پیش او گرد آورده می‌شوید . توضیحات: « ذَرَأَکُمْ » : شما را پدیدار کرده است . مراد زاد و ولد دادن و افزایش بخشیدن و در زمین پراکندن است ( نگا : اعراف‌ / 179 ) .

ترجمه: می‌گویند : اگر راست می‌گوئید ، این وعدّه‌ای که می‌دهید ، کی خواهد بود ؟ توضیحات: « الْوَعْدُ » : مراد فرا رسیدن عذاب استیصال دنیوی ، و یا فرا رسیدن رستاخیز و عذاب شدید اخروی است .

ترجمه: بگو : اطّلاع و آگاهی ( از فرا رسیدن مجازات دنیوی و یا وقوع قیامت ) متعلّق به خدا است و بس . من فقط و فقط بیم دهنده آشکاری هستم . توضیحات: « نَذِیرٌ مُّبِینٌ » : بیم دهنده‌ای که آشکارا بیم می‌دهد و به صراحت از عذاب خدا سخن می‌گوید .

ترجمه: هنگامی که این وعده الهی را از نزدیک مشاهده کردند ، چهره‌های کافران درهم و زشت می‌گردد ، و بدیشان گفته می‌شود : این همان چیزی است که خود می‌خواستید ( و در فرا رسیدن و دیدن آن شتاب می‌ورزیدید ) . توضیحات: « زُلْفَةً » : نزدیک . قریب . مصدر است و مراد اسم فاعل . « سِیئَتْ » : ( نگا : هود / 77 ، عنکبوت‌ / 23 ) . « تَدَّعُونَ » : با زور و از روی استهزاء درخواست وقوع فوری آن را داشتید ( نگا : ص‌ / 16 ، شوری‌ / 18 ) .

ترجمه: بگو به من خبردهید اگر خداوند مرا و تمام کسانی را که با من هستند ( و ایمان آورده‌اند ) هلاک سازد ، و یا به ما رحم نماید ( و ما را فعلاً نکشد ، به هر حال ما چه حال بمیریم و چه در آینده ، اهل نجات هستیم ) . امّا چه کسی کافران را از عذاب دردناک ( دوزخ می‌رهاند و ) در پناه خود می‌دارد ؟ توضیحات: « أَرَأَیْتُمْ » : ( نگا : انعام‌ / 46 ، یونس‌ / 50 و 59 ، هود / 28 ) . « إِنْ أَهْلَکَنِی‌ » : جواب ( إنْ ) جمله « فَمَن یَأْتِیکُم بِمَآءٍ مَّعِینٍ » است . « یُجِیرُ » : پناه می‌دهد .

ترجمه: بگو : خدا مهربان است و بدو ایمان آورده‌ایم و بدو پشت بسته‌ایم ، لذا خواهید دانست که چه کسی ( از ما و شما ) در گمراهی و سرگشتگی آشکاری است . توضیحات: « ءَامَنَّا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنَا » : این بخش اشاره ضمنی دارد به این که : ما به خدا ایمان آورده‌ایم ، ولی شما بدو ایمان نیاورده‌اید ، و ما بدو پشت بسته‌ایم ، امّا شما به بتها و چیزهای دیگری پشت بسته‌اید و دلخوش هستید .

ترجمه: بگو : مرا خبر دهید ، اگر آبهای ( مورد استفاده ) شما به زمین فرو رود ، چه کسی می‌تواند آب روان در دسترس شما مردمان قرار دهد ؟ ! توضیحات: « غَوْراً » : فرو رفتن در زمین . مصدر است و مراد اسم فاعل ، یعنی غائر است و به معنی فرو رونده است ( نگا : کهف‌ / 41 ) . « مَعِینٍ » : جاری ، روان ( نگا : مؤمنون‌ / 50 ، صافّات‌ / 45 ، واقعه‌ / 18 ) .

ترجمه: نون . سوگند به قلم ! و قسم به چیزی که می‌نویسند ! توضیحات: « ن‌ » : از حروف مقطّعه است ( نگا : بقره‌ / 1 ) . « الْقَلَمِ » : خامه ( نگا : علق‌ / 4 ) . « یَسْطُرُونَ » : می‌نویسند . می‌نگارند . سوگند خوردن خدا به خامه و نوشتار ، بیانگر عظمت صاحبان قلم ، و حرمت نوشته‌ها در آئین اسلام است .

ترجمه: در سایه نعمت و لطف پروردگارت ، تو دیوانه نیستی . توضیحات: « بِنِعْمَةِ » : در سایه نعمت . به لطف ( نگا : طور / 29 ) . « بِمَجْنُونٍ » : حرف باء زائد و برای تأکید نفی است . این آیه ردّ یاوه‌سرائیهای کافران و مشرکان است که مظهر عقل و درایت ، و منبع نور و هدایت ، و صفوت آدمیان و تَتِمّه دَور زمان را دیوانه می‌نامیدند ( نگا : حجر / 6 ، قلم‌ / 51 ) .

ترجمه: تو دارای پاداش بزرگ و ناگسیختنی هستی . توضیحات: « غَیْرَ مَمْنُونٍ » : نامقطوع . یعنی ماندگار و همیشگی .

ترجمه: تو دارای خوی سترگ ( یعنی صفات پسندیده و افعال حمیده ) هستی . توضیحات: « خُلُقٍ » : خوی . مراد رفتار و کردار است ( نگا : شعراء / 137 ) .

ترجمه: خواهی دید و خواهند دید . توضیحات: « فَسَتُبْصِرُ . . . » : به زودی خواهی دید و متوجّه خواهی شد .

ترجمه: که کدام یک از شما مبتلا به دیوانگی است ( محمّد ، یا شما کافران و مشرکان ) . توضیحات: « الْمَفْتُونُ » : دیوانگی . مصدر است ، مانند معقول به معنی عقل ، مَجْلُود به معنی جَلادَة ( نگا : روح‌البیان ) . در این صورت حرف ( ب ) در اوّل ( بِأَییِّکُمْ ) به معنی ( فی ) است ( نگا : صفوة‌البیان ) . برخی هم حرف باء را زائد دانسته و ( مفتون ) را اسم مفعول محسوب نموده‌اند . در این صورت معنی آیه چنین است : که کدام یک از شما دیوانه است ( نگا : روح المعانی ) .

ترجمه: پروردگار تو مسلّماً ( از هر کس دیگری ) بهتر می‌داند که چه کسی از راه او گمراه شده است ، و چه کسی راهیاب است . توضیحات: « إِنَّ رَبَّکَ . . . بِالْمُهْتَدِینَ » : ( نگا : انعام‌ / 117 ، نحل‌ / 125 ، نجم‌ / 30 ) .

ترجمه: حال که چنین است ، از تکذیب کنندگان اطاعت و پیروی مکن ( و بر دعوت خود پایدار باش و به راه آنان مرو . اطاعت از ایشان گمراهی و بدبختی است ) . توضیحات: « لا تُطِعْ . . . » : مراد تشویق و ترغیب پیغمبر و همه پیروان او است که راه خدا را با شوق و شور ادامه دهند ، و با کفّار و مشرکین نرمش و سازش نکنند .

ترجمه: ایشان دوست می‌دارند که نرمش و سازش نشان دهی ، تا آنان هم نرمش و سازش کنند ( بدین امید که برخی از فرمانهای خدا را به خاطر آنان ترک کنی ، و در بعضی از مسائل با ایشان همگام و همآهنگ شوی ) . توضیحات: « تُدْهِنُ » : سهل انگاری کنی . نرمش و سازش نمائی . . . مراد آنان این است که پیغمبر با نزدیک شدن به دین آنان ، روی خوش بدیشان نشان دهد ، و آنان هم با نزدیک شدن به دین اسلام روی خوش نشان دهند . یعنی سهل‌انگاری و سازش انجام پذیرد . ( نگا : واقعه‌ / 81 ) .

ترجمه: از فرومایه‌ای که بسیار سوگند می‌خورد ، پیروی مکن . توضیحات: « حَلاّفٍ » : بسیار سوگند خورنده . به حق یا به ناحق . « مَهِینٍ » : خوار و پست . رَذْل و حقیر .

ترجمه: بسیار عیبجوئی که دائماً سخن‌چینی می‌کند . توضیحات: « هَمَّازٍ » : بسیار عیبجو . رخنه‌گر . بسیار بدگو و بد زبان . « مَشَّآءٍ » : پادو . تیزرونده . در اینجا با حرف ( ب ) متعدّی شده و به معنی بسیار بَرنده و نقل‌کننده است . « مَشَّآءٍ بِنَمِیمٍ » : بسیار سخن چین . کسی که سخن این را برای آن ، و کلام آن را برای این ، به منظور فساد و تباهی می‌آورد و می‌برد .

ترجمه: بسیار مانع کار خیر ، و تجاوز پیشه ، و بزهکار است . توضیحات: « مَنَّاعٍ » : کسی که خویشتن را بسیار دور از خیرات و حسنات نگاه می‌دارد که کنایه از بخیل و تنگ‌چشم است . بسیار بازدارنده مردم از انجام خیرات و حسنات ( نگا : ق / 25 ) . « مُعْتَدٍ » : متجاوز . تجاوز پیشه ( نگا : بقره‌ / 190 ، مائده‌ / 87 ، توبه‌ / 10 ) . « أَثِیمٍ » : ( نگا : بقره‌ / 276 ، نساء / 107 ، شعراء / 222 ) .

ترجمه: علاوه بر اینها درشتخوی و سنگین دل ، و انگشت نما به بدیها است . توضیحات: « عُتُلٍّ » : درشتخو . سنگین دل . سخت روی و زشتخوی ( نگا : روح‌البیان ) . « زَنیِمٍ » : نشاندار به هرچه بدی و زشتی است . حرامزاده . البتّه کسی که مجمع بدیها و منبع زشتیها باشد ، ناانسان و ناکس بشمار است ، و از زمره انسانها محسوب نمی‌گردد .

ترجمه: ( آیا این همه زشتیها و پلشتیها ) بدان خاطر است که دارا و دارای فرزندان است‌ ؟ ! توضیحات: « أَنْ . . . » : بدان سبب که . . . حرف ( أَنْ ) مصدریّه است . لام جرّی قبل از آن محذوف است ، یعنی ( لاِنْ ) . برخی هم حرف استفهامی نیز محذوف دانسته‌اند و گفته‌اند اصل چنین است : أَلِأَنْ . . .

ترجمه: هنگامی که آیه‌های ما بر او خوانده می‌شود ، می‌گوید : افسانه‌های پیشینیان است . توضیحات: « أَسَاطِیرُ الأَوَّلِینَ » : ( نگا : انعام‌ / 25 ، انفال‌ / 31 ، نحل‌ / 24 ) .

ترجمه: ما بر بینی او داغ ( ننگ ) می‌نهیم . توضیحات: « سَنَسِمُهُ » : علامتگذاریش خواهیم کرد . داغش خواهیم کرد . . « الْخُرْطُومِ » : بینی . در اصل به بینی حیوانات به ویژه فیل گفته می‌شود و کنایه از خوار کردن و رسوا نمودن است .

ترجمه: ما آنان را آزموده‌ایم ، همان گونه که صاحبان باغ را آزموده‌ایم . هنگامی که سوگند یاد کردند که میوه‌های باغ را بامدادان ( دور از انظار مردم ) بچینند . توضیحات: « بَلَوْنَاهُمْ » : ایشان را آزمودیم . آنان را آزمایش کردیم . مراد از ( هُمْ ) مشرکان مکّه است . « لَیَصْرِمُنَّهَا » : آن را خواهند چید . « مُصْبِحِینَ » : در حالی که به بامدادان برسند . حال فاعل ( لَیَصْرِمُنَّهَا ) است . از ( أَصْبَحَ ) تامّه است .

ترجمه: و هیچ چیز از آن بر جای نگذارند . توضیحات: « لا یَسْتَثْنُونَ » : چیزی فرو نگذارند . برای مستمندان چیزی کنار نگذارند و بدیشان ندهند ( نگا : انعام‌ / 141 ) .

ترجمه: شب هنگام که آنان در خواب بودند ، بلای بزرگ و فراگیری از جانب پروردگارت سراسر باغ را در بر گرفت و باغ ( سوخت و ) همچون شب ( تاریک و سیاه ) گردید !

ترجمه: شب هنگام که آنان در خواب بودند ، بلای بزرگ و فراگیری از جانب پروردگارت سراسر باغ را در بر گرفت و باغ ( سوخت و ) همچون شب ( تاریک و سیاه ) گردید ! توضیحات: « طَافَ عَلَیْهَا » : بر سر آن گشت زد و آن را در بر گرفت . « طَآئِفٌ » : بلای فرا گیر . « الصَّرِیم‌ » : شب . چیده شده . با توجّه به معنی اخیر ، مفهوم آیه چنین است : شب هنگام که آنان در خواب بودند ، بلای بزرگ و فراگیری باغ را در بر گرفت و همچون باغی گردید که میوه‌های آن راچیده و کنده باشند .

ترجمه: سحرگاهان همدیگر را ندا در دادند . توضیحات: « تَنَادَوْا » : همدیگر را صدا زدند . « مُصْبِحِینَ » : ( نگا : قلم‌ / 17 ) .

ترجمه: اگر می‌خواهید میوه‌های خود را بچینید ، صبح زود حرکت کنید و خویشتن را به کشتزار خود برسانید . توضیحات: « أُغْدُوا » : بامدادان حرکت کنید . صبح زود یورش برید . « حَرْثِکُم‌ » : کشتزار خود ( نگا : بقره‌ / 71 و 205 و 223 ، آل‌عمران‌ / 14 ) . « صَارِمِینَ » : چینندگان میوه . حال است .

ترجمه: آنان پچ پچ کنان به راه افتادند ( تا فقراء سخن ایشان را نشنوند و متوجّه آنان نشوند ) . توضیحات: « یَتَخَافَتُونَ » : با همدیگر آهسته صحبت می‌کردند . پچ‌پچ می‌کردند .

ترجمه: نباید امروز بینوائی در باغ پیش شما بیاید . توضیحات: « أَن لاّ یَدْخُلَنَّهَا » : مراد این است که به همدیگر توصیه می‌کردند که امروز بینوائی را به باغ راه ندهند .

ترجمه: بامدادان بدین قصد که می‌توانند ( از ورود بینوایان به باغ ) جلوگیری کنند و ( ایشان را ) باز دارند ( به سوی باغ ) روان شدند . توضیحات: « حَرْدٍ » : منع کردن . بازداشتن .

ترجمه: هنگامی که باغ را دیدند ، گفتند : ما راه را گم کرده‌ایم ! ( این باغ ما نیست ) . توضیحات: « ضَّآلُّونَ » : راه گم کردگان .

ترجمه: ( بعد از اندکی تأمّل ، گفتند : ما درست آمده‌ایم و راه را گم نکرده‌ایم ) بلکه ما محروم ( از حاصل و بهره ) هستیم . ( ای وای ما ! ما همه چیز خود را از دست داده‌ایم ! ) .

ترجمه: نیکمردترین ایشان گفت : مگر من به شما نگفتم : چرا نباید به تسبیح و تقدیس خدا بپردازید ؟ ! توضیحات: « أَوْسَطُهُمْ » : بهترین ایشان از نظر عقل و دین ( نگا : بقره‌ / 143 ) . « لَوْ لا » : ( نگا : کهف‌ / 39 ) . سخنان این نیکمرد جنبه سرزنش دارد .

ترجمه: گفتند : پروردگارمان پاک و منزّه است ( از این که به کسی ستم کند ) . قطعاً ما ( با انجام گناهان و ترک عبادات و خیرات ، به خود ) ستم کرده‌ایم . توضیحات: « إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ » : ( نگا : اعراف‌ / 5 ، انبیاء / 46 ) .

ترجمه: پس به همدیگر رو کردند و زبان به سرزنش یکدیگر گشودند . توضیحات: « أَقْبَلَ » : رو کرد .

ترجمه: گفتند : وای بر ما ! ما مردمان نافرمان و سرکشی بوده‌ایم ( و زیر بار قانون خدا نرفته‌ایم ، و به وظائف انسانی خود عمل نکرده‌ایم ! ) . توضیحات: « یَا وَیْلَنَا ! » : وای بر ما ! ( نگا : انبیاء / 46 و 97 ، یس‌ / 52 ، صافّات‌ / 20 ) .

ترجمه: امیدواریم پروردگارمان ( باغی ) بهتر از این باغ را به ما ارزانی دارد . ما ( در کارهای خود تجدید نظر نموده‌ایم و از اعمال بد خویش دست کشیده‌ایم و ) رو به سوی پروردگارمان کرده‌ایم . توضیحات: « یُبْدِ لَنَا » : به ما عوض دهد . « رَاغِبُونَ » : مشتاقان ، علاقه‌مندان ، گرایندگان .

ترجمه: عذاب ( دنیوی خدا ) این گونه است ، و قطعاً عذاب آخرت سخت‌تر و بزرگتر ( از این عذابهای دنیوی ) است ، اگر مردم متوجّه بوده و بدانند . توضیحات: « کَذلِکَ الْعَذَابُ » : عذاب این گونه است که می‌بینید . عذاب این چنین باید باشد .

ترجمه: پرهیزگاران در نزد پروردگار خود ، باغهای پر نعمت بهشت را دارند . توضیحات: « جَنَّاتِ النَّعِیمِ » : ( نگا : مائده‌ / 65 ، یونس‌ / 9 ، حجّ‌ / 56 ) .

ترجمه: آیا فرمانبرداران را همچون گناهکاران یکسان می‌شماریم‌ ؟ ! توضیحات: « الْمُسْلِمِینَ » : فرمانبرداران . تسلیم شوندگان فرمان یزدان ( نگا : انعام‌ / 163 ، اعراف‌ / 126 ، یونس‌ / 72 ) .

ترجمه: شما را چه می‌شود ؟ ! چگونه داوری می‌کنید ؟ ! توضیحات: « مَا لَکُمْ » : به شما چه رسیده است‌ ؟ چه چیزتان می‌شود ؟ « کَیْفَ » : مراد از استفهام ، تعجّب از داوری نادرست کافران است .

ترجمه: آیا شما کتابی ( از جانب خدا ) دارید که از روی آن ( قوانین خدا را ) می‌خوانید ( و برابر آن حکم صادر می‌کنید ؟ ) . توضیحات: « کِتَابٌ » : مراد کتاب آسمانی است ( نگا : سبأ / 44 ) . « تَدْرُسُون‌ » : روخوانی می‌کنید ( نگا : آل‌عمران‌ / 79 ، انعام‌ / 105 ، اعراف‌ / 169 ) .

ترجمه: و شما آنچه را که بر می‌گزینید ( و برابر آن داوری می‌کنید ) در آن است‌ ؟ توضیحات: « فِیهِ » : در آن کتاب . « مَا تَخَیَّرُونَ » : چیزی را که بر می‌گزینید . هر چه که می‌خواهید . معنی دیگر آیه : آنچه را که بخواهید ، در آن هست .

ترجمه: یا با ما پیمانهائی بسته‌اید که تا روز قیامت به هر چه حکم کنید حق شما باشد ؟ توضیحات: « أَیْمَانٌ » : جمع یَمین ، پیمانها و عهدها .

ترجمه: از آنان بپرس ، کدام یک از ایشان ، ضامن چنین پیمانهائی است . توضیحات: « زَعِیمٌ » : ضامن . عهده‌دار ( نگا : یوسف‌ / 72 ) .

ترجمه: یا این که شریکهائی دارند ( که همچون ایشان می‌اندیشند ، و سردستگان و خطّ دهندگان ایشان بوده و از آنان حمایت و جانبداری می‌کنند ؟ ) . اگر راست می‌گویند ، شرکاء ( و رؤساء ) خود را بیاورند ( تا شهادت بر ضمانت خود را بدهند و بگویند که از مشرکان در محضر یزدان دفاع و حمایت خواهند کرد ) . توضیحات: « شُرَکَآءُ » : مراد اربابان همرأی و هم اندیشه مشرکان ، یا معبودهای دروغین و بتهای بی‌جان ایشان ، و یا این که گواهان است . به هر حال برای اثبات ادّعای پوچ و نادرستشان ، از ایشان خواسته شده است : با دلیلی از عقل ، یا کتابی از کتابهای آسمانی ، یا عهد و پیمانی از خداوند ، و یا انبازان و گواهان و اربابان و معبودهای خود را بیاورند تا سخنانشان را تصدیق کنند و ضمانتشان را بکنند .

ترجمه: روزی ، هول و هراس به اوج خود می‌رسد ، و کار سخت دشوار می‌شود . بدین هنگام از کافران و مشرکان خواسته می‌شود که سجده کنند و کرنش ببرند ، امّا ایشان نمی‌توانند چنین کنند . توضیحات: « یَوْمَ » : مراد روز قیامت است . « یُکْشَفُ عَن سَاقٍ » : پاچه‌ها بالا زده می‌شود . در فارسی گفته می‌شود : دامن به کمر زده می‌شود . کنایه از فرا رسیدن هنگامه هول و هراس و وخامت کار و شدّت و وحشت است .

ترجمه: این در حالی است که چشمانشان ( از خوف و وحشت و شرمندگی و شرمساری ) به زیر افتاده است ، و خواری و پستی وجود ایشان را فرا گرفته است . پیش از این نیز ( در دنیا ) بدان گاه که سالم و تندرست بودند به سجده بردن و کرنش کردن خوانده می‌شدند ( و ایشان با وجود توانائی ، سجده و کرنش نمی‌کردند ) . توضیحات: « خَاشِعَةً » : به زیر افتاده ( نگا : قمر / 7 ) . حال است . « تَرْهَقُهُمْ » : ایشان را در بر می‌گیرد . آنان را فرا می‌گیرد ( نگا : یونس‌ / 26 و 27 ) .

ترجمه: مرا واگذار با آنان که این کلام ( آسمانی قرآن ) را تکذیب می‌کنند . ( من خود می‌دانم که با ایشان چه کار می‌کنم ) . ما آنان را اندک اندک به گونه‌ای که در نیابند و از راهی که متوجّه نشوند به سوی عذاب خواهیم کشاند . توضیحات: « الْحَدِیثِ » : سخن . مراد قرآن است ( نگا : زمر / 23 ) . « سَنَسْتَدْرِجُهُمْ » : ( نگا : اعراف‌ / 182 ) . « مِنْ حَیْثُ » : از آنجائی که . به گونه‌ای که .

ترجمه: و به آنان فرصت می‌دهم ( و در عذابشان شتاب نخواهم کرد ) . نقشه و چاره‌جوئی من دقیق و استوار است ( و کسی از آن رهائی ندارد ) . توضیحات: « أُمْلی‌ » : ( نگا : اعراف‌ / 183 ، آل‌عمران‌ / 178 ، رعد / 32 ) .

ترجمه: چه بسا تو از ایشان ( در برابر تبلیغ رسالت ، بدون این که ما بدانیم ) مزدی خواسته‌ای و پرداخت آن برای آنان سنگین است ( و از ادای آن در رنج هستند ؟ ! ) . توضیحات: « أَمْ تَسْأَلُهُمْ » : ( نگا : طور / 40 ) .

ترجمه: یا این که اسرار غیب پیش ایشان است و آنان ( آنچه را که می‌گویند از روی آن ) می‌نویسند ؟ ! توضیحات: « أَمْ عِندَهُمُ الْغَیْبُ » : ( نگا : مریم‌ / 78 ) .

ترجمه: در برابر فرمان پروردگارت شکیبا باش ( و در کار تبلیغ ، مقاوم و استوار ) . و همسان یونس مباش که با دلی پر کینه و اندوه ، خدا را به فریاد خواند ( و خواهان تعجیل در عذاب قوم خود شد ) . توضیحات: « صَاحِبِ الْحُوتِ » : صاحب ماهی . مراد یونس است ( نگا : انبیاء / 87 و 88 ، صافّات‌ / 139 - 148 ) . « مَکْظُومٌ » : پرکینه و خشم . پر غم و اندوه ( نگا : یوسف‌ / 84 ، نحل . 58 ، زخرف‌ / 17 ) .

ترجمه: اگر نعمت و رحمت پروردگارش به یاریش نشتافته و به دادش نرسیده بود ( از شکم ماهی ) حتماً به بیرون افکنده می‌شد و نکوهیده در بیابان برهوت رها می‌گردید . توضیحات: « تَدَارَکَهُ » : او را دریافت . به دادش رسید . « لَنُبِذَ » : حتماً انداخته می‌شد . قطعاً رها می‌گردید و به خود واگذار می‌شد . « الْعَرَآءِ » : بیابان برهوت . صحرای خالی از گیاه و درخت ( نگا : صافّات‌ / 145 ) . « وَ هُوَ مَذْمُومٌ » : در حالی که نکوهیده بود . در حالی که مورد مذمّت و ملامت قرار می‌گرفت .

ترجمه: پروردگارش ( با پذیرش توبه‌اش مجدّدا ) او را برگزید و از زمره شایستگانش کرد . توضیحات: « إجْتَبَاهُ رَبُّهُ » : پروردگارش او را برای اتمام رسالتش بر گزید .

ترجمه: نزدیک است کافران هنگامی که آیات قرآن را می‌شنوند ، تو را با چشمان ( خیره و زل زده ) خود به سر درآورند و هلاک سازند ، و می‌گویند : او قطعاً دیوانه است . توضیحات: « لَیُزْلِقُونَکَ » : این که تو را نقش زمین سازند و نابودت کنند . تو را از زمین بردارند . حرف ( لَ ) برای تأکید نزدیکی ایشان به اقدام هلاک کردن و نابود کردن است . در میان عربها کنایه از شدّت کینه‌توزی و دشمنانگی است . « الذِّکْرَ » : قرآن .

ترجمه: در صورتی که قرآن جز اندرز و پند جهانیان و مایه بیداری و هوشیاری ایشان نیست . توضیحات: « ذِکْرٌ » : اندرز و پند . مایه بیداری و هوشیاری .

ترجمه: رخداد راستین ! توضیحات: « ألْحَآقَّةُ » : یکی از نامهای قیامت است . از آنجا که قیامت حتماً و قطعاً فرا می‌رسد و حقیقت و واقعیّت دارد ، بدین نام خوانده شده است .

ترجمه: رخداد راستین چگونه رخدادی است‌ ؟ ! توضیحات: « مَا » : مبتدا ، و ( أَلْحَآقَّةُ ) خبر مبتدا است ، و جمله ( مَاحاقّه ) خبر ( ألْحَآقَّةُ ) در آیه قبلی است .

ترجمه: تو چه می‌دانی رخداد راستین چگونه رخدادی است‌ ؟ ! توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : چه چیز تو را متوجّه کرده است‌ ؟ تو کَی می‌دانی‌ ؟ قیامت جزو غیب است و غیب دان تنها خدا است . فرا رسیدن قیامت و چگونگی آن ، برای انسانها که زندانیان زندان دنیایند ، معمّا و راز سربه مهری است . تکرار واژگان و شیوه سخن بدین گونه که در این سه آیه است ، برای بیان عظمت مسأله و تأکید بر یقینی بودن آن است . در تعبیرات روزمرّه خود ، گاهی می‌گوئیم : فلان کس انسان است ! چه انسانی‌ ؟ تو چه می‌دانی چگونه انسانی است‌ ؟ یعنی حدّ و مرزی برای توصیف انسانیّت او نیست . در اینجا دنباله کلام ، یا بحث از قیامت و چگونگی‌آن قطع می‌گردد و راز بود و راز ماند .

ترجمه: قوم ثمود و قوم عاد ( رخداد راستین ) درهم کوبنده را تکذیب کردند . توضیحات: « الْقَارِعَةَ » : یکی از نامهای قیامت است . از آنجا که جهان را در هم می‌کوبد و حوادث و اهوال آن مردمان را فرا می‌گیرد ، بدان نام خوانده شده است .

ترجمه: در نتیجه قوم ثمود با عذاب سرکش و سهمگین ( صاعقه ) نابود گشتند . توضیحات: « ثَمُودُ » : قوم پیغمبری به نام صالح بودند . « الطَّاغِیَة » : حادثه و بلائی که شدّت آن از حدّ در گذرد . مراد صاعقه مذکور در ( فصّلت‌ / 13 ) است . صاعقه هم همیشه با لرزش و صدای مهیب همراه است ، لذا در ( اعراف‌ / 78 ) رَجْفه ، و در ( هود / 67 ) صَیْحَه ذکر شده است .

ترجمه: و قوم عاد به وسیله تندباد سرد و سرکش و پر سر و صدای ویرانگری نابود شدند . توضیحات: « عَادٌ » : قوم پیغمبری به نام هود بودند . « صَرْصَرٍ » : باد تند و ویرانگر و سرد و پر سر و صدا . « عَاتِیَةٍ » : سرکش . سخت ویرانگر .

ترجمه: خداوند چنین تندبادی را هفت شب و هشت روز پیاپی بر آنان گمارد . ( اگر در آنجا می‌بودی ) در این مدّت مردمان را می‌دیدی که روی زمین افتاده‌اند و انگار تنه‌های پوک و توخالی درختان خرمایند . توضیحات: « سَخَّرَهَا » : باد را مسلّط کرد . باد را گمارد . « حُسُوماً » : پی در پی . ریشه کن کننده و خانمانسوز . حال ضمیر ( هَا ) یا صفت ( سَبْعَ و ثَمانِیَةَ ) و یا مفعول مطلق فعل محذوفی است . این واژه جمع حاسِم است ، و یا این که مصدر ثلاثی مجرّد است . « فِیهَا » : در آن‌روزها . درآنجاها . در گذر باد . « صَرْعی‌ » : جمع صَریع ، روی زمین‌افتاده . نقش زمین شده . مرده . حال است . « أَعْجَازُ » : ( نگا : قمر / 20 ) . « خَاوِیَةٍ » : فروتپیده ( نگا : بقره‌ / 259 ، کهف‌ / 42 ، حجّ‌ / 45 ، نمل‌ / 52 ) . پوک و توخالی . در اینجا مراد پوسیده و متلاشی است .

ترجمه: آیا کسی را می‌بینی که از ایشان بر جای مانده باشد . توضیحات: « باقِیَةٍ » : باقیمانده . بر جای . در اصل : مِن بَقِیَّةٍ بَاقِیَةٍ ، یا این که مِن نَّفْسٍ بَاقِیَةٍ . یا به معنی بقاء و اثر است . مصدری است همچون طَاغِیَة ، به معنی طغیان ( نگا : اعراب القرآن درویش ) .

ترجمه: فرعون و کسانی که پیش از او بودند ، و همچنین اهالی شهرها و آبادیهای زیر و روشده ( قوم لوط ) مرتکب گناهان بزرگ شدند . توضیحات: « جَآءَ . . . بِالْخَاطِئَةِ » : گناه ورزیدند . مرتکب گناه شدند . « الْمُؤْتَفِکَاتُ » : جمع مُؤْتَفِکَة ، شهرها و آبادیهای زیر و رو شده ( نگا : توبه‌ / 70 ، نجم‌ / 53 ) . در اینجا مراد اهالی آنجا ، یعنی قوم لوط است . « الْخَاطِئَةِ » : خطا . مراد کفر و شرک و ظلم و فساد و انواع گناهان است . مصدر ثلاثی مجرّد است ، همچون عَافِیَة و عاقِبَة .

ترجمه: آنان با فرستاده پروردگارشان به مخالفت برخاستند ، و خداوند ایشان را به سختی فرو گرفت ( و به عذاب شدیدی گرفتار ساخت ) . توضیحات: « أَخْذَةً » : گرفتار کردن . فرو گرفتن . « رَابِیَةً » : فوق العاده شدید . زیاد و فراوان .

ترجمه: ما بدان گاه که ( در طوفان نوح ) آب طغیان کرد ( و از حدّ معمول فراتر رفت ، نیاکان ) شما را سوار کشتی کردیم . توضیحات: « حَمَلْنَاکُمْ » : شما را حمل کردیم . این تعبیر کنایه از اسلاف و نیاکان ما است . چرا که اگر آنان نجات نمی‌یافتند ، ما نیز امروزه وجود نداشتیم . « الْجَارِیَةِ » : کشتی ( نگا : ذاریات‌ / 3 ، شوری‌ / 32 ، رحمن‌ / 24 ) .

ترجمه: تا آن ( حادثه نجات مؤمنان و غرق شدن کافران ، درس عبرتی و ) مایه اندرزی ، برای شما بوده و گوشهای شنوا آن را فرا گیرند و به خاطر سپرند . توضیحات: « تَذْکِرَةً » : پند و اندرز . درس عبرت ( نگا : طه‌ / 3 ، واقعه‌ / 73 ) . « وَاعِیَةٌ » : شنوا و نگاه دارنده . به خاطر سپارنده ( نگا : / 37 ) .

ترجمه: هنگامی که یک دم در صور دمیده شود . توضیحات: « نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ » : یک دم . دمیدن نفخه نخستین در صور مراد است .

ترجمه: و زمین و کوهها از جا برداشته شوند و یکباره در هم کوبیده و متلاشی گردند . توضیحات: « دَکَّةً » : یکباره در هم کوبیدن و پخش و پراکنده کردن ( نگا : اعراف‌ / 143 ، کهف‌ / 98 ) . « الْجِبَالُ » : ذکر کوهها بعد از زمین ، مراد همواریها و ناهمواریهای زمین است که به هم می‌خورند و صاف می‌گردند ( نگا : طه‌ / 106 و 107 ) .

ترجمه: بدان هنگام است که آن واقعه ( بزرگ قیامت در جهان ) رخ می‌دهد ( و رستاخیز بر پا می‌شود ) . توضیحات: « فَیَوْمَئِذٍ » : این آیه ، جواب شرط ( إِذا ) است .

ترجمه: و آسمان از هم می‌شکافد و می‌پراکند ، و در آن روز سست و نااستوار می‌گردد . توضیحات: « إنشَقَّتْ » : از هم می‌شکافد و متفرّق می‌گردد . « وَاهِیَةٌ » : سست و شُل ( نگا : رحمن‌ / 37 ) .

ترجمه: و فرشتگان در اطراف و کناره‌های آسمان ( جدید آن روزی ) قرار می‌گیرند ، و در آن روز ، هشت فرشته ، عرش پروردگارت را بر فراز سر خود بر می‌دارند . توضیحات: « الْمَلَکُ » : فرشتگان . اسم جنس است و در اینجا معنی جمع دارد . « أَرْجَآئِهَا » : أَرْجَآء جمع رَجیِّ ، یا رَجا ، کناره‌ها ، جوانب و اطراف . ضمیر ( ها ) به آسمان جدید آن روز بر می‌گردد ( نگا : المصحف المیسّر ) . « ثَمَانِیَةٌ » : عرش ، بردارندگان عرش ، ملائکه ، کرسی ، قلم ، لوح ، و مانند اینها از غیبیّات است و ما بدانها ایمان داریم و از چند و چون و کم و کیف آنها بی‌خبریم .

ترجمه: در آن روز ( برای حساب و کتاب ، به خدا ) نموده می‌شوید ، و ( چه رسد به کارهای آشکارتان ) چیزی از کارهای نهانیّتان مخفی و پوشیده نمی‌ماند . توضیحات: « تُعْرَضُونَ » : عرضه می‌شوید . نموده می‌شوید ( نگا : غافر / 46 ، شوری‌ / 45 ) . بسان می‌گردید ( نگا : هود / 18 ) . « لا تَخْفی مِنکُمْ خَافِیَةٌ » : هیچ نهانی از نهانیهای شما بر خدا پنهان نمی‌ماند . هیچ کاری مخفی و نهانی از کارهایتان بر خودتان و بر دیگران پنهان نمی‌ماند ( نگا : طارق / 9 ) .

ترجمه: و امّا هر کس که نامه اعمالش به دست راست او داده شود ، ( فریاد شادی سر می‌دهد و ) می‌گوید : ( ای اهل محشر ! بیائید ) نامه اعمال مرا بگیرید و بخوانید ! توضیحات: « هَآؤُمُ » : بگیرید ! . ( هَآء ) اسم الفعل است و به معنی ( بگیرید ) . واژه ( م ) بیانگر جمع بودن مخاطب است که افراد پیرامون او هستند . « کِتَابِیَهْ » : حرف ( ه ) در آخر این واژه و واژه‌های : حِسَابِیَهْ ، و مَالِیَهْ ، و سُلْطَانِیَهْ در آیات بعدی ، هاء سکته نامیده می‌شود و معنی خاصّی ندارد .

ترجمه: آخر من می‌دانستم که ( رستاخیزی در کار است و ) من با حساب و کتاب خود رویاروی می‌شوم . توضیحات: « ظَنَنتُ » : به یقین می‌دانستم . « مُلاقٍ » : ملاقات کننده . رویاروی شونده .

ترجمه: پس او در زندگی رضایت بخشی خواهد بود . توضیحات: « رَاضِیَةٍ » : رضایت بخش .

ترجمه: در میان باغ والای بهشت ، جایگزین خواهد شد . توضیحات: « فِی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ » : این آیه ، بدل ( فی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ ) است .

ترجمه: میوه‌های آن در دسترس است . توضیحات: « قُطُوف‌ » : جمع قِطْف ، به معنی میوه‌های چیده شده ، ولی در اینجا به معنی میوه‌هائی است که آماده چیدن است . « دَانِیَةٌ » : نزدیک . در دسترس .

ترجمه: در برابر کارهائی که در روزگاران گذشته ( دنیا ) انجام می‌داده‌اید . بخورید و بنوشید ، گوارا باد ! توضیحات: « هَنِیئاً » : گوارا . گوارا باد . « بِمَا » : در مقابل چیزی که . در برابر کارهائی که . « أَسْلَفْتُمْ » : پیشاپیش فرستاده‌اید و تقدیم داشته‌اید ( نگا : یونس‌ / 30 ) . « الْخَالِیَةِ » : گذشته . مراد روزگاران دنیا است .

ترجمه: و امّا کسی که نامه اعمالش به دست چپش داده شود ، می‌گوید : ای کاش هرگز نامه اعمالم به من داده نمی‌شد ! توضیحات: « شِمَال‌ » : دست چپ .

ترجمه: و هرگز نمی‌دانستم که حساب من چیست ! توضیحات: « مَا » : اسم استفهام و مبتدا است .

ترجمه: ای کاش پایان بخشِ عمرم ، همان مرگ بود و بس ! توضیحات: « لَیْتَهَا » : ضمیر ( هَا ) به ( مَوْتَة ) یعنی مرگ بر می‌گردد . شخص کافر آرزو می‌کند که همان گونه که عقیده داشت ، مرگ آخرین لحظات عمر بود ، و دیگر زنده شدنی در میان نبود . یا این که ضمیر ( هَا ) به ( حَالَة ) و وضع کنونی او بر می‌گردد که از مقام پیدا است . در این صورت معنی آیه چنین است : ای کاش مرگم فرا می‌رسید و هم اکنون می‌مُردم ! . « الْقَاضِیَة » : پایان دهنده . قطع کننده رشته حیات .

ترجمه: دارائی من ، مرا سودی نبخشید ، و به درد ( بیچارگی امروز ) من نخورد . توضیحات: « مَا أَغْنی‌ » : ( نگا : اعراف‌ / 48 ، حجر / 84 ، شعراء / 207 ) .

ترجمه: قدرت من ، از دست من برفت ! ( و دلیل و برهان من ، پوچ و نادرست از آب درآمد ! ) . توضیحات: « سُلْطَانِیَهْ » : سلطان ، عبارت از سُلطه و قدرت است . مراد ، هم صحّت بدنی و هم قدرت مقام و هم نفوذ کلام است . دلیل و برهان . در این صورت مراد این است که حجّت و برهان دنیوی او باطل بوده و هم اینک عکس آن ثابت شده است .

ترجمه: ( خدا به فرشتگان نگهبان دوزخ دستور می‌فرماید : ) او را بگیرید و به غل و بند و زنجیرش کشید . توضیحات: « غُلُّوهُ » : غل و بند و زنجیرش کنید ( نگا : اعتراف‌ / 157 ، رعد / 5 ، سبأ / 33 ) .

ترجمه: سپس او را به دوزخ بیندازید . توضیحات: « صَلُّوهُ » : او را داخل آتش کنید ( نگا : نساء / 10 ، ابراهیم‌ / 29 ، یس‌ / 64 ) .

ترجمه: سپس او را با زنجیری ببندید و بکَشید که هفتاد ذراع درازا دارد . توضیحات: « سِلْسِلَةٍ » : زنجیر . « ذَرْع‌ » : اندازه و درازا . اندازه گرفتن . « سَبْعُونَ » : هفتاد . مراد تکثیر است . « ذِرَاعاً » : فاصله آرنج تا نوک انگشتان دست . ارش . « أسْلُکُوهُ » : جایگزینش کنید . داخلش کنید .

ترجمه: چرا که او به خداوند بزرگ ایمان نمی‌آورد . توضیحات: « کَانَ لا یُؤْمِنُ » : در سراسر زندگی دنیویش ، ایمان و باور نداشت .

ترجمه: و مردمان را به دادن خوراک به بینوا ، تشویق و ترغیب نمی‌کرد . توضیحات: « لا یَحُضُّ » : تشویق نمی‌کرد . ترغیب نمی‌نمود . « طَعَامِ » : به معنی اطعام ، یعنی خوراک دادن است ، یا این که مضافی همچون ( بذل ) محذوف است .

ترجمه: لذا امروز در اینجا یار مهربانی ندارد . توضیحات: « حَمِیمٌ » : دوست صمیمی . یار مهربان ( نگا : شعراء / 101 ، غافر / 18 ، فصّلت‌ / 34 ) .

ترجمه: و خوراکی هم ندارد مگر از زردابه و خونابه ( دوزخیان ) . توضیحات: « غِسْلِینٍ » : چرک و خون . شوخابه . خونابه . زردابه . ریم . دوزخیان دارای مکان و عذاب مختلفی هستند و هریک از ( ضَرِیع ) و ( زَقُّوم ) و ( غِسْلِین ) غذای گروهی از ایشان است . یا این که هر یک از اینها - که در حقیقت خوراک نیست - به همه دوزخیان داده می‌شود ، و خوراک ایشان همچون چیزهائی است ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) .

ترجمه: چنین خوراکی را جز بزهکاران نمی‌خورند . توضیحات: « الْخَاطِئُونَ » : مجرمان و بزهکاران . خطاکاران .

ترجمه: سوگند می‌خورم به آنچه می‌بینید ! توضیحات: « لآ أُقْسِمُ » : ( نگا : واقعه‌ / 75 ) .

ترجمه: و سوگند می‌خورم به آنچه نمی‌بینید ! توضیحات: « بِمَا تُبْصِرُونَ . . . وَ مَا لا تُبْصِرُونَ » : مراد از دیدنیها و نادنیها ، همه مخلوقات و موجودات است .

ترجمه: این ( قرآن از سوی خدا آمده است و ) گفتاری است ( که ) از ( زبان ) پیغمبر بزرگواری ( به نام محمّد ، پخش و تبلیغ می‌شود ) . توضیحات: « إِنَّهُ » : قرآن . « رَسُولٍ » : مراد پیغمبر اسلام است که از سوی خداوند مبلّغِ کلام آسمانی است ( نگا : حاقّه‌ / 43 ) .

ترجمه: و سخن هیچ شاعری نیست ( چنان که شما گمان می‌برید . اصلاً ) شما کمتر ایمان می‌آورید ( و به دنبال حق و حقیقت می‌افتید ) . توضیحات: « قَلِیلاً مَّا تُؤْمِنُونَ » : ( نگا : بقره‌ / 88 ) .

ترجمه: و گفته هیچ غیبگو و کاهنی نیست . اصلاً شما کمتر پند می‌گیرید ( و یادآور حق و حقیقت می‌گردید ، و درست و نادرست را فرق می‌نهید ) . توضیحات: « قَلِیلاً مَّا تَذَکَّرُونَ » : ( نگا : اعراف‌ / 3 ، نمل‌ / 62 ، غافر / 58 ) .

ترجمه: ( بلکه کلامی است که ) از جانب پروردگار جهانیان نازل شده است . توضیحات: « تَنزِیلٌ » : ( نگا : شعراء / 192 ، سجده‌ / 2 ، یس‌ / 5 ) .

ترجمه: اگر پیغمبر پاره‌ای سخنان را به دروغ بر ما می‌بست . توضیحات: « الأَقَاوِیلِ » : جمع أَقْوال ، و آن جمع قَوْل است همچون اَبابیت جمع اَبْیات ، و اَناعیم جمع اَنْعام . این واژه بیشتر به سخنان دروغین گفته می‌شود .

ترجمه: ما دست راست او را می‌گرفتیم . توضیحات: « الْیَمِینِ » : دست راست . مراد دست راست پیغمبر است ( نگا : روح المعانی ، روح البیان ، کشّاف ) . منظور جلوگیری از تعدّی به کلام خدا است . همان گونه که می‌گویند : جلو دستش را بگیرید .

ترجمه: سپس رگ دلش را پاره می‌کردیم . توضیحات: « الْوَتِینَ » : شاهرگ قلب که خون را به تمام اعضاء بدن می‌رساند و اگر قطع شود مرگ انسان آنی و حتمی است .

ترجمه: و کسی از شما نمی‌توانست مانع ( این کار ما در باره ) او شود ( و مرگ را از او باز دارد ) . توضیحات: « حَاجِزِینَ » : جمع حاجِز ، به معنی مانِع و رادِع . بازدارندگان . جلوگیری کنندگان . خبر ( مَا ) است .

ترجمه: مسلّماً قرآن پند و اندرز پرهیزگاران است . توضیحات: « تَذْکِرَةٌ » : ( نگا : طه‌ / 3 ) .

ترجمه: ما قطعاً می‌دانیم که برخی از شما ( قرآن را ) تکذیب می‌کنند . توضیحات: « مُکَذِّبِینَ » : تکذیب کنندگان .

ترجمه: آخر قرآن ، مایه حسرت و سبب اندوه کافران است . توضیحات: « إِنَّهُ » : این که قرآن .

ترجمه: قرآن ، یقینِ راستین ( و حق و حقیقت فرو فرستاده جهان آفرین ) است . توضیحات: « حَقُّ الْیَقِینِ » : ( نگا : واقعه‌ / 95 ) .

ترجمه: حال که چنین است . با ذکر نام پروردگار بزرگوار خود ، خدا را تسبیح و تقدیس کن . توضیحات: « فَسَبِّحْ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 41 ، حجر / 98 ، طه‌ / 130 ) . « بِاسْمِ‌ » : به وسیله نام . با بردن نام .

ترجمه: خواستاری ( از روی تمسخر ) درخواست عذابی کرد که به وقوع می‌پیوندد . توضیحات: « سَأَلَ » : درخواست کرد . تقاضا کرد . « سَآئِلٌ » : خواستار . تقاضا کننده . تنوین آن برای تحقیر است . « عَذَابٍ وَاقِعٍ » : عذاب رخ دهنده . مراد عذاب استیصال دنیوی و یا عذاب دردناک و سرمدی اخروی است . یعنی فرد حقیری از مستکبران گفت : اگر راست می‌گوئی که بلا و مصیبت دنیوی ، و یا عذاب شدید اخروی حق است ، هم اینک از خدا بخواه که ما را بدان گرفتار کند ( نگا : انفال‌ / 32 ، ص‌ / 16 ) . معنی دیگر آیه : پرسنده‌ای درباره عذاب محقّق الوقوع اخروی پرسش کرد که : کی می‌آید ؟ مرادش این بود که هرگز نمی‌آید .

ترجمه: ( این عذاب ) گریبانگیر کافران می‌گردد ، و هیچ کس نمی‌تواند آن را از ایشان باز دارد . توضیحات: « لِلْکَافِرِینَ » : واژه ( لِ ) می‌تواند به معنی ( عَلی ) باشد .

ترجمه: از ناحیه خدائی به وقوع می‌پیوندد که صاحب درجات و مقامات عالی است . توضیحات: « ذِی‌الْمَعَارِجِ » : دارای درجات والا و مقامات بالا ( نگا : روح المعانی ، فی ظِلال‌القرآن ) . در معنی ، برابر با ( رَفِیعُ‌الدَّرَجاتِ ) است ( نگا : غافر / 15 ) . « الْمَعَارِجِ » : جمع مَِعْرَج ، محلّ صُعود . جای بالا رفتن ( نگا : زخرف‌ / 33 ) . مراتب و منازل و درجات عظمت و رفعت و قدرت .

ترجمه: فرشتگان و جبرئیل به سوی او ( پر می‌کشند و ) بالا می‌روند در مدّتی که پنجاه هزار سال ( معمولی برای انسانها ) طول می‌کشد . توضیحات: « تَعْرُجُ » : بالا می‌رود . صعود می‌کند . « الرُّوحُ » : جبرئیل . ذکر آن به خاطر اهمّیّت ویژه جبرئیل در میان سائر فرشتگان است . اصلاً جبرئیل نماد بزرگی بوده و جنبه سردستگی فرشتگان را دارد . « یَوْمٍ » : مراد مدّت و زمان است . برخی آن را روز قیامت دانسته‌اند . « خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ » : پنجاه هزار سالِ اینجا ، و یا هزار سالِ سوره سجده ، آیه 5 ، برای تکثیر است . روی هم رفته بیانگر این واقعیّت است که برابر الفبای انسانها ، صدرنشینی خدا ، آن اندازه بالا است که اگر انسانها بخواهند با وسائل معمولی و ساختار علمی خود به سوی او رهسپار شوند ، هزار سال و چه بسا پنجاه هزار سال و بیشتر و کمتر طول بکشد . خلاصه خدا بر تخت سلطنت کائنات است و رفیع‌الدرجات است ، و این ما را بس .

ترجمه: صبر جمیل داشته باش ( و جزع و فزع و یأس و نومیدی به خود راه مده ) . توضیحات: « صَبْراً جَمِیلاً » : شکیبائی زیبا و قابل توجّه ( نگا : یوسف‌ / 18 و 83 ) .

ترجمه: آنان آن روز را بعید و دور می‌دانند . توضیحات: « یَرَوْنَهُ » : آن را می‌بینند . دیدن ، به معنی دانستن ، یا انگاشتن است .

ترجمه: و ما آن را ممکن و نزدیک می‌دانیم . توضیحات: « نَرَاهُ » : آن را می‌بینیم . دیدن ، در اینجا به معنی دانستن است و بس .

ترجمه: روزی ، آسمان ، همسان فلز گداخته‌ای می‌شود . توضیحات: « الْمُهْلِ » : ( نگا : کهف‌ / 29 ، دخان‌ / 45 ) .

ترجمه: و کوهها همسان پشم رنگین می‌گردد . توضیحات: « الْعِهْنِ » : پشم رنگین .

ترجمه: هیچ دوست صمیمی و خویشاوند نزدیکی ، سراغ دوست صمیمی و خویشاوند نزدیکی را نمی‌گیرد و از او نمی‌پرسد ! توضیحات: « حَمِیمٌ » : دوست صمیمی و گرم . خویشاوند نزدیک و گرم ( نگا : المصحف‌المیسّر ) .

ترجمه: ( دوستان صمیمی و خویشاوندان نزدیک ) به همدیگر نشان داده می‌شوند و معرّفی می‌گردند ( امّا هر کس گرفتار کار خویشتن است ، و هول و هراس بیش از آن است که کسی بتواند به دیگری بیندیشد . وضع چنان است که ) شخص گناهکار آرزو می‌کند کاش می‌شد برای رهائی خود از عذاب آن روز ، پسران خود را فدا سازد . توضیحات: « یَفْتَدِی‌ » : فدا سازد و خویشتن را باز رهاند . از ماده ( فداء ) به معنی حِفْظ کردن خود از مصائب و مشکلات ، به وسیله پرداخت چیزی .

ترجمه: همچنین همسر و برادرش را . توضیحات: « صَاحِبَة‌ » : همسر . زن .

ترجمه: همچنین فامیل و قبیله و عشیره‌ای که او را در پناه خود می‌گرفتند . توضیحات: « فَصِیلَة‌ » : قوم و قبیله . خانواده و فامیل . خویشاوندان نزدیک . « تُؤْوِیهِ » : او را در پناه خود می‌گیرد . او را منزل و مأوی می‌دهد .

ترجمه: و حتّی تمام کسانی را که در روی زمین هستند ( همگی را فدا کند ) تا این که مایه نجاتش شود . توضیحات: « یُنجِیهِ » : او را رستگار کند و مایه نجاتش شود . فاعل این فعل ضمیر مستتر است و به فداء بر می‌گردد .

ترجمه: هرگز ! ( این تمنّاها و آرزوها بر آورده نمی‌گردد ، و هیچ فدیه و فدائی پذیرفته نمی‌شود ) . این ، آتش سوزان و سراپا شعله ( دوزخ ) است . توضیحات: « إِنَّهَا ) » : ضمیر ( هَا ) به ( نَار ) بر می‌گردد که عذاب بیانگر آن است . « لَظی‌ » : زبانه صِرف و شعله خالص . نامی از نامهای دوزخ .

ترجمه: پوست بدن را می‌کند و با خود می‌برد . توضیحات: « نَزَّاعَةً » : سخت جدا کننده . به چابکی کننده و بَرنده . « الشَّوی‌ » : پوست بدن . اعضاء و اندامهائی همچون دست و پا و گوش و بینی که به منزله شاخ و برگ درخت بدن هستند ، چرا که آتش سوزان و شعله‌ور وقتی که به چیزی می‌رسد ، اوّل اطراف و جوانب و شاخ و برگ آن را می‌سوزاند و جدا می‌کند . بعضی هم این واژه را جمع شَواء یا شَواة دانسته‌اند . که پوست سر است .

ترجمه: به سوی خود می‌خواند ( و نام می‌برد ) کسی را که پشت ( به فرمان خدا ) کرده است و ( از اطاعت او ) روی‌گردان بوده است . توضیحات: « تَدْعُو » : صدا می‌زند . نام می‌برد . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر دارد .

ترجمه: و دارائی را جمع آورده است و در خزینه‌ها نگاهداری کرده است ( و در خیرات و حسنات آن را مصرف ننموده است ) . توضیحات: « أَوْعی‌ » : در گنجینه‌ها نگاه داشته است . یعنی ثروت را فقط انباشته و نگاه داشته و در راه خدا مصرف نکرده است .

ترجمه: آدمی کم‌طاقت و ناشکیبا ، آفریده شده است . توضیحات: « هَلُوعاً » : کم طاقت . ناشکیبا . آیه‌های 20 و 21 تفسیر و تبیین ( هَلُوع ) است .

ترجمه: هنگامی که بدی بدو رو می‌کند ، سخت بی‌تاب و بیقرار می‌گردد . توضیحات: « جَزُوعاً » : بسیار بی‌تاب و بیقرار . کسی که بسیار داد و فریاد و جزع و فزع به راه می‌اندازد . حال است .

ترجمه: و زمانی که خوبی بدو رو می‌کند ، سخت ( از حسنات و خیرات دست باز می‌دارد و ) دریغ می‌ورزد . توضیحات: « مَنُوعاً » : بسیار دریغ کننده . بسیار دست باز دارنده .

ترجمه: مگر نمازگزاران .

ترجمه: نمازگزارانی که همیشه نماز خود را به موقع می‌خوانند و بر آن مداومت و مواظبت دارند . توضیحات: « دَآئِمُونَ » : جمع دائم ، همیشه ماندگار . مراد این نیست که نمازگزار همیشه در حال نماز باشد ، بلکه منظور این است که در اوقات معیّن خود نماز را انجام دهد ، و همیشه چنین بوده و دائماً مواظب و متوجّه باشد که نماز او فوت نشود .

ترجمه: همان کسانی که در دارائی ایشان سهم مشخّصی است . توضیحات: « حَقٌّ مَّعْلُومٌ » : مراد سهمی است غیر از زکات که صدقه و بذل و بخشش می‌کند ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: برای دادن به گدا و بی‌چیز . توضیحات: « الْمَحْرُوم » : بی‌بهره از دارائی . بی‌چیز . مراد نیازمندی است که گدائی نمی‌کند و دست نیاز به سوی کسی دراز نمی‌نماید . کسی که درآمدش کفاف زندگیش را نمی‌کند .

ترجمه: آن کسانی که به روز جزا و سزا ایمان دارند . توضیحات: « یَوْمِ الدِّینِ » : ( نگا : فاتحه‌ / 4 ) . روز قیامت .

ترجمه: کسانی که از عذاب پروردگارشان بیمناک و ترسانند . توضیحات: « مُشْفِقُونَ » : جمع مُشْفِق ، هراسان و ترسان ( نگا : کهف‌ / 49 ، انبیاء / 28 و 49 ، مؤمنون‌ / 57 ) .

ترجمه: آخر ، عذاب پروردگارشان امان نمی‌دهد ( کسی را که در آن بیفتد ) . توضیحات: « غَیْرُ مَأْمُونٍ » : بی‌امان . معنی دیگر آیه : آخر از عذاب پروردگارشان ایمن نتوان بود .

ترجمه: و آن کسانی که عورت خود را محافظت می‌دارند . توضیحات: « الَّذِینَ . . . حَافِظُونَ » : ( نگا : مؤمنون‌ / 5 ، نور / 30 ، احزاب‌ / 35 ) .

ترجمه: مگر از زنان و کنیزان خود ، که در این صورت لومه و سرزنشی بر ایشان نیست . توضیحات: « إِلاّ عَلی . . . غَیْرُ مَلُومِینَ » : ( نگا : مؤمنون‌ / 5 و 6 ) .

ترجمه: آنان که فراتر از این را بطلبند ، متعدّی و متجاوز بشمارند ( و از حلال به حرام گرائیده‌اند ) . توضیحات: « الْعَادُونَ » : تجاوز پیشگان . ( نگا : مؤمنون‌ / 7 ) .

ترجمه: و کسانی که امانتدار بوده و نگاهدارنده عهد و پیمان خود هستند . توضیحات: « وَ الَّذِینَ . . . رَاعُونَ » : ( نگا : مؤمنون‌ / 8 ) .

ترجمه: و کسانی که گواهیهائی را که باید بدهند ، چنان که باید اداء می‌کنند ( و شهادت لازم را پنهان و کتمان نمی‌کنند ) . توضیحات: « شَهَادَات‌ » : گواهیها . « قَآئِمُونَ » : چنان که باید اداء کنندگان . یعنی گواهی دهندگانی که گواهی را دادگرانه و بدون گرایش به این و آن اداء می‌کنند ، و شهادت را قائم بر ارکان و اصول خود به جای می‌آورند ( نگا : بقره‌ / 140 و 283 ، مائده‌ / 106 و 108 ) .

ترجمه: و کسانی که مواظب و مراقب ( اوقات و ارکان ) نمازهای خود می‌باشند . توضیحات: « عَلی صَلاتِهِمْ یُحَافِظُونَ » : در آیه 23 اشاره به تداوم نماز ، و در این آیه سخن از حفظ اوقات و آداب و شرائط و ارکان آن است . به هرحال ذکر مجدّد نماز به خاطر اهمّیّتی است که دارد .

ترجمه: آنان ( که دارای چنین صفاتی باشند ) در باغهای بهشت مورد احترام و اکرام هستند . توضیحات: « مُکْرَمُونَ » : اشخاص مورد احترام و اکرام . کسانی که گرامی و عزیزند .

ترجمه: کافران را چه شده است که به سوی تو شتابان می‌آیند ( و گردن می‌کشند و به سخنان تو گوش فرا می‌دهند ؟ ) . توضیحات: « مَا لِلَّذِینَ کَفَرُوا ؟ » : کافران را چه خبر است‌ ؟ بی‌دینان را چه می‌شود ؟ در رسم‌الخطّ قرآنی ( مالِ الَّذینَ کَفَرُوا ) نوشته شده است . « مُهْطِعِینَ » : جمع مُهْطِع ، در شتاب ، شتابنده ( نگا : ابراهیم‌ / 43 ، قمر / 8 ) . کافران با عجله به خدمت پیغمبر می‌آمدند تا کلام او را بشنوند و کسب خبر کنند ، و آن را وسیله استهزاء و مایه تمسخر کنند ( نگا : المصحف‌المیسّر ) .

ترجمه: دسته دسته ، در راست و چپ ( تو حلقه می‌زنند و ) قرار می‌گیرند . توضیحات: « عِزِینَ » : گروه گروه . دسته‌های پراکنده . مفرد آن ( عِزَة ) از ماده ( عزو ) ( نگا : مجمع البیان الحدیث ) . حال است .

ترجمه: آیا هر یک از ایشان امیدوارند که به بهشت پر نعمت وارد شوند ( چرا که خویشتن را در پیشگاه خدا بالاتر و گرامی‌تر از مؤمنان می‌دانند ؟ ) . توضیحات: « أَیَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ » : کافران و مشرکان خودخواه و خودپرست ، دارا و مرفه بودن خود را نشانه عزّت و احترام در پیشگاه خدا می‌دانستند ، و قدرت مادی دنیوی را دلیل بر بلندی مقام و محبوبیت اخروی خود می‌گرفتند ( نگا : روح المعانی ، روح البیان ) .

ترجمه: هرگز ! ( این همه غرور بیجا چیست‌ ؟ ) . ما ایشان را از چیزی که خودشان می‌دانند ( از قطره آب گندیده و بدبوئی ، منی نام ) آفریده‌ایم . توضیحات: « کَلاّ ! » : نه چنین است که می‌پندارند ! « مِمَّا » : از چیزی که مراد منی و نطفه است .

ترجمه: سوگند به پروردگار خاورها و باخترها که توانائیم ! توضیحات: « الْمَشَارِقِ و الْمَغَارِبِ » : ( نگا : رحمن‌ / 17 ، صافّات‌ / 5 ) .

ترجمه: توانائیم بر این که جای ایشان را به کسانی بدهیم که از آنان بهترند ، و ما هیچ وقت مغلوب و شکست خورده نخواهیم بود . توضیحات: « أَن نُّبَدِّلَ » : ( نگا : محمّد / 38 ) . « بِمَسْبُوقِینَ » : ( نگا : واقعه‌ / 60 ) .

ترجمه: آنان را به حال خود واگذار تا به باطل خود فرو روند و به بازیچه بنشینند ، تا زمانی که به روزی می‌رسند که بدیشان وعده داده شده است ، ( آن وقت می‌دانند که چه کار کرده‌اند ) . توضیحات: « فَذَرْهُمْ . . . یُوعَدُونَ » : ( نگا : زخرف‌ / 83 ) .

ترجمه: آن روزی که از گورها شتابان بیرون می‌شوند ، گوئی که به سوی بتهایشان می‌دوند ! توضیحات: « الأجْدَاثِ » : جمع جَدَث ، گورها . ( نگا : یس‌ / 51 ، قمر / 7 ) . « سِرَاعاً » : جمع سَرِیع ، شتابان . « نُصُبٍ‌ » : بتها ( نگا : مائده‌ / 3 و 90 ) . نشانه راه . علائم راهنمائی . در این صورت معنی آیه چنین می‌شود : آن روزی که از گورها شتابان بیرون می‌آیند ، گوئی ( سرگشتگانی هستند که راه را گم کرده‌اند و هم اینک چشمانشان به علائم و نشانه‌های راه افتاده است و ) به سوی علائم و نشانه‌های راه می‌دوند . « یُوفِضُونَ » : شتاب می‌گیرند . سرعت می‌گیرند . می‌دوند .

ترجمه: در حالی که چشمانشان ( از هول و هراس ) به زیر افتاده است ، و خواری و پستی ایشان را فرو گرفته است . ( بدیشان گفته می‌شود : ) این همان روزی است که به شما وعده داده می‌شد . توضیحات: « خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ » : ( نگا : قلم‌ / 43 ) .

ترجمه: ما نوح را به سوی قومش فرستادیم ( و بدو دستور دادیم ) که قوم خود را ( از عذاب خدا ) بترسان ، پیش از آن که عذاب دردناکی به سراغ ایشان بیاید . توضیحات: « عَذَابٌ أَلِیمٌ » : این عذاب دردناک ممکن است عذاب دنیا باشد یا عذاب آخرت ، یا هر دو .

ترجمه: گفت : ای قوم من ! من برای شما بیم دهنده روشن و روشنگرم . توضیحات: « نَذِیرٌ مُّبِینٌ » : ( نگا : اعراف‌ / 184 ، هود / 25 ، حجر / 89 ) .

ترجمه: خدا را بپرستید ، و از او بترسید ، و از من فرمانبرداری کنید . توضیحات: « أَنْ » : حرف تفسیریّه است .

ترجمه: ( اگر دعوت مرا بپذیرید ) خداوند گناهان شما را می‌آمرزد ، و تا اجل نهائی مرگ شما را به تأخیر می‌اندازد . امّا اگر متوجّه باشید ، هنگامی که اجل نهائی الهی فرا رسد ، تأخیر پیدا نمی‌کند . توضیحات: « یُؤَخِّرْکُمْ » : شما را به تأخیر می‌اندازد . مراد طول عمر بخشیدن و به آن برکت دادن است . حکمت خدا مقتضی آن است که ملّتی که ایمان داشته باشد و جاده عدل و داد را در پیش گیرد ، بیشتر زیست کند و از طول عمر برخوردار شود ، و ملّتی که کفر و فساد و ظلم و زور را در پیش گیرد ، هرچه زودتر نابود گردد ( نگا : المصحف‌المیسّر ) . امّا در هر صورت ، سر رسید عمر یا اجل نهائی در وقت خود فرا می‌رسد و پَسی و پیشی در آن نیست . به عبارت دیگر ، انسان دارای دو اجل است : یکی اجل معلّق ، که مشروط به عوامل و اسباب بوده و قابل تغییر است ، و دیگری اجل مُبْرَم ، که حتمی است و مقیّد به چیزی نبوده و قابل تغییر و تعجیل و تأخیر نیست ( نگا : نمونه . التفسیر القرآنی للقرآن ) . « أَجَلٍ مُّسَمّیً » : ( نگا : انعام‌ / 2 ، اعراف‌ / 34 ، یونس‌ / 49 ، هود / 3 ) .

ترجمه: نوح گفت : پروردگارا ! من قوم خود را شب و روز ( به سوی ایمان به تو ) فرا خوانده‌ام . توضیحات: « لَیْلاً وَ نَهَاراً » : شب و روز . مراد استمرار در دعوت است .

ترجمه: امّا دعوت و فرا خواندنم تنها بر گریز ایشان افزود ! توضیحات: « دُعَآئِی‌ » : دعوت من . فرا خواندن و رهنمود کردن من .

ترجمه: من هر زمان که ایشان را دعوت کرده‌ام تا ( ایمان بیاورند و ) تو آنان را بیامرزی ، انگشتهای خود را به گوشهایشان فرو کرده‌اند ( تا ندای حق را نشنوند ) و جامه‌هایشان را بر سر کشیده‌اند ( تا قیافه مرا نبینند ) و ( در فسق و فجور و ظلم و زور بیشتر فرو رفته‌اند و بر کفر ) پافشاری کرده‌اند و سخت سرکشی نموده و بزرگی فروخته‌اند . توضیحات: « جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِی ءَاذَانِهِمْ » : ( نگا : بقره‌ / 19 ) . انگشت در گوش فرو کردن ، کنایه از گوش فرا ندادن ، و خود را از شنیدن حق کر کردن است . « إسْتَغْشَوْا » : جامه بر سر کشیدند . جامه بر خود پیچیدن و خویشتن را به زیر جامه کردن ، کنایه از نفرت و عداوت است . « إِسْتَکْبَرُوا » : ( نگا : نساء / 173 ، اعراف‌ / 36 و 40 ) .

ترجمه: سپس من آنان را آشکارا و با صدای بلند ( به یکتاپرستی و ایمان راستین ) دعوت کرده‌ام . توضیحات: « جِهَاراً » : آشکارا . با صدای بلند . مفعول مطلق است چون به معنی نوعی دعوت است . یا صفت مصدر محذوفی است ، و یا در معنی ( مُجَاهِراً ) و حال است ( نگا : روح‌المعانی ) .

ترجمه: گذشته از این ، به گونه علنی و ( جمعی ) ، و به صورت نهانی ( و فردی ، دعوت آسمانی را ) بدیشان رسانده‌ام . توضیحات: « أَعْلَنتُ » : علنی و آشکارا بیان کرده‌ام . مراد بیشتر دعوت جمعی و گروهی است . « أَسْرَرْتُ » : پنهان و نهان کرده‌ام . منظور بیشتر دعوت فردی و شخصی است . به طور کلّی ، مراد از فرموده نوح انواع و اقسام دعوت و گونه‌های مختلف تبلیغ است .

ترجمه: و بدیشان گفته‌ام : از پروردگار خویش طلب آمرزش کنید که او بسیار آمرزنده است ( و شما را می‌بخشاید ) .

ترجمه: ( اگر چنین کنید ) خدا از آسمان بارانهای پر خیر و برکت را پیاپی می‌باراند . توضیحات: « یُرْسِلْ » : جواب شرط محذوفی است : إِن تَسْتَغْفِرُوا یُرْسِلِ الْسَّمَآءَ . « السَّمَآءَ » : مراد ابر آسمان ، و باران آن است ( نگا : المصحف‌المیسّر ، روح‌البیان ) . « مِدْرَاراً » : فراوان و پیاپی . صیغه مبالغه بوده و حال واقع شده است .

ترجمه: و با اعطاء دارائی و فرزندان ، شما را کمک می‌کند و یاری می‌دهد ، و باغهای سرسبز و فراوان بهره شما می‌سازد ، و رودبارهای پر آب در اختیارتان می‌گذارد . توضیحات: « جَنَّاتٍ . . . أَنْهَاراً » : تنوین این واژه‌ها بیانگرِ وفور نعمت آنها است .

ترجمه: شما را چه می‌شود که برای خدا عظمت و شکوهی قائل نیستید ؟ توضیحات: « لا تَرْجُونَ » : در نظر نمی‌گیرید . قائل نیستید . « وَقَاراً » : سنگینی و شکوه . در اینجا بزرگی و عظمت مراد است ( نگا : روح‌البیان ) . منظور آیه ، این است که : چرا شما در برابر عظمت خدا خاضع نبوده و از او نمی‌ترسید ؟

ترجمه: در حالی که خدا شما را در مراحل مختلف خلقت به گونه‌های گوناگونی آفریده است ( و در هر گام شما را رهبری و هدایت کرده ، و به شما لطف و عنایت نموده است ) . توضیحات: « أَطْوَاراً » : جمع طَوْر ، حال و وضع . مراحل و حالات ( نگا : مؤمنون‌ / 12 و 14 ) .

ترجمه: مگر نمی‌بینید که خداوند چگونه هفت آسمان را یکی بالای دیگر آفریده است‌ ؟ توضیحات: « طِبَاقاً » : ( نگا : ملک‌ / 3 ) . « سَبْعَ سَمَاوَاتٍ » : ( نگا : بقره‌ / 29 ، اسراء / 44 ، مؤمنون‌ / 86 ) .

ترجمه: و ماه را در میان آنها تابان ، و خورشید را چراغ ( درخشان ) کرده است‌ ؟ توضیحات: « نُوراً » : ( نگا : یونس‌ / 5 ) . « سِرَاجاً » : ( نگا : فرقان‌ / 61 ) .

ترجمه: خدا است که شما را از زمین به گونه شگفتی آفریده است . توضیحات: « أَنبَتَکُمْ » : شما را رویانده است . مراد از رویاندن ، هستی بخشیدن و پدید آوردن است ( نگا : حجر / 19 ) . « نَبَاتاً » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 37 ) .

ترجمه: سپس شما را به همان زمین بر می‌گرداند ، و بعد شما را به گونه شگفتی ( زنده می‌گرداند و ) از زمین بیرون می‌آورد . توضیحات: « یُخْرِجُکُمْ إِخْراجاً » : ذکر مفعول مطلق ، بیانگر غرابت و شگفتی نوع بیرون آوردن و زندگی دوباره بخشیدن است .

ترجمه: خداوند زمین را برای شما گسترده و فراخ کرده است . توضیحات: « بِسَاطاً » : پهن . گسترده و فراخ .

ترجمه: تا از جاده‌های وسیع آن بگذرید . توضیحات: « فِجَاج‌ » : جمع فَجّ ، راههای فراخ و جاده‌های گشاد ( نگا : انبیاء / 31 ) .

ترجمه: نوح ( بعد از یأس و نومیدی از ایشان به آستان الهی عرضه داشت و ) گفت : پروردگارا ! آنان از من نافرمانی کرده‌اند ، و از کسانی پیروی نموده‌اند که اموال و اولادشان جز زیان و خسران ( برای ایشان پدید نیاورده است و ) بر آنان نیفزوده است . توضیحات: « عَصَوْنِی‌ » : از من نافرمانی کرده‌اند . « مَنْ » : مراد رؤساء و اغنیاء است که ضعفاء و فقراء به فرمانشان گوش می‌دادند و بدیشان امید می‌بستند . رؤساء و اغنیائی که قدرت مادی ایشان مایه زیان و بدبختی خودشان شده بود . چرا که اندوختن اموال از راه حرام ، مصرف آن در فساد ، به وجود آوردن فرزندان بی‌دین و ناصالح ، سرکشی و طغیان در برابر فرمان یزدان ، و تحمیل افکار هیچ و پوچ خود بر توده‌های مستضعف ، جز زیان و خسران نیست .

ترجمه: ( چنین رهبران گمراهی ) نیرنگ بزرگی به کار برده‌اند . توضیحات: « کُبَّاراً » : بزرگ . صیغه مبالغه است .

ترجمه: به آنان گفته‌اند : معبودهای خود را وامگذارید ، و وَدّ ، سُواع ، یَغوث ، یعوق ، و نَسر را رها نسازید . توضیحات: « وَدّ » : وَدّ ، سُواع ، یَغوث ، یَعوق ، نَسر ، پنج بتی بوده‌اند که از سایر بتها در نزد بت‌پرستان مشهورتر و بزرگتر بودند . گویا هر یک از اینها نام انسان خداشناس و صالحی بوده و بعد از فوت آنان ، گنبدها و بارگاهها بر سر قبر ایشان برپا نموده و بعدها بتشان ساخته ، و واسطه و شفیعشان شمرده‌اند ( نگا : المصحف المیسّر ) .

ترجمه: و بدین وسیله بسیاری از مردم را گمراه ساخته‌اند ! ( پروردگارا ! این خودخواهان گمراهند گمراه‌ترشان گردان ) و جز گمراهی بر ستمکاران میفزا ! توضیحات: « لا تَزِدْ » : جملات پیشین جنبه مقدّمه دعا دارد ، و در اینجا حضرت نوح از خداوند متعال درخواست می‌نماید از کافران خودخواه و گمراه سلب توفیق بفرماید و بر بدبختی ایشان بیفزاید .

ترجمه: ( سرانجام ، همگی ) به خاطر گناهانشان ( در طوفان ) غرق شدند ، و به دوزخ در افتادند ، و جز خدا برای خود یار و یاوری نیافتند ( که بتواند از ایشان دفاع کند و از دوزخشان برهاند ) . توضیحات: « مِمَّا » : بر اثرِ . به خاطرِ . حرف ( مِنْ ) سببیّه است ، و واژه ( ما ) را بعضی زائد دانسته ، و برخی مصدریّه گرفته‌اند ، و گروهی مجرور به حرف جرّ شمرده ، و ( خَطِیئَاتِ ) را بدل آن حساب کرده‌اند . به هر حال بیانگر بزرگی گناهان و بزهکاریهای کافران ، و تأکید علّت و سبب است . « مِن دُونِ اللهِ » : بجز خدا . سوای خدا . معلوم است که خدا هم یار و یاورشان نبوده و نخواهد بود .

ترجمه: نوح ( به دعای خود ادامه داد و ) گفت : پروردگارا ! هیچ احدی از کافران را بر روی زمین زنده باقی مگذار . توضیحات: « دَیَّاراً » : کسی . فردی . در اصل به معنی کسی است که بیاید و برود و بگردد و بچرخد . یعنی جنبنده انسان نامی .

ترجمه: که اگر ایشان را رها کنی ، بندگانت را گمراه می‌سازند ، و جز فرزندان بزهکار و کافرِ سرسخت نمی‌زایند و به دنیا نمی‌آورند . توضیحات: « کَفَّاراً » : بسیار کفر پیشه . بسیار ناسپاس .

ترجمه: پروردگارا ! مرا ، و پدر و مادرم را ، و همه کسانی را که مؤمنانه و باورمندانه به خانه من در می‌آیند و سایر مردان و زنان با ایمان را بیامرز ! و کافران را جز هلاک و نابودی میفزا ! توضیحات: « بَیْتِیَ » : خانه من . مراد از ( بَیْت ) چهار چیز می‌تواند باشد : خانه شخصی نوح ، مسجد نوح ، کشتی نوح ، و آئین و شریعت او . . . متبادر به ذهن منزل است ، ولیکن چهارمی بهتر و با آئین آسمانی سازگارتر است . چرا که نوح قطعاً برای همه پیروان خود دعا می‌کند ، و پیروانِ شخص ، جزو اهل و تبار او است‌ ؛ نه زادگان بی ایمان او . دیگر این که به صورت استعاره گفته می‌شود : قبّه دین ، بارگاه دین . و خود دین مراد است . « الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ » : شامل همه مؤمنان در تمام امکنه و ازمنه می‌گردد ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) .

ترجمه: ( ای محمّد ! به امت خود ) بگو : به من وحی شده است که گروهی از پریان ( به‌تلاوت قرآن من ) گوش فرا داده‌اند و ( پس از مراجعت به میان قوم خود ، بدیشان ) گفته‌اند : ما قرآن زیبا و شگفتی را شنیده‌ایم . توضیحات: « الْجِنّ » : پری . آفریدگانی از آفریدگان خدا هستند که از آتش آفریده شده‌اند ( نگا : حجر / 27 ) . دارای عقل و شعور و فهم و درک ، و تکلیف و مسؤولیّت ، و آشنائی به زبان بوده ، و مخاطب کتابهای آسمانی و از جمله قرآن می‌باشند ( نگا : احقاف‌ / 30 ) ، و موظّف به تبلیغ حق هستند . آنها پیش از انسانها آفریده شده‌اند ( نگا : حجر / 27 ) و می‌توانند برخی از کارهای مورد نیاز بشر را انجام دهند ( نگا : سبأ / 12 و 13 ، نمل‌ / 39 ) . وجود جنّ حتمی و قطعی است ، ولی ما چیزی از نحوه زندگی و ماهیّت ایشان - جز آنچه قرآن فرموده است‌ - نمی‌دانیم . لیکن باید انسان مؤمن به دنبال خرافات و موهومات راه نرود و ناآگاهانه افسانه‌هائی را درباره ایشان از خود نبافد . این را هم بداند که جای تعجّب نیست که چه بسا انواع و اقسام موجودات زنده‌ای در این عالم وجود داشته باشند و ما با حواسّ محدود و دانش اندک خود با آنها آشنا نباشیم ، همان گونه که رنگها و صداهای فراوانی در جهان ما است ، ولی مقدار ناچیزی از آنها را می‌بینیم و می‌شنویم . « نَفَرٌ » : گروه ( نگا : اعراف‌ / 27 ، احقاف‌ / 29 - 32 ) . « عَجَباً » : عجیب و بی‌نظیر . یعنی این کلام ، از نظر لفظ و معنی اعجاز انگیز است ، و با سخنان دیگر متفاوت است . مصدر است و برای مبالغه ، صفت شده است .

ترجمه: همگان را به راه راست رهنمود می‌سازد ، و ما بدان ایمان آورده‌ایم ( و دیگر از ایمان خود بر نمی‌گردیم و یکتاپرستی را در پیش می‌گیریم ، و ) کسی را انباز پروردگارمان نمی‌سازیم . توضیحات: « الرُّشْدِ » : راه راست و درستی که پویندگان را به سر منزل سعادت و کمال می‌رساند .

ترجمه: جلال و عظمت پروردگار ما والا است ، او همسر و فرزندی بر نگرفته است . توضیحات: « أَنَّهُ » : عطف بر ( إِنَّا سَمِعْنَا ) با تقدیر فعل مناسب همچون ( نَعْلَمُ ) است : فَقَالُوا وَ نَعْلَمُ أَنَّهُ تَعَالی . یا این که عطف بر ضمیر ( ه ) است : فَئَامَنَّا بِأَنَّهُ . « جَدُّ » : جلال و عظمت . فاعل فعل ( تَعالی ) است .

ترجمه: نادانان ما درباره خداوند سخنان ناروائی می‌گفته‌اند . توضیحات: « سَفِیهُ » : نادان . مراد جنس سفیه است . لذا شامل اهریمن و سپاهیان او می‌گردد ( نگا : المصحف المیسّر ) . « شَطَطاً » : سخنان دور از حقیقت . اقوال نادرست ( نگا : الکهف‌ / 14 ) .

ترجمه: و ما ( پیش از این ) چنین می‌پنداشتیم که آدمیان و پریان هرگز بر خدا دروغ نمی‌بندند ( و از زبان خدا دروغ نمی‌گویند و بدو نسبتهای ناروائی - همچون داشتن زن و فرزند - نمی‌دهند ) . توضیحات: « لَن تَقُولَ . . . کَذِباً » : این سخن ممکن است اشاره به تقلید کورکورانه‌ای باشد که این گروه از پریان قبلاً از دیگران داشته‌اند و برای خدا انباز و همگون و زن و فرزند قرار می‌داده‌اند .

ترجمه: و کسانی از انسانها به کسانی از پریها پناه می‌آوردند ، و بدین وسیله بر گمراهی و سرکشی ایشان می‌افزودند . توضیحات: « رَهَقاً » : سفاهت و جهالت . گمراهی و سرکشی . « فَزَادَهُمْ رَهَقاً » : پناه بردن انسانها به پریان ، بر سفاهت و سرکشی و گمراهسازی بیشتر پریها می‌افزوده است . برخی گفته‌اند : پناه بردن انسانها به پریها ، بر گمراهی و سرکشی و بزهکاری خود انسانها می‌افزوده است .

ترجمه: و ( انسانهای کافر ) گمان برده‌اند ، همان گونه که شما ( پریهای کافر ) گمان برده‌اید ، که خداوند هرگز کسی را پیغمبر نمی‌سازد ، و کسی را دوباره زنده نمی‌گرداند . توضیحات: « لَن یَبْعَثَ اللهُ أَحَداً » : خداوند هرگز کسی را پیغمبر نمی‌سازد و برای تبلیغ روانه نمی‌دارد . خداوند هرگز کسی را پس از مرگ زندگی دوباره نمی‌بخشد و قیامت و رستاخیزی در میان نمی‌باشد .

ترجمه: ما قصد آسمان کردیم ، و همه جای آن را پر از محافظان و نگهبانان نیرومند ( ملائکه ) و شهابها ( ی سوزنده ) یافتیم . توضیحات: « لَمَسْنَا » : قصد کریم . طلبیدیم و جستجو کردیم . لمس به معنی مس کردن و پسودن است ، ولی در اینجا مراد قصد کردن و رو نمودن است . « حَرَساً » : اسم جمع است ، و یا جمع حارِس است : محافظان . نگهبانان . مراد فرشتگان است . « شُهُب‌ » : جمع شِهاب ، آذرخشها ( نگا : حجر / 18 ) . « شَدِیداً » : وزن فَعِیل ، مفرد و جمع در آن یکسان است .

ترجمه: ما ( پیش از این ) در گوشه‌ها و کنارهای آسمان برای استراق سمع می‌نشستیم ( و کسب خبر می‌کردیم ) ولی اکنون هر کس بخواهد گوش فرا دهد ، شهاب آماده‌ای را در کمین خود می‌یابد که به سوی او نشانه می‌رود . توضیحات: « مَقَاعِدَ » : جمع مَقْعَد ، نشیمنگاهها . جایگاهها . مراد اطراف و اکنافی است که بشود در آنجاها نشست و کمین کرد . « رَصَداً » : آماده و نشانه گرفته شده . مصدر است و در معنی اسم مفعول ، یعنی مَرْصُود به کار رفته است . یا این که به معنی راصِد ، یعنی نگهبان است .

ترجمه: ما نمی‌دانیم که آیا برای ساکنان زمین شر و بلا در نظر گرفته شده است ، و یا این که پروردگارشان خیر و هدایت ایشان را خواسته است‌ ؟ توضیحات: « أُرِیدَ » : اراده شده است . مقدّر گشته است . « رَشَداً » : هدایت و رهنمود . مراد خیر و برکت مادی و معنوی است .

ترجمه: برخی از ما تسلیم فرمان خدا و پرهیزگارند ، و بعضی از ما جز این ، ( یعنی نافرمان و بی‌دین ) . اصلاً ما فرقه‌ها و گروههای متفاوت و گوناگونی هستیم . توضیحات: « دُونَ » : جز . سوای . « طَرَآئِقَ » : جمع طریقه ، راهها و روشها . مراد مردمان صاحب راهها و روشهای گوناگون است . « قِدَداً » : جمع قِدَّة : فِرقه . دسته . گروه .

ترجمه: ما یقین داریم که هرگز نمی‌توانیم بر اراده خداوند در زمین غالب شویم ، و نمی‌توانیم از پنجه قدرت او فرار کنیم . ( بنابراین ، وقتی که نه راه غلبه وجود دارد ، و نه راه گریز ، چاره‌ای جز تسلیم فرمان دادگرانه او نیست ) . توضیحات: « ظَنَنَّا » : یقین داریم . قطعاً دانسته‌ایم . « هَرَباً » : گریز . فرار . مصدر است و به معنی اسم فاعل ، یعنی ( هَارِبِینَ ) بوده و حال است .

ترجمه: ما هنگامی که رهنمود ( قرآن را ) شنیدیم ، بدان ایمان آوردیم . هر کس که به پروردگارش ایمان بیاورد ، نه از کاستی ( پاداش ) می‌ترسد ، و نه از ستم ( حاصل از افزودن بر بدیهایش ) . توضیحات: « الْهُدی‌ » : رهنمود . مراد قرآن است ( نگا : بقره‌ / 185 ) . « بَخْساً » : نقصان . کاهش . مراد کاستن از حسنات است . « رَهَقاً » : ستم . مراد افزایش بر سیّئات ، و دچار ساختن به خواری و ذلّت آخرت است .

ترجمه: در میان ما ، فرمانبرداران ، و منحرفان و بیدادگرانند . آنان که فرمانبردارند ، هدایت و خیر را برگزیده‌اند . توضیحات: « الْمُسْلِمُونَ » : ( نگا : بقره‌ / 132 و 133 و 136 ) . « الْقَاسِطُونَ » : کج‌روان و منحرفان . ستمگران و بیدادگران . « تَحَرَّوْا » : قصد کردند و گرائیدند . برگزیدند . تحرّی ، به معنی تلاش برای شناخت چیزی که راست‌تر و بهتر است ( نگا : معجم‌الفاظ القرآن‌الکریم ) .

ترجمه: و امّا آنان که ستمگر و بیدادگرند ، هیزم و هیمه دوزخ هستند . توضیحات: « حَطَباً » : هیزم . هیمه .

ترجمه: اگر آدمیان و پریان بر راستای راه ( یکتاپرستی و فرمانبرداری از اوامر و نواهی الهی ) ماندگار بمانند ، آب زیاد ( و نعمت فراوان ) بهره ایشان می‌گردانیم . توضیحات: « الطَّرِیقَهِ » : راه . مراد راه خداشناسی و فرمانبرداری ، یا به عبارت دیگر ، آئین اسلام است . « غَدَقاً » : فراوان . زیاد . « مَآءً غَدَقاً » : آب فراوان ، که نماد و سبب نعمت فراوان است .

ترجمه: هدف این است که ما آنان را با این نعمت فراوان بیازمائیم ، و هر کس از ذکر و یاد پروردگارش روی‌گردان گردد ، او را به عذاب سخت و طاقت فرسائی داخل می‌گرداند . توضیحات: « یَسْلُکْهُ » : داخل می‌گرداند ( نگا : قصص‌ / 32 ، حاقّه‌ / 32 ) . « صَعَداً » : سخت . غیر قابل تحمّل . طاقت‌فرسا .

ترجمه: مسجدها مختصّ پرستش خدا است ، و ( در آنها ) کسی را با خدا پرستش نکنید . توضیحات: « أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلّهِ » : مساجد از آن خدا است . مراد این است که مساجد مختصّ عبادت خدا است ، لذا در آنها کسی را با خدا عبادت نکنید . « لا تَدْعُوا » : مپرستید . عبادت نکنید .

ترجمه: ( به من وحی شده است که ) چون بنده خدا ( محمّد ) بر پای ایستاد ( و شروع به نماز و خواندن قرآن در آن کرد ) و به پرستش خداوند پرداخت ، کافران پیرامون او تنگِ یکدیگر ازدحام کردند . توضیحات: « عَبْدُاللهِ » : مراد حضرت محمّد است . « لِبَد » : جمع لِبْدَة ، متراکم و انباشته . مجازاً به معنی گروه و دسته تنگ یکدیگر و پشت سر هم است .

ترجمه: بگو : تنها پروردگارم را می‌پرستم و کسی را انباز او نمی‌کنم . توضیحات: « أَدْعُو » : می‌پرستم . به کمک می‌طلبم . الف زائدی در رسم‌الخطّ قرآنی در آخر دارد .

ترجمه: بگو : من نمی‌توانم هیچ گونه زیانی و سودی به شما برسانم ، و به هیچوجه نمی‌توانم گمراهتان سازم یا هدایتتان دهم . توضیحات: « ضَرّاً » : زیان . گمراهی . « رَشَداً » : خیر و خوبی . هدایت و توفیق . « لآ أَمْلِکُ لَکُمْ » : من نمی‌توانم زیان و ضرری را از شما دفع و برطرف کنم ، و نمی‌توانم خیر و خوبی را به شما برسانم ( نگا : زاد المسیر ) .

ترجمه: بگو : ( اگر من از خدا نافرمانی کنم ) هیچ کس مرا در برابر ( خشم ) خدا پناه نمی‌دهد ، و پناهگاهی ( برای حفظ خود از عذاب خدا ) جز خدا نمی‌یابم . توضیحات: « لَن یُجِیرَنِی‌ » : هرگز پناهم نمی‌دهد . هیچ وقت مرا در جوار خود نمی‌گیرد ( نگا : مؤمنون‌ / 88 ، احقاف‌ / 31 ، ملک‌ / 28 ) . « مُلْتَحَداً » : پناهگاه . ملجأ ( نگا : کهف‌ / 27 ) .

ترجمه: لیکن ( تنها کاری که می‌توانم بکنم ) تبلیغ از سوی خدا ، و رساندن پیامهای او است . هر کس از خدا و پیغمبرش نافرمانی کند ، نصیب او آتش دوزخ است و جاودانه در آن می‌ماند . توضیحات: « بَلاغاً » : ابلاغ تبلیغ . مستثنی از ( لآ أَمْلِکُ ) است و جملات میان آنها معترضه و برای تأکیدِ عدم استطاعت است ( نگا : قاسمی ) . یا این که مفعول مطلق فعل محذوفی است . « رِسَالاتِهِ » : مراد از رسالتهای خدا توضیح مسائل مجمل قرآنی ، در پرتو رهنمودهای آسمانی است . مثل توضیح و بیان احکام نماز و زکات و حجّ ، و غیره ( نگا : المصحف‌المیسّر ) .

ترجمه: ( کافران همواره به استهزاء خود ادامه می‌دهند ) تا زمانی که مشاهده خواهند کرد چیزی را که بدانان وعده داده شده است . آن گاه خواهند دانست که چه کسی ( از کافر و مؤمن ) یاورانش ناتوانتر ، و شماره و تعدادش کمتر است . توضیحات: « حَتّی إِذَا رَأَوْا » : ( نگا : مریم‌ / 75 ) . « نَاصِراً » : تمییز است .

ترجمه: بگو : ( ای کافران ! ) من نمی‌دانم آیا چیزی که به شما وعده داده می‌شود ، نزدیک است ، یا این که پروردگارم زمان طولانی و زیادی را برای آن در نظر گرفته است . توضیحات: « مَا تُوعَدُونَ » : آنچه به شما وعده داده می‌شود ، مراد قیامت و عذاب آن است . « أَمَداً » : مدّت زمان طولانی ( نگا : آل‌عمران‌ / 30 ، کهف‌ / 12 ، حدید / 16 ) .

ترجمه: داننده غیب خدا است ، و هیچ کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌سازد . توضیحات: « عَالِمُ » : خبر مبتدای محذوف ( هُوَ ) یا بدل از ( رَبّ ) است . « فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ » : ( نگا : انعام‌ / 59 ، نمل‌ / 65 ) .

ترجمه: مگر پیغمبری که خدا از او خوشنود باشد . خدا ( برای حفظ آن مقدار غیبی که او را از آن مطّلع می‌کند ، از میان فرشتگان ) محافظان و نگهبانانی در پیش و پس او روان می‌دارد . توضیحات: « إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِن رَّسُولٍ » : مگر پیغمبری که از او راضی باشد . خداوند تنها برخی از پیغمبران را بر بعضی از امور غیب مطّلع می‌سازد ، آن هم بدان اندازه که بیانگر معجزات ایشان بوده و به مأموریّت و دعوتشان مربوط باشد ( نگا : آل‌عمران‌ / 49 و 179 ) . « إِرْتَضی‌ » : ( نگا : انبیاء / 28 ، نور / 55 ) . « یَسْلُکُ » : داخل می‌کند . روان می‌سازد ( نگا : جنّ‌ / 17 ) . « بَیْنَ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ » : مراد همه جوانب و اطراف است . در وقت نزول غیب ، خدا توسّط فرشتگان ، پیغمبران را از هر سو می‌پاید ، و از شیاطین و پریان و وسوسه‌های ایشان مراقبت و مواظبت می‌نماید ( نگا : حجر / 9 ، شعراء / 212 ) . « رَصَداً » : جمع راصِد ، نگهبانان و مراقبان .

ترجمه: تا خدا بداند که پیغمبران پیامهای پروردگارشان را رسانده‌اند ، هر چند که خدا از همه چیزهائی که نزدیک ایشان است ( و در درون و بیرون آنان است ) کاملاً آگاه بوده و بدانها احاطه دارد ، و هر چیزی را دانه‌دانه سرشماری کرده است و دقیقاً می‌داند . توضیحات: « لِیَعْلَمَ » : ( نگا : بقره‌ / 143 ، آل‌عمران‌ / 140 ) . « عَدَداً » : شماره . شمرده . شمرنده . یکی‌یکی . تمییز است ، و یا به معنی ( إحصاء ) و مفعول مطلق است ، و یا این که در معنی ( مَعْدُوداً ) و حال ( کُلَّ شَیْءٍ ) و یا به معنی ( عادّاً ) و حال فاعل فعل ( أَحْصی ) است .

ترجمه: ای جامه به خود پیچیده ! توضیحات: « الْمُزَّمِّلُ » : جامه به خود پیچیده . گویا پیغمبر اسلام در وقت نزول وحی اغلب با جامه‌ای خود را می‌پوشاند . در اینجا پیغمبر گرامی با همان حالتی مخاطب قرار می‌گیرد که به هنگام وحی پیدا می‌کرد ، و چنین ندائی هم برای ملاطفت با او است‌ ؛ نه معاتبت . اشاره‌ای هم به این دارد که هر مؤمنی که در دل شبها جامه به خود پیچیده است ، بلند شود و خودسازی کند و اندوخته‌ای بیندوزد . صورت اصلی این واژه ( مُتَزَمِّل ) و از باب تفعّل است .

ترجمه: شب ، جز اندکی ( از آن ) بیدار بمان . توضیحات: « قُمْ » : پاشو ! برخیز ! مراد برخاستن از خواب و شب‌زنده‌داری و پرداختن به نماز و نیایش است . « قَلِیلاً » : مستثنی است . برابر این آیه ، حضرت تنها اندکی از شب می‌توانست بخوابد .

ترجمه: نیمی از شب ، یا کمی از نیمه بکاه ( تا به یک سوم شب می‌رسد ) . توضیحات: « مِنْهُ » : از نصف . برابر این آیه ، حضرت می‌توانست دست کم تا یک سوم شب بخوابد .

ترجمه: یا بر نیمه آن بیفزا ( تا به دو سوم شب می‌رسد ) و قرآن را بخوان خواندنی ( همراه با دقّت و تأمّل ، و در ضمن شمرده و روشن ) . توضیحات: « عَلَیْهِ » : بر نصف . برابر این آیه ، حضرت می‌توانست تا دو سوم شب به خواب رود . « رَتِّلِ الْقُرْءَانَ تَرْتِیلاً » : مراد این است که قرآن را با تلفّظ صحیح حروف و واژه‌ها ، و با تدبّر و تفکّر در مفاهیم و معانی بخواند .

ترجمه: ما سخن ( پر مسؤولیّت و پر دردسر و لبریز از تکالیف و وظائف ) سنگینی را بر تو نازل خواهیم کرد ( که قرآن است ) . توضیحات: « قَوْلاً ثَقِیلاً » : سخن سنگین . مراد قرآن است . سنگین ، دو معنی دارد : الف - دارای رزانت لفظ و متانت معنی ( نگا : قاسمی ) . ب - دارای تکالیف و وظائف و اوامر و نواهی سنگین بر دلها ، و مشکل از نظر تبلیغ مقاصد و تبیین محتوا .

ترجمه: عبادت شبانه ، ( افعال آن ) مؤثّرتر و ماندگارتر ، و اقوال ( آن ) درست‌تر و پابرجاتر است . توضیحات: « نَاشِئَةَ » : قیام . برخاستن . مراد عبادت شبانه است . مصدر ثلاثی مجرّدی است همچون خَاتِمَة و فَاتِحَة و عَاقِبَة . « وَطْأً » : سنگینی . ثبات . اثر ( نگا : أضواءالبیان ) .

ترجمه: تو در روز ، تلاش فراوان و طولانی‌داری ( و به سبب اشتغال به امور زندگی و تبلیغ رسالت ، فراغتی برای پرداختن به قرائت قرآن نخواهی داشت ) . توضیحات: « سَبْحاً » : تلاش و جنبش . مراد اشتغال به امور زندگی و حرکت در راه انجام کار تبلیغ و مأموریّت سنگین پیغمبری است . شنا . گوئی جامعه انسانی ، دریای بیکرانی است که گروه زیادی در آن در حال غرق شدن هستند ، و پیغمبر شناگر نیرومندی است که با کشتی قرآن ، سرگرم نجات آنان است . لذا در پرتو نیایش شبانه باید این کشتی نجات را با دقّت بنگرد و خود را برای چنین مأموریّت و رسالت بزرگی آماده سازد .

ترجمه: نام پروردگارت را بِبَر ، و از همه چیز بِبُر و بدو بپیوند ( و در دلهای شب به نیایش و پرستش او بپرداز ) . توضیحات: « أذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ » : نام پروردگارت را ببر و به یاد او باش . ذکر خدا بکن . « تَبَتَّلْ » : کناره‌گیری کن . مراد دوری از مردم و با تمام وجود متوجّه خدا شدن و در خلوت شبها به عبادت پرداختن است .

ترجمه: یزدان ، خداوندگار مشرِق و مغرب ( و همه جهان هستی ) است ، و جز او معبودی نیست ، پس تنها او را به عنوان کارساز و یاور برگیر و برگزین ( و کار و بار خویش را بدو واگذار کن ) . توضیحات: « وَکِیلاً » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 173 ، نساء / 81 ) .

ترجمه: در برابر چیزهائی که می‌گویند شکیبائی کن ، و به گونه پسندیده از ایشان دوری کن . توضیحات: « مَا یَقُولُونَ » : مراد یاوه‌سرائیهای کافران و مشرکان است . « أُهْجُرْهُمْ » : به ترک ایشان بگوی . از آنان دوری کن . « هَجْراً جَمِیلاً » : دوری و رویگردانی زیبا و پسندیده . یعنی در مسیر دعوت گاهی لازم است به گونه محترمانه و شایسته ، از بدگوئی دشمنان رویگردان شد ، و بدون عتاب و انتقام موقّتاً به ترک ایشان گفت .

ترجمه: مرا با ثروتمندانی واگذار که ( تو را و رسالت آسمانی را دروغ می‌نامند و ) تکذیب می‌دارند ، و با آسودگی خاطر آنان را اندکی مهلت بده . ( خود دانم و ایشان ) . توضیحات: « أُوْلِی‌النَّعْمَةِ » : صاحبان نعمت . اشخاص دارا . « مَهِّلْهُمْ » : ایشان را به آرامی و بدون دغدغه خاطر ، مهلت و فرصت بده ، و آنان را به خود واگذار .

ترجمه: نزد ما غل و زنجیرها و آتش سوزان دوزخ است . توضیحات: « أَنکَالاً » : جمع نِکلْ ، هر نوع غل و زنجیر سنگین و بند گران .

ترجمه: و همچنین خوراک گلوگیری و عذاب دردناکی موجود است . توضیحات: « غُصَّةٍ » : هرچیزی که در گلو گیر کند و نه بیرون بیاید و نه درون برود . همچون استخوان و خار ( نگا : ابراهیم‌ / 17 ، دخان‌ / 43 - 46 ، غاشیه‌ / 6 ) .

ترجمه: روزی ، زمین و کوهها سخت به لرزش و جنبش درمی‌آید و ( چنان کوهها در هم کوبیده می‌شود که ) کوهها به توده‌های پراکنده و تپه‌های ریگ روان تبدیل می‌گردد . توضیحات: « تَرْجُفُ » : می‌لرزد و می‌جنبد ( نگا : اعراف‌ / 78 و 91 و 155 ، عنکبوت / 37 ) . « کَثِیباً » : توده شن . تپه ریگ . « مَهِیلاً » : پراکنده . روان . اسم مفعول از ماده ( هیل ) .

ترجمه: ( ای اهل مکّه ! ) ما پیغمبری را به سوی شما فرستاده‌ایم که ( در روز قیامت ) گواه بر شما است ، همان گونه که به سوی فرعون پیغمبری را فرستاده بودیم . توضیحات: « رَسُولاً » : مراد حضرت محمّد ( ص ) است . « شَاهِداً » : ( نگا : نساء / 41 ) .

ترجمه: فرعون با آن پیغمبر به مخالفت برخاست ، و ما هم او را به سختی فرو گرفتیم ( و به مجازات شدیدی گرفتار ساختیم ) . توضیحات: « وَبِیلاً » : سخت و شدید . سنگین . « فَأَخَذْنَاهُ » : ( نگا : اعراف‌ / 130 ، عنکبوت‌ / 40 ) .

ترجمه: اگر کافر شوید ، چگونه خود را از ( عذاب شدید ) روزی برکنار می‌دارید که ( ترس و هراس آن ) کودکان را پیر می‌سازد ؟ ! توضیحات: « الْوِلْدَانَ » : جمع وَلید ، کودکان ( نگا : نساء / 75 ، شعراء / 18 ) . نوجوانان ( نگا : انسان‌ / 19 ) . « شِیباً » : جمع أَشْیَب ، پیران مو سپید .

ترجمه: در آن روز آسمان ( با همه قوت و عظمتی که دارد ، از خوف و هول قیامت ) از هم شکافته می‌گردد . وعده خدا قطعاً به وقوع می‌پیوندد . توضیحات: « مُنفَطِرٌ » : شکافته . « وَعْدُهُ » : مراد حوادث روز قیامت است که خدا از آنها خبر داده است . « مَفْعُولاً » : انجام پذیرفته ( نگا : نساء / 47 ، انفال‌ / 42 و 44 ، اسراء / 5 و 108 ، احزاب‌ / 37 ) .

ترجمه: اینها اندرز و یادآوری است ، هرکس که خواستار ( استفاده از آنها ) است ، او راهی را به سوی پروردگار خود برمی‌گزیند ( و خویشتن را به سعادت ابدی می‌رساند ) . توضیحات: « تَذْکِرَةٌ » : پند و اندرز . تذکّر و یادآوری . « فَمَن شَآءَ . . . » : مردمان در انتخاب راه یا چاه آزادند ( نگا : کهف‌ / 29 ) . مفعول ( شَآءَ ) محذوف است و می‌تواند از جنس جواب و مقدّر باشد . یعنی : فَمَن شَآءَ اتِّخَاذَ سَبِیلٍ إِلی رَبِّهِ تَعَالیَ اتَّخَذَ . یا این که به مناسبت ماقبل ، پند گرفتن مقدّر شود . یعنی : فَمَن شَآءَ الإِتِّعَاظَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبِیلاً . بدین مفهوم که هر که قصد دارد که پند گیرد ، با ایمان و طاعت ، به خدا خود را نزدیک سازد .

ترجمه: پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از کسانی که با تو هستند ، نزدیک به دو سوم شب ، یا نصف ، و یا یک سوم آن را ( نمی‌خوابید و به عبادت می‌پردازید و ) به نماز می‌ایستید . خدا است که اوقات شب و روز را می‌داند و دقیقاً تعیین می‌کند . او می‌داند که شما نمی‌توانید ( ساعات شب و روز را دقیقاً تعیین کنید و ) حساب آن را داشته باشید ، لذا ( برای شما تخفیف قائل شد و ) بر شما بخشید . پس آن مقدار از قرآن را ( در نماز ) بخوانید که برایتان میسّر است . خدا می‌داند که کسانی از شما بیمار می‌شوند ، و گروهی دیگر برای جستجوی روزی و به دست آوردن نعمت خدا در زمین مسافرت می‌کنند ، و دسته دیگر در راه خدا می‌جنگند . لذا آن مقدار که برایتان ممکن است و توانائی دارید ( در نماز شبانه ) قرآن بخوانید . نماز بگزارید ، و زکات مال به در کنید ، و قرض‌الحسنه به خدا دهید . هر خوبی و خیری را که برای خود پیشاپیش می‌فرستید ، آن را نزد خداوند بهتر و با پاداش بیشتری خواهید یافت . از خدا آمرزش بخواهید ، چرا که خدا آمرزگار و مهربان است . توضیحات: « أَدْنی‌ » : کمتر . « یُقَدِّرُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ » : شب و روز را تعیین و اندازه‌گیری می‌کند . حساب شب و روز را دارد . « یَضْرِبُونَ » : به سفر می‌پردازند ( نگا : مائده‌ / 106 ) . « أَقْرِضُوا اللهَ قَرْضاً حَسَناً » : ( نگا : بقره‌ / 245 ، مائده‌ / 12 ، حدید / 11 و 18 ، تغابن‌ / 17 ) . « هُوَ خَیْراً » : واژه ( هُوَ ) ضمیر فصل و یا تأکید ضمیر ( ه ) در ( تَجِدُوهُ ) است ( نگا : آلوسی ) . واژه ( خَیْراً ) مفعولٌ‌به دوم ( تَجِدُوهُ ) است .

ترجمه: ای جامه بر سر کشیده ( و در بستر خواب آرمیده ! ) . توضیحات: « مُدَّثِّرُ » : کسی که جامه بر سر کشیده باشد . اصل آن ( الْمُتَدَثِّرُ ) است . مخاطب پیغمبر اسلام است که از تمسخر کفّار و سخنان ناروای ایشان به خانه خود رفته و جامه‌ای بر سر می‌کشد ، و یا به بستر می‌رود . امّا فرمان آسمانی او را به جدّ و جهد در کار تبلیغ می‌خواند . یا مراد جامه نبوّت و پیغمبری است ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: برخیز و ( مردمان را از عذاب یزدان ) بترسان ! توضیحات: « قُمْ » : برخیز . کوشا باش ! ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: و تنها پروردگار خود را به بزرگی و کبریائی بستای ( و تنها او را بزرگ بشمار ) . توضیحات: « کَبِّرْ » : به عظمت و کبریائی یاد کن ( نگا : اسراء / 111 ) .

ترجمه: و جامه خویش را پاکیزه دار ( و خویشتن را از آلودگیها پاک گردان ) . توضیحات: « ثِیَاب‌ » : جمع ثَوْب : جامه . هم جامه ظاهری مراد است و هم جامه باطنی ، یعنی عمل . چرا که اعمال هرکس به منزله لباس او است ، و ظاهر هر شخص بیانگر باطن او است .

ترجمه: و از چیزهای کثیف و پلید دوری کن . توضیحات: « الرُّجْزَ » : چیزهای کثیف و پلید . وسوسه و نیرنگ اهریمن . بتها . گناه . این واژه مفهوم جامعی دارد و هرگونه عمل زشت و پلید و هر کاری را شامل می‌شود که موجب خشم و عذاب الهی باشد .

ترجمه: بذل و بخشش برای این مکن که افزون‌طلبی کنی . ( بلکه برای رضای خدا احسان و صدقه و بذل و بخشش کن ) . توضیحات: « لا تَمْنُنْ » : عطاء مکن . ( مَنّ ) در اینجا به معنی انعام و اعطاء است ( نگا : ص‌ / 39 ) . « تَسْتَکْثِرُ » : افزون می‌خواهی . بیشتر می‌طلبی . فاعل آن ضمیر مستتر ( انت ) است . جمله فعل و فاعل ، حال است . مراد این است که احسانگر برای این ندهد تا بیشتر بگیرد و افزون‌طلبی کند ( نگا : روم‌ / 39 ) .

ترجمه: و برای ( خوشنودی و محض رضای ) پروردگارت شکیبائی کن . توضیحات: « لِرَبِّکَ » : برای رضای پروردگارت . به خاطر پروردگارت .

ترجمه: هنگامی که در صور دمیده می‌شود . توضیحات: « نُقِرَ » : دمیده شد . « النَّاقُورِ » : بوق . شیپور . مراد صور است که برای زنده شدن مردگان ، بار دوم به صدا در می‌آید .

ترجمه: آن روز ، روز سختی خواهد بود . توضیحات: « عَسِیرٌ » : سخت ( نگا : فرقان‌ / 26 ، قمر / 8 ) .

ترجمه: برای کافران آسان نخواهد بود ( و بلکه پر مشقّت و دردسر خواهد بود ) . توضیحات: « یَسِیرٍ » : آسان . ساده . « غَیْرُ یَسِیرٍ » : سخت و پرمشقّت .

ترجمه: مرا واگذار با آن کسی که او را تک و تنها ( و بدون دارائی و اموال و اولاد ) آفریده‌ام . توضیحات: « وَحِیداً » : تک و تنها . مراد بدون اموال و اولاد است . اشاره به ولید پسر مُغیره است که یکی از افراد سرشناس مکّه بود و برای اذیّت و آزار مؤمنان تلاش بسیار می‌کرد . در اینجا هر کافر و منافقی مراد است که برای جلوگیری از اسلام و اذیّت مسلمانان در تک و تاز باشد . واژه ( وَحِیداً ) می‌تواند حال مفعول محذوفی ، یا حال فاعل باشد . معنی دیگر آیه : مرا واگذار با کسی که تنها خودم او را آفریده‌ام . مرا تنها واگذار با کسی که او را آفریده‌ام ( که برای عذاب و عقاب او من کافی و بسنده‌ام ) .

ترجمه: و ثروت بسیاری بدو داده‌ام . توضیحات: « مَمْدُوداً » : گسترده . فراوان .

ترجمه: و پسرانی بدو داده‌ام که ( همواره در پیش او آماده ، و در مجالس برای خدمتگذاریش ) حاضرند . توضیحات: « شُهُوداً » : جمع شاهِد ، حاضران . آمادگان . حال است .

ترجمه: و ( وسائل زندگی را ) از هر نظر برای او فراهم ساخته‌ام ( و بدو دم و دستگاه داده‌ام ) . توضیحات: « مَهَّدْتُ » : فراهم و مهیّا کرده‌ام . گسترانیده‌ام .

ترجمه: گذشته از این ( بدون شکر و سپاسی که بکند ) امیدوار است که ( بر نعمت و قدرتش ) بیفزایم ! توضیحات: « ثُمَّ » : گذشته از این . سپس .

ترجمه: هرگز ! ( چنین نخواهد شد و بدانچه آرزو می‌کند نخواهد رسید ) . چرا که با آیات ما دشمن و ستیزه‌جو است . توضیحات: « عَنِیداً » : مخالف . ستیزه‌گر ( نگا : هود / 59 ، ابراهیم‌ / 15 ، ِ / 24 ) .

ترجمه: به زودی او را به بالا رفتن از گردنه ( مشکلات و معضلات زندگی ) وامی‌دارم ( و به سختیها و دشواریهای فراوان دچار می‌سازم ) . توضیحات: « سَأُرْهِقُهُ » : او را وادار می‌کنم ( نگا : کهف‌ / 73 و 80 ) . « صَعُوداً » : گردنه سخت و بلند . مراد مبتلا ساختن به سختیها و دشواریها و واداشتن به مشقّتها و ناگواریها و دردها و رنجها است .

ترجمه: او ( برای مبارزه با پیغمبر و قرآن ) بیندیشید ( و در نظر گرفت که چه بگوید و بکند ) و نقشه و طرحی را ( در ذهن خود ) آماده ساخت . توضیحات: « قَدَّرَ » : تعیین کرد . پیش چشم داشت . طرح‌ریزی کرد .

ترجمه: مرگ بر او باد ! چه نقشه‌ای که کشید و چه طرحی که ریخت‌ ؟ ! توضیحات: « قُتِلَ » : مرگ بر او ! کشته و نابود باد ! برای تعجّب است .

ترجمه: باز مرگ بر او باد ! چه نقشه‌ای که کشید و چه طرحی که ریخت‌ ؟ ! توضیحات: « ثُمَّ » : تکرار برای مبالغه است .

ترجمه: باز هم نگریست و دقّت کرد . توضیحات: « نَظَرَ » : ساخته و پرداخته خود را مورد نگرش و بازرسی مجدّد قرار داد .

ترجمه: سپس چهره در هم کشید و شتابگرانه اخم و تخم کرد . توضیحات: « عَبَسَ » : روی ترش کرد . چهره در هم کشید . « بَسَرَ » : عجولانه اخم و تخم کرد . ابروها را در هم کشید ( نگا : قیامه‌ / 24 ) . عطفِ تأکید است .

ترجمه: بعد واپس رفت و گردن افراخت . توضیحات: « أَدْبَرَ » : بازپس رفت . به حق پشت کرد و رفت . « إسْتَکْبَرَ » : گردن افراخت و بزرگی فروخت . تکبّر ورزید و خویشتن را بالاتر از آن دید که حق را بپذیرد . معنی دیگر آیه : سپس پشت به حق کرد و تکبّر ورزید و خود را بزرگتر از این دید که حق را پذیرا گردد . سپس روی گردانید و گردنکشی کرد .

ترجمه: آن گاه گفت : این ( کتاب قرآن نام ) چیزی جز جادوی منقول ( از پیشینیان و روایت شده از دیگران ) نمی‌باشد . توضیحات: « یُؤْثَرُ » : روایت می‌گردد . نقل می‌شود .

ترجمه: این ( چیزهائی که محمّد کلام آسمانی نام می‌دهد ) چیزی جز سخن انسانها نیست . توضیحات: « إِنْ » : حرف نفی است . « قَوْلُ » : سخن . گفته .

ترجمه: هرچه زودتر او را داخل دوزخ می‌سازیم و بدان می‌سوزانیم . توضیحات: « سَأُصْلِیهِ . . . » : ( نگا : نساء / 30 و 56 و 115 ) . « سَقَرَ » : نامی از نامهای دوزخ است ( نگا : قمر / 48 ) .

ترجمه: تو چه می‌دانی که دوزخ چگونه است‌ ؟ ! توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : ( نگا : حاقّه‌ / 3 ، احزاب‌ / 63 ، شوری‌ / 17 ) .

ترجمه: دوزخ نه می‌میراند و نابود می‌کند ( تا انسان از دست آن با مرگ همیشگی راحت شود ) و نه رها می‌سازد ( تا انسان از دست آن بگریزد و نجات پیدا کند ) . توضیحات: « لاتُبْقی‌ » : باقی نمی‌گذارد . نابود می‌گرداند . معنی بالا با مفهوم : لا یَمُوتُ فِیهَا وَ لا یَحْیی ( طه‌ / 74 ، أعلی‌ / 13 ) هماهنگی دارد . ( نگا : روح‌البیان ) . ولی اغلب تفسیرها آیه فوق را چنین معنی فرموده‌اند : دوزخ چیزی را باقی و برجای نمی‌گذارد و چیزی را رها نمی‌کند و وا نمی‌گذارد .

ترجمه: پوست تن را به کلّی سیاه و دگرگون می‌سازد . توضیحات: « لَوَّاحَةٌ » : بسیار سیاه کننده . بسیار تغییر دهنده و دگرگون کننده . « الْبَشَرِ » : اسم جنس جمعی بَشَرَة است ، پوست بدن . برخی ( بَشَر ) را به معنی انسان دانسته‌اند ؛ در این صورت ، معنی آیه چنین است : دوزخ انسان را می‌سوزاند و سیاه می‌گرداند و قیافه او را دگرگون می‌سازد ( نگا : روح‌البیان ) .

ترجمه: نوزده ( فرشته ) بر آن گمارده شده‌اند . توضیحات: « تِسْعَةَ عَشَرَ » : نوزده فرشته . نمی‌دانیم تعداد فرشتگان عذاب تنها نوزده نفرند ، یا نوزده سالار و سردارند ، و یا نوزده لشکرند . به هر حال ، ما را با بحث در این باره چه کار ؟

ترجمه: مأموران دوزخ را جز از میان فرشتگان برنگزیده‌ایم ، و شماره آنان را نیز جز آزمایش کافران نساخته‌ایم . هدف این است که اهل کتاب یقین و اطمینان حاصل کنند ( که آنچه قرآن درباره خازنان دوزخ می‌گوید ، از طرف خدا است ) و بر ایمان مؤمنان نیز بیفزاید ، و اهل کتاب و مؤمنان ( درباره حقّانیّت این کتاب آسمانی ) تردید به خود راه ندهند ، و کسانی که در دلشان بیماری ( نفاق ) است ، و کافران بگویند : خدا مثلاً از بیان این ( چنین عددی ) چه می‌خواسته است‌ ؟ این گونه خداوند هرکس را بخواهد گمراه می‌سازد ، و هرکس را بخواهد هدایت می‌بخشد . لشکرهای پروردگارت را جز او کسی نمی‌داند ، و این جز اندرزی برای مردم نیست . توضیحات: « فِتْنَةً » : امتحان . آزمایش . « لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ . . . » : یقین حاصل کردن اهل کتاب بدان خاطر است که شماره نوزده ، در کتابهای خودشان نیز همین است . « مَرَضٌ » : مراد بیماری نفاق ، یا شکّ است . « مَثَلاً » : حال است . « مَاذَا . . . مَثَلاً » : ( نگا : بقره‌ / 26 ) . « هِیَ » : مرجع آن سقر ، و یا جنود ، و یا این که آیات قرآن است .

ترجمه: این چنین نیست که ایشان می‌پندارند ! سوگند به ماه ! توضیحات: « وَالْقَمَرِ » : سوگند خداوند به آفریده‌های خود از جمله ماه ، به خاطر جلب توجّه بدانها از نظر خِلقت است .

ترجمه: و سوگند به شب بدان گاه که پشت کند ( و دامن برچیند و روی به رفتن آرد ! ) . توضیحات: « أَدْبَرَ » : پشت کرد و رفت . دامن برچید و روی به رفتن آورد .

ترجمه: و سوگند به صبح ، چون ( نقاب از چهره برگیرد ، و پرده برافکند ، و ) روشن گردد ! توضیحات: « أَسْفَرَ » : روشن گردید . این فعل در اصل به معنی از چهره نقاب برگرفتن و کشف حجاب کردن است ، و این تعبیر درباره طلوع صبح و سپیده بامدادان ، از راه تشبیه است .

ترجمه: دوزخ ( یکی از مسائل مهمّ و حوادث عظیم ، اصلاً ) بلائی از بلاهای بزرگ است . توضیحات: « إِنَّهَا » : ضمیر ( ها ) به سقر برمی‌گردد . برخی هم آن را به ( جُنُود ) و یا مجموعه حوادث قیامت برمی‌گردانند . هر کدام که باشد ، عظمت آن روشن است . « الْکُبَرِ » : جمع کُبْری ، بلای بزرگ . حادثه مهمّ .

ترجمه: وسیله بیم دادن انسانها است . توضیحات: « نَذِیراً » : بیم‌دهنده . در این صورت حال است . بیم دادن و ترساندن . در این صورت به معنی انذار و مصدر است و تمییز بشمار است .

ترجمه: برای کسانی از شما که می‌خواهند ( به سوی خیرات و طاعات ) پیش بروند ، و یا کسانی که می‌خواهند ( از خیرات و طاعات ) عقب بکشند . توضیحات: « أَن یَتَقَدَّمَ » : قدم پیش نهد به سوی خیرات و طاعات . « یَتَأَخَّرَ » : عقب بکشد از خیرات و طاعات ، یا از بدیها و زشتیها . معنی دیگر آیه : برای کسانی که از شما می‌خواهند به سوی خیرات و طاعات پیش بروند ، و از بدیها و زشتیها کنار بکشند .

ترجمه: هرکسی در برابر کارهائی که کرده است ( در دوزخ زندانی می‌گردد و ) گروگان می‌شود . توضیحات: « رَهِینَةٌ » : گروگان . در اینجا مراد گروگان آتش و محبوس و مأخوذ در آن است ( نگا : المصحف‌المیسّر ) .

ترجمه: مگر یاران سمت راستی ( که مؤمنانند و خویشتن را با انجام نیکیها در جهان از عذاب یزدان رهانیده‌اند ) . توضیحات: « أَصْحَابَ الْیَمِینِ » : ( نگا : واقعه‌ / 27 و 38 و 90 و 91 ) .

ترجمه: آنان در باغهای بهشت بسر می‌برند ، و ( از دوزخیان ) می‌پرسند . توضیحات: « یَتَسَآءَلُونَ » : می‌پرسند . مورد پرسش ، دو آیه بعدی است . انتخاب باب تفاعل ، برای تکثیر است . برخی گفته‌اند : از یکدیگر درباره گناهکاران می‌پرسند .

ترجمه: از بزهکاران و گناهکاران ( می‌پرسند ) . توضیحات: « عَنِ الْمُجْرِمِینَ » : از بزهکاران . درباره گناهکاران .

ترجمه: چه چیزهائی شما را به دوزخ کشانده است و بدان انداخته است‌ ؟ توضیحات: « سَلَکَکُمْ » : داخل گردانده است شما را ( نگا : حاقّه‌ / 32 ، جنّ‌ / 17 ) .

ترجمه: می‌گویند : ( در جهان ) از زمره نمازگزاران نبوده‌ایم . توضیحات: « الْمُصَلِّینَ » : نمازگزاران .

ترجمه: و به مستمند خوراک نمی‌داده‌ایم . توضیحات: « لَمْ نَکُ . . . » : مراد از غذا دادن به بینوایان ، برآورده کردن هرگونه نیازمندیهای مستمندان است ، اعم از خوراک و پوشاک و مسکن و غیره .

ترجمه: و ما پیوسته با باطلگرایان ( هم‌نشین و هم‌صدا می‌شده‌ایم و به باطل و یاوه و عیبجوئی ) فرو می‌رفته‌ایم . توضیحات: « نَخُوضُ » : به هرگونه باطلی فرو می‌رفتیم و در استهزاء و سخریّه حق و حقیقت شرکت می‌کردیم ( نگا : نساء / 140 ، انعام‌ / 68 ، توبه‌ / 65 و 69 ) .

ترجمه: و روز سزا و جزای ( قیامت ) را دروغ می‌دانسته‌ایم . توضیحات: « یَوْمِ الدِّینِ » : ( نگا : فاتحه‌ / 4 ) .

ترجمه: تا مرگ به سراغمان آمد . توضیحات: « الیَقِینُ » : مراد مرگ است ( نگا : حجر / 99 ) .

ترجمه: دیگر شفاعت و میانجیگری شفاعت‌کنندگان و میانجیگران ( اعم از فرشتگان و پیغمبران و صالحان ) بدیشان سودی نمی‌بخشد . توضیحات: « فَمَا تَنفَعُهُمْ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 51 و 70 ، شعراء / 100 ، غافر / 18 ) .

ترجمه: چرا باید ایشان ، از قرآن رویگردان شوند ؟ توضیحات: « التَّذْکِرَةِ » : پند و اندرز . یادآوری : در اینجا مراد قرآن است ( نگا : المصحف‌المیسّر ) .

ترجمه: انگار آنان گورخران رمنده‌ای هستند . توضیحات: « حُمُرٌ » : جمع حِمار ، گورخر . « مُسْتَنفِرَةٌ » : گریز پا . رمنده . چموش . ذکر آن از باب استفعال برای مبالغه در رمندگی و چموشی است .

ترجمه: گورخرانی که از شیر گریخته و رمیده باشند . توضیحات: « قَسْوَرَةٍ » : شیر .

ترجمه: اصلاً هر یک از ایشان می‌خواهد که ( از سوی خدا ، جداگانه ) نامه سرگشاده‌ای ( که همه بتوانند آن را ببینند و بخوانند ) بدو داده شود . ( نامه‌ای که ابلاغ پیغمبری یکایک آنان باشد ، یا دالّ بر صدق نبوّت پیغمبر اسلام باشد ) . توضیحات: « بَلْ یُرِیدُ کُلُّ . . . » : ( نگا : انعام‌ / 124 ، اسراء / 93 ) .

ترجمه: نه چنین است ( که ایشان می‌گویند و می‌خواهند ) ! اصلاً آنان از آخرت بیباک هستند . توضیحات: « کلاّ » : نه چنان است !

ترجمه: نه چنین است ( که ایشان درباره قرآن می‌اندیشند ) ! قرآن سراپا پند و اندرز و یاد و یادآوری است . توضیحات: « إِنَّهُ » : ضمیر ( هُ ) به قرآن برمی‌گردد . « تَذْکِرَةٌ » : پند و اندرز . یاد و یادآوری .

ترجمه: هرکس بخواهد ، آن را یاد می‌کند ( و می‌خواند و بدانچه در آن است عمل می‌کند ) . توضیحات: « ذَکَرَهُ » : یادش می‌کند . می‌خواندش . بدان عمل می‌کند .

ترجمه: امّا ( در عین حال پند گرفتن از آن ، جز به مشیّت و توفیق الهی نیست ) آنان اندرز نمی‌گیرند مگر این که خدا بخواهد . سزد که از ( خشم ) خدا دوری جست ، و او را سزد که آمرزگاری کند ( و بر دیگران ببخشاید ) . توضیحات: « مَا یَذْکُرُونَ » : پند و اندرز نمی‌گیرند . یادآور نمی‌شوند . « أَهْلُ » : سزاوار . شایسته . « أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ » : سزاوار آمرزگاری و گذشت است ، و غفار او است و بس .

ترجمه: به روز قیامت سوگند ! توضیحات: « لآ أُقْسِمُ » : ( نگا : واقعه‌ / 75 ، حاقّه‌ / 38 ، معارج‌ / 40 ) .

ترجمه: و به نفس سرزنشگر سوگند ! ( که پس از مرگ زنده می‌گردید و رستاخیز حق است ) . توضیحات: « النَّفْسِ اللَّوَّامَةِ » : نفس ملامتگر . در قرآن مجید از سه نفْس نام برده شده است : الف - نفس امّاره ، که پیوسته انسان را به بدیها و زشتیها فرا می‌خواند ، و پلشتیها را برای او می‌آراید ( نگا : یوسف‌ / 53 ) ب - نفس لوّامه ، که از آن به عنوان وجدان اخلاقی نیز یاد می‌کنند ، نفس بیدار و آگاهی است که هنوز در برابر گناه مصونیّت نیافته است و گاه‌گاهی لغزش پیدا می‌کند و به دامان گناه می‌افتد ، امّا هرچه زودتر به خود می‌آید و به مسیر سعادت باز می‌گردد و به ملامت و سرزنش آدمی می‌پردازد و او را توبه می‌دهد . ج - نفس مطمئنّه ، نفس تکامل یافته‌ای است که نفس امّاره را رام خود کرده است و به مقام تقوای کامل و احساس مسؤولیّت رسیده است و به آسانی لغزش برای او امکان پذیر نیست ( نگا : فجر / 27 ) . به هر حال نفس لوّامه ، بعد از وقوع کار نیک یا بد ، بلافاصله دادگاهی در درون انسان تشکیل می‌دهد و به عنوان قاضی و شاهد مُجری حکم ، به حساب و کتاب او می‌رسد ( نگا : نمونه ) . یادآوری : جواب قسم محذوف است و از سیاق آیات بعد ، مطالب روشن می‌شود . یعنی : سوگند به روز قیامت ، و به نفس لوّامه که همه شما در قیامت برانگیخته می‌شوید و به سزای اعمالتان می‌رسید .

ترجمه: آیا انسان می‌پندارد که ما استخوانهای ( پوسیده و پراکنده ) او را گرد نخواهیم آورد ! توضیحات: « الإِنسَانُ » : مراد انسان کافر است .

ترجمه: آری ! ( آنها را گرد می‌آوریم ) ما حتّی می‌توانیم سر انگشتان او را ( که یکی از دقائق اندام بدن است ) کاملاً همسان خودش بیافرینیم ( و به حال اوّل بازگردانیم ) . توضیحات: « قَادِرِینَ » : حال فاعل فعل محذوفی است . بَلی نَجْمَعُهَا قَادِرِینَ . « نُسَوِّیَ » : سر و سامان و نظم و نظام دهیم . همسان وضع نخست و حال اوّل گردانیم . « بَنَانَ » : سر انگشتان ( نگا : انفال‌ / 12 ) .

ترجمه: ( انسان در قدرت خداوند بر گردآوردن استخوانها و زنده کردن مردگان تردیدی ندارد ) بلکه هدف انسان ( از انکار ) این است که می‌خواهد در مدّت زمانی که در پیش دارد ( تا زنده است ) گناه کند . توضیحات: « لِیَفْجُرَ » : تا گناه کند . علل گرایش به مادیگری و انکار مبدأ و معاد ، غیر مقیّد بودن به چیزی ، یعنی کسب آزادی برای انجام گناهان ، و گریز از مسؤولیّتها ، و اقناع کاذب وجدان است . وگرنه کسی برای نفی مبدأ و معاد ، ادلّه و براهینی در دست ندارد ، و از درون به مادیگری خود قانع و راضی نمی‌باشد . « أُمَامَهُ » : آینده‌ای را که در پیش دارد . یعنی مادام که زنده است .

ترجمه: می‌پرسند : روز قیامت کی خواهد بود ؟ ! توضیحات: « اَیَّانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ » : روز قیامت کی خواهد بود ؟ ! استفهام انکاری است . پرسش ایشان برای بعید بودن قیامت ، و عدم وجود آن است . یعنی : قیامت هرگز نخواهد بود .

ترجمه: ( پاسخ ایشان این است : ) هنگامی که چشمها ( از شدّت هول و هراس ) سراسیمه و آشفته می‌شود . توضیحات: « بَرِقَ » : حیران و سراسیمه شد . آشفته و پریشان گردید ( نگا : ابراهیم‌ / 42 ، انبیاء / 97 ) .

ترجمه: و ماه بی‌نور و روشنائی می‌گردد . توضیحات: « خَسَفَ » : خسوف کرد . روشنائی را از دست داد .

ترجمه: و خورشید و ماه گردآوری می‌گردد . توضیحات: « جُمِعَ » : جمع‌آوری گردید . مراد درهم پیچیدن و گردآوری کردن است ( نگا : تکویر / 1 ) .

ترجمه: انسان در آن روز خواهد گفت : راه گریز کجا است‌ ؟ ( گریز میسّر نیست ) . توضیحات: « الْمَفَرُّ » : گریزگاه . گریز . این واژه می‌تواند اسم مکان یا مصدر میمی‌باشد . « أَیْنَ الْمَفَرُّ » : گریزگاه کجا است‌ ؟ ! گریز کجا میسّر است‌ ؟ !

ترجمه: خیر ! ( اصلاً گریزگاهی در میان نیست ، و گریز ممکن نیست و ) هیچ گونه پناهگاهی وجود ندارد . توضیحات: « وَزَرَ » : پناهگاه .

ترجمه: در آن روز ، قرارگاه ( بهشت و دوزخ ) در دست پروردگار تو است . توضیحات: « الْمُسْتَقَرُّ » : قرارگاه . استقرار یافتن و جایگزین شدن . معنی دیگر آیه : در آن روز قرارگاه همگان در پیش پروردگار انسان است ، و استقرار مردمان به سوی خداوند بندگان است . او است که فرمان می‌دهد و جا و مکان تعیین می‌کند . « رَبِّکَ » : مرجع ضمیر ( کَ ) پیغمبر اسلام است و برخی آن را به انسان برمی‌گردانند .

ترجمه: در آن روز انسان را آگاه می‌سازند از چیزهائی که پیشاپیش فرستاده است و از چیزهائی که برجای گذاشته است . توضیحات: « یُنَبَّأُ » : باخبر گردانده می‌شود . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر دارد . « مَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ » : چیزهائی که پیشاپیش فرستاده است و برجای گذاشته است . همه کارهائی که کرده است و نکرده است .

ترجمه: اصلاً انسان خودش از وضع خود آگاه است ( و وجودش شاهد و دلیل بر خویشتن است ) . توضیحات: « عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ » : از وضع خود آگاه است و بهتر از هرکس دیگری می‌داند که چه کارهائی کرده است . خود انسان حجّت و گواه بر خودش است . چرا که اعضاء او گواهی بر اعمال او می‌دهند ( نگا : فصّلت‌ / 20 ، یس‌ / 65 ) . « بَصِیرَةٌ » : بینا و آگاه . حجّت و دلیل و برهان . حرف ( ة ) برای مبالغه است .

ترجمه: در حالی که ( به زبان ) عذرهائی برای ( دفاع از ) خود می‌آورد . توضیحات: « وَ لَوْ أَلْقی . . . » : حرف واو ، حالیّه است ( نگا : اعراب القرآن درویش ، روح‌المعانی ) . « مَعَاذِیر » : جمع مَعْذِرَت ، عذرها . ذکر بیگناهیها ( نگا : اعراف‌ / 164 ، روم‌ / 57 ، غافر / 52 ) .

ترجمه: ( به هنگام وحی قرآن ) شتابگرانه زبان به خواندن آن مَجُنبان ( و آیات را عجولانه و آزمندانه تکرار مگردان ) . توضیحات: « لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ » : با عجله عجله زبان خود را برای خواندن آن به حرکت در نیاور . ضمیر ( ه ) به قرآن برمی‌گردد ( نگا : طه‌ / 114 ) . از این آیه تا پایان آیه 19 معترضه است .

ترجمه: چرا که گردآوردن قرآن ( در سینه تو ) و ( توانائی بخشیدن به زبان تو ، برای ) خواندن آن ، کار ما است . ( پس از ناحیه حفظ قرآن در میان دل و جان خود ، و روان خواندن و درست تلاوت کردن آن با زبان خویش ، نگران مباش ) . توضیحات: « جَمْعَهُ » : گردآوردن قرآن . مراد گردآوردن قرآن در سینه پیغمبر . « قُرْءَانَهُ » : قرائت آن . خداوند وعده می‌فرمایند که تمام آیات را در سینه پیغمبر جمع و حفظ نماید ، و سپس قرائت آن را بر زبانش جاری فرماید . به عبارت دیگر ، همان گونه که حفظ قرآن در همه دوران در میان مردمان بر عهده خدا است ، نگهداری آن در سینه پیغمبر و جاری کردن آن بر زبان آن حضرت نیز بر عهده خدا است ( نگا : حجر / 9 ) . واژه ( قرآن ) مصدر است و به معنی قرائت است .

ترجمه: پس هرگاه ما قرآن را ( توسّط جبرئیل بر تو ) خواندیم ، تو خواندن آن را ( آرام و آهسته ) پیگیری و پیروی کن . ( وظیفه تو پیروی از تلاوت پیک وحی ، و ابلاغ رسالت آسمانی است و بس ) . توضیحات: « إتَّبِعْ » : دنبال کن . مراد ساکت و خاموش و آرام و آهسته گوش فرا دادن به پیام وحی ، و پس از آن تکرار و تمرین آن است .

ترجمه: گذشته از اینها ، ( در صورتی که بعد از نزول آیات قرآن مشکلی پیدا کردی ) بیان و توضیح آن بر ما است . توضیحات: « بَیَانَهُ » : توضیح درباره قرآن . رفع اشکال احکام و معانی و تفصیل مجمل آن ( نگا : روح‌المعانی ) .

ترجمه: نه چنین است ( که شما درباره معاد می‌پندارید ) ! اصلاً شما دنیای گذرا را دوست می‌دارید . توضیحات: « الْعَاجِلَةَ » : دنیای زودگذر ( نگا : اسراء / 18 ) .

ترجمه: و آخرت را رها می‌سازید . توضیحات: « تَذَرُونَ » : ترک می‌کنید . رها می‌سازید .

ترجمه: در آن روز چهره‌هائی شاداب و شادانند . توضیحات: « وُجُوهٌ » : جمع وجه ، چهره ، مراد چهره‌های مؤمنان است . « نَاضِرَةٌ » : شاداب . شادان .

ترجمه: به پروردگار خود می‌نگرند . توضیحات: « نَاظِرَةٌ » : نگرنده . معنی دیگر آیه : چشم به الطاف پروردگار خود دوخته‌اند . با توجّه به معنی اوّل ، باید گفت که نیروی دید در جهان دیگر همچون نیروی دید در این جهان نمی‌باشد . مثلاً بهشتیان دوزخیان را در قعر آتش سوزان مشاهده می‌کنند و با ایشان به سخن می‌پردازند ( نگا : صافّات‌ / 55 ) . به هر حال نحوه مشاهده آنجا همچون همه چیزهای دیگر آخرت ، با نحوه مشاهده اینجا فرق دارد . احادیث پیغمبر نشان می‌دهد که نگاه کردن آخرت بدون کیفیّت و چگونگی و حدود و جهات و مسافات و صفات است ( نگا : المنتخب ، نمونه ) .

ترجمه: و در آن روز ، چهره‌هائی در هم کشیده و عَبوسند . توضیحات: « وُجُوهٌ » : مراد چهره‌های کافران و منافقان و بزهکاران است . « بَاسِرَةٌ » : درهم کشیده . عَبوس . ترش و درهم ( نگا : مدّثّر / 22 ) .

ترجمه: چرا که آنان می‌دانند که به بلا و عذاب کمرشکنی گرفتار می‌آیند . توضیحات: « فَاقِرَةٌ » : عذاب و بلائی که ستون فقرات را در هم می‌شکند .

ترجمه: چنین نیست که گمان می‌برند . هنگامی که جان به گلوگاه برسد . توضیحات: « بَلَغَتْ » : رسید . فاعل آن ( الرُّوحُ ) محذوف است که از قرینه پیدا است . « التَّرَاقِیَ » : جمع ترقوّه ، به معنی استخوانهائی است که گرداگرد گلو را گرفته‌اند . رسیدن جان به گلوگاه ، کنایه از آخرین لحظات عمر است .

ترجمه: ( از طرف حاضران و اطرافیان سراسیمه و دستپاچه او ، عاجزانه و مأیوسانه ) گفته می‌شود : آیا کسی هست که ( برای نجات او ) افسون و تعویذی بنویسد ؟ ! توضیحات: « رَاقٍ » : تعویذ نویس . افسونگر . « مَنْ رَاقٍٍ » : مراد این است هنگام نومیدی گفته می‌شود : چه کسی می‌تواند او را شفاء دهد و دردش را دوا کند ؟ !

ترجمه: و ( محتضر ) یقین پیدا می‌کند که زمان فراق فرا رسیده است . توضیحات: « أَنَّهُ » : آنچه بدو رسیده است . « الْفِرَاقُ » : مفارقت از جهان و یاران . بدرود کردن .

ترجمه: ساق پائی به ساق پائی می‌پیچد و پاها جفت یکدیگر می‌گردد . توضیحات: « إلْتَفَّتْ » : درهم پیچید . جفت یکدیگر شد و در کنار هم قرار گرفت . به هنگام جان دادن ، و یا در داخل کفن .

ترجمه: در آن روز ، سوق ( همگان ) به سوی پروردگارت خواهد بود . توضیحات: « الْمَسَاقُ » : سوق دادن و راندن . مرجع و مسیر .

ترجمه: ( انسانِ منکر معاد ) هرگز نه زکاتی داده است و نه نمازی خوانده است . توضیحات: « لا صَدَّقَ » : زکات نداده است . تصدیق حق و حقیقت ، از جمله قرآن و پیغمبر نکرده است .

ترجمه: بلکه راه تکذیب ( حق و حقیقت ) را در پیش گرفته است و ( به فرمان خدا ) پشت کرده است . توضیحات: « کَذَّبَ وَ تَوَلّی‌ » : ( نگا : طه‌ / 48 ) .

ترجمه: گذشته از این ، مغرورانه و متکبّرانه ( از کفر و عناد خود ) نزد خانواده و کسانش برگشته است . توضیحات: « یَتَمَطّی‌ » : می‌نازد و بزرگی می‌فروشد . تفرعُن و تکبّر می‌کند .

ترجمه: مرگ بر تو ! مرگ ! توضیحات: « أَوْلیَا‌ » : سزاوارتر . درخورتر . مراد سزاوارتر به مرگ و نابودی است . بعضی گفته‌اند : فعل ماضی است‌ ؛ یعنی خدا مرگ تو را نزدیک گرداند و نابودت کند !

ترجمه: باز هم ، مرگ بر تو ! مرگ ! توضیحات: « أَوْلیَا‌ » : تکرار برای تأکید است .

ترجمه: آیا انسان ( منکر معاد ) می‌پندارد که او بیهوده به حال خود رها شود ( و قوانین و مقرّرات الهی ، و حساب و کتاب و سزا و جزای دنیوی و اخروی نداشته باشد ؟ ! ) . توضیحات: « سُدیً » : بیهوده . رها . یعنی انسان با وجود داشتن عقل ، همچون حیوان بی‌صاحب ، به حال خود واگذاشته شود ، و تکالیف و وظائف و همچنین سزا و جزائی نداشته باشد . حال است .

ترجمه: آیا او نطفه ناچیزی از منی نیست که ( به رحم مادر ) پرت و ریخته می‌گردد ؟ توضیحات: « یُمْنی‌ » : پرت می‌شود و ریخته می‌گردد . « مِن مَّنِیٍّ یُمْنی‌ » : ( نگا : نجم‌ / 46 ، واقعه‌ / 37 ) .

ترجمه: سپس به صورت خون لخته و دَلَمه‌ای درآمده است ، و خداوند او را آفرینش تازه‌ای بخشیده است ، و بعد اندام او را نظم و نظام و سر و سامان داده است‌ ؟ توضیحات: « عَلَقَةً » : خون لخته و دَلَمه ( نگا : حجّ‌ / 5 ، مؤمنون‌ / 14 ، غافر / 67 ) . « سَوّی‌ » : اندام او را همآهنگ کرد و سر و سامان داد ( نگا : بقره‌ / 29 ، کهف‌ / 37 ، حجر / 29 ) .

ترجمه: و از این ( انسان ) دو صنف نر و ماده را ساخته و پرداخته است . توضیحات: « مِنْهُ » : از انسان . « الزَّوْجَیْنِ » : دو صِنف . دو نوع ( نگا : هود / 40 ، رعد / 3 ، نجم‌ / 45 ) . « الذَّکَرَ وَ الأُنثی‌ » : بدل است .

ترجمه: آیا چنین خدائی نمی‌تواند مردگان را زنده گرداند ؟ ! توضیحات: « أَلَیْسَ ذلِکَ . . . » : ( نگا : یس‌ / 81 ) .

ترجمه: آیا ( جز این است که ) مدّت زمانی بر انسان ( در شکم مادر ، به گونه نطفه و جنین ) گذشته است و او چیز قابل ذکر و شایسته توجّه نبوده است‌ ؟ ! توضیحات: « هَلْ أَتی . . . » : = قَدْ أَتی . استفهام تقریری است و مراد تحقّق و تذکّر است ، یعنی بلی که چنین زمانی بوده است . « مَذْکُوراً » : قابل ذکر . دارای نام و نشان .

ترجمه: ما انسان را از نطفه آمیخته ( از اسپرماتوزوئید و اوول ) آفریده‌ایم ، و چون او را ( با وظائف و تکالیفی ، بعدها ) می‌آزمائیم ، وی را شنوا و بینا ، ( به عبارت دیگر عاقل و دانا ) کرده‌ایم . توضیحات: « أَمْشَاجٍ » : جمع مَشَِج یا مَشیج ، آمیخته . آمیزه . مراد ترکیبی از موادّ و عناصر مختلف ، یا آمیزه‌ای از اسپرماتوزوئید و اوول است . صفت ( نُطْفَةٍ ) است ، چرا که مراد از نطفه ، مجموع اسپرماتوزوئید و اوول ، یا اجزاء مختلفه است و موصوف به منزله جمع گرفته شده است ( نگا : روح‌المعانی ) . « نَبْتَلِیهِ » : او را با وظائف و تکالیف و عبادات می‌آزمائیم . « فَجَعَلْنَاهُ » : حرف ( فَ ) سببیّه است ، و اصل جمله بدین شکل است : فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعاً بَصِیراً لِنَبْتَلِیَهُ ( نگا : تفسیرالقرآنی للقرآن ) .

ترجمه: ما راه را بدو نموده‌ایم ، چه او سپاسگزار باشد یا بسیار ناسپاس . توضیحات: « إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ » : خدا راه را به انسانها نشان داده است . خرد را بدو بخشیده است ، و کتاب هستی را در مقابل دیدگانش باز کرده است ، و پیغمبرانی برای او روانه نموده است ، و بالاخره راه خوب و راه بد را بدو نشان داده است ( نگا : بلد / 10 ) . این ، انسان است که به اختیار و انتخاب خود راه سعادت یا راه شقاوت می‌پوید و بهشت یا دوزخ را می‌جوید ( نگا : فصّلت‌ / 17 ) . « شَاکِراً » : حال ضمیر ( ه ) است . برخی هم احتمال می‌دهند که خبر ( یَکُونُ ) محذوفی بوده و تقدیر چنین است : إمَّا یَکُونُ شَاکِراً وَ إمَّا یَکُونُ کَفُوراً .

ترجمه: ما برای کافران زنجیرها و غلّها و آتش فروزان دوزخ را آماده کرده‌ایم . توضیحات: « سَلاسِلَ » : جمع سِلْسِلَة ، زنجیرها . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر دارد . « أَغْلالاً » : ( نگا : اعراف‌ / 157 ، رعد / 5 ، غافر / 71 ) .

ترجمه: نیکان ، جامهای شرابی را سر می‌کشند و می‌نوشند که آمیخته به کافور است . توضیحات: « کَأْسٍ » : جام پر از شراب . « مِزَاجُ » : آمیزه . آمیخته . چیزی که در جام است که خود شراب است . « کَافُوراً » : گیاه خوشبوئی است که عربها آن را به داخل شراب می‌ریختند تا معطّر گردد ( نگا : فی‌ظلال القرآن ) . ولی در اینجا اسم آبی است در بهشت . تشبیه آن به کافور از لحاظ سفیدی و خوشبوئی است . « کَانَ مِزَاجُهَا کَافُوراً » : آمیخته به کافور است . محتوای آن از آبی به نام کافور است . شراب آن ، خوشبو و سفید همچو کافور است .

ترجمه: ( این جامها پر می‌شود از ) چشمه‌ای که بندگان خدا از آن می‌نوشند و هرجا که بخواهند با خود روان می‌کنند و می‌برند . توضیحات: « عَیْناً » : چشمه‌ای . بدل از ( کافُوراً ) یا مفعول به فعل محذوف ( أَعْنی ) یا ( أَخُصُّ ) است . « یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیراً » : به گونه شگفتی از آن مصرف می‌کنند و می‌نوشند . جاری و روان می‌کنند . بر می‌جوشانند و به فوران در می‌آورند .

ترجمه: ( بندگانی که در جهان اعمال و اوصافی این چنین ، در پیش می‌گرفتند : ) به نذر خود وفا می‌کردند ، و از روزی می‌هراسیدند که شر و بلای آن گسترده و فراگیر است . توضیحات: « النَّذْرِ » : مراد دو چیز است : نخست ، چیزی که انسان برای خوشنودی خدا بر خود واجب می‌کند ، دیگر چیزی که خدا بر انسان واجب گردانده است ( نگا : تفهیم‌القرآن ) . « مُسْتَطِیراً » : پران و گسترده . فراگیر و پراکنده .

ترجمه: و خوراک می‌دادند به بینوا و یتیم و اسیر ، به خاطر دوست داشت خدا . توضیحات: « عَلی حُبِّهِ » : به خاطر دوست داشت خدا و عشق به الله ، با وجود دوست داشت خوراک و نیاز خود بدان . ضمیر ( ه ) به خدا بر می‌گردد که از سیاق کلام پیدا است ( نگا : کهف‌ / 28 ، روم‌ / 39 ) . و یا به طعام برمی‌گردد ( نگا : آل‌عمران‌ / 92 ) .

ترجمه: ( به زبان حال ، بدیشان می‌گویند : ) ما شما را تنها به خاطر ذات خدا خوراک می‌دهیم ، و از شما پاداش و سپاسگزاری نمی‌خواهیم . توضیحات: « إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ . . . » : این آیه از زبان حال نیکان و نیکوکاران است‌ ؛ نه این که محسنان چنین سخنی را هربار به مستمندان گفته باشند ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) . « لِوَجْهِ اللهِ » : به خاطر ذات پاک یزدان . برای رضای خدا . مراد از وجه ، ذات است ( نگا : بقره‌ / 115 و 272 ، رعد / 22 ، روم‌ / 38 و 39 ) .

ترجمه: ما ( از عذاب ) پروردگارمان می‌ترسیم‌ ؛ از ( عذاب ) روز بس ترشرو و سخت اخموئی ( که قیامت نام دارد ) . توضیحات: « یَوْماً » : مفعولٌ‌به است ( نگا : اعراب القرآن درویش ، روح‌البیان ) و ( مِن رَبِّنَا ) حال متقدّم آن است ، یا ( مِن رَبِّنَا ) مفعولٌ‌به است و ( یَوْماً ) بدل از محلّ آن است ( نگا : روح‌البیان ) . « عَبُوساً » : بس ترشرو و چهره در هم کشیده . « قَمْطَرِیراً » : سخت اخمو . بسیار سخت و شدید .

ترجمه: به همین خاطر ، خداوند آنان را از شرّ و بلای آن روز محفوظ می‌دارد ، و ایشان را به خرّمی و شادمانی می‌رساند . توضیحات: « شَرَّ » : بلایا و شدائد قیامت . مفعولٌ‌به دوم است . « لَقَاهُمْ » : ایشان را می‌رساند به . بدیشان می‌رساند و می‌بخشد . « نَضْرَةً » : سرسبزی و خرّمی . شادی و شادمانی ( نگا : مطفّفین‌ / 24 ) .

ترجمه: و در برابر صبری که نموده‌اند ، خداوند بهشت و جامه ابریشمین را پاداششان می‌کند . توضیحات: « حَرِیراً » : ابریشم که جامه بهشتیان است ( نگا : حجّ‌ / 23 ، فاطر / 33 ) .

ترجمه: در بهشت بر تختهای زیبا و مجلّل تکیه می‌کنند ، و نه ( گرمای ) آفتابی و نه سوز سرمائی در آنجا می‌یابند . توضیحات: « مُتَّکِئِینَ » : تکیه‌زنندگان . حال ضمیر ( هم ) در آیه پیشین است . « الأرَائِکِ » : جمع أَریکَة ، تختهای زیبا و مبلمان مجلّل . ( نگا : کهف‌ / 31 ، یس‌ / 56 ) . « زَمْهَرِیراً » : سوز سرما . شدّت سرما .

ترجمه: سایه‌های ( درختان ) بهشتی بر آنان فرو می‌افتد ، و میوه‌های آنجا سهل‌الوصول و در دسترس است . توضیحات: « دَانِیَةً » : نزدیک . فرو افتاده . « قُطُوفُ » : جمع قِطْف ، میوه رسیده ( نگا : حاقّه‌ / 22 و 23 ) .

ترجمه: جامه‌های سیمین شراب و قدحهای بلورینِ می میانشان به گردش در می‌آید . توضیحات: « أَکْوَابٍ » : جمع کُوب ، قَدَح ( نگا : زخرف‌ / 71 ، واقعه‌ / 18 ) . « قَوَارِیرَ » : جمع قَارُورَة ، ظرف بلورین و شیشه‌ای . در رسم‌الخطّ قرآنی الف زائدی در آخر وجود دارد .

ترجمه: قدحهای بلورینی که از نقره‌اند . ( خدمتکاران بهشتی ) آنها را درست به اندازه لازم پیموده‌اند . توضیحات: « قَوَارِیرَ مِن فِضَّةٍ . . . » : ظرفهای بلورینی که سیمین هستند ! در جهان ما چنین ظرفی مطلقاً وجود ندارد . یا این که مراد شفّافیّت بی‌حدّ ظروف است . « قَدَّرُوهَا » : خدمتکاران بهشتی آنها را به اندازه لازم و برابر ذوق و طبع و خواست بهشتیان تهیّه دیده‌اند و پیموده‌اند ( نگا : فرقان‌ / 2 ) .

ترجمه: در آنجا از جامهای شرابی بدیشان می‌دهند که آمیزه آن زنجبیل است . توضیحات: « مِزَاجُهَا » : ( نگا : انسان‌ / 5 ) . « زَنجَبِیلاً » : اسم گیاهی است که در مناطق گرمسیر می‌روید . عربها زنجبیل را به خاطر نشاط‌آور و محرک و خوشبو بودن در شراب می‌ریختند .

ترجمه: ( این جامها پر می‌شوند از ) چشمه‌ای که در بهشت است و سلسبیل نامیده می‌شود . توضیحات: « عَیْناً » : ( نگا : انسان‌ / 6 ) . « سَلْسَبِیلاً » : در لغت ، به معنی آب روان و خوشگوار است . در اینجا اسم خاصّ است .

ترجمه: همواره نوجوانان جاودانه‌ای میانشان می‌گردند ( و به خدمتشان می‌پردازند ) که هرگاه ایشان را بنگری چنین می‌انگاری که مروارید غلتانند . توضیحات: « وِلْدانٌ مُّخَلَّدُونَ » : ( نگا : واقعه‌ / 17 ) . « مَنثُوراً » : پراکنده . « لؤْلُؤاً مَّنثُوراً » : مروارید پراکنده . مروارید غلتان . اشاره به زیبائی و درخشندگی و جذّابیّت غلامان خدمتگزار است .

ترجمه: هنگامی که بنگری ، در آنجا نعمت فراوانی و سرزمین فراخی و پادشاهی بزرگی را خواهی دید . توضیحات: « ثَمَّ » : آنجا . مراد بهشت است . « مُلْکاً کَبِیراً » : سرزمین بزرگ و وسیع . مملکت فراخ . پادشاهی و سلطنت عظیم ( نگا : تفسیر کبیر ) .

ترجمه: بر تن ایشان ، لباسهای ابریشم نازک سبز و دیبای ضخیم است ، و با دستبندها و النگوهای سیمین ، زیب و زینت شده‌اند ، و پروردگارشان بدیشان شراب پاک می‌نوشاند . توضیحات: « عَالِیَهُمْ » : بر اندام ایشان است . به تن ایشان است . واژه عالی ، حال ضمیر ( هم ) در ( عَلَیْهِم ) ، یا مفعول‌فیه است ، هرچند که در قالب اسم فاعل است . مثل : ( خارج ، داخل ، باطن ، ظاهر ) . می‌توان گفت : جَلَسْتُ خَارِجَ الدَّارِ . « سُندُسٍ . . . إِسْتَبْرَقٌ » : ( نگا : کهف‌ / 31 ، دخان‌ / 53 ) . « حُلُّوا » : آراسته گشته‌اند . زینت شده‌اند . فعل ماضی مجهول از مصدر تحلیه است . « أَسَاوِرَ » : ( نگا : کهف‌ / 31 ، حجّ‌ / 23 ، فاطر / 33 ) . « طَهُوراً » : بسیار پاک و پاکیزه ( نگا : فرقان‌ / 48 ) . این شراب عالی‌ترین نوع شراب بوده و غیر از شراب مذکور در آیات پنجم و هفدهم است .

ترجمه: این ( نعمتهای فراوان ) پاداش ( کارهای پسندیده دنیوی ) شما است ، و ( بدین وسیله ) از تلاش و کوشش شما قدردانی و سپاسگزاری می‌شود . توضیحات: « مَشْکُوراً » : مورد تشکّر ( نگا : اسراء / 19 ) .

ترجمه: ما خودمان قرآن را به تدریج بر تو نازل کرده‌ایم . توضیحات: « نَزَّلْنَا . . . تَنزِیلاً » : ( نگا : اسراء / 106 ، فرقان‌ / 25 ) . ذکر مفعول مطلق ، اشاره به نزول تدریجی قرآن است ، و تأکیدی بر نزول قرآن از سوی یزدان جهان .

ترجمه: حال که چنین است در طریق تبلیغ و اجرای احکام پروردگارت شکیبا باش ، و از هیچ کدام از گناهکاران و بی‌دینانشان فرمانبرداری مکن . توضیحات: « فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ » : ( نگا : قلم‌ / 48 ) . « ءَاثِم‌ » : گناهکار . « کَفُوراً » : بسیار بی‌دین . غرق در کفر . بسیار ناسپاس ( نگا : تفهیم القرآن ) . « لا تُطِعْ مِنْهُمْ . . . » : یعنی از تهدیدشان نترس ، و تحت تأثیر کردار و گفتارشان قرار نگیر ، و فرمان خدا را بدون کم و کاست و ملاحظه این و آن برسان .

ترجمه: بامدادان و شامگاهان نام پروردگارت را ورد زبان ساز . توضیحات: « بُکْرَةً » : بامدادان . اشاره‌ای به ادای نماز صبح در سپیده‌دمان نیز دارد . « أَصِیلاً » : شامگاهان . به فاصله میان ظهر و غروب آفتاب نیز اطلاق می‌شود ، و لذا اشاره‌ای هم به ادای نمازهای ظهر و عصر دارد .

ترجمه: و شبانگاهان برای خدا سجده و کرنش ببر ، و در شب خیلی او را تسبیح و تقدیس کن . توضیحات: « مِنَ الَّیْلِ » : حرف ( مِنْ ) تبعیضیّه است . « فَاسْجُدْ لَهُ » : علاوه از عبادت شبانه ، اشاره‌ای هم به ادای نماز مغرب و عشاء دارد . « سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً » : علاوه از ذکر و تسبیح شبانه ، اشاره‌ای هم به نماز تهجّد دارد که از اهمّیّت خاصّی برخوردار است . واژه ( طَوِیلاً ) به ظاهر صفت ( الَّیْلِ ) است . ولی ذکر این قید برای این نیست که در شبهای کوتاه نماز تهجّد اداء نگردد ، بلکه مراد این است که شب هر اندازه هم باشد دراز است و باید برای تقویت اراده و تهذیب نفس و افزایش ایمان ، از آن استفاده کرد . یا این که ( طَویلاً ) صفت مصدر محذوف ( تَسْبیحاً ) است . یعنی خیلی خدا را در شب تسبیح و تقدیس کن ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) . به هر حال این مقدار در ( مزّمّل‌ / 1 - 4 ) مشخّص شده است . به هر حال آیات 25 و 26 در حقیقت بیانگر لزوم توجّه شبانه‌روزی و مستمرّ به ذات اقدس پروردگار و ذکر او به زبان حال و قال است .

ترجمه: این ( کافران و مشرکان ) زندگی زودگذر دنیا را دوست می‌دارند ، و روز سخت و دشوار آخرت را پسِ پشت خود می‌افکنند . توضیحات: « یَذَرُونَ » : رها می‌سازند . ترک می‌گویند . « وَرَآءَهُمْ » : پشت سر خود . مقابل و جلو خود ( نگا : المصحف المیسّر ) . « ثَقِیلاً » : سخت و پر دردسر . دشوار و ناگوار . مراد قیامت است .

ترجمه: ما ایشان را آفریده‌ایم و بندها و پیوندهای اندامشان را سفت بهم بسته و استوار داشته‌ایم ، و هر وقت بخواهیم ( ایشان را نابود می‌کنیم و ) انسانهای دیگری را جایگزین آنان می‌سازیم . توضیحات: « أَسْرَ » : مفصل . بند . پیوند . ساختمان بدن . ترکیب بند تن . یا مراد رباط و اعصاب است که ریسمان و طناب بدن و وسیله ارتباط اندامها بشمارند . « بَدَّلْنَآ أَمْثَالَهُمْ تَبْدِیلاً » : ( نگا : توبه‌ / 39 ، محمّد / 38 ، واقعه‌ / 61 ) .

ترجمه: این ( آیه‌ها ) اندرز و یادآوری ( برای جهانیان ) است ، و هرکس که بخواهد ( می‌تواند با استفاده از آن ) راهی به سوی پروردگارش برگزیند ، ( راهی که او را به آمرزش و بهشت خدا می‌رساند ) . توضیحات: « هذِهِ » : این آیات پیشین . « تَذْکِرَةٌ » : ( نگا : طه‌ / 3 ، واقعه‌ / 73 ، حاقّه‌ / 12 و 48 ) . « إِتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبِیلاً » : ( نگا : نساء / 137 ، فرقان‌ / 57 ، مزّمّل‌ / 19 ) .

ترجمه: شما نمی‌توانید بخواهید ، مگر این که خدا بخواهد . بی‌گمان خداوند بس آگاه و کاربجا است . توضیحات: « مَآ تَشَآءُونَ إِلّآ أَن یَشَآءَ اللهُ » : مراد این است که از خواستنتان چیزی ساخته نیست ، تا وقتی که خدا نخواسته باشد . یعنی اراده کردن و خواستن وظیفه انسان است و در برابرش سزا و جزا می‌بیند ، و توفیق دادن و نتیجه بخشیدن در دست خدا است ، و خدا قادر مطلق است . خلاصه ، مشیّت بندگان در گرو مشیّت خدا است ، یا به عبارت دیگر : حرکت کار بندگان ، و برکت کار یزدان است . مثلاً به هنگام گرسنگی ، نان خوردن کار انسان و سیر کردن کار خدا است . در وقت بیماری ، دوا خوردن کار آفریدگان و شفا دادن کار خدای سبحان است .

ترجمه: خداوند هرکس را بخواهد ( مشمول رحمت خود می‌سازد و ) به بهشت خویش داخل می‌گرداند ، ولی برای ستمکاران عذاب دردناکی را فراهم ساخته است . توضیحات: « الظَّالِمِینَ » : مفعولٌ‌به فعل محذوفی است که فعل ملفوظ مابعدش ، آن را بیان می‌دارد . « رَحْمَتِهِ » : رحمت او . مراد بهشت خدا است .