Persian Al-Mukhtasar in interpreting the Noble Quran — الصافات 37:1 – الأحقاف 46:35

الله به فرشتگانی که در عبادت خویش به‌هم‌فشرده در صف ایستاده‌اند سوگند یاد فرمود.

و به فرشتگانی که ابرها را تکان می‌دهند، و آنها را به هرجا که الله می‌خواهد ببارد می‌رانند سوگند یاد فرمود.

و به فرشتگانی که کلام الله را تلاوت می‌کنند سوگند یاد فرمود.

که - ای مردم- قطعاً معبود برحق شما ذات یگانه‌ای است که هیچ شریکی ندارد، و او الله است.

پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد، و پروردگار محل‌های برآمدن و فرورفتن خورشید در طول سال است.

به‌راستی‌که ما نزدیک‌ترین آسمان به زمین را با زیوری زیبا یعنی ستارگانی که مانند جواهر درخشان به نظر می‌رسند آراستیم.

و آسمان دنیا را از هر شیطان سرکش و خارج از طاعت با ستارگان که به آنها مورد اصابت قرار می‌گیرد حفظ کردیم.

این شیاطین نمی‌توانند به سخنان فرشتگان در آسمان گوش دهند آن‌گاه که دربارۀ آنچه الله از شریعت و تقدیر خویش به آنها وحی می‌کند با یکدیگر سخن می‌گویند، و از هر طرف با شهاب‌ها مورد اصابت قرار می‌گیرند.

تا از گوش ‌دادن به فرشتگان به شدت رانده و دور شوند، و در آخرت عذابی دردآور و همیشگی که هیچگاه قطع نمی‌شود دارند.

مگر یکی از شیاطین چیزی به سرعت برباید، یعنی کلمه‌ای از آنچه ساکنان زمین از آن آگاه نشده‌اند و فرشتگان در مورد آن با یکدیگر گفتگو می‌کنند و میان آنها می‌چرخد، که شهابی درخشان او را تعقیب می‌کند و می‌سوزاند، و چه بسا قبل از اینکه شهاب او را بسوزاند آن کلمه را نزد برادرانش بیفکند و به کاهنان برسد، آن‌گاه با آن یک کلمه صد دروغ می‌سازند.

پس -ای محمد- از کافران منکر رستاخیز بپرس: آیا آنها آفرینش سخت‌تر و بدن‌های قوی‌تر و اعضای بزرگ‌تری از آسمان‌ها و زمین و فرشتگان که آفریدیم دارند؟ در حقیقت، ما آنها را از گِلی لیز و چسبنده آفریده‌ایم، پس چگونه رستاخیز را انکار می‌کنند، درحالی‌که از ماده‌ای ضعیف یعنی گِل لیز و چسبنده آفریده شده‌اند؟

بلکه -ای محمد- از قدرت و تدبیر الله در امور مخلوقاتش، و از تکذیب مشرکان به رستاخیز تعجب می‌کنی، و این مشرکان به‌سبب تکذیب زیاد رستاخیز، آنچه را که در مورد رستاخیز می‌گویی به تمسخر می‌گیرند.

و این مشرکان هرگاه به یکی از اندرزها پند داده شوند از آن پند نمی‌گیرند، و بهره نمی‌برند؛ چون دل‌های‌شان سخت شده است.

و هرگاه یکی از آیات پیامبر صلی الله علیه وسلم را که بر راستگویی او دلالت دارد مشاهده کنند بیش از حد، تمسخر و تعجب می‌کنند.

و می‌گویند: این چیزی که محمد آورده جز سحری آشکار نیست.

آیا پس از این که مُردیم و به خاک و استخوان هایی پوسیده و خرد شده اى، تبدیل شدیم دوباره زنده می شویم؟! به راستی که این امر دور از انتظار است.

آیا پدران نخستین ما که قبل از ما مرده‌اند برانگیخته می‌شوند؟!

- ای محمد- در پاسخ آنها بگو: بله پس از اینکه خاک و استخوان‌هایی پوسیده شدید برانگیخته می‌شوید، و پدران نخستین شما نیز برانگیخته می‌شوند، و همگی برانگیخته می‌شوید درحالی‌که خوار و ذلیل هستید.

و آن فقط یک دمیدن در صور (دمیدن دوم) است آن‌گاه همگی به هول و هراس روز قیامت می‌نگرند و منتظر هستند که الله چه کاری در مورد آنها انجام می‌دهد.

و مشرکان تکذیب‌ کنندۀ رستاخیز می‌گویند: وای نابود شدیم این روز جزا است که در آن الله بندگانش را براساس اعمالی‌که در زندگی خویش در دنیا از پیش فرستاده‌اند جزا می‌دهد.

آن‌گاه به آنها گفته می‌شود: این است همان روز داوری میان بندگان که در دنیا آن را انکار و تکذیب می‌کردید.

و در آن روز به فرشتگان گفته می‌شود: مشرکانی را که با شرک خویش ستم کردند و مشرکان مشابه و تکذیب‌ کنندگان همراه آنها، و بت‌هایی را که به جای الله عبادت می‌کردند گرد آورید،

و جهنم را به آنها بشناسانید و آنها را به‌سوی آن راهنمایی کنید و برانید، زیرا جهنم مقصدشان است.

و قبل از وارد کردن به جهنم، آنها را برای حسابرسی نگه دارید، زیرا آنها مورد سوال قرار می‌گیرند، و پس از حسابرسی آنها را به‌سوی جهنم برانید.

و از روی توبیخ به آنها گفته می‌شود: شما را چه شده است چرا به یکدیگر یاری نمی‌رسانید همان‌گونه که در دنیا به یکدیگر یاری می‌رساندید، و گمان می‌کردید بت‌های‌تان به شما یاری می‌رسانند؟!

بلکه آنها در این روز تسلیم فرمان الله و خوار هستند، و به‌سبب ناتوانی و نداشتنِ چاره، به یکدیگر یاری نمی‌رسانند.

به یکدیگر روی می‌آورند و به سرزنش و نزاع با یکدیگر می‌پردازند و این زمانی‌ است که سرزنش و تنازع سودی نمی‌رساند.

پیروان به پیشوایان می‌گویند: - ای بزرگان ما- به‌راستی‌که شما (برای گمراه کردن ما) با شعار دین و حق به نزد ما می‌آمدید و کفر و شرک به الله و ارتکاب گناهان را برایمان می‌آراستید، و ما را از حقیقتی که رسولان از جانب الله آوردند متنفر می‌ساختید.

پیشوایان به پیروان می‌گویند: امر - آن‌گونه که ادعا می‌کنید- نیست خودتان بر کفر قرار داشتید و مؤمن نبودید، بلکه منکر بودید.

و ای پیروان، ما هیچ تسلطی به زور یا غلبه بر شما نداشتیم تا شما را در کفر و شرک و ارتکاب گناهان قرار دهیم، بلکه خودتان مردمی متجاوز از حد در کفر و گمراهی بودید.

پس وعید الله در این فرموده‌اش: ﴿لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ﴾ [ص: 85] «یقیناً جهنم را از تو و از کسانی که از تو پیروی کنند، پر خواهم کرد» بر ما و شما واجب شد، و از این‌رو - بدون تردی­­­د- آنچه را که پروردگارمان با آن تهدید کرد می‌چشیم.

و ما شما را به گمراهی و کفر فراخواندیم، زیرا خودمان از راه هدایت گمراه بودیم.

پس به‌راستی‌که پیروان و پیشوایان در عذاب روز قیامت با هم شریک هستند.

همان‌گونه که عذاب را به اینها می‌چشانیم، قطعاً با سایر مجرمان نیز چنین رفتار می‌کنیم.

در حقیقت وقتی در دنیا کلمۀ لا إله إلا الله به این مشرکان گفته می‌شد تا به مقتضای آن عمل و مخالف آن را ترک کنند، از روی تکبر و برتری‌جویی در برابر حق آن را نمی‌پذیرفتند و از آن فرمان‌برداری نمی‌کردند.

و با استدلال به کفرشان می‌گفتند: آیا عبادت معبودهایمان را به خاطر سخن شاعری دیوانه رها کنیم؟! منظورشان از این گفته رسول‌الله صلی الله علیه وسلم بود.

و به تحقیق که دروغ بزرگی ساختند، زیرا رسول‌الله صلی الله علیه وسلم مجنون و شاعر نیست، بلکه قرآنِ دعوتگر به توحید الله و پیروی رسولش را آورده، و رسولان علیهم السلام را در آنچه از توحید و اثبات معاد از جانب الله آورده‌اند تصدیق کرده، و در هیچ موردی با آنها مخالفت نکرده است.

- ای مشرکان- به‌راستی‌که شما به‌سبب کفر و تکذیب رسولان عذاب دردآور روز قیامت را می‌چشید.

و -ای مشرکان- جز به کفر به الله و ارتکاب گناهان که در دنیا انجام می‌دادید جزا داده نمی‌شوید.

اما بندگان مؤمن الله که الله آنها را برای عبادت خویش خالص گرداند، و آنها عبادت را برای او تعالی خالص کردند، از این عذاب در نجات هستند.

الله به این بندگان مخلص روزی‌ای می‌دهد که از نظر خوشمزگی و زیبایی و دوام، مشخص و ممتاز است.

آن رزق و روزی (ذکر شده)، میوه هایی گوناگون می باشد که بسیار با لذت و دلخواهشان است، و افزون بر آن، با ارزانی داشتن درجات والای بهشت و نگاه کردن به وجه گرامی پروردگار، مورد اکرام و احترام قرار می گیرند.

به تمام این موارد در بهشت‌های پرنعمت و جاویدان و ثابتی که هرگز قطع نمی‌شود و از بین نمی‌رود می‌رسند.

بر تخت‌هایی روبروی هم که به یکدیگر می‌نگرند تکیه می‌زنند.

جام‌های خمری که از نظر درخشندگی مانند آب جاری است گرداگرد آنها چرخانده می‌شود.

به رنگ سفید که هرکس آن را بنوشد لذت کامل را می‌برد.

مانند خمر دنیا نیست، زیرا مستی‌ای که عقل‌ها را می‌رباید در آن وجود ندارد، و مصرف‌ کنندۀ آن سردرد نمی‌گیرد، و جسم و عقلش سالم می‌ماند.

و در بهشت زنانی پاکدامن نزدشان هستند، که به غیر شوهران‌شان نمی‌نگرند، و چشمان بسیار زیبایی دارند.

در سفیدی رنگ‌های‌شان که با زردی آمیخته شده است گویی تخم پرنده‌ای حفاظت‌شده هستند که دستی آن را لمس نکرده است.

و بهشتیان به یکدیگر روی می‌آورند و در مورد گذشتۀ خویش و آنچه در دنیا برای‌شان اتفاق افتاده از یکدیگر می‌پرسند.

یکی از این مؤمنان می‌گوید: به‌راستی‌که من در دنیا همنشینی داشتم که رستاخیز را انکار می‌کرد.

که با انکار و تمسخر به من می‌گفت: - ای دوست- آیا تو از تصدیق‌ کنندگان رستاخیز مردگان هستی؟

آیا وقتی مردیم و خاک و استخوان‌هایی پوسیده شدیم برانگیخته می‌شویم و در برابر اعمالی‌که در دنیا انجام دادیم جزا داده می‌شویم؟

همنشین مؤمن او به یاران بهشتی‌اش می‌گوید: با هم نگاهی بیندازیم تا سرانجام آن همنشین را که منکر رستاخیز بود ببینیم؟

پس او می‌نگرد آن‌گاه همنشینش را در وسط جهنم می‌بیند.

می‌گوید: - ای همنشین- به الله سوگند نزدیک بود که با دعوت به‌سوی کفر و انکار رستاخیز، مرا با ورود به جهنم نابود کنی.

و اگر الله با هدایت و توفیق به ایمان بر من نعمت نبخشیده بود، به‌طور قطع مانند تو از حاضر شدگان در عذاب بودم.

پس -ای بهشتیان- ما نمی‌میریم.

جز بار اول که در زندگی دنیا مُردیم، بلکه در بهشت جاویدان می‌مانیم، و آن‌گونه که کافران عذاب می‌شوند عذاب نمی‌شویم.

به‌راستی این جزا- یعنی ورود به بهشت و جاودانگی در آن و نجات از جهنم- که پروردگارمان به ما پاداش داد همان پیروزی بزرگی است که هیچ پیروزی‌ای با آن برابری نمی‌کند.

اهل عمل بايد براى چنين پاداش بزرگی، عمل كنند چرا که تنها این، تجارت سودآور است.

آیا نعمت‌های مذکور که الله برای آن دسته از بندگانش که آنها را برای طاعت خویش خالص گردانیده، بهتر و دارای منزلت و مرتبۀ نیکوتری است، یا درخت زقوم نفرین‌شده در قرآن که غذای کافران است که نه فربه می‌کند و نه گرسنگی را برطرف می‌سازد؟!

به‌راستی‌که این درخت را مایۀ رنج قرار دادیم و کسانی‌که با کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند با آن عذاب می‌شوند، چون گفتند: قطعاً آتش درخت را می‌خورد، پس امکان ندارد که درخت در آتش بروید.

در حقیقت درخت زقوم درختی است که رستنگاه پلیدی دارد، زیرا از ته جهنم می‌روید.

میوه‌اش سیمای زشتی دارد گویی سرهای شیاطین است، و زشتی سیما از زشتی درون خبر می‌دهد، یعنی مزۀ بدی دارد.

پس کافران به‌طور قطع از میوۀ تلخ و زشت آن می‌خورند، و شکم‌های خالی‌شان را از آن پُر می‌کنند.

و به‌راستی‌که پس از خوردن از این میوه، نوشیدنی غلیظ و زشت و سوزانی دارند.

سپس بازگشت آنها به‌طور قطع به‌سوی عذاب جهنم است، یعنی از عذابی به عذابی دیگر منتقل می‌شوند.

به‌راستی‌که این کافران پدران‌شان را از راه هدایت گمراه یافتند، و از روی تقلید و نه از روی دلیل به آنها اقتدا کردند.

و رد پای پدران‌شان در گمراهی را به سرعت دنبال می‌کنند.

و به تحقیق که قبل از آنها بیشتر نخستینیان گمراه شده‌اند، پس - ای رسول- قوم تو اولین امتی نیستند که گمراه شدند.

و به تحقیق‌که در آن امت‌های نخستین رسولانی فرستادیم که آنها را از عذاب الله می‌ترساندند، اما کفر ورزیدند.

پس -ای رسول- بنگر که سرانجام اقوامی که رسولان‌شان آنها را انذار دادند اما به رسولان پاسخ مثبت ندادند چگونه بود، به‌راستی‌که به‌سبب کفر و تکذیب رسولان، سرانجام آنها ورود به جهنم بود که برای همیشه در آن می‌مانند.

مگر کسانی از آنها که الله آنها را به ایمان خالص گرداند، که از عذابی که سرانجام این تکذیب‌ کنندگان کافر بود نجات می‌یابند.

و به تحقیق‌که دعای پیامبرمان نوح علیه السلام را اجابت کردیم آن‌گاه که علیه قومش چون او را تکذیب کردند دعا کرد، زیرا ما اجابت‌ کنندگان نیکویی هستیم، که دعای نوح علیه السلام علیه آنها را سریع اجابت کردیم.

و به تحقیق که او و خانواده‌اش و مؤمنان همراه او را از آزارهای قومش و از غرق ‌شدن با طوفان بزرگ که بر کافران قومش فرستاده شد نجات دادیم.

و فقط خانواده و پیروان مؤمن او را نجات دادیم، و سایر افراد قومش را که کافر بودند غرق کردیم.

و در میان امت‌های آینده یادی نیکو برایش باقی گذاشتیم که با آن او را می‌ستایند.

امنیت و سلامتی است برای نوح از اینکه سخن بدی در میان امت‌های آینده در مورد او گفته شود، بلکه ستایش و یاد نیکو برایش باقی خواهد ماند.

قطعاً مانند این پاداش که به نوح علیه السلام دادیم کسانی را که به نیکویی فقط الله را عبادت و فرمان‌برداری کردند پاداش خواهیم داد.

به‌راستی‌که نوح علیه السلام از بندگان مؤمن ما که از الله اطاعت می‌کنند بود.

سپس باقی‌ماندگان را با فرستادن طوفانی غرق ساختیم، و هیچ‌یک از آنها را باقی نگذاشتیم.

و همانا ابراهیم علیه السلام از پیروان دین او بود که در دعوت به‌سوی توحید الله با او متفق هستند.

پس یاد کن آن‌گاه که با قلبی سالم از شرک درحالی‌که به‌خاطر الله در مورد مخلوقاتش خیرخواهی می‌کرد نزد پروردگارش آمد.

آن‌گاه که از روی توبیخ به پدر و قوم مشرک خویش گفت: چه چیزی به جای الله عبادت می‌کنید؟!

آیا معبودهایی دروغین به جای الله عبادت می‌کنید؟

پس -ای قوم من- گمان‌تان به پروردگار جهانیان چیست وقتی در حالی با او روبرو می‌شوید که غیر او را عبادت می‌کنید؟ به نظر شما چه کاری با شما انجام خواهد داد؟!

و ابراهیم علیه السلام که چاره می‌اندیشید از خروج همراه قومش رهایی یابد نگاهی به ستارگان انداخت.

و برای آوردن بهانه در خروج همراه قومش به‌سوی عیدگاه آنها گفت: من بیمار هستم.

پس او را پشت سرشان رها کردند و رفتند.

آن‌گاه پنهانی به‌سوی معبودهای‌ قومش که آنها را به جای الله عبادت می‌کردند رفت، و برای تمسخر معبودهای‌شان گفت: آیا از غذایی که مشرکان برای‌تان می‌سازند نمی‌خورید؟!

چرا سخن نمی‌گویید، و به کسی‌که از شما سوال می‌پرسد پاسخ نمی‌دهید؟! آیا چنین چیزی به جای الله عبادت می‌شود؟!

پس ابراهیم علیه السلام به‌سوی آنها رفت و برای در هم ‌شکستن‌شان با دست راستش بر آنها ضربه می‌زد.

و عبادت‌ کنندگان این بت‌ها شتابان به‌سوی او روی آوردند.

ابراهیم علیه السلام آرام و استوار با آنها روبرو شد، و از سر توبیخ به آنها گفت: آیا به جای الله معبودهایی را عبادت می‌کنید که آنها را با دستان خودتان می‌تراشید؟!

درحالی‌که الله سبحانه هم خود شما، و هم اعمال‌تان را آفریده، و این بت‌ها یکی از اعمال شما هستند، پس او تعالی سزاوار است که به تنهایی عبادت شود، و دیگران با او شریک قرار داده نشوند.

پس چون از مبارزۀ او با دلیل ناتوان ماندند به زور پناه بردند، و در مورد کاری که با ابراهیم علیه السلام انجام دهند با یکدیگر به رایزنی پرداختند، گفتند: برایش بنایی بسازید، و آن را از هیزم پر کنید و به آتش بکشید، سپس او را در آن افکنید.

پس قوم ابراهیم قصد بدی برای نابودی‌اش کردند تا از او راحت شوند، اما آنها را از زیانکاران قرار دادیم و آتش را بر ابراهیم خنک و سالم گرداندیم.

و ابراهیم علیه السلام گفت: قطعاً من با ترک سرزمین قوم خویش به‌سوی پروردگارم مهاجرت می‌کنم تا بتوانم او را عبادت کنم، پروردگارم به زودی مرا بر آنچه که خیر دنیا و آخرتم در آن است راهنمایی خواهد کرد.

پروردگارا، فرزندی صالح به من روزی بده تا یاورم و عوض قوم من در غربت برایم باشد.

پس دعایش را برای او اجابت کردیم و خبری شادکننده به او دادیم، این‌گونه‌که فرزندی به او مژده دادیم که بزرگ می‌شود، و بردبار می‌گردد، این فرزند همان اسماعیل علیه السلام است.

پس هنگامی که اسماعیل -علیه السلام- بزرگ شد و به حدی رسید که بتواند به همراه پدرش سعی و تلاش کند، پدرش ابراهیم -علیه السلام- رؤیایی دید، و رؤیای پیامبران وحی است. ابراهیم -علیه السلام- برای آگاه کردن پسرش از تعبیر این رؤیا گفت: ای پسرم، من در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم، نظر تو در مورد این رؤیا چیست؟ اسماعیل این گونه به پدرش پاسخ داد: ای پدرم، آن چه را که پروردگار در مورد قربانی من به شما وحی کرده، انجام بده، اگر پروردگار بخواهد، مرا از زمره ی شکیبایان و راضی شدگان به حکم الهی خواهی یافت.

پس آن‌گاه که هر دو در برابر الله فروتن و فرمان‌بردار شدند، ابراهیم علیه السلام پیشانی پسرش را بر زمین افکند تا برای اجرای فرمان الهی، او را قربانی کند.

و به ابراهیم علیه السلام در‌حالی‌که تلاش می‌کرد فرمان الله بر ذبح پسرش را اجرا کند ندا دادیم که: ای ابراهیم.

قطعاً رؤیایی را که در خواب دیدی با عزم خویش بر ذبح پسرت محقق گرداندی، همانا ما - چنان‌که با رهانیدن تو از این مصیبت بزرگ به تو پاداش دادیم- به نیکوکاران پاداش می‌دهیم و آنها را از مصیبت‌ها و سختی‌ها می‌رهانیم.

به‌راستی‌که این همان آزمایش آشکار است، و ابراهیم علیه السلام در آن موفق شده است.

و اسماعیل علیه السلام را با قوچی بزرگ که به جای او قربانی شود رهانیدیم.

و یادی نیکو در امت‌های آینده از ابراهیم علیه السلام باقی گذاشتیم.

درودی از جانب الله برای او، و دعایی برای ایمنی از هر آسیب و آفتی.

همان‌گونه که این پاداش را به ابراهیم علیه السلام در قبال طاعتش دادیم نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.

به‌راستی‌که ابراهیم علیه السلام از بندگان مؤمن ما بود که آنچه را بندگی برای الله اقتضا می‌کند به جای می‌آورند.

و او را به پاداش فرمان‌برداری از الله در قربانی‌ کردن تنها فرزندش، اسماعیل علیه السلام، به فرزندی دیگر که پیامبر و بنده‌ای صالح می‌شود یعنی اسحاق علیه السلام مژده دادیم.

و بر او و پسرش اسحاق علیه السلام برکتی از جانب خویش فرو فرستادیم، و نعمت‌ها از جمله افزایش فرزندان‌شان را بر آنها زیاد کردیم، و از نسل آن دو برخی با طاعت خویش برای پروردگارش نیکوکار بودند، و برخی با کفر و ارتکاب گناهان، آشکارا بر خویش ستم می‌کردند.

و به تحقیق که بر موسی و بردارش هارون علیهما السلام با نبوت منت نهادیم.

و آن دو و قوم‌شان بنی‌اسرائیل را از بردگی فرعون و غرق‌ شدن رهانیدیم.

و آنها را بر فرعون و لشکریانش پیروز کردیم، تا بر دشمن‌شان چیره شدند.

و به موسی و برادرش هارون علیهما السلام تورات را کتابی آشکار و بدون هیچ ابهامی از جانب الله عطا کردیم.

و آن دو را به راه راستی که هیچ انحرافی در آن نیست هدایت کردیم، یعنی راه دین اسلام که به رضایت آفریدگار سبحانه منجر می‌شود.

و یادی نیک و ستایشی پاکیزه در امت‌های آینده برای آن دو باقی گذاشتیم.

درودی از جانب الله برای شادی و تمجید از آن دو و دعای ایمنی‌شان از هر امر ناگواری.

در حقیقت همان‌گونه که این پاداش نیکو را به موسی و هارون علیهما السلام دادیم به کسانی‌که به نیکویی از پروردگارشان اطاعت کردند پاداش می‌دهیم.

به‌راستی‌که موسی و هارون از بندگان مؤمن به الله و عاملان به آنچه برای‌شان تشریع کرد بودند.

و همانا الیاس -علیه السلام- از جمله ى پیامبران پروردگارش بود، که الله متعال با نبوت و رسالت به او نعمت بخشیده بود.

آن‌گاه که به قوم خویش از بنی‌اسرائیل که به‌سوی آنها فرستاده شد گفت: ای قوم من، آیا با اجرای اوامر الله از جمله توحید، و اجتناب از نواهی او مانند شرک، تقوای او تعالی را پیشه نمی‌کنید؟!

آیا به جای الله تندیس‌تان بَعل را عبادت می‌کنید، و عبادت الله را که بهترین آفرینندگان است رها می‌کنید؟!

و الله همان پروردگارتان است که شما را آفرید، و پیش از آفرینش شما پدران‌تان را آفرید، پس او سزاوار عبادت است، نه بت‌هایی که هیچ سود و زیانی نمی‌رسانند.

پس قومش کاری نکردند جز اینکه او را تکذیب کردند، و به‌سبب تکذیب در عذاب حاضر می‌شوند.

مگر کسی از قومش که با اخلاص برای الله در عبادت خویش مؤمن بود؛ که از عذاب نجات می‌یابد.

و ستایشی نیکو و یادی پاکیزه در امت‌های آینده برایش باقی گذاشتیم.

درود و ستایشی از جانب الله برای الیاس.

به‌راستی همان‌گونه که این پاداش نیکو را به الیاس دادیم به بندگان مؤمن و نیکوکار خویش پاداش می‌دهیم.

به‌راستی‌که الیاس علیه السلام از بندگان مؤمن واقعی و راستین در ایمان به پروردگارشان بود.

و به یقین لوط علیه السلام از رسولان الله بود که آنها را بشارت ‌دهنده و انذار دهنده به‌سوی اقوام‌شان فرستاد.

پس به یاد آور آن‌گاه که او و تمام خانواده‌اش را از عذاب فرستاده‌ شده بر قومش نجات دادیم.

مگر همسر او را، که عذاب قومش این زن را فراگرفت؛ چون مانند آنها کافر بود.

سپس باقی‌ماندگان قومش را که او را تکذیب کردند، و آنچه را آورده بود تصدیق نکردند نابود کردیم.

و - ای ساکنان مدینه- به‌راستی‌که شما در سفرهای‌تان به‌سوی شام هنگام صبح از منازل آنها می‌گذرید.

و شبانه نیز بر آنها می‌گذرید، پس آیا نمی‌اندیشید، و از عذابی که پس از تکذیب و کفر و ارتکاب فاحشه‌ای که قبل از آنها کسی مرتکب نشده بود گرفتار شدند پند نمی‌گیرید؟!

و به تحقیق که بندۀ ما یونس علیه السلام از رسولان الله بود که آنها را بشارت ‌دهنده و انذار دهنده به‌سوی اقوام‌شان فرستاد.

آن‌گاه که بدون اذن پروردگارش از قوم خویش گریخت، و سوار کشتی‌ای پُر از مسافر و کالا شد.

و نزدیک بود کشتی به‌سبب پُری غرق شود، و مسافران از ترس غرق‌شدن کشتی به‌سبب مسافران زیاد، قرعه انداختند تا برخی از آنها را به دریا افکنند، پس یونس علیه السلام از این مغلوب‌شدگان بود، و او را در دریا افکندند.

وقتی او را در دریا افکندند ماهی او را گرفت، و بلعید، درحالی‌که سزاوار سرزنش بود؛ چون بدون اذن پروردگارش به دریا رفته بود.

و اگر یونس قبل از این مصیبت از کسانی نبود که الله را بسیار ذکر می‌کنند، و اگر در شکم ماهی تسبیح نمی‌گفت.

به‌طور قطع تا روز قیامت در شکم ماهی می‌ماند و همان‌جا قبرش می‌شد.

پس او را از شکم ماهی به زمینی خالی از درخت و بنا افکندیم، درحالی‌که به خاطر ماندن مدت‌زمانی در شکم ماهی بدنش ضعیف شده بود.

و در آن زمین تهی و خلوت، درخت کدویی برایش رویانیدیم تا از آن سایه بگیرد و بخورد.

و او را به‌سوی قومش درحالی‌که صد هزار نفر، بلکه بیشتر بودند فرستادیم.

پس به آنچه که آورد ایمان آوردند و تصدیق کردند، و الله آنها را در زندگی دنیا بهره‌مند کرد تا اینکه اجل‌های مشخص آنها به پایان رسید.

پس - ای محمد- برای اعتراض از مشرکان بپرس: آیا دختران را که نمی‌پسندید برای الله قرار می‌دهید، و پسران را که دوست دارید برای خودتان قرار می‌دهید؟! این چه تقسیمی است؟!

چگونه ادعا کردند که فرشتگان دختر هستند، درحالی‌که نه هنگام آفرینش فرشتگان حاضر بوده‌اند، و نه آنها را دیده‌اند؟!

همانا مشرکان از روی دروغ و افترایشان به پروردگار، فرزند به او نسبت می دهند، و به راستی که آنان در این ادعایشان دروغگو هستند.

همانا مشرکان از روی دروغ و افترایشان به پروردگار، به او نسبت فرزند می دهند، و به راستی که آنان در این ادعایشان دروغگو هستند.

آیا الله برای خودش دختران را که شما آنها را نمی‌پسندید بر پسران که آنها را دوست دارید ترجیح داده است؟! هرگز.

- ای مشرکان- شما را چه شده است که این حکم ستمکارانه را صادر می‌کنید که دختران را برای الله، و پسران را برای خودتان قرار می‌دهید؟!

آیا بطلان این اعتقاد فاسد خویش را یادآور نمی‌شوید؟! زیرا اگر یادآور می‌شدید هرگز این سخن را نمی‌گفتید.

یا بر این سخن دلیلی آشکار و برهانی واضح از کتابی یا رسولی دارید؟!

پس کتابتان را که دلیل این امر را برای‌تان دارد بیاورید اگر در این ادعا راستگو هستید.

و مشرکان میان الله و فرشتگان که از آنها پوشیده هستند رابطۀ نَسَبی قرار دادند چون ادعا کردند فرشتگان دختران الله هستند، و به تحقیق که فرشتگان دانسته‌اند الله مشرکان را برای حسابرسی حاضر خواهد ساخت.

الله از فرزند و شریک و سایر مواردی که سزاوار او سبحانه نیست و مشرکان او تعالی را با آنها توصیف می‌کنند پاک و منزه است.

مگر بندگان مخلص الله؛ که آنها الله را فقط به صفات جلال و کمال که سزاوار او سبحانه است توصیف می‌کنند.

پس -ای مشرکان- شما و آنچه که به جای الله عبادت می‌کنید.

هیچ‌کس را از دین حق گمراه نمی‌سازید.

مگر کسی‌که الله بر او حکم کرده که ساکن جهنم است، زیرا الله حکم خویش را در مورد او اجرا می‌کند و او کفر می‌ورزد، و وارد جهنم می‌شود، اما شما و معبودهای‌تان هیچ قدرتی بر این کار ندارید.

و فرشتگان به منظور بیان بندگی خویش برای الله، و اعلام بیزاری خویش از ادعای مشرکان، گفتند: و هیچ‌یک از ما نیست مگر اینکه جایگاهی مشخص در عبادت و طاعت الله دارد.

و به‌راستی‌که ما - فرشتگان- در صف‌هایی در عبادت و طاعت الله ایستاده‌ایم،

و به تحقیق که ما الله را از صفات و توصیف‌هایی که سزاوار او تعالی نیست پاک می‌دانیم.

و به‌راستی‌که مشرکان ساکن مکه پیش از بعثت محمد صلی الله علیه وسلم می‌گفتند:

اگر نزد ما کتابی از کتاب‌های نخستین، مانند تورات باشد،

به‌طور قطع عبادت را برای الله خالص می‌گردانیم،

درحالی‌که در این سخن دروغ می‌گفتند، چون محمد صلی الله علیه وسلم قرآن را برای‌شان آورد اما به آن کفر ورزیدند، پس به زودی از عذاب سختی که در قیامت در انتظارشان است آگاه خواهند شد.

و به‌راستی وعدۀ ما از پیش صادر شده است که هیچ تغییر دهنده‌ و بازدارنده‌ای ندارد

که رسولان ما بر دشمنان‌شان به‌وسیله حجت و نیرویی که الله به آنها عنایت فرموده است یاری‌شده و پیروز هستند.

و بی‌گمان پیروزی از آنِ لشکر ما است که در راه الله می‌جنگند تا کلمه الله برتر باشد.

پس - ای رسول- از این مشرکان ستیزه‌جو تا مدتی‌که الله از سررسید آن آگاه است روی گردان تا زمان عذاب‌شان فرا رسد.

و به آنان بنگر هنگامی که عذاب بر آنان نازل می شود، و حقیقت را مشاهده خواهند کرد آن هنگام که دیدنش سودی به آنان نمی رساند.

آیا این مشرکان خواستار تعجیل در عذاب الله هستند؟!

وقتی‌ عذاب الله بر آنها فرود آید چه صبح بدی خواهند داشت.

و - ای رسول- از آنها روی گردان تا الله به عذاب‌شان حکم کند.

و بنگر که اینها عذاب و کیفر الله را که به آنها می‌رسد خواهند دید.

- ای محمد- منزه است پروردگار تو، پروردگار قدرت، و از صفات نقصی که مشرکان او را توصیف می‌کنند پاک است.

و درود و ستایش الله بر رسولان گرامی او.

و تمام ستایش‌ها از آنِ الله است، زیرا تمام ستایش‌ها سزاوار او است، و او پروردگار تمام جهانیان است، و جز او هیچ پروردگاری ندارند.

﴿صٓۚ﴾ [ص: 1]سخن در مورد حروف شبیه این حرف از حروف مقطعه در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. به قرآن که مشتمل است بر پند دادن مردم به آنچه در دنیا و آخرت‌شان به آنها نفع می‌رساند سوگند یاد فرمود، که امر آن‌گونه که این مشرکان گمان می‌کنند نیست که الله شریکانی دارد.

اما کافران در تعصّب و رویگردانی از یگانگی الله، و دشمنی و ستیزه‌جویی با محمد صلی الله علیه وسلم هستند.

پیش از اینها چه بسیار نسل‌هایی را که چون رسولان‌شان را تکذیب کردند نابود کردیم و هنگام نزول عذاب برای طلب یاری به فریاد خواندند، اما زمان رهایی آنها از عذاب نبود که یاری‌ خواستن از آن سودی برای‌شان برساند.

و چون رسولی از خودشان نزدشان آمده که آنها را از عذاب الله در صورتی‌که بر کفرشان ادامه دهند می‌ترساند تعجب می‌کنند، و کافران هنگامی‌که دلایل راستگویی آنچه محمد صلی الله علیه وسلم آورده بود را دیدند گفتند: این مردی ساحر است که مردم را سحر می‌کند، و در این ادعا که فرستاده‌ای از جانب الله است و به او وحی می‌شود بسیار دروغگو است.

آیا این مرد معبودان متعدد را معبودی یگانه قرار داده است؟! به‌راستی‌که این کارش در نهایت شگفتی است.

سران و بزرگان‌شان راه افتادند و به پیروان خویش گفتند: بر آنچه که بودید ادامه دهید، و در دین محمد وارد نشوید، و بر عبادت معبودهای‌تان استواری کنید، زیرا عبادت یک معبود که محمد شما را به‌سوی آن فرا می‌خواند کاری از پیش طراحی شده است که می‌خواهد با آن بر ما برتری یابد و ما پیروانش باشیم.

یگانگی الله را که محمد ما را به آن فرامی‌خواند نه در آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم شنیده‌ایم، و نه در آیین عیسی؛ و این را که از او شنیدیم جز دروغ و افترا نیست.

آیا سزاوار است که از میان ما قرآن بر او نازل، و به او اختصاص داده شود، و بر ما که سران و بزرگان هستیم نازل نشود. بلکه این مشرکان از وحیی که بر تو نازل می‌شود در شک و تردید هستند، و هنوز عذاب الله را نچشیده‌اند، و از مهلت‌داده‌شدن به آنها فریب خورده‌اند، و اگر عذاب الله را می‌چشیدند هرگز بر کفر و شرک به الله و تردید در آنچه بر تو وحی می‌شود گستاخی نمی‌کردند.

مگر نزد این مشرکان تکذیب‌ کننده، گنجینه‌های بخشش پروردگارت است، همان ذات شکست ‌ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، ذاتی‌که آنچه بخواهد برای هرکس بخواهد می‌بخشد، و یکی از گنجینه‌های بخشش او نبوت است، که آن را به هرکس بخواهد می‌بخشد، و هرگز در اختیار اینها نیست که آن را به هرکس بخواهند بدهند و از هرکس بخواهند بازدارند.

یا فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه در میان آن دو وجود دارد برای آنها است؟ تا این حق را به آنها بدهد که ببخشند و محروم کنند؟ اگر این ادعا را دارند پس اسباب رساننده به آسمان را برگیرند تا بر حکم به محروم‌ کردن یا بخشیدنی که اراده می‌کنند قدرت یابند، حال آنکه هرگز نمی‌توانند این کار را انجام دهند.

این تکذیب‌ کنندگانِ محمد صلی الله علیه وسلم لشکری شکست ‌خورده هستند همانند لشکریان پیشین که رسولان‌شان را تکذیب کردند.

اینها نخستین تکذیب‌ کننده نیستند؛ زیرا پیش از آنها قوم نوح، و عاد و فرعون که میخ‌هایی داشت و با آنها مردم را عذاب می‌کرد نیز تکذیب کردند.

و ثمود و قوم لوط و قوم شعیب تکذیب کردند، اینها همان احزابی هستند که بر تکذیب رسولان‌شان و کفر به آنچه رسولان آوردند گروه گروه شدند.

تمام این گروه‌ها رسولان را تکذیب کردند، آن‌گاه عذاب الله بر آنها سزاوار شد و کیفرش به آنها رسید هر چند تا مدتی به تأخیر افتاد.

و این تکذیب‌ کنندگان محمد صلی الله علیه وسلم انتظار نمی‌برند مگر آن‌گاه که برای بار دوم در صور دمیده شود که هیچ بازگشتی در آن نیست، و اگر بر تکذیب محمد صلی الله علیه وسلم بمیرند عذاب بر آنها واقع می‌شود.

و از روی تمسخر گفتند: پروردگارا، سهم ما از عذاب را قبل از روز قیامت در زندگی دنیا عاجل به ما بده.

- ای رسول- در برابر سخنان این تکذیب‌ کنندگان که مورد پسند تو نیست شکیبایی کن، و بندۀ ما داود صاحب قدرت در پیکار با دشمنانش و شکیبا بر طاعت الله را به یاد آور، به‌راستی‌که او بسیار بازگشت‌ کننده به‌سوی الله با توبه، و عمل به آنچه او تعالی را راضی می‌سازد بود.

ما کوه‌ها را برای داود مسخر ساختیم که همراه او در پایان روز و اول روز هنگام اشراق تسبیح می‌گفتند.

و پرندگان را مهارشده در هوا مسخر کردیم، که همگی آنها فرمان‌بردارانه و به پیروی از او تسبیح می‌گفتند.

و پادشاهی‌اش را با هیبت و نیرو و پیروزی بر دشمنان که به او بخشیدیم تقویت کردیم، و نبوت و درستی در امور را به او بخشیدیم، و در هر مبحثی بیانی درست، و کلام و حکمِ فیصله‌ کننده به او عطا کردیم.

- ای رسول- آیا خبر دو نزاع ‌کننده آن‌گاه که بر (دیوار) عبادتگاه داود علیه السلام بالا رفتند به تو رسیده است.

که ناگهانی نزد داود علیه السلام وارد شدند، و او از ورود آنها نزد خودش به صورت ناگهانی و به این طریق غیر طبیعی ترسید، و وقتی به ترس او پی بردند گفتند: نترس، زیرا ما دو طرف دعوا هستیم که یکی از ما بر دیگری ستم کرده است، پس به عدالت میان ما داوری کن، و در داوریت بر ما ستم روا مدار، و ما را به راه راست و درست راهنمایی کن.

یکی از طرفَین دعوا به داود علیه السلام گفت: این مرد برادرم است، که نود و نُه میش دارد، و من فقط یک میش دارم، و از من خواسته که تنها میشم را به او بدهم، و در سخنوری و استدلال بر من چیره شده است.

داود علیه السلام میان آن دو حکم کرد و خطاب به شاکی گفت: قطعاً برادرت که از تو خواسته میش خود را بر میش‌هایش بیفزایی بر تو ستم کرده است، و به‌راستی‌که بسیاری از شریکان با گرفتن حق شریک و رعایت‌ نکردن انصاف، بر یکدیگر ستم می‌کنند، مگر مؤمنانی که اعمال صالح انجام می‌دهند که آنها در برابر شریکان خود انصاف را رعایت می‌کنند و بر آنها ستم روا نمی‌دارند، و چنین شریکانی اندک هستند، و داود یقین پیدا کرد که ما با این خصومت او را آزموده‌ایم، پس از پروردگارش طلب آمرزش کرد و برای نزدیکی ‌جستن به الله تعالی به سجده افتاد، و به‌سوی او توبه کرد.

آن‌گاه دعایش را پذیرفتیم و او را بخشیدیم، و به‌راستی‌که او نزد ما از مقربان بود، و در آخرت سرنوشت نیکویی دارد.

ای داود، به‌راستی‌که ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم که احکام و قضایای دینی و دنیوی را اجرا می‌کنی، پس به عدالت میان مردم داوری کن، و در این راه از هوس پیروی نکن؛ این‌گونه که به‌سبب خویشاوندی، یا دوستی به‌سوی یکی از دو طرف دعوی تمایل پیدا کنی، یا به‌سبب دشمنی از او روی گردانی، و هوس، تو را از راه راست الله بازدارد، زیرا کسانی‌که از راه راست الله گمراه می‌شوند به‌سبب اینکه روز قیامت را فراموش می‌کنند عذابی سخت دارند؛ زیرا اگر این روز را به یاد می‌آوردند و از آن می‌ترسیدند به‌طور قطع به هوس‌های‌شان بازنمی‌گشتند.

و آسمان و زمین را بیهوده نیافریدیم، این گمان کسانی است که کفر ورزیدند. پس وای بر این کافران که این گمان را می‌برند از عذاب جهنم در روز قیامت اگر بر حال کفر و گمان بدی که بر الله دارند بمیرند.

کسانی را که به الله ایمان آورده‌اند و از رسولش پیروی کرده‌اند و اعمال صالح انجام داده‌اند هرگز مانند کسانی‌که با کفر و گناهان در زمین فساد برپا کرده‌اند قرار نخواهیم داد، و پرهیزگاران که اوامر پروردگارشان را اجرا و از نواهی‌اش اجتناب می‌کنند را مانند کافران و منافقان غوطه‌ور در گناهان قرار نمی‌دهیم؛ زیرا یکسان قراردادن این دو، ستمی است که سزاوار الله نیست، بلکه الله مؤمنان پرهیزگار را به ورود به بهشت پاداش می‌دهد، و کافران بدبخت را با ورود به آتش کیفر می‌کند؛ زیرا آنها نزد الله یکسان نیستند، در نتیجه جزای یکسانی نزد او تعالی ندارند.

به‌راستی‌که این قرآن کتابی پر خیر و منفعت است که آن را به‌سوی تو نازل کردیم، تا مردم در آیاتش بیندیشند و در معانی‌اش تفکر کنند، و به این هدف که اشخاص تیزهوش‌ و روشنفکر از آن پند گیرند.

و به احسان و لطفی از جانب خویش بر داود، پسرش سلیمان را به او بخشیدیم تا چشم داود به او روشن شود. سلیمان بندۀ نیکویی بود؛ زیرا بسیار توبه ‌کننده و بازگشت ‌کننده به‌سوی الله بود.

به یاد آور آن‌گاه که عصرهنگام اسب‌های اصیل و چابک، که بر سه پا می‌ایستادند، و چهارمی را بالا می‌آوردند بر او عرضه شد، و این اسب‌های اصیل پیوسته تا غروب خورشید بر او عرضه می‌شد.

پس سلیمان علیه السلام گفت: به‌راستی‌که من محبّت مال- از جمله این اسب‌ها- را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا اینکه خورشید غروب کرد و نماز عصر را به تأخیر انداختم.

این اسب‌ها را نزد من بیاورید، پس آنها را نزد او آوردند، آن‌گاه شروع به زدن بر ساق‌ها و گردن‌های‌شان با شمشیر کرد.

همانا سلیمان را آزمودیم و شیطانی را بر تخت حكمرانى او انداختیم، که در قالب انسان ظاهر شده و مدت کوتاهى حكمران مملكتش بود، سپس الله متعال، مملكتش را به سلیمان بازگرداند و وی را بر شیاطین چيره ساخت.

سلیمان گفت: پروردگارا، گناهانم را بیامرز، و حکومتی ویژۀ خودم برای من عطا کن، که برای هیچ‌یک از مردمِ پس از من نباشد، زیرا - پروردگارا- تو بسیار عطا کننده و بسیار بخشنده هستی.

پس دعایش را اجابت کردیم و باد را رام او ساختیم که از فرمانش اطاعت می‌کرد، و با وجود شدت و سرعت زیادی که داشت، نرم و بدون هیچ لرزشی، او را به هرجا می‌خواست می‌برد.

و شیاطین را برایش رام کردیم که به فرمان او عمل می‌کردند، برخی از آنها بنّا، و برخی از آنها غواصانی بودند که در دریاها غواصی می‌کردند و از آنها مروارید استخراج می‌کردند.

و برخی شیاطین سرکش را که در زنجیرها بسته بودند و نمی‌توانستند حرکتی داشته باشند، برایش رام کردیم.

ای سلیمان، این عطای ماست که برای اجابت دعای تو که آن را از ما خواستی برایت بخشیدیم، پس به هرکس می‌خواهی عطا کن، و از هرکس می‌خواهی بازدار، زیرا در هیچ اِعطا یا منعی مورد محاسبه قرار نخواهی گرفت.

و به‌راستی‌که سلیمان نزد ما از مقربان است، و بازگشتگاه نیکویی یعنی بهشت دارد که به‌سوی آن بازمی‌گردد.

و -ای رسول- بندۀ ما ایوب را به یاد آور آن‌گاه که پروردگارش الله را چنین خواند: شیطان مرا به کاری رنج‌آور و دردناک مبتلا کرد.

پس به او گفتیم: پایت را بر زمین بکوب، او نیز پایش را بر زمین کوبید، آن‌گاه آبی از زمین جوشید که از آن می‌نوشید و بدنش را با آن می‌شست، و زیان و آسیب از او دور شد.

پس دعایش را اجابت کردیم، و به رحمتی از جانب خویش، و به پاداش شکیبایی او، آسیب را از او برطرف ساختیم، و خانواده‌اش، و افزون بر آنها مانند آنها از پسران و نوادگان به او بخشیدیم، و تا اشخاص تیزهوش به یاد آورند که سرانجام صبر، گشایش و پاداش است.

آن‌گاه که ایوب علیه السلام بر همسرش خشم گرفت، و سوگند یاد کرد که او را با صد ضربه شلاق بزند، به او گفتیم: - ای ایوب- یک دسته از شاخه‌های باریک بگیر و با آن او را بزن، به‌راستی‌که ما او را در برابر مصیبتی که به او رساندیم شکیبا یافتیم. او چه بندۀ نیکویی بود؛ زیرا بسیار به‌سوی الله بازمی‌گشت.

و -ای رسول- بندگان برگزیده و رسولان فرستاده‌شدۀ‌مان: ابراهیم و اسحاق و یعقوب، را به یاد آور که در طاعت الله و طلب خشنودی او تعالی نیرومند، و در راه حق دارای بینش راستین بودند.

به‌راستی‌که ما با بخششی ویژه و مختص آنها، یعنی آباد کردن دل‌های‌شان با یاد سرای آخرت و آماده‌شدن خودشان برای آن سرا با عمل صالح و دعوت مردم بر این کار بر آنها نعمت بخشیدیم.

و قطعاً نزد ما از کسانی هستند که آنها را برای طاعت و عبادت خویش برگزیدیم، و آنها را برای حمل رسالت خویش و رساندن آن به مردم انتخاب کردیم.

و -ای پیامبر- اسماعیل پسر ابراهیم، و یَسَع، و ذوالکِفل را به یاد آور، و به بهترین روش آنها را ستایش کن، که سزاوار این امر هستند، و تمام اینها نزد الله از منتخبان و برگزیدگان هستند.

این یادی از آنها با ستایش نیکو در قرآن است، و به‌راستی کسانی‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، پرهیزگاری می‌کنند سرانجامِ خوشی در سرای آخرت دارند.

این سرانجام خوش همان بهشت‌های جاویدانی است که روز قیامت در آن وارد می‌شوند، درحالی‌که درهای این بهشت‌ها برای استقبال گرم به روی آنها گشوده شده است.

بر تخت‌هایی که برای‌شان آراسته شده تکیه می‌زنند، و از خدمتکاران‌شان می‌خواهند از میوه‌های فراوان و متنوعی که به آن اشتها دارند، و از خمر و سایر شراب‌هایی که مورد پسندشان است به آنها تقدیم کنند.

آنجا زنانی دارند که فقط بر شوهران‌شان چشم می‌دوزند، و به دیگران نمی‌نگرند، و هم سن و سال هستند.

- ای پرهیزگاران- این است پاداش خوش روز قیامت در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام می‌دادید و به آن وعده داده می‌شدید.

پاداش مذکور به‌طور قطع رزق ما است که در روز قیامت آن را به پرهیزگاران روزی می‌دهیم، و روزی‌ای همیشگی است، که نه قطع می‌شود و نه پایان می‌یابد.

پاداش مذکور پاداش پرهیزگاران است، و متجاوزان از حدود الله با کفر و گناهان قطعاً جزایی مخالف با جزای پرهیزگاران دارند، زیرا بدترین سرانجام را دارند که در روز قیامت به‌سوی آن بازمی‌گردند.

این جزا همان جهنم است که آنها را احاطه می‌کند، و از گرمی و سوزش آن رنج می‌برند، و فرشی از آن برای‌شان است، پس چه فرش بدی دارند.

این عذاب، آبی بی‌نهایت سوزان و خونابه‌ای جاری از بدن‌های جهنمیان که در آن عذاب می‌شوند است، که باید آن را بیاشامند، این است نوشیدنی آنها که تشنگی را برطرف نمی‌سازد.

و از شکل همین عذاب عذابی دیگر دارند؛ زیرا در آخرت با عذاب‌های گوناگونی مجازات می‌شوند.

و چون بر ساکنان جهنم درآیند همانند دشمنان میان آنها فحش و بدگویی رخ می‌دهد، و از یکدیگر اعلام بیزاری می‌کنند، و برخی از آنها می‌گویند: اینها گروهی از جهنمیان هستند که همراه شما در جهنم درمی‌آیند، آن‌گاه به آنها پاسخ می‌دهند: بدا به حال آنها زیرا همان‌گونه که ما از عذاب جهنم رنج می‌بریم آنها نیز رنج می‌برند.

گروه پیروان به سران پیشوای خویش می‌گویند: - ای سران پیشوا- بلکه بدا به حال خودتان، زیرا شما بودید که با گمراه ‌کردن و فریب ‌دادن ما، باعث رسیدن این عذاب دردناک به ما شدید، و چه جایگاه بدی است اینجا، جایگاه همگی که همان آتش جهنم است.

پیروان می‌گویند: پروردگارا، هرکس پس از اینکه هدایت نزدمان آمد ما را از آن گمراه کرد عذابش را در جهنم دوبرابر کن.

و متکبران ستمکار می‌گویند: چرا کسانی را که در دنیا گمان می‌کردیم بدبخت و سزاوار عذاب هستند همراه خویش در جهنم نمی‌بینیم.

آیا ما به اشتباه آنها را به تمسخر و ریشخند گرفتیم و سزاوار عذاب نبوده‌اند، یا اینکه تمسخر آنها توسط ما به حق بوده، و آنها وارد جهنم شده‌اند، اما چشم ما به آنها نیفتاده است؟!

مجادلۀ مذکور کافران با یکدیگر در روز قیامت به‌طور قطع حقیقتی است که هیچ شک و تردیدی در آن راه ندارد.

- ای محمد- به کافران قومت بگو: جز این نیست که من انذار دهندۀ شما از عذاب الله هستم از اینکه عذابش را به‌سبب کفر به او و تکذیب رسولانش بر شما واقع کند، و جز الله سبحانه، هیچ معبودی سزاوار عبادت، یافت نمی‌شود؛ زیرا او در عظمت و صفات و اسم‌های خویش یگانه است، و او ذات توانایی است که بر همه چیز غلبه دارد، و همه‌چیز در برابر او تعالی فروتن است.

و او پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد است، و در فرمانروایی خویش ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و نسبت به گناهان بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده است.

- ای رسول- به این تکذیب ‌کنندگان بگو: به‌راستی‌که قرآن خبری بسیار مهم و بزرگ است.

شما از این خبر بسیار مهم و بزرگ روی می‌گردانید، و به آن توجه نمی‌کنید.

من از سخنی که میان فرشتگان در مورد آفرینش آدم رد و بدل می‌شد هیچ دانشی نداشتم، اگر الله آن را بر من وحی نکرده بود و مرا آگاه نساخته بود.

الله آنچه را بر من وحی می‌کند فقط به این منظور است که من انذار دهنده‌ای آشکار برای شما از عذاب او هستم.

به یاد آور آن‌گاه که پروردگارت به فرشتگان گفت: من انسانی یعنی آدم را از گِل خواهم آفرید.

و هرگاه آفرینش او را کامل کردم، و سیمایش را بیاراستم، و از روح خویش در او دمیدم، در برابر او به سجده بیفتید.

پس تمام فرشتگان فرمان پروردگارشان را اجرا کردند، و همگی سجدۀ بزرگداشت به جای آوردند، و همگی آنها بر آدم علیه السلام سجده کردند.

مگر ابلیس که از سجده تکبر ورزید، و به‌سبب تکبر در برابر فرمان پروردگارش از کافران شد.

الله فرمود: ای ابلیس، چه چیزی تو را از سجده بر آدم که او را به دست خویش آفریدم بازداشت؟! آیا تکبر تو را از سجده بازداشت، یا از قبل دارای تکبر و برتری‌جویی بر پروردگارت بودی؟!

ابلیس گفت: من از آدم بهترم، چرا که مرا از آتش و او را از گِل آفریده ای. این ادعا به خاطر این بود که گمان می کرد عنصر آتش از گِل، گرامی تر است.

الله به ابلیس فرمود: از بهشت خارج شو که تو دورشده از رحمت و ملامت‌شده‌ هستی.

و رانده‌ شدن از بهشت تا روز جزا، یعنی روز قیامت بر تو باد.

ابلیس گفت: پس به من مهلت بده و تا روزی‌که بندگانت را برمی‌انگیزی مرا نمیران.

الله فرمود: به تحقیق که تو از مهلت‌یافتگانی.

تا روزی‌که برای نابودی‌ات معین و مشخص شده است.

ابلیس گفت: پس به قدرت و نیروی تو سوگند می‌خورم، که تمام فرزندان آدم را گمراه خواهم کرد.

مگر کسی‌که تو او را از گمراه‌شدن توسط من حفظ کنی و برای عبادت خویش به تنهایی خالص گردانی.

الله تعالی فرمود: حق از من است، و من حق می‌گویم، و غیر حق نمی‌گویم.

که روز قیامت جهنم را از تو و تمام کسانی از فرزندان آدم که در کفر از تو پیروی کند پُر خواهم کرد.

- ای رسول- به این مشرکان بگو: در قبال پندی که به شما می‌رسانم پاداشی از شما نمی‌خواهم، و من با آوردن بیش از آنچه بر آن فرمان یافته‌ام خود را به رنج و زحمت نمی‌اندازم.

قرآن جز یادآوری برای انسان‌های مکلف و جن‌های مکلف نیست.

و به‌طور قطع خبر و راستی این قرآن را پس از زمانی نزدیک که در آن زمان می‌میرید خواهید دانست.

قرآن از جانب الله ذات شکست ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تدبیر و تشریعش بسیار دانا است فرو فرستاده شده، و از جانب غیر او سبحانه نازل نشده است.

- ای رسول- ما این قرآن را که مشتمل بر حق، و تمام اخبارش راست و تمام احکامش عادلانه است بر تو نازل کردیم، پس الله را عبادت کن درحالی‌که او را یگانه می‌دانی، و توحید را از شرک برای او خالص می‌گردانی.

آگاه باشید که دین خالی از شرک از آنِ الله است، و کسانی‌که به جای الله دوستانی از بت‌ها و طاغوت‌ها گرفته‌اند و آنها را به جای الله عبادت می‌کنند، برای عبادت آنها این‌گونه بهانه می‌آورند که: ما اینها را فقط به این هدف عبادت می‌کنیم که جایگاه ما را به الله نزدیک سازند، و نیازهای ما را به‌سوی او ارجاع دهند، و نزد او برای ما شفاعت کنند؛ به‌راستی‌که الله در روز قیامت میان مؤمنان موحّد و یکتاپرست و کافران مشرک، در توحید که مورد اختلافشان بود داوری می‌کند. قطعاً الله کسی را که با بستن دروغ به الله به او تعالی شریک نسبت می‌دهد، و از نعمت‌هایی که الله به او بخشیده ناسپاسی می‌کند به راه ‌یافتن به‌سوی حق توفیق نمی‌دهد.

اگر الله بخواهد فرزندی بگیرد به‌طور قطع از میان مخلوقاتش آنچه که بخواهد برمی‌گزیند، و آن را به منزلۀ فرزند قرار می‌دهد، او تعالی از آنچه این مشرکان می‌گویند پاک و منزه است، و در ذات و صفات و افعال خویش یگانه است، و هیچ شریکی در این موارد ندارد، و بر تمام مخلوقاتش قهّار (مسلّط) است.

آسمان‌ها و زمین را به حکمتی فراگیر آفرید، نه بیهوده چنان‌که ستمکاران می‌گویند، شب را در روز در می‌آورد، و روز را در شب در می‌آورد، و هرگاه یکی از این دو بیاید دیگری پنهان می‌شود، و خورشید و ماه را رام ساخت، و هر دو تا زمانی مشخص که پایان این زندگی است در حرکت هستند، آگاه باشید که او سبحانه ذات شکست‌ ناپذیری است که از دشمنانش انتقام می‌گیرد، و هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و نسبت به گناهان بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده است.

-ای مردم- پروردگارتان شما را از یک شخص یعنی آدم -علیه السلام- آفرید، سپس از آدم همسرش، حوا را آفرید، و از شتر، گاو، گوسفند و بز هشت نوع برایتان آفرید، و از هر صنفی نر و ماده اى آفرید، و شما را در شکم های مادرانتان مرحله به مرحله در تاریکی های شکم، رحم و جفت پدید می آورد، ذاتی که آفریننده ی همه ی آنان است همان الله، پروردگارتان است، فرمانروایی تنها برای اوست، و هیچ معبود برحقی جز او وجود ندارد، پس چگونه از عبادت او به عبادت کسانی که توانایی آفرینش ندارند و خود آفريده شده اند، رویگردان می شوید؟!

- ای مردم- اگر به پروردگارتان کفر ورزید به‌راستی‌که الله از ایمان شما بی‌نیاز است و کفرتان به او زیان نمی‌رساند، بلکه زیان کفرتان فقط به خود شما بازمی‌گردد، و برای بندگانش راضی نیست که به او کفر ورزند، و آنها را به کفر فرمان نمی‌دهد؛ زیرا الله به فحشاء و منکر امر نمی‌کند، و اگر از الله در قبال نعمت‌هایش سپاسگزاری کنید و به او ایمان آورید بر سپاسگزاری‌تان راضی می‌شود، و در قبال آن به شما پاداش می‌دهد، و هیچ‌کس گناه دیگری را بر نمی‌دارد، بلکه هرکس در گرو چیزی است که کسب کرده است، سپس بازگشت شما در روز قیامت فقط به‌سوی پروردگارتان است، آن‌گاه شما را از آنچه در دنیا انجام می‌دادید باخبر می‌سازد، و در قبال اعمال‌تان به شما جزا می‌دهد. به‌راستی‌که او سبحانه از آنچه در دل‌های بندگانش وجود دارد بسیار دانا است، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند.

و چون به کافر آسیبی از بیماری و نبود مال و ترس از غرق ‌شدن برسد پروردگارش سبحانه را درحالی‌که فقط به‌سوی او بازگشته است در دعا می‌خواند تا آسیبی را که به او رسیده است از او برطرف سازد، اما وقتی نعمتی به او ببخشد و آسیبی را که به او رسیده برطرف سازد ذاتی را که پیش از این به‌سوی او ناله و زاری می‌کرد یعنی الله را رها می‌کند، و شریکانی برای الله قرار می‌دهد و آنها را به جای او عبادت می‌کند تا دیگران را از راه الله تعالی گمراه کند. - ای رسول- به کسی‌که چنین حالتی دارد بگو: باقی‌ماندۀ عمرت را که زمانی اندک است از کفر خویش بهره‌مند شو، که در روز قیامت ساکن و همنشین جهنم هستی، چنان‌که دوست همنشین دوستش است.

آیا کسی که فرمان‌بردار الله است و اوقات شب را برای پروردگارش در سجده و ایستاده به عبادت است، و از عذاب آخرت می‌ترسد، و به رحمت پروردگارش امید می‌بندد بهتر است، یا آن کافر که در سختی الله را عبادت می‌کند و در آسانی به او کفر می‌ورزد، و شریکانی همراه الله قرار می‌دهد؟! - ای رسول- بگو: آیا کسانی ‌که به‌سبب شناخت‌شان از الله آنچه را الله برای‌شان واجب کرده می‌دانند و کسانی‌که ذره‌ای از این امر نمی‌دانند یکسان هستند؟! فقط صاحبان عقل سلیم تفاوت میان این دو گروه را در می‌یابند.

- ای رسول- به آن بندگانم که به من و رسولانم ایمان آورده‌اند بگو: از پروردگارتان با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی او بترسید، برای کسانی از شما که در دنیا نیکوکاری کنند پاداش پیروزی و سلامتی و مال در دنیا، و بهشت در آخرت است، و زمین الله گسترده و فراخ است، پس مهاجرت کنید تا مکانی بیابید که در آن عبادت کنید، و مانعی شما را از این کار باز ندارد، به‌راستی‌که در روز قیامت به شکیبایان پاداشی بی‌اندازه و بدون شمارش، از نظر فراوانی و گوناگونی داده می‌شود.

- ای رسول- بگو: همانا الله به من فرمان داده که فقط او را خالصانه عبادت کنم.

و به من فرمان داده که از میان این امت اولین کسی باشم که در برابر او تسلیم می‌شود و از او فرمان‌برداری می‌کند.

- ای رسول- بگو: قطعاً اگر از الله نافرمانی کنم و از او اطاعت نکنم از عذاب روزی بزرگ، یعنی روز قیامت می‌ترسم.

- ای رسول- بگو همانا من الله را به یگانگی و درحالی‌که عبادت را برای او خالص کرده‌ام عبادت می‌کنم، و دیگران را همراه او عبادت نمی‌کنم.

پس - ای مشرکان- شما نیز به جای او هرچه از بت‌های‌تان را که می‌خواهید عبادت کنید (این امر برای تهدید است)، - ای رسول- بگو: زیانکاران واقعی همان کسانی هستند که به خودشان، و خانواده‌های‌شان زیان رسانده‌اند، و با جدایی از آنها به‌سبب ورود خانواده‌های‌شان به تنهایی در بهشت، یا با ورودشان همراه آنها در جهنم با هم دیدار نمی‌کنند، و هرگز به هم نمی‌پیوندند. آگاه باشید که این امر، زیانی آشکار و بدون ابهام است.

برای آنها از بالای سرشان و نیز از زیر پاهای‌شان دود و زبانه و گرمای آتش است. الله با این عذاب بندگانش را می‌ترساند. ای بندگانم، با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌ام از من بترسید.

و کسانی‌که از عبادت بت‌ها، و هر‌چه به جای الله عبادت می‌شود دوری می‌کنند، و با توبه به‌سوی الله بازمی‌گردند؛ هنگام مرگ، و در قبر، و روز قیامت به بهشت مژده داده می‌شوند، پس- ای رسول- به بندگانم مژده بده.

همان کسانی‌که به سخن‌ها گوش فرا می‌دهند و سخنان نیک و زشت را از یکدیگر تشخیص می‌دهند، آن‌گاه از نیکوترین سخن به‌سبب منفعتی که در آن وجود دارد، پیروی می‌کنند. اینها همان کسانی هستند که الله آنها را به هدایت توفیق داده است، و همان‌ها صاحبان عقل‌های سلیم هستند.

- ای رسول- کسی‌که به‌سبب استمرار در کفر و گمراهی، فرمان عذاب بر او واجب شده است، هیچ چاره‌ای برای هدایت و توفیق او نداری. پس - ای رسول- آیا تو می‌توانی چنین کسی را از آتش نجات دهی؟!

اما کسانی‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان از او تعالی بترسند، منازل مرتفعی دارند که بر روی یکدیگر ساخته شده‌اند، و نهرها از زیر آنها جاری است. این وعده را الله به آنها داده است، و الله در وعده خلاف نمی‌کند.

به‌راستی‌که شما از طریق مشاهده می‌دانید الله آب باران را از آسمان فرود آورد، سپس آن را در چشمه‌ها و آبراه‌ها وارد کرد، سپس با این آب کشتزارهایی با رنگ‌های مختلف درمی‌آورد، سپس کشتزار را می‌خشکاند، و - ای بیننده- تو آن را پس از اینکه سبز بود زرد می‌بینی، سپس آن را پس از خشکیده‌ شدن در هم شکسته و از هم پاشیده قرار می‌دهد، به‌راستی‌که در این امر، برای صاحبان دل‌های زنده، پند و عبرتی است.

آیا کسی‌که الله سینه‌اش را برای اسلام گشاده، و به‌سوی آن هدایت کرده است، و او بر بینشی از جانب پروردگارش قرار دارد، مانند کسی است که دلش در برابر یاد الله سخت شده است؟! هرگز یکسان نیستند؛ زیرا نجات برای هدایت‌ یافتگان است، و زیان برای کسانی‌که دل‌های‌شان در برابر یاد الله سخت شده است، که اینها در گمراهی آشکاری از حق هستند.

الله قرآن را که نیکوترین سخن است بر رسولش محمد صلی الله علیه وسلم فرو فرستاد، کتابی که بخش‌های آن از نظر راستی و زیبایی و انسجام و عدم اختلاف متشابه است، و قصص و اَحکام، و وعده و وعید، و صفات پیروان حق، و صفات پیروان باطل و سایر موارد در آن گوناگون آمده است. کسانی‌که از پروردگارشان می‌ترسند وقتی وعید و تهدیدهای آن را می‌شنوند پوست بدن‌شان به لرزه می‌افتد، و چون امید و مژده‌هایش را می‌شنوند پوست و دل‌های‌شان به یاد الله نرم می‌گردد. این قرآن و تأثیر آن، هدایت الله است که هرکس را بخواهد با آن هدایت می‌کند، و هرکس‌که الله او را گمراه کند، و بر هدایت توفیق ندهد، هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند.

آیا کسی که الله او را هدایت کرده، و در دنیا او را توفیق داده و در آخرت او را به بهشت درآورده یکسان است، با کسی‌که کفر ورزیده و بر کفرش مرده است، آن‌گاه او را درحالی‌که هر دو دست و هر دو پایش به زنجیر بسته شده است به جهنم درمی‌آورد، و نمی‌تواند آتش را از خود دور سازد جز با صورتش که بر آتش افکنده شده است؟! و به کسانی‌که با کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند از روی توبیخ گفته می‌شود: کفر و گناهانی را که مرتکب می‌شدید بچشید؛ که این است جزای شما.

امت‌هایی که پیش از این مشرکان بودند تکذیب کردند، و عذاب به صورت ناگهانی و از جایی‌که احساس نمی‌کردند تا بتوانند با توبه برای آن آماده شوند آنها را فراگرفت.

پس الله با این عذاب، خواری و ننگ و رسوایی در زندگی دنیا برای‌شان چشانید، و به‌راستی عذاب آخرت که در انتظارشان است بزرگتر و سخت‌تر است اگر می‌دانستند.

و به‌تحقیق که در این قرآن نازل ‌شده بر محمد صلی الله علیه وسلم مثال‌های گوناگونی از خیر و شر، و حق و باطل، و ایمان و کفر و سایر موارد برای مردم بیان کرده‌ایم؛ تا از مثال‌هایی که برای‌شان زده‌ایم پند بگیرند، آن‌گاه به حق، عمل کنند و باطل را رها سازند.

آن را قرآنی به زبان عربی، که هیچ کجی و انحراف و ابهامی در آن نیست، قرار دادیم، تا با پیروی اوامر و اجتناب از نواهی الله، از او تعالی بترسند.

الله برای مشرک و موحد مثالی زده است. مردی را که بردۀ شریکانی است که با یکدیگر در نزاع و کشمکش هستند؛ که اگر برخی از آنها را راضی سازد برخی دیگر را خشمگین می‌کند، و در حیرت و سرگردانی است، و مردی که فقط بردۀ یک نفر است، و فقط همان یک نفر مالک او است، که منظورش را می‌فهمد و در آرامش و خاطری آسوده است. این دو مرد هرگز یکسان نیستند. تمام ستایش‌ها از آنِ الله است، اما بیشتر آنها نمی‌دانند، و به همین سبب دیگران را شریک الله قرار می‌دهند.

- ای رسول- به‌طور قطع تو می‌میری، و آنها نیز می‌میرند.

سپس - ای مردم- به‌طور قطع شما در روز قیامت نزد پروردگارتان در آنچه که در آن با هم اختلاف دارید نزاع و کشمکش می‌کنید، آن‌گاه حق‌دار را از ناحق مشخص می‌گرداند.

و هیچ‌کس ستمکارتر از کسی نیست که شریک و همسر و فرزند را که سزاوار الله نیست به او تعالی نسبت می‌دهد، و هیچ‌کس ستمکارتر از کسی نیست که وحیی را که رسول‌الله صلی الله علیه وسلم آورده تکذیب می‌کند. آیا پناهگاه و مسکنِ کافران به الله، و به آنچه رسولش آورده است در جهنم نیست؟! آری، به‌راستی‌که پناهگاه و مسکن آنها در جهنم است.

و هر یک از پیامبران و دیگران که در اقوال و افعالش راستی آوَرَد، و به مقتضای آن عمل کند، اینها همان پرهیزگاران واقعی هستند. همان کسانی‌که از امر پروردگارشان فرمان‌برداری می‌کنند، و نهی او تعالی را ترک می‌کنند.

هر چه از خوشی‌های همیشگی که می‌خواهند نزد پروردگارشان دارند. این پاداش کسانی است که با آفریدگارشان و بندگانش نیکوکاری کردند.

تا الله بدترین گناهی را که در دنیا انجام می‌دادند، به‌سبب توبه و بازگشت‌شان به‌سوی پروردگارشان، از آنها بزداید، و پاداش آنها را بر حسب نیکوترین عمل صالحی که انجام می‌دادند به آنها بدهد.

آیا الله برای بنده‌اش محمد صلی الله علیه وسلم در امر دین و دنیای او، و بازداشتن دشمنش از او، کافی نیست؟! آری، به‌راستی‌که او تعالی برایش کافی است، و - ای رسول- به‌سبب جهل و نادانی خویش، تو را از بت‌هایی که آنها را به جای الله عبادت می‌کنند می‌ترسانند از اینکه آسیبی به تو برسانند، و هرکس‌که الله دست از یاری‌اش بکشد و او را به هدایت توفیق ندهد، هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند و توفیق دهد.

و هرکس‌که الله او را به هدایت توفیق دهد هیچ گمراه‌ کننده‌ای نیست که بتواند او را گمراه سازد. آیا الله ذات شکست ‌ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و ذات انتقام‌گیرنده از کسی‌که به او کفر ورزد و از او نافرمانی کند نیست؟! آری به‌راستی‌که او ذاتی شکست ‌ناپذیر و انتقام‌گیر است.

و - ای رسول- اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است؟ به‌طور قطع خواهند گفت: الله آنها را آفریده است. برای اظهار ناتوانی معبودهای‌شان به آنها بگو: از این بت‌هایی که آنها را به جای الله عبادت می‌کنید، به من خبر دهید، اگر الله بخواهد آسیبی به من برساند آیا مالک برطرف ‌کردن آسیب او از من هستند؟! یا اگر پروردگارم بخواهد رحمتی از جانب خویش به من ببخشاید آیا می‌توانند رحمت او را از من بازدارند؟! به آنها بگو: الله به تنهایی، برایم کافی است، در تمام کارهایم بر او توکل کردم، و توکل‌کنندگان باید فقط بر او توکل می‌کنند.

- ای رسول- بگو: ای قوم من، بر شرک به الله که برای خودتان پسندیدید عمل کنید، من نیز بر دعوت به توحید الله، و اخلاص عبادت برای او تعالی که پروردگارم مرا به آن فرمان داده است عمل می‌کنم، به‌زودی از سرانجام هر (یک از این دو) روش آگاه خواهید شد.

به‌زودی خواهید دانست که عذاب در دنیا به چه کسی می‌رسد و او را خوار و پست می‌گرداند، و عذاب همیشگی در آخرت که نه قطع می‌شود، و نه پایان می‌یابد بر او نازل می‌شود.

- ای رسول- به تحقیق که ما قرآن را برای مردم به حق بر تو نازل کردیم تا آنها را انذار دهی، و هرکس هدایت یابد سود هدایت او فقط به خودش بازمی‌گردد، زیرا هدایت او سودی به الله نمی‌رساند؛ و او تعالی از آن بی‌نیاز است، و هرکس گمراه شود، زیان گمراهی‌اش فقط بر خود او است، و گمراهی او زیانی به الله سبحانه نمی‌رساند، تو بر آنها گماشته نشده‌ای تا آنها را به هدایت مجبور سازی، و جز تبلیغ آنچه به ابلاغش فرمان یافته‌ای برعهدۀ تو نیست.

الله ذاتی است که ارواح را در پایان اجل‌های‌شان قبض می‌کند، و هنگام خواب، ارواحی را که اجل آنها فرا نرسیده قبض می‌کند، آن‌گاه آنهایی را که به مرگشان حکم کرده است نگاه می‌دارد، و ارواحی را که هنوز بر مرگشان حکم نکرده است تا زمانی‌که در علم او سبحانه مشخص است بازمی‌گرداند، به‌راستی‌ برای مردمی‌که می‌اندیشند در این قبض و بازگردانیدن و میراندن و زنده‌ کردن دلایلی است بر اینکه ذاتی‌که این کارها را انجام می‌دهد بر برانگیختن مردم پس از مرگشان برای حسابرسی و جزا توانا است.

به تحقیق که مشرکان از میان بت‌های‌شان شفاعتگرانی گرفته‌اند که به جای الله از آنها منفعت را امید دارند، - ای رسول- به آنها بگو: آیا آنها را به عنوان شفاعتگر می‌گیرید حتی اگر نه برای شما و نه برای خودشان اختیار هیچ‌چیزی را نداشته باشند، و نیندیشند؛ چون آنها جمادات کری هستند که نه سخن می‌گویند، نه می‌شنوند، نه می‌بینند، نه سود می‌رسانند و نه زیان؟!

- ای رسول- به این مشرکان بگو: تمام شفاعت‌ها فقط از آنِ الله است، و نزد او هیچ‌کس شفاعت نمی‌کند مگر به اذن او، و شفاعت نمی‌شود مگر برای کسی‌که الله از او راضی باشد. فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط برای او است، سپس در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی او بازگردانیده می‌شوید، آن‌گاه شما را در قبال اعمال‌تان جزا می‌دهد.

و هرگاه الله به تنهایی یاد شود دل‌های مشرکانی که به آخرت و رستاخیز و حساب و جزای آن ایمان ندارند رویگردان می‌شود، و هرگاه بت‌هایی که آنها را به جای الله عبادت می‌کنند یاد شوند به‌ناگاه شاد و مسرور می‌گردند.

- ای رسول- بگو: بارالها ای آفریدگار آسمان‌ها و زمین بدون نمونۀ قبلی، ای دانای آنچه نهان و آنچه آشکار است، و ذره‌ای از آن بر تو پوشیده نمی‌ماند، تو به تنهایی در روز قیامت میان بندگانت در آنچه که در دنیا اختلاف می‌ورزیدند داوری می‌کنی، و راستگو را از یاوه‌گو، و خوشبخت را از بدبخت مشخص می‌سازی.

اگر ستمكارانِ مشرک و گناهکار تمام چيزهايى كه در زمين است از جمله چیزهای گرانبها و اموال و غيره و چند برابر آن را داشته باشند، حاضر خواهند بود همه ی آن ها را در برابر رهايى خود از عذاب شديدی که پس از زنده شدن در روز قيامت می بینند فديه دهند، اما چنین امکانی برایشان فراهم نیست، و به فرض این که چنین چیزی داشته باشند از آن ها پذیرفته نمی شود، و از جانب الله، شكنجه و عذابی برایشان جلوه گر و پديدار مى شود كه گمانش را نمی کردند.

و شرک و گناهانی که مرتکب شده‌اند برای‌شان آشکار می‌گردد، و همان عذابی آنها را فرا می‌گیرد که وقتی در دنیا از آن ترسانده می‌شدند به تمسخر و ریشخند می‌گرفتند.

و هرگاه بیماری یا فقر و آسیبی مانند آن به انسان کافر برسد ما را در دعا می‌خواند تا آسیبی را که به او رسیده از او بزداییم، اما وقتی نعمت سلامتی یا مال به او عطا کنیم این کافر می‌گوید: جز این نیست که الله این نعمت را به این سبب که می‌دانست من استحقاقش را دارم به من عطا کرد، اما در واقع این امر، سبب آزمایش و نزدیک ‌کردن تدریجی او به‌سوی عذاب است، اما بیشتر کافران این موضوع را نمی‌دانند؛ از این رو به آنچه الله بر آنها بخشیده است فریب می‌خورند.

این سخن را کافرانِ پیش از اینها نیز گفته‌اند، اما اموال و جایگاه‌هایی را که به دست می‌آوردند ذره‌ای آنها را بی‌نیاز نساخت.

و مجازات شرک و گناهانی که انجام دادند به آنها رسید، و کسانی از این حاضران نیز که با شرک و گناهان بر خودشان ستم روا می‌دارند به‌زودی همانند گذشتگان، مجازات بدی‌هایی را که کسب کرده‌اند به آنها خواهد رسید، و هرگز نخواهند توانست از الله بگریزند و بر او چیره نخواهند شد.

آیا این مشرکان آن سخنان را گفته‌اند، و ندانسته‌اند که الله رزق و روزی را برای هرکس بخواهد به منظور آزمایش او می‌گشاید که: آیا سپاسگزاری می‌کند یا ناسپاسی؟! و آن را برای هرکس بخواهد به هدف آزمایش او تنگ می‌گرداند که: آیا شکیبایی می‌کند یا بر تقدیر الله خشم می‌گیرد؟! به‌راستی‌که در این ایجاد گشایش و تنگ‌ گردانیدن روزی دلالت‌هایی است بر تدبیر الله برای مردمی که ایمان می‌آورند؛ زیرا آنها هستند که از راهنمایی‌ها سود می‌برند، اما کافران بر آنها می‌گذرند و از آنها روی می‌گردانند.

- ای رسول- به آن بندگانم که در شرک به الله و ارتکاب گناهان از حد گذشته‌اند بگو: از رحمت الله، و آمرزش گناهان توسط او، نومید نباشید، که الله تمام گناهان را برای کسی‌که به‌سوی او توبه کند می‌آمرزد؛ زیرا او تعالی نسبت به گناهان توبه‌کاران بسیار آمرزنده، و با آنها بسیار مهربان است.

با توبه و اعمال صالح به‌سوی پروردگارتان بازگردید، و از او فرمان‌برداری کنید، قبل از اینکه عذاب روز قیامت شما را فراگیرد و آن‌گاه هیچ‌یک از بت‌ها یا افراد خانواده‌تان را نیابید که شما را با نجات‌ از جهنم یاری رساند.

و از قرآن که نیکوترین چیزی است که پروردگارتان بر رسولش فرستاده است پیروی کنید؛ یعنی به اوامرش عمل کنید، و از نواهی‌اش اجتناب ورزید، پیش از اینکه عذاب ناگهانی و درحالی‌که آن را احساس نمی‌کنید تا با توبه برای آن آماده شوید شما را فرا گیرد.

این کار را انجام دهید تا مبادا کسی از شدت پیشمانی در روز قیامت بگوید: بر کوتاهی در حق الله به‌سبب کفر و گناهانی که مرتکب شدم، و به‌سبب اینکه مؤمنان و اطاعت ‌کنندگان را مسخره می‌کردم پشیمان هستم.

یا به تقدیر استدلال کند، و بگوید: اگر الله مرا توفیق داده بود به‌طور قطع از پرهیزگاران او بودم؛ و اوامرش را اجرا، و از نواهی‌اش اجتناب می‌کردم.

یا آن‌گاه که عذاب را مشاهده می‌کند آرزوکنان بگوید: کاش امکان بازگشت به دنیا برایم فراهم بود تا به‌سوی الله توبه می‌کردم، و از نیکوکاران می‌شدم.

امر این‌گونه نیست که آرزوی هدایت را گمان کردی، زیرا آیات من نزدت آمدند اما آنها را تکذیب کردی و تکبر ورزیدی، و از کافران به الله و آیات و رسولانش بودی.

و روز قیامت چهره‌های کسانی را که به دروغ شریک و فرزند به الله نسبت داده‌اند به عنوان نشانۀ بدبختی‌شان سیاه می‌بینی، آیا جایگاه متکبران بر ایمان به الله و رسولانش در جهنم نیست؟! آری، به‌راستی‌که جایگاه آنها در جهنم است.

و الله کسانی را که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کرده‌اند با وارد نمودن به مکان رستگاری‌شان یعنی بهشت از عذاب می‌رهاند؛ نه عذاب به آنها می‌ر‌سد، و نه بر بهره دنیوی که از دست داده‌اند اندوهگین می‌شوند.

الله آفریدگار همه چیز است، و هیچ آفریدگاری جز او نیست، و او بر هر چیزی نگهبان است، و ادارۀ هر چیزی به دست او است، و آن را هرگونه که بخواهد به کار می‌اندازد.

کلیدهای گنجینه‌های نعمت‌های آسمان‌ها و زمین فقط برای او است، که آن را به هرکس بخواهد می‌بخشد، و آن را از هرکس‌ بخواهد بازمی‌دارد، و کسانی‌که به آیات الله کفر ورزیده‌اند به‌سبب محروم ماندن از ایمان در زندگی ‌دنیایی، و به‌سبب ورود به جهنم در آخرت که برای همیشه در آن می‌مانند، همان زیانکاران هستند.

- ای رسول- به این مشرکان که از تو می‌خواهند بت‌های‌شان را عبادت کنی بگو: - ای جاهلان به پروردگارتان- آیا به من دستور می‌دهید که غیر الله را عبادت کنم؟! جز اللهِ یگانه، هیچ‌کس سزاوار عبادت نیست، پس هرگز غیر او را عبادت نمی‌کنم.

و -ای رسول- به تحقیق که الله به تو و به رسولان پیش از تو وحی کرده است که: اگر دیگران را همراه الله عبادت کنی به‌طور قطع پاداش اعمال صالح تو نابود می‌شود، و بدون تردید در دنیا با تباهی دین، و در آخرت با عذاب، از زیانکاران خواهی بود.

بلکه تنها الله را عبادت کن، و هیچ‌کس را با او شریک مگردان، و از سپاسگزاران او تعالی در قبال نعمت‌هایی که بر تو بخشیده است باش.

و مشرکان، الله را آن‌گونه که سزاوار بزرگی‌اش است بزرگ نشمرده‌اند چون مخلوقات ضعیف و ناتوانش را با او شریک قرار دادند، و از قدرت الله که یکی از مظاهرش این است که زمین با کوه‌ها و درختان و رودها و دریاهایش در روز قیامت در قبضۀ او است، و تمام آسمان‌های هفت‌گانه با دست راست او تعالی در هم پیچیده می‌شود، غافل مانده‌اند. الله از آنچه مشرکان می‌گویند و به آن باور دارند منزه و پاک و برتر است.

روزی که فرشته ی مأمور دمیدن صور، در آن می دمد؛ تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند می میرند، مگر آنان که الله متعال نمردنش را اراده کرده باشد. سپس دوباره فرشته برای زنده کردن، در صور می دمد؛ به ناگاه همگى جان مى گيرند و به پا مى خيزند و در انتظارند که پروردگار با آنان چه خواهند كرد.

و زمین با نور تجلی پروردگار نیرومند برای داوری بین بندگان روشن می‌گردد، و نامه‌های اعمال مردم گشوده می‌شود، و پیامبران آورده می‌شوند، و امت محمد صلی الله علیه وسلم آورده می‌شوند تا به نفع پیامبران علیه اقوام‌شان گواهی دهند، و الله عادلانه میان همگی آنها داوری می‌کند، و در آن روز به آنها ستم روا نمی‌رود، یعنی بر بدی هیچ انسانی افزوده نمی‌شود، و از نیکی‌اش کاسته نمی‌گردد.

و الله جزای هرکسی را، بر اساس عملش که خیر باشد یا شر، به‌طور کامل می‌دهد، و الله از آنچه انجام می‌دهند آگاه‌تر است، و ذره‌ای از کارهای خیر و شرشان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به‌زودی در این روز آنها را در قبال اعمال‌شان جزا خواهد داد.

و فرشتگان، کافران به الله را گروه گروه خوارکنان به‌سوی جهنم می‌رانند، تا اینکه به جهنم برسند فرشتگان نگهبان جهنم که بر آن گماشته شده‌اند درهای جهنم را برای‌شان می‌گشایند، و با توبیخ این‌گونه از آنها استقبال می‌کنند: آیا رسولانی از جنس خودتان نزدتان نیامدند تا آیات نازل ‌شدۀ پروردگارتان به شما را برای‌تان بخوانند، و شما را از دیدار روز قیامت، به‌سبب عذاب سختی که دارد بترسانند؟! کافران با اقرار علیه خودشان می‌گویند: آری، تمام این موارد حاصل شده است، اما فرمان عذاب بر کافران واجب گردید، و ما از کافران بودیم.

برای خوار و نومید کردن آنها از رحمت الله و خروج از جهنم به آنها گفته می‌شود: از درهای جهنم وارد شوید و برای همیشه در آن بمانید، و جایگاه متکبران و برتری‌جویان بر حق، چه بد و زشت است.

و فرشتگان با نرمی، مؤمنان را که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کرده‌اند گروه گروه گرامی ‌داشته به‌سوی بهشت می‌برند، تا اینکه به بهشت برسند. درهای بهشت به روی‌شان گشوده می‌شود، و فرشتگان گماشته‌شدۀ به بهشت به آنها می‌گویند: بر شما از هر آسیب و هرچیز‌ ناگواری سلامتی باد، دل‌ها و اعمال‌تان پاک شده‌اند، پس به بهشت درآیید و برای همیشه در آن بمانید.

و مؤمنان وقتی به بهشت درآیند می‌گویند: تمام ستایش‌ها از آنِ الله است که وعده‌ای را که بر زبان رسولانش به ما داده بود محقق گردانید، چون به ما وعده داده بود که ما را به بهشت درمی‌آورد، و زمین بهشت را برایمان به میراث داد، که در هر مکانی از آن که بخواهیم جای می‌گیریم، پس چه نیکوست پاداش عاملانی که اعمال صالح را در جستجوی وجه پروردگارشان انجام می‌دهند.

و فرشتگان در این روز مشهود گرداگرد عرش حلقه می‌زنند، و الله را از آنچه سزاوارش نیست و کافران آن را به زبان می‌آورند منزه و پاک برمی‌شمارند، و الله میان تمام مخلوقات به عدالت داوری می‌کند، آن‌گاه هرکس را بخواهد گرامی می‌دارد و هرکس را بخواهد عذاب می‌کند، و گفته می‌شود: تمام ستایش‌ها از آنِ الله پروردگار مخلوقات است به‌سبب قضاوتی که در آن برای بندگان مؤمن خویش رحمت، و برای بندگان کافر خویش عذاب را حکم کرد.

﴿حمٓ١﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

نزول قرآن بر محمد -صلی الله علیه وسلم- از جانب پروردگارِ توانایی که هیچ کس بر او چیره نمی شود، و نسبت به منافع بندگانش بسیار دانا است.

ذاتی‌که آمرزندۀ گناهان، پذیرندۀ توبۀ کسانی از بندگانش که به‌سوی او توبه کنند، سخت‌ کیفر برای کسانی‌که از گناهان‌شان توبه نکرده‌اند و بخشنده و مهربان است. هیچ معبود برحقی جز او نیست، بازگشت بندگان در روز قیامت فقط به‌سوی او است، و آنها را به آنچه که سزاوارش هستند جزا می‌دهد.

هیچ‌کس در آیات الله که بر یگانگی او تعالی و راستی رسولانش دلالت دارند ستیزه‌جویی نمی‌کند مگر کسانی‌که به‌سبب تباهی عقل‌های‌شان به الله کفر ورزیده‌اند، پس بر آنها اندوه مدار، روزی و نعمت‌های گسترده‌ای که دارند نباید تو را بفریبد، زیرا مهلتی که به آنها داده می‌شود برای نزدیک ‌کردن تدریجی به‌سوی عذاب و فریب ‌دادن آنها است.

پیش از اینها قوم نوح به تکذیب پرداخته‌اند، و گروه‌هایی که قبل از اینها و پس از قوم نوح آمده‌اند، یعنی عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مَدیَن، و فرعون تکذیب کرده‌اند، و هر یک از امت‌ها قصد رسول‌شان را کردند تا او را بگیرند و به قتل برسانند، و به باطل خویش جدال کردند تا حق را با آن از بین ببرند، و تمام این امت‌ها را فرو گرفتم. پس بیندیش که کیفر من برای‌شان چگونه بوده، به تحقیق که کیفری سخت بوده است.

و همان‌گونه که الله به نابود کردن تمام امت‌های تکذیب ‌کننده فرمان داد، - ای رسول- این فرمان پروردگارت بر کسانی‌که کفر ورزیده‌اند واجب شده که ساکنان جهنم باشند.

- ای رسول- فرشتگانی که عرش پروردگارت را برمی‌دارند، و فرشتگانی که گرداگرد آن هستند، پروردگارشان را از آنچه که سزاوارش نیست منزه می‌شمارند، و به او ایمان می‌آورند، و در طلب آمرزش برای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند، این‌گونه دعا می‌کنند: پروردگارا، علم و مهربانی تو همه‌چیز را فرا گرفته است، پس کسانی را که از گناهان‌شان توبه کرده‌، و از دین تو پیروی کرده‌اند، ببخشای و آنان را از آتش جهنم محافظت کن.

و فرشتگان می‌گویند: پروردگارا، مؤمنان را به بهشت‌های جاویدانی که به آنها وعده داده‌ای وارد کن، و همراه آنها از میان پدران و همسران و فرزندانشان، کسانی را که عمل صالح انجام داده‌اند داخل کن. در حقیقت تو ذات شکست‌ ناپذیری هستی که هیچ‌کس بر تو چیره نمی‌شود، و در تقدیر و تدبیر خویش بسیار دانا هستی.

و آنان را از عواقب کارهای بدشان محفوظ بگردان و به سبب آن، عذابشان مده، و هر کس را در روز قیامت از کیفرِ اعمال بدش محافظت کنی؛ بى ترديد او را مورد رحمت قرار داده اى. این رهایی یافتن از عذاب، و بهره مندی از رحمت الهی با ورود به بهشت، رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمی کند.

همانا کسانی‌که به الله و رسولانش کفر ورزیده‌اند در روز قیامت آن‌گاه که به جهنم درآورده می‌شوند و بر خودشان انتقاد و نفرین می‌کنند این‌گونه ندا زده می‌شوند: به تحقیق که شدت خشم الله برای‌تان بزرگتر از شدت خشم شما بر خودتان است چون در دنیا به ایمان به‌سوی الله فرا خوانده می‌شدید اما به او کفر می‌ورزیدید، و معبودهایی همراه او تعالی می‌گرفتید.

و کافران آن‌گاه که اقرار و توبه‌شان سودی نمی‌رساند با اقرار به گناهان‌شان می‌گویند: پروردگارا، ما را دو بار میراندی آن‌گاه که عدم بودیم و ما را پدید آوردی، سپس ما را میراندی، و با پدید آوردن ما از عدم، و زنده‌ گردانیدن ما برای رستاخیز، دو بار ما را زنده گردانیدی، و به گناهانمان که مرتکب شده‌ایم اعتراف کردیم، آیا برای خروج از جهنم راهی هست که آن را بپیماییم و به زندگی بازگردیم تا اعمال صالح انجام دهیم، و از ما راضی شوی؟!

این عذاب که در آن قرار دارید بدان سبب است که وقتی الله به تنهایی در دعا فرا خوانده می‌شد و هیچ‌کس با او شریک قرار داده نمی‌شد به او کفر می‌ورزیدید و شریکانی برایش قرار می‌دادید، و هرگاه شریکی همراه الله عبادت می‌شد ایمان می‌آوردید، پس حکم فقط از آنِ الله است، که به ذات و تقدیر و قدرت خویش برتر است، و ذات بسیار بزرگی است که همه‌چیز از او پایین‌تر هستند.

الله همان ذاتی است که نشانه‌هایش را در جهان و در خودتان به شما می‌نمایاند؛ تا شما را بر قدرت و یگانگی او تعالی راهنمایی کنند، و آب باران را از آسمان بر شما فرو می‌فرستد تا گیاهان و محصولات و سایر روزی‌هایتان را برویاند، و فقط کسی از آیات الله پند می‌پذیرد که توبه‌کنان و خالصانه به‌سوی او بازگردد.

پس - ای مؤمنان- درحالی‌که طاعت و دعا را برای الله خالص گردانیده‌اید و به او شرک نورزیده‌اید او را در دعا بخوانید، هر چند کافران این کار را نپسندند و از این کار به خشم آیند.

و فقط او سزاوار است که دعا و طاعت برایش خالص گردانیده شود؛ زیرا برخلاف تمام مخلوقاتش درجاتی والا دارد، و صاحب عرش بزرگ است. وحی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد می‌فرستد تا هم خودشان بیدار شوند و هم دیگران را بیدار کنند و به این هدف که مردم را از روز قیامت که در آن، همگی به هم می‌پیوندند بترسانند.

روزی‌که در میدانی واحد گرد آورده شوند و ظاهر و آشکار گردند، هیچ‌چیز از آنها، نه خودشان و نه اعمال‌شان و نه جزایشان، بر الله پوشیده نمی‌ماند، و سوال می‌شود: امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟! اکنون یک پاسخ بیشتر وجود ندارد؛ فرمانروایی از آنِ الله است که در ذات و صفات و افعالش یگانه است، ذات نیرومندی که بر هر چیزی غلبه دارد، و همه‌چیز در برابر او فروتن است.

امروز هرکسی در قبال عملی که انجام داده است جزا داده می‌شود، اگر عملش خیر باشد جزای خیر، و اگر عملش شر باشد جزای شر به او داده می‌شود، و هیچ ستمی در این روز روا نمی‌رود؛ زیرا حاکم، همان اللهِ عادل است. به‌راستی‌که الله برای بندگانش محاسبه کننده‌ای سریع است؛ چون علم او تعالی بر آنها احاطه دارد.

و - ای رسول- آنها را از روز قیامت بترسان، همین قیامت که نزدیک شده، و آمدنی است، و هر آنچه که آمدنی باشد نزدیک است. در آن روز دل‌ها از ترس زیاد بالا می‌آیند تا اینکه به حلقوم‌های صاحبان‌شان می‌رسند، همان کسانی‌که خاموش می‌شوند و هیچ‌یک از آنها سخن نمی‌گوید مگر کسی‌که الله رحمان به او اجازه دهد، و کسانی‌که با شرک و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند نه هیچ دوست و خویشاوندی دارند، و نه هیچ شفاعتگرِ اطاعت ‌شده‌ای دارند که اگر به فرض به او اجازۀ شفاعت داده شود اطاعت شود.

الله از آنچه که چشمان بینندگان، پنهانی می‌ربایند، و از آنچه که سینه‌ها پنهان می‌دارند آگاه است، و ذره‌ای از این موارد بر او پوشیده نمی‌ماند.

و الله به عدالت حکم می‌کند، و بر هیچ‌کس نه با کاستن از نیکی‌هایش، و نه با افزودن بر بدی‌هایش ستم نمی‌کند، و کسانی‌که مشرکان آنها را به جای الله عبادت می‌کنند به هیچ‌چیز حکم نمی‌کنند؛ زیرا مالک چیزی نیستند. به‌راستی‌که الله سخنان بندگانش را می‌شنود، و نیات و اعمال‌شان را می‌بیند، و به‌زودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.

آیا این مشرکان در زمین نگشته‌اند، تا بیندیشند سرانجام امت‌های تکذیب ‌کنندۀ پیش از آنها چگونه بوده است. به تحقیق که سرانجام بدی داشته‌اند، آن امت‌ها از اینها نیرومندتر بودند، و از طریق ساخت و ساز، آثاری در زمین بر جای گذاشتند که اینها چنین آثاری از خویش بر روی زمین به جا نگذاشته‌اند. با این وجود، الله آنها را به‌سبب گناهان‌شان نابود کرد، و هیچ محافظی نداشتند که در برابر عذاب الله از آنها محافظت کند.

تنها سبب رسیدن این عذاب به آنها این بود که رسولان‌شان از جانب الله دلایل روشن و حجت‌های آشکار برای‌شان می‌آوردند، اما به الله کفر می‌ورزیدند و رسولانش را تکذیب می‌کردند، و با وجود نیرویی که داشتند الله آنها را فرو گرفت و نابود کرد. به‌راستی‌که او سبحانه ذاتی توانا و سخت‌کیفر است برای کسی‌که به او کفر ورزد، و رسولانش را تکذیب کند.

و به تحقیق که موسی را با آیات آشکار، و برهانی قاطع فرستادیم.

به‌سوی فرعون و وزیرش هامان و به‌سوی قارون، اما گفتند: موسی در ادعای رسالت، ساحر و دروغگو است.

پس وقتی‌ موسی علیه السلام برهان دلالت‌ کننده بر راستگویی خویش را آورد فرعون گفت: پسران کسانی را که همراه او ایمان آورده‌اند بکشید، و برای تحقیر آنها زنان‌شان را زنده نگه دارید، و نیرنگ کافران برای کم کردن شمار مؤمنان چیزی جز نیرنگی نابود شدنی و از بین ‌رفتنی نیست، که هیچ اثری ندارد.

و فرعون گفت: مرا رها کنید تا موسی را به سزای کیفرش بکشم، و پروردگارش را در دعا بخواند تا او را در برابر من محافظت کند؛ زیرا برایم مهم نیست که پروردگارش را در دعا بخواند، بلکه از این امر می‌ترسم که دین‌تان را تغییر دهد، یا با کشتار و ویرانی، موجب فساد در زمین گردد.

و موسی علیه السلام وقتی از تهدید فرعون آگاه شد گفت: همانا من از هر متکبر در برابر حق و ایمان به آن، که به روز قیامت، و حساب و کیفرش ایمان نمی‌آورد، به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه برده‌ام.

و مردی مؤمن به الله از خاندان فرعون که ایمان خویش را از قومش پنهان می‌داشت برای اعتراض به آنها بر تصمیم به قتل موسی علیه السلام گفت: آیا مردی بی‌گناه را می‌کشید فقط برای اینکه می‌گوید: پروردگار من الله است، و حجت‌ها و براهین دلالت‌ کننده بر راستگویی‌ خویش در این ادعا که فرستاده‌ای از جانب پروردگارش است را برای‌تان آورده است؟! و اگر به فرض دروغگو باشد زیان دروغش به خودش بازمی‌گردد، و اگر راستگو باشد بخشی از عذاب که به شما وعده می‌دهد به‌زودی به شما خواهد رسید. به‌راستی‌که الله کسی را که از حدود او تعالی می‌گذرد، و بر او و رسولش افترا می‌بندد، به‌سوی حق توفیق نمی‌دهد.

ای قوم من، امروز فرمانروایی مصر برای شماست و در این سرزمین چیره هستید، اما اگر به‌سبب قتل موسی، عذاب الله به ما برسد چه کسی به ما یاری می‌رساند؟! فرعون گفت: نظر، نظر من و حکم، حکم من است، و نظر من این است که برای دفع شر و فساد، موسی را بکشم، و شما را جز به حق و راستی راهنمایی نمی‌کنم.

و کسی‌که ایمان آورده بود برای نصحیت قومش گفت: همانا - اگر موسی را از روی ستم و ناحق بکشید- از عذابی مانند عذاب گروه‌های پیشین که علیه رسولان‌شان به دور هم جمع شدند و الله آنها را نابود کرد، بر شما می‌ترسم.

مثل عادت کسی‌که کفر ورزید و رسولان را تکذیب کرد مانند قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی‌که پس از آنها آمدند، که الله آنها را به‌سبب کفر و تکذیب رسولانش نابود کرده است، و الله ستم برای بندگانش نمی‌خواهد، و آنها را فقط به‌سبب گناهانشان، به کیفر مناسب، عذاب می‌کند.

و ای قوم من، همانا من از روز قیامت بر شما می‌ترسم، همان روزی‌که مردم به‌سبب خویشاوندی یا مقام شخص، یکدیگر را صدا می‌زنند به این گمان که این روش در این جایگاه هولناک به آنها سود می‌رساند.

روزی‌که از ترس جهنم برای فرار پشت می‌کنید، هیچ پشتیبانی ندارید که در برابر عذاب الله از شما محافظت کند، و هرکس‌که الله دست از یاری‌اش بردارد و به ایمان توفیقش ندهد هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند؛ زیرا هدایتِ توفیق فقط به دست الله است.

و به تحقیق ‌که پیش از موسی، یوسف دلایل آشکار بر یگانگی الله را برای‌تان آورد، اما شما پیوسته در شک و تکذیب دلایلی که برای‌تان آورد بودید، تا وقتی از دنیا رفت بر شک و دو دلی شما افزوده شد، و گفتید: الله هرگز رسولی پس از او نخواهد فرستاد. مانند این گمراهی شما از حق، الله هر متجاوز از حدودش، و تردید کننده در یگانگی‌اش را گمراه می‌سازد.

کسانی‌که بدون اینکه هیچ حجت و دلیلی برای‌شان آمده باشد در آیات الله ستیزه‌جویی می‌کنند تا آنها را باطل سازند، جدال‌شان مایۀ خشم بزرگی نزد الله و نزد کسانی‌که به او تعالی و رسولانش ایمان آورده‌اند شده است. همان‌گونه که الله بر دل‌های این ستیزه‌جویان در آیات ما به هدف ابطال آنها مُهر زده است بر دل هر متکبر روی‌گردان از حق مهر می‌زند، و او را به حق هدایت نمی‌کند، و به خیر راهنمایی نمی‌گرداند.

و فرعون به وزیرش هامان گفت: ای هامان، بنایی مرتفع برایم بساز تا به راه‌ها (و درها) دست یابم.

تا به راه‌هایی که به آسمان منتهی می‌شود دست یابم، آن‌گاه به معبود موسی که ادعا می‌کند همان معبود برحق است بنگرم، و قطعاً من گمان می‌کنم موسی در ادعایش دروغگو است. به این ترتیب زشتی عمل فرعون برایش زینت داده شد آن‌گاه که این امر را از هامان خواست، و از راه حق به راه گمراهی منحرف شد، و نیرنگ فرعون- برای پیروز ‌کردن باطلی که بر آن بود، و ابطال حقی که موسی علیه السلام آورده بود جز به تباهی نینجامید؛ زیرا سرانجامش نومیدی و شکست در تلاش، و بدبختی‌ای که هرگز قطع نمی‌شود بود.

و آن مرد از خاندان فرعون که ایمان آورده بود برای نصیحت و راهنمایی قومش به راه حق گفت: ای قوم من، از من پیروی کنید تا شما را به راه درست، و هدایت به‌سوی حق رهنمود و راهنمایی کنم.

ای قوم من، این زندگی دنیا فقط بهره ‌بردن از خوشی‌های موقتی است، پس نباید کالاهای نابود شدنی آن شما را بفریبد، و به‌راستی‌که سرای آخرت به‌سبب نعمت‌های همیشگی و ماندگاریش سرای آرامش و اقامت است، پس با طاعت الله برای آن سرا عمل کنید، و برحذر باشید از اینکه به‌سبب زندگی دنیایی‌تان از کار برای آخرت بازمانید.

هرکس کار بدی انجام دهد جز به مانند آنچه عمل کرده است کیفر نمی‌شود، و عذابی بر آن افزوده نمی‌شود. و هرکس کار نیکی انجام دهد و با آن در پی وجه الله باشد، مرد باشد یا زن، و به الله و رسولانش ایمان آورده باشد، افراد موصوف به این صفات پسندیده، روز قیامت در بهشت وارد می‌شوند، و الله از ثمرات و نعمت‌های ماندگاری که در بهشت قرار داده و هرگز قطع نمی‌شوند بدون شمارش به آنها روزی می‌دهد.

و ای قوم من، چه شده است که من شما را با دعوت به ایمان به الله و عمل صالح برای رهایی از زیان در زندگی دنیا و آخرت فرامی‌خوانم، و شما مرا با دعوت به کفر و نافرمانی الله به ورود در جهنم فرامی‌خوانید؟!

مرا به‌سوی باطل خویش فرامی‌خوانید تا به الله کفر ورزم، و همراه او تعالی دیگری را عبادت کنم که هیچ دانشی بر صحت عبادت او همراه الله ندارم، و من شما را به‌سوی ایمان به الله ذات شکست ‌ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و ذات بسیار آمرزنده‌ای که بندگانش را می‌بخشد فرامی‌خوانم.

در حقیقت آنچه مرا برای ایمان به آن و فرمان‌برداری از آن فرا می‌خوانید، هیچ دعوتی نه در دنیا و نه در آخرت ندارد که با آن به‌سوی حق فراخوانده شود، و به کسی‌که آن را در دعا بخواند پاسخ نمی‌دهد، و بازگشت همگی ما فقط به‌سوی الله است، و کسانی که در کفر و گناهان زیاده‌ روی می‌کنند ساکنان جهنم هستند که ورود به آن در روز قیامت برای‌شان لازم گشته است.

اما نصحیتش را نپذیرفتند، و او گفت: به‌زودی نصیحتی را که برای‌تان عرضه داشتم به یاد خواهید آورد، و به خاطر نپذیرفتن آن افسوس خواهید خورد، و تمام کارهایم را فقط به الله وامی‌گذارم، زیرا ذره‌ای از اعمال بندگانش بر او پوشیده نمی‌ماند.

پس وقتی خواستند او را بکشند الله او را از نیرنگ بدشان محافظت کرد، و عذاب غرق‌ شدگی خاندان فرعون را فراگرفت، الله او و تمام لشکریانش را در دنیا غرق ساخته است.

و پس از مرگشان، در ابتدا و پایان روز در قبرهای‌شان بر آتش عرضه می‌شوند، و روز قیامت گفته می‌شود: پیروان فرعون، به‌سبب کفر و تکذیب و بازداشتن از راه الله که مرتکب می‌شدید، به سخت‌ترین و بزرگ‌ترین عذاب درآیید.

و -ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که پیروان و پیشوایان ساکن جهنم با یکدیگر نزاع و کشمکش می کنند، و پیروانان مستضعف به پیشوایان متکبرشان می گویند: به راستی که ما در دنیا در گمراهی، پیروى از شما بودیم، پس آيا (امروز) بخشى از عذاب را به جاى ما پذيرا مى شوید؟

پیشوایان مستکبر می‌گویند: همانا ما- چه پیرو باشیم چه پیشوا- در جهنم هستیم، و هیچ‌یک از ما بخشی از عذاب دیگری را تحمل نمی‌کند، زیرا الله میان بندگان حکم کرده است، و به هرکس عذابی را که مستحق آن بوده داده است.

و پیروان و پیشوایان عذاب ‌شده در جهنم، وقتی نومید می‌شوند که از جهنم خارج و به زندگی دنیا بازگردند تا توبه کنند به فرشتگان گماشته ‌شده به جهنم می‌گویند: از پروردگارتان درخواست کنید که یک روز از این عذاب همیشگی را از ما بردارد.

نگهبانان جهنم در پاسخ به کافران می‌گویند: آیا رسولان‌تان براهین و دلایل آشکار را نمی‌آوردند؟! کافران می‌گویند: آری، براهین و دلایل آشکار را برایمان می‌آوردند. نگهبانان برای تمسخر آنها می‌گویند: پس خودتان درخواست کنید؛ زیرا ما برای کافران شفاعت نمی‌کنیم، اما درخواست کافران جز در تباهی و نابودی نیست، چون به‌سبب کفرشان از آنها پذیرفته نمی‌شود.

به‌راستی‌که ما رسولانمان و کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند در دنیا با پیروزی حجت‌شان و تقویت آنها در برابر دشمنانشان، و در روز قیامت با وارد نمودن آنها در بهشت، و کیفر دشمنان دنیایی‌شان با وارد نمودن‌شان در جهنم پس از اینکه پیامبران و فرشتگان و مؤمنان بر انجام تبلیغ و تکذیب امت‌ها گواهی می‌دهند یاری می‌رسانیم.

روزی‌که کسانی‌که با کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند، عذرخواهی‌شان از ستمی که مرتکب شده‌اند سودی به آنها نمی‌رساند. و در آن روز از رحمت الله رانده‌ می‌شوند، و در آخرت به‌سبب عذاب دردناکی که با آن روبه‌رو می‌شوند سرای بدی دارند.

و به‌تحقیق‌که به موسی علیه السلام علمی که با آن بنی‌اسرائیل را به‌سوی حق راهنمایی می‌کرد عطا کردیم، و تورات را کتابی موروثی میان بنی‌اسرائیل قرار دادیم که نسل به نسل آن را به ارث می‌بردند.

برای هدایت به راه حق، و یادآوری صاحبان عقل‌های سلیم.

پس - ای رسول- در برابر تکذیب و آزارهای قومت که به تو می‌رسد شکیبایی کن؛ زیرا وعدۀ الله به تو مبنی بر پیروزی و تقویت، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و برای گناهت آمرزش بخواه، و به ستایش پروردگارت در ابتدا و پایان روز تسبیح بگو.

همانا کسانی که بدون داشتن دلیل و برهانی، در مورد آیات الهی، بحث و ستیز می کنند تا آن را بی اعتبار سازند؛ چیزی جز اراده ی برتری و غرور، آنان را از قبول حق، باز نداشته است، و هرگز به این برتری بر حق، دست نخواهند یافت. پس -ای پیامبر- به الله پناه ببر؛ چرا که او شنوای سخنان و بینای اعمال بندگانش است، و از همه ی آن ها آگاه است و به زودی در برابر آن، سزایشان خواهد داد.

به‌طور قطع آفرینش آسمان‌ها و زمین با توجه به ستبری و گستردگی‌شان از آفرینش مردم بزرگ‌تر است، پس کسی‌که این دو را با وجود بزرگی‌شان آفریده است بر برانگیختن مردگان از قبرهای‌شان به صورت زنده توانا است تا آنها را مورد محاسبه و جزا قرار دهد. اما بیشتر مردم نمی‌دانند، و از آن پند نمی‌گیرند و این امر آشکار را دلیلی بر رستاخیز نمی‌گیرند.

و کسی‌که نمی‌بیند و کسی‌که می‌بیند با هم یکسان نیستند، و کسانی‌که به الله ایمان آورده‌، و رسولانش را تصدیق کرده و اعمال نیکو انجام داده‌اند، با کسی‌که با اعتقاد فاسد و گناهان، مرتکب اعمال بد شده است یکسان نیستند. جز اندکی پند نمی‌گیرید؛ چون اگر پند می‌گرفتید قطعاً به تفاوت میان این دو گروه پی می‌بردید و می‌کوشیدید از کسانی باشید که در جستجوی رضایت الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند.

به‌طور قطع و بدون تردید قیامت که الله در آن مردگان را برای حسابرسی و جزا برمی‌انگیزد آمدنی است، اما بیشتر مردم به آمدن این روز ایمان نمی‌آورند، و به همین دلیل برای آن آماده نمی‌شوند.

و - ای مردم- پروردگارتان می‌فرماید: فقط مرا عبادت کنید و فقط از من بخواهید، تا دعای‌تان را اجابت کنم و از شما درگذرم و به شما رحم کنم. همانا کسانی‌که از یگانه ‌دانستن من در عبادت تکبر می‌ورزند در روز قیامت خوار و ذلیل به جهنم وارد می‌شوند.

الله همان ذاتی است که شب را برای‌تان تاریک قرار داد تا در آن آرام گیرید و استراحت کنید، و روز را درخشان و روشنی ‌بخش قرار داد تا در آن کار کنید. به‌راستی‌که الله صاحب بخششی بزرگ بر مردم است که نعمت‌های آشکار و نهانش را بر آنها کامل کرده است، اما بیشتر مردم از او سبحانه در قبال این نعمت‌ها که به آنها ارزانی داشته است سپاسگزاری نمی‌کنند.

این الله که نعمت‌هایش را به شما بخشیده، آفریدگار همه‌چیز است، و هیچ آفریدگاری جز او وجود ندارد. هیچ معبود برحقی جز او نیست، پس چگونه از عبادت او به عبادت کسانی‌که مالک هیچ سود و زیانی نیستند بازگردانیده می‌شوید.

همان‌گونه که اینها از ایمان به الله و عبادت او به یگانگی و وحدانیت رویگردان شده‌اند، در هر زمان و مکانی کسی‌که آیات دلالت‌ کنندۀ الله بر یگانگی او تعالی را انکار می‌کند از ایمان و عبادت او به یگانگی و وحدانیت بازگردانیده می‌شود، و به هیچ حقیقتی هدایت نمی‌شود، و به هیچ راه راستی توفیق نمی‌یابد.

- ای مردم- الله همان ذاتی است که زمین را قرارگاهی آماده برای آرام‌ گرفتن شما بر روی آن، و آسمان را بنایی مستحکم و بازداشته ‌شده از سقوط بر روی سرتان قرار داد، شما را در رحم‌های مادران‌تان شکل و صورت بخشید و شکل شما را نیکو کرد، و از طعام‌های حلال و لذیذ به شما روزی داد، ذاتی‌که نعمت‌های مذکور را به شما ارزانی داشته است همان الله پروردگارتان است. الله پروردگار تمام مخلوقات، برتر و مقدس است، و هیچ پروردگاری غیر او سبحانه ندارند.

او ذات زنده‌ای است که هرگز نمی‌میرد، و معبود برحقی جز او نیست. پس فقط او را با عبادت و درخواست در دعا بخوانید؛ درحالی‌که فقط وجه او را قصد می‌کنید، و هیچ‌یک از مخلوقاتش را با او شریک نگردانید، تمام ستایش‌ها از آنِ الله پروردگار مخلوقات است.

- ای رسول- بگو: همانا الله مرا نهی کرده از اینکه این بت‌هایی که شما آنها را به جای الله عبادت می‌کنید و هیچ سود و زیانی نمی‌رسانند عبادت کنم درحالی‌که براهین و دلایل آشکار بر بطلان عبادت آنها برایم آمده است، و الله به من فرمان داده که با عبادت فقط از او فرمان‌برداری کنم؛ زیرا او پروردگار تمام مخلوقات است، و هیچ پروردگاری جز او ندارند.

او همان ذاتی است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس آفرینش شما را از نطفه قرار داد، و پس از نطفه از خونی بسته، و پس از آن شما را به صورت طفلانی کوچک از شکم‌های مادران‌تان درمی‌آوَرَد، تا به سن سخت و استوار شدن بدن برسید، سپس تا بزرگ شوید و به مرحلۀ پیری برسید، و برخی از شما قبل از این سن می‌میرند، و تا به زمان مشخصی در علم الله برسید، که نه از آن می‌کاهید، و نه بر آن می‌افزایید، و باشد که با این حجت‌ها و دلایلِ قدرت و یگانگی او تعالی سود ببرید.

فقط او سبحانه همان ذاتی است که زنده‌ کردن به دست او است، و فقط او همان ذاتی است که میراندن به دست او است، و هرگاه به چیزی حکم کند فقط به آن می‌گوید: (کن، باش)، به‌ناگاه موجود می‌شود.

- ای رسول- آیا ندیده‌ای کسانی را که با وجود وضوح آیات الله، برای تکذیب این آیات در آنها مجادله می‌کنند؛ تا از حال‌شان و اینکه چگونه با وجود وضوح حق از آن رویگردان می‌شوند تعجب کنی.

کسانی‌که قرآن، و حقیقتی که رسولانمان را با آن مبعوث کردیم تکذیب کرده‌اند، به‌زودی از سرانجام تکذیب خویش آگاه خواهند شد، و سرانجام بدشان را خواهند دید.

زمانی از این سرانجام آگاه می‌شوند که بند و ریسمان‌ها بر گردن‌هایشان، و زنجیرها در پاهای‌شان است، و مأموران جهنم آنها را می‌کشانند.

آنها را در آب سوزان که سخت جوشان است می‌کشانند، سپس در جهنم برافروخته می‌شوند.

سپس از روی سرزنش و نکوهش به آنها گفته می‌شود: معبودهای دروغینی که با عبادت آنها شرک می‌ورزیدید کجایند؟!

به جای الله از میان بت‌های‌تان که هیچ سود و زیانی نمی‌رسانند؟! کافران می‌گویند: از نظر ما پنهان شده‌اند و آنها را نمی‌بینیم، بلکه در دنیا چیزی را که سزاوار عبادت باشد عبادت نمی‌کردیم. مانند گمراه ‌شدن اینها، الله کافران هر زمان و مکانی را از حق گمراه می‌سازد.

و به آن ها گفته می شود: این عذابی که از آن رنج می برید به خاطر شادى و سرمستى زیاد و ناروایی است که در زمين به خاطر شرک ورزی انجام مى داديد.

از درهای جهنم درآیید و برای همیشه در آن بمانید، و چه زشت است قرارگاه متکبران از حق.

پس - ای رسول- در برابر آزار و تکذیب قومت شکیبایی کن، زیرا وعدۀ الله بر پیروزی تو، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد. پس چه بخشی از عذابی را که به آنها وعده می‌دهیم در زندگی‌ات به تو نشان دهیم مانند آنچه در روز بدر حاصل شد، یا پیش از آن تو را بمیرانیم، در روز قیامت فقط به‌سوی ما بازگردانده می‌شوند آن‌گاه آنها را در قبال اعمال‌شان جزا می‌دهیم، و آنها را به جهنم وارد می‌کنیم که برای همیشه در آن می‌مانند.

-ای پیامبر- همانا پیش از تو پیامبران زیادی را به سوی امت هایشان فرستادیم که امت هایشان تکذیبشان کرده و مورد آزار و اذیتشان قرار دادند ولی آنان در برابر تکذیب و آزارشان شكيبايى کرده اند. سرگذشت برخی از این پیامبران را برایت بازگو کرده و برخی دیگر را بازگو نکرده ایم. هيچ پيامبرى نمى تواند جز به اذن الهی، معجزه و نشانه ای از جانب پروردگارش بياورد، و پیشنهاد کافران به پیامبرشان در مورد آوردن معجزه و نشانه ها، ناروا است. هنگامى كه فرمان الهی مبنی بر پیروزی پیامبران یا قضاوت میان آنان صادر شود؛ در میان پیامبران و اقوامشان عادلانه قضاوت مى شود، آنگاه کافران نابود شده و پیامبران نجات می یابند. و آنگاه -در زمان داوری میان بندگان- اهل باطل، زيانمند خواهند بود چرا که به سبب کفرشان خود را در معرض نابودی قرار دادند.

الله همان ذاتی است که شتر و گاو و گوسفند برای‌تان قرار داد؛ تا از برخی از آنها سواری بگیرید، و از گوشت برخی از آنها بخورید.

در این مخلوقات منافع گوناگونی برای‌تان است که در هر عصری به تازگی می‌گراید، واز طریق آنها نیازهایی را که شما به آنها تمایل دارید، که از بارزترین آنها جابه‌جایی در خشکی و دریاست برای‌تان حاصل می‌شود.

و او سبحانه برخی آیات خویش را که بر قدرت و یگانگی‌اش دلالت دارند به شما نشان می‌دهد، پس به کدام‌یک از آیات الله پس از اینکه برای‌تان ثابت شد نشانۀ او تعالی است اعتراف نمی‌کنید؟!

آیا این تکذیب‌ کنندگان در زمین نگشته‌اند تا بیندیشند که سرانجام امت‌های تکذیب‌ کنندۀ پیش از آنها چگونه بوده است که از آن پند بگیرند؟! درحالی‌که آن امت‌ها اموال بیشتر و نیرویی بزرگتر، و آثار مستحکم‌تری نسبت به اینها در زمین داشته‌اند، اما وقتی عذاب نابودگرِ الله آنها را فرا گرفت نیرویی که آن را به دست می‌آوردند آنها را بی‌نیاز نساخت.

و چون رسولان‌شان دلایل آشکار را برای آنها آوردند این دلایل را تکذیب کردند، و به چنگ ‌زدن به دانش خویش که با آنچه رسولان‌شان آورده بودند منافات داشت راضی شدند، عذابی را که رسولان‌شان آنها را از آن می‌ترساندند و آنها آن را به تسمخر می‌گرفتند بر آنها فرود آمد.

اما هنگام مشاهدۀ عذابمان، وقتی اقرار به آنها سودی نمی‌رساند این‌گونه اقرار کردند: فقط به الله ایمان آوردیم، و به شریکان و بت‌هایی که به جای او عبادت می‌کردیم کافر شدیم.

و ایمان آنها وقتی دیدند عذاب ما بر آنها نازل می‌شود برای‌شان سودمند نبوده است، سنت الله که در بندگانش گذشته این است که ایمان‌شان هنگام مشاهدۀ عذاب، سودی به آنها نمی‌رساند، و کافران به‌سبب کفر به الله و توبه ‌نکردن از آن پیش از مشاهدۀ عذاب، هنگام نزول عذاب با قرار دادن خویش در معرض نابودی بر خویشتن زیان رسانده‌اند.

﴿حمٓ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

این قرآن از جانب اللهِ بخشنده و مهربان نازل شده است.

کتابی است که آیات آن به بهترین و کامل‌ترین وجه بیان شده است، و قرآنی به زبانی عربی نازل شده برای مردمی که می‌دانند؛ زیرا اینها همان کسانی هستند که از معانی قرآن، و هدایت به‌سوی حق که در آن وجود دارد سود می‌برند.

مژده‌ دهندۀ مؤمنان به پاداش بزرگی که الله برای‌شان آماده ساخته است، و ترسانندۀ کافران از عذاب دردناک الله است، اما بیشتر آنها از قرآن رویگردان شدند، و هدایت موجود در آن را به نیت قبول کردن گوش نمی‌کنند.

و گفتند: دل‌هایمان با حجاب‌هایی پوشیده شده و در آنچه ما را به‌سوی آن فرا می‌خوانی نمی‌اندیشند، و در گوش‌هایمان سنگینی‌ای است که آن را نمی‌شنوند، و میان ما و تو پرده‌ای قرار دارد که هیچ یک از سخنان تو به ما نمی‌رسد. پس تو به روش خودت عمل کن، ما نیز به روش خودمان عمل می‌کنیم، و هرگز از تو پیروی نخواهیم کرد.

- ای رسول- به این ستیزه‌جویان بگو: من فقط انسانی مانند خودتان هستم که الله به من وحی می‌کند که معبود برحق شما معبودی یگانه یعنی فقط الله است. پس راه منتهی به او را بپیمایید، و بخشایش گناهان‌تان را از او بخواهید، و نابودی و عذاب بر مشرکان است که کسی را غیر الله عبادت می‌کنند یا با او تعالی شریک می‌گردانند.

همان کسانی‌که زکات اموال‌شان را نمی‌پردازند، و همان‌ها به آخرت- و نعمت‌های جاویدان و عذاب دردناک آن- کافر هستند.

همانا کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده، و اعمال صالح انجام داده‌اند پاداشی جاویدان و قطع نشدنی یعنی بهشت برای‌شان است.

- ای رسول- برای توبیخ مشرکان بگو: چرا به الله که زمین را در دو روز: یکشنبه و دوشنبه، آفرید کفر می‌ورزید، و همتایانی برایش قرار می‌دهید و آنها را به جای او عبادت می‌کنید؟! این است پروردگار تمام مخلوقات.

و بر فراز زمین، کوه هایی استوار که آن را از تكان خوردن نگه می دارند، قرار داد، و در آن برکت قرار داد و آن را برای همیشه پر خیر و برکت کرد، و رزق و روزی مردم و حیوانات را در آن قرار داد. این ها را در دو روز سه شنبه و چهارشنبه آفرید که همراه با دو روز قبل (که در آن زمین را آفريد) چهار روز می شود، و (حقیقت امر) برای سؤال کنندگان بیان و روشن گردید.

سپس او سبحانه قصد آفرینش آسمان کرد، و آسمان در آن روز دودی بود که به آن و زمین فرمود: به اختیار، یا به اجبار از فرمان من اطاعت کنید، که هیچ راه گریزی از آن ندارید. آسمان و زمین گفتند: پروردگارا فرمان‌بردارانه آمدیم، و هیچ اراده‌ای جز ارادۀ تو نداریم.

پس الله آفرینش آسمان‌ها را در دو روز: پنج‌شنبه و جمعه کامل کرد، و با این دو روز آفرینش آسمان‌ها و زمین را در شش روز به پایان برد، و الله در هر آسمانی آنچه را که در آن مقدر می‌کند، و طاعت و عبادتی را که به آن امر می‌کند، وحی کرد. و آسمان دنیا را با ستارگان آراستیم، و با آنها آسمان را از استراق سمع شیاطین حفظ کردیم. تمام این موارد، تقدیر ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود و از آفرینش خویش بسیار دانا است.

پس - ای رسول- اگر اینها از ایمان به آنچه آورده‌ای روی گرداندند به آنها بگو: شما را از عذابی ترساندم که بر شما واقع می‌شود مانند عذابی که بر عاد قوم هود علیه السلام، و ثمود قوم صالح علیه السلام وارد شد آن‌‌گاه که آن دو (پیامبر) را تکذیب کردند.

وقتی رسولانمان پیاپی نزدشان آمدند و هر یک از این پیامبران با دعوتی واحد به آنها امر می‌کرد که فقط الله را عبادت کنید، کافران‌شان گفتند: اگر پروردگارمان فروفرستادن فرشتگان به عنوان رسول را به‌سوی ما می‌خواست به‌طور قطع آنها را فرو می‌فرستاد. پس ما به آنچه شما با آن فرستاده شده‌اید کافر هستیم؛ چون انسان‌هایی مانند خودمان هستید.

اما عاد قوم هود علیه السلام افزون بر کفر به الله، در زمین به‌ناحق تکبر ورزیدند، و به کسانی‌که پیرامون‌شان بودند ستم کردند، و درحالی‌که به نیروی خویش مغرور بودند گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است؟! به گمان‌شان هیچ‌کس از آنها نیرومندتر نبود، پس الله این‌گونه به آنها پاسخ داد: آیا اینها نمی‌دانند و نمی‌بینند الله که آنها را آفریده و نیرویی را که آنها را از راه به در برده است در آنها به ودیعه گذاشته، از آنها نیرومندتر است؟! و به آیات الله که هود علیه السلام آنها را آورد کفر می‌ورزیدند.

پس بادی با صدایی آزار دهنده که به‌سبب عذابی که در آن وجود داشت برای‌شان شوم و نامبارک بود در شش روز بر آنها فرستادیم؛ تا عذاب ذلت و خواری را در زندگی دنیا به آنها بچشانیم، و به‌طور قطع عذاب آخرت که در انتظارشان است خوارکننده‌تر است، و هیچ‌کس را نمی‌یابند که به آنها یاری رساند و آنها را از عذاب نجات دهد.

و اما ثمود، قوم صالح -علیه السلام- را با روشن کردن راه حق راهنمایی کردیم، اما آنان گمراهی را بر هدایت ترجیح دادند، پس به سبب کفر و گناهانی که می کردند؛ آذرخش از عذاب و ذلت آور آنان را نابود کرد.

و کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آورده بودند، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی می‌ترسیدند نجات دادیم، و آنها را از عذابی که به قوم‌شان رسید رهاندیم.

و روزی‌که الله دشمنانش را به‌سوی آتش گرد می‌آورد، مأموران جهنم همگی آنها را به یکجا می‌رانَند، و نمی‌توانند از جهنم بگریزند.

تا به جهنم که به‌سوی آن رانده می‌شدند برسند، و از آنچه که در دنیا انجام می‌دادند شانه خالی می‌کنند. گوش‌ها و چشم‌ها و پوست‌های‌شان به کفر و گناهانی که در دنیا انجام می‌دادند بر ضد آنها گواهی می‌دهند.

و کافران به پوست‌های‌شان می‌گویند: چرا به آنچه که در دنیا انجام می‌دادیم بر ضد ما گواهی دادید؟! پوست‌ها در پاسخ صاحبان‌شان می‌گویند: الله که هر چیزی را به سخن آورده ما را به سخن آورد، و او شما را اولین بار آن‌گاه که در دنیا بودید آفرید، و در آخرت برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی او بازگردانیده می‌شوید.

و هنگام ارتکاب گناهان، آنها را پنهان نمی‌کردید تا گوش‌ها و چشم‌ها و پوست‌های‌تان بر ضد شما گواهی ندهند؛ زیرا شما به حساب و کیفر و پاداش پس از مرگ ایمان نداشتید، اما گمان کردید که الله سبحانه بسیاری از کارهای‌تان را نمی‌داند، و بر او پوشیده می‌ماند، پس فریب خوردید.

و همین گمان بدی که به پروردگارتان بردید شما را نابود کرد، و این‌گونه در دنیا و آخرت از زیان‌دیدگان شدید.

پس اگر اینها که گوش‌ها و چشم‌ها و پوست‌های‌شان بر ضد آنها گواهی داده‌اند شکیبایی کنند، جهنم جایگاه و پناهگاهشان است که به آن پناه می‌برند، و اگر دفع عذاب و جلب رضایت الله از خودشان را درخواست کنند، هرگز نه به رضایت او تعالی دست خواهند یافت و نه وارد بهشت خواهند شد.

و برای این کافران، همنشینانی از شیاطین آماده کردیم که همراه آنها بودند، و اعمال بدشان را در دنیا برای‌شان آراستند، و امر آخرت را که در پی آنها بود برای‌شان آراستند تا اینکه یادآوری آخرت و عمل به آن را از یادشان بردند، و عذاب در میان امت‌های جن و انسی که قبل از آنها گذشته بودند بر آنها واجب شد، به‌راستی‌که آنها زیانکار بودند چون در روز قیامت به خودشان و خانواده‌های‌شان با وارد شدن در جهنم زیان رسانده‌اند.

و کافران وقتی از رویارویی دلیل با دلیل ناتوان ماندند این‌گونه به یکدیگر توصیه کردند: به این قرآن که محمد بر شما می‌خوانَد گوش ندهید، و از آنچه در آن است فرمان‌برداری نکنید، و هنگام قرائت آن توسط محمد فریاد بکشید و صداهای‌تان را بالا ببرید؛ تا با این کار بر او پیروز شوید، و او از تلاوت قرآن و دعوت به آن دست بکشد، آن‌گاه از او راحت شویم.

و به‌طور قطع به کسانی‌که به الله کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند عذابی سخت در روز قیامت خواهیم چشاند، و قطعاً آنها را به کیفر اعمال‌شان بر حسب بدترین شرک و گناهی که انجام می‌دادند مجازات خواهیم کرد.

این جزا، جزای دشمنان الله که به او تعالی کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند: جهنم است، که جاویدان و برای همیشه در آن می‌مانند، جزایی بر انکار و عدم ایمان آنها به آیات الله، با وجود وضوح و حجت قوی‌ای که این آیات داشتند.

و کسانی‌که به الله کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند گفتند: پروردگارا، جن‌ها و انسان‌هایی که ما را گمراه کردند به ما نشان بده: ابلیس که کفر و دعوت به آن را پایه‌گذاری کرد، و پسر آدم که ریختن خون را بنا نهاد، که این دو را در جهنم زیر پاهایمان قرار دهیم؛ تا از پایین‌ترین کسانی ‌باشند که سخت‌ترین عذاب جهنم برای‌شان است.

همانا کسانی‌که گفتند: پروردگار ما الله است، و هیچ پروردگاری جز او نداریم، و بر اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی پایداری کردند، فرشتگان هنگام فرا رسیدن مرگشان بر آنها فرود می‌آیند و به آنها می‌گویند: نه از مرگ بترسید و نه از آنچه پس از آن است، و بر آنچه در دنیا به جای می‌گذارید اندوهگین نشوید، و شما را بشارت باد به بهشتی که در دنیا در قبال ایمان‌تان به الله و اعمال صالحتان به آن وعده داده می‌شدید.

ما دوستان شما در زندگی دنیا هستیم، که شما را به راه راست ارشاد و محافظت می‌کردیم، و در آخرت نیز دوستان شما هستیم، پس دوستی ما با شما پایدار است، و در بهشت تمام خوشی‌ها و آرزوها و خواسته‌هایی را که می‌طلبید برای‌تان فراهم است.

رزق و روزیِ آماده‌شده‌ای است برای پذیرایی شما از سوی پروردگاری که نسبت به گناهان کسانی از بندگانش که به‌سوی او توبه کنند، بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.

و هیچ‌کس خوش‌گفتارتر از کسی نیست که به‌سوی توحید الله و عمل به شریعت او تعالی فرامی‌خواند، و عملی صالح که پروردگارش را راضی می‌سازد انجام می‌دهد، و می‌گوید: همانا من از تسلیم‌شدگان و فرمان‌برداران الله هستم، و هرکس تمام این موارد را انجام دهد خوش‌گفتارترین مردم است.

و انجام نیکی‌ها و طاعات که الله را راضی می‌سازند، و انجام بدی‌ها و گناهان که او تعالی را به خشم می‌آورند یکسان نیستند. بدی کسی را که به تو بدی کرده با نیکوترین خصلت دفع کن، آن‌گاه کسی که میان تو و او دشمنی دیرینه‌ای وجود دارد- وقتی که بدی‌اش را با نیکوکاری به او دفع کردی- گویی رفیقی شفیق است.

و جز کسانی‌که در برابر آزار و بدی‌هایی که از جانب مردم با آن روبرو می‌شوند شکیبایی کرده‌اند به این خصلت پسندیده دست نمی‌یابند، و جز کسی‌که صاحب سهمی بزرگ است به آن نمی‌رسد؛ زیرا خیر زیاد، و سود فراوانی در آن وجود دارد.

و اگر در هر زمان شیطان، شری را به تو وسوسه کرد به الله پناه ببر؛ زیرا او تعالی سخنانت را می‌شنود، و از حال تو بسیار آگاه است.

و از جمله آیات الله که بر عظمت و یگانگی او تعالی دلالت دارند در پی هم آمدن شب و روز، و خورشید و ماه است. - ای مردم- نه برای خورشید سجده کنید، و نه برای ماه؛ و فقط الله را سجده کنید که آنها را آفریده است اگر واقعا الله را عبادت می‌کنید.

پس اگر تکبر ورزیدند و روی گردانیدند، و برای الله آفریدگار سجده نکردند، فرشتگانی که نزد الله هستند شب و روز او سبحانه را تسبیح و ستایش می‌کنند، و از عبادت او تعالی خسته نمی‌شوند.

و از دیگر آیات الله که بر عظمت و یگانگی و قدرت او تعالی بر رستاخیز دلالت دارد این است که تو زمین را بدون گیاه می‌بینی، و چون آب باران را بر آن فرو فرستیم به‌سبب نمو بذرهای نهان در آن به جنبش درمی‌آید، و برمی‌دمد. همان ذاتی‌که این زمین مرده را با گیاهان زنده گردانید، به‌طور قطع زنده‌ کنندۀ مردگان و برانگیزانندۀ آنها برای حسابرسی و جزا است؛ زیرا او بر هر کاری توانا است، و نه زنده‌گرداندن زمین پس از اینکه مرده بود او را ناتوان می‌سازد، و نه زنده‌گرداندن و برانگیختن مردگان از قبرهایشان.

حالِ کسانی‌که در آیات ما با انکار و تکذیب و تحریف آنها از حق به انحراف می‌روند، بر ما پوشیده نیست، و ما از آنها آگاه هستیم. پس آیا کسی‌که در جهنم افکنده می‌شود بهتر است یا کسی‌که روز قیامت در حالی می‌آید که از عذاب ایمن است؟ - ای مردم- هر خیر و شری که می‌خواهید انجام دهید، که ما خیر و شر را برای‌تان مشخص کرده‌ایم. همانا الله آنچه را انجام می‌دهید می‌بیند، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند.

به‌طور قطع کسانی‌که به قرآن وقتی از جانب الله نزدشان آمد کفر ورزیدند در روز قیامت عذاب می‌شوند، و قطعاً قرآن کتاب محکم و استواری است، که نه هیچ تحریف‌ کننده‌ای می‌تواند آن را تحریف کند، و نه هیچ تبدیل ‌کننده‌ای می‌تواند آن را تغییر دهد.

باطل نه از پیش روی آن و نه از پشت سرش با کاسته ‌شدن یا افزوده‌ شدن یا تبدیل و تحریف به‌سوی قرآن نمی‌آید، از جانب ذاتی‌که در آفرینش و تقدیر و تشریعش بسیار دانا، و در هر حالتی ستوده‌شده است، نازل گردیده است.

- ای رسول- جز تکذیبی که به رسولان پیش از تو گفته شده است به تو گفته نمی‌شود پس شکیبا باش؛ زیرا پروردگارت برای هرکس از بندگانش که به‌سوی او توبه کند صاحب آمرزش، وبرای کسی‌که بر گناهانش اصرار ورزد و هرگز توبه نکند صاحب کیفری دردناک است.

و اگر این قرآن را به زبانی غیر از زبان عربی نازل کرده بودیم به‌طور قطع کافران از میان آنها می‌گفتند: چرا آیاتش به روشنی بیان نشده تا آنها را بفهمیم، آیا قرآن، غیر عربی و کسی‌که آن را آورده عربی است؟ - ای رسول- به اینها بگو: قرآن- برای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند و رسولانش را تصدیق کرده‌اند- هدایتی از گمراهی و شفای جهل و آثار جهل که در سینه‌ها وجود دارد است، و کسانی‌که به الله ایمان نمی‌آورند در گوش‌های‌شان سنگینی است، و قرآن برای آنها مبهم و غیر قابل فهم است. اینها که صفات مذکور را دارند مانند کسانی هستند که از مکان دور صدا زده می‌شوند، پس چگونه می‌توانند صدای منادی را بشنوند!

و به تحقیق که به موسی علیه السلام تورات را دادیم و در آن اختلاف واقع شد؛ برخی از آنها به آن ایمان آوردند، و برخی از آنها به آن کفر ورزیدند، و اگر وعده‌ای از جانب الله نبود مبنی بر اینکه در روز قیامت میان بندگانش در آنچه در آن با هم اختلاف دارند داوری می‌کند به‌طور قطع میان اختلاف ‌کنندگان در تورات حکم می‌کرد، و راستگو و یاوه‌گو را مشخص می‌ساخت، آن‌گاه راستگو را گرامی می‌داشت و یاوه‌گو را خوار می‌ساخت، و به‌راستی‌که کافران دربارۀ قرآن به شکی سخت گرفتار هستند.

هرکس عمل صالحی انجام دهد سود عمل او به خودش بازمی‌گردد، زیرا عمل صالحِ هیچ‌کسی به الله سود نمی‌رساند، و هرکس عمل بدی مرتکب شود زیان آن به خودش بازمی‌گردد، زیرا نافرمانی هیچ‌یک از مخلوقات الله به او تعالی زیانی نمی‌رساند، و به‌زودی هرکس را به آنچه که استحقاقش را دارد جزا خواهد داد، و - ای رسول- پروردگارت نسبت به بندگان خویش ستمکار نیست، و هرگز از نیکی‌های‌شان نخواهد کاست، و بر بدی‌های‌شان نخواهد افزود.

دانش قیامت فقط به الله بازگردانده می‌شود؛ زیرا فقط او می‌داند که چه زمانی رخ می‌دهد، و غیر او از این امر آگاه نیست. و جز به علم او تعالی هیچ میوه‌ای از غلافش بیرون نمی‌آید، و هیچ ماده‌ای بار برنمی‌دارد و بار نمی‌گذارد. و ذره‌ای از این امر از دستش نمی‌رود، و روزی‌که الله مشرکان را که همراه او بت‌ها را عبادت می‌کردند، از روی توبیخ به خاطر عبادت بت‌ها، این‌گونه ندا می‌دهد: شریکان من که ادعا می‌کردید شریکانم هستند کجایند؟ مشرکان می‌گویند: در برابر تو اعتراف کردیم، که اکنون هیچ‌یک از ما نیست که گواهی دهد تو شریکی داری.

و بت‌های ادعایی آنها از نظرشان پنهان می‌شوند، و یقین می‌کنند که هیچ راه فرار و گریزی از عذاب الله ندارند.

انسان از درخواست سلامتی و مال و فرزند و سایر نعمت‌ها خسته نمی‌شود، و اگر فقر یا بیماری و آسیبی دیگر به او برسد از رحمت الله بسیار مأیوس و نومید می‌گردد.

و اگر سلامتی و ثروت و بهبودی از مصیبت و بیماری‌ای که به او رسیده است به او بچشانیم به‌طور قطع خواهد گفت: این از آنِ من است؛ چون شایسته و سزاوارش هستم، و گمان نمی‌کنم که قیامت برپا شود، و به فرض اگر قیامت برپا شود نزد الله صاحب ثروت و مال خواهم بود، و همان‌گونه که به‌سبب استحقاقم در دنیا بر من نعمت ارزانی داشت در آخرت بر من نعمت می‌بخشد، و به‌طور قطع کسانی را که به الله کفر ورزیده‌اند از کفر و گناهانی که انجام داده‌اند باخبر خواهیم ساخت، و به‌طور قطع عذابی را که به نهایت سختی رسیده است به آنها خواهیم چشاند.

و هرگاه سلامتی و بهبودی و نعمتی دیگر به انسان بخشیم از یاد و طاعت الله غافل می‌شود، و متکبرانه روی می‌گرداند، و هرگاه بیماری و فقر و مانند آن به او رسد بسیار به‌سوی الله دعا می‌کند، و از آسیبی که به او رسیده به‌سوی الله شکوه و گلایه می‌کند تا آسیب را از او برطرف سازد؛ یعنی نه وقتی‌ پروردگارش بر او نعمت بخشد از او سپاسگزاری می‌کند، و نه در برابر مصیبت او آن‌گاه که او را گرفتار سازد شکیبایی می‌کند.

- ای رسول- به این مشرکان تکذیب‌کننده بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از جانب الله باشد، و شما به آن کفر ورزید و آن را تکذیب کنید، پس چه حالی خواهید داشت؟! و چه کسی گمراه‌تر است از آن کس که با حق ستیزه‌جویی می‌کند با آن‌که حق آشکار شده و دلیل و قوت دلیلش روشن شده است؟!

به زودی آیات خویش در کرانه‌های زمین از آنچه که الله برای مسلمانان فتح می‌کند، و آیات خویش را در خودشان با فتح مکه به آنها نشان خواهیم داد؛ تا آنچه این شک را برطرف می‌سازد که این قرآن حقیقتی است که هیچ شکی در آن راه ندارد برای‌شان روشن شود. آیا برای این مشرکان بر اینکه قرآن حقیقت است، این گواهی الله که قرآن از جانب او آمده، کافی نیست؟! گواهی چه کسی از گواهی الله بزرگتر است؟! پس اگر حق را می‌خواستند به‌طور قطع به گواهی پروردگارشان بسنده می‌کردند.

آگاه باشید که مشرکان در مورد دیدار پروردگارشان در روز قیامت مردد هستند چون رستاخیز را انکار می‌کنند، و آنها به آخرت ایمان نمی‌آورند؛ از این رو با انجام عمل صالح برای آن آماده نمی‌شوند. بدانید که علم و قدرت الله بر هر چیزی احاطه دارد.

﴿حمٓ١﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

﴿عٓسٓقٓ٢﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

ای محمد مانند این وحی، الله که در گرفتن انتقام از دشمنانش شکست ‌ناپذیر، و در تدبیر و آفرینش خویش بسیار دانا است، به تو و پیامبرانش که پیش از تو بودند وحی می‌کند.

آفرینش و فرمانروایی و تدبیر تمام آنچه در آسمان‌ها و در زمین است فقط از آنِ الله است، و او تعالی به ذات و قدرت و توان خویش برتر، و در ذات خویش بسیار بزرگ است.

و در برابر جلال و عظمت الله ذو الجلال، نزدیک است آسمان‌ها با همه عظمت و ارتفاعی که دارند از فراز زمین‌ها بشکافند. و فرشتگان از سر فروتنی و بزرگداشت، پروردگارشان را درحالی‌که او را می‌ستایند منزه و بزرگ می‌دارند، و از الله برای ساکنان زمین آمرزش درخواست می‌کنند. بدانید که الله نسبت به گناهان بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

و کسانی‌که بت‌هایی به جای الله گرفته‌اند و آنها را به جای الله دوست دارند و عبادت می‌کنند، الله در کمین آنها است و اعمال‌شان را ثبت می‌کند و آنها را در قبال اعمال‌شان جزا می‌دهد، و -ای رسول- تو مسئول حفظ اعمال آنها نیستی، و دربارۀ اعمال‌شان از تو سوال نخواهد شد، تو فقط ابلاغ ‌کننده‌ هستی.

و - ای رسول- همان‌گونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم قرآنی به زبان عربی به‌سوی تو فرستادیم تا مکه و آبادی‌های عربی پیرامون آن، سپس تمام مردم را انذار دهی، و مردم را از روز قیامت بترسانی روزی‌که الله از اولین تا آخرین، همگی را در میدانی واحد برای حسابرسی و جزا گرد می‌آورد، و هیچ تردیدی در وقوع آن روز وجود ندارد، و در آن روز مردم به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروهی در بهشت هستند و اینها مؤمنان هستند، و گروهی دیگر یعنی کافران در جهنم هستند.

و اگر الله می‌خواست آنها را امتی یگانه بر دین اسلام قرار دهد به‌طور قطع این کار را انجام می‌داد، و همگی آنها را به بهشت وارد می‌کرد، اما حکمت او تعالی اقتضا کرد که هرکس را که می‌خواهد در اسلام درآورد، و وارد بهشت کند، و کسانی‌که با کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند نه هیچ دوست و کارسازی دارند تا کارشان را برعهده گیرد و نه هیچ یاوری تا آنها را از عذاب الله نجات دهد.

بلکه این مشرکان به جای الله دوستانی گرفته‌اند که با آنها دوستی می‌کنند، حال آن‌که دوست و کارساز حقیقی الله است، و دیگران هیچ سود و زیانی نمی‌رسانند، و او تعالی است که مردگان را با برانگیختن‌شان برای حسابرسی و جزا زنده می‌گرداند، و هیچ چیزی او سبحانه را ناتوان نمی‌سازد.

و - ای مردم- در هر مورد از اصول یا فروع دین‌تان که اختلاف کردید حکم آن به‌سوی الله بازمی‌گردد، و در مورد آن به کتاب او تعالی یا سنت رسولش صلی الله علیه وسلم ارجاع داده می‌شود. ذاتی‌که این صفات را دارد همان پروردگارم است، در تمام کارهایم بر او توکل کردم، و با توبه به‌سوی او بازمی‌گردم.

الله آفریدگار آسمان‌ها و زمین بدون نمونۀ قبلی است، از خود شما جفت‌هایی برای‌تان قرار داد، و شتر و گاو و گوسفند را به صورت نر و ماده برای‌تان قرار داد، تا به خاطر شما تکثیر و زیاد شوند. در جفت‌هایی که برای‌تان قرار داده است از طریق ازدواج شما را می‌آفریند، و از گوشت و شیر چارپایان که برای‌تان قرار داده است به شما طعام می‌دهد. هیچ‌یک از مخلوقاتش مثل او نیست، او تعالی سخنان بندگانش را می‌شنود، و کارهای‌شان را می‌بیند، و ذره‌ای از این موارد از او پنهان نمی‌ماند، و به‌زودی آنها را در قبال اعمال‌شان جزا خواهد داد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر.

کلیدهای گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ او است، رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد، برای آزمایش او می‌گشاید که آیا سپاسگزاری می‌کند یا ناسپاسی؟ و آن را بر هرکس بخواهد برای آزمایش او تنگ می‌گرداند که آیا شکیبایی می‌کند یا بر تقدیر الله خشم می‌گیرد؟ به‌راستی‌که او از همه چیز آگاه است، و هیچ یک از مصالح بندگانش بر او پوشیده نمی‌ماند.

دینی همانند آنچه نوح -علیه السلام- را به تبلیغ و عمل به آن فرمان دادیم برای شما تشریع کرده است، و -ای پیامبر- آنچه را به تو وحی کرده و برای شما تشریع کرده ایم مانند آن چیزی است که ابراهیم، موسی و عیسی -علیهم السلام- را به تبلیغ و عمل به آن فرمان دادیم، و خلاصه ی آن چنین است: دین را برپا دارید و در آن تفرقه نکنید، توحید الله متعال و ترک عبادت غیر او که آنان را بدان دعوت می کنی، برای مشرکان بسیار سخت است. الله هر یک از بندگانش را که بخواهد بر می گزیند و به او توفیق عبادت و طاعت خویش را می دهد، و هر کسی را که با توبه از گناهانش به سوی الله بازگردد؛ هدایت می دهد.

و کافران و مشرکان پراکنده نشدند مگر پس از اینکه با بعثت محمد صلی الله علیه وسلم به‌سوی‌شان حجت بر آنها اقامه شد، و سبب تفرقه‌شان فقط سرکشی و ستم بود، و اگر در علم الله نگذشته بود که عذاب را تا زمانی‌که در علم او تعالی مشخص است یعنی روز قیامت از آنها به تأخیر اندازد به‌طور قطع الله میان آنها داوری می‌کرد، و به‌سبب کفرشان به الله و تکذیب رسولانش عذاب را بر آنها به تعجیل می‌انداخت. و کسانی‌که پس از پیشینیان خویش و پس از این مشرکان، تورات را از یهود، و انجیل را از نصاری، به میراث بردند، به‌طور قطع دربارۀ این قرآن که محمد صلی الله علیه وسلم آورده در تردید هستند و آن را تکذیب می‌کنند.

به این دین مستقیم دعوت کن، و بر اساس آنچه الله به تو فرمان داده بر آن پایدار باش، و از هوس‌های باطل آنها پیروی نکن، و هنگام مجادله با آنها بگو: به الله و به کتاب‌هایی که الله بر رسولانش فرو فرستاده ایمان آوردم، و الله به من فرمان داده تا میان شما به عدالت داوری کنم. الله که آن را عبادت می‌کنم پروردگار همگی ما و شماست. اعمال ما خیر باشد یا شر، برای خودمان است، و اعمال شما نیز خیر باشد یا شر برای خودتان است. پس از اینکه حجت روشن و آشکار شد هیچ جدالی میان ما و شما نیست، در روز قیامت الله همگی ما را جمع می‌کند، و بازگشت به‌سوی او است. آن‌گاه هر یک از ما را به آنچه که سزاوارش است جزا می‌دهد، و در آن هنگام راستگو از دروغگو، و حق‌دار از ناحق مشخص می‌گردد.

و کسانی‌که در این دین نازل‌شده بر محمد صلی الله علیه وسلم پس از اینکه مردم آن را پذیرفتند با حجت‌های باطل مجادله می‌کنند، حجت آنها نزد پروردگارشان و نزد مؤمنان نابودشدنی و ساقط است، و هیچ اثری ندارد، و به این سبب که کفر ورزیدند و حق را رها کردند خشمی از جانب الله بر آنها است، و عذابی سخت در روز قیامت منتظرشان است.

الله همان ذاتی است که قرآن را به حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست نازل کرد، و عدالت را فرستاد تا میان مردم به انصاف حکم کند، و شاید قیامت که اینها آن را تکذیب می‌کنند نزدیک باشد، و مسلّماً هر امری که آمدنی باشد نزدیک است.

کسانی‌که به قیامت ایمان ندارند خواستار تعجیل در آمدن آن هستند؛ زیرا به حساب و پاداش و کیفر ایمان ندارند، و کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند به‌سبب ترس از مقصدشان در قیامت از آن می‌ترسند، و به یقین می‌دانند که قیامت همان حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد. بدانید کسانی‌که در مورد قیامت مجادله و ستیزه‌جویی می‌کنند، و در وقوع آن تردید می‌ورزند، به‌طور قطع در گمراهی دوری از حقیقت هستند.

الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است، به هر كسى كه را بخواهد روزی می دهد و روزی اش را فراوان می کند، و از روی حکمت و رحمت خود، روزی هر کسى را که بخواهد كاهش مى دهد. اوست صاحب قدرت کامل که هیچ کس بر او چیره نمی شود، و او ذات چيره دستى است که از دشمنانش انتقام می گیرد.

هرکس پاداش آخرت را بخواهد و برای آن کار کند، بر پاداش او می‌افزاییم، یعنی یک نیکی به ده تا هفتصد و حتی تا چند برابر بیشتر؛ و هرکس فقط دنیا را بخواهد سهم مقدر شدۀ او از دنیا را برایش می‌دهیم، و چون دنیا را بر آخرت ترجیح داده است هیچ سهمی در آخرت ندارد.

آیا این مشرکان معبودهایی غیر از الله دارند، که آنچه الله با شریعت خویش به آنها اجازه نداده است یعنی شرک به الله و تحریم آنچه الله حلال کرده، و تحلیل آنچه حرام کرده، برای‌شان تشریع کرده‌اند؟ و اگر الله سررسید مشخصی را برای داوری میان اختلاف‌ کنندگان، و اینکه تا آن زمان به آنها مهلت می‌دهد مشخص نکرده بود، به‌طور قطع میان آنها داوری می‌کرد. و همانا کسانی‌که با شرک به الله و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند عذابی دردناک دارند که در روز قیامت در انتظارشان است.

- ای رسول- کسانی را که با شرک و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند از کیفر گناهانی که انجام داده‌اند ترسان می‌بینی، و به‌طور قطع عذاب بر آنها واقع می‌شود، و ترس بدون توبه سودی به حال‌شان نمی‌رساند، و کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند و اعمال صالح انجام داده‌اند برخلاف آنها هستند؛ زیرا در باغ‌های بهشت بهره‌مند می‌شوند، و هر‌چه از نعمت‌های گوناگونی که هرگز تمام نمی‌شود می‌خواهند نزد پروردگار خویش دارند. این همان فضیلت بزرگی است که هیچ فضیلتی با آن برابری نمی‌کند.

این همان مژدۀ بزرگی است که الله آن را توسط رسولش به کسانی‌که به الله و رسولش ایمان آورده‌اند و اعمال صالح انجام داده‌اند مژده می‌دهد. - ای رسول- بگو: در قبال تبلیغ حق فقط یک پاداش از شما می‌خواهم که سود آن هم به خودتان بازمی‌گردد، و آن هم اینکه مرا به‌سبب رابطۀ خویشاوندی‌ای که با شما دارم دوست داشته باشید. و هرکس کار نیکی انجام دهد در مزدش برای او می‌افزاییم؛ هر نیکی به ده مانند آن. به‌راستی‌که الله نسبت به گناهان کسانی از بندگانش که به‌سوی او توبه کنند بسیار آمرزنده، و قدرشناس اعمال صالح‌شان است که آنها را در جستجوی وجه او تعالی انجام می‌دهند.

مشرکان ادعا می‌کردند که محمد صلی الله علیه وسلم این قرآن را ساخته و به پروردگارش نسبت داده است، و الله در پاسخ آنها فرمود: اگر به خاطرت خطور کند که دروغی ببندی به‌طور قطع بر قلبت مُهر می‌نهم، و دروغ افترا بسته را محو می‌کنم، و حق را باقی می‌گذارم، و چون این امر اتفاق نیفتاده است بر راستگویی پیامبر صلی الله علیه وسلم در اینکه از جانب پروردگارش بر او وحی می‌شود دلالت دارد. به‌راستی‌که او تعالی از آنچه در دل‌های بندگانش وجود دارد بسیار آگاه است و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند.

و او سبحانه ذاتی است که توبۀ بندگانش از کفر و گناهان را آن‌گاه که به‌سوی او توبه کنند می‌پذیرد، و از بدی‌هایی که مرتکب شده‌اند درمی‌گذرد. از هر چیزی‌که انجام دهید آگاه است، ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به‌زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

و دعای کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند و اعمال صالح انجام داده‌اند اجابت می‌کند، و از فضل خویش بر آنچه از او نخواسته‌اند برای‌شان می‌افزاید، و کافران به الله و رسولانش عذاب سختی دارند که در قیامت منتظرشان است.

و اگر الله رزق و روزی را برای تمام بندگانش بگشاید به‌طور قطع با ستم در زمین سرکشی می‌کنند، اما او سبحانه از رزق و روزی به اندازه‌ای از گشایش و تنگی که می‌خواهد فرو می‌فرستد. همانا او تعالی نسبت به احوال بندگانش بسیار دانا و بینا است. پس براساس حکمت می‌بخشد، و براساس حکمت نیز محروم می‌کند.

و او ذاتی است که باران را بر بندگانش پس از اینکه از نزول آن نومید شدند فرو می‌فرستد، و این باران را می‌گستراند تا گیاهان زمین بروید، و او عهده‌دار کارهای بندگان است، و در هر حالتی ستوده‌شده است.

و یکی از نشانه‌های الله که بر قدرت و یگانگی او تعالی دلالت دارد آفرینش آسمان‌ها و زمین، و مخلوقات عجیبی است که در این دو گسترانده است، و خود او تعالی هرگاه بخواهد بر گردآوری آنها برای حشر و جزا توانا است، و این کار او را ناتوان نمی‌سازد همان‌گونه که از آفرینش آنها برای بار اول ناتوان نبوده است.

و -ای مردم- هر مصیبتی که در خودتان یا اموال‌تان به شما برسد به‌سبب گناهانی است که خودتان مرتکب شده‌اید، و الله از بسیاری از این گناهان درمی‌گذرد، و شما را در قبال آنها مؤاخذه نمی‌کند.

و هرگاه پروردگارتان بخواهد شما را کیفر کند نمی‌توانید برای نجات از او تعالی بگریزید، و به جای او نه هیچ کارسازی دارید تا کارهای‌تان را برعهده گیرد، و نه هیچ یاوری تا عذاب را اگر الله آن را برای‌تان بخواهد از شما بردارد.

و یکی دیگر از آیات دلالت‌ کنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی کشتی‌هایی است که از نظر ارتفاع و بلندی مانند کوه‌ها در دریا در حرکت هستند.

اگر الله سکون و آرامش باد که کشتی‌ها را حرکت می‌دهد بخواهد به‌طور قطع باد را ساکن می‌گرداند، آن‌گاه بدون حرکت در دریا ثابت می‌مانند. به‌راستی‌که در آفرینش کشتی‌ها و تسخیر بادها دلالت‌های آشکاری است بر قدرت الله برای هرکس که در برابر بلا و مصیبت‌ها بسیار شکیبا، و شکرگزار نعمت‌هایی است که الله بر او بخشیده است.

یا اگر او سبحانه به‌سبب گناهانی که مردم انجام داده‌اند نابودی این کشتی‌ها را با فرستادن تندباد بخواهد به‌طور قطع آنها را از بین می‌برد، و از بسیاری گناهان بندگانش درمی‌گذرد و آنها را در قبال این گناهان مجازات نمی‌کند.

تا کسانی‌که در آیات الله برای ابطال آنها مجادله می‌کنند هنگام نابودی این کشتی‌ها با تندباد بدانند که هیچ راه فراری از نابودی ندارند، و جز الله را در دعا نخوانند، و غیر او را رها کنند.

و - ای مردم- مال یا مقام یا فرزندی که به شما داده شده، کالای زندگی دنیا است که نابود شدنی و موقتی است، و نعمت‌های جاویدان همان نعمت‌های بهشت هستند که الله برای کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند، و در تمام کارهای‌شان فقط بر پروردگارشان توکل می‌کنند آماده ساخته است.

و همان کسانی‌که از گناهان کبیره و زشت دوری می‌کنند، و هرگاه از گفتار یا کردار بد کسی خشمگین شدند خطایش را می‌بخشند، و او را در قبال آن مجازات نمی‌کنند، و این عفو اگر خیر و مصلحتی در آن باشد، نشانۀ نیکوکاری آنها است.

و همان کسانی‌که به پروردگارشان، با انجام آنچه به آن فرمان داده، و ترک آنچه از آن نهی فرموده، پاسخ مثبت داده‌اند، و نماز را به کامل‌ترین وجه برپا داشته‌اند، و همان کسانی‌که در اموری که قصد انجام دادنش را دارند با یکدیگر مشورت می‌کنند، و از آنچه به آنها روزی داده‌ایم در جستجوی وجه الله انفاق می‌کنند.

و همان کسانی‌که وقتی ستمی بر آنها وارد شود، اگر ستمکار سزاوار بخشش نباشد، برای گرامیداشت و احترام خودشان انتقام می‌گیرند، و این انتقام، حقی است، به‌خصوص زمانی‌که مصلحتی در عفو وجود نداشته باشد.

و هرکس بخواهد حقش را بگیرد این اجازه را دارد، اما به مثل ستمی که بر او رفته و بدون افزودن یا تجاوز؛ و هرکس از کسی‌که به او بدی کرده بگذرد و او را در قبال بدکاری‌اش مواخذه نکند، و میان خود و برادرش را اصلاح گرداند پاداش او نزد الله است، همانا او تعالی ستمکارانی را که در جان یا مال یا آبروی مردم ستم می‌کنند دوست ندارد، بلکه بر آنها خشم می‌گیرد.

و هرکس انتقام خویش را بگیرد اینها چون حقشان را گرفته‌اند مواخذه‌ای بر آنها نیست.

مواخذه و کیفر فقط برای کسانی است که بر مردم ستم می‌کنند، و در زمین مرتکب گناهان می‌شوند، برای اینها عذابی دردناک در آخرت است.

و اما کسی‌که در برابر آزاری که دیگری به او رسانده شکیبایی کند، و از او درگذرد، به‌راستی‌که این صبر از مواردی است که خیر را به او و جامعه بازمی‌گرداند؛ و این کار امری پسندیده است، و جز صاحب خوشبختی بزرگ به آن توفیق نمی‌یابد.

و هرکس الله او را به هدایت یاری نکند و از حق گمراه سازد پس از او تعالی هیچ کارسازی نیست که کارش را برعهده گیرد، و کسانی را که با کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند وقتی عذاب روز قیامت را ببینند می‌بینی که آرزوکنان می‌گویند: آیا راهی برای بازگشت به دنیا هست تا به‌سوی الله توبه کنیم؟

و - ای رسول- این ستمکاران را هنگامی‌که بر جهنم عرضه می‌شوند می‌بینی درحالی‌که خوار و ذلیل هستند به‌سبب ترس زیاد از مردم دزدکی به آنها می‌نگرند، و کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند می‌گویند: زیانکاران واقعی همان کسانی هستند که در روز قیامت به‌سبب عذاب الله که با آن روبه‌رو می‌شوند به خودشان و خانواده‌های‌شان زیان رسانده‌اند، بدانید کسانی‌که به‌سبب کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند در عذابی همیشگی و دائم قرار دارند.

و دوستانی ندارند که با نجات ‌دادن آنها از عذاب الله در روز قیامت به آنها یاری رسانند، و هرکس الله او را در راه حق یاری نکند و از آن گمراه سازد هرگز راهی برایش نیست که او را به هدایت به‌سوی حق برساند.

- ای مردم- با شتافتن به اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارتان، و امروز و فردا نکردن، به پروردگارتان پاسخ مثبت دهید، قبل از اینکه روز قیامت بیاید که هرگاه بیاید هیچ بازدارنده‌ای برایش نیست، و نه هیچ پناهگاهی است که به آن پناه ببرید، و نه حق انکاری برای‌تان است که گناهانی را که در دنیا مرتکب شده‌اید با آن انکار کنید.

پس -ای رسول- اگر از فرامین تو روی گرداندند ما تو را نگهبان بر آنها نفرستاده‌ایم که از اعمال‌شان نگهبانی کنی، و فقط تبلیغ آنچه به آن فرمان یافته‌ای برعهدۀ توست، و حسابرسی آنها برعهدۀ الله است، و در حقیقت اگر ما از جانب خویش ثروت و سلامتی و رحمتی دیگر مانند این دو به انسان بچشانیم به آن شاد می‌گردد، و اگر به‌سبب گناهان انسان‌ها مصیبتی به آنها برسد؛ خوی و عادت آنها کفران نعمت‌های الله، سپاسگزاری ‌نکردن، و خشم‌ گرفتن است بر آنچه الله به حکمت خویش مقدر کرده است.

فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ الله است، هرچه از پسر یا دختر یا غیر آن که بخواهد می‌آفریند، به هرکس بخواهد فرزند دختر می‌دهد و او را از فرزند پسر محروم می‌سازد، و برای هرکس بخواهد فرزند پسر می‌دهد و او را از فرزند دختر محروم می‌سازد،

یا برای هرکس بخواهد هم پسر می‌دهد و هم دختر، و هرکس را بخواهد عقیم و نازا قرار می‌دهد. به‌راستی‌که او از آنچه موجود است و آنچه در آینده موجود خواهد شد آگاه است، و این امر به‌سبب علم و حکمت کامل او است. هیچ‌چیز بر او پوشیده نمی‌ماند، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌کند.

هیچ انسانی را نسزد که الله با او سخن گوید جز از طریق وحی با الهام یا غیر آن، یا به‌گونه‌ای با او سخن می‌گوید که کلامش را می‌شنود اما خودش را نمی‌بیند، یا فرشته‌ای فرستاده ‌شده مانند جبرئیل علیه السلام به‌سویش می‌فرستد، و آنچه را الله می‌خواهد به رسول وحی کند به اذن الله به رسول بشری وحی می‌کند. به‌راستی‌که او سبحانه در ذات و صفات خویش برتر، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است.

و - ای رسول- همان‌گونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم قرآن را از جانب خویش به تو فرستادیم، و پیش از این تو نه می‌دانستی که کتاب‌های آسمانی نازل ‌شده بر رسولان چیست و نه می‌دانستی ایمان چیست؟ اما ما این قرآن را نوری قرار دادیم که با آن هر یک از بندگانمان را که بخواهیم هدایت می‌کنیم، و به‌راستی‌که تو مردم را به راه راست یعنی دین اسلام راهنمایی می‌کنی.

همان راه الله که آفرینش و فرمانروایی و تدبیر آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ او است، و به‌طور قطع تقدیر و تدبیر کارها فقط به‌سوی الله بازمی‌گردد.

﴿حمٓ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

الله به قرآن روشنگر راه هدایت به‌سوی حق سوگند یاد فرمود.

که ما آن را قرآنی به زبان عربی قرار دادیم؛ تا -ای گروهی که قرآن به زبان شما نازل شده است- در معانی‌اش بیندیشید، و آنها را بفهمید و به امت‌های دیگر انتقال دهید.

و به‌راستی‌که این قرآن در لوح محفوظ والا و بلند مرتبه و دارای حکمت است، و آیاتش در اوامر و نواهی، محکم و استوار گردیده است.

آیا به‌سبب اینکه شما بسیار مرتکب شرک و گناهان می‌شوید ما از فرستادن این قرآن بر شما دست می‌کشیم؟ این کار را نمی‌کنیم، بلکه مهربانی به شما، عکس این امر را می‌طلبد.

و چه بسیار پیامبرانی که در امت‌های پیشین مبعوث کردیم.

و هر پیامبری که از جانب الله نزد آن امت‌های پیشین آمد او را مسخره می‌کردند.

و از میان آن امت‌ها کسانی را نابود کردیم که از اینها نیرومندتر بودند. بنابراین از نابودی ضعیف‌تر از آنها ناتوان نیستیم، و چگونگی نابودی امت‌های پیشین، مانند عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مدین در قرآن بیان شده است.

و - ای رسول- اگر از این مشرکان تکذیب ‌کننده بپرسی: چه کسی آسمان‌ها، و زمین را آفریده است؟ به‌طور قطع در پاسخ به سوال تو خواهند گفت: آنها را ذات شکست‌ ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و از همه چیز آگاه است آفریده است.

الله همان ذاتی است که زمین را برای شما گستراند و آن را برای‌تان فرشی که بر بالایش پا می‌گذارید قرار داد، و راه‌هایی در کوه‌ها و دره‌هایش برای‌تان قرار داد؛ تا در مسافرت‌ها از آنها راهنمایی بگیرید.

و همان ذاتی است که از آسمان به آن اندازه آب فرو فرستاد که برای شما، و برای دام‌ها و کشتزارهای‌تان کافی است، و زمینی خشکیده و بدون گیاه را با آن زنده گرداند، همان‌گونه که الله این زمین خشک را با گیاهان زنده گردانید شما را نیز برای رستاخیز زنده می‌گرداند.

و همان ذاتی است که تمام جفت‌ها مانند شب و روز، نر و ماده و غیر آن را آفرید، و از کشتی‌ها و دام‌ها مرکب‌هایی که در مسافرت‌های‌تان بر آنها سوار می‌شوید برای‌تان قرار داد، بر کشتی‌ها در دریا، و بر دام‌های‌تان در خشکی سوار می‌شوید.

تمام این موارد را برای‌تان قرار داد؛ تا بر پشت مرکب‌هایی که در سفرهای‌تان سوار می‌شوید قرار گیرید، و وقتی بر پشت آنها قرار می‌گیرید نعمت پروردگارتان که آنها را رام شما کرد به یاد آورید، و به زبان بگویید: پاک و منزه است ذاتی‌که این مرکب را برای ما مهیا و رام کرد و تحت فرمان ما قرار دارد، و اگر الله آن را رام نکرده بود ما بر این کار توانایی نداشتیم.

و قطعاً ما پس از مرگ برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی پروردگارمان بازمی‌گردیم.

و مشرکان ادعا کردند که برخی مخلوقات از آفریدگار سبحانه متولد شده‌اند آن‌گاه که گفتند: فرشتگان دختران الله هستند، در حقیقت هر کس که چنین سخنی ‌بگوید انسان بسیار ناسپاسی است که کفر و گمراهی را آشکار کرده است.

- ای مشرکان- آیا می‌گویید: الله از میان مخلوقاتش دخترانی برای خود برگرفته، و فرزندان پسر را به شما اختصاص داده است؟! چه تقسیمی است که شما ادعا کردید؟!

و چون یکی از آن‌ها را به دختر -که آن را به پروردگارش نسبت می‌دهد- مژده دهند چهره‌اش از غم و اندوه زیاد سیاه می‌شود، و سرشار از خشم می‌گردد. پس چگونه چیزی را که وقتی خودش به آن مژده داده می‌شود غمگین می‌گردد به پروردگارش نسبت می‌دهد؟

آیا کسی را به پروردگارشان نسبت می‌دهد که در زیور پرورش می‌یابد، و سخن او هنگام مجادله به‌سبب زنانگی‌اش غیر روشن است؟!

و فرشتگان را که بندگان الله رحمان سبحانه هستند: دختر نامیدند. آیا آن‌گاه که الله آنها را آفرید حاضر بوده‌اند، و برای‌شان مشخص شده است که آنها دختر هستند؟! به‌زودی فرشتگان این گواهی آنها را خواهند نوشت، و در روز قیامت در این باره از آنها سوال می‌شود، و به خاطر دروغی که گفتند عذاب می‌شوند.

و با استدلال به تقدیر گفتند: اگر الله می‌خواست که ما فرشتگان را عبادت نکنیم آنها را عبادت نمی‌کردیم، پس چون این کار را از ما خواسته است بر رضایت او دلالت دارد. برای این سخن‌شان هیچ دانشی نیست، و آنها فقط دروغ می‌گویند.

آیا قبل از قرآن به این مشرکان کتابی داده‌ایم که عبادت غیر الله را به آنها اجازه داده باشد؟! و آنها به آن کتاب تمسک، و استدلال می‌کنند.

خیر، این اتفاق نیفتاده، بلکه با استدلال به تقلید گفتند: به‌راستی‌که ما پیش از خود پدرانمان را بر دین و آیینی یافتیم، و آنها معبود‌ها را عبادت می‌کردند، و ما در عبادتِ معبودها، راه آنها را می‌پیماییم.

و همان‌گونه که اینها به تکذیب پردختند، و به تقلید خویش از پدران‌شان استناد کردند، - ای رسول- پیش از تو در هیچ شهری فرستاده‌ای برای انذار قومش نفرستادیم مگر اینکه بزرگان و سران ثروتمندشان گفتند: ما پدرانمان را بر دین و آیینی یافته‌ایم، و اثر آنها را دنبال می‌کنیم. پس قوم تو اولین کسانی نیستند که این کار را انجام می‌دهند.

رسول‌شان به آنها گفت: آیا از پدران‌تان پیروی می‌کنید حتی اگر آنچه من برای‌تان آورده‌ام از آیینی که پدران‌تان بر آن بودند بهتر باشد؟ گفتند: به آنچه تو و رسولان پیش از تو به آن فرستاده شده‌اید کافر هستیم.

از امت‌هایی که پیش از تو رسولان را تکذیب کردند انتقام گرفتیم و آنها را نابود کردیم، پس بیندیش کسانی‌که رسولان‌شان را تکذیب کردند چه سرانجامی داشته‌اند، به تحقیق که سرانجام دردناکی داشته‌اند.

و -ای رسول- به یاد آور آن‌گاه که ابراهیم علیه السلام به پدر و قومش گفت: قطعاً من از بت‌هایی که به جای الله عبادت می‌کنید بیزار هستم.

جز الله که مرا آفرید که به تحقیق او مرا به پیروی دین استوار خویش که نفع من در آن است، راهنمایی خواهد کرد.

و ابراهیم علیه السلام کلمۀ توحید (لا إله إلا الله) را پس از خود در میان نسلش جاویدان کرد، و پیوسته در میان آنها کسی هست که الله را یگانه بداند و هیچ‌چیز را با او شریک نگرداند؛ تا با توبه از شرک و گناهان به‌سوی الله بازگردند.

در نابودی این مشرکان تکذیب ‌کننده شتاب نکرده‌ام، بلکه با باقی ‌گذاشتن در دنیا آنها را بهره‌مند ساختم، و پیش از آنها پدران‌شان را برخوردار ساختم تا اینکه قرآن، و فرستاده‌ای روشنگر یعنی محمد صلی الله علیه وسلم نزدشان آمد.

و چون این قرآن که حقیقتی بدون تردید است نزدشان آمد گفتند: این سحری است که محمد ما را با آن سحر می‌کند، و قطعاً ما به او کافریم و هرگز به او ایمان نخواهیم آورد.

و این مشرکان تکذیب کننده گفتند: چرا الله این قرآن را به جای محمد که فقیر و یتیم است، بر یکی از دو مرد بزرگوار مکه یا طائف نازل نکرده است.

- ای رسول- آیا آنها رحمت پروردگارت را تقسیم می‌کنند و آن را به هرکس بخواهند می‌دهند و از هرکس بخواهند باز می‌دارند یا الله؟ ما هستیم که روزی‌های‌شان را در دنیا میان آنها تقسیم کرده‌ایم، و برخی از آنها را ثروتمند و برخی دیگر را فقیر قرار داده‌ایم؛ تا برخی از آنها در خدمت برخی دیگر باشند، و رحمت پروردگارت برای بندگانش در آخرت بهتر است از بهره فانی دنیا که اینها جمع می‌کنند.

و اگر چنین نبود که مردم در کفر، امتی واحد گردند به‌طور قطع برای خانه‌های کسانی‌که به الله کفر می‌ورزند سقف‌هایی نقره‌ای، و نردبان‌هایی که بر آن بالا روند قرار می‌دادیم.

و برای خانه‌های‌شان درهایی، و برای خودشان تخت‌هایی که بر آنها تکیه بزنند قرار می‌دادیم، تا به تدریج آنها را به عذاب نزدیک کنیم، و به فتنه اندازیم.

و به‌طور قطع برای آنها طلا قرار می‌دادیم، و - ای رسول- تمام این موارد فقط کالای زندگی دنیایی است، و چون دوام ندارد سودش اندک است، و نعمت‌های آخرت نزد پروردگارت برای کسانی‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه می‌کنند بهتر است.

و هرکس سرسری در قرآن بنگرد که او را به رویگردانی می‌رساند مجازاتش این است که شیطانی بر او مسلط می‌شود که همنشینش خواهد بود و بر گمراهی او خواهد افزود.

و به‌طور قطع این همنشینان که بر انسان‌های رویگردان از قرآن مسلط قرار داده می‌شوند آنها را از دین الله بازمی‌دارند؛ پس اوامر الله را اجرا نمی‌کنند و از نواهی او تعالی اجتناب نمی‌کنند، درحالی‌که گمان می‌کنند به‌سوی حق راه ‌یافته‌اند، و به همین سبب از گمراهی خویش توبه نمی‌کنند.

تا اینکه این رویگردان از یاد الله روز قیامت نزد ما آید و آرزوکنان بگوید: - ای همنشین- کاش میان من و تو به اندازۀ میان مشرق و مغرب فاصله بود، که چه همنشین بدی هستی.

الله در روز قیامت به کافران می‌فرماید: - به این سبب که با شرک و گناهان بر خودتان ستم کرده‌اید- امروز مشارکت شما در عذاب هرگز سودی به شما نخواهد رساند و شریکان شما ذره‌ای از عذابتان را به جای شما برنخواهند داشت.

به‌راستی‌که اینها از شنیدن حق کر، و از دیدن آن کور هستند، پس - ای رسول- آیا تو بر شنواندنِ کر، یا راهنماییِ کور، یا هدایتِ کسی‌که در گمراهی آشکاری از راه راست قرار دارد توانایی؟!

پس اگر ما تو را ببریم- یعنی قبل از اینکه آنها را عذاب کنیم تو را بمیرانیم- به‌طور قطع در دنیا و آخرت از آنها انتقام می‌گیریم و آنها را عذاب می‌کنیم.

یا اگر بخشی از عذابی را که به آنها وعده می‌دهیم به تو نشان دهیم، به‌راستی‌که ما بر آنها توانا هستیم، و در هیچ کاری نمی‌توانند بر ما چیره شوند.

پس - ای رسول- به آنچه که پروردگارت به تو وحی کرده چنگ بزن، و به آن عمل کن؛ زیرا تو بر راه حقیقتی که هیچ ابهامی در آن نیست قرار داری.

و قطعاً این قرآن مایۀ ارجمندی تو و قومت است، و به‌زودی در روز قیامت در مورد ایمان به آن و پیروی هدایتش، و دعوت به‌سوی آن از شما سوال خواهد شد.

و - ای رسول- از رسولانی که پیش از تو مبعوث کرده‌ایم بپرس: آیا جز الله رحمان معبودهای دیگری برای عبادت قرار داده‌ایم؟!

و به تحقیق که موسی علیه السلام را با آیات خویش به‌سوی فرعون و سران قومش فرستادیم و به آنها گفت: به تحقیق که من فرستاده‌ای از جانب پروردگار تمام مخلوقات هستم.

و چون آیات ما را برای‌شان آورد، از روی تمسخر و استهزا بر آنها خندیدند.

و ما هیچ دلیلی بر صحت آنچه موسی علیه السلام آورده بود به فرعون و سران قومش نشان نمی‌دادیم مگر اینکه از دلیل قبلی بزرگتر بود، و آنها را به عذاب در دنیا فرو گرفتیم، تا از کفر خویش بازگردند، اما هیچ فایده‌ای نداشت.

و وقتی بخشی از این عذاب به آنها رسید به موسی علیه السلام گفتند: ای ساحر، پروردگارت را که به تو گفته اگر ما ایمان بیاوریم عذاب را از ما برمی‌دارد، برایمان در دعا بخوان؛ زیرا اگر عذاب را از ما بردارد قطعاً به‌سوی او هدایت می‌یابیم.

اما وقتی عذاب را از آنها بازگرداندیم بلافاصله پیمان‌شان را شکستند، و به آن وفا نکردند.

و فرعون مفتخر و سرمست از پادشاهی خویش در میان قومش این‌گونه ندا داد: ای قوم من، مگر پادشاهی مصر، و این رودهای نیل که از زیر کاخ‌های من جاری هستند از آنِ من نیست؟ پس آیا پادشاهی مرا نمی‌بینید و از عظمت من آگاه نیستید؟!

در نتیجه من از موسی که شخصی رانده‌ شده و ناتوان است و نمی‌تواند به خوبی سخن بگوید بهتر هستم.

چرا الله که او را فرستاده دستبندهایی طلایی برایش نیفکنده؛ تا مشخص شود او رسولش است، یا چرا فرشتگانی پیاپی همراه او نیامده‌اند.

فرعون قومش را فریفت، و آنها در گمراهی از او اطاعت کردند؛ زیرا مردمی خارج از طاعت الله بودند.

و هنگامی‌که با استمرار بر کفر ما را به خشم آوردند از آنها انتقام گرفتیم، و همگی‌شان را غرق ساختیم.

و فرعون و سران قومش را پیشگامانی گردانیدیم که در کفر، بر مردم و کفار قومت پیش افتاده‌اند، و آنها را پندی برای پندگیران قرار دادیم، تا مرتکب کار آنها نشوند و گرفتار عذاب‌شان نگردند.

و -ای پیامبر- هنگامی که مشرکان گمان کردند عیسی -علیه السلام- که نصاری او را عبادت کردند؛ شامل مفهوم این آیه می شود: ﴿إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ﴾ [الأنبياء: 98] «یقیناً شما و آنچه به جای الله عبادت می کنید، هیزم جهنم هستید، و شما وارد آن خواهید شد.» -در حالی که الله متعال همچنان که از عبادت بت ها نهی کرده، از عبادت عیسی -علیه السلام- نیز نهی کرده است- پس قومت در بحث و ستیز با تو بانگ و فریاد زدند و گفتند: راضی شدیم که معبودان ما به منزله ی عیسی باشد، پس الله در رد آن ها این آیه را نازل فرمود: ﴿إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ﴾ [الأنبياء: 101] «به راستی آنان كه قبلا بديشان وعده ی نيک داده ايم، چنين كسانى از دوزخ (و عذاب آن) دور نگه داشته مى شوند».

و گفتند: آیا مبعودهای ما بهتر هستند یا عیسی؟! ابن زِبَعرَی و امثالش این مثال را به این سبب که دوست داشتند به حق برسند به تو نزدند، بلکه چون جدال را دوست دارند این مثال را زدند، و آنها مردمی هستند که بر جدل و خصومت سرشته شده‌اند.

عیسی پسر مریم فقط یکی از بندگان الله است که نعمت نبوت و رسالت را به او دادیم، و او را مثالی برای بنی‌اسرائیل قرار دادیم که از طریق او بر قدرت الله راهنمایی می‌شوند چون او را بدون پدر آفرید چنان‌که آدم علیه السلام را بدون پدر و مادر آفرید.

و - ای فرزندان آدم- اگر نابودی شما را بخواهیم به‌طور قطع شما را نابود خواهیم کرد، و به جای شما فرشتگانی قرار خواهیم داد که جانشین شما در زمین باشند، و الله را عبادت کنند و هیچ‌کس را با او شریک نگردانند.

در حقیقت عیسی علیه السلام یکی از نشانه‌های بزرگ قیامت است که در آخر الزمان نازل می‌شود، پس شک نکنید که قیامت واقع می‌شود، و در آنچه از جانب الله برای‌تان آورده‌ام از من پیروی کنید؛ زیرا همان راه راستی است که هیچ انحرافی در آن نیست.

و شیطان نباید با فریبکاری و نیرنگ، شما را از راه راست بازدارد، زیرا او دشمن آشکار شما است.

و هنگامی‌که عیسی علیه السلام دلایل آشکار بر رسالت خویش را برای قومش آورد، به آنها گفت: به‌راستی‌که از جانب الله حکمت برای‌تان آورده‌ام، و آمده‌ام تا بخشی از امور دین شما را که در آن اختلاف دارید برای‌تان توضیح دهم، پس با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، و در آنچه شما را به آن امر و در آنچه شما را از آن نهی می‌کنم از من فرمان‌برداری کنید.

قطعاً الله پروردگار من و پروردگار شما است، هیچ پروردگاری جز او نداریم، پس عبادت را فقط برای او خالص گردانید، و این توحید همان راه راستی است که هیچ انحرافی در آن نیست.

اما گروه‌های نصاری در مورد عیسی علیه السلام اختلاف ورزیدند، برخی از آنها می‌گویند: عیسی همان معبود است، و برخی از آنها می‌گویند: او پسر الله است، و برخی از آنها می‌گویند: او و مادرش دو معبود هستند، پس وای بر کسانی‌که - با توصیف عیسی علیه السلام به الوهیت، یا پسر بودن، یا اینکه یکی از سه معبود است- بر خودشان ستم کرده‌اند از عذابی دردناک که روز قیامت در انتظارشان است.

آیا این گروه‌های اختلاف‌ کننده در مورد عیسی علیه السلام جز این امر را انتظار دارند که قیامت به صورت ناگهانی و درحالی‌که آمدنش را احساس نمی‌کنند آنها را فراگیرد؟! که اگر قیامت در حالی آنها را فراگیرد که بر کفر خویش قرار دارند به‌طور قطع مقصدشان عذاب دردناک خواهد بود.

کسانی‌که بر کفر و گمراهی با یکدیگر دوستی می‌کنند در روز قیامت دشمن یکدیگر هستند مگر کسانی‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کرده‌اند، که دوستی آنها همیشگی و ناگسستنی است.

و الله به آنها می‌فرماید: ای بندگان من، امروز در آنچه پیش رو دارید ترسی بر شما نیست، و به‌سبب بهره دنیایی که از دست داده‌اید غمگین نمی‌شوید.

همان کسانی‌که بر قرآنِ نازل ‌شده بر رسول‌شان ایمان آورده‌اند، و تسلیم قرآن بوده‌اند، یعنی به اوامر آن عمل می‌کردند، و از نواهی آن دست می‌کشیدند.

شما و مؤمنان مانند شما به بهشت وارد شوید، درحالی‌که از نعمت‌های جاویدانی که پایان نمی‌یابند و از بین نمی‌روند شادمان هستید.

خادمان آنها ظرف‌هایی طلایی و جام‌هایی بی‌دسته بر گردشان می‌چرخانند، و هر‌چه دل‌ها بخواهند، و چشمان از دیدنش لذت ببرند در بهشت قرار دارد، و شما برای همیشه در آن می‌مانید، و هرگز از آن خارج نمی‌شوید.

این بهشت را که برای‌تان توصیف کردم الله به فضل خویش در قبال اعمال‌تان به شما به میراث داد.

میوه‌های فراوان و جاویدانی برای شما در آن وجود دارد، که از آنها می‌خورید.

به تحقیق که مجرمان به‌سبب کفر و گناهان روز قیامت در عذاب جهنم هستند و برای همیشه در آن می‌مانند.

عذاب بر آنها تخفیف داده نمی‌شود، و در آنجا از رحمت الله نومید هستند.

و وقتی آنها را به جهنم وارد کنیم ما به آنها ستم نکرده‌ایم، بلکه خودشان با کفر بر خویشتن ستم کرده‌اند.

و به مامور جهنم -مالک- ندا می‌زنند: ای مالک، پروردگارت باید ما را بمیرانَد تا از عذاب راحت شویم، و مالک به آنها پاسخ می‌دهد: قطعاً شما بدون اینکه بمیرید برای همیشه در عذاب می‌مانید، و عذاب از شما قطع نخواهد شد.

به‌تحقیق‌که ما در دنیا حقیقتی را که هیچ شکی در آن نیست نزدتان آوردیم، اما بیشتر شما حق را نمی‌پسندید.

پس اگر بر پیامبر صلی الله علیه وسلم مکر زده و نیرنگی برایش آماده کرده‌اند ما تدبیری غالب بر نیرنگ آنها برای‌شان حکم می‌کنیم.

آیا گمان می‌کنند ما رازی را که در دل‌های‌شان پنهان می‌دارند، یا رازی را که مخفیانه با یکدیگر نجوا می‌کنند نمی‌شنویم، آری ما تمام این موارد را می‌شنویم، و فرشتگان نزدشان حاضر هستند و تمام اعمال‌شان را ثبت می‌کنند.

-ای پیامبر- به کسانی که دختران را به الله نسبت مى دهند، و الله از سخن آنان بسيار برتر و منزه تر است؛ بگو: الله فرزندی نداشته و ندارد -او از چنین چیزی پاک و منزه است- و من اولین عبادت کنندگان الله هستم و او را (از چنین ادعایی) منزه می دانم.

پروردگار آسمان ها، زمین و عرش، از وجود شریک، همسر و فرزند که این مشرکان به او نسبت می دهند؛ پاک و منزه است.

پس - ای رسول- آنها را واگذار تا در باطل خویش فرو روند، و بازی کنند، تا روزی را که به آن وعده داده می‌شوند، یعنی روز قیامت را دیدار کنند.

و او سبحانه ذاتی است که معبود برحق در آسمان، و زمین است، و در آفرینش و تقدیر و تدبیر خویش بسیار دانا، و از احوال بندگانش بسیار آگاه است، و ذره‌ای از احوال‌شان بر او پوشیده نمی‌ماند.

و خیر و برکت الله بسیار است، ذاتی‌که فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد فقط از آنِ او است، و فقط او می‌داند که قیامت چه زمانی برپا می‌گردد، و هیچ‌کس جز او از این زمان آگاه نیست، و در آخرت برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی او بازگردانده می‌شوید.

و کسانی‌که مشرکان آنها را به جای الله عبادت می‌کنند اختیار شفاعت نزد الله ندارند، مگر کسی‌که گواهی داده باشد معبود برحقی جز الله نیست، و او تعالی از کسانی مانند عیسی و عزیر و فرشتگان که این گواهی را داده‌اند آگاه است.

و اگر از آنها بپرسی: چه کسی آنها را آفریده است؟ به‌طور قطع خواهند گفت: الله ما را آفریده است، پس با وجود این اعتراف چگونه از عبادت او تعالی بازگردانده می‌شوند؟!

و الله از شکایت رسول خویش از تکذیب قومش آگاه است، که گفت: پروردگارا، اینها مردمی هستند که به آنچه مرا با آن‌ به‌سوی‌شان فرستاده‌ای ایمان نمی‌آورند.

پس از آنها روی گردان، و سخنی که باعث دفع شرشان می‌شود به آنها بگو- این حالت در مکه بود- به‌زودی از کیفری که با آن روبه‌رو می‌شوند آگاه خواهند شد.

﴿حمٓ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

الله به قرآن روشنگر راه هدایت به‌سوی حق سوگند یاد فرمود.

که ما این قرآن را در شب قدر فرو فرستادیم، یعنی شبی که خیر و برکت زیادی دارد، زیرا ما با این قرآن بیم‌دهنده بوده‌ایم.

در این شب هر امر محکمی که مربوط به روزی‌ها و اجل‌ها و سایر مواردی که الله در آن سال ایجاد می‌کند مقرر می‌شود.

هر امر محکمی از جانب خویش را مقرر می‌کنیم، به‌راستی‌که ما فرستندۀ رسولان بوده‌ایم.

- ای رسول- رسولان را به رحمتی از جانب پروردگارت برای کسانی‌که به‌سوی آنها ارسال می‌شوند می‌فرستیم، به‌راستی‌که او سبحانه سخنان بندگانش را می‌شنود، و از افعال و نیات‌شان آگاه است، و ذره‌ای از این امور بر او پوشیده نمی‌ماند.

پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد است. اگر به این امر یقین دارید پس به رسولم ایمان آورید.

هیچ معبود برحقی جز او نیست، زنده می‌کند و می‌میراند، هیچ زنده ‌کننده و میراننده‌ای جز او نیست، پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست.

این مشرکان بر این امر یقین ندارند، بلکه در مورد آن مردد هستند و به‌سبب باطلی که در آن قرار دارند این امر را فراموش می‌کنند.

پس -ای پیامبر- منتظر عذاب نزدیک قوم خویش باش، هنگامی که آسمان دود آشکاری را پدیدار می کند که آن را به چشمان خویش و با گرسنگى زیادى می بینند.

قومت را فرا می‌گیرد، و به آنها گفته می‌شود: این عذابی که به شما رسید عذابی دردناک است.

آن‌گاه متضرّعانه از پروردگارشان چنین می‌خواهند: پروردگارا عذابی را که برایمان فرستادی از ما بازگردان، زیرا اگر آن را از ما بازگردانی به تو و رسولت ایمان داریم.

چگونه آنها می‌توانند پند بگیرند و به‌سوی پروردگارشان بازگردند درحالی‌که رسولی با رسالت روشن نزدشان آمده، و راستگویی و امانتداری‌اش را شناخته‌اند؟!

سپس از تصدیق او خودداری کردند، و در مورد او گفتند: او تعلیم ‌یافته‌ای است که دیگران به او می‌آموزند و فرستاده‌ای نیست، و در مورد او گفتند: دیوانه است.

به‌راستی آن‌گاه که این عذاب را اندکی از شما بازگردانیم، به کفر و تکذیب خویش بازمی‌گردید.

و - ای رسول- برای آنها منتظر روزی باش که ضربه‌ای بزرگ در روز بدر به کافران قومت می‌زنیم، به‌راستی‌که ما از آنها به‌سبب کفر به الله و تکذیب رسولش انتقام می‌گیریم.

و به‌تحقیق‌که پیش از آنها قوم فرعون را آزمودیم، و رسولی گرامی از جانب الله نزدشان آمد که آنها را به توحید و عبادت الله فرا می‌خواند، و آن رسول موسی علیه السلام بود.

موسی علیه السلام به فرعون و قومش گفت: بنی‌اسرائیل را به من بسپارید، زیرا آنها بندگان الله هستند، و شما حق ندارید آنها را به بردگی بگیرید، به‌راستی‌که من فرستاده‌ای از جانب الله به‌سوی شما هستم، و بر آنچه که مرا فرمان داده به شما ابلاغ کنم امانتدار هستم، به‌گونه‌ای که ذره‌ای نه از آن می‌کاهم و نه بر آن می‌افزایم.

و اینکه با ترک عبادت الله و برتری‌جویی بر بندگانش، بر او تعالی برتری نجویید، به‌راستی‌که من حجتی روشن برای‌تان آورده‌ام.

و همانا من از اینکه مرا با سنگسار بکشید به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه می‌برم.

و اگر آنچه را آورده‌ام تصدیق نمی‌کنید پس از من فاصله بگیرید، و آسیبی به من نزدیک نسازید.

پس موسی علیه السلام این‌گونه پروردگارش را خواند: که این قوم - فرعون و سرانش- قومی ستمکارند که سزاوار تعجیل در فرود عذاب هستند.

آن‌گاه الله به موسی علیه السلام فرمان داد که قومش را شبانه حرکت دهد، و به او خبر داد که فرعون و قومش آنها را تعقیب خواهند کرد.

و به موسی علیه السلام فرمان داد که وقتی او و بنی‌اسرائیل از دریا گذشتند آن را آرام و بی‌حرکت چنان‌که بود رها کند، که قطعاً فرعون و لشکریانش در دریا غرق و نابود خواهند شد.

فرعون و قومش چه بسیار باغ‌ها و چشمه‌های روانی که پشت سرشان به جا گذاشتند!

و چه بسیار کشتزارها و مجالس نیکویی که پشت سرشان رها کردند!

و چه بسیار زندگی با ناز و نعمت خویش را باقی گذاشتند!

به همین ترتیب آنچه که برای‌شان توصیف شده بود بر آنها رخ داد، و باغ‌ها و چشمه‌ها و کشتزارها و مقام‌های‌شان را به مردمی دیگر یعنی بنی‌اسرائیل به ارث دادیم.

پس نه آسمان و زمین بر فرعون و قومش آن‌گاه که غرق شدند گریستند، و نه مهلت توبه‌ کردن به آنها داده شد.

و به تحقیق که بنی‌اسرائیل را از عذاب خوار کننده نجات دادیم، آن‌گاه که فرعون و قومش پسران‌شان را می‌کشتند، و زنان‌شان را زنده نگه می‌داشتند.

آنها را از عذاب فرعون نجات دادیم، به‌راستی‌که او از گردنکشانی بود که از امر و دین الله می‌گذرند.

و به‌تحقیق‌که بنی‌اسرائیل را براساس دانشی از جانب خویش بر جهانیان آن زمان با فراوانی پیامبران ترجیح دادیم.

و دلایل و برهان‌هایی به آنها دادیم که موسی علیه السلام را با آنها تقویت کردیم و برای‌شان نعمتی آشکار مانند ترنجبین و بلدرچین و سایر نعمت‌ها در آن بود.

قطعاً این مشرکان تکذیب‌ کننده برای انکار رستاخیز می‌گویند:

جز مرگ اول ما نیست و حیاتی پس از آن نیست، و ما پس از این مرگ برانگیخته نمی‌شویم.

پس - ای محمد- اگر تو و پیروان همراهت در این ادعا که الله مردگان را برای حسابرسی و جزا زنده برمی‌انگیزد راستگو هستید پدرانمان را که مرده‌اند زنده بیاورید.

- ای رسول- آیا این مشرکانی که تو را تکذیب می‌کنند در قدرت و نیرومندی برترند، یا قوم تُبَّع و کسانی‌که قبل از آنها بودند مانند عاد و ثمود، که همگی آنها را چون جنایتکار بودند نابود کردیم.

و آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است را برای بازی با آفرینش آنها نیافریده‌ایم.

و آسمان‌ها و زمین را جز به حکمتی فراگیر نیافریده‌ایم، اما بیشتر مشرکان این موضوع را نمی‌دانند.

همانا روز قیامت که الله در آن میان بندگان داوری می‌کند میعادی برای تمام مخلوقات است که الله آنها را در آن روز گرد می‌آورد.

روزی‌که نه هیچ خویشاوندی به خویشاوندش نفعی می‌رساند، و نه هیچ دوستی به دوستش، و نه آنها از عذاب الله محافظت می‌کنند؛ زیرا در آن روز فرمانروایی فقط برای الله است، و هیچ‌کسی نمی‌تواند آن را ادعا کند.

مگر کسی از مردم که الله بر او رحم کند، که او از اعمال صالحی که از پیش فرستاده بهره‌مند می‌گردد، به‌راستی‌که الله ذات شکست‌ ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.

همانا درخت زقّوم که الله آن را از ته جهنم رویاند.

طعام صاحب گناه بزرگ یعنی کافر است که از میوۀ پلیدش می‌خورد.

این میوه مانند روغن سیاه است، که از شدت حرارتی که دارد در شکم‌های‌شان می‌جوشد.

مانند جوشیدن آب در آخرین درجۀ حرارت.

و به مأموران آتش گفته می‌شود: او را بگیرید و با زور و خشونت در وسط جهنم بیفکنید.

سپس بر روی سر این عذاب‌شده آب سوزان بریزید پس عذاب از او جدا نمی‌شود.

و از روی سرزنش به او گفته می‌شود: این عذاب دردناک را بچش؛ که تو همان عزیزی هستی که همیشه میان قوم خویش محترم بودی.

این عذاب همان است که در وقوع آن در روز قیامت تردید می‌کردید، که با مشاهدۀ آن شک شما برطرف شده است.

قطعاً کسانی‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کرده‌اند در اقامتگاهی ایمن از هر امر ناپسندی هستند.

در باغ‌ها و چشمه‌های جاری.

در بهشت ابریشم نازک و کلفت می‌پوشند، و در روبروی هم قرار دارند، و هیچ‌کس به پشت دیگری نگاه نمی‌کند.

چنان‌که با نعمت مذکور آنها را گرامی داشتیم آنها را در بهشت به ازدواج زنانی بسیار زیبا و درشت‌چشم با شدت سفیدی در سفیدی چشم و شدت سیاهی در سیاهی آن درمی‌آوریم.

در آنجا از خدمتکاران‌شان می‌خواهند که هر میوه‌ای که قصد کنند بدون پایان‌ یافتن و مضرات برای‌شان بیاورند.

برای همیشه در آنجا می‌مانند، و جز مرگ اول در زندگی دنیا مرگی در آنجا نمی‌چشند، و پروردگارشان آنها را از عذاب آتش محافظت می‌کند.

این امر، بخشش و نیکی‌ای از جانب پروردگار تو به آنها است، موارد مذکور - یعنی ورود پرهیزکاران به بهشت، و محافظت آنها از آتش- همان رستگاری بزرگ است که هیچ رستگاری‌ای با آن برابری نمی‌کند.

- ای رسول- به تحقیق این قرآن را با نزول آن به زبان تو یعنی زبان عربی، ساده و آسان کردیم تا از آن پند بگیرند.

پس منتظر پیروزی خویش و نابودی آنها باش، زیرا آنها نیز منتظر نابودی تو هستند.

﴿حمٓ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

قرآن از جانب الله ذات شکست ‌ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است فرو فرستاده شده است.

به‌راستی‌که در آسمان‌ها و زمین به‌طور قطع دلایلی بر قدرت و یگانگی الله برای مؤمنان است؛ زیرا آنها همان کسانی هستند که از آیات پند می‌گیرند.

و -ای مردم- در آفرینش شما از نطفه، سپس از یک تکه خون، سپس از یک قطعه گوشت، و در آفرینش جنبندگانی که الله پراکنده است و در روی زمین می‌جنبند دلایلی بر یگانگی او تعالی است برای مردمی که یقین دارند که الله همان آفریدگار است.

و در پشت سر هم آمدن شب و روز، و در بارانی که الله از آسمان فرو فرستاد و زمین را با رویانیدنش پس از اینکه مرده و بدون گیاه بود زنده گرداند، و در گردش بادها با آوردن آنها از یک سمت، و باری دیگر از سویی دیگر برای منافع شما؛ دلایلی است برای مردمی که می‌اندیشند، و با آنها بر یگانگی الله و قدرت او بر رستاخیز، و توانایی او بر هر چیزی راهنمایی می‌شوند.

- ای رسول- این است آیات و براهینی که آنها را به حق برایت می‌خوانیم، پس اگر به سخن نازل‌شدۀ الله بر بنده‌اش و حجت‌های او ایمان نیاوردند، بعد از آن به کدام سخن ایمان می‌آورند، و پس از آن کدام حجت‌ها را تصدیق می‌کنند؟!

عذاب و نابودی از جانب الله بر هر دروغگوی بسیار گناهکار.

این کافر، آیات الله در قرآن را که بر او خوانده می‌شود می‌شنود، سپس با برتری‌جویی در نفس خویش از پیروی حق، به کفر و گناهانی که بر آن بوده ادامه می‌دهد؛ گویی این آیات را که بر او خوانده شده، هرگز نشنیده است، پس - ای رسول- او را به آنچه مایۀ ناراحتی‌اش در آخرت است خبر بده، یعنی عذابی دردناک که در آخرت منتظرش است.

و هرگاه چیزی از قرآن به او برسد آن را مایۀ ریشخند می‌گیرد و مسخره می‌کند، برای اینها که قرآن را به تمسخر و ریشخند می‌گیرند عذابی خوارکننده در روز قیامت است.

در مقابل آنها آتش جهنم است که در آخرت در انتظارشان است. و نه اموالی که کسب کرده‌اند آنها را ذره‌ای از الله بی‌نیاز می‌سازد، و نه بت‌هایی که آنها را به جای او تعالی گرفتند و به جای او عبادت می‌کردند ذره‌ای از آنها دفاع می‌کنند، و در روز قیامت عذابی سخت دارند.

این کتابی که بر رسول‌مان محمد صلی الله علیه وسلم نازل کردیم به‌سوی راه حق هدایت می‌کند، و کسانی‌که به آیات پروردگارشان که بر رسولش نازل شده است کفر ورزیدند عذابی سخت و دردناک دارند.

- ای مردم- فقط الله همان ذاتی است که دریا را برای شما رام کرد تا کشتی‌ها به فرمان او در آن به حرکت درآیند، و انواع مکاسب مباح را از بخشش او بخواهید. باشد که از نعمت الله بر خودتان سپاسگزاری کنید.

و هر آنچه را در آسمان ها وجود دارد از جمله خورشید، ماه و ستارگان، و هر آنچه را در زمین است از جمله رودها، درختان و کوه ها و غيره، در تسخیر شما قرار داده است؛ همه ی این نعمت ها از فضل و احسان اوست. به راستی که در تسخیر کردن آن، دلایل روشنی بر قدرت و یگانگی الله؛ برای کسانی که در آیات او می اندیشند و از آن ها پند و اندرز می گیرند، وجود دارد.

- ای رسول- به کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند، و رسولش را تصدیق کرده‌اند بگو: از کافرانی که به نعمت‌ها یا کیفرهای الله اهمیت نمی‌دهند و به شما بدی کرده‌اند درگذرید؛ زیرا الله به زودی هر یک از مؤمنان شکیبا، و کافران متجاوز، را در قبال اعمالی‌که در دنیا کسب می‌کردند جزا خواهد داد.

هرکس عملی صالح انجام دهد نتیجۀ عمل صالح او به نفع خودش است، و الله از عمل او بی‌نیاز است، و هرکس عمل بدی مرتکب شود نتیجۀ عمل بدش این است که در قبال آن کیفر می‌شود، و بدکاری او به الله زیان نمی‌رساند، سپس در آخرت فقط به‌سوی ما بازگردانیده می‌شوید تا هرکس را به آنچه استحقاق دارد جزا دهیم.

و به تحقیق که به بنی‌اسرائیل تورات و داوری میان مردم به حکم تورات را دادیم، و بیشتر پیامبران را از میان آنها از نسل ابراهیم علیه السلام قرار دادیم، و انواع روزی‌های پاکیزه و حلال به آنها دادیم، و آنها را بر جهانیان روزگارشان برتری دادیم.

و دلایل آشکارسازی حق از باطل را به آنها دادیم، پس اختلاف نکردند مگر بعد از اینکه با بعثت پیامبرمان محمد صلی الله علیه وسلم حجت‌ها بر آنها اقامه شد، و تنها سبب این اختلاف، تجاوز برخی از آنها بر برخی دیگر از روی حرص بر ریاست و مقام بود. - ای رسول- به‌راستی‌که پروردگارت در روز قیامت در مورد آنچه در دنیا با هم اختلاف می‌کردند میان آنها داوری می‌کند، آن‌گاه مشخص می‌گرداند که چه کسی بر حق، و چه کسی بر باطل است.

سپس تو را بر راه و سنت و روشی از امر خویش قرار دادیم که آن را بر رسولانمان که پیش از تو بودند فرمان دادیم که به ایمان و عمل صالح فرامی‌خوانَد. پس، از این شریعت پیروی کن، و از هوس‌های کسانی‌که حق را نمی‌شناسند پیروی نکن؛ زیرا هوس‌های‌شان از حق گمراه می‌سازد.

قطعاً اگر از هوس‌های کسانی‌که حق را نمی‌شناسند پیروی کنی ذره‌ای از عذاب الله را از تو باز نخواهند داشت، و به‌راستی‌که ستمکاران هر دین و مذهبی یاور و تقویت‌ کنندۀ یکدیگر در برابر مؤمنان هستند، و الله یاور کسانی است که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تقوایش را پیشه می‌کنند.

این قرآن نازل‌شده بر رسول‌مان بینش‌هایی است که مردم با آنها حق را از باطل می‌شناسند، و هدایتی به‌سوی حق، و رحمتی است برای مردمی که یقین دارند؛ زیرا آنها همان کسانی هستند ‌که با قرآن به راه راست هدایت می‌شوند تا پروردگارشان از آنها راضی شود، و آنها را به بهشت درآورد، و از جهنم دور نگه دارد.

آیا کسانی‌که با اعضای خویش کفر و گناهان را مرتکب شده‌اند می‌پندارند که آنها را در جزا همانند کسانی قرار می‌دهیم که به الله ایمان آورده‌اند و اعمال صالح انجام داده‌اند، به‌گونه‌ای که در دنیا و آخرت یکسان هستند؟! چه زشت است این حکم آنها.

و الله آسمان‌ها و زمین را براساس حکمتی فراگیر آفریده، و این دو را بیهوده نیافریده است، تا هرکسی در قبال خیر یا شری که کسب کرده است جزا داده شود، و الله نه با کاستن از نیکی‌هایشان، و نه با افزودن بر بدی‌های‌شان بر آنها ستم نمی‌کند.

- ای رسول- به کسی بنگر که از هوسش پیروی کرده و آن را به منزلۀ معبودی برای خویش که با آن مخالفت نمی‌کند قرار داده است. به تحقیق که الله به‌سبب علمی از جانب خویش او را گمراه ساخته است؛ زیرا استحقاق گمراه‌ شدن را دارد، و بر قلبش مُهر نهاده است، پس آن‌گونه که نفعی ببرد گوش نمی‌کند، و الله بر چشمش پوششی قرار داده است که مانع او از دیدن حق می‌شود، پس بعد از اینکه الله او را گمراه ساخت چه کسی می‌تواند او را به‌سوی حق توفیق می‌دهد؟! آیا زیان پیروی از هوس، و نفع پیروی از شریعت الله را متذکر نمی‌شوید؟!

و کافران منکر رستاخیز گفتند: غیر از همین زندگی دنیای ما زندگی دیگری نیست، یعنی پس از آن زندگی نیست، نسل‌هایی می‌میرند و بازنمی‌گردند، و نسل‌هایی زنده می‌شوند، و فقط از پی یکدیگر آمدن شب و روز ما را می‌میراند. و آنها برای انکار رستاخیز هیچ دانشی ندارند، و فقط گمان می‌کنند، درحالی‌که گمان، ذره‌ای از حق بی‌نیاز نمی‌سازد.

و هرگاه آیات روشن ما بر مشرکان منکر رستاخیز خوانده شود دلیلی ندارند که به آن استدلال کنند مگر اینکه به رسول صلی الله علیه وسلم و اصحابش رضی الله عنهم می‌گویند: اگر در این ادعا که پس از مرگ برانگیخته می‌شویم راستگو هستید پدرانمان را که مرده‌اند برای ما زنده گردانید.

- ای رسول- به آنها بگو: الله با آفریدن‌تان شما را زنده می‌کند، سپس شما را می‌میراند، سپس شما را پس از مرگ‌تان در روز قیامت برای حسابرسی و جزا گرد می‌آورد، همان روزی‌که بدون هیچ تردیدی آمدنی است، اما بیشتر مردم نمی‌دانند؛ و به همین دلیل با انجام عمل صالح برای آن روز آماده نمی‌شوند.

و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ الله است، یعنی معبود برحقّی جز الله در آسمان‌ها و زمین وجود ندارد. و روزی‌که قیامت برپا می‌شود و الله در آن روز مردگان را برای حسابرسی و جزا برمی‌انگیزد پیروان باطل که غیر الله را عبادت می‌کردند زیان می‌کنند، و برای باطل‌کردن حق، و احقاق باطل می‌کوشند.

و - ای رسول- در آن روز هر امتی را افتاده بر زانو می‌بینی که منتظر است چه کاری با آن انجام می‌شود. هر امتی به‌سوی نامۀ اعمالش که فرشتگان نگهبان نوشته‌اند فراخوانده می‌شود. - ای مردم- در این روز در قبال خیر و شری که در دنیا انجام می‌دادید جزا داده می‌شوید.

این کتاب ماست- که فرشتگانمان اعمال‌تان را در آن می‌نوشتند- به حق بر شما گواهی می‌دهد پس آن را بخوانید، زیرا ما به نگهبانان فرمان می‌دادیم که آنچه را شما در دنیا انجام می‌دهید بنویسند.

اما كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام مى دهند، پروردگارشان با رحمت خویش آنان را به بهشت خویش وارد می کند. این پاداشی که الله متعال به آنان بخشیده، همان رستگاری آشکارى است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمی کند.

و اما کسانی‌که به الله کفر ورزیده‌اند از روی سرزنش به آنها گفته می‌شود: آیا آیات من بر شما خوانده نمی‌شد و شما از ایمان به آن تکبر می‌ورزیدید، و مردمی جنایتکار بودید، و مرتکب کفر و گناهان می‌شدید؟!

و هرگاه به شما گفته می‌شد، قطعاً وعدۀ الله- که با آن به بندگانش وعده داده آنها را به زودی برمی‌انگیزد و جزا می‌دهد- حقیقتی بدون تردید است، و قیامت حقیقتی است که هیچ شکی در آن راه ندارد پس برای آن بکوشید، می‌گفتید: نمی‌دانیم که این قیامت چیست، جز گمان اندکی، گمان نمی‌کنیم که می‌آید، و یقین نداریم که خواهد آمد.

و کفر و سایر گناهان بدی که در دنیا مرتکب شده‌اند بر آنها آشکار می‌شود، و عذابی که وقتی از آن ترسانده می‌شدند آن را به مسخره می‌گرفتند بر آنها فرو فرستاده می‌شود.

و الله به آنها می‌فرماید: همان‌گونه که دیدار امروزتان را فراموش کردید، و با ایمان و عمل صالح برایش آماده نشدید ما نیز امروز شما را در جهنم رها می‌کنیم، و جایگاه شما که به آن پناه می‌برید همان جهنم است، و هیچ یاوری ندارید که عذاب الله را از شما دفع کند.

این عذابتان که با آن عذاب می‌شوید به این سبب است که آیات الله را به ریشخند و تمسخر گرفته‌اید، و زندگی با خوشی‌ها و تمایلاتش شما را فریب داد، پس امروز این کافران مسخره ‌کنندۀ آیات الله از جهنم بیرون آورده نمی‌شوند، بلکه برای همیشه در آن می‌مانند، و به زندگی دنیا بازگردانده نمی‌شوند که عملی صالح انجام دهند، و پروردگارشان از آنها راضی نمی‌گردد.

پس تمام ستایش‌ها فقط از آنِ الله، پروردگار آسمان‌ها و زمین، و پروردگار تمام مخلوقات است.

و شکُوه و عظمت در آسمان‌ها و زمین برای او است، و او ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیر و شریعتش بسیار دانا است.

﴿حمٓ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

قرآن از جانب الله، ذات شکست ‌ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است فرو فرستاده شده است.

آسمان ها و زمین و آنچه را میان این دو وجود دارد، بیهوده نیافریده ایم، بلکه تمام آن ها را برای حکمتی فراگیر و به حق آفریده ایم، از جمله این که بندگان به وسیله آن ها، الله را بشناسند و تنها او را عبادت کنند و چیزی را با او شریک قرار ندهند، و براى اين كه به مقتضای جانشینی بشر در روی زمین تا زمانی معین که تنها الله از آن آگاه است، عمل کنند، ولی کافران از آنچه در قرآن از آن بيم داده مى شوند، روى مى گردانند، و به آن اهمیتی نمی دهند.

-ای پیامبر- به این مشرکان رویگردان از حق بگو: از بت هایتان که آن ها را به جای الله عبادت می کنید به من خبر دهید که کدامیک از اجزای زمین را آفریده اند؟ آیا کوهی یا رودی را آفریده اند؟ یا همراه با الله، مشارکت و سهمی در آفرینش آسمان ها داشته اند؟ اگر در ادعای این که بت هایتان شایستگی عبادت شدن را دارند، راستگویید؛ کتابی آسمانی قبل از قرآن که از جانب پروردگار باشد، یا اثری از علم پیشینیان که به جای گذاشته اند، برای من بیاورید.

و هیچ‌کس گمراه‌تر نیست از کسی‌که به جای الله معبودی را عبادت می‌کند که تا روز قیامت به درخواستش پاسخ نمی‌دهد، و این معبود‌هایی که آنها را به جای الله عبادت می‌کنند از خوانده ‌شدنِ خویش توسط عبادتگزاران‌شان بی‌خبرند؛ چه رسد به اینکه به آنها سود یا زیان برسانند.

و افزون بر اینکه در دنیا به آنها نفع نمی‌رسانند وقتی‌ روز قیامت محشور شوند دشمنان کسانی می‌شوند که آنها را عبادت می‌کردند، و از آنها بیزاری می‌جویند، و انکار می‌کنند که آگاهانه آنها را عبادت می‌کردند.

و هرگاه آیات نازل‌شدۀ ما بر رسول‌مان بر آنها خوانده شود کسانی‌که به قرآن وقتی به دست رسول‌شان نزد آنها آمد کفر ورزیدند می‌گویند: این سحری آشکار است، و از جانب الله وحی نشده است.

آیا این مشرکان می‌گویند: محمد این قرآن را ساخته، و به الله نسبت داده است؟! - ای رسول- به آنها بگو: اگر آن را از جانب خودم ساخته بودم اگر الله بخواهد مرا عذاب کند چاره‌ای برایم ندارید، پس چگونه با نسبت‌ دادن دروغ به او خودم را در معرض عذاب قرار می‌دهم؟! الله از عیب‌هایی که بر قرآن او می‌جویید و ایرادهایی که بر من می‌گیرید آگاه‌تر است. گواه‌ بودن او میان من و شما کافی است، و او نسبت به گناهان بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

- ای رسول- به این مشرکان که نبوت تو را تکذیب می‌کنند بگو: من اولین رسولی نیستم که الله مرا فرستاده باشد تا دعوتم را بعید و شگفت بدانید، زیرا قبل از من رسولان زیادی گذشته‌اند، و من نه می‌دانم که الله در دنیا با من چه خواهد کرد، و نه می‌دانم که با شما چه خواهد کرد، فقط از آنچه الله بر من وحی می‌کند پیروی می‌کنم، یعنی فقط براساس آنچه وحی می‌کند سخن می‌گویم و عمل می‌کنم، و فقط انذاردهنده‌ای آشکار هستم که شما را از عذاب الله می‌ترسانم.

- ای رسول- به این تکذیب ‌کنندگان بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از جانب الله باشد، و شما به آن کفر ورزید، و شاهدی از بنی اسرائیل با تکیه بر آنچه در تورات در مورد آن آمده گواهی دهد که از جانب الله است، و به آن ایمان آورده باشد، و شما از ایمان به آن روی بگردانید، آیا در این حالت شما ستمکار نیستید؟! به‌راستی‌که الله مردم ستمکار را به‌سوی حق توفیق نمی‌دهد.

و کسانی‌که به قرآن و آنچه رسول آنها برای‌شان آورده کفر ورزیدند به کسانی‌که ایمان آوردند گفتند: اگر آنچه محمد آورده است حقی بود که به‌سوی خیر هدایت می‌کند این فقیران و بردگان و ضعیفان از ما به‌سوی آن پیشی نمی‌گرفتند، و چون به آنچه رسول‌شان برای آنها آورده هدایت نیافته‌اند به زودی خواهند گفت: این چیزی‌که نزدمان آمده دروغی کهنه است، و ما از دروغ پیروی نمی‌کنیم.

و پیش از این قرآن تورات بود، کتابی که الله آن را بر موسی علیه السلام به عنوان راهنمایی که در حق به آن اقتدا می‌شد، و رحمتی برای کسانی از بنی‌اسرائیل که به آن ایمان آوردند و از آن پیروی کردند فرو فرستاد، و این قرآن نازل‌شده بر محمد صلی الله علیه وسلم کتابی است به زبان عربی که کتاب‌های پیش از خود را تصدیق می‌کند؛ تا کسانی را که با شرک به الله و انجام گناهان بر خودشان ستم کرده‌اند با آن انذار دهد، و مژده‌ای است برای نیکوکارانی که رابطۀ خوبی با پروردگارشان و با مخلوقاتش برقرار کرده‌اند.

در حقیقت کسانی‌که گفتند: پروردگار ما الله است و هیچ پروردگاری جز او نداریم، سپس بر ایمان و عمل صالح پایداری کردند، در آنچه در آخرت پیش رو دارند هیچ ترسی بر آنها نیست، و بر آنچه از بهره دنیا که از دست داده‌اند، و آنچه پشت سرشان به جای گذاشتند اندوهگین نیستند.

اینها که صفات مذکور را دارند به جزای اعمال صالحی که در دنیا از پیش فرستاده‌اند، ساکنان بهشت هستند که برای همیشه در آن می‌مانند.

و به انسان فرمان مؤکّد دادیم که به پدر و مادرش نیکی کند، یعنی هم در زندگی آن دو، و هم پس از مرگشان تا جایی‌که منجر به مخالفت با شریعت نشود به آن دو نیکی کند، و به‌طور خاص به مادرش که با مشقت به او باردار شد و با مشقت او را به دنیا آورد، و مدت باردارشدنش به او و آغاز از شیرگرفتنش: سی ماه است، تا آن‌گاه که به کمال نیروی عقلی و جسمی و چهل سالگی برسد می‌گوید: پروردگارا، بر دلم بیفکن تا شکر نعمتی را که بر من و بر پدر و مادرم ارزانی داشته‌ای به جای آورم، و بر دلم بیفکن که عمل صالحی که تو را راضی می‌سازد، و آن را از من می‌پذیری انجام دهم، و فرزندانم را برایم صالح گردان. به‌راستی‌که من از گناهانم به‌سوی تو توبه کردم، و به‌راستی‌که من از فرمان‌برداران طاعت تو، و تسلیم ‌شدگان اوامرت هستم.

اینها هستند که نیکوترین عمل صالحی را که انجام داده‌اند از آنها می‌پذیریم، و از گناهان‌شان درمی‌گذریم، و آنها را در قبال گناهان‌شان مواخذه نمی‌کنیم، و همان‌ها در زمرۀ بهشتیان هستند، این وعده‌ای که به آنها داده شد وعده‌ای راست است، و به‌طور قطع واقع خواهد شد.

و کسی‌که به پدر و مادرش گفت: الله شما دو تن را نابود کند، آیا به من وعده می‌دهید که پس از مرگم از قبر خویش زنده درمی‌آیم، درحالی‌که قرن‌های زیادی سپری شده، و مردم در آنها مرده‌اند اما هیچ‌یک از آنها زنده مبعوث نشده است؟! و پدر و مادرش از الله یاری می‌خواهند تا پسرشان را به‌سوی ایمان هدایت کند، و به پسرشان می‌گویند: نابود شوی اگر به رستاخیز ایمان نیاوری، پس به آن ایمان بیاور؛ زیرا وعدۀ الله به رستاخیز حقیقتی بدون تردید است، اما او دوباره برای انکار رستاخیز می‌گوید: این سخنی که در مورد رستاخیز گفته می‌شود فقط از کتاب‌ها و نوشته‌های پیشینیان نقل شده است، و از جانب الله ثابت نیست.

اینها که عذاب بر آنها واجب شده است در زمرۀ امت‌های جنی و انسی پیش از خودشان هستند، به‌راستی‌که آنها زیانکار بودند؛ چون هم به خودشان و هم به خانواده‌های‌شان با درآوردن آنها در جهنم زیان رساندند.

و هر یک از دو گروه - یعنی گروه بهشتی، و گروه جهنمی- براساس اعمال‌شان مراتبی دارند، یعنی مراتب اهل بهشت درجاتی والا، و مراتب اهل جهنم دَرَکاتی پست است، و تا الله جزای اعمال‌شان را به آنها بدهد، و در روز قیامت نه با کاستن نیکی‌هایشان، و نه با افزودن بر بدی‌های‌شان به آنها ستم نمی‌شود.

و روزی‌که کسانی‌که به الله کفر ورزیده و رسولانش را تکذیب کرده‌اند بر آتش عرضه می‌شوند تا در آن عذاب شوند، و از روی توبیخ و سرزنش به آنها گفته می‌شود: نعمت‌های خوبتان را در زندگی دنیایی خویش صرف کردید، و از خوشی‌هایی که در آن بود بهره بردید، اما در این روز به‌سبب تکبر به‌ناحق شما در زمین، و به‌سبب اینکه با کفر و گناهان از طاعت الله خارج شدید با عذابی خوار و رسواکننده، مجازات می‌شوید.

و - ای رسول- هود علیه السلام برادر نَسَبی عاد را به یاد آور آن‌گاه که قومش را که در خانه‌های‌شان در اَحقاف در جنوب جزیرة‌العرب بودند، از وقوع عذاب الله انذار داد، درحالی‌که قبل و بعد از هود علیه السلام رسولانی که اقوام‌شان را انذار می‌دادند گذشته‌اند، که به اقوام‌شان می‌گفتند: جز الله یگانه را عبادت نکنید، یعنی دیگری را همراه او عبادت نکنید؛ زیرا - ای قوم من-، من از عذاب روزی بزرگ یعنی روز قیامت بر شما می‌ترسم.

قومش به او گفتند: آیا نزد ما آمده‌ای تا ما را از عبادت معبودهایمان بازداری؟! هرگز بر این امر دست نخواهی یافت، پس اگر در ادعای خویش راستگو هستی عذابی را که به ما وعده می‌دهی بیاور.

گفت: علم زمانِ عذاب فقط نزد الله است، و من دانشی از آن ندارم، و من فقط رسولی هستم که آنچه را با آن به‌سوی شما فرستاده شده‌ام به شما ابلاغ می‌کنم، اما شما را مردمی می‌بینم که به آنچه نفع شما در آن است جاهل هستید و آن را رها می‌کنید، و به آنچه که زیان شما در آن است جاهل هستید و آن را به جای می‌آورید.

پس وقتی عذابی را که خواستار تعجیل در آن بودند نزدشان آمد، و آن را به صورت ابری که از سوی آسمان به سمت سرزمین‌های‌شان روی می‌آورد دیدند گفتند: این روی‌آورنده، ابری است که به ما باران می‌رساند. هود به آنها گفت: امر چنان‌که گمان کردید نیست که ابری باران‌زا بر شما باشد، بلکه همان عذابی است که خواستار تعجیل در آن بودید، یعنی بادی که عذابی دردناک دارد.

این باد بر هر آنچه که الله آن را به نابودی‌اش فرمان دهد بگذرد، آن را نابود می‌کند، پس چنان نابود شدند، که جز خانه‌های‌شان که در آنها سکونت می‌کردند به عنوان گواهی بر وجود قبلی آنها در این خانه‌ها، مشاهده نمی‌شد، مانند این جزای دردناک مجرمان مُصِرّ بر کفر و گناهان را مجازات می‌کنیم.

و به تحقیق ما به قوم عاد، اسباب قدرت و تمکین دادیم که به شما نداده‌ایم، و گوش‌هایی که با آنها می‌شنیدند، و چشم‌هایی که با آنها می‌دیدند، و دل‌هایی که با آنها می‌اندیشیدند برای‌شان قرار دادیم. اما نه گوش‌ها و نه چشم‌ها و نه عقل‌های‌شان ذره‌ای آنها را بی‌نیاز نساخت؛ یعنی عذاب الله را، وقتی آنها را فرا گرفت از آنها دفع نکرد، چون به آیات الله کفر می‌ورزیدند، و عذابی را که پیامبرشان هود علیه السلام آنها را از آن ترساند و آن را به تسمخر می‌گرفتند بر آنها فرود آمد.

و - ای اهالی مکه- به تحقیق که ما آبادی‌های پیرامون شما را از بین برده‌ایم، و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مَدین را نابود کرده‌ایم، و حجت‌ها و براهین گوناگونی برای‌شان آوردیم؛ تا از کفرشان بازگردند.

پس چرا بت‌هایی که آنها را معبودانی به جای الله گرفتند و با عبادت و قربانی به‌سوی آنها تقرب می‌جستند به آنها یاری نرساندند؟! قطعاً به آنها یاری نرساندند، بلکه وقتی‌ بیشترین نیاز را به معبودهای‌شان داشتند از دید آنها پنهان شدند، و این دروغ و افترای‌شان بود که با آن این‌گونه به خود امید می‌دادند که این بت‌ها به آنها سود می‌رسانند، و نزد الله از آنها شفاعت می‌کنند.

و - ای رسول- به یاد آور آن‌گاه که گروهی از جن‌ها را به‌سوی تو فرستادیم تا قرآن نازل‌شده بر تو را بشنوند. پس وقتی‌ برای شنیدن آن حاضر شدند به یکدیگر گفتند: ساکت باشید تا بتوانیم به آن گوش فرا دهیم. و چون رسول صلی الله علیه وسلم قرائتش را به پایان رساند به‌سوی قوم خویش بازگشتند و آنها را از عذاب الله در صورتی‌که به این قرآن ایمان نیاورند انذار می‌دادند.

به آنها گفتند: ای قوم ما، به‌راستی‌که ما کتابی شنیدیم که الله آن را پس از موسی فرستاده و کتاب‌هایی را که پیش از آن از جانب الله نازل شده است تصدیق می‌کند، این کتابی که ما شنیدیم به‌سوی حق راهنمایی، و به راه راست، یعنی راه اسلام هدایت می‌کند.

ای قوم ما، به محمد صلی الله علیه وسلم در حقی که شما را به آن فراخواند پاسخ مثبت دهید، و ایمان بیاورید بر اینکه او رسولی از جانب پروردگارش است، تا الله گناهان‌تان را برای شما بیامرزد، و شما را از عذابی دردناک نجات دهد که در انتظار شماست اگر در حقیقتی که شما را به‌سوی آن فراخواند به او پاسخ مثبت ندهید، و ایمان نیاورید که او رسولی از جانب پروردگارش است.

و هرکس به محمد صلی الله علیه وسلم در حقیقتی که او را به‌سوی آن فرا می‌خواند پاسخ مثبت ندهد هرگز نمی‌تواند با فرار در زمین از الله بگریزد، و به جای الله دوستانی ندارد که او را از عذاب نجات دهند، اینها در گمراهی آشکاری از حق قرار دارند.

مگر این مشرکان تکذیب ‌کنندۀ رستاخیز ندانسته‌اند الله که آسمان‌ها و زمین را آفریده و با وجود ضخامت و گستردگی این مخلوقات، از آفرینش آنها ناتوان نشده است می‌تواند مردگان را برای حسابرسی و جزا زنده کند؟! آری، به‌راستی‌که او بر زنده‌ کردن آنها توانا است؛ زیرا او سبحانه بر هر چیزی توانا است، در نتیجه از زنده‌ کردن مردگان ناتوان نیست.

و روزی‌که کافرانِ به الله و رسولانش، بر جهنم عرضه می‌شوند تا در آن عذاب شوند، و از روی توبیخ به آنها گفته می‌شود: آیا این عذابی که مشاهده می‌کنید حقیقت نیست؟! یا چنان‌که در دنیا می‌گفتید دروغ است؟! می‌گویند: آری سوگند به پروردگارمان که حقیقت است، آن‌گاه به آنها گفته می‌شود: به‌سبب اینکه به الله کفر ورزیدید عذاب را بچشید.

پس - ای رسول- در برابر تکذیب خویش توسط قومت شکیبایی کن همان‌گونه که رسولان اولوالعزم: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام شکیبایی کردند، و خواستار تعجیل در نزول عذاب آنها نباش، تکذیب ‌کنندگان قوم تو روزی‌که عذابی را که به آن وعده داده می‌شوند در آخرت ببینند به‌سبب عذاب طولانی‌شان گویی جز لحظه‌ای از یک روز در دنیا نمانده‌اند. این قرآن نازل‌شده بر محمد صلی الله علیه وسلم، برای انسان‌ها و جن‌ها ابلاغ و کافی است، زیرا جز کسانی‌که با کفر و گناهان از طاعت الله خارج هستند با عذاب هلاک نمی‌شوند.