Tefsîr-i Nûr (Farsça) — المرسلات 77:1 – الماعون 107:7

ترجمه: سوگند به آیه‌هائی که ( توسّط جبرئیل ، پیاپی بر محمّد ) فرو فرستاده می‌شود ! برای پخش خوبیها و نیکیها . توضیحات: « الْمُرْسَلاتِ » : فرو فرستاده شده‌ها . درباره پنج واژه مُرْسَلات ، عَاصِفَات ، نَاشِرَات ، فَارِقَات ، و مُلْقِیَات ، در پنج آیه اوّل این سوره ، نظریّه‌های گوناگونی اظهار شده است ، از جمله : برخی آنها را فرشتگان ، و برخی بادها ، و بعضی آیات قرآن می‌دانند . این سه نظریّه از سایر نظرات ، طرفداران بیشتری دارد . ما رأی سوم را برگزیدیم که در تفسیر کبیر و المنتخب بدان اشاره شده است . « عُرْفاً » : به معنی معروف ، کار نیک . خیر و خوبی . مفعولٌ‌له است یا منصوب به نزع خافض . پیاپی . در این صورت حال ضمیر مستتر در ( مرسلات ) یا مفعول مطلق است و در اصل چنین است : وَ الْمُرْسَلاتِ إِرْسَالاً ، أَیْ مُتَتَابِعَةً .

ترجمه: و سوگند به آیه‌هائی که ( سائر ادیان را ) سخت در هم نوردیده و منسوخ می‌کنند ! توضیحات: « الْعَاصِفَاتِ » : جمع عاصِفَة ، درهم پیچنده و نابود کننده ( نگا : تفسیر کبیر ) . تندباد . « عَصْفاً » : نابود کردن . تند وزیدن . سرعت گرفتن . مفعول مطلق است .

ترجمه: و سوگند به آیه‌هائی که ( حکمت و هدایت را در دل جهانیان ) به گونه گسترده‌ای پخش می‌کنند ! توضیحات: « النَّاشِرَاتِ » : پخش‌کنندگان . « نَشْراً » : پخش کردن . مفعول مطلق‌است .

ترجمه: و سوگند به آیه‌هائی که ( حق و باطل را ) کاملاً از هم جدا می‌سازند ! توضیحات: « الْفَارِقَاتِ » : جداسازندگان .

ترجمه: و سوگند به آیه‌هائی که یاد ( خدا ) و پند و اندرز ( آسمانی ) را ( به مردم ) می‌رسانند ! توضیحات: « الْمُلْقِیَاتِ » : رسانندگان پیام آسمانی به مردم . « ذِکْراً » : یاد . پند و اندرز . مفعولٌ‌به است .

ترجمه: برای ( اتمام حجّت با بندگان و رفع ) عذر ، و بیم دادن ( ایشان از عذاب ) . توضیحات: « عُذْراً » : آیات قرآنی پند و اندرز آسمانی و بیدارباش الهی را به مردم می‌رسانند تا خدا با ایشان اتمام حجّت کرده باشد ، و فردای قیامت عذری نداشته باشند . « نُذْراً » : برای بیم دادن مردم از عذاب و عقاب الهی . « عُذْراً أَوْ نُذْراً » : مفعولٌ‌له هستند .

ترجمه: قطعاً چیزی که از آن بیم داده می‌شوید ( و قیامت نام دارد ) به وقوع می‌پیوندد . توضیحات: « مَا تُوعَدُونَ » : آنچه بدان مژده داده می‌شوید و بیم می‌گردید . مراد قیامت و آخرت است .

ترجمه: هنگامی که ستارگان محو و تاریک می‌گردند . توضیحات: « طُمِسَتْ » : نابود شدند . بی‌نور گشتند ( نگا : نساء / 47 ، یس‌ / 66 ، قمر / 37 ) .

ترجمه: و هنگامی که آسمان شکافته می‌گردد . توضیحات: « فُرِجَتْ » : شکافته گردید ( نگا : انشقاق / 1 ) .

ترجمه: و هنگامی که کوهها برکنده و پراکنده می‌گردند . توضیحات: « نُسِفَتْ » : از جا کنده شد و پخش گردید . برکنده و پراکنده گردید ( نگا : طه‌ / 97 و 105 ) .

ترجمه: و هنگامی که برای پیغمبران تعیین وقت می‌گردد ( تا برای ادای شهادت بر ملّت خود ، حاضر شوند ) . توضیحات: « الرُّسُلُ » : پیغمبران . « أُقِّتَتْ » : تعیین وقت گردید . یعنی برای ادای گواهی بر ملّت خود جمع می‌گردند ( نگا : مائده‌ / 109 ، زمر / 69 ) . اصل این واژه ( وقت ) است و از مصدر ( توقیت ) .

ترجمه: ( این کارها ) برای چه روزی پس انداخته و در نظر گرفته شده‌اند ؟ توضیحات: « أُجِّلَتْ » : به تأخیر افکنده شده است . تعیین گشته است . از مصدر تأجیل به معنی به تأخیر انداختن . تعیین مدّت کردن . عقب انداختن و زمان دادن ( نگا : انعام‌ / 128 ، آل‌عمران‌ / 145 ) . معنی دیگر آیه : برای چه روزی تعیین وقت شده است‌ ؟ این شیوه ، برای تهدید کردن و بیم دادن است .

ترجمه: برای روز قضاوت ( در میان مردم ) و جدائی انداختن ( میان حق و باطل ، و صفوف مؤمنان از صفوف کافران ، و نیکوکاران از بدکاران ، و بالاخره بهشتیان از دوزخیان ) . توضیحات: « الْفَصْلِ » : قضاوت و داوری . جدائی انداختن . همه سوگندهای پیشین برای بیان واقعیّت روزی است که تلاشها و کوششها ، سزا و جزا داده می‌شود ، و میان همگان داوری می‌گردد و حق و باطل آشکارا جلوه‌گر می‌آید .

ترجمه: تو چه می‌دانی روز داوری و جدائی چیست‌ ؟ توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : ( نگا : حاقّه‌ / 3 ، مدّثّر / 27 ) . مراد بیان عظمت روز قیامت است .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان ! توضیحات: « وَیْلٌ » : هلاک و نابودی . وای ! واویلا ! این آیه جواب شرط ( اِذا ) در آیات 8 و 9 و 10 و 11 است ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) .

ترجمه: آیا ما پیشینیان ( تکذیب‌کننده ) را نابود نساخته‌ایم‌ ؟ توضیحات: « الأوَّلِینَ » : پیشینیان . همچون قوم نوح و عاد و ثمود .

ترجمه: سپس پسینیان را به دنبالشان روانه نکرده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « الآخِرِینَ » : پسینیان . متأخّرین . همچون قوم لوط و شعیب و موسی .

ترجمه: ما با گناهکاران چنین رفتار می‌کنیم . توضیحات: « کَذلِکَ نَفْعَلُ . . . » : این آیه ، در حقیقت بیانگر این واقعیّت است که عذابهای الهی دامنگیر آیندگان بزهکار ، همسان گذشتگان گناهکار می‌گردد .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان ! توضیحات: « یَوْمَئِذٍ » : مراد روز رستاخیز است و تکرار برای تأکید مطلب است .

ترجمه: آیا ما شما را از آب حقیر و ناچیزی ( به نام منی ) نیافریده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « مَهِینٍ » : خوار و سبک . حقیر و ناچیز . البتّه چنین ناچیزی و حقارتی از دیدگاه ظاهری مردمان است ، امّا از نظر علمی ، اعجوبه زمان است ( نگا : سجده‌ / 8 ) .

ترجمه: و آن را در جایگاهی استوار قرار داده‌ایم ( که رحم مادر است و آن اندازه مناسب و جالب و عجیب است که هر انسانی را در شگفتی فرو می‌برد ) . توضیحات: « مَکِینٍ » : محکم و استوار ( نگا : مؤمنون‌ / 13 ) .

ترجمه: تا مدّت زمانی مشخّص ( که دوران ماندگاری جنین در شکم پایان می‌گیرد ، و روز ولادت فرا می‌رسد ) . توضیحات: « قَدَرٍ » : مقدار . مدّت زمان معیّن ( نگا : حجر / 21 ، مؤمنون‌ / 18 ، شوری‌ / 27 ، زخرف‌ / 11 ) .

ترجمه: ما توانائی ( این کار را ) داشته‌ایم ( که از نطفه ناچیز و حقیری چنان انسان شریف و کاملی بسازیم ) و ما بهترین توانا بوده و هستیم . توضیحات: « قَدَّرْنَا » : قدرت داشته‌ایم . اندازه‌گیری کرده‌ایم . « قَادِرُونَ » : اندازه‌گیران . توانایان . معنی دیگر آیه : ما اندازه‌گیری کرده‌ایم و بهترین اندازه‌گیر بوده‌ایم ( نگا : المصحف‌المیسّر ، تفسیر کبیر ، روح‌البیان ، روح‌المعانی ) .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان !

ترجمه: آیا ما زمین را گردآورنده ( مردمان در حال حیات بر روی خود ، و در حال ممات در دل خود ) نساخته‌ایم‌ ؟ توضیحات: « کِفَاتاً » : مصدر است و به معنی گردآوری . در اینجا در معنی اسم فاعل به کار برده شده است و به معنی جمع‌کننده و گردآورنده است . یا این که اسم مکان است و به معنی جایگاه و محلّ گردهمآئی .

ترجمه: هم در حال حیات و هم در حال ممات‌ ؟ توضیحات: « أَحْیَآءً » : اگر ( کِفَاتاً ) مصدر ، یا جمع ( کافِت ) و اسم فاعل باشد ، مفعولٌ‌به آنها است . اگر اسم مکان باشد ، باز هم مفعولٌ‌به است ، ولی برای فعل محذوف ( تَکْفِتُ ) . یا حال ضمیر محذوف ( کُم ) است ، و اصل آن چنین است : تَکْفِتُکُمْ أَحْیَآءً وَ أَمْوَاتاً .

ترجمه: و در آن کوههای استوار و بلند پدید نیاورده‌ایم ، و از آب گوارا به شما ننوشانده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « شَامِخَاتٍ » : جمع شامخ ، بلند و سربه فلک کشیده . « فُرَاتاً » : گوارا . بسیار خوشمزه ( نگا : فرقان‌ / 53 ، فاطر / 12 ) .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب کنندگان !

ترجمه: ( بدانان گفته می‌شود : ) به سوی همان چیزی رهسپار شوید که پیوسته دروغش می‌شمردید . توضیحات: « إنطَلِقُوا » : رهسپار شوید . روان شوید . « مَا » : مراد دوزخ است .

ترجمه: بروید به سوی سایه سه شاخه ( دودهای خفقان بار آتش ) . توضیحات: « ظِلٍّ » : سایه . مراد دود سیاه و پرحرارتی است که از دوزخ برمی‌خیزد . به عنوان ریشخند ، سایه نامیده شده است . « شُعَبٍ » : جمع شُعْبَة ، شاخه . « ذِی ثَلاثِ شُعَبٍ » : دارای سه شاخه ، شاخه‌ای از بالای سر ، و شاخه‌ای از طرف راست ، و شاخه‌ای از طرف چپ . به این ترتیب ، این دود غلیظ مرگبار ، آنان را از هر سو احاطه می‌کند و در کام خود فرو می‌برد .

ترجمه: نه سایه‌دار خنک و آسایش‌بخشی است ، و نه از سوزندگی شعله‌های آتش جلوگیری می‌کند . ( چرا که خود برخاسته از آتش است ) . توضیحات: « ظَلِیلٍ » : سایه‌دار . سایه گستر . مراد سایه‌ای است که آرام‌بخش و خنک باشد و واقعاً سایه به حساب بیاید .

ترجمه: آتشی که ( چنین دود مرگباری از آن برمی‌خیزد ) آتشپاره‌هائی از خود بیرون می‌دهد که انگار کوشک ( بزرگ و برافراشته‌ای ) هستند . توضیحات: « إِنَّهَا » : آن آتش . « شَرَرٍ » : جمع شَرَرَة و شَرارَة ، زبانه‌ها آتشپاره‌ها . جرقّه‌ها . « الْقَصْرِ » : کوشک . کاخ .

ترجمه: آتشپاره‌هائی که انگار ( از لحاظ رنگ و حرکت و سرعت ) شتران زردی هستند . توضیحات: « کَأَنَّهُ » : ضمیر ( هُ ) به لفظ ( شَرَر ) برمی‌گردد . « جِمَالَةٌ‌ » : جمع جَمَل ، شتران . « صُفْرٌ » : جمع اصفر ، زرد رنگ . عربها این واژه را درباره شترانی به کار می‌برند که رنگ آنها زردِ آمیزه سیاه باشد ( نگا : المصحف‌المفسّر ) .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان !

ترجمه: امروز ، روزی است که ( تکذیب‌کنندگان آیات الهی ، دم نمی‌زنند و ) سخن نمی‌گویند ( چرا که خداوند بر دهانشان مهر سکوت می‌نهد ) . توضیحات: « یَوْمُ » : خبر ( هذا ) است و به جمله ( لا یَنطِقُونَ ) اضافه شده است . سخن نمی‌گویند . قیامت طولانی است و دارای موضعها و موقعیّتهای گوناگونی است . کافران بعد از دفاع از خود ( نگا : نحل‌ / 111 ) و معذرت‌خواهیها ( نگا : احزاب‌ / 67 ) و سرانجام انکار کفر و بی‌دینی خویش ( نگا : انعام‌ / 23 ) بر دهانشان مهر سکوت زده می‌شود ( نگا : یس‌ / 65 ) و خداوند برای گواهی بر اعمال و افعالشان سایر اندامها را به گفتار در می‌آورد ( نگا : نور / 24 ) و دیگر بدیشان اجازه سخن گفتن داده نمی‌شود .

ترجمه: و بدیشان اجازه داده نمی‌شود تا پوزش بطلبند و عذرخواهی بکنند . توضیحات: « لا یُؤْذَنُ لَهُمْ » : این عدم اجازه ، به دنبال ثبوت جرائم است . وقتی است که کار به جائی رسیده است که حق دفاع از ایشان سلب می‌گردد .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان !

ترجمه: ( بدیشان گفته می‌شود : ) امروز ، روز داوری ( در میان مردم ) و جداسازی ( مؤمنان از کافران و حق از باطل و بالاخره بهشتیان از دوزخیان ) است ، شما را با همه پیشینیان گرد آورده‌ایم . توضیحات: « الْفَصْلِ » : داوری . جداسازی ( نگا : صافّات‌ / 21 ، دخان‌ / 40 ، مرسلات‌ / 13 و 14 ) . « الأوَّلِینَ » : پیشینیان . مفعول معه است و یا عطف است بر ضمیر ( کُمْ ) .

ترجمه: اکنون اگر حیله و چاره‌ای ( برای گریز از چنگال عقاب و عذاب من ) دارید ، نسبت به من انجام دهید ( و با هر طرح و نقشه‌ای که می‌توانید خویشتن را از دست من برهانید ) . توضیحات: « کَیْدٌ » : نیرنگ . چاره‌جوئی . حیله نجات و رهائی . « فَکِیدُونِ » : برای رهائی از عقاب و عذاب من چاره‌جوئی کنید . در برابر من حیله نجات به کار برید ( نگا : اعراف‌ / 195 ) .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان !

ترجمه: پرهیزگاران در زیر سایه‌ها و در کنار چشمه‌سارانند . توضیحات: « ظِلالٍ » : جمع ظِلّ ، سایه‌ها . « عُیُونٍ » : جمع عَیْن ، چشمه‌ها .

ترجمه: و در میان میوه‌هائی که بخواهند و آرزو کنند . توضیحات: « فَوَاکِهَ » : جمع فاکِهَة ، میوه‌ها . « یَشْتَهُونَ » : دو معنی دارد : الف - هرگونه میوه‌ای که می‌خواهند . ب - میوه‌هائی که خوشمزه و مورد پسند است و با اشتهاء کامل می‌خورند .

ترجمه: در برابر کارهائی که می‌کرده‌اید ، خوش بخورید و خوش بنوشید ، گوارا باد . توضیحات: « هَنِیئاً » : ( نگا : نساء / 4 ، طور / 19 ، حاقّه‌ / 24 ) .

ترجمه: ما این گونه به نیکوکاران پاداش می‌دهیم . توضیحات: « إِنَّا کَذلِکَ . . . » : در این آیه و بسیاری از آیه‌های دیگر ، روی این مطلب تکیه شده است که نعمتهای الهی تنها به نیکوکاران داده می‌شود ؛ نه به مدّعیان دروغین ایمان .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان !

ترجمه: ( در این چند روز کوتاه دنیا ) کمی بخورید و چندی لذّت ببرید ( ولی بدانید که عذاب الهی در انتظار شما است ، چرا که ) شما گناهکارید . توضیحات: « قَلِیلاً » : روزگار اندکی . ظرف است . مراد مدّت کوتاه عمر انسان ، یا روزگار اندک جهان در برابر دنیای جاویدان آخرت است .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب‌کنندگان !

ترجمه: ( چنان از باده غرور سرمست هستند که ) وقتی بدانان گفته می‌شود : ( در برابر اوامر و نواهی الهی ) خضوع کنید و کرنش ببرید خضوع نمی‌کنند و کرنش نمی‌برند ! توضیحات: « إرْکَعُوا » : رکوع ببرید . مراد از رکوع ، خضوع در برابر قوانین و مقرّرات الهی است‌ ؛ نه فقط رکوع نماز ( نگا : بقره‌ / 43 ، مائده‌ / 55 ) . خلاصه مراد اطاعت و فرمانبرداری از خدا است ( نگا : روح‌المعانی ) . برخی هم آن را به معنی ( نماز بگزارید ) دانسته‌اند ( نگا : زادالّمسیر ) .

ترجمه: در آن روز ، وای به حال تکذیب کنندگان !

ترجمه: ( اگر به این قرآن که دلائل صدق و نشانه‌های حقّانیّت آن در تمام آیات و تعبیراتش آشکار است ، ایمان نیاورند ) پس به کدام سخن دیگر - غیر از قرآن‌ - ایمان می‌آورند ؟ توضیحات: « بَعْدَهُ » : جدای از قرآن . غیر از قرآن .

ترجمه: ( این مردم ) درباره چه چیز از یکدیگر می‌پرسند ؟ توضیحات: « عَمَّ » : از چه چیز . این واژه ، مخفّف ( عَمَّا ) است که در اصل ( عَنْ مَا ) است . « یَتَسَآءَلُونَ » : از همدیگر می‌پرسند . وقتی که کفّار و مشرکان مکّه ، با مطالب و مباحث تازه‌ای ، از قبیل مبدأ و معاد و وحی و نبوّت و رستاخیز و حساب و کتاب قیامت ، و بهشت و دوزخ ، روبرو شدند ، گاهی از روی شکّ و تردید ، و گاهی از روی شوخی و مسخره ، پرسشهائی درباره آن مطالب از یکدیگر می‌کردند . در اینجا سؤال ایشان این بود که : واقعاً راست است که قیامت وجود دارد ؟

ترجمه: از خبر بزرگ ( و مهمّ رستاخیز می‌پرسند ) . توضیحات: « النَبَإِ » : خبر مهمّ ( نگا : مائده‌ / 27 ، انعام‌ / 34 و 67 ، یونس‌ / 71 ) .

ترجمه: آن خبری که راجع بدان اختلاف دارند . توضیحات: « مُخْتَلِفُونَ » : اختلاف ورزندگان . دسته‌ای آن را می‌پذیرند ، و گروهی درباره آن گرفتار شکّ و تردیدند .

ترجمه: نه چنین است ( که می‌پندارند ) ! به زودی خواهند فهمید . توضیحات: « کَلاّ » : نه چنین است ! ( نگا : مریم‌ / 79 و 82 ، مؤمنون‌ / 100 ) . « سَیَعْلَمُونَ » : خواهند دانست . مراد بعد از مرگ است . چرا که انسان بعد از مرگ متوجّه احوال و اوضاع خود می‌گردد .

ترجمه: باز هم نه چنین است ( که می‌پندارند ) ! به زودی خواهند فهمید . توضیحات: « کَلاّ » : تکرار برای تأکید است . « سَیَعْلَمُونَ » : مراد بعد از زنده شدن و سر برآوردن از گورها است ( نگا : المصحف‌المیسّر ) .

ترجمه: آیا ما زمین را جایگاه آماده‌ای ( برای زندگی شما انسانها ) نساخته‌ایم‌ ؟ توضیحات: « مِهَاداً » : جایگاه آماده . گاهواره . محلّ آسایش و آرامش ( نگا : بقره‌ / 206 ، آل‌عمران‌ / 12 و 197 ، اعراف‌ / 41 ) . مراد این است که زمین به گونه‌ای آفریده شده است که گهواره پرورش و بستر آسایش و جولانگاه کار و کوشش است .

ترجمه: و آیا کوهها را میخهائی ( برای نگاهداری زمین در برابر فشار موادّ مذاب درونی ) ننموده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « أَوْتَاداً » : جمع وَتَد ، میخها ( نگا : ص‌ / 12 ، فجر / 10 ) . کوهها کیلومترها در دل زمین فرو رفته‌اند و در آنجا به هم پیوسته‌اند و همچون زرهی پوسته زمین را در برابر فشار ناشی از موادّ مذاب درونی ، و طوفانهای عظیم دریاها و اقیانوسها ، حفظ می‌کنند .

ترجمه: و شما را به صورت جفتهای ( نر و ماده ) نیافریده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « أَزْوَاجاً » : جمع زَوْج ، جفتها ( نگا : فاطر / 11 ، زخرف‌ / 12 ) . حال است .

ترجمه: و خوابتان را مایه آرامش و آسایشتان نکرده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « سُبَاتاً » : آرامش و آسایش ( نگا : فرقان‌ / 47 ) . بعضی آن را به معنی مرگ گرفته‌اند ( نگا : جزء عمّ محمّد عبده ، أضواءالبیان ) . به این اعتبار که خدا هر شب و هر روز ، نمونه‌ای آشکار از مردن و زنده شدن را به انسانها نشان می‌دهد . خواب مردمان مرگ آنان ، و بیدار شدن ایشان رستاخیزشان است ( نگا : زمر / 42 ) .

ترجمه: و شب را جامه و پوشش ننموده‌ایم‌ ؟ ( تا در خلوت شب ، دور از دیدگان مردمان آرامش و آسایش کنید ، و به تجدید قوا بپردازید ) . توضیحات: « جَعَلْنَا الَّیْلَ لِبَاساً » : ( نگا : فرقان‌ / 47 ) . پرده شب ، لباس و پوششی است بر اندام زمین . با فرو افتادن پرده ظلمت ، نور آفتاب برچیده می‌شود ، و فعّالیّتهای خسته‌کننده انسانها و حیوانها تعطیل می‌گردد .

ترجمه: و روز را وقت تلاش و کوشش زندگی نکرده‌ایم‌ ؟ ( تا پس از تجدید قوا در شب ، در روز به کار و کسب بپردازید ) . توضیحات: « مَعَاشاً » : وقت زندگی . زمان خیزش و کوشش . حیات و زندگی . اسم زمان یا مصدر میمی عیش است که به زندگی ویژه آدمیان اطلاق می‌شود .

ترجمه: و بالای سر شما هفت آسمان استوار نساخته‌ایم‌ ؟ ( و بر فراز فرش زمین ، خرگاه آسمان را برافراشته نکرده‌ایم‌ ؟ ) . توضیحات: « سَبْعاً » : هفت . این عدد برای تکثیر است و اشاره به کُرات متعدّد آسمان و مجموعه‌های منظومه‌ها و کهکشانهای فراوان جهان هستی است که دارای ساختار استوار و بزرگی هستند . و یا بر تحدید دلالت دارد ، امّا آنچه ما از ستارگان می‌بینیم همه متعلّق به آسمان اوّل است و ماورای آن ، شش آسمان دیگر وجود دارد که از دسترس علم بشر بیرون و فراتر است ( نگا : صافّات‌ / 6 ، فصّلت‌ / 12 ) .

ترجمه: و چراغ درخشان و فروزانی را نیافریده‌ایم‌ ؟ ( تا در بزمگاه جهان محیط را برایتان روشن و گرم دارد ؟ ) . توضیحات: « جَعَلْنَا » : آفریده‌ایم . جعل در اینجا به معنی خلق است ( نگا : اعراب القرآن درویش ) . « سِرَاجاً » : چراغ . « وَهَّاجاً » : درخشان . فروزان . مراد خورشید است .

ترجمه: و از ابرهای افشارنده ، آب فراوان ریزنده فرو نفرستاده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « الْمُعْصِرَاتِ » : جمع مُعْصِر ، ابرهائی که زمان باریدن آنها فرا رسیده باشد . گویا ابرها به هنگام تراکم ، سیستمی بر آنها حاکم می‌شود که خود را می‌فشارند و در نتیجه باران از آنها می‌بارد ( نگا : نمونه ) . « ثَجَّاجاً » : بسیار ریزنده و بارنده . پیاپی ریزان .

ترجمه: تا با آن برویانیم دانه‌ها و گیاهها را . توضیحات: « حَبّاً » : دانه‌های خوراکی . مراد خوراک انسان است . « نَبَاتاً » : گیاهان . مراد خوراک حیوان است .

ترجمه: و باغهای درهم و انبوه را . توضیحات: « أَلْفَافاً » : مفرد آن ( لَفّ ) یا ( لَفیف ) است ، و بعضی هم معتقدند که مفرد ندارد ، به معنی : انبوه ، درهم پیچیده ، سر در هم کشیده .

ترجمه: روز داوری ( خداوند جهان در بین مردمان ) و جدائی ( حق از باطل ، و حقائق از اوهام ، و مؤمنان از کافران ) ، وقت مقرّر ( رستاخیز همگان ) است . توضیحات: « یَوْمَ الْفَصْلِ » : ( نگا : صافّات‌ / 21 ، دخان‌ / 40 ، مرسلات‌ / 13 و 14 و 38 ) . « مِیقَاتاً » : میعاد . وقت معیّن و مقرّر برای زنده شدن ( نگا : اعراف‌ / 142 و 187 ، شعراء / 38 ، واقعه‌ / 50 ) .

ترجمه: همان روزی که در صور دمیده می‌شود و شما گروه گروه و دسته دسته ( به سوی میدان محشر ) می‌آئید . توضیحات: « یَوْمَ » : بدل از ( یَوْمَ الْفَصْلِ ) یا ( مِیقَاتاً ) است ، یا مفعولٌ‌به برای فعل محذوف ( أَعْنِی ) است . « الصُّورِ » : بوق . شیپور . آنچه در این آیه آمده است اشاره به دمیدن در صُور برای دومین بار است که نفخه حیات مجدّد و رستاخیز مردگان است . « أَفْوَاجاً » : جمع فَوْج ، گروهها و دسته‌ها . قیامت ، موضعها و موقعیّتهای گوناگونی دارد . در جائی مردم گروه گروه همراه با پیشوایان خود رهسپار میدان محشر می‌گردند ( نگا : اسراء / 71 ) و در جائی هرکدام همراه با یک نفر مأمور و یک گواه در پای دادگاه عدل الهی حاضر می‌شوند ( نگا : مریم‌ / 95 ، ق / 21 ) .

ترجمه: و آسمان باز و گشوده می‌گردد و به درها و دروازه‌ها تبدیل می‌شود . توضیحات: « فُتِحَتْ » : باز گردید . گشوده شد . ذکر فعل به صورت ماضی برای تحقّق است . مراد از باز شدن آسمان ، اشاره به متلاشی شدن کرات آسمانی است که آن اندازه در آنها شکافها ایجاد می‌گردد که گوئی سرتاسر آن تبدیل به درها و دروازه‌هائی شده است ( نگا : انشقاق / 1 ، انفطار / 1 ) . به تعبیر دیگر ، در آن روز نظم کائنات بهم می‌خورد و کرات ما به کرات دیگری تغییر شکل می‌دهند ( نگا : ابراهیم‌ / 48 ) . شاید اشاره به این هم باشد که در چنین روزی ، دروازه‌های عالم بالا باز و وسائل پرواز انسانها آماده و آسان می‌گردد و گذرگاههای بهشت و دوزخ نمایان ، و درهای بهشت و دوزخ به روی مردمان باز و گشوده می‌گردد ، و درها و دروازه‌هائی جز درها و دروازه‌های این دو مکان برای آدمیزادگان وجود ندارد ( نگا : زمر / 71 و 72 و 73 ، رعد / 23 ، نحل‌ / 29 ، ص‌ / 50 ) .

ترجمه: و کوهها به حرکت انداخته می‌شوند ( و روان می‌گردند و در فضا به شکل غباری در می‌آیند ) و یک سراب بزرگی را تشکیل می‌دهند . توضیحات: « سَرَاباً » : سراب . آب‌نما که به سبب شکست نور پیدا و جلوه‌گر می‌شود ( نگا : نور / 39 ) .

ترجمه: دوزخ کمینگاه بزرگی است ( و در انتظار نخجیرهای گریزان از فرمان یزدان ، و ورودشان به کام خود است ) . توضیحات: « مِرْصَاداً » : کمینگاه . جایگاهی که در آن فرشتگان مأمورِ عذاب ، آمدن دوزخیان را می‌پایند . این واژه می‌تواند اسم مکان باشد که معنی آن گذشت ، و می‌تواند صیغه مبالغه یا صفت مشبّهه باشد ( نگا : روح‌المعانی ) . در این صورت معنی چنین است : دوزخ در کمین دوزخیان است . برخی هم به معنی گذرگاه دانسته و گفته‌اند : دوزخ گذرگاه همگان است .

ترجمه: مرجع و مأوای سرکشان است . توضیحات: « مَئَاباً » : محلّ بازگشت . مأوی ( نگا : آل‌عمران‌ / 14 ، رعد / 29 ، ص‌ / 40 و 49 و 55 ) .

ترجمه: روزگاران متوالی بیکران ، در آن می‌مانند . توضیحات: « لابِثِینَ » : ماندگاران . حال است . « أَحْقَاباً » : جمع حُقُب ، و آن هم جمع حِقْبَة است ، به معنی مدّت زمان نامحدود ( نگا : المصحف‌المیسّر ) . روزگاران پیاپی و بی‌نهایت ( نگا : روح‌القرآن ، جزء عمّ محمّد عبده ، قاسمی ، روح‌البیان ) . سالهای سال . مفعولٌ‌فیه است .

ترجمه: در آنجا نه ( هوای ) خنکی می‌چشند ، و نه نوشیدنی گوارائی می‌نوشند . توضیحات: « بَرْداً » : سرد . خنک . مراد باد و هوای خنک است ( نگا : روح‌القرآن ، المصحف‌المیسّر ، المنتخب ) . « شَرَاباً » : نوشیدنی گوارا مراد است .

ترجمه: ولیکن آب جوشان و سوزان ، و زردابه و خونابه ( زخم دوزخیان ) را می‌نوشند . توضیحات: « إِلاّ » : لیکن . مگر . استثناء می‌تواند منقطع یا متّصل باشد . « حَمِیماً » : آب بسیار داغ ( نگا : انعام‌ / 70 ، یونس‌ / 4 ، حجّ‌ / 19 ) . « غَسَّاقاً » : خونابه . چرک زخم ( نگا : ص‌ / 57 ) .

ترجمه: ( این ) کیفری است مناسب و موافق ( با اعمال آنان . ایشان در دنیا از فرمان خدا سرکشی کردند ، دلهای ستمدیدگان را سوزاندند ، جانشان را به آتش کشیدند ، و با ظلم و زر و زور خود بر کسی رحم ننمودند ، هم اینک سزاوار است که در دوزخ کیفرشان چنان و نوشابه‌هایشان چنین باشد ) . توضیحات: « جَزَآءً » : مجازات . کیفر . مفعول مطلق فعل محذوف ( جُوزُوا ) است . « وِفَاقاً » : موافق و سازگار . مصدر است و در معنی اسم فاعل .

ترجمه: این بدان خاطر است که ایشان توقّع بازپرسی و حسابرسی نداشتند ( و معتقد به رستاخیز و دادگاهیِ آخرت و سزا و جزای نیکان و بدان نبودند ) . توضیحات: « کَانُوا لا یَرْجُونَ » : امیدوار نبودند و انتظار نمی‌کشیدند . « حِسَاباً » : محاسبه و حسابرسی .

ترجمه: آنان ، آیه‌های ما را به کلّی تکذیب می‌کردند ، و کاملاً دروغ می‌انگاشتند . توضیحات: « کِذَّاباً » : سخت تکذیب کردن . ستیزه‌جویانه دروغ پنداشتن . مصدر باب تفعیل است ، همچون فِسّار ( نگا : کشّاف ) و قِصّار و خِرّاق ( نگا : معانی‌القرآن ) .

ترجمه: ما همه چیزها را کاملاً شمارش نموده‌ایم و با دقّت ثبت و ضبط کرده‌ایم . توضیحات: « أَحْصَیْنَاهُ » : آن را شمارش کرده‌ایم . آن را سرشماری نموده‌ایم . « کِتَاباً » : نگاشتن . نوشتن . نوشته . در اینجا مفعول مطلق و در معنی ( إِحصاء ) یعنی سرشماری کردن است . یا این که واژه کتاب به معنی مکتوب است و حال بشمار است . در این صورت معنی آیه چنین می‌گردد : ما همه چیزها را در حالی که ثبت و ضبط شده‌اند ، شمارش کرده‌ایم ( نگا : کهف‌ / 49 ، یونس‌ / 21 ، یس‌ / 12 ، قمر / 52 و 53 ) .

ترجمه: پس بچشید ! ما هرگز چیزی جز عذاب و درد و رنج ، برایتان نمی‌افزائیم . توضیحات: « ذُوقُوا » : بچشید . این جمله ، جنبه تهدید و تحقیر دارد ، و بیانگر خشم تکان‌دهنده ذوالجلال است . « فَلَن نَّزِیدَکُمْ إِلاّ عَذَاباً » : این آیه و آیه‌های بسیار دیگری بیان می‌دارند که دوزخیان همیشه بر عذابشان افزوده می‌گردد و شکنجه و دردشان فزونی می‌گیرد ، و کمی و کاستی پیدا نمی‌کند ( نگا : نحل‌ / 85 و 88 ، اسراء / 97 ، هود / 20 ، فرقان‌ / 69 . بقره‌ / 86 و 162 ، آل‌عمران‌ / 88 ، فاطر / 36 ) .

ترجمه: مسلّماً پرهیزگاران ، رستگاری ( از دوزخ ) و دستیابی ( به بهشت ) بهره ایشان می‌گردد . توضیحات: « مَفَازاً » : نجات و رستگاری از دوزخ . دستیابی به بهشت . مصدر میمی ، و یا اسم مکان است و به معنی کامگاه .

ترجمه: باغهای سرسبز ، و انواع رزها ( بهره ایشان می‌گردد ) . توضیحات: « حَدَآئِقَ » : جمع حَدِیقَة ، باغها ( نگا : نمل‌ / 60 ) . بدل است « أَعْنَاباً » : جمع عِنَب ، انگورها . رزها . ذکر آن به خاطر اهمّیّت ویژه‌ای است که دارد .

ترجمه: و دختران نوجوان نارپستان همسنّ و سال . توضیحات: « کَوَاعِبَ » : جمع کاعِب ، دختران نارپستان . دخترانی که تازه پستانهایشان برآمده است و از کعب ، یعنی پاشنه پا بزرگتر نگشته است ( نگا : المصحف‌المیسّر ) . « أَتْرَاباً » : جمع تِرْب ، همسال . همسنّ .

ترجمه: و جام پر از شراب . توضیحات: « کَأْساً » : جام شراب ( نگا : صافّات‌ / 45 ، طور / 23 ، واقعه‌ / 18 ، انسان‌ / 5 و 17 ) . « دِهَاقاً » : لبریز . مالامال . پر .

ترجمه: بهشتیان در آنجا نه سخن پوچ و بیهوده‌ای می‌شنوند ، و نه دروغگوئی و دروغگو نامیدنی . توضیحات: « لَغْواً » : سخنان پوچ و یاوه ( نگا : مؤمنون‌ / 3 ، فرقان‌ / 72 ، قصص‌ / 55 ) . « کِذَّاباً » : دروغ . دروغگو نامیدن و یکدیگر را تکذیب کردن ( نگا : روح‌البیان ) . مصدر باب تفعیل است ( نگا : نبأ / 28 ) .

ترجمه: این پاداش پروردگار تو است و عطیّه بسنده‌ای ( برای برآورد خواستها و آرزوهای بهشتیان است ) . توضیحات: « جَزَآءً » : مفعول مطلق است . « عَطَآءً » : عطیّه و تفضّل الهی . بدل از ( جَزَآءً ) است . « حِسَاباً » : کافی و وافی . بسنده . یعنی نعمتها و عطیّه‌های خداوندی آن اندازه به بهشتیان می‌رسد که خواهند گفت : ما را بس ! مصدر است و در معنی اسم فاعل ، یعنی مُحاسِب . بدین معنی که بهشتیان را به گفتن : ( حَسْبُنَا ) می‌کشاند . صفت ( عَطَآءً ) است .

ترجمه: پروردگار مهربان آسمانها و زمین و همه چیزهائی که در میان آنها قرار دارد . هیچ کسی توان گفتن و یارای آغاز سخن با او را ندارد . توضیحات: « رَبِّ » : بدل از ( رَبِّ ) آیه پیشین است . « الرَّحْمنِ » : بسیار مهربان . صفت یا بدل ( رَبِّ ) است . « لا یَمْلِکُونَ » : توان ندارند . نمی‌توانند . مرجع ضمیر فاعلی ، اهل آسمانها و زمین و سراسر کائنات است . « مِنْهُ » : بیان ( خِطَاباً ) و بر آن مقدّم است و جنبه تأکید دارد . در معنی چنین است : لا یَمْلِکُونَ أَن یُخَاطِبُوهُ . « خِطَاباً » : مخاطب قرار دادن . زبان به سخن گشودن . گفتگو کردن .

ترجمه: در آن روزی که جبرئیل و فرشتگان به صف می‌ایستند ، و هیچ کدام زبان به سخن نمی‌گشایند ، مگر کسی که خداوند مهربان بدو اجازه دهد و او نیز سخن راست و درست بگوید . توضیحات: « یَوْمَ » : مفعولٌ‌فیه ( لا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطَاباً ) است . « الرُّوحُ » : جبرئیل ( نگا : شعراء / 193 ، معارج‌ / 4 ، قدر / 4 ) . « صَفّاً » : صف‌زدگان . حال است و به معنی مُصْطَفّینَ است .

ترجمه: آن روز واقعیّت دارد ( و حتمی و قطعی است‌ ؛ نه پندار و خیال و داستان و افسانه ) . پس هرکس که بخواهد می‌تواند به سوی پروردگارش برگردد و ( راه رضای خدا و خوشبختی را در پیش گیرد ) . توضیحات: « ذلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ » : آن ، روز راستینی است . آن روز ، واقعیّت و حقیقت دارد . ( ذلِکَ ) مبتدا و ( الْیَوْمُ ) بدل ، و ( الْحَقُّ ) خبر است . یا این که ( الْیَوْمُ ) خبر است و ( الْحَقُّ ) صفت آن است . « مَئَاباً » : محلّ بازگشت . برگشتن . راه . با توجّه به معنی دوم ، مفهوم آیه چنین می‌شود : پس هرکس که بخواهد می‌تواند به سوی پروردگارش راه در پیش گیرد .

ترجمه: ما شما را از عذاب نزدیکی بیم می‌دهیم ( که رخ می‌دهد در ) آن روزی که انسان همه کارهائی را که کرده است می‌بیند ، و انسان کافر فریاد برمی‌آورد : کاش من خاک می‌بودم ! توضیحات: « یَوْمَ » : مفعولٌ‌فیه برای ( عَذَاباً ) است . « یَنظُرُ » : می‌نگرد . می‌بیند . « مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ » : ( نگا : بقره‌ / 95 ، آل‌عمران‌ / 182 ، نساء / 62 ) . « یَا لَیْتَنِی کُنتُ تُرَاباً » : کاش من خاک می‌بودم ! یعنی شخص کافر از مشاهده این همه عذاب و هول و هراس ، آرزو می‌کند که کاش از آغاز زاده نمی‌شدم و از مرحله خاک فراتر نمی‌رفتم ! یا این که می‌گوید : ای کاش ! بعد از آن که زادم و انسان شدم و مُردَم ، هرگز پس از مردن و خاک شدن ، زنده‌شدنی در میان نمی‌بود ، و آن گونه که خودم در دنیا معتقد بودم که رستاخیزی در میان نیست ، همچنان می‌بود !

ترجمه: سوگند به همه چیزهائی که ( نیروئی بدانها داده شده است که بدان اشیاء را از قرارگاه خود ) کاملاً برمی‌کنند و بیرون می‌کشند ! توضیحات: « النَّازِغاَتِ » : برکنندگان . بیرون کشندگان . برای واژه‌های پنجگانه ( نَازِعَات ، نَاشِطَات ، سَابِحَات ، سَابِقَات ، مُدَبِّرَات ) بیش از شش معنی بیان کرده‌اند ( نگا : تفسیر کبیر ) . از جمله : فرشتگان ، ستارگان آسمان ، اسبان مجاهدان ، ارواح مردگان ، غازیان و جهادگران ، قلوب مردمان ، و گاهی آمیزه‌ای از اینها . امّا اغلب مفسّران طرفدار ستارگان و فرشتگانند . بهترین نظریّه ، سخن تفسیر المنتخب است که گردآورنده چکیده همه نظرات است و ما آن را پسندیده و تقدیم داشته‌ایم . « غَرْقاً » : به گونه اغراق‌آمیز . به تمام و کمال .

ترجمه: و سوگند به همه چیزهائی که ( نیروئی بدانها داده شده است که بدان اشیاء را از قرارگاه خود ) چابکانه و استادانه بیرون می‌کشند ! توضیحات: « النَّاشِطَاتِ » : آنهائی که کارها را آهسته و آرام ، ولی استادانه و چابکانه به انجام می‌رسانند .

ترجمه: و سوگند به همه چیزهائی که ( سرعتی بدانها داده شده است که در پرتو آن ، وظائف خود را هر چه زودتر ) به گونه ساده و آسان انجام می‌دهند !

ترجمه: و سوگند به همه چیزهائی که ( در انجام وظائف محولّه بر دیگران ) کاملاً سبقت می‌گیرند ! توضیحات: « السَّابِقَاتِ » : پیش‌تازان . سبقت‌گیرندگان .

ترجمه: و سوگند به همه چیزهائی که ( با ویژگیهائی که بدانها داده شده است ) به اداره امور می‌پردازند ! توضیحات: « الْمُدَبِّرَاتِ » : گردانندگان . اداره‌کنندگان . « أَمْراً » : کار . مراد کارها است . چرا که این واژه اسم جنس و به منزله جمع است ( نگا : تفسیر کبیر ) . جواب قسم محذوف است . یعنی سوگند به همه این آفریده‌های عجیب و غریب جهان ، که رستاخیز برپا می‌شود و قیامت می‌آید .

ترجمه: ( رستاخیز و قیامت برپا گردد ) در آن روزی که ( نفخه اوّل ، در صور دمیده می‌شود و ) زلزله‌ای در می‌گیرد ( و دنیا خراب می‌گردد و همگان می‌میرند ) . توضیحات: « تَرْجُفُ » : می‌لرزد . می‌لرزاند . این فعل به صورت لازم و متعدّی به کار می‌رود . « الرَّاجِفَةُ » : لرزان . لرزاننده . مراد نفخه نخستین صور است که در جهان می‌پیچد و جهان را می‌لرزاند و خراب می‌گرداند . برخی گفته‌اند : مراد زلزله کره زمین و از هم پاشیدن آن است .

ترجمه: سپس ( نفخه دوم ، در صور دمیده می‌شود و زلزله نخستین ) زلزله دیگری به دنبال خواهد داشت ( که مردگان زنده می‌گردند و رستاخیز و قیامت آغاز می‌شود ، و جهان ابدی آغاز می‌گردد ) . توضیحات: « تَتْبَعُهَا » : به دنبال آن می‌آید و رخ می‌دهد . « الرَّادِفَةُ » : پیرو . به دنبال آینده . مراد نفخه دوم است که بعد از نفخه اوّل قرار دارد و اعلام فرا رسیدن رستاخیز و قیامت است . برخی گفته‌اند : مراد زلزله و تکانی است که آسمانها را به دنبال ویرانی زمین در بر می‌گیرد ( نگا : زمر / 68 ) .

ترجمه: دلهائی در آن روز تپان و پریشان می‌گردند . توضیحات: « وَاجِفَةٌ » : مضطرب و پریشان . لرزان و نگران . تپنده و آشفته .

ترجمه: و چشمانشان فرو افتاده و فروخفته می‌گردد . توضیحات: « أَبْصَارُهُمْ » : چشمان ایشان . مراد صاحبان چشمها است . « خَاشِعَةً » : ذلیل و خوار . فرو افتاده و فروخفته .

ترجمه: ( اینان در دنیا ) می‌گفتند : آیا ما دوباره ( زنده می‌گردیم و ) به زندگی بازگردانده می‌شویم‌ ؟ ! توضیحات: « مَرْدُودُونَ » : برگردانده شدگان . « الْحَافِرَةِ » : راه طی شده . حالت نخستین و زندگی پیشین . مراد حیات دوباره و آفرینش دوباره است .

ترجمه: آیا وقتی که استخوانهای پوسیده و فرسوده‌ای خواهیم شد ( به زندگی بازگردانده می‌شویم‌ ؟ ) . توضیحات: « عِظَام‌ » : جمع عَظْم ، استخوانها . « نَخِرَةً » : پوسیده . فرسوده .

ترجمه: ( تمسخرکنان ) می‌گفتند : این ( بازگشت به زندگی دوباره ، اگر انجام‌پذیر گردد ) در این صورت بازگشت زیانبار و زیان‌بخشی خواهد بود ! ( و ما هرگز از این زیانها نخواهیم کرد ، و چنین کاری ممکن نیست ) . توضیحات: « تِلْکَ » : این رجعت و بازگشت . « إِذاً » : آن گاه . « کَرَّةٌ » : بازگشت . برگشت . « خَاسِرَةٌ » : زیانبار . زیان‌بخش . پرضرر و زیان .

ترجمه: ( بازگشت آنان چندان مشکل نیست ) تنها صدائی ( از صور ) برمی‌خیزد و بازگشت انجام می‌پذیرد . توضیحات: « هِیَ » : بازگشت . زندگی . رجعت به حیات دوباره . « زَجْرَةٌ » : صدا و فریاد . مراد صدای صور برای بار دوم است که بر اثر آن همه مردگان زنده می‌گردند .

ترجمه: ناگهان همگان ( به پا می‌خیزند و ) در دشت پهناور و سفید محشر آماده می‌شوند . توضیحات: « السَّاهِرَةِ » : دشت و بیابان سفید و هموار و پهناور . مراد صحرای محشر است .

ترجمه: آیا خبر داستان موسی به تو رسیده است‌ ؟ توضیحات: « حَدِیثُ » : سخن . خبر . داستان . « هَلْ أَتَاکَ . . . » : مطلب با استفهام شروع شده است تا شوق شنونده بیدار ، و آماده شنیدن داستان گردد .

ترجمه: بدان گاه که پروردگارش او را در زمین مقدّس طُوی صدا زد . توضیحات: « بِالْوَادِی الْمُقَدَّسِ طُویً » : ( نگا : طه‌ / 12 ) . « الْوَادِی‌ » : سرزمین . یاء آخر آن در رسم‌الخطّ قرآنی حذف شده است . « طُویً » : نام سرزمینی در شام ، میان مَدْیَن و مصر ، در پائین کوه طور سینا ، نخستین بار ، در آنجا به موسی ( ع ) وحی شد . بدل از ( الْوادی ) است .

ترجمه: ( بدو گفت : ) برو به سوی فرعون که سرکشی و طغیان کرده است . توضیحات: « طَغی‌ » ، : سرکشی کرده است . در کفر و عصیان و ظلم ، از حد گذشته است . از مرز بندگی فراتر رفته است .

ترجمه: بگو : آیا میل داری ( از آنچه در آن هستی ) ، رها و پاک گردی‌ ؟ توضیحات: « هَل لَّکَ . . . » : آیا میل داری‌ ؟ خبر مبتدای محذوفی چون ( مَیْلٌ ) و ( رَغْبَةٌ ) است ، در اصل چنین است : هَل لَّکَ مَیْلٌ ؟ این شیوه ، در خواستِ توأم با سازش و نرمش است . « تَزَکّی‌ » : پاک گردی . فعل مضارع است و اصل آن ( تَتَزکّی ) است .

ترجمه: و تو را به سوی پروردگارت رهبری کنم ( و او را به تو بشناسانم ) تا تو ( از او ) اندیشناک و بیمناک گردی ( و خلاف نکنی‌ ؟ ) توضیحات: « فَتَخْشی‌ » : خشیت ، ترس و هراسی است که نتیجه احساس به عظمت و قدرت خدا است . چنین احساسی هم با شناخت او ، در دل انسان پدیدار می‌شود ( نگا : فاطر / 28 ) .

ترجمه: ( موسی به پیش فرعون رفت و ) معجزه بزرگ ( خود ، یعنی تبدیل عصا به اژدها ) را بدو نشان داد . توضیحات: « الآیَةَ الْکُبْری‌ » : معجزه بزرگ . مراد تبدیل عصا به اژدها است . نشان دادن معجزه و کار عملی ، پس از بیان ادلّه و براهین قولی بوده است .

ترجمه: امّا فرعون ، موسی را دروغگو نامید و ( نبوّت او را نپذیرفت ، و از چیزی که از جانب خدا با خود آورده بود ) سرپیچی کرد . توضیحات: « کَذَّبَ » : موسی را تکذیب کرد و پیغمبریش را دروغ نامید . « عَصی‌ » : از دستورهای آسمانی و رهنمودهای الهی سرپیچی و سرکشی کرد .

ترجمه: سپس پشت کرد و رفت و ( برای مبارزه با موسی ) به سعی و تلاش پرداخت . توضیحات: « أَدْبَرَ » : پشت کرد و رفت .

ترجمه: آن گاه ( جادوگران را ) گرد آورد و ( مردمان را ) دعوت کرد . توضیحات: « حَشَرَ » : بسیج کرد . گرد آورد . مراد گرد آوردن جادوگران است ( نگا : شعراء / 36 و 53 ) . « نَادی‌ » : دعوت کرد . فرا خواند . بانگ برداشت ( نگا : زخرف‌ / 51 ) .

ترجمه: و گفت : من والاترین معبود شما هستم ! توضیحات: « أناَ رَبُّکُمْ الأعْلی‌ » : با توجّه به خاصّیّت نفسِ آفت‌زده طاغیان که کلمه حق و دعوت به آن ، بر طغیان و غرورشان می‌افزاید ( نگا : بقره‌ / 206 ، صافّات‌ / 35 ) و مال و منال و مقام گاهی به ادّعای الوهیّتشان می‌کشاند ( نگا : زخرف‌ / 51 ) جنون پادشاهی هم فرعون مادیگرا را بر آن داشته است که در اوقات معمولی معبودهائی برای خود برگزیند ( نگا : اعراف‌ / 127 ) و در لحظاتی خویشتن را یگانه معبود دیگران بداند ( نگا : شعراء / 29 ، قصص‌ / 38 ) و زمانی خود را معبود والایِ والا بنامد . همیشه تاریخ ، شاهد خداگونه‌ها بوده و سخن قال یا حال ایشان را شنیده است . مگر از کافران بی‌ادب ، جز این باید شنید ؟

ترجمه: خدا او را به عذاب دنیا و آخرت گرفتار کرد . توضیحات: « نَکَالَ » : تعذیب . عذاب و عقوبت . مفعول مطلق است و یا منصوب به نزع خافض است . « الآخِرَةِ وَ الأُولی‌ » : آن جهان و این جهان . چون عذاب آخرت مهم‌تر از عذاب دنیا است ، ذکر آن پیشتر آمده است .

ترجمه: در این ( داستان موسی و فرعون ، درس ) عبرت بزرگی است برای کسی که ( از خدا ) بترسد . توضیحات: « لِمَن یَخْشی‌ » : عبرت گرفتن از چنین داستانهائی تنها برای کسانی میسّر است که خوف و خشیت و احساس مسؤولیّت به دل راه داده‌اند .

ترجمه: ( ای منکرانِ معاد ! ) آیا آفرینش ( مجدّد پس از مرگ ) شما سخت‌تر است یا آفرینش آسمان که خدا آن را ( با این همه عظمت سرسام‌آور و نظم و نظام شگفت ، بالای سرتان همچون کاخی ) بنا نهاده است‌ ؟ توضیحات: « خَلْقاً » : آفرینش . ساختار . تمییز است . « أَأَنتُمْ أَشَدُّ . . . » : این آیه پاسخ گفتار منکران معاد است که می‌گفتند : أإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحَافِرَةِ . اجزاء کرات آسمانی را از عدم آفریده است و آنها را به شکل خورشیدها و ماهها و ستاره‌ها درآورده است ، اجزاء متفرّق بدن شما را نیز بازآفرینی می‌کند و بهم می‌پیوندد و در صحنه حیات مجدّد حاضر می‌گرداند و مورد بازخواستتان قرار می‌دهد . پس چه جای شگفتی است‌ ؟

ترجمه: ارتفاع و بلندای آن را بالا برد و گسترشش داد ، و آن را آراسته و پیراسته کرد و سر و سامانش بخشید . توضیحات: « رَفَعَ » : بالا برد . گسترش داد . « سَمْکَ » : ارتفاع . بلندا . بعضی آن را سقف و آسمانه دانسته‌اند . « سَوّی‌ » : ساخته و پرداخته کرد . یعنی هر یک را فواصل معیّن و اندازه و خاصّیّت ویژه بخشید و در مدارات خود جای داد و یکی را به دیگری مرتّبط ساخت . ( نگا : بقره‌ / 29 ) .

ترجمه: و شب آن را تاریک کرد ، و روزِ آن را پدیدار و روشن ساخت . توضیحات: « أَغْطَشَ » : تاریک کرد . دیجور ساخت . « أَخْرَجَ » : پدیدار کرد . ظهور بخشید . مراد روشن کردن است . « ضُحی‌ » : اوائل روز . تمام روز ( نگا : اعراف‌ / 98 ، طه‌ / 59 ، ضحی‌ / 1 ، نازعات‌ / 46 ) .

ترجمه: و پس از آن ، زمین را غلتاند و ( به شکل بیضی در آورد و ) گستراند . توضیحات: « دَحَاهَا » : آن را پرت کرد و غلتاند . آن را به شکل بیضی درآورد و گستراند . چون اغلب تفسیرها و فرهنگها ( دحو ) را تنها به معنی ( گسترانیدن ) ذکر کرده‌اند ، چند جمله را برای تأکید معنی غلتاندن و قِل دادن از دو تفسیر عیناً ذکر می‌نمائیم : أَصْلُ الدَّحْوِ الإِزالَةُ لِلشَّیْء مِنْ مَکانٍ إِلی مَکانٍ ، وَ مِنْهُ یُقالُ : إِنَّ الصَّبِیَّ یَدْحُو بِالْکُرَةِ ، أَیْ یَقْذِفُهَا عَلی وَجْهِ الأرْضِ ( نگا : تفسیر کبیر ) . دَحَاهَا : بَسَطَهَا وَ أَوْسَعَهَا لِسُکْنی أَهْلِها ، أَوْ جَعَلَهَا عَلی شَکْلِ دِحْیَةٍ وَ هِیَ الْبَیْضَةُ ( نگا : تفسیر و بیان مفردات القرآن ) . همچنین ( نگا : فرهنگهای : محیط‌المحیط ، لسان‌العرب . تفسیرهای : المصحف‌المیسّر ، پرتوی از قرآن ، المنار جلد اوّل صفحه 248 ) .

ترجمه: آب آن را و چراگاه آن را پدیدار کرد . توضیحات: « مَرْعی‌ » : چراگاه . « مَآءَها وَ مَرْعَاهَا » : اشاره به مایه حیات جانداران و اقوات آنها است .

ترجمه: و کوهها را محکم و استوار کرد . توضیحات: « أَرْسَاهَا » : ثابت و استوار کرد ( نگا : رعد / 3 ، حجر / 19 ، نحل‌ / 15 ) .

ترجمه: برای استفاده شما و چهارپایان شما ( همه اینها را سر و سامان داده و سرگشته و فرمانبردار کرده‌ایم ) . توضیحات: « مَتَاعاً » : بهره‌مندی و بهره‌گیری . استفاده . مفعولٌ‌له است .

ترجمه: هنگامی که بزرگترین حادثه ( و بلای سخت طاقت‌فرسای قیامت ) فرا می‌رسد . توضیحات: « الطّآمَّةُ » : حادثه عظیم . مصیبت طاقت‌فرسا . بلای سخت و فراگیر . مراد قیامت است . « الْکُبْری‌ » : بزرگترین . معلوم است هیچ مصیبت و واقعه‌ای بزرگتر از قیامت نیست .

ترجمه: در آن روز ، انسان به یاد می‌آورد همه کوششها و تلاشهائی را که کرده است . توضیحات: « یَوْمَ » : بدل از ( إِذَا ) است و جواب ( إِذَا ) محذوف است و تفصیل نهفته در آیات بعدی است . یعنی همین که طامّه کبری روی آورد ، عالَم و روز و دوره‌ای پیش می‌آید که در آن موجبات غفلت و فراموشی از میان می‌رود ، و . . .

ترجمه: و دوزخ برای هر فرد بینائی ، آشکار و نمایان می‌گردد ( و بر کسی مخفی نمی‌ماند ) . توضیحات: « بُرِّزَتْ » : نموده شد . آشکار گردانده شد .

ترجمه: امّا آن کسی که طغیان و سرکشی کرده باشد . توضیحات: « طَغی‌ » : سرکشی و نافرمانی کرده باشد ( نگا : نازعات‌ / 17 ) .

ترجمه: و زندگی دنیا را ( برگزیده باشد و بر آخرت ) ترجیح داده باشد . توضیحات: « ءَاثَرَ » : برگزیده باشد . ترجیح داده باشد .

ترجمه: قطعاً دوزخ جایگاه ( او ) است . توضیحات: « الْمَأْوی‌ » : منزل و جایگاه .

ترجمه: و امّا آن کس که از جاه و مقام پروردگار خود ترسیده باشد ، و نفس را از هوی و هوس بازداشته باشد . توضیحات: « مَقَامَ رَبِّهِ » : ( نگا : رحمن‌ / 46 ، ابراهیم‌ / 14 ) . مَقام ، در اصل به معنی جایگاه اقامت است . در اینجا مراد شخص حاضر در آن است که ذات خداوند سبحان است .

ترجمه: قطعاً بهشت جایگاه ( او ) است .

ترجمه: از تو درباره قیامت می‌پرسند که در چه زمانی واقع می‌شود ؟ توضیحات: « أَیَّانَ » : چه وقت‌ ؟ کی‌ ؟ « مُرْسَاهَا » : وقوع قیامت و برپا شدن آن . مصدر میمی است از إِرْساء ( نگا : اعراف‌ / 187 ، هود / 41 ) .

ترجمه: تو را چه آگهی و خبر از آن‌ ؟ ! ( تو چیزی از آن نمی‌دانی ) . توضیحات: « فِیمَ » : مخفّف ( فِی مَا ) است . « ذِکْری‌ » : خبر دادن . بیان کردن .

ترجمه: آگاهیِ از زمان قیامت ، به پروردگارت واگذار می‌گردد ( و اطّلاع از وقوع آن کار پروردگار تو است‌ ؛ نه تو ) . توضیحات: « مُنتَهی‌ » : انتهاء . واگذاری ( نگا : نجم‌ / 14 و 42 ) . « إِلی رَبِّکَ مُنتَهَاهَا » : چکیده مطلب این است : تنها خداوند از وقوع قیامت آگاه است و بس ( نگا : اعراف‌ / 187 ، لقمان‌ / 34 ) .

ترجمه: وظیفه تو تنها و تنها بیم دادن و هوشدار باش به کسانی است که از قیامت می‌ترسند ( و روح حق‌جوئی و حق‌طلبی دارند ) . توضیحات: « مُنذِرُ » : بیم‌دهنده . اعلام خطرکننده . « مُنذِرُ مَن یَخْشَاهَا » : این گونه تعبیرات اشاره به این حقیقت است که اگر کسانی دچار طغیان نفسانی نشده باشند و بلکه اندیشناک بوده و آماده پذیرش حق باشند ، گوش دل به اندرزهای آسمانی فرا می‌دهند ، و ادلّه و برهان ، خردهایشان را تکان می‌دهد ( نگا : بقره‌ / 2 ) .

ترجمه: روزی که آنان برپائی رستاخیز را می‌بینند ( چنین احساس می‌کنند که در جهان ) گوئی جز شامگاهی یا چاشتگاهی از آن درنگ نکرده‌اند و بسر نبرده‌اند . توضیحات: « لَمْ یَلْبَثُوا » : درنگ نکرده‌اند . نمانده‌اند و بسر نبرده‌اند ( نگا : بقره‌ / 259 ، مؤمنون‌ / 112 و 114 ) . « عَشِیَّةً » : شب هنگام . آخر روز . « ضُحی‌ » : چاشتگاه . اوّل روز . « عَشِیَّةً أَوْضُحَاهَا » : مراد چند ساعتی است ( نگا : یونس‌ / 45 ، احقاف‌ / 35 ، مؤمنون‌ / 113 ) . مرجع ( هَا ) واژه ( عَشِیَّةً ) است و بیانگر این است ، صبحِ همان عصرگاه مراد است .

ترجمه: چهره در هم کشید و روی برتافت ! توضیحات: « عَبَسَ » : چهره در هم کشید . اخم و تخم کرد . مخاطب پیغمبر است . بدان گاه که سران قریش در خدمتش بودند و امیدوار بود که دعوتش را بپذیرند و با اسلام ایشان ، قبائل و مردمان زیادی آئین یکتاپرستی را پذیرا گردند ، مسلمان نابینای صادق و صمیمی و عاشق دینداری ، و راغب فهم علم و دانش آسمانی ، به نام ابن ام‌مکتوم به مجلس درآمد و با صدای بلند مکرّراً از آن حضرت تقاضای درس و وعظ قرآن و احکام دین کرد . اثر ناخوشنودی در چهره مبارکش پدیدار شد و از او روی گرداند و سرگرم ادامه دعوت اشراف به سوی دین خدا گردید . لذا مورد خطاب و عتاب آفریدگار قرار گرفت ، و این مسأله ، درس عبرت جاویدانی برای مسلمانان شد .

ترجمه: از این که نابینائی به پیش او آمد . توضیحات: « أَن جَآءَهُ الأعْمی‌ » : مفعولٌ‌له است .

ترجمه: تو چه می‌دانی ، شاید او ( از آموزش و پرورش تو بهره گیرد و ) خود را پاک و آراسته سازد . توضیحات: « مَا یُدْرِیکَ » : تو چه می‌دانی‌ ؟ ( نگا : احزاب‌ / 63 ، شوری‌ / 17 ) .

ترجمه: یا این که پند گیرد و اندرز بدو سود برساند . توضیحات: « یَذَّکَّرُ » : متّعظ شود . پندپذیر گردد . « فَتَنفَعَهُ » : فعل ( تَنفَعَ ) منصوب به ( أَنْ ) مقدّر بعد از فاء سببیّه است و جواب ( لَعَلَّ ) است ( نگا : غافر / 37 ) . « الذِّکْری‌ » : ( نگا : انعام‌ / 69 و 90 ، اعراف‌ / 2 ، هود / 114 و 120 ) .

ترجمه: امّا آن کس که خود را ( از دین و هدایت آسمانی ) بی‌نیاز می‌داند . توضیحات: « إسْتَغْنی‌ » : خود را بی‌نیاز می‌بیند از چیزی که با خود آورده‌ای ، و به ثروت و قدرت دنیوی بسنده می‌کند .

ترجمه: تو بدو روی می‌آوری و می‌پردازی ! توضیحات: « تَصَدّی‌ » : رو می‌کنی . فعل مضارع است و در اصل ( تَتَصَدّی ) است .

ترجمه: چه گناهی بر تو است اگر او ( با آب ایمان ، از چرک کفر ) خویشتن را پاک و پاکیزه ندارد ؟ ! توضیحات: « وَ مَا عَلَیْکَ » : در حالی که گناهی بر تو نیست . چه گناهی بر تو است‌ ؟ حرف واو حالیّه یا عاطفه است . واژه ( مَا ) نافیه یا استفهامیّه است .

ترجمه: امّا کسی که شتابان و مشتاقانه به پیش تو می‌آید . توضیحات: « یَسْعی‌ » : به تلاش می‌ایستد ، با علاقه می‌آید . حال فاعل ( جَآءَ ) است .

ترجمه: و از خدا ترسان است . توضیحات: « وَ » : واو حالیّه است ، و ( هُوَ یَخْشی ) حال فاعل ( جَآءَ ) است .

ترجمه: تو از او غافل می‌شوی ( و بدو اعتناء نمی‌کنی ! ) . توضیحات: « تَلَهّی‌ » : غافل می‌گردی . توجّه نمی‌کنی . فعل مضارع است . در اصل ( تَتَلَهّی ) بوده و در حقیقت نقطه مقابل ( تَصَدّی ) است .

ترجمه: نباید چنین باشد ! این آیات ( قرآنی و شریعت آسمانی ) یادآوری و آگاهی است و بس . توضیحات: « کلاّ » : نباید چنین کرد . حقّا . « اِنَّهَا » : این که آیات قرآنی . ضمیر ( ها ) به ( آیات ) برمی‌گردد . یا این که به قرآن برمی‌گردد و به خاطر تأنیث خبر ، مؤنّث آمده است ( نگا : آلوسی ) . « تَذْکِرَةٌ » : یادآوری کردن . بیدارباش و آگاهی دادن .

ترجمه: پس هر که خواهد از آن پند گیرد ( و هرکه خواهد سرِ خویش گیرد ) . توضیحات: « ذَکَرَهُ » : از قرآن پند و اندرز گرفت . ضمیر ( هُ ) به قرآن برمی‌گردد که مشارٌالیه آیات است . بعضیها آن را به خدا برمی‌گردانند . در این صورت معنی چنین است : هرکه خواهد خدا را یاد کند و به یاد او باشد .

ترجمه: در نامه‌های گرامی و ارجمند ضبط و ثبت است . توضیحات: « صُحُفٍ » : جمع صَحیفه ، نامه‌ها و کتابها . هرگونه برگه نوشته شده‌ای اعم از کاغذ و پوست و غیره . در اینجا مراد صفحات اذهان و نسخه‌های اوراق پراکنده‌ای است که آیات مبارک قرآن در آن حفظ و ضبط و ثبت می‌شده و بعدها به صورت کتاب جامع همه آیات درآمده که همین قرآن است ، و پیوسته با خطها و شکل‌های متنوّع نگارش می‌یابد ، و در روزگار ما گذشته از صفحات اذهان و اوراق ، بر روی نوار و صفحه هوا و طول امواج ضبط و پخش می‌شود . « مُکَرَّمَةٍ » : گرامی . محترم .

ترجمه: ( نامه‌هائی که ) فرا و بالا ( از کلام بشر ) و دارای مکانت و منزلت والایند ( و دور از هرگونه تحریف و آمیزش ) و پاک ( از هر نوع شائبه خرافات و عقائد باطل و فاسد ، و زدوده از نقص و کم و کاست ) هستند . توضیحات: « مَرْفُوعَةٍ » : والا و بالا . دارای منزلت و مکانت . « مُطَهَّرَةٍ » : پاک از آلودگی خرافات . منزّه از تحریف . به دور از نقص .

ترجمه: با دست نویسندگانی ( نگارش یافته‌اند ) . توضیحات: « سَفَرَةٍ » : جمع سافِر ، نویسندگان . مراد نویسندگان و حاملان و مبلّغان آیات قرآن است که از همان طلوع و نزول قرآن ، هرچه از آیات نازل می‌شد ، با اشتیاق و بی‌درنگ از زبان پیغمبر دریافت می‌داشتند و در سینه‌ها حفظ و ضبط ، و بر روی استخوانها و سنگها و تخته‌ها و اوراق می‌نگاشتند و به دیگران می‌آموختند .

ترجمه: ( نویسندگانی ) که بزرگوار و نیکمنش و نیکوکردارند . توضیحات: « کِرَامِ » : جمع کَریم ، بزرگواران . بزرگ‌منشان . « بَرَرَةٍ » : جمع بارّ ، نیکوکرداران . نیکوکاران . یادآوری : بیشتر تفسیرها ( صُحُف ) را لوح محفوظ ، و ( سَفَرَةٍ ) را فرشتگان خدا دانسته‌اند . برخی هم ( صُحُف ) را کتابهای آسمانی ، و ( سَفَرَةٍ ) را جمع سَفیر ، و به معنی انبیاء خدا قلمداد کرده‌اند ، و ضمیر ( ها ) در آیه 11 را هدایت و شریعت آسمانی به طور خاصّ یا عام شمرده‌اند .

ترجمه: کشته باد انسان ! چه خدا نشناس و ناسپاس است ! توضیحات: « قُتِلَ الإِنسَانُ ! » : کشته باد انسان ! نفرین بر بشر ! واژه ( قُتِلَ ) برای دعا ، و مراد از ( انسان ) جنس بشر است . « مَآ أَکْفَرَهُ ! » : چه کافر و خدانشناس است ! چه کافر نعمت و ناسپاس است ! چنین جمله‌ای بیانگر خشم خدا از کافر و ناسپاس است .

ترجمه: خدا او را از چه چیز می‌آفریند ؟ ! توضیحات: « مِنْ أَیِّ شَیْءٍ . . . » : استفهام تحقیر است . یعنی از چه چیز ناچیزی خدا او را آفریده است‌ ؟ این همه سرکشی و ناسپاسی چیست‌ ؟ !

ترجمه: او را از نطفه ناچیزی می‌آفریند و قوّت و قدرت ( و جمال و کمال ) بدو می‌بخشد . توضیحات: « قَدَّرَهُ » : قدرت و توانائی بدو داده است . اندازه‌گیری دقیقی در ساختارش به کار رفته است . هر یک از اندامهای او را برای کاری و مناسب با سایر اعضاء آفریده است .

ترجمه: سپس راه ( شناخت خوبی و بدی ) را برای او آسان می‌کند ( تا راه هدایت را در پیش گیرد ، و راه ضلالت را ترک گوید ) . توضیحات: « السَّبِیلَ » : راه تشخیص هدایت و ضلالت و خوبی و بدی ( نگا : بلد / 10 ) در پرتو عقل و فکر و الهام و وحی .

ترجمه: بعد او را می‌میراند و وارد گورش می‌گرداند . توضیحات: « أمَاتَهُ » : او را می‌راند . « أَقْبَرَهُ » : وارد گورش گردانْد .

ترجمه: سپس هر وقت خواست او را زنده می‌گرداند . توضیحات: « أَنشَرَهُ » : زنده‌اش گرداند ( نگا : انبیاء / 21 ، دخان‌ / 35 ) .

ترجمه: هرگزا هرگز ! انسان ( با وجود طول حیات ) دستوری را که خدا بدو داده است ( و وظائفی را که برای وی تعیین کرده است ، آن چنان که شایسته مقام باعظمت الهی است ) هنوز که هنوز است انجام نداده است ! توضیحات: « کَلاّ » : حَقّا . هرگزا هرگز . این واژه می‌تواند معنی مشهور خود ، یعنی ( نه چنین است ) داشته باشد . چرا که بسیاری از افراد کوتاه‌بینِ پرادّعاء چنین می‌پندارند که وظائف خود را در برابر خدا به انجام رسانیده‌اند ولی این آیه شریفه ، اندیشه و گفته ایشان را نادرست می‌شمارد . « لَمَّا یَقْضِ » : هنوز انجام نداده است . تاکنون به وظیفه خود عمل نکرده است .

ترجمه: انسان باید به غذای خویش بنگرد و درباره آن بیندیشد ( که چگونه ما آن را برای او فراهم کرده‌ایم ، و در ساختمان مواد غذائی و اجزاء حیات‌بخش آن ، چه دقّت و مهارت و ظرافتی به کار برده‌ایم ) . توضیحات: « فَلْیَنظُرْ » : باید که بنگرد . معلوم است که در اینجا نگریستن به معنی اندیشیدن و دقّت لازم به کار بردن است .

ترجمه: ما آب را از آسمان به گونه شگفتی می‌بارانیم . توضیحات: « صَبَبْنَا » : فرو ریخته‌ایم . بارانده‌ایم .

ترجمه: سپس زمین را می‌شکافیم و از هم باز می‌کنیم . توضیحات: « شَقَقْنَا الأرْضَ » : شکافتن زمین . اشاره به قابلیّت خاکها و سنگها برای درز برداشتن و پذیرش هوا و نور و جوانه‌های گیاهان در خود ، و روی هم رفته آماده زراعت گشتن است .

ترجمه: در آن دانه‌ها را می‌رویانیم ( که مایه اصلی خوراک انسان است ) . توضیحات: « حَبّاً » : دانه‌ها . مراد دانه‌هائی است که مایه اصلی تغذیه انسان و بسیاری از حیوانات است . اگر دانه‌ها یک دو سالی بر اثر خشکسالی قطع شود ، قحطی و گرسنگی تمام جهان را فرا می‌گیرد .

ترجمه: و رَزها و گیاهان خوردنی را . توضیحات: « عِنَباً » : انگور . رَز . مو . « قَضْباً » : گیاهان خوردنی همچون سبزیجات ، که اغلب دستچین و به صورت خام خورده می‌شوند .

ترجمه: و درختان زیتون و خرما را . توضیحات: « زَیْتُوناً وَ نَخْلاً » : ذکر این دو میوه ، بدان خاطر است که دارای موادّ غذائی سودمند و سلامت آفرینند .

ترجمه: و باغهای پردرخت و انبوه را . توضیحات: « غُلْباً » : جمع غَلْباء ، باغی که درختان تنومند داشته و پر و انبوه باشد .

ترجمه: و میوه و چَراگاه را . توضیحات: « فَاکِهَةً » : میوه . « أَبّاً » : چَراگاه . گیاهان خودرو .

ترجمه: برای استفاده و بهره‌مندی شما و چهارپایان شما . توضیحات: « مَتَاعاً . . . » : ( نگا : نازعات‌ / 33 ) .

ترجمه: هنگامی که صدای هراس‌انگیز گوش‌خراش ( نفخه صور دوم ) برآید . توضیحات: « الصَّآخَّةُ » : صدای کرکننده . صدای گوش‌خراش . حادثه عظیم . مراد نفخه صور دوم است که به دنبال برخورد اجرام و کرات آسمانی بر اثر تخریب جهان ، طنین‌انداز می‌گردد ( نگا : زمر / 68 ) و انسان را از همه‌چیز جز خود و اعمالش و سرنوشتش غافل می‌کند .

ترجمه: در آن روز که انسان فرار می‌کند از برادر خود . توضیحات: « یَفِرُّ » : می‌گریزد . علّت گریز این است که هرکسی برای نجات خود می‌کوشد ، و از آنان که گمان می‌برد ، چه بسا از او درخواست کمک کنند ، فرار می‌کند .

ترجمه: و از مادر و پدرش !

ترجمه: و از همسر و فرزندانش . توضیحات: « صَاحِبَة‌ » : زن . همسر . « بَنِیهِ » : پسرانش . در اینجا مراد فرزندانی است ، که در دنیا انسان جان و مال را فدای ایشان می‌کند .

ترجمه: در آن روز هرکدام از آنان وضعی و گرفتاری بزرگی دارد که او را به خود سرگرم می‌کند و از هر چیز دیگری باز می‌دارد . توضیحات: « شَأْن‌ » : وضع و حال . کاروبار . « یُغْنِیهِ » : او را بسنده است . یعنی مجالی برای او باقی نمی‌گذارد تا امکان و فرصت این را داشته باشد به دیگران بپردازد . او را به خود مشغول می‌کند و بی‌خبر از دیگران می‌سازد .

ترجمه: در آن روز ، چهره‌هائی شاد و درخشانند . توضیحات: « مُسْفِرَةٌ‌ » : شادان و خندان . درخشان و بشّاش .

ترجمه: خندان و مسرورند . توضیحات: « ضَاحِکَةٌ‌ » : خندان . « مُسْتَبْشِرَةٌ‌ » : مسرور . خوش و خرّم .

ترجمه: و در آن روز چهره‌هائی غبار ( غم و اندوه ) بر آنها نشسته است . توضیحات: « غَبَرَةٌ » : گرد و خاک برخاسته و در هوا پراکنده . مراد غبار غم و اندوه و کدورت و افسردگی است .

ترجمه: ابر تیره و سیاه ( هراس و اندوه ) آن رخسارها را می‌پوشاند . توضیحات: « قَتَرَةٌ‌ » : ابر تیره و سیاه ( نگا : المصحف المیسّر ) . دودگونه‌ای از هول و هراس و غم و اندوه ، رخساره را می‌پوشاند ( نگا : معجم‌الفاظ القرآن الکریم ) . همچنین ( نگا : یونس‌ / 26 ) .

ترجمه: آنان ، کافران بزهکار و بدکردارند . توضیحات: « الْفَجَرَةُ‌ » : جمع فاجِر ، کسی که آشکارا به فسق و فجور دست می‌یازد ، و بر ضدّ شرع می‌شورد ( نگا : المصحف المیسّر ) .

ترجمه: هنگامی که خورشید درهم پیچیده می‌شود ( و نظام جهان درهم می‌ریزد ) . توضیحات: « کُوِّرَتْ » : درهم پیچیده شد . در هم نوردیده گردید ( نگا : زمر / 5 ) . مراد از میان رفتن نور خورشید و فروافتادن آن است .

ترجمه: و هنگامی که ستارگان تیره و تار می‌گردند و فرو می‌افتند . توضیحات: « انکَدَرَتْ » : فرو افتادند ( نگا : انفطار / 2 ) . بی‌فروغ و تاریک شدند ( نگا : مرسلات‌ / 8 ) .

ترجمه: و هنگامی که کوهها ( از جای خود برکنده می‌شوند و به این سو و آن سو ) رانده می‌شوند . توضیحات: « سُیِّرَتْ » : به حرکت انداخته شد . رانده گردید ( نگا : کهف‌ / 47 ، نبأ / 20 ) .

ترجمه: و هنگامی که ( با ارزش‌ترین اموال ، از جمله ) شتران آبستنی که ده ماه از حمل آنها گذشته است به دست فراموشی سپرده می‌شوند . توضیحات: « الْعِشَارُ » : جمع عُشَراء ، شترانی که ده ماه از آبستنی آنها گذشته است و نفیس‌ترین چیز در پیش عربها بودند . شتران آبستنی که دو ماه برای وضع حمل آنها مانده باشد ( نگا : المصحف المیسّر ) . « عُطِّلَتْ » : به حال خود رها شدند . آیه برای تمثیل است . یعنی اگر به فرض ، مردمان در این هنگام شترانی بدین صفت هم داشته باشند ، آنها را رها می‌سازند .

ترجمه: و هنگامی که ددان و جانداران گرد آورده می‌شوند ( و خوی درندگی و رمندگی را از ترس فراموش می‌کنند ، و برای کاستن از وحشت در کنار هم قرار می‌گیرند و به هم می‌آمیزند ) . توضیحات: « حُشِرَتْ » : گردآورده شدند . هلاک گشتند ( نگا : معجم‌الفاظ القرآن الکریم ) .

ترجمه: و هنگامی که دریاها سراسر برافروخته می‌گردند ( و گدازه‌ها و گازهای درون زمین طوفانهای آتشین و انفجارهای هولناکی پدید می‌آورند ) . توضیحات: « سُجِّرَتْ » : سراسر آتش گردید . فروزان و برافروخته شد .

ترجمه: و هنگامی که دوباره جانها به پیکرها درآورده می‌شوند و جفت یکدیگر می‌گردند . توضیحات: « النُّفُوسُ » : جمع نَفْس ، جانها و روانها . « زُوِّجَتْ » : جفت اصل خود گردانده شد ، و به منشأ خویش ، یعنی بدن درآورده شد . این آیه بیانگر این مطلب است که پس از مرگِ انسانها ، جانها از پیکرها جدا می‌گردند و به گونه مستقلّی بسر می‌برند ، و پیکرها به خاکها تبدیل و جذب عناصر دیگر می‌شوند و شکلها و صورتهای ترکیبی جدیدی را پیدا می‌کنند ، با نفخه دوم صور و به فرمان ربّ غفور ، بار دیگر روانها وارد کالبدهای خود می‌گردند ، و چشم به جهان نو می‌گشایند و تا ابد به گونه شگفتی زندگی می‌نمایند .

ترجمه: و هنگامی که از دختر زنده‌بگور پرسیده می‌شود . توضیحات: « الْمَوْءُودَةُ » : دختر زنده بگور . برخی از عربها در دوره جاهلی ، دختران خود را به دلائلی زنده بگور می‌کردند ، از جمله : از ترس فقر و تنگدستی ، و خوف از ننگ و عار زنا ، و هراس از اسارت دختران در جنگها و به صورت کنیز درآمدن ایشان . امّا دختر زنده بگور می‌تواند نماد مظلومیّت بوده و گفت : « هر موجود زنده و مستعدّی که ظالمانه نابود شود ، و هر استعداد زنده‌ای که خفه گردد و هر حقی که از میان برود ، موءودة است و از آن سؤال و بازخواست می‌شود » ( نگا : پرتوی از قرآن ) .

ترجمه: به سبب کدامین گناه کشته شده است‌ ؟ توضیحات: « بِأَیِّ ذَنبٍ . . . » : نکته قابل توجّه این است که قرآن نمی‌گوید از قاتلان بازخواست می‌شود ، بلکه می‌گوید از چنین کودکان معصوم و مظلوم پرسش می‌شود . گوئی قاتلان ارزش بازپرسی را ندارند .

ترجمه: و هنگامی که نامه‌های اعمال پخش و گشوده می‌شود . توضیحات: « الصُحُفُ » : نامه‌های اعمال . « نُشِرَتْ » : پخش شد در میان مردمان . گشوده و باز گردید و بدانها نگریسته شد ( نگا : شربینی ، المنتخب ) .

ترجمه: و هنگامی که آسمان ( همچون پوست حیوان ) برکنده می‌شود . توضیحات: « کُشِطَتْ » : پوست کنده شد . یعنی : چیزی به نام آسمان در میان نماند . پرده از روی آن برگرفته شد . یعنی : پرده‌هائی که در این دنیا بر جهان ماده و عالم بالا افکنده شده است و مانع از آن است که مردم فرشتگان یا بهشت و دوزخ را ببینند کنار می‌رود ، و انسانها حقائق هستی را عیان می‌بینند ( نگا : شعراء / 91 ، نازعات‌ / 36 ) .

ترجمه: و هنگامی که دوزخ کاملاً برافروخته و شعله‌ور می‌شود . توضیحات: « سُعِّرَتْ » : برافروخته گردید . مشتعل شد . آتش در گرفت .

ترجمه: و هنگامی که بهشت ( برای پرهیزگاران ) نزدیک آورده می‌شود . توضیحات: « أُزْلِفَتْ » : نزدیک گردانده شد ( نگا : شعراء / 90 ، ق / 31 ) .

ترجمه: ( آری ! در آن موقع ) هرکسی می‌داند چه چیزی را آماده کرده است و تهیّه دیده است ( و با خود به قیامت آورده است ) . توضیحات: « عَلِمَتْ » : ( نگا : آل‌عمران‌ / 30 ) . این آیه ، جواب واژه ( إِذا ) در آیات پیشین است .

ترجمه: سوگند به ستارگانی که واپس می‌روند ( و در پرتو خورشید از دیدگان مردمان پنهان می‌شوند ) ! توضیحات: « فَلآ أُقْسِمُ » : ( نگا : واقعه‌ / 75 ، حاقّه‌ / 38 ، معارج‌ / 40 ، قیامه‌ / 1 و 2 ) . « الْخُنَّسِ » : جمع خانِس ، واپس روندگان . واپس ماندگان . مراد همه ستارگان است که با طلوع خورشید ، از دیدگان ما انسانها ، انگار خویشتن را واپس می‌کشند ، و به درون لانه‌های خود می‌خزند .

ترجمه: سیّارگانی که ( حرکت می‌کنند و از دیده‌ها ) پنهان و مخفی می‌شوند . توضیحات: « الْجَوارِی‌ » : جمع جاریه ، روندگان . سیّارگان . در رسم‌الخطّ قرآنی یاء آن برای تخفیف حذف شده است . « الْکُنَّسِ » : جمع کانِس ، پنهان شونده .

ترجمه: و سوگند به شب بدان گاه که پشت می‌کند و به آخر می‌رسد ( و رو به سوی روشنائی و نور می‌رود ) ! توضیحات: « عَسْعَسَ » : شب روآورد و تاریک شد . شب پشت کرد و کم‌رنگ گردید . این واژه از اضداد است ، ولی به قرینه : وَالَّیْلِ إِذَا أَدْبَرَ ( مدّثّر / 33 ) ، شاید به آخر رسیدن شب مراد باشد که در برابر طلیعه‌های نور عقب‌نشینی می‌کند و دامنه‌های تاریک شب برچیده می‌شود و زندگان به جنبش درمی‌آیند .

ترجمه: و سوگند به صبح بدان گاه که می‌دمد ( و با طلوع سپیده ، چهره نورانی و پرفروغ خود را به جهانیان می‌نمایاند ، و با نسیم حیات‌بخش خویش خفتگان را به حرکت و تلاش می‌کشاند ، و از بی‌خبری به بیداری و هوشیاری می‌رساند ) ! توضیحات: « تَنَفَّسَ » : نفس کشید . دمیدن گرفت . انگار صبح شخصی است که از فشار غم رها و نفَس راحتی می‌کشد . مراد روشن شدن است ( نگا : مدّثّر / 34 ) .

ترجمه: این قرآن ، کلام ( خدا و توسّط ) فرستاده بزرگواری ( جبرئیل نام برای محمّد پیغمبر اسلام ، روانه شده ) است . توضیحات: « إِنَّهُ » : ضمیر ( هُ ) به قرآن ، یا به خبرهای پیشین مذکور در این سوره برمی‌گردد . این آیه جواب سوگندهای پیشین است . « رَسُولٍ » : مراد جبرئیل است .

ترجمه: او ( در ادای مأموریّت خود توانا و ) نیرومند است ، و نزد خداوندِ صاحبِ عرش دارای منزلت و مکانت والائی است . توضیحات: « مَکِینٍ » : دارای مکانت و منزلت . برجسته ( نگا : یوسف‌ / 54 ) .

ترجمه: او در آنجا ( که ملکوت اعلی و عالم فرشتگان است ) فرمانروا ، و ( در کار ابلاغِ وحی و پیام الهی ) امین و درستکار است . توضیحات: « مُطَاعٍ » : فرمانروا . اطاعت شونده . « ثَمَّ » : آنجا . مراد عالم بالا و ملکوت اعلی است که اصل آن را خدا می‌داند و بس .

ترجمه: همدم و معاشر شما ( محمّد پسر عبدالّله ) دیوانه نیست ( و خوب او را می‌شناسید و به عقل و شخصیّت و بزرگی او اعتراف دارید ) . توضیحات: « صَاحِبُ » : دوست و رفیق . مُصاحب و مُعاشر . تعبیر صاحب ، اشاره به این است که او سالیان دراز در میان قریشیان زندگی کرده بود و او را امین می‌نامیدند ، و تا وحی برای وی نیامده بود او را خردمند و هوشمند و فرزانه می‌دانستند ، ولی پس از آن دیوانه‌اش قلمداد می‌کردند .

ترجمه: محمّد به طور مسلّم جبرئیل را در کرانه روشن ( عالم بالا ، در سدرةالمُنْتَهی ، به صورت فرشتگی خود ) مشاهده کرده است . توضیحات: « لَقَدْ رَءَاهُ » : قطعاً محمّد جبرئیل را دیده است . « الأُفُقِ الْمُبِینِ » : افق روشن و آشکار . افقی که نمایاننده فرشتگان است و فرشتگان در آنجا به صورت اصلی دیده می‌شوند . مراد افق عالم بالا ، در صدرةالمنتهی ، که بهشت آنجا است می‌باشد ( نگا : نجم‌ / 7 و 8 و 9 ) .

ترجمه: او ( که محمّد امین است ، مطالب وحی آسمانی را بر شما پوشیده نمی‌دارد ، و از اعلام آن دریغ نمی‌ورزد و ) نسبت به شما درباره غیب بخل نشان نمی‌دهد . توضیحات: « الْغَیْبِ » : مراد وحی ، یعنی هر آن چیزی است که درباره روز قیامت ، ذات و صفات خدا ، بهشت و دوزخ ، فرشتگان ، و غیره از سوی خدا به پیغمبر ابلاغ می‌شده است . « ضَنِینٍ » : بخیل . تنگ‌چشم . هدف اصلی آیه این است که : پیغمبر اسلام در تبلیغ و تعلیم مطالب وحی ، کمترین تعلل و قصوری نمی‌کند و هر چیزی را که بداند به شما می‌آموزد ، و مانند کاهنان و ساحران نیست که آموخته‌های خود را به دیگران منتقل نکند .

ترجمه: و این قرآن ، گفتار اهریمن رانده و مانده ( از درگاه رحمت الهی ) نیست . توضیحات: « رَجِیمٍ » : مطرود . رانده شده از لطف و رحم خدا ( نگا : آل‌عمران‌ / 36 ، حجر / 17 و 34 ، نحل‌ / 98 ، ص‌ / 77 ) .

ترجمه: پس کجا می‌روید ؟ ( محمّد با بیان حجّت و رساندن حق و حقیقت بر شما اتمام حجّت کرده است . پس هرجائی و راهی که بروید ، گمراهی و سرگشتگی است ) . توضیحات: « أَیْنَ تَذْهَبُونَ ؟ » : کجا می‌روید ؟ یعنی جز راه قرآن ، هرکجا بروید بیراهه است . این پرسش همانند پرسش از کسی است که جاده مستقیم را رها سازد و بیراهه برود و او را ندا دهند : آهای کجا می‌روی‌ ؟

ترجمه: این قرآن جز پند و اندرز جهانیان نیست ( و سراسر آن بیدارباش و هوشیار باش شعور و فطرتهای خفته است ) . توضیحات: « إنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِینَ » : ( نگا : یوسف‌ / 104 ، ص‌ / 87 ، قلم‌ / 52 ) .

ترجمه: برای کسانی از شما که ( خواستار راستی و درستی و طی طریق جاده مستقیم باشند و ) بخواهند راستای راه را در پیش بگیرند . توضیحات: « لِمَنْ . . . » : بدل از ( الْعَالَمِینَ ) است . « أَن یَسْتَقِیمَ » : این که راه راست را در پیش گیرد ( نگا : جنّ‌ / 16 ) . بر حق و حقیقت استقامت و پایداری داشته باشد ( نگا : فصّلت‌ / 30 ، احقاف‌ / 13 ) .

ترجمه: و حال این که نمی‌توانید بخواهید جز چیزهائی را که خداوند جهانیان بخواهد . توضیحات: « وَ » : واو حالیّه است ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) . « وَ مَا تَشَآءُونَ . . . » : مراد این است که فرمانروای مطلق خدا است ، و رفتار و کردار بنده وقتی از قوّه به فعل درمی‌آید که بنده بخواهد و خدا هم بخواهد ، و خواست بنده با خواست خدا همنوا شود . یعنی اعمال آدمی فقط منحصر و موقوف به خواست خودش نمی‌باشد . بلکه زمانی خواست انسان به عمل تبدیل می‌گردد که خدا اجازه صدور آن را بدهد . به عبارت دیگر تصمیم کار انسان است و توفیق کار خدا . آخر اگر انسان در این جهان کاملاً آزاد باشد ، و چنان قدرتی را در دست داشته باشد که هرچه بخواهد بتواند انجام دهد ، نظم و نظام دنیا به هم می‌خورد و جهان ویران می‌شود ( نگا : انسان‌ / 30 ) .

ترجمه: هنگامی که آسمان شکافته می‌گردد . توضیحات: « إِنفَطَرَتْ » : شکافته شد . درز برداشت ( نگا : حاقّه‌ / 16 ، انشقاق / 1 ) .

ترجمه: و هنگامی که ستارگان از هم می‌پاشند و پخش و پراکنده می‌شوند . توضیحات: « إنتَثَرَتْ » : پراکنده شد . از هم پاشید .

ترجمه: و هنگامی که دریاها شکاف برمی‌دارند . و به هم می‌پیوندند . توضیحات: « فُجِّرَتْ » : برجوشانده شدند و راه آنها به هم بازگردانده شد . یعنی کوهها و تپه‌ها و ارتفاعات سواحل دریاها برداشته شد و آب دریاها به هم آمیخته گردید . منفجر گردانده شد . یعنی اتمهای دو عنصر اساسی آب ، اکسیژن و ئیدروژن ، بر اثر یک جرقّه و واکنش ، آزاد و منفجر گردید ( نگا : نمونه ، تفهیم‌القرآن ) .

ترجمه: و هنگامی که گورها زیر و رو می‌گردند ( و مردگان زنده می‌شوند و بیرون می‌آیند و برای حساب آماده می‌شوند ) . توضیحات: « بُعْثِرَتْ » : زیر و رو گردانده شد . پراکنده و گشوده گردانده شد .

ترجمه: آن گاه هرکسی می‌داند چه چیزهائی را پیشاپیش فرستاده است ، و چه چیزهائی را واپس نهاده است و بر جای گذاشته است . توضیحات: « مَا قَدَّمَتْ » : کارهای نیکو یا زشتی که انسان در زندگانی خود انجام داده است و پیش از مرگ بدانها دست یازیده است . کارهای نیکی که کرده است . « مَآ أَخَّرَتْ » : کارهائی که آثار آنها بعد از او در دنیا باقی مانده است و نتائج آنها به او رسیده است ، از قبیل مقاصد رحمانی همچون خیرات و صدقات جاریه و بناها و کتابهای مفید ، یا مقاصد شیطانی همچون بدعتها و نوشته‌های بد و قمارخانه‌ها و مشروب‌خانه‌ها ، و غیره . یا کارهای نیکی که بر اثر سهل‌انگاری نکرده است ( نگا : قیامت‌ / 13 ) .

ترجمه: ای انسان ! چه چیز تو را در برابر پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته است و در حق او گولت زده است ( که چنان بی‌باکانه نافرمانی می‌کنی و خود را به گناهان آلوده می‌سازی‌ ؟ ! ) . توضیحات: « مَا غَرَّکَ » : چه چیز تو را فریفته است‌ ؟ چه چیز مغرورت ساخته است‌ ؟ این پرسش ، بیانگر تهدید شدیدی ، و در عین حال توأم با نوعی لطف و محبّت است . « الْکَرِیمِ » : عظیم . بزگوار ( نگا : المراغی ) .

ترجمه: پروردگاری که تو را آفریده است و سپس سر و سامانت داده است و بعد معتدل و متناسبت کرده است . توضیحات: « خَلَقَکَ » : تو را از نیستی به هستی آورده است . تو را شکل بخشیده است . « سَوَّاکَ » : تو را سر و سامان و نظم و نظام داده است ( نگا : بقره‌ / 29 ، کهف‌ / 37 ، قیامت‌ / 38 ) . « عَدَلَکَ » : تو را معتدل القامه و متناسب الاعضاء کرده است .

ترجمه: و آن گاه به هر شکلی که خواسته است تو را درآورده است و ترکیب بسته است . توضیحات: « صُورَةٍ مَّا » : واژه ( مَا ) زائد و دالّ بر تفخیم و تعظیم چیزی است که بدان افزوده می‌گردد ( نگا : جزء عم شیخ محمّد عبده ) . در اینجا دالّ بر بدیع و زیبا بودن و تمام و کمال خلقت انسان است .

ترجمه: هرگزا هرگز ! ( آن چنان که می‌پندارید نیست ) . اصلاً شما ( روز ) سزا و جزا را دروغ می‌پندارید و نادرست می‌دانید . توضیحات: « الدِّینِ » : سزا و جزا ( نگا : فاتحه‌ / 4 ) .

ترجمه: بدون شکّ نگاهبانانی بر شما گمارده شده‌اند . توضیحات: « حَافِظِینَ » : نگهبانان . مراد فرشتگانی است که مأمور حفظ و نگهداری اعمال انسانها هستند ( نگا : ق / 17 ، زخرف‌ / 80 ) .

ترجمه: نگاهبانانی که ( در پیشگاه پروردگار مقرّب و ) محترم هستند و پیوسته ( اعمال شما را ) می‌نویسند . توضیحات: « کِرَامًا » : جمع کَریم ، بزرگواران ( نگا : فرقان‌ / 72 ، عبس‌ / 16 ) .

ترجمه: می‌دانند هرکاری را که می‌کنید . توضیحات: « مَا » : هرکاری اعم از خیر و شر .

ترجمه: مسلّماً نیکان در میان نعمت فراوان بهشت بسر خواهند برد . توضیحات: « الأبْرَارَ » : جمع بَرّ ، نیکوکاران ( نگا : انسان‌ / 5 ) . « نَعِیمٍ » : نعمت . در اینجا مراد بهشت جاویدان است . ذکر آن به صورت نکره ، برای بیان اهمّیّت و گستردگی و عظمت این نعمت است .

ترجمه: و مسلّماً بدکاران در میان آتش سوزان دوزخ بسر خواهند برد . توضیحات: « الْفُجَّارَ » : جمع فاجِر ، بدکاران . کسانی که از فرمان خدا سرپیچی می‌کنند و دستور او را پشت گوش می‌اندازند . کسانی که پرده شریعت و عفاف و تقوی را پاره می‌کنند ( نگا : ص‌ / 28 ) . « جَحِیمٍ » : آتش برافروخته و سوزان . دوزخ .

ترجمه: در روز سزا و جزا داخل آن می‌گردند و با آتش آن می‌سوزند . توضیحات: « یَصْلَوْنَهَا » : به آتش دوزخ داخل می‌گردند و می‌سوزند و برشته می‌شوند و درد و رنج آن را می‌چشند ( نگا : نسأ / 10 ، ابراهیم‌ / 29 ، ص‌ / 56 ) .

ترجمه: و آنان هیچ گاه از دوزخ بیرون نمی‌آیند و از آن دور نمی‌شوند . توضیحات: « غَآئِبِینَ » : ( نگا : اعراف‌ / 7 ، نمل‌ / 20 ) .

ترجمه: ( ای انسان ! ) تو چه می‌دانی که روز سزا و جزا چگونه است‌ ؟ توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : چه می‌دانی ! ( نگا : حاقّه‌ / 3 ، مدّثّر / 27 ، مرسلات‌ / 14 ) .

ترجمه: آخر تو ( ای انسان ! ) چه می‌دانی که روز سزا و جزا چگونه است‌ ؟ توضیحات: « مَا یَوْمُ الدِّینِ » : مراد این است که حقیقت و چگونگی قیامت را کسی چنان که باید نمی‌داند .

ترجمه: روزی است که هیچ کسی برای هیچ کسی کاری نمی‌تواند بکند و از دست کسی برای کسی کاری ساخته نیست ، و در آن روز فرمان ، فرمان خدا است و بس ، و کارو بار کلاً بدو واگذار می‌گردد . توضیحات: « لا تَمْلِکُ » : قادر به انجام کاری نیست . نمی‌تواند ( نگا : سبأ / 42 ) . « الاْمْرُ » : فرمان . کار ( نگا : روح‌البیان ) .

ترجمه: وای به حال کاهندگان ( از جنس و کالای مردمان به هنگام خرید و فروش با ایشان ) ! توضیحات: « الْمُطَفِّفِینَ » : کاهندگان . کسانی که به هنگام کشیدن و پیمودن و مترکردن اشیاء و اجناس دزدی کنند . بدین معنی که اگر به دیگران جنس می‌فروشند از آن بکاهند ، و اگر جنس می‌خرند بر آن بیفزایند . در هر صورت یا از آن کالا می‌کاهند و یا از بها .

ترجمه: کسانی که وقتی ( در معامله ) برای خود می‌پیمایند ( یا وزن و متراژ می‌نمایند ) به تمام و کمال و افزون بر اندازه لازم دریافت می‌دارند . توضیحات: « إِکْتَالُوا » : با کیل و پیمانه خریدند و دریافت داشتند . « عَلی‌ » : به معنی ( مِنْ ) است . « یَسْتَوْفُونَ » : به تمام و کمال و بیش از اندازه می‌گیرند ( نگا : قاسمی ، المنتخب ) . در این آیه ، کیل و پیمانه کردن ، نماد و مثال توزین و متراژ و هر نوع سنجشی است .

ترجمه: و هنگامی که ( در معامله ) برای دیگران می‌پیمایند یا وزن می‌کنند ، از اندازه لازم می‌کاهند . توضیحات: « کَالُوهُمْ » : برای مردم پیمودند . « یُخْسِرُونَ » : می کاهند . کم می‌دهند ( نگا : شعراء / 181 ، رحمن‌ / 9 ) .

ترجمه: آیا اینان گمان نمی‌برند که دوباره زنده می‌گردند ( و باید حساب و کتاب چنین افزایش و کاهشی را پس بدهند ؟ ) . توضیحات: « مَبْعُوثُونَ » : برانگیختگان . زنده‌شدگان .

ترجمه: در روز بسیار بزرگ و هولناکی ( به نام قیامت ) . توضیحات: « لِیَوْمٍ » : برای حساب و کتاب روزی . در روزی . حرف لام به معنی ( فی ) است ( نگا : پرتوی از قرآن ) .

ترجمه: همان روزی که مردمان در پیشگاه پروردگار جهانیان ( برای حساب و کتاب ) برپا می‌ایستند . توضیحات: « یَقُومُ النَّاسُ . . . » : مردمان به فرمان خدا سر از گورها به در می‌آورند . مردمان در پیشگاه خدا برای حساب و کتاب برپا می‌ایستند .

ترجمه: هرگزا هرگز ! مسلّماً نوشته اعمال بزهکاران و بدکاران در « سِجّین‌ » قرار دارد . توضیحات: « کِتَابٌ » : نوشته . یادداشت شده . « سِجِّین‌ » : اسم خاصّ دیوان یا دفتر کلّ بایگانی نامه‌های اعمال بدکاران و بزهکاران است . صیغه مبالغه « سِجنّ‌ » است که به معنی زندان است ، لذا سِجّین ، زندان بسیار سخت و تنگ است ( نگا : فرهنگ لغات قرآن دکتر قریب ) . تعبیر از آن بدین نام شاید به خاطر این باشد که محتویات این دیوان سبب زندانی شدن صاحبانش در دوزخ است . گویا اصل آن « سِنْجُون‌ » و در زبان اتیوپی یا حبشی قدیم به گِل و لای گفته می‌شود . در این صورت بیانگر فرود و پستی نیز می‌باشد ( نگا : جزء عم شیخ محمّد عبده ) .

ترجمه: ( ای انسان ! ) تو چه می‌دانی که « سِجّین‌ » چه و چگونه است‌ ؟ توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ ! » : ( نگا : حاقّه‌ / 3 ، مدّثّر / 27 ، انفطار / 17 و 18 ) .

ترجمه: کتاب نوشته شده‌ای است ( که نشاندار به علائم مشخّصه بوده و نوشته‌هایش خوانا و گویا است ) . توضیحات: « کِتَابٌ » : مراد دیوان شرّ بدکاران است . « مَرْقَومٌ » : نشاندار به علائمی که بیننده با نخستین نگاه پی می‌برد به شرور و بدیهای مندرج در آن . نوشته شده .

ترجمه: در آن روز وای به حال دروغ‌نامندگان ( قیامت و سزا و جزای آخرت ) ! توضیحات: « وَیْلٌ » : وای ! واویلا !

ترجمه: آن کسانی که روز سزا و جزا ( قیامت ) را دروغ می‌نامند . توضیحات: « یَوْمِ الدِّینِ‌ » : روز سزا و جزا . ( نگا : فاتحه‌ / 4 ) .

ترجمه: روز سزا و جزا را دروغ نمی‌نامند ، مگر آن کسانی که در بدکاری از حدّ بگذرند و بسیار بزهکار باشند . توضیحات: « مُعْتَدٍ » : متجاوزی که از حدّ و مرز قانون عقل و شرع درمی‌گذرد . « أَثیمٍ » : بسیار گناهکار .

ترجمه: آن کسانی که چون آیات ما بر آنان خوانده می‌شود ، می‌گویند : افسانه‌های پیشینیان است . توضیحات: « أَسَاطِیرُ » : جمع أُسْطُورَة ، افسانه‌ها ( نگا : انعام‌ / 25 ، انفال‌ / 31 ، نحل‌ / 24 ) .

ترجمه: هرگزاهرگز ! اصلاً کردار و تلاش ( پلشت و زشت ) ایشان دلهایشان را زنگ زده کرده است ( و همچون زنگاری بر قلوبشان نشسته است و سوراخهای هدایت را بر روی ایشان بسته است ) . توضیحات: « رَانَ » : زنگار زد . زنگ زده کرد . از ماده ( رَین ) به معنی زنگ و چرک فلزات .

ترجمه: هرگزاهرگز ! قطعاً ایشان در آن روز ( به سبب کارهائی که کرده‌اند ) از ( رحمت ) پروردگارشان محروم و ( از بارگاه قرب و منزلت آفریدگارشان ) مطرودند . توضیحات: « مَحْجُوبُونَ » : جمع مَحجوب ، محروم . بی‌بهره . مراد محروم از رحمت خدا ، بی‌بهره از لقای پروردگار ، و مطرود از حضور در بارگاه قرب الهی ، و بی‌بهره از لذّت دیدار محبوب است .

ترجمه: سپس آنان داخل آتش دوزخ می‌گردند و بدان می‌سوزند . توضیحات: « ثُمَّ » : پس از آن . گذشته از آن . « صَالُو الْجَحِیمِ » : وارد شوندگان آتش . اصل ( صَالُو ) صَالُونَ است که نون آن در حالت اضافه حذف شده است ( نگا : ص‌ / 59 ) .

ترجمه: آن گاه بدیشان گفته می‌شود : این ، همان چیزی است که آن را دروغ می‌نامیدید . توضیحات: « ثُمَّ یُقَالُ . . . » : این سخن ، به عنوان سرزنش به بی‌باوران گفته می‌شود ، و عذاب روحی و شکنجه معنوی چنین خیره‌سران لجوجی است .

ترجمه: هرگزا هرگز ! قطعاً نوشته اعمال نیکوکاران در « علّیّین » قرار دارد . توضیحات: « عِلِّیِّینَ » : اسم خاصّ دیوان یا دفتر کلّ نامه‌های اعمال نیکان و نیکوکاران است . جمع « عِلّیّ » است که صیغه مبالغه عُلُوّ است که به معنی بسیار والا و بالا است . تعبیر از آن بدین نام شاید به خاطر این باشد که محتَویات این دیوان سبب درجات رفیعه صاحبان خود در بهشت است .

ترجمه: ( ای انسان ! ) تو چه می‌دانی که « علّیّین‌ » چه و چگونه است‌ ؟ توضیحات: « عِلِّیُّونَ » : این واژه ملحق به جمع مذکّر سالم است و اعراب به حروف دارد و به عنوان مفرد به کار می‌رود .

ترجمه: کتاب نوشته شده‌ای است ( که نشاندار به علائم مشخّصه بوده و نوشته‌هایش خوانا و گویا است ) . توضیحات: « کِتَابٌ » : مراد دیوان خیرات نیکوکاران است . « مَرْقُومٌ » : نشاندار به علائمی که بیننده با نخستین نگاه پی می‌برد به خیرات و حسنات مندرج در آن . نوشته شده .

ترجمه: فرشتگان مقرّب ( برای نوشتن مطالب ) در آنجا حضور بهم می‌رسانند . توضیحات: « یَشْهَدُهُ » : در آنجا حضور بهم می‌رسانند . حضور فرشتگان بزرگوار ، برای ثبت و نگارش خیرات و حسنات نیکان ( نگا : المصحف المیسّر ) یا برای مراقبت و نگهبانی از آن است ( نگا : المنتخب ، تفهیم القرآن ) . برخی هم ( یَشْهَدُهُ ) را به معنی مشاهده‌اش می‌کنند ، یا بر آن گواهی می‌دهند ، دانسته‌اند ( نگا : نمونه ، جزء عم محمّد عبده ) . « الْمُقَرَّبُونَ » : فرشتگانی که در پیشگاه خدا دارای منزلت و مکانت خاصّ هستند . مؤمنان برگزیده‌ای که دارای مقامی بس والا هستند ( نگا : واقعه‌ / 11 ) .

ترجمه: بی‌گمان نیکان در میان انواع نعمتهای فراوان بهشت بسر خواهند برد . توضیحات: « الأبْرَارَ » : ( نگا : انفطار / 13 ) .

ترجمه: بر تختهای مجلّل ( بهشتی ) تکیه می‌زنند و ( به زیبائیها و نعمتهای بسیار آنجا ) می‌نگرند . توضیحات: « الأرَآئِکِ » : جمع أَریکَة ، تختهای مجلّل و مزیّن ( نگا : کهف‌ / 31 ، یس‌ / 56 ، انسان‌ / 13 ) .

ترجمه: ( هرگاه بدیشان بنگری ) خوشی و خرّمی و نشاط نعمت را در چهره‌هایشان خواهی دید . توضیحات: « تَعْرِفُ » : درک می‌کنی . مراد دیدن و مشاهده کردن است . « نَضْرَةَ » : سرسبزی و شادابی . خوشی و خرّمی ( نگا : انسان‌ / 11 ) .

ترجمه: به آنان از شراب زلال و خالصی داده می‌شود که دست نخورده و سربسته است . توضیحات: « رَحِیقٍ » : شراب خالص . « مَخْتُومٍ » : مهر شده . سربسته . این تعبیر تأکیدی بر خلوص و پاکی و دست‌نخوردگی شراب بهشت است که هوش و عقل و نشاط و عشق و صفا می‌آفریند .

ترجمه: مُهر و دربند آن از مشک است ( و با دست زدن بدان ، بوی عطر مشک در فضا پراکنده می‌شود ) . مسابقه‌دهندگان باید برای به دست آوردن این ( چنین شراب و سایر نعمتهای دیگر بهشت ) با همدیگر مسابقه بدهند و بر یکدیگر پیشی بگیرند . توضیحات: « خِتَام‌ » : مُهر . دربند . « لِیَتَنَافَسْ » : باید که مسابقه بدهد و رقابت بکند و پیشی بگیرد . « الْمُتَنافِسُونَ » : مسابقه‌دهندگان . رقابت کنندگان ( نگا : آل‌عمران‌ / 133 ، حدید / 21 ) .

ترجمه: آمیزه آن ، تسنیم است . توضیحات: « مِزَاج‌ » : ممزوج . آمیزه و آمیخته . « تَسْنِیمٍ » : آبی که از بلندی فرو می‌ریزد . در اینجا اسم چشمه‌ای است در بهشت .

ترجمه: تسنیم چشمه‌ای است که مقرّبان ( بارگاه یزدان ) از آن می‌نوشند . توضیحات: « عَیْناً » : چشمه . مفعول‌به برای فعل محذوف ( أَعْنی ) و یا حال تسنیم است . « بِهَا » : از آن . حرف ( بِ ) به معنی ( مِنْ ) است ( نگا : انسان‌ / 6 ) .

ترجمه: گناهکاران پیوسته ( در دنیا ) به مؤمنان می‌خندیدند و ایشان را ریشخند می‌کردند . توضیحات: « أَجْرَمُوا » : گناه کردند . بزهکاری نمودند . « کَانُوا . . . یَضْحَکُونَ » : می‌خندیدند . ریشخند می‌کردند .

ترجمه: و هنگامی که مؤمنان از کنار ایشان می‌گذشتند ، با اشارات سر و دست و چشم و ابرو ، آنان را مورد تمسخر و عیبجوئی قرار می‌دادند . توضیحات: « یَتَغَامَزُونَ » : از مصدر تغامُز ، به معنی شرکت دسته‌جمعی در عیبجوئی از کسی یا کسانی ، و تمسخر کردن با اشارات سر و دست و چشم و ابرو است .

ترجمه: و هنگامی که گناهکاران به میان خانواده‌های خود برمی‌گشتند ، شادمانه باز می‌گشتند ( و به استهزاءها و تمسخرهایشان مباهات و افتخار می‌کردند ! انگار با این کارها فتح عظیمی‌کرده‌اند و پیروزی مهمّی فراچنگ آورده‌اند ! ) توضیحات: « إِنقَلَبُوا » : برمی‌گشتند . مراجعت می‌نمودند . « أَهْل‌ » : خانواده و خویشان . کسان و دوستان . « فَکِهِینَ » : جمع فَکِه ، شادمان ، خوشحال و خندان . حال است . مراد آیه این است که بزهکاران در غیاب مؤمنان نیز همان سخریّه‌ها و همان استهزاءها را ادامه می‌دادند .

ترجمه: و هنگامی که مؤمنان را ( در کوچه و بازار ) می‌دیدند ، می‌گفتند : اینان قطعاً گمراه و سرگشته‌اند . توضیحات: « ضَآلُّونَ » : گمراهان . سرگشتگان .

ترجمه: و حال این که بزهکاران برای نگهبانی مؤمنان و پائیدن کردارشان فرستاده نشده بوده‌اند ( پس به چه حقی ، و مطابق کدام منطقی بر آنان خُرده می‌گرفته‌اند و برخوردهای ناجوانمردانه و سختی با ایشان می‌کرده‌اند ؟ ! ) . توضیحات: « مَآ أَرْسِلُوا » : کافران و بزهکاران روانه نشده‌اند و فرستاده نگشته‌اند . « حَافِظِینَ » : نگهبانان . مراقبان . حافظان حقوق دیگران و متکفّلان منافع ایشان .

ترجمه: لذا امروز ( که روز سزا و جزای قیامت است ) مؤمنان به کافران می‌خندند و ریشخندشان می‌کنند . توضیحات: « الْیَوْمَ » : مراد روز قیامت و بعد از دخول مؤمنان به بهشت است ( نگا : اعراف‌ / 44 ، مطفّفین‌ / 23 ) . می‌نگرند .

ترجمه: بر تختهای مجلّل ( بهشتی ) تکیه می‌زنند و ( به زیبائیها و نعمتهای بسیار آنجا ، و به حال زار کافران ) توضیحات: « الأرُآئِکِ » : ( نگا : مطفّفین‌ / 23 ) .

ترجمه: ( خطاب به دوزخیان می‌گویند : ) آیا به کافران پاداش و سزای کارهائی که می‌کرده‌اند ، داده شده است‌ ؟ توضیحات: « هَلْ ثُوِّبَ » : آیا سزا و جزا داده شده‌اند ؟ واژه ( ثَواب ) برای جزای نیک و سزای بد به کار می‌رود . امّا بیشتر در مورد پاداش خوبیها استعمال دارد . لذا آیه فوق متضمّن نوعی طعن نسبت به کفّار است .

ترجمه: هنگامی که آسمان می‌شکافد . توضیحات: « إِنشَقَّتْ » : شکافت ( نگا : حاقّه‌ / 16 ، انفطار / 1 ) .

ترجمه: و فرمان پروردگارش را می‌برد ، و چنین هم می‌سزد و حق هم همین است . توضیحات: « أَذِنَتْ » : گوش فرا داد و فرمان برد . امتثال نمود . « حُقَّتْ » : سزاوار و شایسته همین است . بر آن واجب شده که منقاد و فرمانبردار باشد . در فارسی گفته می‌شود : بر او واجب است . وظیفه او است . حق همین است . و . . .

ترجمه: و هنگامی که زمین گسترده می‌شود ( و با زدوده شدن فرازها و نشیبها و پستیها و بلندیهای آن ، صاف و هموار می‌گردد ) . توضیحات: « مُدَّت » : کشیده و گسترده شد . مراد دو چیز است : یکم ، از میان رفتن پستیها و بلندیها و تبدیل زمین به پهنه و گستره فراخ و یکپارچه‌ای . دوم ، گسترده‌تر و فراختر شدن زمین تا برای خلائق اوّلین و آخرین گنجایش پیدا کند .

ترجمه: و آنچه ( از خزینه‌ها و مرده‌ها ) در درون خود دارد بیرون می‌اندازد ، و ( از آنها ) خالی می‌گردد . توضیحات: « أَلْقَتْ » : پرتاب کرد . بیرون افکند . « تَخَلَّتْ » : خالی گردید .

ترجمه: و فرمان پروردگارش را می‌برد ، و چنین هم می‌سزد و حق هم همین است . توضیحات: « أَذِنَتْ . . . » : این حوادث عظیم که با تسلیم کامل همه موجودات توأم است ، بیانگر مرحله نوین هستی است . جواب ( إِذا ) محذوف است و جمله‌ای این چنین است : انسان نتیجه اعمال خوب و بد خود را می‌بیند . برخی آیه بعدی را متضمّن جواب ( إِذا ) می‌دانند .

ترجمه: هان ! ای انسان ! تو پیوسته با تلاش بی‌امان و رنج فراوان به سوی پروردگار خود رهسپاری ، و سرانجام او را ملاقات خواهی کرد ( و نتیجه رنج و تلاش خود را خواهی دید ) . توضیحات: « کَادِحٌ » : تلاشگرِ رنجبر . « کَدْحاً » : جدّ و جهد در کار همراه با رنج و تعب ، به گونه‌ای که در جسم و جان اثر بگذارد . « إِلی رَبِّکَ » : این آیه ، بیانگر ذاتِ جویا و کوشای انسان و حرکت دائمی این رهرو رنجبر نالان در کاروان جهان گذران به سوی یزدان سبحان است . « فَمُلاقِیهِ » : به پروردگار خود می‌رسی . به نتیجه تلاش و رنج خود می‌رسی . ضمیر ( هِ ) به رَبّ یا کَدْح برمی‌گردد .

ترجمه: در آن وقت ، هرکس نامه اعمالش به دست راستش داده شود . توضیحات: « کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ » : ( نگا : اسراء / 71 ، حاقّه‌ / 19 ) .

ترجمه: با او حساب ساده و آسانی خواهد شد . توضیحات: « سَوْفَ یُحَاسَبُ » : محاسبه و رسیدگی خواهد شد .

ترجمه: و خرّم و شادان به سوی کسان و خویشان مؤمن خود برمی‌گردد . توضیحات: « أَهْلِهِ » : خویشان و کسان او . مراد مؤمنان است .

ترجمه: و امّا کسی که از پشت سر نامه اعمالش بدو داده شود . توضیحات: « وَرَآءَ ظَهْرِهِ » : پشت سرش . اشخاص کافر و گناهکار نامه اعمال خود را از پشت سر و با دست چپ دریافت می‌دارند . چنین کاری بیانگر بیزاری ایشان از این نامه شوم و پرونده بدشگون است ( نگا : حاقّه‌ / 25 ) .

ترجمه: مرگ را فریاد خواهد داشت و هلاک خود را خواهد طلبید . توضیحات: « یَدْعُو » : فریاد می‌دارد . می‌طلبد . الف زائدی در رسم‌الخطّ قرآنی در آخر دارد . « ثُبُوراً » : هلاک و نابودی ( نگا : فرقان‌ / 13 و 14 ) .

ترجمه: و به آتش سوزان دوزخ در خواهد آمد و خواهد سوخت . توضیحات: « یَصْلی‌ » : به آتش وارد می‌گردد و بدان می‌سوزد ( نگا : نساء / 10 ، ابراهیم‌ / 29 ، اسراء / 189 ) . « سَعِیراً » : آتش سوزان و شعله‌ور . دوزخ .

ترجمه: این بدان خاطر است که در میان خانواده و کسان خود ( در جهان ، سرمست از شهوات و لذائذ حیوانی ، و ) مسرور ( از کفر و گناه خویش ) بوده است . توضیحات: « أَهْلِهِ » : خانواده و خویشان خود . دوستان و همدمان خود . « کَانَ . . . مَسْرُوراً » : مراد سُرور ناشی از شهوتها و غفلتها ، و لذّت حاصل از کفر و گناه است . سُروری نکوهیده و مذموم است که انسان را از یاد خدا غافل کند و او را در شهوات غوطه‌ور سازد .

ترجمه: و او گمان می‌برده است که وی هرگز ( به سوی خدا برای حساب و کتاب ) باز نخواهد گشت . توضیحات: « لَن یَحُورَ » : باز نمی‌گردد . مراد این است که به معاد باور نداشته است و معتقد به رستاخیز و حساب و کتاب اخروی و بهشت و دوزخ نبوده است .

ترجمه: ( زهی خیال باطل ! ) آری که ( او زنده می‌گردد و به سوی پروردگارش برمی‌گردد ، و ) پروردگارش او را دیده است و آگاه از ( احوال و افعال و اقوال ) او بوده است ( و در لحظه لحظه زندگیش وی را پائیده است ) . توضیحات: « بَلی‌ » : آری ! حرفی است که عدم رجوع را باطل می‌کند ، و رجوع را قطعی و محقّق می‌دارد .

ترجمه: سوگند به شفق ! توضیحات: « فَلآ أُقْسِمُ » : ( نگا : واقعه‌ / 75 ، حاقّه‌ / 38 ، معارج‌ / 40 ) . « الشَّفَقِ » : سرخی کناره آسمان در افق مغرب ، در آغاز غروب آفتاب .

ترجمه: و سوگند به شب و هرآنچه که فرا می‌گیرد و زیر تاریکی خود جمع می‌گرداند ! توضیحات: « وَسَقَ » : فرا گرفت . جمع کرد . در صورت اخیر ، اشاره به بازگشت انواع حیوانات و پرندگان و حتّی انسانها به خانه‌ها و لانه‌های خود به هنگام شب است که مایه آرامش و آسایش عمومی جانداران است .

ترجمه: و سوگند به ماه ، بدان گاه که ( بدر کامل می‌شود و نور و شکل آن ) جمع و جور می‌گردد ! توضیحات: « إتَّسَقَ » : جمع گردید . جمع و جور شد . گِرد و تمام شد . مراد کمال نور ماه در شب چهارده است که ماه در این حالت فروغ و زیبائی خاصّی دارد .

ترجمه: قطعاً مراتب و حالات مختلفی را یکی پس از دیگری ( در مسیر زندگی دنیوی ) طی خواهید کرد و با اوضاع و احوال گوناگونی ( در آخرت ) روبرو خواهید شد . ( از قبیل : کودکی و جوانی و پیری ، سلامت و بیماری ، خوشی و ناخوشی ، زندگی و مرگ ، برزخ و رستاخیز و قیامت ، و . . . ) . توضیحات: « لَتَرْکَبُنَّ » : قطعاً حال به حال می‌گردید و احوال و اوضاع گوناگونی را پشت سر می‌گذارید . « طَبَقاً » : چیزی که مطابق با چیز دیگری است . در اینجا مراد حالت و مرتبت است . « عَنْ » : در اینجا به معنی ( بَعْدَ ) است . همان گونه که گفته می‌شود : فُلانٌ عَظیمٌ ، أَباً عَنْ جَدٍّ . بعضی واژه ( طَبَق ) را به معنی آخرت دانسته‌اند که در آن انسان مطابق این جهان زنده می‌گردد و حسّ و شعور پیدا می‌کند ، امّا برابر ضوابط خاصّ خود ( نگا : جزء عم شیخ محمّد عبده ) .

ترجمه: ایشان را چه شده است که ایمان نمی‌آورند ؟ توضیحات: « مَا لَهُمْ ؟ » : ایشان را چه شده است‌ ؟ یعنی دلائل خداشناسی و خداپرستی در آفاق و انفس ، فراوان و آشکار است ، این مردم چرا باید به قرآن و نبوّت و دیانت و آخرت و سائر حقائق دیگر ، ایمان نیاورند ؟ !

ترجمه: و هنگامی که قرآن بر آنان خوانده می‌شود ( در برابر صاحب قرآن و پروردگار زمین و آسمان به خاک مذلّت و بندگی نمی‌افتند و ) کرنش نمی‌برند ؟ توضیحات: « لا یَسْجُدُونَ » : خضوع و خشوع نمی‌کنند . سجده و کرنش نمی‌برند . مقصود از سجده ، تن دادن و سر فرود آوردن در برابر اعجاز قرآن و اوامر و احکام آن است . یا مراد این است که چرا نباید در برابر شنیدن قرآن ، خوف خدا در دل و جان پیدا شود ، و سر تسلیم در پیشگاه یزدان فرود آورده شود ؟

ترجمه: بلکه کافران ( به سبب تعصّب و تقلید کورکورانه از نیاکان ، و حفظ منافع مادی ، و کسب آزادی برای اشباع هوسهای اهریمنانه ، آیات الهی و رستاخیز و بهشت و دوزخ را ) تکذیب می‌دارند و دروغ می‌شمارند . توضیحات: « یُکَذِّبُونَ » : به کار بردن فعل مضارع ، برای استمرار است ، و گواه بر این معنی که کافران در تکذیبهای خود اصرار داشته و دارند .

ترجمه: خداوند به خوبی می‌داند که آنان چه چیزیهایی ( از کینه و دشمنیها بر ضدّ اسلام در درون دلهای خود ) نگاه می‌دارند . توضیحات: « أَعْلَمُ » : آگاه‌تر . مراد خوبِ خوب ، یا آگاه‌تر از خودشان است . « یُوعُونَ » : نگاه می‌دارند . در ظرف دلها پنهان می‌نمایند و به دل می‌گیرند ( نگا : معارج‌ / 18 ، حاقّه‌ / 12 ) .

ترجمه: پس ایشان را به عذاب دردناکی مژده بده ! توضیحات: « بَشِّرْهُمْ » : استعمال مژده‌دادن به جای بیم دادن ، جنبه طعن و ریشخند دارد .

ترجمه: لیکن کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند ، آنان دارای پاداش ناگسستنی و پایان ناپذیرفتنی هستند . توضیحات: « إِلاَّ الَّذِینَ . . . » : حرف ( إِلاّ ) به معنی ( لکِن ) است ، و استثناء منقطع از ضمیر ( هُمْ ) در آیه پیشین است . آن را استثناء متّصل نیز دانسته‌اند . در این صورت معنی آیه چنین است : مگر به کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند که آنان دارای پاداش ناگسستنی و پایان ناپذیرفتنی می‌باشند . « غَیْرُ مَمْنُونٍ » : ناگسستنی و نامقطوع ( نگا : هود / 108 ) . بدون منّت . بی‌حساب و بی‌شمار ( نگا : بقره‌ / 212 ، آل‌عمران‌ / 27 و 37 ، زمر / 10 ، غافر / 40 ) .

ترجمه: سوگند به آسمان که دارای برجها و باروها است ! توضیحات: « ذَاتِ الْبُرُوجِ » : دارای برجها و باروها . کمتر تفسیری است که بروج را به برجهای دوازده‌گانه خورشید و بیست و هفتگانه ماه اختصاص نداده باشد . ولی باید مراد همه کواکب و ستارگانی باشد که میلیاردها از آنها تشکیل کهکشانی ، و به اصطلاح شهری جداگانه با نظم و نظامی شگفت تشکیل می‌دهند ، و کهکشانهای بیشمار جهان هستی ، بر طبق نقشه و حساب پدیدار گشته و با هم رابطه تنگاتنگ داشته و دارای وحدت ساختمان و ساختارند و نمایاننده کمال تدبیر و عظمت و قدرت الهی می‌باشند ، و در اصل کشور کائنات را تشکیل می‌دهند و برابر آیه‌های قرآن موجودات زنده در گوشه‌هائی از این کشور پهناور گیتی موجود و ساکنان مخصوص به خود دارد ( نگا : شوری‌ / 29 ) .

ترجمه: و سوگند به روز وعده داده شده ( برای حساب و کتاب و سزا و جزا ) ! توضیحات: « الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ » : مراد روز قیامت است که وعده آن جهت حساب و کتاب و سزا و جزا داده شده است ( نگا : اسراء / 7 ، زمر / 20 ، جاثیه‌ / 32 ، انبیاء / 104 ) .

ترجمه: و سوگند به هر که و هرچه گواهی دهد و به هر که و هرچه مورد گواهی قرار گیرد ! توضیحات: « شَاهِدٍ » : گواهی‌دهنده . « مَشْهُودٍ » : بر آن گواهی داده شده . مراد از شاهد ، همه گواهان روز قیامت است ، اعم از پیغمبران ( نگا : نساء / 41 ) و فرشتگان ( نگا : ق / 21 ) و اعضاء و اندامهای آدمی ( نگا : نور / 24 ) . و منظور از مشهود ، انسانها و اعمالشان است . یا این که شاهد و مشهود ، به معنی خدا و جمیع آفریدگان خدا و همه احوال و عجائبی است که در صحنه قیامت یا حضور پیدا می‌کنند و یا حاضر آورده می‌شوند .

ترجمه: نفرین بر صاحبان گودال ( شکنجه ) باد ! توضیحات: « قُتِلَ » : هلاک باد . مرگ بر . نفرین بر ( نگا : ذاریات‌ / 10 ، مدّثّر / 19 و 20 ، عبس‌ / 17 ) . « الأُخْدُودِ » : گودال مستطیلی شکلی در زمین‌ ؛ مفرد است و جمع آن أَخادید است . نماد همه کوره‌های آدم‌سوزی و شکنجه‌گاهها و سیاه‌چالهای تاریخ است . « أَصْحَابُ الأُخْدُودِ » : شکنجه‌گران کافر و بیرحمی‌بودند که در سرزمین یمن ، گودال ژرف و درازی را کندند و در آن آتش زیادی را برافروختند و از مؤمنان مسیحی خواستند که دست از ایمان خود بردارند . هنگامی که با مقاومت آنان روبرو شدند ، ایشان را بدان گودال هولناک انداختند و در کنار آن ایستادند و از سوختن و بریان شدن مؤمنان شادی کردند و لذّت بردند . « قُتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ » : این جمله می‌تواند خبریّه و جواب قسم باشد ، بدین معنی : صاحبان گودال شکنجه ، به عذاب خدا و کیفر اعمال خود گرفتار شدند و نابود گشتند . یا این که دعائی بوده و معنی آن در بالا گذشت . در این صورت رهنمود به جواب قسم محذوف است و تقدیر چنین است : أُقْسِمُ بِهذِهِ الأُمُورِ ، إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنینَ وَالْمُؤْمِناتِ ، مُعَذِّبُونَ وَ مَلْعُونُونَ ، کَمَا لُعِنَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ .

ترجمه: گودال پر از آتش و دارای هیمه و افروزینه فراوان . توضیحات: « النَّارِ » : بدل اشتمال ( الأُخْدُود ) است . « ذَاتِ الْوَقُودِ » : دارای هیمه و افروزینه . « الْوَقُودِ » : افروزینه و هیمه آتش ( نگا : بقره‌ / 24 ، آل‌عمران‌ / 10 ، تحریم‌ / 6 ) .

ترجمه: وقتی آنان بر کناره گودال آتش ( به نظاره‌گری سوختن و جزغاله شدن مؤمنان ) نشسته بودند . توضیحات: « قُعُودٌ » : جمع قاعِد ، نشستگان .

ترجمه: و ایشان چیزی را تماشا می‌کردند که بر سر مؤمنان می‌آوردند . توضیحات: « یَفْعَلُونَ » : استعمال فعل مضارع ، دلیل بر این است که کوره گودال آدم‌سوزی مدّتی استمرار داشته و یک حادثه زودگذر نبوده است . « شُهُودٌ » : جمع شاهِد ، گواهان . مشاهده‌کنندگان . حاضران .

ترجمه: شکنجه‌گران هیچ ایرادی و عیبی و جرمی بر مؤمنان نمی‌دیدند جز این که ایشان به خداوند قادر و چیره ، و شایسته هرگونه ستایشی ، ایمان داشتند ! ! توضیحات: « مَا نَقَمُوا » : انتقام نگرفتند . گناه و عیب و رخنه و ایرادی پیدا نکردند . ناخوش نداشتند . « إِلاّ أَن یُؤْمِنُوا . . . » : ( نگا : اعراف‌ / 126 ، مائده‌ / 59 ) .

ترجمه: خداوندی که سلطنت و سرزمین آسمانها و زمین از آن او است ، و بر هر چیزی حاضر و ناظر است . توضیحات: « مُلْکُ » : سلطنت . سرزمین . « شَهِیدٌ » : حاضر . گواه ( نگا : آل‌عمران‌ / 98 ، مائده‌ / 117 ، حجّ‌ / 17 ) .

ترجمه: بی‌گمان کسانی که مردان مؤمن و زنان مؤمن را شکنجه می‌دهند تا از دین الهی برگردند ، و سپس توبه نمی‌کنند و از کرده خویش پشیمان نمی‌شوند ، قطعاً عذاب دوزخ دامنگیر ایشان خواهد شد و همچنین عذاب آتش سوزان بهره آنان خواهد بود . توضیحات: « فَتَنُوا » : شکنجه و آزار دادند تا از دین برگردند . عذاب دادند ( نگا : ذاریات‌ / 13 و 14 ) . « الْحَرِیقِ » : سوزان ( نگا : آل‌عمران‌ / 181 ، انفال‌ / 50 ) .

ترجمه: مسلّماً کسانی که ایمان می‌آورند و کارهای شایسته می‌کنند ، بدون شکّ باغهای بهشت از آن ایشان است که از زیر ( کاخها و درختان ) آن رودبارها روان است ، و رستگاری و کامیابی بزرگ این است . توضیحات: « الْفَوْزُ الْکَبِیرُ » : رستگاری و پیروزی و کامیابی بزرگ .

ترجمه: بی‌گمان پروردگارت یورش و تاخت بردن و درهم کوبیدن و به کیفر رساندنش سخت و شدید است . توضیحات: « بَطْشَ » : تاخت بردن و یورش کردن . درهم کوبیدن و ناگهانی دستگیر کردن و به کیفر رساندن ( نگا : زخرف‌ / 8 ، ق / 36 ، دخان‌ / 16 ) .

ترجمه: او است که قبلاً آفرینش را آغازیده است ، و او است که بعداً آفرینش را دوباره باز می‌گرداند . توضیحات: « هُوَ یُبْدِئُ وَ یُعِیدُ » : او است که آفرینش را از نیستی به هستی آورده است و پس از نابودی دوباره آن را هستی می‌بخشد . البتّه این کار همیشگی آفریدگار متعال است . یعنی ، همه موجودات به وسیله قدرت مطلقه پروردگار ، پیوسته از ناچیزی چیز و باز ناچیز می‌شوند ، و از ناتوانی توان می‌یابند و ناتوان می‌گردند ، و بدون اراده و دخالت خود از صورتی به صورتی درمی‌آیند ( نگا : یونس‌ / 4 و 34 ، نمل‌ / 64 ، روم‌ / 11 و 27 ) .

ترجمه: خدا آمرزگار و دوستدار ( بندگان مؤمن ) است . توضیحات: « الْوَدُودُ » : بسیار دوستدار و بامحبّت و مودّت .

ترجمه: و او صاحب تخت ( حکومت مطلقه بر عالم هستی ) و دارای مجد و عظمت است . توضیحات: « ذُوالْعَرْشِ » : صاحب عرش ( نگا : اعراف‌ / 54 ) . کنایه از قدرت و حاکمیّت است و بیانگر این واقعیّت است که حکومت جهانی هستی از آن او است . « الْمَجِیدُ » : دارای مجد و عظمت . خبر چهارم است .

ترجمه: آنچه بخواهد ، هرچه زودتر و باقدرت هرچه بیشتر به انجام می‌رساند . توضیحات: « فَعَّالٌ » : صیغه مبالغه فاعل ، انجام دهنده‌ای که تمام کائنات توان و نیروی آن را ندارد که در راه اراده و تصمیم او ایجاد موانع کند ، و هیچ مقاومتی در برابر فرمانش نیست . لذا مسأله معاد و زنده‌کردن مردگان بعد از مرگ ، و کیفر و مجازات و شکنجه‌گران ، برای قدرت مطلقه خداوند مشکل و دشوار نیست .

ترجمه: آیا خبر لشکرها و سپاهیان ( کفّار ) به تو رسیده است‌ ؟ توضیحات: « الْجُنُودِ » : جمع جند ، لشکرها و سپاه‌ها . مراد گروهها و دسته‌های کافری است که خویشتن را برای مبارزه پیغمبران مجهّز نموده‌اند و با حق و حقیقت مبارزه کرده‌اند .

ترجمه: لشکرهای فرعون و قوم ثمود ؟ توضیحات: « فِرْعَوْنَ وَ ثَمُودَ » : مضاف ، محذوف است و در اصل جنودِ فِرْعَوْنَ وَ ثَمُودَ ، بدل از ( الْجُنُودِ ) و مجرورند . « ثَمُودَ » : قوم پیغمبر خدا صالح بودند ( نگا : هود / 61 - 68 ) .

ترجمه: اصلاً کافران پیوسته کارشان تکذیب ( حق و حقیقت ) است . توضیحات: « الَّذِینَ کَفَرُوا » : مراد کافران سراسر تاریخ به طور عام ، و کفّار مکّه به طور خاصّ است . « فِی تَکْذِیبٍ » : غرق در تکذیب هستند . عشق به تکذیب ، انگار خرد دوراندیش و چشم حق بین ایشان را تباه کرده است و به ژرفای دریای غفلتشان انداخته است .

ترجمه: خداوند ، از پشت سر ، ایشان را دَور زده است و احاطه کرده است ( و راه فراری برای ایشان باقی نگذاشته است و کاملاً مراقب اوضاع و احوالشان است ) . توضیحات: « وَرَآءِ » : پشت سر . مراد از هر جهت است ( نگا : نمونه ) . « مُحِیطٌ » : احاطه کننده .

ترجمه: ( این سخن سحر و دروغ نیست ) بلکه این ، قرآن بزرگوار و عالیقدر است . توضیحات: « مَجِیدٌ » : شریف . دارای منزلت و مکانت . عالیقدر .

ترجمه: در لوح محفوظ جای دارد ( و دست نااهلان و شیاطین و کاهنان هرگز به آن نمی‌رسد ، و از هرگونه تغییر و تبدیل و زیاده و نقصانی برکنار و در امان است ) . توضیحات: « لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ » : لوح محفوظ چیزی است که خدا از آن خبر داده است ، و کتاب خود قرآن را در آن به ودیعت گذارده است و ما را با حقیقت آن آشنا نفرموده است . در قرآن از آن تحت عنوان : کتاب مبین ( نگا : انعام‌ / 59 ) و امّ الکتاب ( نگا : رعد / 39 ) و امام مبین ( نگا : یس‌ / 12 ) سخن رفته است .

ترجمه: سوگند به آسمان و به ستارگانی که شبانگاهان پدیدار می‌آیند ! توضیحات: « السَّمَآءِ » : آسمان . مراد جهان بالای سر ما زمینیان است . « الطَّارِقِ » : مهمان شبانه . راه‌پیمای شبرو . در اینجا مراد ستارگانی است که شبانگاهان پدیدار می‌آیند و انگار مسافران یا مهمانانی هستند که در شب درگاه خانه‌ها را بر روی آدمیان می‌زنند . واژه آسمان عام است ، و واژه ستارگان خاصّ و بیانگر اهمّیّت ویژه آنها است .

ترجمه: تو چه می‌دانی که ستارگانی که شبانگاهان پدیدار می‌گردند چه هستند ؟ ! توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : ( نگا : حاقّه‌ / 3 ، مدّثّر / 27 ، مرسلات‌ / 14 ) .

ترجمه: ستارگان درخشانی هستند که ( با نور خود دل تاریکیها را می‌شکافند و ) سوراخ می‌کنند . توضیحات: « النَّجْمُ » : ستاره . اسم جنس است و مراد همه ستارگان است . « الثَّاقِبُ » : سوراخ‌کننده ( نگا : صافّات‌ / 10 ) . درخشان و فروزان ( نگا : فرهنگ لغات قرآن دکتر قریب ، جزء عمّ ترجانی‌زاده ) .

ترجمه: کسی وجود ندارد مگر این که بر او نگهبانی است ( که او را می‌پاید و پندار و کردار و گفتارش را ثبت و ضبط و حفظ می‌نماید ) . توضیحات: « إنْ » : حرف نفی و به معنی ( مَا ) است . « إِن کُلُّ . . . » : مسلّماً هرکسی مراقبی دارد . « حَافِظٌ » : مُراقب . مُحافظ . مراد فرشتگان آفریدگارند که به منزله سپاهیان محافظ و مراقب انسان هستند . هم او را از چیزهائی که خدا بخواهد حفظ می‌کنند ، و هم اعمال او را می‌پایند و می‌نگارند ( نگا : زخرف‌ / 80 ، انفطار / 10 و 11 ) . « لَمَّا » : مگر این که . به معنی ( إِلاّ ) است . این آیه ، جواب قسم است .

ترجمه: انسان باید بنگرد و دقّت کند که از چه چیز آفریده شده است‌ ؟ ! توضیحات: « لِیَنظُرْ » : باید بنگرد . نگریستن به معنی اندیشیدن و وارسی کردن است ( نگا : اعراف‌ / 185 ، ق / 6 ، حشر / 18 ) .

ترجمه: او از آب جهنده ناچیزی آفریده شده است . توضیحات: « مَآءٍ » : آب . نکره آمدن آن دلیل بر ناچیزی و حقارت است ( نگا : سجده‌ / 8 ، مرسلات‌ / 20 ) . « دَافِقٍ » : جهنده . توصیف نطفه است که در آب منی شناور است و به هنگام بیرون آمدن ، جهش و پرش دارد ( نگا : عبس‌ / 18 و 19 ) .

ترجمه: ( و پس از رشد کامل در رحم ) از میان پشت و استخوانهای سینه ( مادر می‌گذرد و ) بیرون می‌آید . توضیحات: « الصُّلْبِ » : استخوان پشت . ستون فقرات . « التَّرَآئِبِ » : جمع تَریبَة ، استخوانهای سینه . فاعل فعل « یَخْرُجُ » ضمیر مستتر ( هو ) است که به ( انسان ) در آیه 5 همین سوره برمی‌گردد . دو قطب جنین رشد یافته انسان در هفته‌های آخر جنینی مابین جناغ و دنده‌های تحتانی سینه مادر و ستون فقرات پشت مادر قرار داشته و از آنجا حرکت در مسیر کانال زایمانی را در موعد مقرر آغاز می‌کند . ضمیر ( ه ) در « رجعه » نیز به انسان برمی‌گردد . . . این آیات مسیر زندگی انسان را از بدو انعقاد نطفه تا رستاخیز مرور می‌کنند .

ترجمه: بی‌گمان خداوند ( تعالی که انسان را در آغاز از آب نطفه آفریده است ، همو ) قادر است که بار دیگر انسان را ( پس از مرگ به زندگی ) برگرداند . توضیحات: « رَجْع‌ » : بازگرداندن ( نگا : توبه‌ / 83 ) . مراد زنده گرداندن در آخرت است .

ترجمه: ( این بازگشت ) روزی تحقّق می‌یابد که رازهای نهان و کارهای پنهان آشکار و آزموده می‌گردد . توضیحات: « تُبْلی » : مورد امتحان و آزمایش قرار می‌گیرد . نمایان و هویدا می‌شود . از آنجا که به هنگام آزمایش ، حقیقت اشیاء ظاهر و آشکار می‌شود ، این ماده در اینجا به معنی ظهور و بروز آمده است . « السَّرَآئِرُ » : جمع سَرِیرَة ، نهانیها و پنهانیها . اسرار و رازها . نیّات و عقائد و هرچیزی که نهفته و پوشیده باشد .

ترجمه: بدین هنگام برای انسان نه نیروئی است ( که بر زشتیهای اعمال و عقائدش پرده بیفکند ) و نه یار و یاوری است ( که او را از عذاب الهی رهائی بخشد ) . توضیحات: « فَمَا لَهُ مِن قُوَّةٍ . . . » : برابر بسیاری از آیات قرآن ، در آخرت تنها وسیله نجات انسان ، ایمان و عمل صالح است و بس ( نگا : انفطار / 19 ) .

ترجمه: سوگند به آسمان برگرداننده ( امواج رادیوئی و بخارهای آب به صورت برف و باران ) ! توضیحات: « ذَاتِ الرَّجْعِ » : برگرداننده . دارای باران . تمام تفسیرهائی را که در دسترس بود بررسی کردم . در میان وجوه مختلف ، تنها دو معنی برای « رجع‌ » مقبول به نظر رسید : باران ، و برگرداندن بخار آب . به گمان اینجانب معنی ( رَجْع ) برگرداندن است ، اعم از برگرداندن بخارهای متصاعد اقیانوسها و دریاها به صورت برف و باران ، و یا برگرداندن امواج رادیوئی به هنگام برخورد با آتمسفر زمین ، و برگرداندن اشعّه‌های کیهانی مگر به اندازه نیاز موجودات کره زمین . البتّه در تفسیر کبیر چنین جمله‌ای به چشم می‌خورد : کَأَنَّهُ مِنْ تَرْجیعِ الصَّوْتِ وَ هُوَ إِعادَتُهُ .

ترجمه: و سوگند به زمین شکاف بردار ( در برابر قدرت حرکت گیاهها و ریشه‌دوانی آنها ، و یا بر اثر عوامل دیگر ) ! توضیحات: « ذَاتِ الصَّدْعِ » : شکاف بردار . « الصَّدْع‌ » : شکاف برداشتن و ازهم جدا شدن . اشاره به قابل نفوذ بودن زمین برای رشد گیاهان و درختان است . یعنی خاک زمین سفت و سخت نبوده و بلکه نرم است و به آب و به مویرگها و ریشه‌های روئیدنیها اجازه می‌دهد به داخل زمین نفوذ کنند و فرو روند ، و جوانه‌های رُستنیها از داخل آن سر برآورند . صَدْع ، به خود گیاه هم گفته شده است .

ترجمه: مسلّماً قرآن سخن فیصله بخشی است ( که خیر و شر ، و خوب و بد ، و حق و باطل را از هم جدا می‌سازد ، و یگانه وسیله راه تشخیص حقائق از اوهام ، و دیانتهای آسمانی از خرافه‌های زمینی است ) . توضیحات: « إِنَّهُ » : این که قرآن . این که رستاخیز در میان است و رازها هویدا و اسرار آزموده می‌گردد . و . . . یعنی ضمیر ( هُ ) یا به قرآن برمی‌گردد که از قرینه پیدا است ، و یا به مفاهیم پیشین سوره که درباره معاد و قدرت خدا بر رستاخیز مردگان و نمایان شدن نهانیها و آزمون رازها در آن است . « فَصْلٌ » : داورانه . فیصله‌دهنده . مصدر است و برای مبالغه در معنی وصفی ، یعنی فاصِل ، به کار رفته است ( نگا : انعام‌ / 57 ، صافّات‌ / 21 ، ص‌ / 20 ) . این آیه جواب قسم است .

ترجمه: و سخن گزافه نبوده و شوخی نمی‌باشد . ( بلکه جدّی و قطعی است و از آستانه باعظمت و محکمه دادگرانه الهی صادر شده است ) . توضیحات: « الْهَزْلِ » : یاوه و گزافه . شوخی و غیر جدّی .

ترجمه: آنان ( که دشمنان اسلامند ، درباره قرآن ) پیوسته به نیرنگ می‌پردازند و ( برای جلوگیری و نابودی اسلام ) نقشه می‌کشند . توضیحات: « یَکِیدُونَ » : نیرنگ می‌زنند . نقشه می‌کشند . توطئه می‌کنند .

ترجمه: و من هم ( در برابر آنان ) همیشه نیرنگ می‌زنم و نقشه می‌ریزم ( و نیرنگ آنان را بی‌اثر ، و نقشه ایشان را نقش برآب می‌سازم ) . توضیحات: « أَکِیدُ » : مراد از کَیْدِ خدا ، چاره‌جوئی و نقشه حق و نیرنگ پسندیده و حکیمانه است . برابر صنعت مقابله و مشاکله ، چاره‌سازی و برداشتن موانع اهریمنانه شیطان صفتان ، از مسیر راه حق و حقیقت ، کید نامیده شده است ( نگا : اعراف‌ / 183 ، یوسف‌ / 76 ، قلم‌ / 45 ) .

ترجمه: پس به کافران مهلت بده ، بدیشان مختصر مهلتی بده ( تا نسبت به ایشان اتمام حجّت گردد ، و بعدها کارشان زار و نزار ، و خودشان در دنیا و آخرت شرمسار شوند ) . توضیحات: « مَهِّلْ » : مهلت بده . فرصت بده . « أَمْهِلْ » : مهلت بده . فرصت بده . « رُوَیْداً » : کمی . اندکی . مفعول مطلق تأکیدی ، یا حال مؤکّده است . این واژه ، مصدر و مصغّر رَوْد است . در این آیه ، سه بار به رسول اکرم گوشزد شده است که در کار تبلیغ شکیبائی پیش گیرد تا درسی برای پیروان او و داعیان الی الله باشد ، یکی از مصدر تمهیل و دیگری از مصدر امهال و سومی از مصدر مصغّر رَوْد ، استفاده شده است .

ترجمه: تسبیح و تقدیس کن پروردگار والا مقام خود را . توضیحات: « سَبِّحْ » : منزّه‌دار . به پاکی یاد کن . تسبیح و تقدیس نما . « إسْمَ » : نام . مراد صفاتی است که با آن ما خدا را می‌شناسیم ( نگا : جزء عمّ ترجانی‌زاده ) . ذات . یعنی ذات مقدّس او را از هر فعل و صفتی که لایق مقام و عظمتش نباشد ، پاک و منزّه بداریم و از خیال و قیاس و گمان و وهم دورتر و برتر بدانیم ( نگا : واقعه‌ / 74 و 96 ، حاقّه‌ / 52 ) . « الأعْلَی‌ » : بسیار والامقام . بسیار بلند مرتبه .

ترجمه: همان خداوندی که ( چیزها را ) می‌آفریند و سپس ( آنها را هماهنگ می‌کند و ) می‌آراید . توضیحات: « سَوَّی‌ » : موزون و منظّم و آراسته و پیراسته کرد . نظم و نظام بخشید . هرچیزی را آماده کاری کرد که برای انجام آن آفریده شده است ( نگا : بقره‌ / 29 ، کهف‌ / 37 ، نازعات‌ / 28 ) .

ترجمه: خداوندی که اندازه‌گیری می‌کند و ( هرچیزی را آن گونه که شایسته و بایسته است می‌آفریند ، و آن گاه آن را به کاری ) رهنمود می‌نماید ( که باید بکند ) . توضیحات: « قَدَّرَ » : اندازه‌گیری کرد . هرچیزی را به اندازه‌ای و به گونه‌ای بیافرید که متناسب با حال آن است ( نگا : فرقان‌ / 2 ، عبس‌ / 19 ) . « هَدی‌ » : به وظیفه رهنمود و به برنامه آشنا کرد ( نگا : طه‌ / 50 ) .

ترجمه: خداوندی که چَراگاه را ( برای تغذیه جانداران از زمین می‌رویاند و ) بیرون می‌آورد . توضیحات: « الْمَرْعی‌ » : چَراگاه . مراد سبزه‌زارها و چمنزارها و همه روئیدنیها است ( نگا : نازعات‌ / 31 ) .

ترجمه: سپس آن را خشک و سیاه می‌گرداند . توضیحات: « غُثَآءً » : گیاهان خشکیده و درهم ریخته‌ای که سیل آن را به کنار می‌اندازد . خس و خاشاک و برگهای پوسیده . « أَحْوی‌ » : سیاه تیره .

ترجمه: ما قرآن را بر تو خواهیم خواند و به تو خواهیم آموخت ، و تو دیگر آن را فراموش نخواهی کرد . توضیحات: « سَنُقْرِئُکَ » : بر تو خواهیم خواند . به تو خواهیم آموخت .

ترجمه: مگر چیزی را که خدا بخواهد . قطعاً او آشکارا و نهان را می‌داند . ( چنین خدائی نگاهبان قرآن است و آنچه مورد نیاز بشر بوده و هست از طریق وحی قرآن به تو می‌رساند ، و چیزی را در این زمینه فروگذار نمی‌کند ) . توضیحات: « إِلاّ مَا شَآءَ اللهُ » : این استثناء بدان خاطر است که مردمان بدانند حاکمیّت اراده و گستره قدرت خدا نامحدود است و هر کاری را که بخواهد می‌تواند بکند ، نه این که چیزی از قرآن از دل پاک پیغمبر فراموش گردد و زدوده شود ( نگا : اسراء / 86 ، هود / 108 ) .

ترجمه: ما تو را برای شریعت ساده و آسان ( آئین اسلام ) آماده می‌سازیم ( و کارهای خیری را برای تو آسان می‌نمائیم و در انجام آنها توفیقت می‌دهیم ) . توضیحات: « نُیَسِّرُکَ » : تو را آماده می‌سازیم . تو را توفیق می‌دهیم . « الْیُسْری‌ » : آسانترین راه . ساده‌ترین آئین و سهل‌ترین شریعت ( نگا : کهف‌ / 88 ) . از لحاظ معنی ، صفت موصوف محذوفی همچون « الشَّرِیعَةِ » یا « أَلطَّرِیقَةِ » : است . تقدیر چنین است : لِلشَّرِیعَةِ الْیُسْری . لِلطَّرِیقَةِ الْیُسْری ( نگا : عبس‌ / 20 ، لیل‌ / 7 و 10 ) . اسم تفضیل است .

ترجمه: اگر پند و اندرز سودمند باشد ، پند و اندرز بده . توضیحات: « إِنْ » : اگر . زمانی که . حتماً و قطعاً ( نگا : قاسمی ) . این واژه می‌تواند شرطیّه بوده و جواب آن مدلول ( فَذَکِّرْ ) باشد ، و یا به معنی ( إِذْ ) باشد ( نگا : آل‌عمران‌ / 139 ) . یعنی زمانی که احساس شود ، موقعیّت مناسب ، و شنوندگان آمادگی پذیرائی حق را دارند ، اندرز بجا و سودمند خواهد بود ( نگا : ق / 45 ) . یا این که به معنی ( قَدْ ) و برای تحقّق باشد . یعنی قطعاً اندرز سودمند خواهد بود ( نگا : ذاریات‌ / 55 ) . « الذِکْری‌ » : پند و اندرز .

ترجمه: کسی که ( احساس مسؤولیّت می‌کند و از خدا ) می‌ترسد ، پند و اندرز خواهد گرفت . توضیحات: « سَیَذَّکَّرُ » : پند خواهد گرفت . اندرز خواهد پذیرفت .

ترجمه: و بدبخت‌ترین فرد ( پند و اندرز را کنار خواهد گذاشت و ) از آن دوری خواهد گزید . توضیحات: « یَتَجَنَّبُهَا » : به ترک آن خواهد گفت . از آن کناره‌گیری خواهد کرد . ضمیر ( هَا ) به ( الذِّکْری ) برمی‌گردد . « الأشْقی‌ » : بدبخت‌ترین . بدبیارترین . یعنی کسی که اندرز قرآنی و قوانین الهی را در گوش نگیرد ، بدبخت‌ترین مردم است .

ترجمه: آن کسی که داخل عظیم‌ترین ( و هولناکترین ) آتش خواهد شد و بدان خواهد سوخت . توضیحات: « یَصْلی‌ » : وارد آتش می‌گردد و بدان می‌سوزد ( نگا : نساء / 10 ، ابراهیم‌ / 29 ، انشقاق / 12 ) . « الْکُبْری‌ » : بزرگترین .

ترجمه: سپس در آن آتش ( برای همیشه می‌ماند و ) نه می‌میرد ( و آسوده می‌گردد ) و نه زنده ( بشمار می‌آید و حالتی که در آن است زندگی نامیده ) می‌شود . توضیحات: « لا یَمُوتُ . . . » : مراد این است که شخص دوزخی در میان مرگ و زندگی دست و پا می‌زند .

ترجمه: قطعاً رستگار می‌گردد کسی که خویشتن را ( از کثافت کفر و معاصی ) پاکیزه دارد . توضیحات: « قَدْ أَفْلَحَ » : قطعاً نجات یافته است و رستگار گردیده است . « تَزَکّی‌ » : خود را پاکیزه داشت . زکات داد ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: و نام پروردگار خود را ببرَد و نماز بگزارد و فروتنی کند . توضیحات: « إسْمَ » : نام . مراد از یاد کردن نام خدا ، یاد خدا در دل و ذکر او به زبان است ( نگا : تفهیم‌القرآن ) . « صَلّی‌ » : نماز گزارد . خشوع و خضوع کرد ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) . « ذَکَرَ . . . فَصَلّی‌ » : الله اکبر را بگوید و به نماز ایستد .

ترجمه: بلکه ( بنا به سرشت انسانی ) زندگی دنیا را ( که محسوس و نقد است ، بر زندگی آخرت که نامحسوس و نسیه است ) ترجیح می‌دهید و برمی‌گزینید . توضیحات: « تُؤْثِرُونَ » : ترجیح می‌دهید . برمی‌گزینید . خطاب عام است . ترجیح دنیا بر آخرت ، کار بسیاری از مردم است و از راه تغلیب به صورت عام ذکر شده است . به عبارت دیگر هرکس در هر مرتبه‌ای که باشد ، مجذوب حیات محسوس و ملموس دنیا می‌گردد ، و انسان خود به خود در میان دو جاذبه حیات پست‌تر و حیات برتر بسر می‌برد . تنها افراد مؤمن می‌توانند خود را از جاذبه قوی دنیای مادیات برهانند و خویشتن را به نعمتهای سرمدی آخرت برسانند .

ترجمه: در حالی که آخرت ( از دنیا ) بهتر و پاینده‌تر است ( عاقل چرا باید فانی و گذرا را بر باقی و پایا ترجیح دهد ؟ ) . توضیحات: « وَ » : واو حالیّه است .

ترجمه: این ( چیزها منحصر به این کتاب آسمانی نیست ، بلکه ) در کتابهای پیشین ( نیز آمده و ) بوده است . توضیحات: « هذا » : این چیزهای مذکور در آیات 14 تا 17 ، و یا مواعظ مذکور در سوره . « الصُّحُفِ » : جمع صَحیفَة ، کتابها ( نگا : طه‌ / 133 ، نجم‌ / 36 ، عبس‌ / 13 ، تکویر / 10 ) . « الصُّحُفِ الأولی‌ » : مراد همه کتابهای پیش از انجیل و قرآن است .

ترجمه: ( از جمله در ) کتابهای ابراهیم و موسی . توضیحات: « صُحُفِ » : بدل از صُحُف قبلی است . این آیه اشاره به این واقعیّت دارد که اصول کلّی و مطالب اساسی ادیان آسمانی همگی یکسان بوده و از یک منبع سرچشمه گرفته‌اند ، و تنها تعلیمات و دستوراتی با هم تفاوت داشته است که اختلاف زمان و رشد انسان مقتضی آن بوده است .

ترجمه: آیا خبر حادثه فراگیر ( روز قیامت که مردمان بی‌دین و گناهکار را در بر می‌گیرد ) به تو رسیده است‌ ؟ توضیحات: « هَلْ أَتَاکَ‌ ؟ » : استفهام ، برای نشان دادن عظمت شدائد و اهوال روز قیامت است . « الْغَاشِیَةِ » : فراگیرنده . مراد روز قیامت است که مردمان کافر و فاجر و فاسق را زیر مصائب و شدائد خود می‌گیرد .

ترجمه: مردمانی ، در آن روز خوار و زبون خواهند بود . توضیحات: « وُجُوهٌ » : چهره‌ها . مراد خود اشخاص و افراد است . « خَاشِعَةٌ » : خوار و زبون . فرو شکسته و درهم شکسته . خضوع ایشان ، سرافکندگی آمیخته با شرمندگی و نگرانی است .

ترجمه: دائماً خواهند کوشید و رنج خواهند کشید . توضیحات: « عَامِلَةٌ » : کوشا و پویا . مراد این است که همیشه این پا و آن پا می‌کنند و برمی‌جهند و می‌افتند ، و آسایش و آرامش از آنان سلب‌می‌گردد ، و هر دم گرفتار عذابی می‌شوند ( نگا : غافر / 71 و 72 ، قمر / 47 و 48 ، رحمن‌ / 44 ) . « نَاصِبَةٌ » : در رنج . دچار زحمت و مشقّت . خسته و مانده .

ترجمه: به آتش بس سوزان و گدازان دوزخ در خواهند آمد و خواهند سوخت . توضیحات: « تَصْلی‌ » : به‌آتش داخل می‌شوند و بدان می‌سوزند ( نگا : انشقاق 12 ، اعلی‌ / 12 ) . « حَامِیَةً » : بی‌نهایت گرم و سوزان ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: از چشمه بسیار داغ و گرمی نوشانده خواهند شد . توضیحات: « عَیْنٍ » : چشمه . « ءَانِیَةٍ » : بسیار داغ و گرم .

ترجمه: آنان خوراکی جز ضریع نخواهند داشت . توضیحات: « ضَرِیعٍ » : گیاه‌خارداری که شبرق نامیده می‌شود . خشکیده آن را ضَریع می‌گویند . گویا ناگوارترین و تهوّع‌آورترین گیاه است و هیچ حیوانی آن را نمی‌چرد ، جز شتر که تا تَر است آن را می‌خورد و چون خشکید از آن کناره‌گیری می‌کند . اگر در جاهائی طعام دوزخیان منحصر به زقّوم ( نگا : صافّات‌ / 62 ، دخان‌ / 43 ، واقعه‌ / 52 ) و در موردی محدود به غِسْلین ( نگا : حاقّه‌ / 36 ) شده است ، بدان خاطر است که دوزخیان مختلفند و عذاب هم دارای انواع و اقسام است ، و هر یک از آنها برای گروهی از ایشان است . یا این که این الفاظ ، تعبیرها و تمثیلهائی از غذای دوزخیان است .

ترجمه: نه فربه خواهد کرد و نه از گرسنگی خواهد رهاند . توضیحات: « لا یُسْمِنُ » : چاق و فربه نمی‌سازد . « لا یُغْنی‌ » : بی‌نیاز نمی‌گرداند . « جُوعٍ » : گرسنگی .

ترجمه: مردمانی در آن روز شادان و شاداب و دارای نعمت و لذّت خواهند بود . توضیحات: « نَاعِمَةٌ » : شادان و شاداب . در خوشی و رفاه . دارای نعمت و لذّت .

ترجمه: از کوشش خود خوشنود و به سبب تلاش خویش راضی خواهند بود . توضیحات: « لِسَعْیِهَا » : حرف لام به معنی ( ب ) و برای تعلیل است ( نگا : المصحف المیسّر ) . یا این که برای تعلیل نمی‌باشد ( نگا : روح‌المعانی ) . یعنی به خاطر سعی خود ، یا از سعی خود .

ترجمه: در بهشت برین و عالیقدر بسر خواهند برد . توضیحات: « عَالِیَةٍ » : عالیقدر و ارزشمند . برین . بالا و والا .

ترجمه: در آنجا سخن یاوه‌ای نخواهند شنید . توضیحات: « لا تَسْمَعُ » : نمی‌شنوند . نمی‌شنوی . این فعل می‌تواند متعلّق به ( وُجُوهٌ ) باشد ، و یا به مخاطبی برگردد که شایستگی چنین مکانی را برای خود فراهم می‌سازد . « لاغِیَةً » : یاوه . سخنان پوچ و بیهوده . مصدری است همچون لَغْو ( نگا : واقعه‌ / 25 ) .

ترجمه: در آنجا چشمه‌های روانی است . توضیحات: « عَیْنٌ » : چشمه . چشمه‌ها . این واژه می‌تواند مفرد یا اسم جنس باشد ( نگا : نمونه ) . یا این که تنوین آن برای تکثیر است ( نگا : روح‌البیان ) . چرا که در قرآن آمده است : إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ ( ذاریات‌ / 15 ) .

ترجمه: در آنجا تختهای بلند و عالی است . توضیحات: « سُرُرٌ » : جمع سَریر ، تختهائی که بر آنها می‌نشینند یا می‌خوابند . « مَرْفُوعَةٌ » : بلند و برکشیده . عالی و گرانبها .

ترجمه: و ساغرهائی که ( در کنار چنین چشمه‌هائی و در حضور بهشتیان ) گذارده شده‌اند . توضیحات: « أَکْوَابٌ » : جمع کُوب ، قَدَحهاو ساغرها ( نگا : زخرف‌ / 71 ، واقعه‌ / 18 ، انسان‌ / 15 ) . « مَوْضُوعَةٌ » : نهاده شده . گذارده شده .

ترجمه: و بالشها و پشتیهائی که به ردیف چیده شده‌اند . توضیحات: « نَمَارِقُ » : جمع نَمْرُقَة ، بالشها . پشتیها . « مَصْفُوفَةٌ » : ردیف شده . به رسته نهاده . به صف چیده شده .

ترجمه: و فرشهای فاخر و گرانبهائی که گسترده و پهن گشته‌اند . توضیحات: « زَرَابِیُّ » : جمع زَرْبِیَّة ، فرشهای عالی خوابدار که هم نرم و راحت ، و هم گرانبها و قیمتی هستند . « مَبْثُوثَةٌ » : گسترده و پهن شده . اینجا و آنجا باز و پراکنده شده ، که نشانه رفاهیّت و فراخی نعمت و ثروت است .

ترجمه: آیا به شتران نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده‌اند ؟ ! توضیحات: « أَفَلا یَنظُرُونَ ؟ » : آیا نمی‌نگرند ؟ آیا دقّت نمی‌کنند و نمی‌اندیشند ؟ « الإِبِلِ » : شتران . از لفظ خود دارای مفرد نیست . آفرینش شتر دارای اسرار شگفت‌انگیز است .

ترجمه: و به آسمان نگاه نمی‌کنند که چگونه برافراشته شده است‌ ؟ ! توضیحات: « رُفِعَتْ » : برافراشته شده است .

ترجمه: و به کوهها نمی‌نگرند که چگونه نصب و پابرجای شده‌اند ؟ ! توضیحات: « نُصِبَتْ » : نصب شده است . پا برجای گشته است . ثابت و استوار شده است .

ترجمه: و به زمین نمی‌نگرند که چگونه پهن و گسترانیده شده است‌ ؟ ! توضیحات: « سُطِحَتْ » : مسطّح شده است . پهن گشته است .

ترجمه: تو پند و اندرز بده و ( مردمان را به وظائفشان ) یادآوری کن . چرا که تو تنها پند دهنده و یادآوری کننده‌ای و بس . توضیحات: « ذَکِّرْ » : پند بده . یادآوری کن . « مُذَکِّرٌ » : پند دهنده . یادآوری کننده .

ترجمه: تو بر آنان چیره و مسلّط نیستی ( تا ایشان را به ایمان واداری ) . توضیحات: « مُصَیْطِرٍ » : مسلّط . چیره ( نگا : بقره‌ / 256 ، یونس‌ / 99 ، ق / 45 ) . این واژه را با ( س ) و ( ص ) خوانده‌اند . تبدیل سین به صاد به علّت مناسبت با ( ط ) است .

ترجمه: امّا کسی که ( از حق و حقیقت روی بگرداند و به آئین الهی ) پشت کند و کفر ورزد . توضیحات: « إِلاّ » : لیکن . امّا . استثناء منقطع است ( نگا : نساء / 80 ، انعام‌ / 107 ، شوری‌ / 48 ) . برخی استثناء را متّصل می‌دانند و مستثنی‌منه را مفعول محذوف فعل ( فَذَکِّرْ ) می‌شمارند . در این صورت معنی چنین است : ای پیغمبر ! همه‌کس را اندرز بده ، مگر آنان که می‌روند و روی می‌گردانند و به ایمان و قرآن پشت می‌کنند ( نگا : زخرف‌ / 83 ) .

ترجمه: خداوند بزرگترین عذاب را بدو می‌رساند ( که عذاب اخروی است ) . توضیحات: « الْعَذَابَ الأکْبَرَ » : بزرگترین عذاب . مراد عذاب آخرت است که در مقابل آن عذاب دنیا است که کمترین عذاب نامیده می‌شود ( نگا : سجده‌ / 21 ) .

ترجمه: مسلّماً بازگشت آنان ( پس از مرگ و رستاخیز ) به سوی ما خواهد بود . توضیحات: « إِیَاب‌ » : بازگشتن . برگشتن . رجوع .

ترجمه: آن گاه حساب ( و کتاب و سروکار ) ایشان با ما خواهد بود . توضیحات: « ثُمَّ » : پس از آن . « عَلَیْنَا حِسَابَهُمْ » : حساب ایشان با ما است و ما خودمان می‌دانیم که با آنان چه کار می‌کنیم .

ترجمه: به سپیده‌دم ( صبحگاهان ) سوگند ! توضیحات: « الْفَجْرِ » : سپیده دم . صبحدم ( نگا : تکویر / 18 ) . سپیده‌دم صبح ، پرده ظلمت شب را می‌شکافد ، و سرچشمه نور را از میان افق منفجر می‌سازد ، و بندهائی را باز می‌کند که بر حرکت و حیات زندگان زده شده است و هستی را نورباران و زندگی را دگرگون می‌گرداند .

ترجمه: و به شبهای دهگانه سوگند ! توضیحات: « لَیَالٍ عَشْرٍ » : شبهای دهگانه . برخی گفته‌اند که مراد ده شب و روز ماه ذی‌الحجّه است که شاهد بزرگترین و تکان دهنده‌ترین اجتماعات مسلمین جهان در سرزمین وحی است و عید قربان در آن انجام می‌پذیرد . بعضی هم آن را شبهای دهگانه آخر رمضان می‌دانند که لیلةالقدر در آن است . گروهی هم آن را ده شبانه‌روز اوّل ماه محرم می‌شمارند که عاشوراء در آن است . ولی نکره بودن آن ، علاوه از بیان عظمت ، بیانگر نامعیّن و نامحدود بودن چنین شبهائی است .

ترجمه: و به جفت و تک ( هر چیزی ) سوگند ! توضیحات: « الشَّفْعِ » : زوج . جفت . « الْوَتْرِ » : فرد . تک . طاق . شفع و وتر ، شامل همه کائنات می‌گردد . برخی شفْع را مخلوقات خدا ، و وتْر را ذات خدا دانسته‌اند ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: و به شب سوگند بدان گاه که ( به سوی روشنائی روز ) حرکت می‌کند ! توضیحات: « یَسْری‌ » : رهسپار می‌شود . می‌رود و پایان می‌پذیرد ( نگا : مدّثّر / 33 ) . در رسم‌الخطّ قرآنی ، یاء آن حذف شده است .

ترجمه: آیا در آنچه گفته شد ، سوگند مهمّی برای افراد خردمند ، موجود است‌ ؟ توضیحات: « ذِی حِجْرٍ » : عاقل . صاحب عقل و خرد . یادآوری : جواب قسم ، آیه 14 است ، یعنی : اِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَاد . یا این که جواب قسم محذوف است و آیات آینده که سخن از مجازات طغیانگران می‌گوید ، گواه بر آن است ، و در معنی چنین است : قسم بدانچه گفته شد که ما کفّار و طغیانگران را عذاب می‌کنیم !

ترجمه: آیا ندانسته‌ای که پروردگارت چگونه با قوم عاد رفتار کرده است ( و چه بلائی بر سر ایشان آورده است‌ ؟ ) . توضیحات: « أَلَمْ تَرَ ؟ » : آیا ندیده‌ای‌ ؟ دیدن در اینجا به معنی دانستن و آگاه شدن است ( نگا : بقره‌ / 243 و 246 و 258 ) . « عَادٍ » : قوم هود ( نگا : اعراف‌ / 65 و 74 ، توبه‌ / 70 ، هود / 50 ) .

ترجمه: قوم اِرَم که صاحب قامتهای بلند ستون مانند ، و ( کاخها و خیمه‌های ) ستوندار بودند . توضیحات: « إِرَمَ » : نام دیگر قوم عاد است . بدل عادٍ و مجرور است . « ذَاتِ الْعِمَادِ » : دارای قد و قامت بلند ستون مانند . تنومند و بلند بالا . دارای کاخها و خیمه‌های پرستون . مراد بیان قدرت مادی و قوّت بدنی قوم عاد است .

ترجمه: کسانی که همسان ایشان ( از نظر پیکر تنومند و کاخهای بلند ) باشد در شهرها و کشورها ، آفریده و پیدا نشده است . توضیحات: « الْبِلادِ » : جمع بَلَد ، شهرها . کشورها .

ترجمه: و ( آیا ندانسته‌ای که پروردگارت ) با قوم ثمود چه کرده است‌ ؟ همان قومی که صخره‌های عظیم را در وادی القری ( میان مدینه و شام ) می‌بریدند و می‌تراشیدند ( و در دل کوهها خانه‌ها و کاخها می‌ساختند ) . توضیحات: « ثَمُودَ » : قوم صالح است ( نگا : اعراف‌ / 73 ، هود / 61 ، نمل‌ / 45 ) . « جَابُوا » : بریدند . نقب زدند ( نگا : حجر / 82 ، شعراء / 149 ) . « الْوَادِی‌ » : وادی‌القری ، مکانی است به نام حجر ، میان مدینه منوّره و شام . یاء آن برای تخفیف و سجع آخر آیات حذف شده است . « الصَّخْرَ » : مفرد آن صَخْرَة ، سنگهای بزرگ سخت ( نگا : کهف‌ / 63 ، لقمان‌ / 16 ) .

ترجمه: و ( آیا خبر نداری که پروردگارت ) با فرعون چه کرده است‌ ؟ فرعونی که دارای ( ساختمانهای محکم و استواری به شکل ) میخها ( ی وارونه همچون هِرَم ) بود . توضیحات: « فِرْعَوْنَ » : مراد فرعون زمان موسی ( ع ) بالاخصّ ، و فرعونها و فرعونیان بالعموم است . « ذِی‌الأوْتَادِ » : دارای میخها ( نگا : ص‌ / 12 ) . مراد ابنیه و عمارات عظیمی همچون کوه است که نمای آنها به شکل میخهای وارونه جلوه‌گر بود . اهرام ثلاثه مصر نمونه‌ای از آنها است ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ، فی ظلال القرآن ، التفسیر القرآنی للقرآن ) .

ترجمه: اقوامی که در شهرها و کشورها طغیان و سرکشی کردند . توضیحات: « الَّذِینَ » : اقوام سه‌گانه مذکور ، یعنی عاد ، و ثمود ، و فرعون و فرعونیان .

ترجمه: و در آنجاها خیلی فساد و تباهی به راه انداختند . توضیحات: « الْفَسَادَ » : مراد فساد و تباهی همه جانبه ، یعنی انواع کفر و شرک و ظلم و زور و فسق و فجور است .

ترجمه: لذا پروردگار تو تازیانه عذاب را بر سر ایشان فرو ریخت ( و شلاّق عذاب را پیاپی بر آنان فرو آورد ) . توضیحات: « صَبَّ » : فرو ریخت . در اینجا فرو ریختن به جای فرو آوردن استعمال شده است و اشاره به عذابهای شدید و پیاپی دارد . « سَوْطَ » : تازیانه . شلاّق .

ترجمه: مسلّماً پروردگار تو در کمین ( مردمان و مترصّد اعمال ایشان ) است . توضیحات: « الْمِرْصَادِ » : کمینگاه ( نگا : توبه‌ / 5 ، نبأ / 21 ) . در کمین بودن خداوند ، کنایه از احاطه شامل و مراقبت کامل خدا است ، به گونه‌ای که همگان را می‌پاید و بر اعمالشان نظارت می‌نماید و کسی و چیزی از حیطه قدرت و دسترس سلطه او خارج نمی‌باشد .

ترجمه: امّا انسان ( آن انسانی که در پرتو ایمان عقل و خردش رشد نیافته است ، و شخص خود را مقیاس همه چیز می‌پندارد ) همین که پروردگارش او را بیازماید و برای این کار او را بزرگی ببخشد و بدو نعمت بدهد ، خواهد گفت : پروردگارم مرا بزرگوار و گرامی و محترم و مکرم دیده است ! ( و این عزّت و نعمت ، حق من و شایسته من است ) . توضیحات: « فَأَمَّا الإِنسَانُ » : شأن خدا چنان بود که گذشت ، و امّا حال انسان . مراد انسان کافر یا سست ایمان و سست باور است ( نگا : مؤمنون‌ / 55 و 56 ، معارج‌ / 19 - 22 ) . « إِبْتَلاهُ » : او را آزمایش کرد ( نگا : انبیاء / 35 ) . « أَکْرَمَهُ » : سَروریش بخشید و بزرگیش داد . بدو جاه و مقام و قدرت و قوّت داد . « نَعَّمَهُ » : بدو نعمت و ثروت داد . دارا و ثروتمندش کرد . « أَکْرَمَنِی‌ » : مرا گرامی و بزرگوار کرده است و شایسته احترام و اکرام دیده است . یکی از معانی باب افعال ، چیزی یا کسی را بر صفتی دیدن است ( نگا : گنجینه صرف ) . یعنی چنین فردی ، جاه و مقام و ثروت و نعمت را نشانه عزّت و کرامت ذاتی خود در نزد پروردگار می‌شمارد و خویشتن را در خور چنین تفضّلی می‌داند .

ترجمه: و امّا زمانی که پروردگارش او را بیازماید و برای این کار روزی او را تنگ و کم نماید ، خواهد گفت : پروردگارم مراخوار و زبون داشته است ( و با فقر و فاقه ، ذلیل و حقیرم نموده است ) . توضیحات: « قَدَرَ » : تنگ کرد . کم کرد ( نگا : رعد / 26 ، قصص‌ / 82 ، اسراء / 30 ) . « أَهَانَنِی‌ » : به من اهانت کرده است . خوار و ناچیزم داشته است .

ترجمه: هرگزا هرگز ! ( چنین نیست که کرامت و ذلّت انسان در نزد یزدان به دارائی و ناداری باشد ) . بلکه شما ( گذشته از اقوال زشت ، افعال پلشت هم دارید ! از جمله : ) یتیم را گرامی نمی‌دارید . توضیحات: « بَلْ » : این واژه دلالت دارد بر انتقال از اقوال بد به اعمال بد . « لا تُکْرِمُونَ » : مخاطب جنس انسان است ، این است به صورت جمع ذکر شده است .

ترجمه: و همدیگر را تشویق و ترغیب نمی‌کنید به خوراک دادن به مستمند . توضیحات: « لا تَحَآضُّونَ » : همدیگر را ترغیب و تشویق نمی‌کنید . فعل مضارع باب تفاعل از ماده ( حَضّ ) است و تائی از اوّل آن برداشته شده است . « طَعَامِ » : إطعام . خوراک دادن .

ترجمه: و میراث را حریصانه یکجا می‌خورید ( و ملاحظه حق بستگان و محرومان و یتیمان و ضعیفان نمی‌کنید ، و حلال و حرام را رویهم انباشته و مشتاقانه صرف می‌کنید ) . توضیحات: « التُّرَاثَ » : میراث . ارث . ترکه . « لَمّاً » : سرجمع . یکجا . یعنی حلال و حرام و حق خود و حق دیگران برای شما مطرح نیست ، و اموال زنان و کودکان و پیران و مظلومان را جمع و ضبط می‌نمائید و حق‌الإرث ایشان را نمی‌پردازید . واژه ( لَمّاً ) صفت ( أَکلاً ) است .

ترجمه: و اموال و دارائی را بسیار دوست می‌دارید ( و سخت دلباخته مال و متاع دنیا هستید ، و لذا ملاحظه مشروع و نامشروع و حلال و حرام را نمی‌کنید ) . توضیحات: « جَمّاً » : فراوان . بسیار .

ترجمه: هرگزا هرگز ! ( حقیقت آن چنان نیست که می‌پندارید ) . زمانی که زمین سخت درهم کوبیده می‌شود و صاف و مسطّح می‌گردد . توضیحات: « دُکَّتْ » : درهم کوبیده شد و صاف و مسطّح گردید ( نگا : اعراف‌ / 143 ، کهف‌ / 98 ، حاقّه‌ / 14 ) . « دَکّاً » : واژه نخستین مفعول مطلق و واژه دوم تأکید است ، یا این که روی هم رفته حالند ( نگا : اعراب القرآن درویش ) . با توجّه به حال بودن ، معنی آیه چنین است : زمانی که زمین پیاپی در هم کوبیده شد و سراسر آن بهم ریخته شد .

ترجمه: و پروردگارت بیاید و فرشتگان صف صف حاضر آیند . توضیحات: « جَآءَ رَبُّکَ » : چگونگی آمدن خدا ، بر ما مجهول است ، و به گونه‌ای است که تنها خود می‌داند و بس ( نگا : المنتخب ) . یا این که مراد تجلّی ذات اقدس و ظهور نشانه‌های قدرت و عظمت او است ، به گونه‌ای که جای انکار شناخت خدا برای کسی باقی نمی‌ماند ، گوئی همگان با چشم خود ذات بی‌مثال کبریائی را می‌بینند . « الْمَلَکُ » : فرشتگان . اسم جنس است . « صَفّاًصَفّاً » : صف در صف . صف صف . حال است .

ترجمه: در آن روز دوزخ را حاضر آورند ( و نشانش دهند ) . در آن روز انسان به خود می‌آید ، ولی چنین به خود آمدنی کی سودی به حال او دارد ؟ ! توضیحات: « جِی‌ءَ » : آورده شد . مراد از حاضر آوردن دوزخ ، پدیدار کردن و نشان دادن آن است ( نگا : شعراء / 91 ، نازعات‌ / 36 ) . « یَتَذَکَّرُ » : به خود می‌آید . بیدار و هوشیار می‌شود . متوجّه می‌گردد و پند می‌گیرد . « أَنّی‌ » : کی‌ ؟ این واژه اسم استفهام است و معنی نفی دارد . « الذِّکْری‌ » : به خود آمدن . بیداری و هوشیاری . پند گرفتن .

ترجمه: خواهد گفت : کاش برای زندگی خود ( خیرات و حسناتی ) پیشاپیش می‌فرستادم ! توضیحات: « قَدَّمْتُ » : پیشاپیش می‌فرستادم . تقدیم می‌داشتم . « حَیَاتِی‌ » : زندگی خود . اشاره به این است که آخرت زندگی اصلی است و دنیا در حقیقت زندگی نبوده است .

ترجمه: در آن روز ( که چنین احوال و اوضاعی رخ می‌دهد ، خداوند کافر را چنان عذابی می‌رساند که ) هیچ کس عذابی همسان عذاب او را بدو نمی‌رساند . توضیحات: « عَذَابَهُ » : عذابی که خدا می‌دهد . عذاب مفعولٌ‌به یا مفعول مطلق است و ضمیر ( هُ ) به خدا برمی‌گردد ، و در حقیقت اضافه مصدر به فاعل خود است .

ترجمه: و ( در آن روز ) هیچ کسی همچون خداوند او را به بند نمی‌کشد ( و به غل و زنجیر نمی‌بندد ) . توضیحات: « لا یُوثِقُ » : به بند نمی‌کشد . به غل و زنجیر نمی‌بندد . « وَثَاق » : به بند کشیدن . به غل و زنجیر بستن . وَثاق به معنی إیثاق است ، همچون عَطاء به معنی إعطاء .

ترجمه: ای انسانِ آسوده خاطر ( که در پرتو یاد خدا و پرستش الله ، آرامش به هم رسانده‌ای و هم اینک با کوله‌باری از اندوخته طاعات و عبادات ، در اینجا آرمیده‌ای ) ! توضیحات: « النَّفْسُ » : خود شخص . ذات انسان ( نگا : نحل‌ / 111 ، اسراء / 14 ، کهف‌ / 6 ) . « الْمُطْمَئِنَّةُ » : آسوده خاطر . آرمیده . دارای آرامش .

ترجمه: به سوی پروردگارت بازگرد ، در حالی که تو ( از کرده خود در جهان و از نعمت آخرت یزدان ) خوشنودی ، و ( خدا هم ) از تو خوشنود ( است ) . توضیحات: « رَاضِیَةً » : راضی و خوشنود . « مَرْضِیَّةً » : مورد رضایت . کسی که از او خوشنودند . « رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً » : حال اوّل و دوم هستند .

ترجمه: به میان بندگانم درآی ( و همراه شایستگان و از زمره بایستگان شو ) . توضیحات: « عِبَادِی‌ » : بندگان خاصّ و آفریدگان صالح خدا مراد است .

ترجمه: و به بهشت من داخل شو ( و خوش باش ! ) . توضیحات: « جَنَّتِی‌ » : اضافه جنّت به خدا ، بیانگر عظمت بهشت و فراوانی نعمت آنجا است . از تعبیرات روح‌پرور ( عِبَادِی ) و ( جَنَّتِی ) لطف و صفا می‌بارد .

ترجمه: سوگند به این شهر ( مکّه که کعبه در آن است ) ! توضیحات: « لآ أُقْسِمُ . . . » : سوگند می‌خورم ( نگا : واقعه‌ / 75 ، حاقّه‌ / 38 ، قیامت‌ / 1 ) . « هذَا الْبَلَدِ » : این شهر . مراد مکّه است که بیت‌الحرام در آن است .

ترجمه: شهری که تو ساکن آنجا هستی ( و وجود پرفیض و پربرکت تو ، بر شرافت و عظمت آن افزوده است ) . توضیحات: « وَ أَنتَ » : در حالی که تو . و تو . حرف واو ، حالیّه یا اعتراضیه است و جمله بعد از آن معترضه . « حِلٌّ » : نازل و ساکن . مصدر و به معنی اسم فاعل ، یعنی حال است . برخی آن را به معنی حَلال ضدّ حرام می‌دانند ( نگا : مائده‌ / 5 ) که اشاره به توطئه آینده قریشیان برای کشتن پیغمبر در منزل خود است که منتهی به هجرت نبوی گردید . یا اشاره به مدّتی از روز فتح مکّه است که جنگیدن در مکّه برای پیغمبر حلال و مباح گشت . « أَنتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ » : تو ساکن این شهری . خون تو در این شهر حلال می‌گردد . جنگیدن در این شهر برای تو حلال و مباح می‌شود .

ترجمه: و سوگند به پدر ، و فرزندی که به وجود می‌آورد ! توضیحات: « وَالِدٍ » : پدر . « وَلَدَ » : به وجود آورد . مرجع ضمیر فاعلی ( والد ) است . « وَالِدٍ وَ مَا وَلَدَ » : اشاره به هر پدر و فرزندی است ، اعم از انسان و حیوان ( نگا : المصحف المیسّر ) . چرا که مسأله توالد و تناسل انسان و دیگر جانداران در طول ادوار مختلف ، به گونه تساوی تقریبی نر و ماده ، از شگفت‌انگیزترین مسائل خلقت است .

ترجمه: ما آدمی را برای رنج و محنت آفریده‌ایم ( نه برای راحت و آسایش ) . توضیحات: « لَقَدْ خَلَقْنَا . . . » : جواب قسمهای بالا است . « فِی‌ » : معنی مصاحبت و مرادفت دارد . یعنی انسان همراه و همزاد با رنج و زحمت است و زندگی این جهان او برای استراحت و خوشی نیست . سرتاسر حیات او میدان مبارزه با مشکلات است و زندگی وی غرق در درد و رنج ، حرف ( فی ) علاوه از معنی ظرفیّت ، مقارن حرف لام نیز می‌باشد . گویند : إِنَّما أَنْتَ لِلْعَنَاءِ وَ النَّصَبِ . یا این که : إَنَّمَا أَنْتَ فِی الْعَنَاءِ وَ النَّصَبِ ( نگا : روح‌البیان ، کبیر ) . « کَبَدٍ » : درد و رنج . مشقّت و محنت . « فِی کَبَدٍ » : حال انسان است ( نگا : روح‌البیان ) .

ترجمه: آیا انسان ( با وجود این همه درد و رنجی که بدان گرفتار است و نشانه ضعف او است ) گمان می‌برد هرگز کسی بر او توانائی ندارد و بدو دست نمی‌یابد ؟ ( لذا هر کاری را بکند بازخواست نمی‌شود و از قلمرو مجازات در امن و امان است ! ) . توضیحات: « أَنْ » : مخفّف از مثقّله است ، و تقدیر جمله چنین است : أَنَّهُ لَن یَقْدِرَ عَلیْهِ أَحَدٌ . . . مفهوم آیه این است : کافر گمان می‌برد هرگونه فسق و فجوری را مرتکب شود ، بازخواستی در میان نیست ، و از قلمرو مجازات الهی برکنار است ، و کسی نمی‌تواند قدرت و یا ثروت وی را پس بگیرد . در صورتی که زندگیِ آمیخته با درد و رنجِ انسان ، دلیل بر ضعف و ناتوانی او در برابر خدا است .

ترجمه: می‌گوید : من دارائی فراوانی را ( در راه خوشگذرانیها و لذائذ خرج نموده‌ام و ) نابود و تباه کرده‌ام . توضیحات: « أَهْلَکْتُ » : نابود و تباه کردم . مراد خرج کردن و مصرف نمودن است . « لُبَداً » : انباشته و فراوان . « أَهْلَکْتُ مالاً لُّبَداً » : مرادِ چنین کافری و کافرانی ، اظهار تفاخر به کثرت دارائی ، و بذل و بخشش بی‌رویه به مردمان ، و گشاده‌دستیها و ولخرجیهای فراوان است .

ترجمه: آیا گمان می‌برد که کسی او را ندیده است‌ ؟ ( بی‌خبر است که اگر کسی هم از آفریدگان ندیده و ندانسته است ، خدا دیده و دانسته است که او این اموال را از کجا به دست آورده است و در چه راهی مصرف کرده است و نیّت وی چه بوده است ) . توضیحات: « أَیَحْسَبُ . . . ؟ » : انسان مغرور و خودستا بی‌خبر است که خدا از پندار و گفتار و کردار او مطّلع است . اگر مالی دارد به شبی است ، و اگر جانی دارد به تبی است . اصلاً ثروت و قدرت و سراپای وجودش داده خدا و از آن الله است .

ترجمه: مگر ما برای او دو چشم را ترتیب نداده و نساخته‌ایم‌ ؟ توضیحات: « أَلَمْ نَجْعَلْ » : مگر ترتیب نداده و نساخته‌ایم‌ ؟

ترجمه: و زبانی و دو لب را نیافریده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « شَفَتَیْنِ » : مثنّی شَفَة ، دو لب . یعنی ابزار دیدار و دستگاه گفتار و تمام وسائل اقتدار بنده ، متعلّق به خدای دادار است . پس او کی دارا است‌ ؟ بلکه نادار است .

ترجمه: ( و او را به دو پستان رهنمود نکرده‌ایم‌ ؟ ) و راه خیر و شرّ را بدو ننموده‌ایم‌ ؟ توضیحات: « النَّجْدَیْنِ » : دو راه واضح و آشکار . مراد راه خیر و شرّ است که کاملاً برای عقل انسان نمایان است ( نگا : انسان‌ / 3 ، شمس‌ / 8 ) . دو برجستگی . مراد دو پستان است ( نگا : قاموس ، زادالّمسیر ) .

ترجمه: ( ما که دو راه پیش پای انسان نهاده‌ایم ، آن کس که ناسپاس است ) او خویشتن را به گردنه ( رهائی از شقاوت و رسیدن به سعادت ) نمی‌زند ( و آن را پشت سر نمی‌گذارد ) . توضیحات: « مَا اقْتَحَمَ » : اقتحام ، به معنی بی‌باکانه دست به کار شدن و شجاعانه به کاری آغازیدن است . « الْعَقَبَةَ‌ » : گردنه . مراد گردنه نجات است که بر سر راه سعادت قرار دارد و باید با انجام وظائف و تکالیف بندگی ، خویشتن را بدان زد و آن را پشت سر گذاشت .

ترجمه: تو چه می‌دانی آن گردنه چیست‌ ؟ توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : تو چه می‌دانی‌ ؟ ( نگا : حاقّه / 3 ، مدّثّر / 27 ، مرسلات‌ / 14 ) .

ترجمه: آزاد کردن برده و بنده است . توضیحات: « فَکُّ » : بازکردن . مراد آزاد کردن و رها ساختن است . « رَقَبَةٍ » : گردن . مراد برده و بنده است ( نگا : نساء / 92 ، مائده‌ / 89 ، مجادله‌ / 3 ) .

ترجمه: یا خوراک دادن در زمان گرسنگی ( قحطی و خشکسالی ) است . توضیحات: « مَسْغَبَةٍ » : مراد بیشتر گرسنگی زمان قحطی و خشکسالی است که در آن غذا و خوراک سخت عزیز و بسیار مهمّ است ، و در چنین موقعی ایثار نشانه باور راستین شخص به خدا و آخرت است .

ترجمه: ( خاصّه ) به یتیمی خویشاوند . توضیحات: « ذَا مَقْرَبَةٍ » : دارای قرابت خویشاوندی ، یا نزدیکی همسایگی . « مَقْرَبَةٍ » : خویشاوندی . نزدیکی . واژه یتیم ، مفعولٌ‌به إطعام است .

ترجمه: یا به مستمندی خاک‌نشین . توضیحات: « ذَا مَتْرَبَةٍ » : خاک‌نشین . سخت درمانده و بیچاره . « مَتْرَبَةٍ » : فقر شدید . خاک‌نشینی .

ترجمه: گذشته از اینها ، او باید از زمره کسانی باشد که ایمان می‌آورند و همدیگر را به صبر و شکیبائی توصیه می‌کنند ، و به ترحّم و مهربانی سفارش می‌نمایند . توضیحات: « ثُمَّ » : گذشته از اینها . علاوه از اینها ( نگا : ابن‌کثیر ، المنتخب ، فی ظلال القرآن ، نوین ) . « ثُمَّ کَانَ مِنَ الَّذِینَ . . . » : گذشته از اینها باید باشد از . سپس از زمره کسانی خواهد شد که ( نگا : روح‌البیان ) . معنی آیه با توجّه به بیان اخیر چنین می‌شود : سپس از زمره کسانی می‌گردد که ایمان می‌آورند و یکدیگر را به شکیبائی می‌خوانند و به مهربانی سفارش می‌کنند . « الْمَرْحَمَةِ » : لطف و مهربانی . شفقت و دلسوزی .

ترجمه: آنان ( که دارای چنین صفات و خصالی هستند ) سمت راستیها و اهل سعادتند . توضیحات: « أَصْحَابُ الْیَمِینِ » : دست راستیها . آنان که در سمت راست قرار دارند . افراد مبارک و اهل سعادت ( نگا : واقعه‌ / 27 و 38 و 90 و 91 ) . « الْمَیْمَنَةِ » : سمت راست . یمن و برکت . سعادت و اقبال ( نگا : واقعه‌ / 8 ) .

ترجمه: ولی کسانی که آیات ( کتابهای آسمانی و دلائل گسترده در گستره جهانی ) ما را نپذیرند ، ایشان سمت چپیها و اهل شقاوتند . توضیحات: « أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ » : سمت چپیها . اهل شقاوت . بدبیاران و بدبختان ( نگا : واقعه‌ / 9 ) . « الْمَشْأَمَةِ » : سمت چپ . شومی و نحوست . بدبیاری و شقاوت .

ترجمه: آتشی آنان را در بر خواهد گرفت که سرپوشیده و دربسته است ! توضیحات: « عَلَیْهِمْ » : بر آنان گماشته شده است . ایشان را در برگرفته است . « مُؤْصَدَةٌ » : در بسته . سرپوشیده . بر کوره سوزان دوزخ سرپوش گذاشته شده ، و درهایش بسته گشته است ، آیا دوزخیان ، در چنین جائی ، چه حالی خواهند داشت‌ ؟ !

ترجمه: سوگند به خورشید ( که منبع نور است ) و سوگند به پرتو آن ( که سرچشمه حیات است ) ! توضیحات: « ضُحی‌ » : پرتو . روشنائی . چاشتگاه . مراد نور خورشید در آغاز روز ، یا موقع چاشتگاه آن است که اشعّه زرین خورشید ، زمین را نورباران می‌کند .

ترجمه: و سوگند به ماه بدان گاه که از پس خورشید برمی‌آید ( و به نیابت آفتاب زمین را زیر بال سیمین مهتاب می‌گیرد ) ! توضیحات: « تَلاهَا » : به دنبال آن برآمد . از پس آن روان شد . مراد تابیدن ماه در شب ، پس از درخشیدن خورشید در روز است . این آیه ، صورت دیگری از تابش و تجلّی خورشید را می‌نمایاند .

ترجمه: و سوگند به روز بدان گاه که خورشید را ظاهر و جلوه‌گر می‌سازد ( و عظمت آن را در سیمای خود می‌نمایاند ) ! توضیحات: « النَّهارِ » : روز . « جَلاّهَا » : جلوه‌گرش ساخت . نمایاندش . ضمیر ( ها ) به خورشید برمی‌گردد . درست است که در حقیقت خورشید روز را ظاهر می‌کند ، ولی معنی صریح آیه این است که روز خورشید را آشکار می‌سازد . و با اشاره‌ای خفی ، دخالت زمین در تجلّی آفتاب فهمیده می‌شود . زیرا در واقع ، تقابل قسمتی از زمین با خورشید است که روز را برمی‌آورد و آفتاب متجلّی می‌گردد . در هر حال باز هم سخن از نور خورشید و تأثیر فوق‌العاده آن در موجودات کره زمین است .

ترجمه: و سوگند به شب بدان گاه که خورشید را می‌پوشاند ( و آن را در پس پرده ظلمت پنهان می‌نماید ) ! توضیحات: « یَغْشَاهَا » : خورشید را می‌پوشاند . ضمیر ( هَا ) به خورشید برمی‌گردد . چرا که باز هم بر اثر تقابل قسمتی از زمین با خورشید ، شب مانند پرده‌ای بر چهره آفتاب فرو می‌افتد و روی خورشید را در آفاق زمین می‌پوشاند .

ترجمه: و سوگند به آسمان ، و به آن که آن را ساخته است ! توضیحات: « مَا » : این واژه موصوله است و مراد ذات پاک خداوند است . در لغت عرب موصول مشترک ( مَنْ ) برای عاقل و ( مَا ) برای غیر عاقل به کار می‌رود ، ولی در مواردی به جای یکدیگر استعمال می‌شوند ( نگا : نساء / 3 و 22 ، بلد / 3 ) . در اینجا استعمال ( مَا ) برای وصفیّت است ، یعنی آن چیز عظیم‌الشأن توانائی که . گذشته از اینها استعمال ( مَنْ ) یا ( مَا ) برای خدا یکسان است‌ ؛ چرا که به کار بردن هر یک از این دو واژه ، در آن مفهوم معهود بشری ، نسبت به خدا نادرست است ( نگا : جزء عم شیخ محمّدعبده ) .

ترجمه: و سوگند به زمین ، و به آن که زمین را پرت کرده است و غلتانده است و ( با وجود گرد و کروی بودن و گردش شتاب‌آمیز ، آن را برای زندگی انسانها و رویش گیاهان ) پهن نموده است و گسترانیده است ! توضیحات: « طَحَا » : راند . پرت کرد . غلتاند . گستراند . این واژه مرادف با ( دَحا ) در سوره نازعات آیه 30 است . تبدیل دالّ به طاء جائز است ( نگا : لسان‌العرب ، روح‌البیان ، کبیر ) . اشاره به کرویّت زمین و حرکت انتقالی و وضعی آن دارد ( نگا : نمونه . پرتوی از قرآن ) .

ترجمه: و سوگند به نفس آدمی ، و به آن که او را ساخته و پرداخته کرده است ( و قوای روحی وی را تعدیل ، و دستگاههای جسمی او را تنظیم نموده است ) ! توضیحات: « نَفْسٍ » : نفس انسان . منظور انسانیّت آدمی با دو بعد روح و جسم است که مملوّ از شگفتیها و اسرار است . نکره آمدن نفس ، می‌تواند اشاره به عظمت و اهمّیّت مافوق تصوّر و آمیخته با ابهام انسان ، این اعجوبه و شاهکار عالم آفرینش باشد که دانشمندان به حق او را « موجود ناشناخته‌ » نامیده‌اند . « سَوَّاهَا » : ساخته و پرداخته‌اش کرده است . بدین نحو که هر یک از اندامهای بدن انسان را برای کاری ، و هر یک از نیروهای آن را جهت امری آفریده است و اندازه و تناسب نماد و نهاد دستگاه تن را مراعات فرموده است ( نگا : قیامه‌ / 38 ، کهف‌ / 37 ، انفطار / 7 ) .

ترجمه: سپس بدو گناه و تقوا را الهام کرده است ( و چاه و راه و حسن و قبح را توسّط عقل و وحی به او نشان داده است ) . توضیحات: « أَلْهَمَ » : الهام کرده است . نشان داده است . فهمانده است . « فُجُورَ » : گرایش به گناه و معصیت و کناره‌گیری از حق و حقیقت ( نگا : معجم‌الفاظ القرآن الکریم ) . مراد راه شرّ و طریق معصیت است . مصدر ثلاثی مجرّدی است همچون جُلوس و قُعود . « تَقْوی‌ » : پرهیز . مراد راه خیر و طریق حق است ( نگا : بلد / 10 ) .

ترجمه: ( قسم به همه اینها ! ) کسی رستگار و کامیاب می‌گردد که نفس خویشتن را ( با انجام طاعات و عبادات ، و ترک معاصی و منهیّات ) پاکیزه دارد و بپیراید ( و آن را با هویدا ساختن هویّت انسانی رشد دهد و بالا برد ) . توضیحات: « قَدْ أَفْلَحَ » : قطعاً رستگار است . کامیاب شد . جواب قسمهای یازده‌گانه است ( نگا : المصحف المیسّر ، صفوه التفاسیر ، روح‌المعانی ) . « زَکّی‌ » : پاکیزه داشت . پیراست . مراد پاکیزه داشتن و پیراستن نفس است با انجام اوامر و ترک نواهی ( نگا : بقره‌ / 129 و 151 ، توبه‌ / 103 ، نازعات‌ / 18 ) . رشد داد و بالا برد ( نگا : روح‌المعانی ، پرتوی از قرآن ) . مراد رشد روحِ تقوا و طاعت ، و جلوه‌گر ساختن هویّت انسانی ، و بالا بردن استعدادِ نیکی و نیکوکاری است . از مصدر تزکیه ، به معنی تطهیر و تَنْمِیَه است .

ترجمه: و کسی ناامید و ناکام می‌گردد که نفس خویشتن ( و فضائل و مزایای انسانیّت خود را در میان کفر و شرک و معصیت ) پنهان بدارد و بپوشاند ، و ( به معاصی ) بیالاید . توضیحات: « قَدْ خَابَ » : قطعاً ناامید و ناکام گردید . حتماً به مطلوب و مقصود نرسید و محروم و بی‌بهره گشت ( نگا : آل‌عمران‌ / 127 ، ابراهیم‌ / 15 ، طه‌ / 61 و 111 ) . « دَسّی‌ » : پنهان داشت . آلوده کرد . از مصدر تَدْسِیَة ، به معنی نقص و اخفاء ، و آلوده‌کردن و خاموش داشتن استعداد است . در اصل ( دَسَّسَ ) از ( دَسَّ ) به معنی پنهان کردن چیزی در زیر خاک است و حرف دوم مضاعف قلب به یاء شده است ، مانند تَقَضَّضَ و تَظَنَّنَ ، که تَقَضّی و تَظنّی هم خوانده‌اند ( نگا : جزء عمّ ترجانی‌زاده ) . نکته قابل توجّه این است که خدا استعدادهای لازم ، و وجدان بیدار ، و فهم تشخیص حسن و قبح امور را برای پیمودن راه سعادت به انسان عطاء فرموده است ، و انسان در مقابل ضائع کردن یا بی‌ثمر گذاشتن آنها مورد بازخواست قرار می‌گیرد .

ترجمه: قوم ثمود با طغیان و سرکشی خود ( پیغمبرشان ، صالح را ) تکذیب کردند ( و دروغگویش نامیدند ) . توضیحات: « طَغْوَیا‌ » : طغیان ، سرکشی . مراد تجاوز از حدود مقرّرات الهی ، و تمرّد از فرمانهای او است که بزرگترین تَدْسِیَه‌ی نفس است . « بِطَغْوَاهَا » : به سبب سرکشی و طغیانشان . با سرکشی و طغیانشان .

ترجمه: آن گاه که بدبخت‌ترین ایشان برخاست و رفت ( تا شتر را پَی بکند . دیگران هم جلو او را نگرفتند ، و لذا همچون او بزهکار شدند ) . توضیحات: « إنبَعَثَ » : برخاست و روان شد . « أَشْقَیا‌ » : بدبخت‌ترین ( نگا : اعلی‌ / 11 ، لیل‌ / 15 ) .

ترجمه: فرستاده خدا ( صالح ) بدیشان گفت : کاری به شتر خدا نداشته باشید و او را از نوبت آبش باز ندارید . توضیحات: « نَاقَةَ اللهِ » : شتر خدا ( نگا : اعراف‌ / 73 و 77 ، هود / 64 ، اسراء / 59 ، قمر / 27 ) . تحذیر است و واژه ناقه مفعولٌ‌به فعل محذوف ( إِحْذَرُوا ) است . « سُقْیَا » : نوبت آب آشامیدن . حِصّه‌ی آب ( نگا : شعراء / 155 ) .

ترجمه: او را دروغگو نامیدند ( و بیم و تهدیدش را نادرست شمردند ) و شتر را پی کردند و کشتند . پس خدا به سبب گناهشان بر آنان خشم گرفت و ایشان را هلاک کرد و با خاک یکسانشان ساخت . توضیحات: « دَمْدَمَ عَلَیْهِمْ » : بر آنان خشم گرفت . عذاب را بر همگان گماشت . ایشان را خُرد و خمیر کرد . آنان را هلاک و نابود کرد . « سَوَّاهَا » : ایشان را با خاک یکسان ساخت . عذاب و هلاک را به طور یکسان گریبانگیر همگان کرد و کارشان را یکسره ساخت . « فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ . . . فَسَوَّاهَا » : به سبب گناهشان عذاب را بر همگان گماشت و ایشان را یکسان نابود کرد .

ترجمه: و خدا از عاقبت کارشان نمی‌ترسد . توضیحات: « عُقْبَیا‌ » : عاقبت . پی آمد . مراد این است که خداوند چنین کرد و از پی‌آمد و عاقبت کارشان هم نمی‌ترسد و باکی از ایشان را ندارد .

ترجمه: سوگند به شب در آن هنگام که ( روی زمین را فرا می‌گیرد ، و همه اشیاء را با تاریکی خود ) می‌پوشاند ( و مردمان و جانداران را به استراحت و سکون می‌کشاند ) ! توضیحات: « یَغْشَیا‌ » : فرا می‌گیرد و می‌پوشاند .

ترجمه: و به روز سوگند در آن هنگام که جلوه‌گر و روشن می‌گردد ( و ظلمت شب را می‌راند و مردمان و جانداران را دیگر باره به جنبش و تلاش می‌اندازد ) ! توضیحات: « تَجَلَّیا‌ » : روشن و آشکار گردید . جلوه‌گر آمد .

ترجمه: و به آن که نر و ماده را می‌آفریند . توضیحات: « الذَّکَرَ وَ الأُنثَیا‌ » : نر و ماده انسانها و حیوانها و گیاهها و همه اشیاء مراد است ( نگا : رعد / 3 ، ذاریات‌ / 49 ، یس‌ / 36 ) .

ترجمه: سعی و تلاش شما جوراجور و گوناگون است ( و لذا جزا و سزای شما هم متفاوت و مختلف خواهد بود ) . توضیحات: « شَتَّیا‌ » : جمع شَتِیت ، پراکنده . مراد مختلف و متفاوت و از هم جدا است . دسته‌ای نیکوکار و پرهیزگار ، و گروهی بدکردار و ناپرهیزگار ، بعضی مؤمن و صادق ، و برخی کافر و فاسق ، و . . . تلاشهائی برای درم و شکم و لذائذ نفسانی ، و تلاشهائی در راه خدمت به مردمان و رضای یزدان و اجرای اوامر ربّانی . و . . . این آیه بیانگر دو خطّ سیر متمایز و جهت‌گیری متفاوت است و جواب قسم است .

ترجمه: کسی که ( در راه خدا دارائی خود را ) بذل و بخشش کند ، و پرهیزگاری پیشه سازد ( و از آفریدگار خویش بهراسد ) . توضیحات: « أَعْطَیا » : صرف کرد و داد . خرج و پخش کرد . « إتَّقَیا » : از خدا ترسید . تقوا و پرهیزگاری پیشه کرد .

ترجمه: و به پاداش خوب ( خدا در این سرا ، و خوبتر خدا در آن سرا ) ایمان و باور داشته باشد . توضیحات: « الْحُسْنَیا » : پاداش خوب خدا که در این جهان بهره مؤمنان می‌گردد ( نگا : زمر / 10 ، نحل‌ / 30 ) و پاداش بهتر خدا که در آن جهان نصیب مسلمانان می‌شود ( نگا : آل‌عمران‌ / 148 ، یونس‌ / 26 ) . خیر مطلقی که خدا آن را خیر می‌داند . یعنی آن کسی که بذل و بخشش می‌کند و پرهیزگاری پیشه می‌سازد و به خوب و خوبی ایمان دارد ، و در یک کلام ، حسنات و سیّئات و فضیلت و رذیلت را همسان نمی‌شمارد ، و بالطبع به پاداش نیکیها و پادافره بدیها معتقد است . ( الْحُسْنَیا ) می‌تواند صفت مشبّهه ، یا صفت تفضیلی باشد .

ترجمه: ( مشکلات و موانع را برای او آسان می‌سازیم و در کار خیر توفیقش می‌دهیم و ) او را آماده رفاه و آسایش می‌نمائیم . توضیحات: « نُیَسِّرُهُ » : او را مهیّا و آماده می‌سازیم . « الْیُسْرَیا » : رفاه و آسایش . ساده و آسان . آیه متضمّن دو معنی است : الف - او را آماده برای زندگی خوش و آسوده آخرت می‌سازیم ( نگا : نحل‌ / 97 ) . ب - او را آماده انجام کارهای ساده و آسانی می‌سازیم که پیشتر برای او مشکل و دشوار بود . یعنی در پرتو گام نهادن به راه خدا مشکلات را برایش ساده و در انجام آنها توفیقش می‌دهیم ( نگا : مائده‌ / 16 ، عنکبوت‌ / 69 ) . اصولاً ایمان به معاد و پاداش عظیم الهی ، مشکلات را در نظر انسان سهل و آسان جلوه‌گر می‌سازد و نه تنها مال ، بلکه جان خود را در طبق اخلاص می‌گذارد و از این ایثارگری لذّت می‌برد .

ترجمه: و امّا کسی که تنگ‌چشمی بکند ( و به بذل و بخشش دارائی در راه خدا دست نیازد ) و خود را بی‌نیاز ( از خدا و توفیق و پاداش دنیوی و اخروی الهی ) بداند . توضیحات: « إسْتَغْنَیا » : خود را بی‌نیاز دانست . مراد بی‌نیاز از خدا ، و مدد و یاری دنیوی ، و اجر و پاداش اخروی یزدان جهان است ( نگا : عبس‌ / 5 ) .

ترجمه: و به پاداش خوب ( خدا در این سرا ، و خوبتر خدا در آن سرا ) ایمان و باور نداشته باشد . توضیحات: « الْحُسْنَیا » : ( نگا : آیه ششم ) .

ترجمه: او را آماده برای سختی و مشقّت ( و زندگی بس مشکل و ناگوار دوزخ ) می‌سازیم . توضیحات: « الْعُسْرَیا » : سختی و مشقّت . شدّت و محنت . خواری ناشی از عدم توفیق در اعمال صالحه ( نگا : المیزان ) . عذاب دوزخ .

ترجمه: در آن هنگام که ( به گور ) پرت می‌گردد ، دارائیش چه سودی به حال او دارد ؟ توضیحات: « مَا یُغْنِی عَنْهُ » : چه سودی به حال او دارد ؟ سودی به حال او ندارد . واژه ( مَا ) استفهامیّه و برای انکار ، یا حرف نفی است . « تَردَّیا » : پرت گردید . سقوط کرد . مراد سقوط در قبر یا سرنگون شدن به دوزخ است . هلاک شد و مرد .

ترجمه: مسلّماً نشان دادن ( راه هدایت و ضلالت به مردم ) بر عهده ما است . توضیحات: « عَلَیْنَا » : بر ما است . « الْهُدَیا » : رهنمود . راهنمائی . ارائه طریق .

ترجمه: و قطعاً آخرت و دنیا همه از آن ما است . توضیحات: « لَلآخِرَةَ وَ الأُولَیا » : آن جهان و این جهان . مقدّم شدن آخرت بر دنیا ، به خاطر اهمّیّت فراوان و مقصود اصلی بودنِ آن است .

ترجمه: من شما را از آتش هولناکی بیم می‌دهم که شعله‌ور می‌شود و زبانه می‌کشد . توضیحات: « فَأَنذَرْتُکُمْ » : فاعل پیغمبر اسلام است که خطاب به کفّار مکّه صحبت می‌فرماید . « تَلَظَّیا » : شعله‌ور می‌شود . زبانه می‌کشد . فعل مضارع است و در اصل ( تَتَلَظَّیا ) است .

ترجمه: بدان داخل نمی‌شود و نمی‌سوزد مگر بدبخت‌ترین ( انسانها ) . توضیحات: « الأَشْقَیا‌ » : بدبخت‌ترین .

ترجمه: همان کسی که ( حق و حقیقت را دروغ می‌داند و آن را ) تکذیب می‌نماید و ( به آیات آسمانی ) پشت می‌کند . توضیحات: « تَوَلَّیا » : پشت کرد . رویگردان شد ( نگا : بقره‌ / 205 ، آل‌عمران‌ / 82 ، نجم‌ / 29 ) .

ترجمه: ولیکن پرهیزگارترین ( انسانها ) از آن ( آتش هولناک ) به دور داشته خواهد شد . توضیحات: « الأتْقَیا » : پرهیزگارترین .

ترجمه: آن کسی که دارائی خود را ( در راه خدا خرج می‌کند و ) می‌دهد تا خویشتن را ( به وسیله این کار ، از کثافت بخل ) پاکیزه بدارد . توضیحات: « یَتَزَکَّیا » : خود را پاک می‌دارد و پاکیزه می‌کند . حال یا بدل از فاعل است .

ترجمه: هیچ کسی بر او حق نعمتی ندارد تا ( بدین وسیله به نعمتش پاسخ گوید و از سوی او آن ) نعمت جزا داده شود . توضیحات: « تُجْزَیا » : نعمت جزا داده شود . سپاس گفته شود .

ترجمه: بلکه تنها هدف او جلب رضای ذات پروردگار بزرگوارش می‌باشد . توضیحات: « إبْتِغَآءَ » : خواستار شدن . طلبیدن . « وَجْهِ » : ذات ( نگا : انعام‌ / 52 ، کهف‌ / 28 ، قصص‌ / 88 ) .

ترجمه: قطعاً ( چنین شخصی ، از کارهائی که کرده است ) راضی خواهد بود و ( از پاداشهائی که از پروردگار خود دریافت می‌دارد ) خوشنود خواهد شد . توضیحات: « لَسَوْفَ یَرْضَیا » : راضی خواهد بود . راضی خواهد شد ( نگا : توبه‌ / 96 ، نجم‌ / 26 ) .

ترجمه: سوگند به روز ( در آن زمان که آفتاب بلند می‌گردد و همه جا را فرا می‌گیرد ) ! توضیحات: « الضُّحَیا » : روز ( نگا : اعراف‌ / 98 ، طه‌ / 59 ) . چاشتگاه ( نگا : شمس‌ / 1 ) .

ترجمه: و سوگند به شب در آن هنگام که می‌آرامد ( و تاریک می‌شود و همه‌جا را فرا می‌گیرد ) ! توضیحات: « سَجَیا » : آرمید . آرام یافت . آرمیدن شب ، در حقیقت آرمیدن ساکنان آن است ( نگا : المصحف المیسّر ) . تاریک گردید . پوشاند . فرا گرفت ( نگا : فرهنگ لغات قرآن . نمونه . تفهیم القرآن ) .

ترجمه: پروردگارت تو را رها نکرده است و دشمن نداشته است و مورد خشم قرار نداده است . توضیحات: « مَا وَدَّعَکَ » : تو را ترک و رها نکرده است . به ترک تو نگفته است . « مَا قَلَیا » : خشم نگرفته است و دشمن نداشته است .

ترجمه: و فرجام ( کار و زندگی ) برای تو ، بهتر از آغاز ( آنها ) است . توضیحات: « الآخِرَةُ » : پایان کار . اواخر زندگی . « الأُولَیا » : آغاز کار . اوائل زندگی .

ترجمه: و پروردگارت به تو ( بهروزی و پیروزی و نعمت و قدرت ) عطاء خواهد کرد ، و تو خوشنود خواهی شد . توضیحات: « لَسَوْفَ یُعْطِیکَ » : مراد نزول وحی ، ظهور دین ، تنفیذ فرمان ، خوشبختی و پیروزی بر ملّتهای دیگر است .

ترجمه: آیا خدا تو را یتیم نیافت و پناهت داد ؟ توضیحات: « یَتِیماً » : پیغمبر هنوز طفل شش ماهه‌ای در شکم مادر بود که پدرش از دنیا رفت . در عمر شش سالگی مادرش آمنه هم وفات کرد . در هشت سالگی پدر بزرگش عبدالمطّلب که سرپرستی او را به عهده داشت دار فانی را وداع گفت . از آن به بعد تحت سرپرستی عمویش ابوطالب قرار گرفت . « ءَاوَیا » : منزل و مأوی داد . پناه داد .

ترجمه: و تو را سرگشته و حیران ( در میان شرکِ بت‌پرستان و یهودیان و مسیحیان ، کفر کافران ، فسق و فجور فاسقان و فاجران ، ظلم و زور قلدران ، کشت و کشتار قبائل به فرمان جاهلان ، و خرافه‌پرستی اینان و آنان ) نیافت و ( در پرتوِ وحی آسمانی به یکتاپرستی یزدانی ) رهنمودت کرد ؟ توضیحات: « ضَآلاًّ » : گمراه و سرگشته . پیغمبر قبل از نبوّت ، دریای موّاج کفر و شرک و ظلم و فسق و جهل و خرافات محیط را می‌دید و غرق‌شدگان در آن را نظاره می‌کرد ، امّا راه به جائی نمی‌برد . نمی‌دانست چگونه خالق جهان را بپرستد و بدو نزدیک بشود ، و از بارگاه یزدان نجات مردمان را بطلبد . به غار حراء پناه می‌برد و شبها و شبها با خود خلوت می‌کرد و سرگشته در تفکّرات و حیرت‌زده از مشاهده اوضاع به دنبال نجات می‌گشت ، تا در دل غار حراء نور وحی پرتو افکند و او را به حق رهنمود کرد ( نگا : شوری‌ / 52 ، یوسف‌ / 3 ) .

ترجمه: و تو را فقیر و بی‌چیز نیافت و ثروتمند و دارایت کرد ؟ توضیحات: « عَآئِلاً » : فقیر و بی‌چیز ( نگا : توبه‌ / 28 ) . چیزهائی که پیغمبر از پدر به ارث برد ، شتر ماده‌ای و کنیزکی بود ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) . خدا او را با سود تجارت ، و ثروت خدیجه ، و غنائم جنگی دارا و بی‌نیاز کرد . آیات گذشته ، بیانگر الطاف و عنایات خاصّ الهی در حق پیغمبر است .

ترجمه: حال که چنین است ، یتیم را زبون مدار ( و اموال و دارائی ایشان را با قهر و زور مگیر و تصرّف مکن ) . توضیحات: « لا تَقْهَرْ » : خوار و زبون مدار . اموال و دارائیشان را با زور مگیر و تصرّف مکن .

ترجمه: و گدا را با خشونت مران . توضیحات: « لا تَنْهَرْ » : با خشونت مران . برخی سائل را خواهان دانش و پرسش کننده از مسائل علمی شمرده‌اند .

ترجمه: بلکه نعمتهای پروردگارت را بازگو کن ( و از آنها صحبت بدار ، و شکر آنها را با بذل و بخشش بگزار ) . توضیحات: « حَدِّثْ » : صحبت بدار . بازگو کن . بازگو کردن نعمت ، شکرگزاری از آن با قول و فعل ، امکان‌پذیر است . سپاس با زبان ، و بذل و بخشش از آن . ذکر ثروت و قدرت برای تفاخر ، مراد نیست .

ترجمه: آیا ما سینه تو را نگشودیم ( و دلت را از بند غم حیرت رها نساختیم ، و تاب تحمّل نابسامانیهای محیط جاهلیّت و سختیهای مسؤولیّت بزرگ نبوّت را به تو عطاء نکردیم‌ ؟ ) . توضیحات: « أَلَمْ نَشْرَحْ . . . » : شرح صدر . کنایه از : سعه صدر ، رهائی از غم و اندوه حیرت و ضلال پیش از نبوّت ، تاب تحمّل مشکلات مسؤولیّت نبوّت و رهبری ، صبر و حوصله در برابر ناملایمات محیط و دردسرهای کفّار و مشرکان و دیگران است ( نگا : انعام‌ / 125 ، زمر / 22 ، طه‌ / 25 ، نحل‌ / 106 ) .

ترجمه: و بار سنگین ( تلاش فراوان ، برای هدایت مردمان ) را از ( دوش ) تو برنداشتیم‌ ؟ توضیحات: « وَضَعْنَا » : فرو آوردیم . پائین آوردیم . « وِزْر » : بار سنگین . مراد بار کمرشکن غم و رنج حاصل از مشاهده کفر و شرک و تبهکاریها و خونریزیها و ستمگریها و نابسامانیهای جامعه پیش از نبوّت ، و تلاش و کوشش آن حضرت برای هدایت مردمان و دفع اذیّت و آزار ایشان در آغاز نبوّت است .

ترجمه: همان بار سنگینی که پشت تو را در هم شکسته بود ؟ توضیحات: « أَنقَضَ » : سنگینی کرده بود . گرانبار ساخته بود . مَجازاً شکستن پشت معنی می‌دهد .

ترجمه: و آوازه تو را بلند نکردیم و بالا نبردیم‌ ؟ توضیحات: « ذِکْر » : آوازه . نام نیک . حسن شهرت . آوای گواهی به پیغمبری محمّد ، به دنبال گواهی به توحید خداوند ، شبانه‌روز دست کم پنج بار بر فراز مناره‌ها و بر بال امواج تلویزیونها و رادیوها در آفاق طنین‌انداز است .

ترجمه: چرا که همراه با سختی و دشواری ، آسایش و آسودگی است . توضیحات: « فَإِنَّ . . . » : بیان علّت و سبب مطالب پیش است . « الْعُسْرِ » : سختی . دشواری ( نگا : بقره‌ / 185 ، طلاق / 7 ، کهف‌ / 73 ) . « یُسْراً » : آسایش . آسودگی .

ترجمه: مسلّماً با سختی و دشواری ، آسایش و آسودگی است . توضیحات: « إِنَّ مَعَ . . . » : تکرار آیه ، برای تحکیم مطلب پیشین و تأکید این سنّت خدائی در همه ادوار است .

ترجمه: هرگاه ( از کار مهمّی ) بپرداختی ، به دنبال آن ( به کار مهمّ دیگری بپرداز و در آن بکوش و ) رنج ببر ( و فرجام کاری را آغاز کار دیگری‌کن ) . توضیحات: « فَرَغْتَ » : فراغت یافتی . تمام شدی و بیکار ماندی . « إنصَبْ » : رنج ببر . مؤمن باید انسان متحرّک و پویائی باشد و پس از فراغت از وظیفه‌ای ، آماده کوشیدن و سختی کشیدن در وظیفه دیگری باشد . چون : ما زنده به آنیم که آرام نگیریم .

ترجمه: و یکسره به سوی پروردگارت روی آر ( و تنها بدو دل و امید ببند ، و جز به او خود را مشغول مساز ) . توضیحات: « إرْغَبْ » : رغبت کن . علاقه‌مند شو ( نگا : قلم‌ / 32 ) .

ترجمه: سوگند به انجیر و زیتون ! توضیحات: « التِّینِ » : انجیر . اشاره به دوران آدم است که او و همسرش در بهشت برگ درختان و چه‌بسا انجیر را جامه و پوشش خود کردند ( نگا : اعراف‌ / 22 ) . کوه « طور تینا » که در دمشق قرار دارد و بر آن درختان انجیر می‌روید . در میان عربها مرسوم است که نام میوه‌ای را بر سرزمین آن اطلاق کنند ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) . « الزَّیْتُونِ » : زیتون . اشاره به دوران نوح است که آدم دوم لقب گرفته است . گویا در آخرین مراحل طوفان ، نوح کبوتری را رها کرد تا درباره پیدا شدن خشکی از زیر آب جستجو کند . کبوتر با شاخه زیتونی بازگشت و نوح فهمید که طوفان پایان گرفته است . شاخه زیتون هم اینک رمز صلح و امنیّت است . کوه « طور زیتا » که در بیت‌المقدّس است . ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) .

ترجمه: و سوگند به طور سینین ! توضیحات: « طُورِ سِینِینَ » : اسم کوهی است که در صحرای سیناء قرار دارد و موسی‌ ( ع ) در بالای آن به مناجات با خدا می‌پرداخت . در کنار این کوه نور شریعت موسوی تابیدن گرفت ( نگا : مریم‌ / 52 ) .

ترجمه: و سوگند به این شهر امین ( مکّه ) ! توضیحات: « الْبَلَدِ الأمِینِ » : شهر امین . مراد مکّه است که چه رسد به انسانها ، حیوانات و درختان و گیاهان و پرندگان آن در امن و امانند . نه جانداری در آنجا کشته می‌شود و نه گیاهی کنده می‌گردد ، مگر انواعی از نباتات که مردم بدانها نیازمندند ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) . « الأمِینِ » : سرزمین دارای امن و امان ( نگا : بقره‌ / 126 ، آل‌عمران‌ / 97 ، قصص‌ / 57 ) . اشاره به دوران خاتم‌الانبیاء ، محمّد مصطفی‌ ( ص ) است .

ترجمه: ما انسان را ( از نظر جسم و روح ) در بهترین شکل و زیباترین سیما آفریده‌ایم . توضیحات: « لَقَدْ خَلَقْنَا . . . » : جواب قسمهای چهارگانه است . « أَحْسَنِ » : زیباترین . بهترین . « تَقْوِیمٍ » : هیئت . سیما . در اصل تقویم ، در آوردن چیزی به صورت مناسب و نظام معتدل و کیفیّت شایسته است ( نگا : نمونه ) ولی در بسیاری از موارد مراد از مصدر ، اثر آن است ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) . لذا در اینجا مراد ساختار انسان با دو بعد جسمانی و روحانی است ، که « عالَم صغیر » و « موجود ناشناخته‌ » نام گرفته است ، و خداوند او را بزرگوار فرموده است ( نگا : اسراء / 70 ) و آفریدگار جهان در برابر اتمام خلقت انسان ، خویشتن را ستوده است ( نگا : مؤمنون‌ / 14 ) .

ترجمه: سپس ما او را به میان پست‌ترینِ پستان برمی‌گردانیم ( و از زمره بدترینِ مردمان می‌گردانیم ) . توضیحات: « رَدَدْنَاهُ » : او را برمی‌گردانیم . او را قرار می‌دهیم . واژه ( رَدّ ) را به معنی اصلی برگرداندن ، و معنی ضمنی جعل ، یعنی قرار دادن و ساختن دانسته‌اند ( نگا : روح‌المعانی ، المیزان ) . « أَسْفَلَ » : پائین‌ترین . مفعولٌ‌به یا منصوب به نزع خافض است . « سَافِلِینَ » : پائین‌تران . پستان . جمع مذکّر سالم است و مراد انسانهائی است که امتیاز انسانیّت خود را نادیده می‌گیرند ، و به جای پیمودن قوس صعودی ایمان و دینداری ، قوس نزولی کفر و بی‌دینی را طی می‌کنند ، و از درجه والای اعلی علّیّین به ژرفای گودالّ اسفل سافلین فرو می‌افتند . « رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ » : این بند ، بدین واقعیّت اشاره دارد که : کسانی که راه کفر و شرک و ستمگری و زورگوئی و سایر مفاسد را در پیش می‌گیرند ، از مقام انسانیّت سقوط می‌کنند و در نظر خدا از پستان پست بشمار می‌آیند ، و در دنیا از زمره ناپاکان ، و در آخرت از جمله دوزخیانند ( نگا : نساء / 145 ، صافّات‌ / 98 ، فصّلت‌ / 29 ، بیّنه‌ / 6 ) .

ترجمه: مگر کسانی که ایمان بیاورند و کارهای شایسته بکنند که آنان پاداش قطع ناشدنی و بی‌منّت دارند . توضیحات: « غَیْرُ مَمْنُونٍ » : ناگسیختنی . قطع ناشدنی . بی‌منّت ( نگا : فصّلت‌ / 8 ، قلم‌ / 3 ، انشقاق / 25 ) .

ترجمه: پس ( ای انسان ناسپاس ! به دنبال مشاهده این همه دلائل و نشانه‌های معاد ) دیگر چه چیز تو را بر آن می‌دارد که روز سزا ( و جزای قیامت ) را دروغ پنداری ( و در دادگاه الهی خویشتن را محکوم به سقوط از درجه انسانیّت سازی‌ ؟ ) . توضیحات: « بَعْدُ » : پس از مشاهده قدرت خدا در پیکره عالَم صغیر و در گستره عالَم کبیر . آن که انسان و جهان را از نیستی به هستی درآورده است ، دوباره پس از پایان جهان و مردن مردمان ، دنیا را پدیدار و انسانها را از خواب مرگ بیدار می‌سازد ، و طرحی نو درمی‌اندازد . « الدِّینِ » : سزا و جزا . دین و آئین . « فَمَا یُکَذِّبُکَ . . . » : پس دیگر چه چیز تو را به تکذیب شریعت و آئین وامی‌دارد ؟

ترجمه: مگر خداوند فرمانرواترین فرمانروایان ( و داورترین داوران ) نمی‌باشد ؟ توضیحات: « أَحْکَمِ الْحَاکِمِینَ » : فرمانرواترین فرمانروایان . داورترین داوران ( نگا : هود / 45 ) . اگر در آیه هفتم ، دین به معنی شریعت و آئین باشد ، معنی این آیه چنین است : آیا خداوند احکام و فرمانهایش از همه حکیمانه‌تر و متقن‌تر نیست‌ ؟ ( نگا : نمونه ) .

ترجمه: ( ای محمّد ! بخوان چیزی را که به تو وحی می‌شود . آن را بیاغاز و ) بخوان به نام پروردگارت . آن که ( همه جهان را ) آفریده است . توضیحات: « إِقْرَأْ . . . » : از اوّل این سوره تا آخر آیه پنجم ، نخستین آیاتی است که در غار حراء بر پیغمبر نازل شده است و با تابش اشعّه جدید وحی ، فصل تازه‌ای در تاریخ بشریّت گشوده گشته است . برابر فرمان الهی پیغمبر « قاری‌ » شد ( نگا : بیّنه‌ / 2 ) ولی « کاتب‌ » نشد ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) .

ترجمه: انسان را از خون بسته آفریده است . توضیحات: « خَلَقَ » : هر چند فعل ( خَلَقَ ) در آیه نخست ، آفرینش انسان را هم در بر دارد ، ولی برای اهمّیّت مقام او مجدّدا از انسان سخن به میان آمده است . « عَلَقٍ » : جمع عَلَقَة ، خون بسته و دَلَمه گونه ( نگا : حجّ‌ / 5 ، مؤمنون‌ / 14 ، غافر / 67 ، قیامه‌ / 38 ) .

ترجمه: بخوان ! پروردگار تو بزرگوارتر و بخشنده‌تر است ( از آنچه تو می‌انگاری . بعد از این ، بزرگواریها و بخشندگیها از او خواهی دید که تعلیم قرائت در برابر آنها ساده و ناچیز است ) . توضیحات: « وَ رَبُّکَ الأکْرَمُ » : حرف واو استئنافیه است . واژه أکرم ، افزایش ربوبیّت و کرامت را می‌رساند .

ترجمه: همان خدائی که به وسیله قلم ( انسان را تعلیم داد و چیزها به او ) آموخت . توضیحات: « عَلَّمَ » : تعلیم داد . یاد داد . « بِالْقَلَمِ » : به وسیله قلم . به واسطه قلم .

ترجمه: بدو چیزهائی را آموخت که نمی‌دانست . توضیحات: « مَا لَمْ یَعْلَمْ » : ( نگا : نحل‌ / 78 ) .

ترجمه: قطعاً ( اغلب ) انسانها سرکشی و تمرّد می‌آغازند . توضیحات: « کَلاّ » : حَقّا . قطعاً . این واژه را نباید همواره به معنی زجر و ردع بدانیم . بلکه می‌تواند حرف تحقیق و تنبیه و جواب باشد و ( به راستی ) و ( حقّا ) و ( هان ) و ( آری ) معنی شود ( نگا : نوین ) . « الإِنسَانَ » : غالب انسانها مراد است .

ترجمه: اگر خود را دارا و بی‌نیاز ببینند . توضیحات: « أَن رَّءَاهُ » : وقتی خود را ببیند و بداند . واژه ( أَنْ ) از حروف ناصبه است . جمله ( أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنَیا ) مفعولٌ‌له است . « إِسْتَغْنَیا‌ » : احساس قدرت و ثروت کرد . دارا شد و بی‌نیاز گردید ( نگا : عبس‌ / 5 ، لیل‌ / 8 ) .

ترجمه: مسلّماً بازگشت ( همگان در آن جهان ) به سوی پروردگار تو خواهد بود ( و او سرکشان و متمرّدان را به کیفر اعمالشان می‌رساند ) . توضیحات: « الرُّجْعَیا‌ » : رجوع و بازگشت . مصدر ثلاثی مجرّد است .

ترجمه: آیا دیده‌ای کسی را که نهی می‌کند و باز می‌دارد . توضیحات: « أَرَأَیْتَ ؟ » : آیا دیده‌ای‌ ؟ آیا خبر داری‌ ؟ به من بگو ( نگا : کهف‌ / 63 ، مریم‌ / 77 ، فرقان‌ / 43 ) .

ترجمه: بنده‌ای را چون به نماز ایستد ؟ ( آیا چنین بازدارنده‌ای مستحقّ عذاب الهی نیست‌ ؟ ) . توضیحات: « إِذَا . . . » : جواب شرط محذوف است .

ترجمه: به من بگو : اگر ( این طاغی یاغی بر راه راست و ) بر طریق هدایت بود . ( چه مقام و منزلتی در پیش خدا می‌داشت‌ ؟ ) . توضیحات: « إِنْ » : جواب شرط محذوف است .

ترجمه: یا این که ( دیگران را به جای بازداشتن از نماز و سایر عبادات ) به تقوا و پرهیزگاری دستور می‌داد ( آیا این برایش بهتر نمی‌بود ؟ ) . توضیحات: « أَوْ . . . » : جواب شرط محذوف است .

ترجمه: به من بگو : اگر تکذیب کند ( قرآن و همه کتابها و چیزهائی را که پیغمبران با خود آورده‌اند ) و پشت کند ( به ایمان و همه کارهای خوب و پسندیده ، آیا سزاوار چه کیفری خواهد بود ، و حال و وضعش در قیامت چگونه خواهد شد ؟ ) . توضیحات: « إِن کَذَّبَ وَ تَوَلَّیا‌ » : ( نگا : قیامه‌ / 32 ، لیل‌ / 16 ) . جواب شرط باز هم محذوف است .

ترجمه: آیا او ندانسته است که خداوند ( همه احوال او را می‌پاید ، و همه اعمال وی را ) می‌بیند ؟ توضیحات: « أَلَمْ یَعْلَمْ . . . یَرَیا‌ » : اشاره به این واقعیّت است که : عالَم هستی محضر خدا است .

ترجمه: هرگزا هرگز ! ( آن چنان نیست که او می‌پندارد ) . اگر او ( از کارهای خود دست برندارد و به اعمال زشت خویش ) پایان ندهد ، موی پیشانیش را می‌گیریم و ( او را به سوی آتش دوزخ ) کشان کشان می‌بریم . توضیحات: « لَنَسْفَعَنْ » : می‌گیریم و به شدّت می‌کشیم . از ماده سَفْع ، به معنی گرفتن و به شدّت کشیدن است . نون تأکید این فعل در رسم‌الخطّ قرآنی با تنوین نوشته شده است . « نَاصِیَةِ‌ » : موی پیشانی ( نگا : هود / 56 ، رحمن‌ / 41 ) .

ترجمه: موی پیشانی دروغگوی بزهکار . توضیحات: « نَاصِیَةٍ » : بدل است . « خَاطِئَةٍ » : بزهکار . مراد از موی پیشانی دروغگوی بزهکار ، صاحب آن است . واژه ( نَاصِیَةٍ ) به خود پیشانی هم گفته می‌شود . در این صورت معنی آیه چنین است : پیشانیی که نشانه دروغگوئی و بزهکاری در آن جلوه‌گر و پیدا است ( نگا : المنتخب ) .

ترجمه: بگذار او همنشینان و هم‌مجلسان خود را صدا بزند و به کمک بطلبد ( تا او را در جنگ با مؤمنان ، یاری بدهند ) . توضیحات: « نَادِیَ » : باشگاه . مجلس . در اینجا مراد اهل باشگاه و مجلس است . ذکر محل است و مراد حال .

ترجمه: ما هم به زودی فرشتگان مأمور دوزخ را صدا می‌زنیم ( تا او را به دوزخ ببرند و به ژرفای آن بیندازند ) . توضیحات: « سَنَدْعُو » : در رسم‌الخطّ قرآنی واو آخر آن حذف شده است . در قرآن هر جا که واو ساکن به لام ساکن برسد ، واو برداشته شده است ( نگا : اعراب القرآن درویش ) . « الزَّبَانِیَةَ » : جمع زِبْنِیّ ، زِبْنِیَة ، زَبانِیّ ، و زابِن دانسته‌اند ( نگا : معجم الفاظ القرآن الکریم ) . در اصل به معنی هُل‌دهندگان است . پاسبانان را بدین نام نامیده‌اند ، چون دیگران را هُل می‌دهند و می‌رانند . در اینجا مراد فرشتگان مأمور دوزخ است که دوزخیان را هُل می‌دهند و می‌رانند ( نگا : تحریم‌ / 6 ) .

ترجمه: هرگزا هرگز ! از او اطاعت مکن و ( به نماز خواندن خود ادامه بده و در برابر آفریدگار خویش ) سجده ببر و ( بدین وسیله به پروردگارت ) نزدیک شو . توضیحات: « أسْجُدْ » : سجده ببر . مراد از سجده بردن ، مداومت و مواظبت بر ادای نماز است . « إِقْتَرِبْ » : با طاعات و عباداتِ بسیار به پروردگار دادار تقرّب حاصل کن و بدو نزدیک شو .

ترجمه: ما قرآن را در شب با ارزش « لیلةالقدر » فرو فرستاده‌ایم . توضیحات: « أَنزَلْنَاهُ » : ضمیر ( هُ ) به قرآن برمی‌گردد . اشاره به آغاز نزول قرآن است ( نگا : بقره‌ / 2 و 144 ، آل‌عمران‌ / 7 ، نساء / 105 ، یوسف‌ / 2 ) . ذکر ضمیر به جای اسم ظاهر ، به خاطر شهرت و جلالت فوق‌العاده قرآن ، و جایگزین بودن آن در همه اذهان است ( نگا : انعام‌ / 92 و 155 ، ابراهیم‌ / 1 ، ص‌ / 29 ) . « لَیْلَةِ الْقَدْرِ » : شب بزرگوار و ارزشمند ( نگا : دخان‌ / 3 ) . شب ارزشیابی و تعیین سرنوشت ( نگا : دخان‌ / 4 ) این شب ، بزرگوار و ارزشمند است ، چون قرآن در آن نازل شده است و سراسر نور و رحمت و خیر و برکت و سلامت و سعادت و از هر جهت بی‌نظیر است . شب قرآن و جشن سالانه این کتاب بزرگ آسمانی و سرنوشت ساز بشریّت است ، و به عقیده برخی شب تقدیر و تعیین است و در آن مجدّدا مقدّرات و سرنوشت انسانها مقدّر و معیّن می‌گردد و خداوند دستور اجرای احکام خود را به دست فرشتگان می‌سپارد . لیلة القدر در رمضان است ( نگا : بقره‌ / 185 ) . امّا در کدام شب‌ ؟ روشن نیست و در حدود چهل قول مختلف پیرامون آن بیان شده است ( نگا : تفهیم‌القرآن ) . لیکن از هفدهم رمضان تا آخر آن ، به ویژه شبهای طاق ، رأی بسیاری از علماء است .

ترجمه: تو چه می‌دانی شب قدر کدام است ( و چه اندازه عظیم است‌ ؟ ) توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ ؟ » : تو چه می‌دانی‌ ؟ ( نگا : مدّثّر / 27 ، مرسلات‌ / 44 ، انفطار / 17 ) . این تعبیر نشان می‌دهد که زمان و عظمت دقیق این شب را حتّی پیغمبر ( ص ) هم نمی‌دانسته است ، چه رسد به دیگران !

ترجمه: شب قدر شبی است که از هزار ماه بهتر است . توضیحات: « أَلْفِ شَهْرٍ » : هزار ماه . مراد تکثیر است نه تعیین و تحدید ( نگا : بقره‌ / 96 ، انفال‌ / 9 ) .

ترجمه: فرشتگان و جبرئیل در آن شب با اجازه پروردگارشان ، پیاپی ( به کره زمین و به سوی پرستشگران و عبادت کنندگان شب زنده‌دار ) می‌آیند برای هرگونه کاری ( که بدان یزدان سبحان دستور داده باشد ) . توضیحات: « تَنَزَّلُ » : پیاپی نازل گردید . این فعل می‌تواند به معنی ماضی باشد ( نگا : جزء عمّ شیح محمّد عبده ) . « الرُّوحُ » : جبرئیل . نزول فرشتگان و سردسته ایشان جبرئیل به کره زمین ، جهت دعای خیر و طلب آمرزش برای کسانی است که شب زنده‌داری می‌نمایند و به عبادت می‌پردازند و از خدا طلب مرحمت و مغفرت می‌کنند . « مِن کُلِّ أَمْرٍ » : برای هر کاری . حرف ( مِنْ ) به معنی لام است . یعنی برای انجام امور . یا این که به معنی باء مصاحبت است . یعنی : هر خیر و برکتی را با خود به ارمغان می‌آورند .

ترجمه: آن شب ، شب سلامت و رحمت ( و درود فرشتگان بر مؤمنان شب زنده‌دار ) است تا طلوع صبح . توضیحات: « سَلامٌ » : سلام و درود . مراد درود فرشتگان بر مؤمنان است که طلب آمرزش و رحمت برای ایشان است . سلامت . یعنی طاعت و عبادت در آن ، موجب سلامت و در امن و امان ماندن مؤمنان از هر چیز است . یا این که به معنی سالم ، یعنی شبی است سالم و توأم با سلامت . « مَطْلَعِ » : طلوع . دمیدن . وقت طلوع . هنگام دمیدن . مصدر میمی یا اسم زمان است . یادآوری : شب قدر در مناطق مختلف ، یکی است . چرا که شب همان سایه نیم کره زمین است که بر نیم کره دیگر می‌افتد ، و این سایه همراه گردش زمین در حرکت است . یک دوره کامل آن در بیست و چهار ساعت انجام می‌پذیرد . این مدّت که تاریکی تمام نقاط زمین را به تدریج فرا می‌گیرد ، شب کامل کره زمین و شب قدر آن است که با اختلاف چند ساعت زودتر و دیرتر ، مهمان مردمان گوشه و کنار سراسر زمین می‌شود .

ترجمه: کافران اهل کتاب ، و مشرکان ، تا زمانی که حجّت بدیشان نرسد ( و برابر سنّت الهی با آنان اتمام حجّت نگردد ) به حال خود رها نمی‌شوند . توضیحات: « الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ » : مراد همه کسانی است که از پیروان انبیاء بوده ولیکن بر اثر فاصله زیاد زمانی از آئین آسمانی منحرف شده‌اند و به کفر و شرک افتاده‌اند . واژه ( مِنْ ) برای بیان است . « الْمُشْرِکِینَ » : مراد همه کسانی است که بت یا آتش و مانند اینها را پرستیده‌اند و کتاب الهی هم نداشته‌اند . « مُنفَکِّینَ » : به حال خود رهاشدگان ( نگا : المصحف المیسّر ) . یعنی کسانی که خدا پیغمبری برای ایشان نفرستاده باشد و به سوی حق و حقیقت رهنمودشان نکرده باشد . « حَتّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ » : تا زمانی که حجّت بدیشان برسد . مگر این که حجّت بدیشان برسد . یعنی حتماً خدا پیغمبری را برای آنان می‌فرستد و بدین وسیله با ایشان اتمام حجّت می‌کند ( نگا : طه‌ / 133 و 134 ) . « الْبَیِّنَةُ‌ » : حجّت و برهان . در اینجا مراد پیغمبری از پیغمبرانی است که مشعل آئین آسمانی را فرا راه کاروان بشری می‌دارد ( نگا : المصحف المیسّر . پرتوی از قرآن ) .

ترجمه: ( و آن حجّت ) ، پیغمبری از سوی خدا است که کتابهای پاک ( الهی ) را ( بر آنان ) می‌خواند ( و قوانین و احکام آسمانی را بدیشان می‌رساند ) . توضیحات: « یَتْلُو » : می‌خواند . در رسم‌الخطّ قرآنی ، الف زائدی در آخر دارد . « صُحُفاً » : جمع صحیفه . اوراق . کتابها ( نگا : طه‌ / 133 ، عبس‌ / 13 ) . « مُطَهَّرَةً » : پاک از باطل و تحریف .

ترجمه: در آنها نوشته‌های راست و درست و پرارزش و والائی است . توضیحات: « کُتُبٌ » : جمع کِتاب . به معنی مکتوب ، نوشته‌ها ( نگا : انبیاء / 104 ) . « قَیِّمَةٌ » : درست . پرارزش ( نگا : توبه‌ / 36 ، یوسف‌ / 40 ، کهف‌ / 2 ) .

ترجمه: اهل کتاب پراکنده نشده‌اند ( و گروه گروه و دسته دسته نگشته‌اند ) مگر آن زمانی که پیغمبری به پیش ایشان آمده است ( و دستورات خدا را بدیشان رسانده است . آن وقت کم‌کم دچار تفرّق و اختلاف شده‌اند و فروع و مذاهبی را در دین خدا پدیدار کرده‌اند ) . توضیحات: « مَا تَفَرَّقَ . . . » : ( نگا : بقره‌ / 213 و 253 ، آل‌عمران‌ / 19 ، یونس‌ / 93 ، شوری‌ / 13 - 15 ) . مراد این است که هر وقت پیغمبری از پیغمبران برای رهنمود مردمان آمده است ، انقلابی در میان انسانها پدیدار کرده است . خاصیت انقلاب هم جداسازی صف‌های حقگرایان و باطلگرایان ، و پدیدآوردن دسته‌ها و گروههای مختلف مؤمنان و منافقان و دشمنان هدف انقلاب است . در میان مؤمنان به انقلاب هم به تدریج خطها پدیدار می‌شود که تنها خطی از آنها در راستای آرمان راستین است و بس . انسان عاقل باید سعی کند که دنباله‌رو آن خط بوده و جان و مال را بر سر آن نهد .

ترجمه: در حالی که جز این بدیشان دستور داده نشده است که مخلصانه و حقگرایانه خدای را بپرستند و تنها شریعت او را آئین ( خود ) بدانند ، و نماز را چنان که باید بخوانند ، و زکات را ( به تمام و کمال ) بپردازند . آئین راستین و ارزشمند این است و بس . توضیحات: « وَ مَآ أُمِرُوا إِلاّ لِیَعْبُدُوا اللهَ » : حرف واو ، حالیّه است . حرف ( لِ ) به معنی ( أَنْ ) است ، و تقدیر چنین است : إِلاّ بِأَنْ یَعْبُدُوا اللهَ . « مُخْلِصِینَ » : مخلصانه ( نگا : اعراف‌ / 29 ، یونس‌ / 22 ، عنکبوت‌ / 65 ) . « حُنَفَآءَ » : حقگرایانه ( نگا : حجّ‌ / 31 ) . « مُخْلِصِینَ . . . حُنَفَآءَ » : حال اوّل و دوم ضمیر فاعلی ( و ) هستند . « دِینُ الْقَیِّمَةِ » : آئین راست و درست . دین ارزشمند . اضافه موصوف به صفت است . مانند مسجدالجامع ، مسجدالحرام ، دارالآخره ( نگا : یوسف‌ / 109 ، نحل‌ / 30 ) ، عذاب الحریق ( نگا : آل‌عمران‌ / 181 ، انفال‌ / 50 ) . ذکر ( ه ) برای مبالغه است ( نگا : روح‌البیان . روح‌المعانی ) .

ترجمه: مسلّماً کافرانِ اهل کتاب ، و مشرکان ، جاودانه در میان آتش دوزخ خواهند ماند ! آنان بدون شک بدترین انسانها هستند . توضیحات: « الَّذِینَ کَفَرُوا . . . الْمُشْرِکِینَ » : مراد کافران اهل کتاب و مشرکان سراسر تاریخ بشریّت است . « شَرُّ » : بدترین . « الْبَرِیَّةِ » : انسانها .

ترجمه: بی‌گمان کسانی که مؤمنند و کارهای شایسته و بایسته می‌کنند ، آنان مسلّماً خوبترین انسانها هستند . توضیحات: « خَیْرُ » : بهترین . خوبترین . مراد ایمانداران پرهیزگار و نیکوکار سراسر تاریخ بشریّت است .

ترجمه: پاداش آنان در پیشگاه پروردگارشان باغهای بهشتی است که جای ماندگاری است و رودبارها در زیر ( کاخها و درختهای ) آن روان است . جاودانه برای همیشه در آنجا خواهند ماند . خدا از ایشان راضی و ایشان هم از خدا خوشنودند ! این ( همه نعمت و خوشی ) از آنِ کسی خواهد بود که از پروردگار خویش بهراسد . توضیحات: « عَدْنٍ » : اقامت . ماندن ( نگا : توبه‌ / 72 ، رعد / 23 ، نحل‌ / 31 ) . « رَضِیَ اللهُ . . . » : رضایت خدا به خاطر فرمانبرداری و نیکوکاری مؤمنان از خدا ، در حقیقت رضایت از اجر و پاداش و انعام و الطاف بی‌حدّ و حصر خدا است که بسی بالاتر از خیال و دورتر از انتظار ایشان است .

ترجمه: هنگامی که زمین سخت به لرزه در انداخته می‌شود . توضیحات: « إِذَا . . . » : اشاره به زلزله شدید قیامت است ( نگا : حجّ‌ / 1 ) . « زِلْزَالَهَا » : زلزله‌ای که مخصوص زمین است و چگونگی و شدّت آن را تنها خدا می‌داند .

ترجمه: و زمین ( از هم می‌شکافد و گدازه‌های درونی و دفینه‌ها و مرده‌ها ، و همه ) سنگینیها و بارهای خود را بیرون می‌اندازد ( و به گونه دیگری در می‌آید ) . توضیحات: « أَثْقَالَ » : جمع ثِقْل ، بارهای سنگین . مراد همه گدازه‌ها و دفینه‌ها و گنجینه‌ها و اموات و جز اینها است ( نگا : عنکبوت‌ / 13 ، نحل‌ / 7 ) .

ترجمه: و انسان می‌گوید : زمین را چه شده است‌ ؟ توضیحات: « الإنسَانُ » : انسانی که تکانهای غیرعادی و دگرگونیهای وحشتناک زمین را می‌بیند . « مَا لَهَا » : زمین را چه خبر است‌ ؟ آن را چه شده است‌ ؟

ترجمه: در آن روز ( که سرآغاز قیامت است ) زمین خبرهای خود را بازگو می‌کند ( و به زبان قال یا حال خواهد گفت که چه چیزهائی بر آن گذشته است ) . توضیحات: « یَوْمَئِذٍ » : در آن روز . بدل از ( إِذَا ) است . « تُحَدِّثُ » : سخن می‌گوید . بازگو می‌کند . این سخن گفتن و بازگو کردن ، یا به زبال قال است و زمین شاهد و ناظر اعمال انسانها بوده است ، و یا این که به زبان حال است . یعنی وضع زمین بدان هنگام بیانگر همه چیز خواهد بود ، و در چنین روزی حق و باطل پدیدار خواهد شد . « أَخْبَارَهَا » : اخبار زمین ، اوضاع و احوالی است که در آن زمان به چشم می‌خورد ، یا اعمال و افعالی است که مردمان بر روی آن انجام داده‌اند و اینک بدانها گواهی می‌دهد . چرا که همه چیز در جهان ثبت و ضبط است .

ترجمه: ( این احوال و اقوال زمین ) بدان سبب است که پروردگار تو بدو پیام می‌دهد ( که چه بشود و چه بگوید ) . توضیحات: « بِأَنَّ رَبَّکَ . . . » : حرف باء ، سببیّه است . « أَوْحَیا » : پیام داد . فرمان داد ( نگا : نحل‌ / 68 ) .

ترجمه: در آن روز ، مردمان ( از گورهای خود ) دسته دسته و پراکنده بیرون می‌آیند ( و رهسپار صحرای محشر می‌شوند ) تا کارهایشان بدیشان نموده شود و ( نتیجه اعمالشان را ببینند ) . توضیحات: « یَصْدُرُ » : بیرون می‌آیند . « أَشْتَاتاً » : جمع شَتیت ، پراکنده‌ها . مراد دسته دسته و فرد فرد است . حال است . « لِیُرَوْا » : تا بدیشان نمایانده شود .

ترجمه: پس هرکس به اندازه ذرّه غباری کار نیکو کرده باشد ، آن را خواهد دید ( و پاداشش را خواهد گرفت ) . توضیحات: « مِثْقَالَ ذرَّةٍ » : به اندازه ذرّه غباری ( نگا : نساء / 40 ، یونس‌ / 61 ، سبأ / 3 ) .

ترجمه: و هرکس به اندازه ذرّه غباری کار بد کرده باشد ، آن را خواهد دید ( و سزایش را خواهد چشید ) . توضیحات: « ذَرَّةٍ » : ذرّه خاک . برخی آن را مورچه ریز می‌دانند که نماد ریزی در میان عربها است .

ترجمه: سوگند به اسبان تازنده‌ای که ( به سوی میدان جهاد ) نفس‌زنان پیش می‌روند ! توضیحات: « الْعَادِیَاتِ » : جمع عَادِیَة ، اسبان تازنده . مراد هر مرکب و وسیله‌ای است که در راه یزدان و برای اجرا فرمان او مورد استفاده قرار گیرد . « ضَبْحاً » : صدای نفَس اسبان به هنگام دویدن . در اینجا به معنی اسم فاعل ، یعنی ( ضَابِحَات ) است ، به معنی اسبانی که صدای نفَس خود را بلند کرده‌اند . حال است .

ترجمه: آن اسبانی که ( بر اثر برخورد چخماق سمهایشان به سنگهای سر راه ) جرقّه‌ها برمی‌افروزند . توضیحات: « الْمُورِیَاتِ » : جمع مُورِیَة ، آتش افروزندگان با چخماق . مراد تولیدکنندگان جرقّه‌ها است . « قَدْحاً » : زدن سنگ چخماق به یکدیگر برای تولید جرقّه . در اینجا به معنی اسم فاعل یعنی ( قَادِحَات ) و حال است . مراد زنندگان سمهای پا بر سنگهای زمین است .

ترجمه: همان اسبانی که بامدادان ( بر سپاهیان دشمن ) یورش می‌برند . توضیحات: « الْمُغِیرَاتِ » : جمع مُغیرَة ، یورش برندگان . هجوم‌کنندگان . « صُبْحاً » : بامدادان . مفعولٌ‌فیه است . آن را در معنی اسم فاعل ، یعنی ( مُصْبِحَات ) نیز دانسته و حال بشمار آورده‌اند ( نگا : التفسیر القرآنی للقرآن ) .

ترجمه: و در آن ، گرد و غبار زیادی را برمی‌انگیزند . توضیحات: « أَثَرْنَ » : برانگیختند . برپا کردند . باب افعال و از مصدر ( إثارَة ) و از ماده ( ثور ) است ( نگا : بقره‌ / 71 ، روم‌ / 9 و 48 ، فاطر / 9 ) . « بِهِ » : در آن . حرف ( بِ ) به معنی ( فِی ) است ، و ضمیر ( هِ ) به صبح برمی‌گردد . « نَقْعاً » : گرد و غبار .

ترجمه: و بامدادان به میان جمع ( دشمنان ) می‌تازند . توضیحات: « وَسَطْنَ » : به وسط رفتند . به میانه دویدند . « بِهِ » : در آن . یعنی در صبح . برخی حرف باء را برای تعدّیه دانسته و ضمیر ( هِ ) را به ( نَقْعاً ) برگشت داده‌اند . در این صورت معنی آیه چنین است : آن گرد و غبار فراوان را با خود به میان جمعیّت دشمنان می‌برند . بعضی هم باء را حالیّه دانسته‌اند ، و آیه را چنین معنی کرده‌اند : با همین گرد و غبار فراوان به میان جمع دشمنان تاخت می‌برند .

ترجمه: ( به چنین اسبانی سوگند که ) انسان نسبت به پروردگار خود بسیار ناسپاس و حق ناشناس است . توضیحات: « الإِنسَانَ » : مراد انسانی است که در پرتو معارف الهی تربیت نیافته است و تعلیمات انبیاء بر دلش نتافته است ، و خویشتن را تسلیم غرائز و شهوات سرکش نموده است . « کَنُودٌ » : کفران نعمت‌کننده . ناسپاس . حق‌ناشناس .

ترجمه: خود انسان نیز بر این معنی گواه است ( و می‌داند ناسپاس و حق ناشناس است ) . توضیحات: « إِنَّهُ » : همانا انسان . بی‌گمان انسان . « شَهِیدٌ » : گواه . آگاه . گواهی انسان به زبان حال است . نظیر آن را در ( اعراف‌ / 172 و توبه‌ / 17 ) می‌توان دید . و امّا آگاهی او ، معلوم است که انسان از هرکس دیگر بهتر خود را می‌شناسد و از درون خود آگاه است .

ترجمه: و او علاقه شدیدی به دارائی و اموال دارد . توضیحات: « الْخَیْرِ » : اموال و دارائی ( نگا : بقره‌ / 180 ، احزاب‌ / 19 ) . « شَدِیدٌ » : تند و سخت . بخیل و تنگچشم . حرف لام در واژه « لِحُبِّ الْخَیْرِ » می‌تواند برای تعدّیه باشد ، و معنی آیه با توجّه بدان در بالا گذشت . یا این که برای تعلیل ، که معنی آیه چنین است : انسان به علّت دوست داشت اموال و دارائی بخیل است .

ترجمه: آیا این انسان ( ناسپاس و دلباخته دارائی ) نمی‌داند : هنگامی که آنچه در گورها است بیرون آورده می‌شود ( و مردگان زنده می‌گردند ) . توضیحات: « بُعْثِرَ » : بیرون آورده شد و زنده گردید ( نگا : انفطار / 4 ) .

ترجمه: و هنگامی که آنچه در سینه‌ها ( از کفر و ایمان و نیّت خوب و بد ) است ( از میان دفاتر اعمال ) جمع‌آوری می‌گردد و به دست می‌آید . توضیحات: « حُصِّلَ » : به دست آورده شد . جمع گردید .

ترجمه: در آن روز بدون شکّ پروردگارشان ( از احوال آنان و اعمال ایشان ) بسیار آگاه است ( و پاداش و کیفرشان را می‌دهد ؟ ) . توضیحات: « خَبِیرٌ » : بسیار آگاه و باخبر .

ترجمه: بلای بزرگ ! توضیحات: « أَلْقَارِعَةُ » : کوبنده . مصیبت سخت و بزرگ را می‌گویند ( نگا : رعد / 31 ) . نامی از نامهای قیامت است . مانند : حاقّه ( نگا : حاقّه‌ / 1 ) ، طامّه ( نگا : نازعات‌ / 34 ) ، صاخّه ( نگا : عبس‌ / 33 ) . مراد سرآغاز قیامت است که جهان را در هم می‌کوبد و هول و هراس آن ، دلها را به تپش می‌اندازد . البتّه چنین خوف و فزع و وحشت و هراسی ، کافران و منافقان و مشرکان و فاجران را در بر می‌گیرد ، و مؤمنان در شادی و شادخواری بوده و دور از شدائد و مصائب می‌باشند ( نگا : بقره‌ / 262 ، مائده‌ / 69 ، یونس‌ / 62 ، زخرف‌ / 68 ، احقاف‌ / 13 ) .

ترجمه: بلای بزرگ چیست و چگونه است‌ ؟ ! توضیحات: « مَا » : چیست‌ ؟ چگونه است‌ ؟ !

ترجمه: تو چه می‌دانی بلای بزرگ چیست و چگونه است‌ ؟ ! توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : تو چه می‌دانی‌ ؟ ! ( نگا : حاقّه / 3 ، مدّثّر / 27 ، مرسلات / 14 ) .

ترجمه: روزی است که مردمان ، همچو پروانگانِ پراکنده ( در اینجا و آنجا حیران و سرگردان ) می‌گردند . توضیحات: « یَوْمَ » : قیامت ، مدّت زمانی است که با نفخه صور اوّل شروع و با داوری در میان مردم پایان می‌گیرد . « الْفَرَاشِ » : پروانه . اسم جنس است . مراد پروانه‌هائی است که شبها دیوانه‌وار و حیران پیرامون نور چراغ می‌گردند و می‌سوزند و می‌افتند . عربها ، در سرگشتگی و نادانی و بی‌خبری از عاقبت کار ، به پروانه ضرب‌المثل می‌زنند . « الْمَبْثُوثِ » : پراکنده .

ترجمه: و کوهها ، همسان پشمِ رنگارنگِ حلاّجی شده می‌شوند . توضیحات: « الْعِهْنِ » : پشم . پشم رنگ شده . « الْمَنفُوشِ » : زده شده . حلاّجی شده .

ترجمه: کسی که ترازوی ( حسنات و نیکیهای ) او سنگین باشد . توضیحات: « ثَقُلَتْ » : سنگین گردید . « مَوَازِینُ » : جمع میزان ، ترازوها . جمع بستن آن برای تعظیم است . یا جمع موزون ، کشیده‌ها و سنجیده‌ها . یعنی اعمال انسان ( نگا : اعراف‌ / 8 ) .

ترجمه: او در زندگی رضایت بخشی بسر می‌برد . توضیحات: « عِیشَةٍ » : زندگی . « رَاضِیَةٍ » : رضایت بخش . یعنی زندگیی که صاحب آن بدان راضی و از آن خوشنود است ( نگا : حاقّه‌ / 21 ) .

ترجمه: و امّا کسی که ترازوی ( حسنات و نیکیهای ) او سبک شود . توضیحات: « خَفَّتْ » : سبک گردید . مراد سبک شدن حسنات ، یا به عبارت دیگر ، کمتر بودن حسنات از سیّئات است .

ترجمه: مادرِ ( مهربان ) او ، پرتگاه ( ژرف دوزخ ) است ( و برای در آغوش کشیدن او ، دهان خود را به سویش باز کرده است ) . توضیحات: « أُمُّ » : مادر . برای ریشخند است . مراد مأوی و جایگاه است . « هَاوِیَةٌ » : پرتگاه و محلّ سقوط اشیاء بدان . اسمی از اسماء دوزخ است .

ترجمه: تو چه می‌دانی ، پرتگاه دوزخ چیست و چگونه است‌ ؟ ! توضیحات: « مَاهِیَهْ » : مرکب است از ( مَا ) استفهام و ( هِیَ ) ضمیر و ( هْ ) سکته ( نگا : حاقّه‌ / 19 ) .

ترجمه: آتش بزرگ بسیار گرم و سوزانی است . توضیحات: « حَامِیَةٌ » : بسیار گرم و سوزان ( نگا : غاشیه‌ / 4 ) .

ترجمه: مسابقه افزون‌طلبی و نازش ( به مال و منال و خدم و حشم و ثروت و قدرت ) شما را به خود مشغول و سرگرم می‌دارد . توضیحات: « أَلْهَیا‌ » : به خود مشغول و سرگرم داشت . غافل و بی‌خبر کرد ( نگا : منافقون‌ / 9 ، نور / 37 ، حجر / 3 ) . « التَّکَاثُرُ » : مسابقه افزون‌طلبی در اموال و اولاد ، و مباهات بدان ( نگا : حدید / 20 ) .

ترجمه: تا بدان گاه که ( می‌میرید و ) به گورستانها می‌روید ( و کار از کار می‌گذرد ) . توضیحات: « زُرْتُمْ » : دید و بازدید کردید . مراد از چنین ملاقات کردن و روبرو شدنی ، مردن و در گورستانها دفن شدن است « الْمَقَابِرَ » : جمع مَقْبَرَة ، گورستانها .

ترجمه: هان بس کنید ! ( بعد از مرگ ) خواهید دانست ( که چه خاکی بر سر خود ریخته‌اید ) . توضیحات: « کَلاّ » : بس کنید ! حقّا .

ترجمه: باز هم ( می‌گویم : ) هان بس کنید ! خواهید دانست ( که چگونه خود را خانه خراب و بدبخت کرده‌اید ) . توضیحات: « ثُمَّ کَلاّ » : باز هم هان !

ترجمه: هان بس کنید ! اگر آگاهی قطعی و یقینی داشته باشید ( و از فرجام کار خود کاملاً باخبر باشید ، از این مسابقه افزون‌طلبی و مباهات به قدرت و ثروت دست می‌کشید و گرد ملاهی نمی‌گردید و به کار آخرت می‌پردازید ) . توضیحات: « عِلْمَ الْیَقِینِ » : دانش راستین . آگاهی قطعی . مراحل یقین سه‌تا است : علم‌الیقین و عین‌الیقین و حقّ‌الیقین ( نگا : حجر / 99 ، واقعه‌ / 95 ، حاقّه‌ / 51 ) . اضافه آنها ، اضافه موصوف به صفت خود است . جواب ( لَوْ ) محذوف است . از قبیل : هرگز به سراغ این امور نمی‌رفتید و تفاخر و مباهات به این مسائل باطل نمی‌کردید .

ترجمه: شما قطعاً دوزخ را خواهید دید . توضیحات: « لَتَرَوُنَّ » : قطعاً و حتماً خواهید دید . مراد آشکار شدن دوزخ است ( نگا : شعراء / 91 ، نازعات‌ / 36 ) .

ترجمه: باز هم ( می‌گویم : ) شما آشکارا و عیان ، خود دوزخ را خواهید دید ( و در آن خواهید افتاد ) . توضیحات: « عَیْنَ الْیَقِینِ » : دیدن یقینی . آگاهی حاصل از دیدن و مشاهده کردن . مراد از دیدن دوزخ ، در آن افتادن و چشیدن عذاب آن است ( نگا : جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) .

ترجمه: سپس در آن روز از ناز و نعمت بازخواست خواهید شد . توضیحات: « ثُمَّ » : این واژه در اینجا برای ترتیب اخباری است‌ ؛ نه ترتیب زمانی . چرا که قبلاً حساب و کتاب و قضاوت انجام پذیرفته است ( نگا : المصحف المیسّر ) . البتّه می‌تواند برای ترتیب زمانی هم باشد . چون در دوزخ برای عذاب بیشتر از دوزخیان سؤالاتی می‌شود ( نگا : ملک‌ / 8 ، مدّثّر / 42 ) .

ترجمه: سوگند به زمان ( که سرمایه زندگی انسان ، و فرصت تلاش او برای نیل به سعادت دو جهان است ) ! توضیحات: « الْعَصْرِ » : زمان . روزگار . مراد زمان و تاریخ بشریّت است که سرمایه زندگی انسانها است ، و خسران و زیان آنان بر اثر گذشتن زمان عمرشان به بیهودگی است .

ترجمه: انسانها همه زیانمندند . توضیحات: « الإِنسَانَ » : انسان مکلّف مراد است . « خُسْرٍ » : زیان و ضرر . اصل این است : آنان که با طلای عمر خود با شیطان معامله می‌کنند ، زیان می‌بینند ( نگا : نمل‌ / 5 ، اعراف‌ / 178 ، شوری‌ / 45 ) و آنان که با یزدان تجارت می‌نمایند ، سود می‌برند ( نگا : صف‌ / 10 - 13 ) .

ترجمه: مگر کسانی که ایمان می‌آورند ، و کارهای شایسته و بایسته می‌کنند ، و همدیگر را به تمسّک به حق ( در عقیده و قول و عمل ) سفارش می‌کنند ، و یکدیگر را به شکیبائی ( در تحمّل سختیها و دشواریها و دردها و رنجهائی ) توصیه می‌نمایند ( که موجب رضای خدا می‌گردد ) . توضیحات: « تَوَاصَوْا » : همدیگر را سفارش کردند . « الْحَقِّ » : هرگونه حق و حقیقتی . « الصَّبْرِ » : شکیبائی . ذکر خاص بعد از عام است و بیانگر اهمّیّتی است که دارد .

ترجمه: وای به حال هر که عیبجو و طعنه‌زن باشد ! توضیحات: « وَیْلٌ » : وای ! واویلا ! بدبختی و نابودی . هلاک و عذاب . ( نگا : بقره‌ / 79 ، ابراهیم‌ / 2 ، مریم‌ / 37 ) . « هُمَزَةٍ » : بسیار عیبجو . « لُمَزَةٍ » : بسیار طعنه‌زن . « هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ » : این دو واژه صیغه مبالغه‌اند . از لحاظ معنی آن اندازه به هم نزدیکند که در موارد بسیاری به عنوان دو لفظ مترادف استعمال شده‌اند . هرچند با یکدیگر فرق دارند ولی این تفاوت به گونه‌ای است که عدّه‌ای مفاهیم ( هُمَزَة ) را برای ( لُمَزَة ) ، و عدّه‌ای مقاصد ( لُمَزَة ) را برای ( هُمَزَة ) ذکر کرده‌اند ( نگا : تفهیم القرآن ) . از قبیل : الف - هُمَزَة ، بسیار غیبت کننده ، و لُمَزَة سخت عیبجو . ب - هُمَزَة ، عیبجوی با اشاره به دست ، لَمَزَة با زبان . ج - هُمَزَة ، آن که روبرو بدگوئی کند ، و لُمَزَة آن که در غیاب . د - هُمَزَة ، آن که آشکارا و به آواز بلند بگوید ، لُمَزَة در پنهانی و با اشاره ابرو و چشم . و معانی دیگر ( نگا : نوین ) . پس هر که آبرو و حیثیّت مردم را به بازی گیرد ، و ایشان را تحقیر کند و برای خوشایند خود یا دیگران کارهایشان را ناچیز شمارد و بدیشان بدیها نسبت دهد ، و در حضور یا در غیاب ، آنان را توهین و تحقیر نماید ، و بزرگی خود را در کوچکی مردم ببیند ، هُمَزَة و لُمَزَة است .

ترجمه: همان کسی که دارائی فراوانی را گرد می‌آورد و آن را بارها و بارها می‌شمارد . ( چرا که از شمردن پول و سرشماری دارائی کیف می‌کند و لذّت می‌برد ، و فکر و ذکرش اموال ، و معبود و مسجودش درهم و دینار است . برق این بت او را غرق شادی می‌کند ، و نه تنها شخصیّت خویش که تمام شخصیّتها را در آن خلاصه می‌کند ) . توضیحات: « مَالاً » : دارائی فراوان . « عَدَّدَهُ » : آن را به کرّات و مرّات شمرده است و حساب آن را نگاه داشته است . باب تفعیل در اینجا برای تکثیر است .

ترجمه: آخر گمان می‌برد که دارائیش بدو جاودانگی می‌بخشد ! ( پس چرا چنین بت مشکل گشائی را نپرستد و شخصیّت همگان را در پای آن قربانی نکند ؟ ) . توضیحات: « أَخْلَدَهُ » : او را جاودانگی داده است . وی را سرمدی کرده است .

ترجمه: هرگزا هرگز ! ( چنین نیست ) . او بدون شکّ به خُرد کننده و درهم شکننده ( اعضاء و اندام ، آتش دوزخ نام ) پرت می‌گردد و فرو انداخته می‌شود . توضیحات: « لَیُنبَذَنَّ » : قطعاً و مسلّماً پرت می‌گردد و فرو انداخته می‌شود . « الْحُطَمَةِ » : بسیار در هم شکننده و خُرد کننده . نامی از نامهای دوزخ است و بیانگر این واقعیّت است که تأثیر آن همسان تأثیر آذرخشهای آسمانی و امواج انفجاری مهیب است که نه تنها ساختمانهای عظیم را تخریب می‌کنند ، بلکه شاخه‌های آهن و ستونهای عظیم را هم خم می‌نمایند و درهم می‌شکنند .

ترجمه: تو چه می‌دانی خُردکننده و درهم شکننده چیست‌ ؟ توضیحات: « مَآ أَدْرَاکَ » : ( نگا : قارعه‌ / 3 ) .

ترجمه: آتش برافروخته خدا است ! توضیحات: « الْمُوقَدَةُ » : فروزان . برافروخته .

ترجمه: آتشی که ( به ژرفای قلبها که کانون کفر و کبر و فسق ، و مرکز حبّ ثروت و قدرت و منزلت دنیوی بوده است ، فرو می‌رود ) و بر دلها مسلّط و چیره می‌شود . توضیحات: « تَطَّلِعُ عَلی . . . » : چیره می‌شود بر . « الأفْئِدَةِ » : جمع فُؤاد ، دلها .

ترجمه: آن آتشی ایشان را در بر می‌گیرد که سرپوشیده و دربسته است . توضیحات: « عَلَیْهِم مُّؤْصَدَةٌ » : ( نگا : بلد / 20 ) .

ترجمه: در حالی که آنان در ستونهای درازی بسته می‌شوند . توضیحات: « عَمَدٍ » : جمع عَمُود ، ستونها . « مُمَدَّدَةٍ » : دراز . « فِی عَمَدٍ » : حال ضمیر ( هِمْ ) بوده و بیان وضع دوزخیان است . یا این که حال ضمیر ( هَا ) و بیان حالت دوزخ است و معنی آیه چنین خواهد بود : شعله‌های سوزان جهنّم به صورت ستونهای کشیده و دراز ، دوزخیان را احاطه می‌کند و ایشان را در برمی‌گیرد .

ترجمه: آیا نشنیده‌ای که پروردگار تو با فیلداران چه کرده است و چه بر سر ایشان آورده است‌ ؟ توضیحات: « أَلَمْ تَرَ ؟ » : آیا ندیده‌ای‌ ؟ مراد از دیدن ، شنیدن و باخبر شدن است ( نگا : بقره‌ / 243 و 246 و 258 ، فجر / 6 ) . مخاطب هرچند پیغمبر است ، ولی مراد عموم مردم است . « أَصْحَابِ » : جمع صاحِب ، دارندگان . « الْفِیلِ » : فیل اسم جنس و در معنی جمع است . « أَصْحَابِ الْفِیلِ » : فیلداران . مراد سپاه حبشه است که به سرداری ابرهه برای تخریب کعبه به سوی مکّه حرکت کردند و فیلهائی را به همراه داشتند . علّت حمله این بود که حبشیها که بر یمن فرمانروائی می‌کردند ، چون توجّه مردم را به کعبه دیدند ، کلیسائی را در صنعاء ساختند تا توجّه مردمان جزیرةالعرب را بدان جلب کنند و آنجا را مرکز عبادت و تجارت نمایند ، ولیکن مکّه همچنان کانون پرستش ماند . در سرزمین ، « مغمس‌ » نزدیک مکّه سپاه ابرهه از سوی دسته‌های پرندگان مورد هجوم قرار گرفت و فیلهای عظیم‌الجثّه با پرندگان ضعیفی از پای درآمدند .

ترجمه: مگر نیرنگ ایشان را تباه و باطل نگردانده است . توضیحات: « تَضْلِیلٍ » : سردرگم نمودن و از هدف منحرف کردن . باطل و تباه ساختن .

ترجمه: و مگر پرندگان را گروه گروه بر سر آنان نفرستاده است‌ ؟ توضیحات: « وَ أَرْسَلَ . . . » : واو حرف عطف است و ( أَرْسَلَ ) عطف بر ( أَلَمْ یَجْعَلْ ) است . مراد از استفهام ، تقریر و بیان است . یعنی ، بلی که پرندگانی را گروه گروه بر سر ایشان فرستاده است . « طَیْراً » : پرندگان . اسم جنس جمعی است . « أَبَابِیلَ » : دسته دسته . گروه گروه . جمع مکسّری است که مفرد آن به کار نمی‌رود . هرچند که برخی مفرد آن را إِبّالَة و بعضی أَبابِلَة دانسته‌اند . حال ( طَیْراً ) است . این واژه برخلاف آنچه بر سر زبانها و مشهور است ، اسم خاص هیچ یک از پرندگان نمی‌باشد .

ترجمه: آن پرندگان به سوی فیلداران سنگهای کوچکی از سنگْ گِل را می‌انداختند ( و به سویشان نشانه می‌رفتند ) . توضیحات: « حِجَارَةٍ » : سنگ کوچک و ناچیزی . تنوین آن برای تحقیر است . « سِجِّیلٍ » : گِل متحجّر . سنگْ گِل ( نگا : هود / 82 ، حجر / 74 ) .

ترجمه: و ایشان را همچون برگ آفت‌زده ( کشتزار ، سوراخ سوراخ و نابود ) می‌کردند . توضیحات: « عَصْفٍ » : برگ گندم و جو و غیره . کاه ( نگا : رحمن‌ / 12 ) . « مَأْکُولٍ » : آفت‌زده و کرم خورده . خورده شده . « عَصْفٍ مَّأْکُولٍ » : برگ آفت‌زده و کرم خورده . برگ جویده شده و از دهان حیوانات افتاده . برگی که دانه آن خورده شده و به صورت کاه درآمده باشد ( نگا : روح‌البیان ) .

ترجمه: به خاطر أنس و الفت قریش . توضیحات: « لإِیلافِ » : به خاطر الفت دادن و خوگر شدن . واژه ( إیلاف ) مصدر باب افعال یا مفاعله است . می‌تواند یک مفعولی یا دو مفعولی بوده و اضافه مصدر به فاعل یا مفعول خود باشد ( نگا : لسان العرب ) . جار و مجرور ، متعلّق به ( فَلْیَعْبُدُوا ) است . یعنی اگر قریشیها به خاطر هیچ نعمتی خدا را پرستش نکنند ، دست کم به خاطر همین یک نعمت بزرگ انس و الفت ایشان به کوچ تجارتی تابستانه و زمستانه پرامن و امان توأم با تعظیم و احترام مردمان در حق ایشان ، می‌بایستی حق‌شناس باشند و خدا را پرستش کنند . یا جار و مجرور متعلّق به مفهوم سوره پیشین باشد . یعنی ، یکی از علل نابودی سپاه حبشه ، نشان دادن عنایت پروردگار در حق ساکنان کعبه ، و بدین وسیله تولید امن برای کاروان قریشیان است . و یا این که جار و مجرور نه متعلّق به ماقبل و نه متعلّق به مابعد بوده و بلکه متعلّق به فعل محذوف ( إِعْجَبُوا ) باشد ( نگا : کبیر ، جزء عمّ شیخ محمّد عبده ) .

ترجمه: به خاطر انس و الفت ایشان به کوچ زمستانه و تابستانه ( بازرگانی به سوی یمن در زمستان و به سوی شام در تابستان ) . توضیحات: « إِیلافِ » : بدل از إیلاف پیشین است . « رِحْلَةَ » : کوچ . مسافرت . مفعولٌ‌به است برای مصدر إیلاف . « الشِّتَآءِ » : زمستان . کوچ قریشیها در این فصل به سوی یمن بود . « الصَّیْفِ » : تابستان . در این فصل به شام بار سفر می‌بستند .

ترجمه: بایستی خداوندگار این خانه ( خدا ، کعبه ) را بپرستند ( که این امن و امنیّت را در طول راه و در شهرها و کشورهای پر از کشمکش و ستم و جنگ و غارت ، برای ایشان فراهم آورده است ) . توضیحات: « رَبَّ » : خداوندگار . صاحب .

ترجمه: خداوندگاری که از گرسنگی ایشان را رهانیده است و خوراکشان داده است ، و آنان را از خوف و هراس ( راهزنان قبائل در راهها ، و ستمگران و قلدران در شهرها و کشورها ، رهائی بخشیده است و ) ایمن ساخته است . توضیحات: « أَطْعَمَهُمْ » : خوراکشان داده است ( نگا : قصص‌ / 57 ) . « مِن جُوعٍ » : به جای گرسنگی . برای رفع گرسنگی . حرف ( مِنْ ) بدلیّه یا تعلیلیّه است ( نگا : قاسمی ) .

ترجمه: کسانی که به دین و آئین ، و سزا و جزا ( در پیشگاه خدا ) ایمان ندارند ، می‌فهمی که چگونه کسانیند ؟ توضیحات: « أَرَأَیْتَ ؟ » : آیا ندیده‌ای‌ ؟ دیدن در اینجا به معنی آگاهی یافتن و شناختن است ( نگا : کهف‌ / 63 ، مریم‌ / 77 ، فرقان‌ / 43 ) . « الدِّینِ » : دین و دیانت . آئین . سزا و جزا . « الَّذِی‌ » : کسی که . جنس مراد است و در معنی « کسانی که‌ » است .

ترجمه: آنان کسانیند که یتیم را سخت از پیش خود می‌رانند . توضیحات: « یَدُعُّ » : سخت می‌راند و با خشونت طرد می‌کند ( نگا : طور / 13 ) .

ترجمه: ( و دیگران را به سیر کردن ) و به خوراک دادن مستمندان تشویق و ترغیب نمی‌نمایند . توضیحات: « لا یَحُضُّ » : تشویق و ترغیب نمی‌کند ( نگا : حاقّه‌ / 34 ) .

ترجمه: واویلا به حال نمازگزاران ! توضیحات: « وَیْلٌ » : وای ! واویلا !

ترجمه: همان کسانی که نماز خود را به دست فراموشی می‌سپارند . توضیحات: « سَاهُونَ » : جمع ساهی ، از ماده سَهْو ، بی‌خبران و غافلان . مراد کسانی است که یا به ترک نماز می‌گویند ، و یا نمازی را می‌خوانند و چهار تا را پشت گوش می‌اندازند ، و یا این که نماز می‌خوانند و همچون کودکان مقلّد از پدران و مادران ، بالا و پائین می‌روند ، و زمزمه‌هائی می‌کنند . نه حرکتشان ارادی و نه کلماتشان اختیاری است . نه می‌فهمند چه می‌کنند ، و نه می‌فهمند چه می‌گویند .

ترجمه: همان کسانی که ریا و خودنمائی می‌کنند . توضیحات: « یُرَآءُونَ » : ریاکاری می‌کنند . خودنمائی و تظاهر می‌کنند ( نگا : نساء / 142 ) .

ترجمه: و از دادن وسائل کمکی ناچیز ( منزل که معمولاً همسایگان به یکدیگر به عاریه و امانت می‌دهند ) خودداری می‌کنند و ( از یاری و کمک به مردمان ) دریغ می‌ورزند . توضیحات: « الْمَاعُونَ » : وسائل ناچیز منزل ، از قبیل : دیگ ، کلنگ ، کبریت ، آب ، نمک . وسائلی که در گره‌گشائی و رفع نیاز ، معمولاً به گونه امانتی مردم از یکدیگر می‌گیرند . مراد به طور کلّی خودداری از یاری و همکاری است . واژه ( مَاعُونَ ) صیغه مبالغه و از ماده ( مَعْن ) است به معنی شی‌ء ناچیز . نماد چیز بی‌ارزش است . یادآوری : بعضی آیات یک تا چهار را درباره کافران ، و آیات پنج تا هفت را راجع به منافقان می‌دانند . ولی اغلب مجموعه صفات رذیله تحقیر یتیمان ، ترک اطعام مستمندان ، غفلت از نماز ، ریاکاری ، و عدم همکاری با مردم حتّی در دادن وسائل کوچک و ناچیز زندگی را به مسلمانان اسمی برمی‌گردانند .