Persian Al-Mukhtasar in interpreting the Noble Quran — محمد 47:1 – القلم 68:52

کسانی‌که به الله کفر ورزیدند و مردم را از دین الله بازداشتند، الله اعمال‌شان را تباه کرده است.

و کسانی‌که به الله ایمان آورده، و اعمال صالح انجام داده‌اند، و به آنچه الله بر رسولش محمد صلی الله علیه وسلم نازل کرده- که حقی از جانب پروردگارشان است- ایمان آورده‌اند، بدی‌های‌شان را از آنها زدود و آنها را در قبال آن‌ مواخذه نمی‌کند، و کارهای دنیوی و اخروی‌شان را برای‌شان بهبود بخشید.

جزای مذکور هر دو گروه به این سبب است که کسانی‌که به الله کفر ورزیدند از باطل پیروی کرده‌اند، و کسانی‌که به الله و رسولش ایمان آوردند از حقیقتی از جانب پروردگارشان پیروی کرده‌اند. پس به‌سبب عمل مختلف این دو گروه، جزای‌شان نیز متفاوت شد. همان‌گونه که الله حکم خویش را در مورد این دو گروه: گروه مؤمنان، و گروه کافران بیان کرد، مثال‌هایی برای مردم می‌زند، تا امور مشابه را به هم ربط دهند.

پس - ای مؤمنان- هرگاه با کافران محارب روبرو شدید گردن‌های‌شان را با شمشیرهای‌تان بزنید، و به پیکار با آنها ادامه دهید تا کُشته زیاد بر جای گذارند، و ابهت‌شان از بین برود، و وقتی‌ از آنها زیاد به قتل رساندید بندهای اسیران را محکم کنید، و هرگاه آنها را به اسارت گرفتید براساس مصلحتی که اقتضا می‌کند، حق انتخاب دارید؛ که با آزاد کردن آنها بدون عوض بر آنها منت نهید، یا در برابر مال یا فدیه‌ای دیگر آنها را آزاد کنید، به پیکار با آنها و اسیرکردن‌شان ادامه دهید تا جنگ با اسلام ‌آوردن کافران یا بستن پیمان با آنها پایان یابد. این آزمایش مؤمنان با کافران و دست به دست شدن ایام و انتقام‌گیری برخی از برخی دیگر، همان حکم الله است، و اگر الله انتقام‌ گرفتن از کافران را بدون پیکار بخواهد به‌طور قطع از آنها انتقام می‌گیرد، اما جهاد را تشریع کرد تا برخی از شما را با برخی دیگر بیازماید، یعنی مؤمنانی را که پیکار می‌کنند و مؤمنانی را که پیکار نمی‌کنند، و کافر را با مؤمن بیازماید، که اگر مؤمن کشته شود وارد بهشت می‌شود، و اگر مؤمن کافر را بکشد کافر وارد جهنم می‌شود، و الله هرگز اعمال کسانی را که در راه او تعالی کشته‌ شده‌اند تباه نخواهد ساخت.

به زودی آنها را در زندگی دنیایی‌شان به پیروی از حق توفیق می‌دهد، و کارشان را بهبود می‌بخشد.

و آنها را به بهشتی وارد می‌کند که ویژگی‌های آن را در دنیا برای‌شان بیان کرد و آن را شناختند، و در آخرت منازل خویش را در آن می‌شناسند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامی که برای‌تان تشریع فرموده عمل کرده‌اید، اگر به الله با کمک‌ کردن پیامبر و دینش، و پیکار با کافران، یاری رسانید، با پیروزی بر آنها به شما یاری می‌رساند، و گام‌های‌تان را در جنگ مقابل آنها استوار می‌سازد.

و برای کسانی‌که به الله و رسولش کفر ورزیده‌اند تباهی و نابودی است، و الله پاداش اعمال‌شان را تباه ساخته است.

این کیفر واقع‌شده بر آنها به این سبب است که آنچه از قرآن را که الله بر رسولش فرو فرستاد چون یگانگی الله در آن بود نپسندیدند، پس الله اعمال‌شان را تباه کرد، و در دنیا و آخرت زیان کردند.

آیا این تکذیب ‌کنندگان در زمین نگشته‌اند، تا بیندیشند سرانجام کسانی‌که قبل از آنها تکذیب کردند چگونه بود، به‌طور قطع سرانجام دردناکی داشته‌اند، و الله مسکن‌های‌شان را بر روی آنها ویران کرد، و خودشان و فرزندان و اموال‌شان را نابود کرد، و کافرانِ هر زمان و مکانی مانند این کیفرها را دارند.

جزای مذکور دو گروه، به این دلیل است که الله یاور کسانی است که به او ایمان آورده‌اند، و کافران هیچ یاوری ندارند.

به‌راستی الله کسانی را که به الله و رسولش ایمان آورده‌اند و اعمال صالح انجام داده‌اند، به بهشت‌هایی که نهرها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است وارد می‌کند، و کسانی‌که به الله و رسولش کفر ورزیده‌اند در دنیا از پیروی شهوات‌شان بهره‌مند می‌شوند، و همانند چارپایان می‌خورند، و هیچ غم و اندوهی جز شکم‌ها و عورت‌های‌شان ندارند، و در روز قیامت قرارگاهشان که به آن روی می‌آورند جهنم است.

و چه بسیار از قریه‌های امت‌های پیشین که از مکه که اهالی اش تو را از آن بیرون کردند نیرومندتر و دارای اموال و فرزندان بیشتری بودند، وقتی رسولان‌شان را تکذیب کردند آنها را نابود کردیم، و هیچ یاوری نداشتند که آنها را از عذاب الله وقتی آنها را فرا گرفت نجات دهد، بنابراین از نابودی اهالی مکه هرگاه آن را اراده کنیم ناتوان نیستیم.

آیا کسی‌که دلیلی روشن و حجتی آشکار از پروردگارش دارد، و او تعالی را براساس بینشی عبادت می‌کند، همانند کسی است که شیطان عمل بدش را برای او آراسته است، و عبادت بت‌ها و ارتکاب گناهان، و تکذیب رسولان را که هوس‌هایش به آنها روی می‌آورد پیروی کرده ‌است؟

توصیف بهشتی که الله به پرهیزگاران خویش- با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی- وعده داده است که آنها را در آن وارد می‌کند چنین است: رودهایی از آب بدون اینکه بر اثر ماندن زیاد بو و مزه‌اش تغییر کرده باشد، و رودهایی از شیری که مزه‌اش تغییر نکرده، و رودهایی از شرابی لذیذ برای نوشندگان، و رودهایی از عسلی ناب و خالص در آنجا جاری است، و انواع میوه‌هایی که می‌خواهند در آنجا برای‌شان فراهم است، و افزون بر تمام این موارد، گناهان‌شان توسط الله پاک می‌شود، و در قبال آن مواخذه نمی‌شوند. آیا کسی‌که چنین جزایی دارد یکسان است با کسی‌که در جهنم می‌ماند و هرگز از آن خارج نمی‌شود، و آبی بسیار جوشان به آنها داده می‌شود، و روده‌های شکم‌های‌شان از گرمای زیاد آن متلاشی می‌شود؟!

- ای رسول- برخی منافقان بدون اینکه نیت پذیرفتن داشته باشند بلکه با رویگردانی به سخن تو گوش می‌دهند، اما وقتی از نزد تو خارج می‌شوند برای وانمودکردن به بی‌اطلاعی و به هدف رویگردانی، به کسانی‌که الله علم به آنها عطا کرده است می‌گویند: همین الآن در صحبت‌هایش چه گفت؟ اینها همان کسانی هستند که الله بر دل‌های آنها مُهر نهاده است پس خیری به دل‌های‌شان نمی‌رسد، و از هوس‌های‌شان پیروی کرده‌اند تا اینکه آنها را از حق کور گردانیده‌است.

و کسانی‌که به راه حق، و پیروی از آنچه رسول صلی الله علیه وسلم آورده است هدایت یافته‌اند، پروردگارشان بر هدایت و توفیق آنها به خیر می‌افزاید، و انجام اعمالی را که سبب نجات شان از جهنم است، بر دل‌های‌شان می‌افکند.

پس آیا کافران جز این انتظار می‌کشند که قیامت به صورت ناگهانی و بدون اینکه دانشی قبلی از آن داشته باشند آنها را فراگیرد؟! حال آن‌که نشانه‌های قیامت، مانند بعثت پیامبر صلی الله علیه وسلم، و شکافته ‌شدن ماه، نزدشان آمده است، پس وقتی‌که قیامت آنها را فرا گیرد پندگرفتن چه سودی به حال‌شان می‌رساند؟

پس - ای رسول- یقین کن که معبود برحقی جز الله نیست، و آمرزش گناهان خودت و آمرزش گناهان مردان و زنان مؤمن را از الله بخواه، و الله از فعالیت شما در روز، و آرامش شما در شب آگاه است، و ذره‌ای از آن بر او تعالی پوشیده نمی‌ماند.

و کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند- با امید به اینکه الله سوره‌ای که حکم قتال در آن است بر رسولش فرو فرستد- می‌گویند: چرا الله سوره‌ای که ذکر قتال در آن باشد فرو نفرستاده است، اما وقتی الله سوره‌ای مشتمل بر ذکر قتال که بیان و احکام محکمی دارد نازل می‌کند، - ای رسول- منافقانی را که دل‌های‌شان گرفتار شک و تردید است می‌بینی مانند کسی‌که از ترس و وحشت زیاد بیهوش شده باشد به‌سوی تو می‌نگرند، پس الله به آنها وعده داد که به‌سبب رویگردانی و ترس آنها از قتال، عذاب‌شان به دنبال‌شان است و به آنها نزدیک شده است.

اینکه از فرمان الله اطاعت کنند و سخنی نیکو و پسندیده بزنند برای‌شان بهتر است، و چون قتال فرض و جدی شود، اگر در ایمان و طاعت خویش برای الله با او تعالی راست باشند از نفاق و نافرمانی اوامر الله برای‌شان بهتر است.

و اگر از ایمان به الله و طاعت او بازگردید با کفر و گناهان در روی زمین فساد برپا خواهید کرد، و پیوندهای خویشاوندی را خواهید گسست؛ چنان‌که در جاهلیت این حالت را داشتید.

اینها که به برپایی فساد در زمین و گسستن پیوندهای خویشاوندی متصف هستند همان کسانی‌اند که الله آنها را از رحمت خویش دور ساخته، و گوش‌های‌شان را از شنیدن حق، آن‌گونه که منجر به پذیرش و فرمان‌برداری شود کر کرده، و چشمان‌شان را از دیدن حق آن‌گونه که پند گرفته شود کور ساخته است.

پس آیا این رویگردانان در قرآن تدبر نمی‌کنند و در آنچه در آن آمده است نمی‌اندیشند؟! زیرا اگر در آن می‌اندیشیدند به‌طور قطع آنها را به تمام خیرها راهنمایی می‌کرد، و از هر شری دور می‌ساخت. یا بر دل‌های شان قفل‌هایی قرار دارد که محکم بسته شده است، و هیچ اندرزی به آنها نمی‌رسد، و هیچ تذکری به آنها نفع نمی‌رساند؟!

قطعاً کسانی‌که پس از اینکه حجت بر آنها اقامه شد، و راستگویی پیامبر صلی الله علیه وسلم برای‌شان آشکار گردید، از ایمان خویش به کفر و نفاق بازگشته‌اند، خود شیطان کفر و نفاق را برای‌شان آراسته و آسان کرده است، و به آرزوهای دور و دراز امید داده است.

این گمراه شدن بدان خاطر است که پنهانی به مشرکانی که نسبت به وحی نازل شده ی پروردگار، کراهت داشتند؛ گفتند: در بعضى از امور مانند باز داشتن مؤمنان از جهاد، از شما اطاعت خواهيم كرد. الله متعال از آنچه که پنهان می کنند، آگاه است و چیزی از آن بر او پوشیده نمی ماند، و آنچه را از آن بخواهد برای رسولش -صلی الله علیه وسلم- آشکار می کند.

پس عذاب و حال بد و هولناک آنان را چگونه می بینی، هنگامی که فرشتگان مأمور قبض ارواح، ارواحشان را می گیرند و با گرزهای آهنین، صورت ها و پشت هایشان را می زنند؟

این عذاب به آن سبب است که تمام کفر و نفاق و دشمنی با الله و رسولش را که مورد خشم او تعالی است پیروی کردند، و نسبت به ایمان به الله و پیروی رسولش، که آنها را به الله نزدیک می‌سازد، و رضایت او تعالی را برای‌شان به دنبال دارد بی‌میل بودند. پس اعمال‌شان را تباه کرد.

آیا منافقان مردد و دودل می‌پندارند که الله هرگز کینه‌های‌شان را خارج و آشکار نخواهد کرد؟! به‌طور قطع کینه‌های‌شان را با آزمایش‌های دشوار درمی‌آورد، تا راستگو در ایمان از دروغگو آشکار شود، و مؤمن مشخص، و منافق رسوا گردد.

و - ای رسول- اگر بخواهیم منافقان را به تو بشناسانیم به‌طور قطع این کار را خواهیم کرد، آن‌گاه آنها را با نشانه‌های‌شان می‌شناسی، و به‌زودی آنها را از روش سخن‌گفتن‌شان خواهی شناخت، و الله از اعمال شما آگاه است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به‌زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

و - ای مؤمنان- به‌طور قطع شما را با جهاد و پیکار با دشمنان و قتل می‌آزماییم تا از میان شما مجاهدان در راه الله، و شکیبایان در پیکار با دشمنانش را مشخص کنیم، و شما را می‌آزماییم تا از میان شما راستگو و دروغگو را مشخص کنیم.

به راستی کسانی که به الله و رسولش کفر ورزیدند، و خودشان و دیگران را از دین الهی بازداشتند، و با رسولش پس از این که مشخص شد پیامبر است، مخالفت و دشمنی کردند؛ هرگز زیانی به الله نمی رسانند، بلکه تنها به خود زیان رسانده و به زودی الله اعمالشان را تباه می کند.

ای کسانی که به الله ایمان آورده و به شريعتش عمل کرده اید؛ از الله و رسولش اطاعت کنید و فرمان هایشان را به جا آورده و از آنچه نهی کرده اند، دوری کنید، و عبادت هایتان را با کفر، ریا و غيره تباه نکنید.

همانا کسانی‌که به الله کفر ورزیده‌اند، و خودشان و مردم را از دین الله گمراه کرده‌اند، سپس قبل از توبه بر کفرشان مردند- الله هرگز گناهان‌شان را نمی‌پوشاند و از آنها نمی‌گذرد، بلکه به‌زودی آنها را در قبال گناهان‌شان مؤاخذه و آنها را وارد جهنم می‌کند که برای همیشه در آن می‌مانند.

پس - ای مؤمنان- در رویارویی با دشمن‌تان سست نشوید، و قبل از اینکه آنها شما را به صلح دعوت کنند آنها را به صلح دعوت نکنید، درحالی‌که شما بر آنها غالب و چیره هستید، و یاری و پیروزی الله همراه شماست، و هرگز ذره‌ای از پاداش اعمال‌تان نمی‌کاهد، بلکه به لطف و بخشش خویش برای‌تان می‌افزاید.

زندگی دنیا بازی و سرگرمی‌ای بیش نیست، پس هیچ عاقلی نباید با آن از عمل برای آخرت بازمانَد، و اگر به الله و رسولش ایمان آورید، و از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش بترسید، الله پاداش اعمال‌تان را کامل و بدون هیچ کاستنی به شما می‌دهد، و تمام اموال‌تان را از شما نمی‌خواهد، بلکه فقط زکات واجب را از شما می‌خواهد.

اگر همه ی اموالتان را از شما بخواهد و در درخواست آن اصرار ورزد؛ در بخشش آن بخیلی وتنگ نظری می کنید و این امر باعث می شود کراهیتی را که از انفاق کردن در دل دارید، آشکار کنید، اما از روی مهربانی و لطفش به شما، آن را از شما نخواسته است.

بدانید شما به انفاق بخشی از اموال‌تان در راه الله دعوت می‌شوید، و انفاق تمام اموال‌تان را از شما نمی‌خواهد. اما برخی از شما از انفاق خواسته‌شده بخل می‌ورزند، و هرکس از انفاق بخشی از مالش در راه الله بخل ورزد، در واقع فقط به زیان خودش بخل می‌ورزد؛ چون خودش را از پاداش انفاق محروم می‌کند، و الله ذات بی‌نیازی است که به انفاق شما نیازی ندارد، و شما هستید که به او نیازمندید، و اگر از اسلام به کفر بازگردید شما را نابود می‌کند، و مردم دیگری را به جای شما می‌آورد، که مانند شما نخواهند بود، بلکه فرمان‌بردار او هستند.

- ای رسول- به‌راستی‌که ما با صلح حدیبیه پیروزی درخشانی برایت بخشیدیم.

تا الله گناهانی را که پیش از این پیروزی، و گناهانی را که پس از آن از تو سر زده است برایت ببخشاید، و نعمت خویش را با یاری دینت بر تو کامل گرداند، و تو را به راه راستی‌که هیچ انحرافی در آن نیست، یعنی راه راست اسلام هدایت کند.

و الله تو را به پیروزی‌ای قاطع که هیچ‌کس نتواند آن را دفع کند، یاری رساند.

الله همان ذاتی است که ثبات و آرامش را در دل‌های مؤمنان فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمان‌شان بیفزایند، و لشکریان آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ الله است، هرکس از بندگانش را که بخواهد با آنها تقویت می‌کند، و الله نسبت به مصالح بندگانش بسیار آگاه است، و در پیروزی و تقویتی که جاری می‌کند بسیار سنجیده‌کار است.

تا مردان و زنان مؤمن به الله و رسولش را در بهشت‌هایی که نهرها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است وارد کند، و گناهان‌شان را پاک کند، و آنها را در قبال آنها مورد مؤاخذه قرار ندهد، و این امر - رسیدن به مطلوب یعنی بهشت، و دورشدن از ترس و هلاکت یعنی مؤاخذه به گناهان- نزد الله رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمی‌کند.

و برای اینکه مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک به الله، که گمان برده‌اند الله دینش را یاری نمی‌رساند، و کلمه‌اش را برتر نمی‌گرداند عذاب کند. عذاب فقط آنها را احاطه می‌کند، و الله به‌سبب کفر و گمان بدشان بر آنها خشم گرفته، و آنها را از رحمت خویش رانده و در آخرت جهنم را برای‌شان آماده ساخته است که وارد آن می‌شوند و برای همیشه در آن می‌مانند، و جهنم مقصد بسیار بدی است که به آن بازگردانده می‌شوند.

و لشکریان آسمان‌ها و زمین از آنِ الله است که هرکس از بندگانش را که بخواهد با آنها تقویت می‌کند، و الله ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.

- ای رسول- به‌راستی‌که ما تو را گواهی فرستادیم که در روز قیامت بر امت خویش گواهی می‌دهی، و مژده‌دهندۀ مؤمنان به یاری و قدرتی که در دنیا برای‌شان آماده شده، و به نعمت‌هایی که در آخرت برای‌شان فراهم گشته است، و ترسانندۀ کافران به ذلت و شکست به دست مؤمنان که در دنیا برای‌شان آماده شده است، و به عذاب دردناکِ فراهم‌شده در آخرت که منتظر آنها است.

تا به الله و رسولش ایمان آورند، و رسولش را بزرگ و محترم شمارند، و در آغاز و پایان روز الله را بستایند.

-ای پیامبر- همانا کسانی که در بیعت رضوان برای جهاد با مشرکان مکه، با تو بیعت می کنند، در حقیقت با الله بیعت می کنند؛ چون اوست که آنان را به جهاد با مشرکان فرمان داد و به آنان پاداش می دهد، در این بیعت، دست الله، بالای دست آنان است. پروردگار از اعمال آنان آگاه و چیزی از آن بر او پوشیده نمی ماند، پس هر کس بیعتش را بشکند و به پیمانش با پروردگار مبنی بر یاری دین او، وفا نکند؛ زیان شکستن بیعت و پیمانش تنها به خودش باز می گردد و این امر زیانی به الله نمی رساند، و هر کس به پیمانش با پروردگار مبنی بر یاری دین او، وفا کند؛ به زودی پاداشی بزرگ یعنی بهشت را به او بخشيده می شود.

- ای رسول- بادیه‌نشینانی که الله آنها را از همراهی تو در سفر به‌سوی مکه بر جای گذاشت آن‌گاه که آنها را سرزنش کنی به تو خواهند گفت: حفاظت اموال و فرزندانمان ما را از حرکت با تو بازداشت، پس از الله درخواست کن تا گناهانمان را ببخشد. با زبان از پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌خواهند که برای‌شان طلب آمرزش کند اما چنین چیزی در دل‌های‌شان وجود ندارد؛ زیرا آنها از گناهان‌شان توبه نکرده‌اند. به آنها بگو: اگر الله برای شما خیر، یا شر بخواهد هیچ‌کس مالک ذره‌ای برای شما در برابر الله نیست، بلکه الله از آنچه انجام می‌دهید بسیار آگاه است و ذره‌ای از اعمال‌تان هر چند آن را پنهان دارید بر او تعالی پوشیده نمی‌ماند.

سرگرم شدنتان به نگهداری از اموال و فرزندان که آن را بهانه و سببى براى بازماندن شما از همراهى پيامبر اظهار كرديد، سبب حقيقى نبود، بلکه گمان کردید که پیامبر-صلی الله علیه وسلم- و تمامى اصحابش نابود خواهند شد و به سوی خانواده هایشان در مدینه باز نخواهند گشت، و شیطان این امر را در دل هایتان آراست، و به پروردگارتان گمان بدی بردید هنگامی كه فکر کردید، به پیامبرش یاری نخواهد رساند، و به سبب گمان بدتان که به الله بردید و بازماندنتان از همراهى با پبامبر؛ قومی هلاک شده و نابود گشتید.

و هرکس به الله و رسولش ایمان نیاورده کافر است، و در روز قیامت برای کافران به الله آتشی شعله‌ور آماده کرده‌ایم که در آن عذاب می‌شوند.

و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ الله است، گناهان هر یک از بندگانش را بخواهد می‌بخشد، آن‌گاه به فضل خویش او را وارد بهشت می‌کند، و به عدالت خویش هرکس از بندگانش را که بخواهد عذاب می‌کند، و الله نسبت به گناهان بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.

- ای مؤمنان- وقتی‌ به‌سوی غنایم خیبر که الله آن را بعد از صلح حدیبیه به شما وعده داد حرکت کنید تا آنها را بگیرید، کسانی‌که الله آنها را بر جای گذاشت خواهند گفت: به ما اجازه دهید همراه شما بیاییم تا سهمی از آن برداریم. این برجای‌ماندگان با این درخواست می‌خواهند وعدۀ الله را که پس از صلح حدیبیه با آن به مؤمنان وعده داد که غنایم خیبر را فقط برای آنها می‌دهد تغییر دهند. - ای رسول- به آنها بگو: هرگز ما را به‌سوی آن غنیمت‌ها دنبال نخواهید کرد، زیرا الله به ما وعده داده است که غنایم خیبر فقط برای کسانی است که در حدیبیه حضور داشته‌اند. پس خواهند گفت: اینکه نمی‌گذارید با شما به‌سوی خیبر بیاییم به فرمانی از جانب الله نیست، بلکه به این سبب است که بر ما حسادت می‌ورزید. درحالی‌که امر آن‌گونه که این برجای‌ماندگان ادعا کردند نیست، بلکه آنها اوامر و نواهی الله را جز اندکی نمی‌فهمند، به همین منظور از او تعالی نافرمانی می‌کنند.

- ای رسول- برای آزمودن بادیه‌نشینانی که از حرکت با تو به‌سوی مکه تخلف ورزیدند به آنها بگو: به زودی برای پیکار با مردمی بسیار نیرومند دعوت خواهید شد، که در راه الله با آنها بجنگید، یا بدون پیکار وارد اسلام شوند. پس اگر الله را در قتال با آنها که شما را به آن فراخوانده است فرمان بردید پاداشی نیکو یعنی بهشت را به شما می‌دهد، و اگر از فرمان‌برداری از او روی گرداندید- همان‌گونه که وقتی از حرکت با او به‌سوی مکه تخلف ورزیدید از فرمانش روی گرداندید- شما را به عذابی دردناک عذاب می‌کند.

بر معذور به‌سبب نابینایی یا لنگی یا بیماری گناهی نیست اگر در پیکار در راه الله حضور نیابد، و هرکس از الله و رسولش فرمان‌برداری کند او را وارد بهشت‌هایی می‌کند که نهرها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است، و هرکس از طاعت الله و رسولش روی بگرداند الله او را به عذابی دردناک عذاب می‌کند.

به تحقیق که الله از مؤمنان راضی شد وقتی در حدیبیه زیر آن درخت به بیعت رضوان با تو بیعت می‌کردند، و از ایمان و اخلاص و راستی‌ای که در دل‌های‌شان بود آگاه شد، و آرامش را بر دل‌های‌شان فرو فرستاد، و پاداش این کارشان، به جای ورود به مکه که برای‌شان میسر نشد، پیروزی‌ای نزدیک یعنی فتح خیبر است.

و غنیمت‌های زیادی که از اهالی خیبر خواهند گرفت به آنها عطا کرد، و الله ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.

- ای مؤمنان- الله غنیمت‌های زیادی که در فتوحات آیندۀ اسلامی می‌گیرید به شما وعده داده است، ولی غنیمت‌های خیبر را زودتر برای‌تان فراهم آورد، و دست یهودیان را کوتاه کرد آن‌گاه که تصمیم گرفتند پس از خروج شما به خانواده‌های‌تان آسیب برسانند، و تا این غنیمت‌های به تعجیل‌افتاده، نشانه‌ای برای شما بر یاری الله و تقویت شما توسط او تعالی باشد، و الله شما را به راه راستی‌که هیچ انحرافی ندارد هدایت کند.

و الله غنیمت‌های دیگری به شما وعده داده است که اکنون بر آنها دست نیافته‌اید، فقط الله است که بر آنها قدرت و دسترسی دارد، و در علم و تدبیر او است، و الله بر همه چیز توانا است، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌سازد.

و -ای مؤمنان- اگر کسانی‌که به الله و رسولش کفر ورزیده‌اند با شما بجنگند به‌طور قطع فراری و شکست‌خورده از شما، پشت خواهند کرد، آن‌گاه هیچ دوست و کارسازی نخواهند یافت که کارشان را برعهده بگیرد، و هیچ یاوری نیز نخواهند یافت که آنها را بر پیکار با شما یاری برساند.

و چیره‌شدن مؤمنان و شکست کافران، در هر زمان و مکانی ثابت است، زیرا این امر سنت الله در امت‌هایی است که پیش از این تکذیب ‌کنندگان گذشته‌اند، و -ای رسول- برای سنت الله هرگز تغییری نخواهی یافت.

و او همان ذاتی است که دستان مشرکان را از شما کوتاه کرد آن‌گاه که در حدیبیه حدود هشتاد مرد از آنها آمدند و می‌خواستند آسیبی به شما برسانند، و دست شما را از آنها کوتاه کرد آن‌گاه که شما را بر اسیرکردن‌شان قدرت داد (بر همگی آنها پیروز کرد) آنها را نکشتید و به آنها آزار نرساندید، بلکه آنها را آزاد کردید، و الله نسبت به آنچه انجام می‌دهید بینا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند.

آنها همان کسانی هستند که به الله و رسولش کفر ورزیدند، و شما را از مسجد الحرام بازداشتند، و قربانی را نگذاشته‌اند به قربان‌گاه خویش برسد، و اگر وجود مردان و زنانی مؤمن به الله که شما آنها را نمی‌شناسید نبود که ناخواسته آنها را همراه کافران می‌کشتید، و بر اثر قتل آنها گناه و دیه‌های‌شان گریبانگیرتان می‌شد؛ به‌طور قطع اجازه فتح مکه را به شما می‌داد، تا الله هرکس را بخواهد مانند مؤمنان در مکه به رحمت خویش درآورد. اگر در مکه کافران از مؤمنان جدا بودند به‌طور قطع کسانی را که به الله و رسولش کفر ورزیده‌اند به عذابی دردناک عذاب می‌کردیم.

آن‌گاه که کافران به الله و رسولش تعصب جاهلیت را که هیچ ربطی به احقاق حق ندارد و فقط به هوس مربوط می‌شود در دل‌های‌شان جای دادند، و از ترس اینکه مبادا سرزنش شوند که پیامبر صلی الله علیه وسلم بر آنها پیروز شده و به زور وارد مکه شده است ورود رسول‌الله صلی الله علیه وسلم را در سال حدیبیه برای خودشان نپذیرفتند؛ الله آرامشی از جانب خویش بر رسولش و مؤمنان فرو فرستاد، و خشم، باعث نشد که آنها در برابر مشرکان مقابله به مثل کنند، و الله مؤمنان را با کلمۀ حق یعنی لا إله إلا الله «هیچ معبود برحقی جز الله نیست»، و اینکه حقش را برپا دارند استوار گرداند، و مؤمنان به‌سبب خیری که الله در دل‌های شان از آن آگاه بود به این کلمه سزاوارتر و شایسته‌تر از دیگران بودند، و الله از همه چیز کاملاً آگاه هست، و ذره‌ای بر او پوشیده نمی‌ماند.

به تحقیق که الله رؤیای رسولش را محقق کرد آن‌گاه که این رؤیا را در خواب دید و اصحابش را از آن باخبر ساخت، مبنی بر اینکه او و اصحابش بدون ترس از دشمن‌شان وارد بیت الله الحرام می‌شوند، و برای اعلام پایان مناسک برخی از آنها موی سرهای‌شان را می‌تراشند، و برخی دیگر آن را کوتاه می‌کنند. پس - ای مؤمنان- الله از مصلحت شما چیزی می‌دانست که شما از آن آگاه نبودید، از این رو آن سال را بدون تحقق رؤیای ورود به مکه، فتحی نزدیک قرار داد و این فتح نزدیک، صلح حدیبیه و در پی آن، فتح خیبر بر دستان مؤمنانی که در حدیبیه حضور داشتند است که الله آن را محقق گرداند.

الله همان ذاتی است که رسولش محمد صلی الله علیه وسلم را با بیانی واضح و دین حقی که همان دین اسلام است فرستاد؛ تا آن را بر تمام ادیان مخالفش برتری دهد، و الله بر این امر گواه بوده است، و گواهی الله کافی است.

محمد فرستادۀ الله است و اصحابش که با او هستند، بر کافران محارب سختگیر، و میان خودشان مهربان و دلسوز و غمخوار یکدیگر هستند. - ای بیننده- آنها را در رکوع و سجده برای الله سبحانه می‌بینی. از الله درخواست می‌کنند که با آمرزش و پاداشی گرامی بر آنها مهربانی و بخشش کند، و از آنها راضی شود. بر اثر سجده، نشانۀ آنها رستگاری و روشنایی و نور نماز است که در چهره‌شان آشکار می‌شود. تورات کتاب نازل‌شده بر موسی علیه السلام آنها را با این صفت توصیف کرده است. و اما مَثَل آنها در انجیل، کتاب نازل‌شده بر عیسی علیه السلام چنین است که در همکاری و کمال، مانند زراعتی هستند که جوانه‌هایش را درآوَرَد، سپس قوی و ستبر شود تا اینکه بر ساقه‌هایش بایستد، و کشاورزان را از قدرت و کمال خویش به شگفت آوَرَد؛ تا الله با آنها کافران را به‌سبب قوت و اتحاد و کمالی که در آنها می‌بینند به خشم آوَرَد. الله به صحابه‌ای که به الله ایمان آورده‌اند، و اعمال صالح انجام داده‌اند آمرزش گناهان‌شان را که در قبال آن مؤاخذه نخواهند شد، و پاداشی بزرگ از جانب خویش یعنی بهشت وعده داده است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، و از احکامش پیروی کرده‌اید، نه در سخن و نه در رفتار، در برابر الله و رسولش پیشی نجویید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید؛ زیرا الله سخنان‌تان را می‌شنود، و از افعال‌تان آگاه است، ذره‌ای از سخنان و افعال‌تان از دستش نمی‌رود، و به‌زودی شما را در قبال آنها جزا خواهد داد.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، و از احکامش پیروی کرده‌اید، در برابر رسولش ادب را رعایت کنید، و هنگام گفتگو با پیامبر صلی الله علیه وسلم صداهای‌تان را بالاتر از صدای او قرار ندهید، آن‌گونه که یکدیگر را صدا می‌زنید او را با نامش به فریاد صدا نزنید، بلکه او را با نبوت و رسالت با خطابی نرم صدا بزنید؛ تا مبادا پاداش اعمال‌تان به‌سبب این کار تباه شود درحالی‌که خودتان بطلان پاداش اعمال خویش را احساس نمی‌کنید.

قطعاً آنها که نزد رسول‌الله صلی الله علیه وسلم صداهای‌شان را پایین می‌آورند، همان کسانی هستند که الله دل‌های‌شان را به تقوای خویش آزموده، و آنها را بر تقوای خویش خالص گردانده است، گناهان‌شان آمرزیده می‌شود و آنها را در قبال آن مورد مؤاخذه قرار نمی‌دهد، و روز قیامت پاداش بزرگی دارند، یعنی الله آنها را وارد بهشت می‌کند.

- ای رسول- قطعا! بیشتر بادیه‌نشینانی که تو را از پشت حجره‌های همسرانت صدا می‌زنند نمی‌فهمند.

و - ای رسول- اگر اینها که تو را از پشت حجره‌های همسرانت صدا می‌زنند، صبر می‌کردند و تو را صدا نمی‌زدند تا نزدشان خارج می‌شدی، آن‌گاه تو را با صدای آهسته مورد خطاب قرار می‌دادند؛ به‌طور قطع این کار از صدا زدن تو از پشت حجره‌ها برای‌شان بهتر بود؛ زیرا این کار دربردارندۀ احترام و بزرگداشت است، و الله نسبت به گناهان کسانی از آنها و دیگران که توبه کنند بسیار آمرزنده، و به خاطر جهل و نادانی‌شان بسیار آمرزنده و مهربان است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، و از احکامش پیروی کرده‌اید، اگر فاسقی خبری از قومی نزدتان آورد، دربارۀ صحت خبر او تحقیق کنید، و به سرعت او را تصدیق نکنید؛ که مبادا - اگر خبرش را بدون تحقیق تصدیق کردید- بر قومی جنایتی برسانید درحالی‌که از حقیقت کارشان جاهل هستید، آن‌گاه پس از اینکه مصیبتی بر آنها وارد کردید و دروغ ‌بودن خبر برای‌تان آشکار شد پشیمان شوید.

و - ای مؤمنان- بدانید که در میان شما رسول‌الله صلی الله علیه وسلم قرار دارد که وحی بر او نازل می‌شود، پس، از دروغگویی بپرهیزید؛ زیرا وحی بر او نازل می‌شود و او را از دروغتان باخبر می‌سازد، و او به مصلحت شما آگاه‌تر است. اگر در بسیاری از آنچه به او پیشنهاد می‌دهید از شما اطاعت کند به‌طور قطع در مشقتی که آن را برای‌تان نمی‌پسندد واقع می‌شوید. اما الله از فضل خویش ایمان را نزد شما دوست‌داشتنی قرار داد، و آن را در دل‌های‌تان آراست که به آن ایمان آوردید، و کفر و خروج از طاعتش و نافرمانی خویش را نزد شما ناپسند قرار داد. اینها که صفات مذکور را دارند همان روندگان راه راست و حق هستند.

و این امر - یعنی آراستن خیر و ناپسندکردن شر در دل‌های شما- که برای‌تان حاصل شد فقط بخششی از جانب الله است، که با آن بر شما لطف کرد، و نعمتی است که آن را بر شما ارزانی داشت، و الله هر یک از بندگانش را که شکر او را به جای می‌آورد می‌شناسد پس او را توفیق می‌دهد، و حکیم است چون هر چیزی را در محل مناسب خودش قرار می‌دهد.

و -ای مؤمنان- اگر دو گروه مؤمن با یکدیگر جنگیدند با دعوت آن‌ها به داوربودنِ شریعت الله در اختلافشان میان آنها سازش برقرار کنید، و اگر یکی از آن دو گروه از صلح خودداری و تجاوز کرد با گروه متجاوز بجنگید تا به حکم الله بازگردد. پس اگر به حکم الله بازگشت، میان آن دو با عدالت و انصاف سازش برقرار کنید، و در حکم میان آن دو عدالت را رعایت کنید؛ زیرا الله کسانی را که عادلانه داوری می‌کنند دوست دارد.

به‌راستی‌که مؤمنان برادر اسلامی یکدیگر هستند، و برادری اسلامی ایجاب می‌کند که - ای مؤمنان- میان برادران متنازع خویش سازش برقرار کنید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، تا مورد رحمت قرار گیرید.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، و از احکامش پیروی کرده‌اید، نباید قومی از شما قومی دیگر را مسخره کند، شاید قومی که مسخره می‌شوند نزد الله بهتر باشند، و معیارهای الهی معتبر است. و نباید زنانی زنان دیگری را مسخره کنند شاید زنانی که مسخره می‌شوند نزد الله بهتر باشند، و از برادران‌تان عیب مگیرید زیرا آنها به منزلۀ خودتان هستند، و نباید لقبی ناپسند را به یکدیگر نسبت دهید، چنان‌که حال برخی از انصار پیش از آمدن رسول‌الله صلی الله علیه وسلم چنین بود، و هرکس از شما که این کار را انجام دهد فاسق است. فسق پس از ایمان آوردن، صفت بسیار بدی است، و هرکس از این گناهان توبه نکند، آنها همان کسانی هستند که به‌سبب گناهانی که انجام دادند با قرار دادن خویش در معرض نابودی بر خویشتن ستم کرده‌اند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، و از احکامش پیروی کرده‌اید، از بسیاری از تهمت‌هایی که اسباب و قرائن کافی ندارند دوری کنید. همانا برخی گمان‌ها گناه هستند، مانند بدگمانی به کسی‌که ظاهر صالحی دارد، و در جستجوی عیوب مؤمنان در غیاب‌شان نباشید، و نباید یکی از شما برادرش را به سخنی که نمی‌پسندد یاد کند؛ زیرا این کار مانند آن است که گوشت برادر مردۀ خویش را بخورد. آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مردۀ خویش را بخورد؟! پس از غیبت برادر خویش اکراه داشته باشید زیرا غیبت ‌کردن از برادر مانند خوردن گوشت برادر مرده است، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید. به‌راستی‌که الله نسبت به بندگان توبه‌کارش بسیار بخشنده و مهربان است.

ای مردم، به‌راستی‌که شما را از یک مرد یعنی پدرتان آدم علیه السلام، و یک زن یعنی مادرتان حواء آفریدیم، پس نباید برخی از شما بر برخی دیگر در نَسَب فخرفروشی کند، و پس از آن شما را ملت‌های زیاد و قبایل پراکنده‌ای قرار دادیم، تا یکدیگر را بشناسید، نه به این هدف که بر یکدیگر فخر بفروشید؛ زیرا تمایز جز به تقوا نیست، از این رو فرمود: همانا گرامی‌ترین شما نزد الله باتقواترین شما است. به‌راستی‌که الله از احوال شما آگاه است و از کمال و نقصانی که بر آن هستید بسیار دانا است، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند.

برخی بادیه‌نشینان وقتی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمدند گفتند: به الله و رسولش ایمان آوردیم. - ای رسول- به آنها بگو: ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید: تسلیم شدیم و اطاعت کردیم، و ایمان هنوز در دل‌های‌تان وارد نشده است، و انتظار می‌رود که در دل‌های‌تان وارد شود، و -ای بادیه‌نشینان- اگر در ایمان و عمل صالح، و ترک محرمات از الله و رسولش فرمان‌برداری کنید، الله ذره‌ای از پاداش اعمال‌تان نمی‌کاهد؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

مؤمنان واقعی کسانی هستند که به الله و رسولش ایمان آورده‌اند، و شکی با ایمان‌شان درنیامیخته است، و با اموال و جان‌های‌شان در راه الله جهاد کرده‌اند، و ذره‌ای از آن بخل نورزیده‌اند. اینها که صفات مذکور را دارند همان مؤمنان راستین هستند.

- ای رسول- به این بادیه‌نشینان بگو: آیا شما الله را از دین خویش آگاه و باخبر می‌سازید؟! درحالی‌که الله از آنچه در آسمان‌ها، و آنچه در زمین است آگاه است، و بر هر چیزی دانا است، و ذره‌ای بر او پوشیده نمی‌ماند، پس نیازی ندارد که شما دین‌تان را به او اعلام کنید.

- ای رسول- این بادیه‌نشینان بر تو منت می‌گذارند که اسلام آورده‌اند، به آنها بگو: با ورود خویش در دین الله بر من منت ننهید؛ زیرا نفع آن - اگر حاصل شود- به خودتان بازمی‌گردد، بلکه الله بر شما منت می‌نهد که شما را به ایمان ‌آوردن به اسلام توفیق داد اگر در این ادعا که در اسلام وارد شده‌اید راستگو هستید.

همانا الله امور نهان آسمان‌ها و امور نهان زمین را می‌داند، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند، و الله به آنچه انجام می‌دهید بینا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی شما را در قبال اعمال خوب و بد جزا خواهد داد.

﴿قٓۚ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. الله به قرآن کریم به‌سبب معانی و خیر و برکت زیادی که در آن وجود دارد سوگند یاد فرمود؛ که به‌طور قطع در روز قیامت برای حسابرسی و جزا برانگیخته خواهید شد.

سبب خودداری آنها این نیست که دروغگویی تو را گمان می‌برند؛ زیرا از راستگویی تو آگاه هستند، بلکه از این امر در شگفت هستند که رسولی انذاردهنده از جنس خودشان و نه از جنس فرشتگان نزدشان بیاید، و از روی تعجب گفتند: آمدن رسولی از جنس بشر به‌سوی ما امر شگفتی است!

آیا وقتی مردیم و خاک شدیم برانگیخته می‌شویم؟! این رستاخیز و بازگشت زندگی به بدن‌هایمان پس از اینکه پوسید امری دور از انتظار است، و امکان وقوع آن وجود ندارد.

به تحقیق ما آنچه را که زمین از اجسادشان پس از مرگشان می‌خورد و از بین می‌برد، می‌دانیم، و ذره‌ای از آن بر ما پوشیده نمی‌ماند، و کتابی نگهدارندۀ هر چیزی‌که الله آن را در زندگی و پس از مرگشان برای آنها مقدر کرده است نزد ماست.

بلکه این مشرکان قرآن را وقتی رسول آن را برای‌شان آورد تکذیب کردند، بلکه آنها پریشان‌ هستند و لحظه‌ای ثابت و استوار نیستند.

آیا این تکذیب‌ کنندگان رستاخیز به آسمان بالای سرشان نیندیشیده‌اند؛ که چگونه آن را آفریدیم و بنا کردیم و آن را با ستارگانی که در آن قرار داده‌ایم آراستیم، و هیچ شکاف در آن وجود ندارد تا آن را معیوب نشان دهد؟! پس کسی‌که این آسمان را آفریده از برانگیختن مردگان به صورت زنده ناتوان نیست.

و زمین که آن را مناسب سکونت گستراندیم، و کوه‌هایی ثابت در آن قرار دادیم تا نلرزد، و از هر صنف از گیاهان و درختان خوش‌منظر در آن رویاندیم.

تمام موارد مذکور را آفریدیم تا مایۀ بینش و یادآوری باشد برای هر بنده‌ای که با طاعت به‌سوی پروردگارش بازمی‌گردد.

و از آسمان آبی با منفعت و خیر زیاد فرو فرستادیم، آن‌گاه با آن آب باغ‌ها رویاندیم، و از دانۀ جو و سایر مواردی که درو می‌کنید رویاندیم.

و با آن درختان بلندقامت و مرتفع خرما آفریدیم، که شکوفه‌هایی متراکم بر روی هم دارد.

این موارد را برای روزی بندگان رویاندیم تا از آن‌ بخورند، و با آن آب زمینی بدون گیاه را زنده کردیم. همان‌گونه که با این باران زمینی بدون گیاه را زنده کردیم مردگان را زنده می‌کنیم، و آنها را زنده درمی‌آوریم.

- ای رسول- پیش از اینها که تو را تکذیب می‌کنند اقوامی پیامبران‌شان را تکذیب کردند، و قوم نوح و اصحاب رسّ (چاه)، و ثمود تکذیب کردند.

و عاد و فرعون، و قوم لوط تکذیب کردند.

و قوم شعیب -اصحاب ایکه- و قوم تُبَّع -پادشاهان یمن- (پیامبران را) تکذیب کردند، همه ی این اقوام پیامبران الهی را که به سوی آنان فرستاده بود، تکذیب کردند، پس عذابی که الله به آنان وعده داده بود، براى آنان به وقوع پيوست.

آیا ما از آفرینش نخستین شما ناتوان مانده‌ایم تا از برانگیختن شما ناتوان شویم؟! بلکه آنها در حیرتی از آفرینش جدید پس از آفرینش نخستین خویش هستند.

و به تحقیق که ما انسان را آفریده‌ایم، و از افکاری که به خاطرش خطور می‌کند آگاه هستیم، و ما از رگ گردنش که به قلب متصل است به او نزدیک‌تریم.

آن‌گاه که دو فرشتۀ دریافت‌کننده که یکی در سمت راست، و دیگری در سمت چپ نشسته است اعمالش را دریافت می‌کنند.

هیچ سخنی را به زبان نمی‌آورد مگر اینکه فرشته‌ای مراقب آن سخن، نزدش حاضر است.

و سختی مرگ، حقیقتی را که هیچ گریزی از آن نیست می‌آورد. - ای انسان غافل- این همان چیزی است که از آن کناره می‌گرفتی و می‌گریختی.

و فرشتۀ موظّف به دمیدن، برای بار دوم در صور می‌دمد. این روز قیامت است؛ روز وعید برای کافران و گناهکاران با عذاب.

و هر کسی در حالی می آید که دو فرشته همراه اوست؛ یکی او را به جلو پیش می برد و دیگری بر اعمال او گواهی می دهد.

و به این شخصی که پیش برده می شود، گفته می شود: همانا تو به سبب فریب خوردن (و مشغول شدن) به شهوات و لذت ها، از اين روز بزرگ در بى خبرى و غفلت بودی، ولی ما پرده ی غفلت تو را با عذاب و اندوهی که مشاهده می کنی، کنار زدیم و امروز چشمانت چنان تیز است که آنچه را از آن غافل بودی، درک می کنی.

و فرشتۀ همنشینش به او می‌گوید: این است اعمالش که بدون کمی و زیادی نزد من حاضر است.

و الله به این دو فرشته ى پيش برنده و گواه دهند (اهل دوزخ) می فرمايد: كليه ى كافران بسيار ستیزه جو با حق را به دوزخ بيفكنيد.

كسى كه سخت از انجام كارهاى نيكی که پروردگار بر او واجب کرده، ممانعت کرده و به حدود الهى تعدّى و تجاوز می کند و در وعده و وعیدهایی که به او داده می شود، بسیار شک داشته و بدبين است.

کسی‌که همراه الله معبودی دیگر قرار داد و او را در عبادت، شریک الله قرار می‌داد، پس او را در عذاب سخت بیفکنید.

شیطان همنشین او برای اعلام بیزاری از او می‌گوید: پروردگارا من او را گمراه نکردم، بلکه در گمراهی دوری از حق بود.

الله می‌فرماید: نزد من با یکدیگر نزاع نکنید، که این کار هیچ فایده‌ای ندارد، چون من در دنیا وعید سخت را برای کسی‌که به من کفر ورزد و از من نافرمانی کند به دست رسولانم برای‌تان فرستاده بودم.

سخن من تغییر نمی‌پذیرد، و وعده‌ام خلاف نمی‌رود، و نه با کاستن از نیکی‌های بندگان، و نه با افزودن بر بدی‌های‌شان بر آنها ستم نمی‌کنم، بلکه جزای آنچه را انجام داده‌اند به آنها می‌دهم.

روزی‌که به جهنم می‌گوییم: آیا از کافران و گناهکارانی که در تو افکنده شدند پُر شدی؟ و جهنم برای طلب بیشتر، و خشم به خاطر پروردگارش این‌گونه به پروردگارش پاسخ می‌دهد: آیا باز هم هست؟

و بهشت به کسانی‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردند نزدیک می‌شود، آن‌گاه نعمت‌هایش را بدون اینکه از آنها دور باشد مشاهده می‌کنند.

و به آنها گفته می‌شود: این همان چیزی است که الله برای هر بسیار بازگشت‌ کنندۀ به‌سوی پروردگارش با توبه، و حفاظت کنندۀ آنچه که پروردگارش او را به آن ملزم کرده بود، به شما وعده داد.

کسی‌که در نهان که هیچ‌کس جز الله او را در آنجا نمی‌بیند از الله بترسد، و با قلبی سالم و روی‌آورنده با او تعالی دیدار کند، و بسیار به‌سوی او تعالی بازگردد.

به آنها گفته می‌شود: بدون ترس از امور ناگوار، وارد بهشت شوید، این است روز جاویدانی که هیچ فنایی پس از آن نیست.

در آنجا هرچه از نعمت‌های جاویدانی که می‌خواهند برای‌شان فراهم است، و نزد ما افزون بر این موارد، نعمت‌هایی است که هیچ چشمی ندیده، هیچ گوشی نشنیده، و بر دل هیچ انسانی خطور نکرده است. و رؤیت الله سبحانه از جملۀ این نعمت‌ها است.

و چه بسیار امت هایی که آنان را قبل از این مشرکانِ تکذیب کننده ی ساکن مکه نابود کردیم، (امت هایی که) از این ها قوی تر بودند و در زمین جستجو کردند تا شاید پناه و گریزگاهی از عذاب بیابند اما راه فراری نیافتند.

قطعاً این نابودی امت‌های پیشین، مایۀ پند و اندرز صاحب قلبی است که با آن می‌اندیشد، یا با حضور قلب و هوشیار گوش فرا می‌دهد.

و به تحقیق ما آسمان‌ها، و زمین، و آنچه میان آسمان‌ها و زمین است را در شش روز آفریده‌ایم با اینکه می‌توانستیم آنها را در یک لحظه بیافرینیم، و هیچ رنجی به ما نرسید آن‌گونه که یهودیان می‌گویند.

پس - ای رسول- در برابر سخنان یهودیان و دیگران شکیبایی کن، و برای پروردگارت درحالی‌که او را ستایش می‌کنی نماز فجر را قبل از طلوع خورشید برپادار، و نماز عصر را قبل از غروب خورشید بگزار.

و پاره‌ای از شب برای او تعالی نماز بگزار، و پس از نمازها تسبیح او را بگو.

و - ای رسول- به روزی‌که فرشتۀ مأمور دمیدن در صور از مکانی نزدیک برای بار دوم ندا می‌دهد، گوش فرا بده.

روزی که مخلوقات صدای رستاخیز را به حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست می‌شنوند. روزی‌که در آن این صدا را می‌شوند روز خروج مردگان از قبرهای‌شان برای حسابرسی و جزا است.

به‌راستی‌که ما زنده می‌کنیم و می‌میرانیم. هیچ زنده‌کننده و هیچ میراننده‌ای جز ما نیست، و بازگشت بندگان در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی ما است.

روزی‌که زمین از روی آنها می‌شکافد و شتابان درمی‌آیند، این گردآوردن بر ما آسان است.

ما به آنچه که این تکذیب کنندگان می‌گویند آگاه‌تر هستیم، و - ای رسول- تو بر آنها مسلط نیستی تا آنها را بر ایمان مجبور سازی، و فقط مأمورِ ابلاغِ آنچه که الله تو را به تبلیغ آن فرمان داده هستی، پس با قرآن کسی را که از تهدید من می‌ترسد، پند بده؛ زیرا کسی كه می‌ترسد وقتی پند و اندرز داده شود، می‌پذیرد.

الله به بادهایی که خاک را برافراشته و پراکنده می‌کنند سوگند یاد می‌فرماید.

و به ابرهایی که آب فراوانی حمل می‌کنند.

وبه کشتی‌هایی که به سهولت و آسانی در دریاها در حرکت هستند.

و به فرشتگانی که امور بندگان را که طبق فرمان الله تقسیم می‌کنند.

که حساب و جزایی که پروردگارتان آن را به شما وعده می‌دهد به‌طور قطع حقیقت است و هیچ تردیدی در آن راه ندارد.

و حساب بندگان در روز قیامت بدون تردید رخ خواهد داد.

و الله به آسمان که آفرینش زیبا و راه‌هایی دارد سوگند یاد می‌فرماید.

که شما - ای ساکنان مکه- به‌طور قطع در سخنی متضاد و ضد و نقیض هستید، گاهی می‌گویید: قرآن سحر است، گاهی می‌گویید: شعر است، و گاهی می‌گویید: محمد ساحری است، و گاهی می‌گویید شاعری است.

از ایمان به قرآن و پیامبر صلی الله علیه وسلم بازداشته می‌شود کسی‌که بر اساس علم الله از ایمان به آن بازداشته شده باشد؛ زیرا او تعالی می‌داند که او ایمان نمی‌آورد، پس او را به هدایت توفیق نمی‌دهد.

لعنت بر این دروغگویان که در مورد قرآن و پیامبرشان آن سخنان را گفتند.

همان کسانی‌که در جهالت، از سرای آخرت غافل هستند، و به آن اهمیت نمی‌دهند.

می‌پرسند: روز جزا چه زمانی است؟ درحالی‌که برای آن عمل نمی‌کنند.

الله این‌گونه به سوال آنها پاسخ می‌دهد: روزی‌که آنها روی آتش عذاب می‌شوند.

به آنها گفته می‌شود: عذابتان را بچشید، این همان روزی است که وقتی به آن انذار داده می‌شدید، از روی تمسخر خواستار تعجیل آن بودید.

قطعاً کسانی که به‌خاطر پروردگارشان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش پرهیزکاری نموده‌اند در روز قیامت در باغ‌ها و چشمه‌هایی جاری هستند.

پاداش گرامی‌ای را که پروردگارشان به آنها عطا فرموده می‌گیرند، زیرا قبل ازاین پاداش گرامی در دنیا نیکوکار بودند.

شب نماز می‌گزاردند، و جز زمانی اندک نمی‌خوابیدند.

و در سحرگاهان برای گناهان‌شان از الله آمرزش می‌طلبیدند.

و در اموال‌شان برای گدایان، و برای کسانی‌که به هر سببی از رزق و روزی محروم شده بودند اما از آنها گدایی نمی‌کردند، حقی بود - که داوطلبانه آن را می‌بخشیدند-.

و در زمین و کوه‌ها و دریاها و رودها و درختان و گیاهان و حیواناتی که الله در آن قرار داده است، دلالت‌هایی بر قدرت الله برای یقین ‌کنندگان است که الله همان آفریننده و شکل‌دهنده است.

و -ای مردم- در خودتان دلالت‌هایی بر قدرت الله است، پس مگر نمی‌بینید که پند بگیرید؟!

و در آسمان روزی دنیوی و دینی شماست، و در آن خیر و یا شری را که به آن وعده داده می‌شوید است.

پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که رستاخیز به‌طور قطع حقیقتی بدون تردید است، همان‌گونه که در سخن شما هیچ تردیدی نیست آن‌گاه که سخن می‌گویید.

-ای پیامبر- آیا خبر فرشتگان مهمان ابراهیم -علیه السلام- که آنان را گرامی داشت به تو رسیده است؟

آن‌گاه که بر او وارد شدند و به او گفتند: سلام. ابراهیم علیه السلام در پاسخ آنها گفت: سلام. و با خودش گفت: اینها مردمی هستند که آنها را نمی‌شناسیم.

پس پنهانی به‌سوی خانواده‌اش رفت، و گوساله‌ای سالم و فربه که داشتند آورد؛ به این گمان که آنها انسان هستند.

پس گوساله را نزدیک آنها گذاشت، و با مهربانی آنها را مورد خطاب قرار داد: آیا غذایی را که برای‌تان تقدیم شده است نمی‌خورید؟

وقتی که دید نمی‌خورند ترسی از آنها را در وجود خویش پنهان کرد و آنها به ترسش پی بردند. آن‌گاه برای آرام‌کردن او گفتند: نترس، زیرا ما فرستادگانی از جانب الله هستیم، و او را از آنچه خوشحالش می‌کرد باخبر کردند به اینکه پسری صاحب علم فراوان برایش متولد می‌شود. شخص مورد مژده در اینجا اسحاق علیه السلام است.

وقتی همسر ابراهیم علیه السلام این مژده را شنید درحالی‌که از شادی فریاد و به صورتش سیلی می‌زد جلو آمد، و با تعجب گفت: آیا پیرزنی می‌زاید، به‌علاوه اینکه اساساً نازا بوده است!

فرشتگان به او گفتند: آنچه را به تو خبر دادیم پروردگارت گفته است، و آنچه را که او تعالی بگوید هیچ بازدارنده‌ای برایش نیست؛ زیرا او تعالی در آفرینش و تقدیر خویش بسیار دانا و از مخلوقاتش و مصالح آنها بسیار آگاه است.

ابراهیم علیه السلام به فرشتگان گفت: ماموریت شما چیست؟ و چه هدفی دارید؟

فرشتگان در پاسخ او گفتند: الله ما را به‌سوی مردمی ستمکار که گناهان زشتی مرتکب می‌شوند فرستاده است.

تا سنگ‌هایی از گِل سخت‌شده بر آنها فرو فرستیم.

که - ای ابراهیم- نزد پروردگارت نشانه‌گذاری شده هستند و بر متجاوزان از حدود الله و سرسختان در کفر و گناهان فرستاده می‌شوند.

پس مؤمنانی را که در شهر قوم لوط بودند بیرون کردیم تا عذابی را که به مجرمان می‌رسد به آنها نرسد.

ولی در این شهر آنها جز یک خانواده مسلمان، یعنی اعضای خانوادۀ لوط علیه السلام، نیافتیم.

و در شهر قوم لوط، آثاری از عذاب را که بر وقوع عذاب بر آنها دلالت می‌کند باقی گذاشتیم تا هرکس از عذاب رنج‌آوری که به آنها رسید می‌ترسد پند بگیرد، و عمل آنها را مرتکب نشود و از این عذاب نجات یابد.

و در موسی علیه السلام آن‌گاه که او را با حجت‌های روشن به‌سوی فرعون فرستادیم، نشانه‌ای است برای کسی که از عذاب دردناک می‌ترسد.

اما فرعون با اعتماد به نیرو و لشکریانش از حق روی گرداند، و در مورد موسی علیه السلام گفت: او ساحری است که مردم را سحر می‌کند، یا دیوانه‌ای است که در آنچه می‌گوید نمی‌اندیشد.

پس او و تمام لشکریانش را گرفتیم و در دریا افکندیم، آن‌گاه غرق و نابود شدند، و فرعون به‌سبب تکذیب و ادعای معبود بودن، سزاوار سرزنش بود.

و در عاد، قوم هود علیه السلام نشانه‌ای است برای کسی‌که از عذاب دردناک می‌ترسد آن‌گاه که بادی را که هیچ بارانی نداشت، و هیچ درختی را بارور نمی‌ساخت، و هیچ برکتی در آن نبود بر آنها فرو فرستادیم.

هیچ‌کس یا مال یا غیر آن دو را که بر آن می‌گذشت باقی نمی‌گذاشت مگر آن را ویران می‌کرد، و آن را چون استخوان‌های پوسیده و ریز ریز شده بر جای می‌گذاشت.

و در ثمود، قوم صالح علیه السلام نشانه‌ای است برای کسی‌که از عذاب دردناک می‌ترسد آن‌گاه که به آنها گفته شد: قبل ازاینکه اجل‌های‌تان به سر رسد از زندگی خویش بهره ببرید.

آن‌گاه از فرمان پروردگارشان سر باز زدند، و در برابر ایمان و طاعت بسیار تکبر ورزیدند، تا اینکه صاعقۀ عذاب آنها را فراگرفت درحالی‌که منتظر نزول آن بودند؛ زیرا سه روز قبل از نزول عذاب به آن وعده داده شده بودند.

پس نتوانستند عذابی را که پروردگارشان بر آنها نازل کرد از خودشان دفع کنند، و هیچ نیرویی نداشتند که به آن پناه برند.

و به تحقیق که قبل از اینها، قوم نوح را با غرق ‌کردن نابود کرده‌ایم، زیرا آنها مردم فاسق و نافرمان بودند، پس سزاوار کیفر او تعالی گشتند.

و آسمان را بسیار محکم بنا کردیم، و قطعاً ما اطرافش را وسعت بخشیدیم.

و زمین را برای ساکنانش مانند بستری گستردیم، و با این کار چه گسترانندگان خوبی هستیم.

و از هر چیزی دو گونه آفریدیم: مانند نر و ماده، آسمان و زمین، خشکی و دریا؛ تا یگانگی و قدرت الله را که هر چیزی را دو گونه آفرید، به یاد آورید.

و با فرمان‌برداری از الله و عدم نافرمانی از او، از کیفر الله به‌سوی پاداش او تعالی بگریزید، زیرا - ای مردم- من برای شما انذاردهنده‌ای آشکار از کیفر او هستم.

و با الله معبود دیگری قرار ندهید تا او را به جای الله عبادت کنید، زیرا من برای شما انذاردهنده‌ای آشکار از این کار هستم.

مانند این تکذیبِ ساکنان مکه، امت‌های پیشین تکذیب کردند، چنان‌که هیچ رسولی از جانب الله نزدشان نیامد مگر اینکه در مورد او گفتند: ساحر، یا دیوانه‌ای است.

آیا کافران پیشین و متاخر، یکدیگر را بر تکذیب رسولان سفارش می‌کنند؟! نه، بلکه طغیان‌شان آنها را بر این کار جمع می‌کند (و وحدت عمل می‌دهد).

پس - ای رسول- از این تکذیب‌ کنندگان روی بگردان، که تو سزاوار نکوهش نیستی، چون آنچه را به‌سوی آنها رسالت یافتی به آنها رسانده‌ای.

ولی نباید رویگردانی تو از آنها تو را از پند و اندرز دادن آنها بازدارد، پس آنها را پند و اندرز بده، زیرا اندرز دادن به کسانی‌که به الله ایمان دارند سود می‌رساند.

و جن و انس را نیافریدم جز برای عبادت من به یگانگی، و آنها را نیافریدم تا شریکی برایم قرار دهند.

و از آنها رزق و روزی نمی‌خواهم، و از آنها نمی‌خواهم که به من غذا بدهند.

زیرا الله خود روزی‌دهندۀ بندگانش است، پس همگی به روزی او نیازمندند. ذات نیرومند استواری است که هیچ‌چیز بر او چیره نمی‌شود، و تمام جن‌ها و انسان‌ها در برابر نیروی او سبحانه فروتن هستند.

پس - ای رسول- برای کسانی‌که با تکذیب تو بر خودشان ستم کرده‌اند سهمی از عذاب مانند سهم یاران قبلی آنها است، که این عذاب سررسید مشخصی دارد، پس نباید قبل از فرا رسیدن سررسید عذاب از من بخواهند که آن را به تعجیل اندازم.

پس نابودی و تباهی باد بر کسانی‌که به الله کفر ورزیدند، و رسول‌شان را تکذیب کردند از روز قیامت که به فروفرستاده شدن عذاب بر آنها در آن روز وعده داده می‌شوند.

الله به کوهی که بر روی آن با موسی علیه السلام سخن گفت سوگند یاد فرمود.

و به کتابی که نوشته شده است سوگند یاد فرمود.

در برگی مفصل و سرگشاده مانند کتاب‌های نازل‌شده.

و به خانه‌ای که آن را فرشتگان در آسمان با عبادت الله آباد می‌کنند سوگند یاد فرمود.

و به آسمان برافراشته شده که سقف زمین است سوگند یاد فرمود.

و به دریای لبریز از آب سوگند یاد فرمود.

که - ای رسول- عذاب پروردگارت به‌طور قطع و بدون تردید بر کافران واقع خواهد شد.

(این عذاب) هیچ بازدارنده‌ای ندارد که آن را از آنها بازدارد، و آنها را در برابر وقوع آن محافظت کند.

روزی‌که آسمان برای اعلام قیامت به شدت تکان می‌خورد و می‌لرزد.

و کوه‌ها به شدت از جای خویش به حرکت درمی‌آیند.

در آن روز برای تکذیب ‌کنندگانِ عذابی که الله آن را به کافران وعده داده است نابودی و تباهی است.

همان کسانی‌که باغوطه‌ورشدن در باطل سرگرم هستند، و به رستاخیز و زنده‌شدن مردگان در روز قیامت هیچ اهمیتی نمی‌دهند.

روزی‌که به شدت و زور به‌سوی آتش جهنم رانده می‌شوند.

و از روی توبیخ به آنها گفته می‌شود: این همان آتشی است که وقتی رسولان‌تان شما را از آن می‌ترساندند آن را تکذیب می‌کردید.

آیا این عذابی که دیدید سحر است؟! یا شما آن را نمی‌بینید؟!

گرمای این آتش را بچشید و از آن رنج ببرید، پس اگر در برابر رنج‌کشیدن از گرمای آن شکیبایی کنید، یا بر آن شکیبایی نکنید، شکیبایی و ناشکیبایی‌تان یکسان است، امروز مجازات نمی‌شوید مگر در قبال کفر و گناهانی که در دنیا انجام می‌دادید.

به‌راستی‌ کسانی که به‌خاطر پروردگارشان - با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش پرهیزکاری نموده‌اند - در بهشت‌ها و نعمت‌های زیادی هستند که پایان نمی‌یابد.

از خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و نکاح‌های خوشایند که الله به آنها عطا کرده بهره‌مند می‌شوند، و پروردگارشان سبحانه آنها را از عذاب جهنم محافظت کرده است؛ پس به‌سبب دستیابی به مطلوب خویش از خوشی‌ها و محافظت ‌شدن از چیزی‌که از آن می‌ترسیدند رستگار شده‌اند.

و به آنها گفته می‌شود: به پاداش اعمال خوبتان در دنیا، از آنچه که نفس‌تان می‌خواهد گوارا بخورید، و از هیچ آسیب و آزاری بر اثر آنچه می‌خورید یا می‌نوشید نترسید.

بر تخت‌هایی آراسته که در کنار هم به ردیف قرار گرفته‌اند تکیه زده‌اند، و زنانی سفید و درشت‌چشم را به ازدواج آنها درآورده‌ایم.

و کسانی‌که ایمان آورده‌اند و فرزندان‌شان در ایمان از آنها پیروی کرده‌اند، فرزندان‌شان را به آنها ملحق می‌کنیم تا چشمان‌شان به آنها روشن گردد، هر چند اعمال‌شان را کسب نکرده باشند، و ذره‌ای از پاداش اعمال‌شان نمی‌کاهیم، هر انسانی در گرو عمل بدی است که مرتکب شده و ذره‌ای از اعمالش را دیگری به جای او به دوش نمی‌کشد.

و این بهشتیان را با میوه‌های گوناگون، و به هر نوع گوشتی که بخواهند کمک می‌کنیم.

در بهشت جامی را از یکدیگر می‌گیرند که نوشیدن آن مانند آنچه را در دنیا منجر به سخن باطل و گناه به‌سبب مستی می‌شد در پی ندارد.

و پسرانی که برای خدمت آنها مطیع شده‌اند بر گِردشان می‌گردند که در درخشندگی و سفیدی پوست‌شان گویی مروارید حفاظت‌شده در صدف‌های‌شان هستند.

و برخی از بهشتیان به برخی دیگر روی می‌آورند، و از حال یکدیگر در دنیا می‌پرسند.

آن‌گاه به آنها پاسخ می‌دهند: به‌راستی‌که ما در دنیا میان خانوادۀ خویش از عذاب الله می‌ترسیدیم.

پس الله با هدایت به اسلام بر ما منت بخشید، و ما را از عذاب بی‌نهایت سوزان نجات داد.

به‌راستی‌که ما در زندگی دنیای خویش او را عبادت می‌کردیم، و از او می‌خواستیم که ما را در برابر آتش جهنم محافظت کند، و به تحقیق که او در وعدۀ خویش بر بندگانش نیکوکار و راستگو، و نسبت به آنها بسیار مهربان است، و از نیکی و از مظاهر رحمت او تعالی این است که ما را به ایمان هدایت و وارد بهشت کرد، و از جهنم دور گرداند.

پس - ای رسول- با قرآن اندرز بده؛ زیرا تو به‌سبب ایمان و عقلی که الله به تو ارزانی داشته است نه کاهنی پری‌خوان که با جن‌ها در ارتباط باشی هستی، و نه دیوانه‌ای هستی.

یا این تکذیب‌ کنندگان می‌گویند: محمد رسولی نیست، بلکه شاعری است که انتظار می‌بریم مرگ او را برباید، تا از او راحت شویم.

- ای رسول- به آنها بگو: مرگم را انتظار برید، من نیز عذابی را انتظار می‌کشم که به‌سبب اینکه مرا تکذیب کردید به شما می‌رسد.

بلکه آیا عقل‌های‌شان آنها را به این سخن‌شان امر می‌کند که: او کاهن و دیوانه‌ای است؟! که آنچه را با یکدیگر جمع نمی‌شوند در یک شخص جمع می‌کنند، بلکه آنها مردمی متجاوز از حدود هستند، که نه به شرع رجوع می‌کنند و نه به عقل.

یا می‌گویند: محمد این قرآن را ساخته است، و به او وحی نشده است؟! آن را نساخته است، بلکه آنها از ایمان به آن سر باز می‌زنند، و می‌گویند: آن را ساخته است.

پس اگر در این ادعای‌تان که او قرآن را ساخته است راستگو هستید سخنی هر چند ساختگی مانند آن بیاورید.

آیا بدون آفریدگاری آفریده شده‌اند؟! یا آنها خود آفریدگار خویش هستند؟! نه وجود مخلوق بدون خالق ممکن است، و نه وجود مخلوقی که خلق می‌کند. پس چرا آفریدگارشان را عبادت نمی‌کنند؟!

آیا آسمان‌ها و زمین را آنها آفریده‌اند؟! بلکه یقین ندارند که الله همان آفریدگارشان است؛ زیرا اگر بر این امر یقین داشتند به‌طور قطع او را یگانه برمی‌شمردند، و به رسولانش ایمان می‌آوردند.

آیا گنجینه‌های پروردگارت نزد آنها است. چه رزق و روزی ‌که آن را به هرکس بخواهند می‌بخشند، و چه نبوت که آن را به هرکس بخواهند عطا می‌کنند و از هرکس بخواهند بازمی‌دارند؟! آیا آنها بر حسب اراده‌شان مسلط و متصرف هستند؟!

آیا آنها نردبانی دارند که با آن به‌سوی آسمان بالا می‌روند و در آن به وحی الله گوش فرا می‌دهند که وحی می‌کند آنها بر حق هستند؟! پس هر یک از آنها به آن وحی گوش داده است باید حجتی روشن بیاورد که شما را در این امر که ادعا می‌کنید برحق هستید تصدیق کند.

آیا دختران که آنها را نمی‌پسندید برای او سبحانه، و پسران که آنها را می‌پسندید برای شما است؟!

- ای رسول- آیا در قبال آنچه از جانب پروردگارت بر آنها ابلاغ می‌کنی مزدی از آنها می‌خواهی؟ که به‌سبب این امر به حمل باری خارج از توان‌شان مکلف هستند.

یا علم غیب دارند و برای مردم آنچه را از غیبیات باخبر می‌شوند می‌نویسند و آنها را از هرچه از امور غیبی که بخواهند باخبر می‌سازند.

یا این تکذیب ‌کنندگان می‌خواهند به تو و دینت نیرنگ بزنند؟! پس به الله اعتماد کن؛ زیرا کسانی‌که به الله و رسولش کفر ورزیده‌اند خودشان به نیرنگ گرفتار می‌شوند، نه تو.

آیا آنها معبود برحقی جز الله دارند؟! الله از شریکی که به او نسبت می‌دهند منزه و پاک است. تمام مواردی که بیان شد هرگز نبوده، و در هیچ حالتی قابل تصور نیست.

و اگر پاره‌ای از آسمان ببینند در مورد آن می‌گویند: طبق معمول این ابری متراکم است، در نتیجه از آن اندرز نمی‌گیرند، و ایمان نمی‌آورند.

پس -ای رسول- آنها را در دشمنی و تکذیب‌شان واگذار تا روزی‌که در آن عذاب می‌شوند، یعنی روز قیامت را ملاقات کنند.

روزی‌که نیرنگشان هیچ‌چیز نه کم نه زیاد آنها را بی‌نیاز نمی‌سازد، و برای نجات‌یافتن از عذاب یاری نمی‌شوند.

و به‌راستی برای کسانی‌که با شرک و گناهان بر خودشان ستم کرده‌اند عذابی پیش از عذاب آخرت؛ با قتل و اسارت در دنیا، و عذاب قبر در برزخ است. اما بیشتر آنها این امر را نمی‌دانند، به همین سبب بر کفرشان باقی می‌مانند.

و -ای پیامبر- در برابر تقدیر پروردگارت و حکم شرعی او، شكيبايى پیشه کن، که تو جلوى دید و حمایت ما هستی، و هنگامی که از خواب بر می خیزی، براى ستایش پروردگارت تسبیح بگو.

و بخشی از شب، پروردگارت را تسبیح بگو، و برایش نماز بگزار، و نماز فجر را هنگامی‌ برپادار که ستارگان با غروب به‌سبب روشنایی روز، پشت می‌کنند.

الله سبحانه به ستاره، آن‌گاه که فرود آید سوگند یاد فرمود.

که محمد رسول‌الله صلی الله علیه وسلم از راه هدایت منحرف نشده، و نادان نگشته است، بلکه عاقل و دانا است.

و از سر هوس به این قرآن سخن نمی‌گوید.

این قرآن جز وحیی که الله آن را از طریق جبرئیل علیه السلام به او وحی می‌کند نیست.

فرشته‌ای بسیار نیرومند یعنی جبرئیل علیه السلام آن را به او آموخت.

و جبرئیل -علیه السلام- ظاهری زیبا دارد، و با سیمای حقیقی خود که الله او را بر آن خلق کرده است، در برابر پیامبر -صلی الله علیه وسلم- ظاهر شد.

درحالی‌که جبرئیل علیه السلام در افق برتر آسمان بود.

آن‌گاه جبرئیل علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه وسلم نزدیک، و نزدیک‌تر شد.

تا جایی‌که نزدیکی او به پیامبر صلی الله علیه وسلم به اندازۀ دو کمان یا کمتر رسید.

آن‌گاه جبرئیل علیه السلام آنچه را باید وحی می‌کرد به بندۀ الله محمد صلی الله علیه وسلم وحی کرد.

قلب محمد صلی الله علیه وسلم آنچه را که چشمش دید تکذیب نکرد.

پس -ای مشرکان- آیا درباره ی آنچه الله در شب اسراء به او نشان داد با وی جدال می کنید؟!

و به‌تحقیق‌که محمد صلی الله علیه وسلم جبرئیل علیه السلام را بر صورتش باری دیگر در شبی که حرکت داده شد (شب اسراء) دیده است.

کنار سدرة المنتهی که درختی بسیار بزرگ در آسمان هفتم است.

جنةالمأوی در کنار این درخت است.

آن‌گاه که چیزهای زیادی سدره را پوشانده بود، که فقط الله از کُنه آن آگاه است.

چشم پیامبر صلی الله علیه وسلم به راست و چپ منحرف نشد، و از حدی که برایش مشخص شده بود نگذشت.

به راستی که محمد -صلی الله علیه وسلم- در شبی که به سوى آسمان بالا برده شد، بخشى از نشانه هاى بزرگ پروردگارش را که بر قدرت او دلالت دارند، مشاهده نمود؛ از جمله بهشت، جهنم و غير آن ها.

پس - ای مشرکان- به من خبر دهید این بت‌هایی را که به جای الله عبادت می‌کنید: لات و عزی.

و منات، سومین بت دیگرتان؛ به من خبر دهید که آیا مالک نفع یا زیانی برای‌تان هستند؟!

- ای مشرکان- آیا پسر که آن را می‌پسندید برای شماست، و دختر که آن را نمی‌پسندید برای او سبحانه است؟!

این تقسیم که از سر هوس آن را انجام دادید تقسیمی ستمکارانه است.

این بت‌ها جز نام‌هایی بدون معنا نیستند، که هیچ سهمی در صفات الوهیت ندارند، و شما و پدران‌تان از جانب خویش آنها را نامگذاری کرده‌اید، و الله هیچ برهانی بر آنها نفرستاده است، مشرکان در اعتقاد خویش پیروی نمی‌کنند مگر از ظن و آنچه نفس‌شان می‌خواهد و شیطان در دل‌های‌شان آراسته است. و به تحقیق که هدایت از جانب پروردگارشان بر زبان پیامبر او برای‌شان آمده است، اما به آن راه نیافتند.

آیا انسان آنچه را از شفاعت بت‌ها نزد الله آرزو کند دارد؟!

خیر، آنچه آرزو کند برایش نیست، زیرا آخرت و دنیا فقط برای الله است، که از این دو آنچه را بخواهد عطا می‌کند و آنچه را بخواهد بازمی‌دارد.

و چه بسیار فرشتگانی که در آسمان‌ها هستند و شفاعت‌شان ذره‌ای بی‌نیاز نمی‌سازد اگر بخواهند برای کسی شفاعت کنند مگر پس از اینکه الله به هر یک از آنها که بخواهد اجازۀ شفاعت دهد، و از کسی‌که برایش شفاعت می‌شود راضی باشد. پس الله برای کسی‌که شریکی برای او تعالی قرار داده اجازه نمی‌دهد که شفاعت کند، و هرگز از شفاعت‌شده‌ای که او را به جای الله عبادت می‌کند راضی نخواهد شد.

کسانی‌که به رستاخیز در سرای آخرت ایمان ندارند به‌طور قطع فرشتگان را به اعتقاد اینکه آنها دختران الله هستند به نام‌های زنان نامگذاری می‌کنند، الله از این سخن‌شان بسیار برتر است.

و در نامگذاری فرشتگان به نام‌های زنان، هیچ دانشی ندارند که به آن استناد کنند، و در این امر جز از افترا بستن و گمان پیروی نمی‌کنند، و به‌راستی‌که گمان ذره‌ای از حق بی‌نیاز نمی‌سازد تا به جای آن بنشیند.

پس - ای رسول- از کسی‌که به یاد الله پشت کرده و اهمیتی به آن نمی‌دهد، و جز زندگی دنیا نمی‌خواهد روی بگردان؛ زیرا او برای آخرت خویش عمل نمی‌کند؛ چون به آن ایمان ندارد.

این سخن - یعنی نامیدن فرشتگان به نام زنان- که مشرکان آن را می‌گویند اوجِ دانشِ آنها است؛ چون نادان هستند، و به یقین نرسیده‌اند، - ای رسول- همانا پروردگار تو به کسی‌که از راه حق منحرف شده، و به کسی‌که به راه حق هدایت یافته، آگاه‌تر است، و ذره‌ای از این امر بر او پوشیده نمی‌ماند.

و فرمانروایی و آفرینش و تدبیر تمام آنچه در آسمان‌ها و در زمین است فقط از آنِ الله است، تا کسانی را که اعمال بد در دنیا مرتکب شده‌اند به عذابی که سزاوارش هستند مجازات کند، و مؤمنان را که اعمال نیک انجام داده‌اند به بهشت پاداش دهد.

کسانی که از گناهان کبیره و معصیت های زشت، دوری می کنند، مگر این كه دچار گناهان صغیره شوند و آن هم با ترک گناهان کبیره و افزودن بر عبادت ها، بخشیده می شوند. -ای پیامبر- به راستی که آمرزش پروردگارت فراگیر است و گناهانِ بندگانش را هرگاه که توبه کنند، می بخشد. و به تمامی احوال و امور شما به خوبی آگاه است، هنگامی که پدرتان آدم را از خاک آفرید و آنگاه که در شکم های مادرانتان بودید و مرحله به مرحله آفریده می شدید، و چیزی از آن بر او پوشیده نمی ماند، پس نفس خويش را با صفت تقوا، ستایش نکنید؛ چرا که او به حال کسی که با اجرای اوامر و دوری از منهیات، تقوا پیشه کرده؛ داناتر است.

پس آیا زشتی حال کسی را که بعد از اینکه اسلام به او نزدیک شد از آن روی گرداند دیدی؟

و اندکی از مال بخشید سپس خودداری کرد؛ زیرا بُخل، خلق و خوی او است، و با این وجود خودش را پاک می‌شمارد.

آیا علم غیب نزد او است که غیب را می‌بیند و به آن سخن می‌گوید؟!

یا اینکه بر الله دروغ می‌بندد؟! یا این افترا زننده بر الله به آنچه در صحیفه‌های نخستین که الله آنها را بر موسی علیه السلام نازل کرده خبر نیافته است؟

و صحیفه‌های ابراهیم علیه السلام که تمام آنچه را که پروردگارش او را به آن مکلف کرد برپا داشت و کامل کرد.

که هیچ انسانی گناه دیگری را برنمی‌دارد.

و اینکه برای انسان جز پاداش عمل خودش که آن را انجام داده، نیست.

و اینکه عملش در روز قیامت آشکارا دیده خواهد شد.

آن‌گاه جزای عملش به صورت کامل و بدون کاستی به او داده می‌شود.

و اینکه - ای رسول- سرانجام و بازگشت بندگان پس از مرگشان به‌سوی پروردگار توست.

و او ذاتی است که هرکس را بخواهد شاد می‌گرداند و می‌خنداند، و هرکس را بخواهد غمگین می‌سازد و می‌گریاند.

و او ذاتی است که زندگان را در دنیا می‌میراند، و مردگان را با رستاخیز زنده می‌گرداند.

و اینکه او تعالی دو گونه: نر و ماده را آفرید.

از نطفه‌ای آن‌گاه که در رحم قرار می‌گیرد.

و اینکه بازگرداندنِ آفرینشِ این دو پس از مرگشان برای رستاخیز برعهدۀ او است.

و او ذاتی است که هر یک از بندگانش را که خواست با تملیک مال بی‌نیاز ساخت، و از مال، آنچه را که مردم آن را پس‌انداز می‌کنند بخشید.

و این که او پروردگار ستاره ی شِعریٰ است؛ ستاره ای است که برخی مشرکان همراه الله عبادتش می کردند.

و او ذاتی است که عادیان نخستین را نابود کرد؛ یعنی قوم هود آن‌گاه که بر کفرشان پافشاری کردند.

و ثمودیان قوم صالح را نابود کرد؛ به‌گونه‌ای که حتی یکی از آنها را باقی نگذاشت.

و پیش از عاد و ثمود، قوم نوح را نابود کرد. به‌راستی‌که قوم نوح از عاد و ثمود ستمکارتر و سرکش‌تر بودند؛ چون نوح علیه السلام نهصد و پنجاه سال درحالی‌که آنها را به توحید الله فرامی‌خواند در میان‌شان ماند، اما دعوتش را نپذیرفتند.

و شهرهای قوم لوط را به آسمان بالا برد، و زیر و رو کرد، سپس آنها را بر زمین فرو افکند.

پس از بلند کردنشان به آسمان و افكندنشان به زمین، آنان را سنگباران کرد و با سنگ پوشاند.

پس ای انسان، به کدام‌یک از آیات پروردگارت که بر قدرت او دلالت دارند جدال می‌کنی و از آن پند نمی‌گیری؟!

این رسولِ فرستاده‌ شده به‌سوی شما از جنس رسولان نخستین است.

قیامت بسیار نزدیک شده است.

جز الله هیچ بازدارنده‌ای ندارد که آن را بازگرداند، و جز الله هیچ‌کس نیست که بر آن اطلاع یابد.

پس آیا از این قرآن که بر شما خوانده می‌شود تعجب می‌کنید که از جانب الله باشد؟!

و از روی تمسخر بر آن می‌خندید، و هنگام شنیدن اندرزهایش نمی‌گِریید؟!

درحالی‌که از آن غافل هستید، و به آن اهمیت نمی‌دهید؟!

پس فقط برای الله سجده کنید، و عبادت را برای او خالص گردانید.

آمدن قیامت نزدیک شد، و ماه در عهد پیامبر صلی الله علیه وسلم شکافت. شکافته ‌شدن ماه از آیات حسی پیامبر صلی الله علیه وسلم بود.

و اگر مشرکان دلیل و برهانی بر راستگویی پیامبر صلی الله علیه وسلم ببینند از پذیرش آن روی می‌گردانند، و می‌گویند: دلایل و براهینی که مشاهده کردیم سحری باطل است.

و حقیقتی را که نزدشان آمد تکذیب کردند، و در این امر از هوس‌های‌شان پیروی کردند، و هر امری - خیر باشد یا شر- در روز قیامت بر مستحق خویش واقع می‌شود.

و به‌تحقیق از اخبار امت‌هایی که الله آنها را به‌سبب کفر و ستم‌شان نابود کرد آنچه برای بازداشتن آنها از کفر و ستم‌شان کافی است به آنها رسیده است.

و آنچه برای‌شان آمد حکمتی کامل است تا حجت بر آنها اقامه شود، اما انذارها به مردمی‌که به الله و به روز قیامت ایمان ندارند، سود نمی‌رساند.

پس - ای رسول- حال که هدایت نشدند آنها را رها کن و از آنها روی گردان؛ در انتظار روزی‌که فرشتۀ موظف به دمیدن در صور به‌سوی امری هولناک که مخلوقات از پیش مانند آن را نشناخته‌اند فرا می‌خواند.

با چشمان خوار و ذلیل [و به زیر افتاده]، از قبرهایشان خارج می‌شوند، در دویدن به‌سوی جایگاه حسابرسی، گویی ملخ‌هایی پراکنده هستند.

نزد داعی به‌سوی آن جایگاه می‌شتابند، کافران می‌گویند: امروز به‌سبب سختی و ترس‌هایی که دارد روزی دشوار است.

- ای رسول- پیش از این‌های که دعوتِ تو را تکذیب کردند، قوم نوح بندۀ ما نوح علیه السلام را آن‌گاه که او را به‌سوی آنها فرستادیم تکذیب کردند، و در مورد او گفتند: دیوانه‌ای است، و چون از دعوت آنها دست نکشید با انواع ناسزاگویی و دشنام و تهدید او را از خود راندند.

پس نوح علیه السلام این‌گونه پروردگارش را خواند: به‌راستی‌که قومم بر من چیره شدند، و دعوتم را نپذیرفتند، پس با عذابی که بر آنها فرو می‌فرستی مرا یاری کن.

آن‌گاه درهای آسمان را به آبی فراوان و پیاپی گشودیم.

و زمین را جوشانیدیم تا به چشمه‌هایی جوشان از آب تبدیل شد، آن‌گاه به امری از جانب الله که آن را در ازل مقدر کرده بود آب نازل ‌شده از آسمان به آب جوشیده از زمین پیوست، و همگی را غرق کرد جز کسانی‌که الله آن‌ها را نجات داد.

و نوح علیه السلام را بر کشتی‌ای دارای تخته‌ها و میخ‌ها سوار کردیم، و او و همراهیانش را از غرق ‌شدن نجات دادیم.

برای یاری نوح علیه السلام که قومش او را تکذیب کردند، و به آنچه از جانب الله برای‌شان آورد کفر ورزیدند، این کشتی در امواج متلاطم آب زیر نظر و حفاظت ما حرکت می‌کرد.

و در حقیقت این کیفر که آنها را با آن عذاب کردیم، به عنوان پند و اندرزی باقی گذاشتیم. پس آیا پند گیرنده‌ای هست که از آن پند گیرد؟!

پس عذاب من بر تکذیب ‌کنندگان چگونه بود؟! و اِنذارم برای نابود کردن آنها توسط من چگونه بود؟!

و به ‌تحقیق‌ که قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن آسان کرده‌ایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!

عاد پیامبرش هود علیه السلام را تکذیب کرد. پس - ای اهالی مکه- بیندیشید که عذاب من بر آنها چگونه بود؟! و اِنذار من از عذاب آنها برای دیگران چگونه بود؟!

به‌راستی‌که ما بادی بسیار سرد در روزی سخت و منحوس که تا ورود آنها به جهنم همراهشان بود بر آنها فرستادیم.

که مردم را از زمین برمی‌کند، و آنها را بر سرهای‌شان می‌افکند، گویی تنه‌های درختان خرمایی هستند که از محل خود کنده شده بودند.

پس- ای اهالی مکه- بیندیشید که عذاب من برای آنها چگونه بود؟! و انذار من از عذاب آنها برای دیگران چگونه بود؟!

و به‌ تحقیق‌ که قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن آسان کرده‌ایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!

ثمود آنچه را رسول‌شان صالح علیه السلام آنها را با آن اِنذار داد تکذیب کردند.

و از روی انکار گفتند: آیا تنها یک انسان از جنس خودمان را پیروی کنیم؟! اگر در این حالت از او پیروی کنیم به‌طور قطع در دوری و انحراف از حق، و در رنج خواهیم بود.

آیا وحی فقط بر او که یک نفر است نازل شده است، و از میان همگی ما فقط به او اختصاص داده شده است؟! نه، بلکه او دروغگویی مغرور است.

در روز قیامت خواهند دانست که دروغگوی مغرور کیست. آیا صالح علیه السلام است یا آنها ؟

به‌راستی‌که ما ماده ‌شتر را برای آزمایش آنها از صخره درآوردیم و فرستادیم، پس - ای صالح- منتظر و مراقب باش که چه کاری با آن انجام می‌دهند، و چه کاری با آنها انجام می‌شود، و در برابر آزارهای‌شان شکیبایی کن.

و به آنها خبر بده که آب چاهشان میان آنها و این ماده‌شتر تقسیم شده است؛ روزی برای آن، و روزی برای آنها، در هر سهمی فقط صاحب آن در روزی‌که برایش اختصاص داده شده است حضور می‌یابد.

پس رفیقشان را صدا زدند تا ماده‌شتر را بکشد، و او برای اجرای فرمان قومش شمشیر را کشید و آن را کُشت.

پس - ای اهالی مکه- بیندیشید که عذاب من بر آنها چگونه بود؟! و انذار من از عذاب آنها برای دیگران چگونه بود؟!

در حقیقت ما یک فریاد بر آنها فرستادیم که آنها را نابود کرد، به‌ناگاه مانند درخت خشکی شدند که چوپان حصاری برای گوسفندان خویش از آن می‌سازد.

و به تحقیق که قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن آسان کرده‌ایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!

قوم لوط آنچه را رسول‌شان لوط علیه السلام آنها را با آن اِنذار داد تکذیب کردند.

به‌راستی ما بادی بر آنها فرستادیم که سنگ‌ها را بر آنها می‌افکند، جز خانوادۀ لوط علیه السلام، که عذاب به آنها نرسید، و آنها را از آن نجات دادیم؛ چون قبل از وقوع عذاب در آخر شب آنها را حرکت دادیم.

به احسانی از جانب خویش آنها را از عذاب نجات دادیم، مانند این پاداش که به لوط علیه السلام دادیم به هرکس از الله در قبال نعمت‌هایش سپاسگزاری کند پاداش می‌دهیم.

و به تحقیق که لوط علیه السلام آنها را از عذاب ما ترساند اما در اِنذار او به جدال پرداختند، و او را تکذیب کردند.

و به تحقیق که قوم لوط به قصد انجام فاحشه از او خواستند که آنها را با مهمانانش تنها بگزارد، پس چشمان‌شان را پوشاندیم که آنها را ندیدند، و به آنها گفتیم: عذاب من، و نتیجۀ انذارم به شما را بچشید.

و به تحقیق که صبحگاه، عذابی بی‌وقفه، قوط لوط را فرا گرفت تا اینکه وارد آخرت شدند و عذاب آخرت آنها را فرا گرفت.

و به آنها گفته شد: عذاب من را که آن را بر شما فرو فرستادم، و نتیجۀ انذار لوط علیه السلام به شما را بچشید.

و به تحقیق که قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن آسان کرده‌ایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!

و به تحقیق که انذار ما بر زبان موسی و هارون علیهما السلام به فرعون و فرعونیان رسید.

آنان برهان ها و دلایلی را که از سوی ما آمده بود، تکذیب کردند، پس آنان را به سبب تکذیبشان مجازات کردیم، مجازاتِ پروردگارِ چيره دست، که هیچ کس بر او چيره نمى شود و (پروردگار) با اقتداری که بر هر چیزی توانا است.

- ای اهالی مکه- آیا کافران شما از آن کافران مذکور برتر هستند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و فرعون و قومش؟! یا اَمان‌نامه‌ای از عذاب الله دارید که کتاب‌های آسمانی آن را آورده‌اند؟!

بلکه آیا این کافران ساکن مکه می‌گویند: ما جمعیتی هستیم که در برابر هرکس بخواهد آسیبی به ما برساند، و اتحاد ما را بر هم زَنَد به یکدیگر یاری می‌رسانیم؟!

به زودی جمع این کافران در هم خواهد شکست و در برابر مؤمنان پشت خواهند کرد.این امر در روز بدر رخ داد.

بلکه قیامت که آن را تکذیب می‌کنند همان موعدشان است که در آن عذاب می‌شوند، و قیامت بزرگتر و سخت‌تر است از عذابی که روز بدر در دنیا با آن روبرو شدند.

به‌راستی‌که مجرمان به‌سبب کفر و گناهان در گمراهی از حق، و عذاب و رنج هستند.

روزی‌که بر صورت‌های‌شان در آتش کشیده می‌شوند، و از روی توبیخ به آنها گفته می‌شود: عذاب جهنم را بچشید.

به‌راستی‌که ما هر چیزی را در هستی به تقدیر ازلی، و براساس علم و ارادۀ خویش، و طبق آنچه در لوح محفوظ نوشته‌ایم آفریده‌ایم.

و فرمان ما وقتی چیزی را اراده کنیم نیست جز اینکه یک کلمه می‌گوییم و آن: کُن (باش) است، به‌ناگاه آنچه که می‌خواستیم در چشم به‌هم زدنی، به سرعت موجود می‌شود.

و به تحقیق که از امت‌های گذشته امثال شما در کفر را نابود کرده‌ایم. پس آیا پندگیرنده‌ای هست که از این امر پند بگیرد و از کفرش دست بکشد؟!

و هر عملی را که بندگان انجام دادند در نامه‌های اعمالشان توسط فرشتگان نگهبان نوشته شده و هیچ‌چیز از آن را از قلم نمی‌اندازند.

و تمام اعمال و اقوال کوچک و بزرگ؛ در نامه‌های اعمال، و در لوح محفوظ مکتوب است، و در قبال آن جزا داده خواهند شد.

به‌راستی‌ آنها که به‌خاطر پروردگارشان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش پرهیزکاری نموده‌اند، در بهشت‌هایی که در آن از نعمت‌ها و رفاه برخوردار می‌شوند، و در رودهایی جاری قرار دارند.

در مجلس راستینی که هیچ لغو و گناهی در آن نیست، نزد پادشاهی که مالک همه‌چیز است، و ذات توانایی که هیچ کاری او را ناتوان نمی‌سازد. پس، از نعمت‌های جاویدانی که از جانب او به آنها می‌رسد مپرس.

اللهِ رحمان (دارای رحمت گسترده).

قرآن را با ساده‌ کردن حفظ آن، وآسان‌سازی فهم معانی‌اش به انسان آموخت.

و انسان را درست‌اندام، و با تصویری نیکو آفرید.

به او آموخت که چگونه آنچه را در ضمیر خویش دارد با گفتن و نوشتن بیان کند.

خورشید و ماه را اندازه کرد؛ که به حساب پایداری حرکت می‌کنند؛ تا مردم شمار سال‌ها و حساب را بدانند.

و گیاهان بدون ساقه و درخت، برای الله سبحانه درحالی‌که فرمانبر و تسلیم او هستند سجده می‌کنند.

و آسمان را سقفی برای زمین بر فراز آن بالا برد، و عدالت را در زمین استوار کرد، و بندگانش را به آن فرمان داد.

عدالت را استوار کرد تا - ای مردم- ستم روا ندارید و در وزن و پیمانه خیانت نکنید.

و وزن را میان یکدیگر به انصاف برپا دارید، و هرگاه برای دیگران پیمانه یا وزن می‌کنید از وزن و پیمانه نکاهید.

و زمین را برای آرام‌ گرفتنِ مخلوقات بر روی آن آماده ساخت.

در آن درختانی است که میوه‌های گوناگونی ثمر می‌دهند، و نخل‌های دارای غلاف‌های شکوفه که خرما در آن است.

و در آن دانه‌هایی دارای کاه مانند گندم و جو، و گیاهانی که از بوی آن خود را خوشبو می‌کنید، وجود دارد.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

آدم علیه السلام را از گِلی خشک که صدایی طنین‌دار مانند گِل پخته‌شده‌ از آن شنیده می‌شود آفرید.

و پدر جنیان را از زبانۀ خالصی از دود آفرید.

پس- ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

پروردگار دو مشرق و دو مغرب خورشید در زمستان و تابستان.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

الله دو دریای شور و شیرین را به گونه‌ای در هم آمیخت که چشم آن را می‌بیند که به هم برخورد می‌کنند.

میان آن دو دریا مانعی است که هر یک از آن دو را بازمی‌دارد از اینکه بر دیگری طغیان کند تا دریای شیرین، شیرین و دریای شور، شور بماند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

از هر دو دریا مرواریدهای بزرگ و کوچک استخراج می‌شود.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

و تصرف در کشتی‌های همچون کوه‌ها که در دریاها روان هستند، فقط برای او تعالی است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

تمام مخلوقاتی که بر روی زمین هستند بدون تردید نابود می‌شوند.

و - ای رسول- وجه پروردگار صاحب عظمتِ تو، و نیکوکار و بخشنده بر بندگانش، باقی می‌ماند و هرگز فنایی به او نمی‌رسد.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

تمام فرشتگانی که در آسمان‌ها، و تمام جن‌ها و انسان‌هایی که در زمین هستند؛ نیازهای‌شان را از او می‌خواهند، او تعالی هر روز به یکی از کارهای بندگانش؛ از زنده‌کردن و میراندن و روزی و سایر امور می‌پردازد.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

- ای گروه انس و جن- به زودی به حساب شما خواهیم پرداخت آن‌گاه هرکس را به پاداش یا کیفری که استحقاقش را دارد جزا می‌دهیم.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

و در روز قیامت آن‌گاه که جنیان و انسان‌ها گرد آورده شوند الله می‌فرماید: ای گروه جن و انس، اگر می‌توانید گریزگاهی در یکی از نواحی آسمان‌ها و زمین برای خودتان بیابید پس این کار را بکنید، در صورتی‌که این کار را جز به زور و بَیّنه‌ای، هرگز نخواهید توانست انجام دهید، و کجا این امکان برای‌تان وجود دارد؟

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

- ای گروه انس و جن- زبانه‌ای از آتش بدون دود، و دودی بدون زبانه بر شما فرستاده می‌شود، و نمی‌توانید از آن جلوگیری کنید.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

پس آن‌گاه که آسمان برای نزول فرشتگان از آن بشکافد و رنگش در درخشندگی مانند روغن قرمز شود.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در آن روز بزرگ هیچ انسان و جنی از گناهان‌شان مورد سوال قرار نمی‌گیرد؛ چون الله به اعمال‌شان آگاهی دارد.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

مجرمان در روز قیامت با نشانه‌های‌شان یعنی سیاهی چهره‌ها و کبودی چشمان‌شان شناخته می‌شوند، و موی جلوی سرشان به پاهای‌شان بسته می‌شود و به جهنم افکنده می‌شوند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

و از روی توبیخ به آنها گفته می‌شود: این همان جهنمی است که مجرمان در دنیا آن را تکذیب می‌کردند، امّا اکنون در برابر چشمان‌شان است و نمی‌توانند آن را انکار کنند.

میان آن و آب بسیار داغ سرگردان هستند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

و برای کسی‌که از ایستادن در برابر پروردگارش در آخرت بترسد و ایمان آوَرَد و عمل صالح انجام دهد، دو باغ است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

و این دو باغ، شاخه‌هایی بزرگ و تر و تازه و ثَمَردهنده دارند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در این دو باغ دو چشمه است که آب آنها در این دو باغ جاری است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در این دو باغ از هر میوۀ لذیذی دو گونه است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

بر فرش‌هایی که آستری آنها از ابریشم کلفت است تکیه زده‌اند، و ثمرها و میوه‌هایی که از آن دو باغ به دست می‌آید چنان نزدیک است که ایستاده و نشسته و تکیه‌زده به آن دسترسی دارند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در آن باغ‌ها زنانی هستند که فقط به شوهران‌شان چشم دوخته‌اند، و قبل از شوهران‌شان هیچ انسان و جنی دوشیزگی آنها را از بین نبرده است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

گویی در زیبایی و درخشندگی یاقوت و مرجان هستند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

جزای کسی‌که به نیکی از پروردگارش فرمان‌برداری کند چیست جز اینکه الله پاداش نیکی به او دهد؟!

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

و غیر از دو باغ مذکور دو باغ دیگر است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

که رنگ سبزشان تشدید یافته است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در این دو باغ دو چشمه هستند که آب زیادی فوران می‌کنند، و فوران آب‌شان قطع نمی‌شود.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در این دو باغ میوۀ فراوان و نخل بزرگ و انار است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

در این دو باغ زنانی خوش‌اخلاق و زیبارو هستند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

حورانی پرده‌نشین در خیمه‌ها برای حفاظت از آنها.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

قبل از شوهران‌شان هیچ انسان و جنی به آنها نزدیک نشده است.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

بر بالش‌هایی پوشیده‌شده با روپوش سبز، و فرش‌هایی زیبا تکیه زده‌اند.

پس - ای گروه جن و انس- کدام‌یک از نعمت‌های فراوان الله بر خودتان را تکذیب می‌کنید؟!

بزرگ و زیاد است خیر نام پروردگارت که دارای شُکوه و احسان و بخشش بر بندگانش است.

آن‌گاه که قیامت بدون تردید برپا شود.

هیچ‌کس یافت نشود که آن را تکذیب کند چنان‌که در دنیا تکذیب می‌شد.

پایین‌آورندۀ کافران بدکار با وارد کردن آنها در جهنم، و بالابرندۀ مؤمنان پرهیزگار با وارد کردن آنها در بهشت است.

آن‌گاه که زمین با حرکت سختی لرزانده شود.

و کوه‌ها به شدت متلاشی شوند.

و بر اثر متلاشی‌ شدن، به گرد و خاکی پراکنده که هیچ قراری ندارد تبدیل شوند.

و شما در آن روز سه گروه می‌شوید:

یاران دست‌راست، همان کسانی‌که نامه‌های‌شان را با دست راست خویش می‌گیرند، چه جایگاه بالا و بزرگی دارند!

و یاران دست‌چپ، همان کسانی‌که نامه‌های‌شان را با دست چپ خویش می‌گیرند، چه جایگاه پست و بدی دارند!

و همان پیشی‌گیرندگان با انجام کارهای نیک در دنیا، در آخرت پیشی‌گیرندگان برای ورود به بهشت هستند.

اینها همان مقربان نزد الله هستند.

در بهشت‌هایی پر نعمت، که از انواع نعمت‌ها بهره‌مند می‌شوند.

گروهی از این امت و از امت‌های پیشین.

و اندکی از مردم در آخرت، از زمره ی سبقت گیرندگانِ مقرب هستند.

بر تخت‌هایی بافته‌شده از طلا.

درحالی‌که رو در روی یکدیگر قرار دارند، و هیچ‌یک از آنها به پشت دیگری نگاه نمی‌کند، بر این تخت‌ها تکیه زده هستند.

برای خدمت به آنها پسرانی که نه سالخورده می‌شوند و نه فنا می‌گردند گردشان می‌گردند.

پیاله‌هایی بدون دسته، و کوزه‌هایی دسته‌دار، و جام‌هایی از شراب جاری در بهشت که هرگز قطع نمی‌شود بر گردشان می‌چرخانند.

مانند خمر دنیا نیست، یعنی نوشندۀ آن نه دچار سردرد می‌شود، و نه عقلش تباه می‌گردد.

و میوه‌هایی که اختیار کنند، این پسران بر گرد آنها می‌گردانند.

و گوشت پرنده از آنچه بخواهند پیرامون آنها می‌چرخانند.

و در بهشت زنانی گشاده‌چشم در زیبایی دارند.

گویی مانند مروارید محافظت‌شده در صدف هستند.

پاداشی برای آنها در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام می‌دادند است.

در بهشت نه سخن زشتی می‌شنوند، و نه سخنی که گناهی به صاحبش می‌رساند.

جز سلام فرشتگان بر آنان، و سلام بر یکدیگر، چیز دیگری را نمی شنوند.

و اصحاب يمين -آن كسانى که نامه ی اعمالشان به دست راستشان داده می شود- چه جایگاه و مقام بالایی نزد الله دارند!

در درخت سدری که خارهایش بریده شده است، و هیچ آزاری در آن نیست.

و در درختان موز انبوهی که در کنار یکدیگر به ردیف چیده شده‌اند.

و سایۀ کشیده‌شده و پایداری که پایان نمی‌یابد.

و آب روانی که نمی‌ایستد.

و میوه‌های فراوانی که قابل شمارش نیست.

هرگز از آنها قطع نمی‌شود، یعنی موسم (فصل خاصی) ندارند، و در هر وقت که آنها را بخواهند هیچ مانعی جلوی آن را نمی‌گیرد.

و فرش‌هایی برافراشته و بزرگ که بر روی تخت‌ها قرار می‌گیرند.

به‌راستی‌که ما حوران مذکور را به روشی غیر عادی پدید آوردیم.

و آنها را دوشیزگانی که از قبل لمس نشده‌اند گردانیدیم.

شوهردوست، و هم سن و سال.

آنها را برای یاران دست‌راست پدید آوردیم کسانی‌که دست‌راست ‌بودن، نشانۀ خوشبختی‌شان به شمار می‌رود.

آنها گروهی از امت‌های پیامبران پیشین.

و گروهی از امت محمد صلی الله علیه وسلم یعنی آخرین امت هستند.

و اصحاب شمال -آنان که نامه ی اعمالشان به دست چپشان داده می شود- چه حال و عاقبت بدی دارند!

در میان بادهایی بسیار سوزان، و آبی بسیار داغ.

و در سایۀ دود سیاهی.

که نه نسیم خوشی دارد، و نه منظر نیکویی.

به‌راستی‌که آنها قبل از اینکه به عذاب برسند در دنیا از نعمت و رفاه برخوردار بودند، و هیچ غم و اندوهی جز شهوات‌شان نداشتند.

و بر کفر به الله و عبادت بت‌ها به جای او تعالی مصمّم بودند.

و رستاخیز را انکار می‌کردند و از روی استهزا و بعید دانستن آن می‌گفتند: آیا پس از اینکه مُردیم و خاک و استخوان‌هایی پوسیده شدیم برانگیخته می‌شویم؟!

آیا پدران نخستین ما که قبل از ما مرده‌اند برانگیخته می‌شوند؟!

- ای رسول- به این منکران رستاخیز بگو: به‌راستی‌که مردم نخستین و متأخّر.

به‌طور قطع برای حسابرسی و جزا در روز قیامت گرد آورده خواهند شد.

سپس شما -ای کسانی که معاد را تکذیب کرده و از راه راست گمراه شده اید- به طور قطع در روز قیامت از میوه ی درخت زقوم، که بدترین و پلیدترین میوه است، خواهید خورد.

سپس شما -ای کسانی که معاد را تکذیب کرده و از راه راست گمراه شده اید- به طور قطع در روز قیامت از میوه ی درخت زقوم، که بدترین و پلیدترین میوه است، خواهید خورد.

و شکم‌های خالی‌تان را از آن درخت تلخ پر خواهید کرد.

و بر روی آن از آب بسیار سوزان خواهید نوشید.

و همانند نوشیدن آب زیاد شتر به‌سبب بیماری هُیام، زیاد از آن می‌نوشید.

این طعام تلخ و آب سوزان همان پذیرایی آنها است که در روز جزا با آن مورد استقبال قرار می‌گیرند.

- ای تکذیب ‌کنندگان- ما شما را از نیستی آفریدیم. پس آیا تصدیق نمی‌کنید که ما شما را پس از مرگ‌تان زنده مبعوث خواهیم کرد؟!

پس آیا - ای مردم- منی‌ای را که در رحم‌های زنان‌تان می‌افکنید دیده‌اید؟!

آیا شما آن منی را می‌آفرینید، یا ما هستیم که آن را می‌آفرینیم؟!

ما هستیم که مرگ را میان شما مقدر کرده‌ایم، یعنی برای هر یک از شما اجلی است که نه بر آن جلو و نه از آن به تاخیر می‌افتند، و ما ناتوان نیستیم.

بر اینکه آفرینش و تصویری که بر آن هستید و آن را شناخته‌اید تغییر دهیم، و شما را در آفرینش و تصویری که نمی‌شناسید پدید آوریم.

و در حقیقت دانسته‌اید که بار اول چگونه شما را آفریدیم، پس آیا پند نمی‌گیرید، و نمی‌دانید ذاتی‌که شما را برای بار اول آفرید بر برانگیختن شما پس از مرگ‌تان توانا است؟!

پس آیا بذری را که در زمین می‌افشانید دیده‌اید؟!

آیا شما هستید که آن بذر را می‌رویانید، یا ما هستیم که آن را می‌رویانیم؟!

اگر بخواهیم آن کِشت را خشکیده و متلاشی‌شده قرار دهیم به‌طور قطع آن را پس از اینکه به پختگی و رسیدن نزدیک شد خشک و متلاشی می‌کنیم، آن‌گاه از حالتی که پیدا کرده است، شگفت‌زده می‌شوید.

می گویید: به راستی ما به خاطر زیان آنچه كه هزینه کرده ایم، عذاب داده مى شويم.

بلکه ما از رزق و روزی محروم هستیم.

آیا آبی را که هنگام تشنگی از آن می‌نوشید ندیده‌اید؟!

آیا شما آن را از ابرِ آسمان فرو فرستادید، یا ما هستیم که آن را نازل کردیم؟!

اگر بخواهیم این آب را بسیار شور قرار دهیم که هرگز قابل آشامیدن و آبیاری نباشد به‌طور قطع آن را بسیار شور می‌گردانیم. پس چرا از الله به خاطر نزول آب شیرین بر اساس رحمتی به شما، سپاسگزاری نمی‌کنید.

آیا آتشی که آن را برای منافع خویش برمی‌افروزید دیده‌اید؟!

آیا شما هستید که درختی را که از آن آتش افروخته می‌شود پدید آورده‌اید، یا ما هستیم که آن را از روی مهربانی به شما پدید آورده‌ایم؟!

ما این آتش را یادآوری برای‌تان قرار دادیم که آتش آخرت را به یاد شما می‌آورد، و آن را منفعتی برای مسافران شما قرار دادیم.

پس - ای رسول- پروردگار عظیم خویش را از آنچه که سزاوارش نیست منزه بدان.

الله به مکان‌ها و محل‌های فرودآمدن ستارگان سوگند یاد فرمود.

و به‌راستی‌که سوگند به این محل‌های فرودآمدن - اگر بزرگی‌اش را بدانید- بزرگ است؛ چون نشانه‌ها و پندهایی غیر قابل شمارش دارد.

- ای مردم- به‌راستی‌که قرآن خوانده‌شده بر شما، به‌سبب منافع بزرگی که در آن وجود دارد قرآنی کریم است.

در کتابی حفاظت‌شده از چشمان مردم، یعنی لوح محفوظ قرار دارد.

که جز فرشتگان پاکیزه از گناهان و عیوب به آن دسترسی ندارند.

از جانب پروردگار مخلوقات بر پیامبرش محمد صلی الله علیه وسلم نازل شده است.

پس - ای مشرکان- آیا شما این سخن را تکذیب کرده و تصدیق نمی‌کنید؟!

و آیا به جای اینکه در قبال نعمت‌هایی که الله به شما ارزانی داشته از او تعالی سپاسگزاری کنید این سخن را تکذیب می‌کنید، و باران را به تقابل ستارگان نسبت می‌دهید، و می‌گویید: به‌سبب طلوع یا غروب فلان ستاره بر ما باران بارید؟!

پس چرا آن‌گاه که روح به گلوگاه می‌رسد،

و شما در آن وقت به شخصی که جانش در برابر شما کنده می‌شود می‌نگرید،

و ما با علم و قدرت و فرشتگان خویش از شما به مُردۀ شما نزدیک‌تر هستیم، اما شما این فرشتگان را مشاهده نمی‌کنید.

پس چرا - اگر چنان‌که ادعا می‌کنید، برای مجازات در برابر اعمال‌تان مبعوث نمی‌شوید-

این روح را که از مُردۀ شما خارج می‌شود برنمی‌گردانید اگر راست می‌گویید؟! و قادر بر این کار نیستید.

اما اگر مُرده از پیشی‌گیرندگان به نیکی‌ها باشد،

راحتی‌ای که پس از آن رنجی نیست، و روزی‌ای پاکیزه، و رحمت، و بهشتی که در آن به آنچه که نفسش می‌خواهد برخوردار می‌شود خواهد داشت.

و اما اگر مُرده از یاران دست‌راستی باشد،

غم و اندوهی بر آنها نیست، زیرا سلامتی و امنیت برای‌شان است.

و اما اگر مُرده از تکذیب ‌کنندگانِ آنچه رسول صلی الله علیه وسلم آورد و از گمراهان از راه راست باشد.

با آبی بسیار سوزان مورد استقبال قرار می‌گیرد.

و با آتش جهنم می‌سوزد.

- ای رسول- به‌راستی این موضوع که آن را برایت حکایت کردیم، همان حقیقت و امری یقینی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد.

پس نام پروردگار بزرگت را منزه بدان، و او را از کاستی‌ها پاک شمار.

تمام مخلوقات الله در آسمان‌ها و زمین او تعالی را به پاکی و قداست می‌ستایند، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر خویش بسیار دانا است.

فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ او است، هرکس را که بخواهد زنده کند زنده می‌گرداند، و هرکس را که بخواهد بمیراند می‌میراند، و او تعالی بر هر چیزی توانا است، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌سازد.

او اولی است که هیچ‌چیز پیش از او نبوده است، و آخری است که هیچ‌چیز پس از او نیست، و او ظاهری است که هیچ‌چیز فوق او نیست، و باطنی است که هیچ‌چیز از او پنهان نیست، و او تعالی از همه چیز آگاه است، و بر هیچ‌چیزسیطره دارد.

او ذاتی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید چنانکه در روز یکشنبه آغاز کرد، و در روز جمعه به پایان رساند، درحالی‌که بر آفرینش آنها در کمتر از چشم به‌هم زدنی توانا است، سپس او سبحانه بالا رفت و آن‌گونه که سزاوارش است بر عرش ارتفاع گرفت. از باران و بذر و چیزهای دیگری که وارد زمین می‌شود، و از گیاهان و معادن و سایر آنچه که از زمین خارج می‌شود و از باران و وحی و غیر آن‌ها که از آسمان فرود می‌آید، و از فرشتگان و اعمال و ارواح بندگان که در آسمان بالا می‌رود آگاه است. و - ای مردم- هر کجا که باشید با علم خویش همراه شما است. هیچ‌چیز از شما بر او پوشیده نمی‌ماند، و الله به آنچه انجام می‌دهید آگاه است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به‌زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ او است، و کارها فقط به‌سوی او تعالی بازگردانیده می‌شود، و مخلوقات در روز قیامت مورد حسابرسی قرار می‌گیرند، و در برابر اعمال‌شان جزا داده می‌شوند.

شب را در روز وارد می‌کند آن‌گاه تاریکی می‌آید، و مردم می‌خوابند، و روز را در شب وارد می‌کند آن‌گاه روشنایی می‌آید، و مردم به‌سوی کارهای‌شان روانه می‌شوند، و او تعالی از آنچه در سینه‌های بندگانش وجود دارد آگاه است، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند.

به الله، و به رسولش ایمان آورید، و از مالی که الله شما را در آن جانشین قرار داده است که براساس آنچه برای‌تان تشریع کرده است در آن تصرف کنید انفاق کنید؛ زیرا کسانی از میان شما که به الله ایمان آورده باشند، و اموال‌شان را در راه الله هزینه کرده باشند، نزد او تعالی پاداش بزرگی دارند که همان بهشت است.

و چه چیزی شما را از ایمان به الله بازمی‌دارد؟! درحالی‌که رسول شما را به‌سوی الله فرامی‌خوانَد تا به پروردگارتان سبحانه ایمان آورید، و الله هنگامی‌که شما را از پشت پدران‌تان درآورد از شما پیمان گرفته است که به او ایمان آورید، اگر مؤمن هستید.

او همان ذاتی است که آیاتی روشن بر بنده‌اش محمد صلی الله علیه وسلم فرو می‌فرستد؛ تا شما را از تاریکی‌های کفر و جهل به‌سوی نور ایمان و علم درآورد، و به‌راستی‌که الله نسبت به شما بسیار مهربان و بخشنده است که پیامبری هدایتگر و مژده‌دهنده به‌سوی شما فرستاد.

و چه چیزی شما را از انفاق کردن در راه الله باز می دارد؟! در حالی که میراث آسمان ها و زمین از آنِ الله است، -ای مؤمنان- كسانى از شما كه پيش از فتح مكه در راه الله و برای رضایت او انفاق كردند و برای نصرت اسلام، جهاد نمودند با کسانی که بعد از فتح مکه انفاق کرده و با کافران جنگیدند؛ یکسان نیستند. درجه و مقام انفاق کنندگانِ قبل از فتح و مجاهدان در راه الله، از درجه و مقام کسانی که بعد از فتح مکه، اموالشان را در راه الله بخشیدند و با کافران جنگیدند؛ نزد الله متعال فراتر و برتر است، و به راستى الله متعال به هر دو گروه، بهشت را وعده داده است. الله به آنچه انجام می دهید بسیار دانا است و چیزی از اعمالتان بر او پوشیده نمی ماند و به زودی شما را در برابر آن سزا و پاداش خواهد داد.

کیست که مالش را با رضایت قلبی برای وجه الله هزینه کند، تا الله پاداش مالش را که انفاق کرده است دوچندان به او بدهد، و در روز قیامت پاداشی گرامی، یعنی بهشت برایش باشد؟!

روزی‌که مردان و زنان مؤمن را می‌بینی که نورشان از جلو و سمت راست‌شان پیش می‌رود، و در آن روز به آنها گفته می‌شود: امروز مژده باد به شما بهشت‌هایی که نهرها از زیر کاخ‌ها و درختان‌شان جاری است که برای همیشه در آن می‌مانید. این پاداش همان رستگاری بزرگ است که هیچ رستگاری‌ای با آن برابری نمی‌کند.

روزی‌که مردان و زنان منافق به کسانی‌که ایمان آورده‌اند می‌گویند: به ما مهلت دهید تا مقداری از نور شما که ما را بر گذشتن از صراط یاری می‌رساند استفاده کنیم، و برای تمسخر منافقان به آنها گفته می‌شود: به پشت سرتان بازگردید، و نوری که با آن روشنایی می‌گیرید بخواهید، آن‌گاه میان آنها دیواری زده می‌شود، و آن دیوار دری دارد، که درِ باطن آن‌که به سمت مؤمنان است، رحمت، و درِ بیرون آن‌که به سمت منافقان است عذاب قرار دارد.

منافقان، مؤمنان را این گونه ندا مى دهند: مگر ما در اظهار اسلام و اطاعت همراه شما نبوديم؟! مؤمنان به آنان می گویند: آری، شما با ما بودید، اما با نفاق خويش تن را به فتنه انداختید و خود را نابود کردید، و منتظر بودید تا مومنان شکست بخورند و سپس کفر خود را آشکار کنید، در نصرت و یاری الهی به مؤمنان و زنده شدن پس از مرگ تردید داشتید، و آرزوهای نفسانی و دروغین شما را فریفت و تا هنگام فرا رسیدن مرگتان این گونه بودید و شیطان شما را در مورد پروردگار، فریب داد.

پس - ای منافقان- امروز فدیه‌ای به عوض عذاب الله از شما گرفته نمی‌شود و از کسانی‌که آشکارا به الله کفر ورزیدند نیز فدیه‌ای گرفته نمی‌شود، و مقصد شما و مقصد کافران جهنم است، که آن برای‌تان سزاوارتر، و شما به آن سزاوارتر هستید، و مقصد بدی است.

آیا برای کسانی که به الله و پیامبرش ایمان آورده اند، زمان آن فرا نرسیده است که دل هایشان به هنگام یاد پروردگار و در برابر وعده و وعیدهایی که در قرآن نازل کرده، نرم شده و آرام گردد، و در سنگدلی همچون یهودیانی که به آنان تورات و مسیحی هایی که به آنان انجیل داده شد، نباشند؛ آنگاه که فاصله ى زمانی میان آنان و بعثت پیامبرانشان طولانی شد، به سبب آن سنگدل گشتند و تعداد زیادی از آنان به جای اطاعت از پروردگار به نافرمانی و گناه روی آورده اند؟!

بدانید که الله زمین را با رویاندن گیاهانش پس از اینکه خشک بود زنده می‌گرداند، - ای مردم- به تحقیق که دلایل و براهین قدرت و وحدانیت الله را برای‌تان روشن کرده‌ایم تا در آنها بیندیشید؛ و بدانید ذاتی‌که زمین را پس از مرگش زنده گرداند بر برانگیختن شما پس از مرگ‌تان توانا است، و نیز بر نرم‌ کردن دل‌های‌تان پس از سخت ‌بودنش توانا است.

به‌راستی‌که مردان و زنان صدقه‌دهندۀ بخشی از اموال‌شان، همان کسانی‌که بخشی از اموال‌شان را با رضایت قلبی و بدون هیچ منت و آزاری انفاق می‌کنند، بر پاداش اعمال‌شان افزوده می‌شود: یک نیکی به ده برابر آن تا هفتصد برابر آن حتی تا چندین برابر آن؛ و افزون بر آن، پاداشی گرامی نزد الله دارند که همان بهشت است.

و کسانی‌که به الله و رسولانش بدون گذاشتن تفاوت میان آنها ایمان آورده‌اند، اینها همان راستان و گواهان نزد پروردگارشان هستند که پاداش گرامیِ آماده‌شده‌، و نوری را که در مقابل و سمت راست‌شان در روز قیامت پیش می‌رود دارند، و کسانی‌که به الله و رسولانش کفر ورزیده‌اند، و آیات نازل‌شدۀ ما بر رسولانمان را تکذیب کرده‌اند، اینها ساکنان جهنم هستند، که در روز قیامت در آن وارد می‌شوند و برای همیشه در آن می‌مانند، و از آن درآورده نمی‌شوند.

بدانید که زندگی دنیا محل بازی بدن‌ها و سرگرمی دل‌ها و زیوری است که با آن آراستگی می‌گیرید، و میان شما وسیلۀ فخرفروشی است با اموال و کالاهایی که در آن وجود دارد، و نازیدنی است به اموال و فرزندان زیاد؛ مانند بارانی که گیاهش کشاورزان را به شگفت آورد، سپس طولی نکشد که این گیاه سبز و خرم، خشک گردد، و - ای بیننده- آن را پس از سرسبز بودنش زرد می‌بینی، سپس الله آن را قطعات ریز و درهم‌شکسته‌ای قرار می‌دهد، و در آخرت عذاب سختی برای کافران و منافقان است، و برای بندگان مؤمن الله آمرزش گناهان و رضایتی از جانب او تعالی است. و زندگی دنیا جز کالایی نابودشدنی که هیچ ثباتی ندارد نیست. پس هرکس متاع نابودشدنی دنیا را بر نعمت‌های آخرت ترجیح دهد به تحقیق که زیان‌دیده و فریب‌خورده است.

- ای مردم- بر انجام اعمال صالح مانند توبه و سایر عبادت‌هایی که با آنها به آمرزش گناهان‌تان می‌رسید از یکدیگر پیشی بگیرید، تا از این طریق به بهشتی برسید که پهنایش مانند پهنای آسمان و زمین است. الله این بهشت را برای کسانی‌که به او و رسولانش ایمان آورده‌اند آماده ساخته است. این پاداش، بخشش الله است که آن را برای هر یک از بندگانش بخواهد عطا می‌کند، و الله سبحانه دارای بخششی بزرگ بر بندگان مؤمن خویش است.

هیچ مصیبتی در زمین اعم از خشکسالی و غیر آن به مردم نمی‌رسد، و هیچ مصیبتی در خودشان به آنها نمی‌رسد مگر قبل از اینکه مخلوقات را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت شده است. به‌راستی‌که این کار بر الله آسان است.

و - ای مردم- این امر به آن سبب است که بر آنچه از دست داده‌اید اندوهگین نشوید، و به نعمت‌هایی که به شما عطا کرده است بیش از حد شاد نگردید. به‌راستی‌که الله هیچ متکبری را که با آنچه الله به او عطا کرده است بر مردم فخرفروشی می‌کند دوست ندارد.

کسانی‌که در آنچه انفاق آن برای‌شان واجب است بخل می‌ورزند، و دیگران را به بخل امر می‌کنند زیان‌دیده‌ هستند، و هرکس از طاعت الله روی بگرداند هرگز به الله زیان نخواهد رساند و فقط به خودش زیان می‌رساند؛ زیرا الله همان ذات بی‌نیازی است که به طاعت بندگانش نیازی ندارد، و در هر حالی ستوده‌شده است.

به تحقیق که رسولانمان را با حجت‌های آشکار و براهین روشن فرستادیم، و همراه آنها کتاب‌ها نازل کردیم، و میزان را فرو فرستادیم، تا مردم انصاف را برپا دارند، و آهن را که نیرویی سخت دارد نازل کردیم، که از آن سلاح ساخته می‌شود، و منافعی برای مردم در پیشه‌ها و حرفه‌های‌شان دارد، و الله برای بندگانش معلوم بدارد چه کسی از بندگانش در نهان او را یاری می‌رساند. به‌راستی‌که الله ذات نیرومند و شکست ناپذیری است که هیچ‌چیز او را مغلوب نمی‌کند، و از هیچ‌چیز ناتوان نیست.

و به تحقیق که نوح و ابراهیم علیهما السلام را فرستادیم، و در میان فرزندان آن دو، نبوت و کتاب‌های نازل‌شده را قرار دادیم. برخی از فرزندان آن دو به راه راست هدایت‌یافته، و توفیق‌یافته‌ هستند، و بسیاری از آنها از الله نافرمانی کردند.

سپس به دنبال آنها رسولانمان را پیاپی به‌سوی امت‌های‌شان فرستادیم، و در پی آنها عیسی پسر مریم علیهما السلام را فرستادیم و انجیل را به او عطا کردیم، و در دل‌های کسانی‌که به او ایمان آوردند، و از او پیروی کردند رأفت و مهربانی قرار دادیم، که یکدیگر را دوست داشتند و به یکدیگر مهربانی می‌کردند، و غلو در دین‌شان را ابداع کردند، و برخی نکاح‌ها و خوشی‌هایی را که الله برای‌شان حلال کرده بود رها کردند، درحالی‌که ما هرگز این کار را از آنها نخواستیم، و خودشان با نوآوری در دین شان خود را به آن ملزم کردند، و ما فقط پیروی خشنودی الله را خواستیم اما انجام ندادند، آن‌گاه پاداش کسانی از آنها را که ایمان آوردند عطا کردیم، و بسیاری از آنها با تکذیب آنچه رسول‌الله محمد صلی الله علیه وسلم نزدشان آورد از طاعت الله خارج هستند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش بترسید و به رسولش ایمان آورید، تا دو سهم از پاداش و مزد به سبب ایمان‌تان به محمد صلی الله علیه وسلم، و ایمان‌تان به رسولان پیشین را به شما عطا کند، و نوری برای‌تان قرار دهد که در زندگی دنیا به آن راه یابید، و در روز قیامت بر روی صراط از آن روشنایی بگیرید، و گناهان‌تان را برای‌تان بیامرزد؛ یعنی آنها را بپوشاند و شما را در قبال آنها مواخذه نکند، و الله سبحانه نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.

و - ای مؤمنان- در حقیقت بخشش بزرگ خویش را به پاداش مضاعفی که برای شما آماده کرده‌ایم به شما بیان کردیم؛ تا اهل کتاب پیشین چه یهودیان و چه مسیحیان بدانند که آنها بر ذره‌ای از بخشش الله توانا نیستند به‌گونه‌ای که آن را برای هرکس می‌خواهند اجازه دهند، و از هرکس می‌خواهند منع کنند، و تا بدانند که تمام بخشش‌ها فقط به دست الله سبحانه است که آن را برای هر یک از بندگانش بخواهد عطا می‌کند، و الله دارای بخشش بزرگی است که آن را برای هر یک از بندگانش بخواهد اختصاص می‌دهد.

- ای رسول- به تحقیق که الله سخن آن زن (یعنی خَوله بنت ثَعلَبه) را که در مورد شوهرش (یعنی اَوس بن صامت) که او را ظِهار کرد، و از آنچه شوهرش در مورد او انجام داده بود به الله شکایت می‌کرد شنید، و الله گفتگوی شما را می‌شنود، و ذره‌ای از آن بر او تعالی پوشیده نمی‌ماند. به‌راستی‌که الله نسبت به سخنان بندگانش شنوا، و نسبت به افعال‌شان بینا است، و ذره‌ای از آن بر او تعالی پوشیده نمی‌ماند.

کسانی‌که زنان‌شان را ظِهار می‌کنند؛ یعنی یکی از آنها به همسرش می‌گوید: تو بر من چون پشت مادرم هستی، در این سخن‌شان دروغ گفته‌اند؛ زیرا همسران آنها مادران‌شان نیستند، بلکه مادران‌شان فقط کسانی هستند که آنها را زاده‌اند، و با گفتن این سخن، به‌طور قطع سخن بسیار زشت، و دروغی گفته‌اند، و به یقین که الله بسیار بخشنده و آمرزنده است، که برای رهایی آنها از گناه، کفاره را برای‌شان تشریع کرده است.

و کسانی‌که این سخن بسیار زشت را می‌گویند، سپس خواهان جماع با زنانی که آنها را ظِهار کرده‌اند هستند، باید قبل از اینکه با آنها جماع کنند برای کفاره، برده‌ای را آزاد کنند. این حکم مذکور که به آن فرمان داده می‌شوید برای بازداشتن شما از ظِهار است، و الله نسبت به آنچه انجام می‌دهید بسیار دانا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند.

و اگر کسی از شما برده ای برای آزاد کردن، نیافت باید قبل از آمیزش با همسرش که او را ظِهار کرده، دو ماه متوالی روزه بگیرد و هر کس توانایی دو ماه روزه گرفتن پیاپی را نداشت، باید شصت مسکین را غذا بدهد، این حکم که برای شما صادر کردیم برای آن است که ایمان داشته باشید که الله به آن امر کرده است، پس از فرمان او اطاعت کرده و از پیامبرش پیروی کنید، و این احکامى را که برای شما تشریع کردیم، حدود و احکام الهی هستند که برای بندگانش تعيين کرده است، پس از آن ها تجاوز نکنید. کسانی که در مقابل احکام و حدود الهی کافر گشتند، عذابی دردناک در پیش دارند.

در حقیقت کسانی‌که با الله و رسولش دشمنی می‌کنند خوار و ذلیل خواهند شد چنان‌که کسانی از امت‌های پیشین که با او دشمنی کردند خوار و ذلیل شدند، و به تحقیق که آیات روشن را نازل کرده‌ایم، و برای کافران به الله و رسولانش و آیات او عذابی خوارکننده است.

روزی‌که الله همگی‌شان را برمی‌انگیزد و هیچ‌یک از آنها را بر جای نمی‌گذارد، و آنها را از اعمال زشتی که در دنیا انجام داده‌اند آگاه می‌کند، الله اعمال‌شان را بر آنها برخواهد شمرد، پس ذره‌ای از اعمال‌شان بر الله پوشیده نمی‌ماند. درحالی‌که خودشان آن را فراموش کرده‌اند ولی آن را نوشته‌شده در نامه‌های اعمال‌شان که هیچ کوچک و بزرگی را رها نکرده مگر آن را برشمرده است می‌یابند، و الله از هر چیزی آگاهی دارد و ذره‌ای از اعمال‌شان بر او تعالی پوشیده نمی‌ماند.

- ای رسول- آیا ندیده‌ای که الله از آنچه در آسمان‌ها و زمین است آگاهی دارد، و ذره‌ای از آنچه در آنها وجود دارد بر او پوشیده نمی‌ماند. هیچ سخن محرمانه‌ای میان سه نفر نیست مگر اینکه الله سبحانه با علم خویش چهارمیِ آنها است، و هیچ سخن محرمانه‌ای میان پنج نفر نیست مگر او سبحانه به علم خویش ششمینِ آنها است. نه کمتر از این عدد و نه بیشتر از آن نیست مگر اینکه با علم خویش با آنها است هرجا که باشند، و ذره‌ای از سخن‌شان بر او پوشیده نمی‌ماند، و در روز قیامت آنها را از آنچه انجام داده‌اند باخبر می‌سازد، به‌راستی‌که الله از هر چیزی دانا است، و هیچ‌چیز بر او پوشیده نمی‌ماند.

- ای رسول- آیا ندیدی یهودیانی را که وقتی مؤمنی را می‌دیدند با یکدیگر نجوا می‌کردند، که الله آنها را از نجوا نهی فرمود، اما به نجوایی که الله آنها را نهی کرد بازمی‌گردند، و به کاری که در آن گناه است مانند غیبت‌کردن از مؤمنان، و به کاری که در آن تجاوز بر مؤمنان است، و به کاری که در آن از رسول صلی الله علیه وسلم نافرمانی می‌شود، میان یکدیگر نجوا می‌کنند. و - ای رسول- هرگاه نزد تو می‌آیند به سلامی که الله با آن روش به تو سلام نگفته به تو سلام می‌دهند؛ یعنی می‌گویند: السَّام علیک که مرگ را قصد می‌کنند، و برای تکذیب پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌گویند: چرا الله به آنچه می‌گوییم ما را عذاب نمی‌کند. اگر در ادعای که پیامبری راستگو بود به‌طور قطع الله به سبب آنچه در مورد او می‌گوییم ما را عذاب می‌کرد! برای کیفر آنچه در مورد او گفتند جهنم برای‌شان کافی است، که از گرمایش رنج می‌برند، پس مقصد بسیار بدی دارند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامی که برای‌تان تشریع فرموده عمل کرده‌اید، به سخنانی که متضمن گناه یا تجاوز یا نافرمانی از رسول صلی الله علیه وسلم است با یکدیگر نجوا نکنید تا مانند یهودیان نباشید. و در آنچه طاعت الله و بازداشتن از نافرمانی او تعالی در آن است با یکدیگر نجوا کنید، و از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او بترسید، زیرا در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی او گرد آورده می‌شوید.

جز این نیست که نجوای- مشتمل بر گناه و عدوان و نافرمانی از رسول صلی الله علیه وسلم - یکی از روش‌های تزیین و وسوسه‌انگیزی شیطان برای دوستانش است؛ تا بر مؤمنان این اندوه را وارد کند که علیه آنها توطئه می‌کنند، اما نه شیطان و نه تزیین او، ذره‌ای به مؤمنان زیان نمی‌رساند مگر به مشیت و ارادۀ الله؛ و مؤمنان باید در تمام امورشان بر الله توکل کنند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، هرگاه به شما گفته شود: در مجالس جا باز کنید این کار را انجام دهید، تا الله در زندگی دنیا و در آخرت برای‌تان گشایش دهد. و هرگاه به شما گفته شود: از برخی جاها برخیزید تا اهل فضل در آنجا بنشینند این کار را انجام دهید، که الله سبحانه کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را ‌که علم به آنها عطا شده است به درجات بزرگی بالا می‌برد، و الله به آنچه انجام می‌دهید بسیار دانا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

هنگامى كه صحابه بسيار سخنان محرمانه اى را با پیامبر -صلی الله علیه و سلم- در ميان مى گذاشتند، الله متعال فرمودند: ای کسانی که ایمان آورده اید هرگاه خواستید با پیامبر محرمانه سخن بگويد، بايد قبل از سخن گفتن، صدقه دهید، این صدقه برای شما بهتر و پاکیزه تر است؛ چرا که اطاعت از پروردگار است و باعث تزکیه ى دل هایتان می شود. اما اگر چیزی برای صدقه دادن نیافتید؛ در سخن گفتن محرمانه با وى گناهی بر شما نیست، چرا که الله نسبت به گناهان بندگانش بسیار آمرزنده و نسبت به آنان بسیار مهربان است و آنان را خارج از توانشان مكلف نمى سازد.

آیا از فقر به‌سبب تقدیم صدقه آن‌گاه که با رسول صلی الله علیه وسلم در گوشی صحبت کنید ترسیدید؟! پس چون این کار را که الله به شما فرمان داد انجام ندادید، و بر شما بخشید که در ترک آن به شما اجازه داد پس نماز را به کامل‌ترین وجه برپا دارید، و زکات اموال‌تان را بدهید، و از الله و رسولش فرمان‌برداری کنید، و الله به آنچه انجام می‌دهید بسیار دانا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به‌زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

- ای رسول- آیا ندیدی منافقانی را که یهودیان را که الله به‌سبب کفر و گناهان‌شان بر آنها خشم گرفت به دوستی گرفته‌اند. این منافقان نه از مؤمنان هستند و نه از یهودیان؛ بلکه سرگشته و حیرانند و نه با اینها هستند و نه با آنها؛ و به دروغ سوگند یاد می‌کنند که مسلمان هستند و اخبار مسلمانان را به یهودیان انتقال نمی‌دهند.

الله عذابی سخت در آخرت برای‌شان آماده ساخته است، چون آنها را در پایین‌ترین طبقۀ جهنم وارد می‌کند، به‌راستی‌که آنها در دنیا اعمال کفرآمیز بسیار زشتی را انجام می‌دادند.

قسم‌های‌شان را که با آنها سوگند یاد می‌کردند سپری در برابر قتل به‌سبب کفر قرار دادند، وقتی با آنها اسلام را آشکار کردند تا از خون‌ها و اموال‌شان محافظت کنند، و با سست ‌و مایوس ‌کردن مسلمانان، مردم را از حق بازداشتند. پس عذابی خوارکننده برای‌شان است که آنها را خوار و زبون می‌گرداند.

نه اموال‌شان و نه فرزندان‌شان آنها را ذره‌ای از الله بی‌نیاز نخواهد ساخت. آنها ساکنان جهنم هستند که به آن وارد می‌شوند و برای همیشه در آن می‌مانند و عذاب از آنها قطع نمی‌شود.

روزی‌که الله همگی آنها را برای جزا برمی‌انگیزد. آن‌گاه به الله سوگند یاد می‌کنند که بر کفر و نفاق نبوده‌اند، و واقعا مؤمن بوده‌اند و آنچه الله را راضی می‌سازد انجام می‌دادند. - ای مؤمنان- همان‌گونه که در دنیا برای شما سوگند یاد می‌کردند که مسلمان هستند در آخرت برای او تعالی سوگند یاد می‌کنند، و گمان می‌کنند با این سوگندهایی که برای الله یاد می‌کنند منفعتی برای خود جلب و آسیبی از خود دفع می‌کنند. بدانید که آنها همان دروغگویان واقعی در سوگندهای‌شان در دنیا، و سوگندهای‌شان در آخرت هستند.

شیطان بر آنها چیره شده و با وسوسۀ خویش ذکر الله را از یادشان برده است، پس آنچه الله را راضی می‌سازد انجام نمی‌دهند، و فقط آنچه او تعالی را خشمگین می‌سازد مرتکب می‌شوند. اینها که صفات مذکور را دارند همان لشکریان و پیروان ابلیس هستند. بدانید که لشکریان و پیروان ابلیس همان زیان‌دیدگان در دنیا و آخرت هستند؛ چون هدایت را به گمراهی و بهشت را به جهنم فروخته‌اند.

به‌راستی کسانی‌که با الله و رسولش دشمنی می‌کنند در زمرۀ کسانی از امت‌های کافر هستند که الله آنها را در دنیا و آخرت ذلیل و خوار کرده است.

الله در علم ازلی خویش حکم کرده که به‌طور قطع من و رسولانم با حجت و نیرو بر دشمنانمان پیروز خواهیم شد. به‌راستی‌که الله بر یاری رسولانش توانا است، و ذات شکست‌ ناپذیری است که از دشمنانش انتقام می‌گیرد.

- ای رسول- هیچ گروهی را نمی‌یابی که هم به الله و روز آخرت ایمان داشته باشند و هم کسانی را که با الله و رسولش دشمنی کرده‌اند دوست بدارند و به دوستی بگیرند. هر چند این دشمنانِ الله و رسولش، پدرانشان، یا پسرانشان، یا برادرانشان، یا افراد قبیله‌ای که به آن تعلق دارند باشند؛ زیرا ایمان از دوستی با دشمنان الله و رسولش بازمی‌دارد، و نیز رابطۀ ایمانی از تمام روابط بالاتر است، و هنگام تعارض بر سایر روابط مقدم می‌شود. اینها که با دشمنان الله و رسولش دوستی نمی‌کنند - هر چند نزدیکان‌شان باشند- همان کسانی هستند که الله ایمان را در دل‌های‌شان ثابت گردانیده است؛ پس تغییر نمی‌کند، و آنها را به برهان و نوری از جانب خویش تقویت کرده است، و در روز قیامت آنها را وارد بهشت‌هایی می‌کند که رودها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است و برای همیشه در آن می‌مانند، و نعمت‌هایش نه از آنها قطع می‌شود و نه خودشان در آنجا از بین می‌روند. الله به گونه‌ای از آنها راضی شده است که دیگر هرگز بر آنها خشم نمی‌گیرد، و آنها نیز به‌سبب نعمت‌های جاویدانی که الله برای‌شان عطا کرده است، از او تعالی راضی شده‌اند؛ که از جمله این نعمت‌ها، رؤیت الله سبحانه است. آنها که صفات مذکور را دارند، لشکریان الله هستند که آنچه را به آن فرمان داده اجرا می‌کنند، و از آنچه از آن نهی فرموده دست می‌کشند. بدانید که لشکریان الله به‌سبب اینکه در دنیا و آخرت به خواستۀ خویش می‌رسند و از آنچه می‌ترسند نجات می‌یابند همان رستگاران هستند.

تمام مخلوقاتی که در آسمان‌ها و زمین هستند الله را از آنچه سزاوار او نیست بزرگ و پاک برمی‌شمارند، و او ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌گردد، و در آفرینش و تشریع و تقدیرش بسیار دانا است.

او همان ذاتی است که بنی‌نضیر را که به الله کفر ورزیدند، و رسولش محمد صلی الله علیه وسلم را تکذیب کردند، پس از اینکه عهدشان را شکستند و همراه مشرکان علیه رسول صلی الله علیه وسلم شدند، در نخستین اخراج آنها از مدینه به‌سوی شام از خانه‌های‌شان در مدینه بیرون راند. بنی‌نضیر از یهودیان صاحب تورات بودند؛ آنها را به‌سوی سرزمین شام بیرون راند. - ای مؤمنان- به‌سبب نیرومندی و قدرتی که داشتند شما گمان نمی‌کردید که از خانه‌های‌شان رانده شوند، و خودشان نیز گمان کردند که دژهای محکم و بلند شان آنها را در برابر عذاب و کیفر الله محافظت می‌کند، اما عذاب الله از جایی‌که آمدنش را نمی‌سنجیدند آنها را فرا گرفت آن‌گاه که برای پیکار و بیرون ‌راندن آنها از خانه‌های‌شان به رسولش فرمان داد، و الله ترس شدیدی در دل‌های‌شان افکند، که به دست خویش خانه‌های‌شان را از داخل تخریب می‌کردند تا مسلمانان از آنها بهره‌مند نشوند، و مسلمانان خانه‌های‌شان را از بیرون تخریب می‌کردند. پس ای خردمندان از آنچه به‌سبب کفرشان به آنها رسید پند بگیرید، تا مانند آنها نباشید، که در این صورت جزا و کیفری که با آن مجازات شدند شما را نیز فرا خواهد گرفت.

و اگر الله بیرون راندن آنان از خانه هایشان و وطنشان را مقدّر نكرده بود؛ بی گمان آنان را در دنیا با قتل و اسارت، عذاب می داد، و در آخرت عذاب دوزخ در انتظارشان است که برای همیشه در آن می مانند.

این عذاب که آنها را فراگرفت به این سبب بود که با کفر و شکستن پیمان‌ها با الله و رسولش دشمنی کردند، و هرکس با الله دشمنی کند به‌راستی‌که الله سخت‌‌کیفر است، و کیفر سخت خویش را به او خواهد رساند.

- ای گروه مؤمنان- آنچه از درختان خرما بریدید تا دشمنان الله در غزوۀ بنی‌نضیر به خشم آیند یا آنها را ایستاده بر تنه‌های‌شان رها کردید تا از آنها بهره‌مند شوید، به فرمان الله بود، و چنان‌که ادعا کردند نوعی فساد در زمین نبود، و برای این بود تا الله یهودیان خارج‌شده از طاعت خویش را که پیمان شکستند، و فریبکاری را بر وفاداری ترجیح دادند خوار گرداند.

و شما در جستجوی اموال بنی‌نضیر که الله آنها را به رسولش بازگرداند هیچ اسب و شتر سواری‌ای نتاختید، و هیچ مشقتی در آن به شما نرسید، اما الله رسولانش را بر هرکس بخواهد مسلط می‌گرداند، و رسولش را بر بنی‌نضیر به‌گونه‌ای مسلط کرد که بدون پیکار خانه‌های‌شان را فتح کرد، و الله بر هر چیزی توانا است، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌سازد.

آنچه الله از اموال ساکنان این آبادی‌ها بدون پیکار به رسولش ارزانی داشت از آنِ الله است، که آن را برای هرکس بخواهد قرار می‌دهد، و ملکیت آن برای رسول صلی الله علیه وسلم، و خویشاوندان او از بنی‌هاشم و بنی‌المطلب است؛ این مورد، جایگزینی است برای آنها به جای صدقه‌ای که از آن محروم شده‌اند، و از آنِ ایتام و فقرا، و مسافری که توشه‌اش را تمام کرده است؛ تا مال، فقط میان ثروتمندان دست به دست نشود و فقیران از آن محروم نگردند، و - ای مؤمنان- هر اندازه از اموال فیء که رسول صلی الله علیه وسلم به شما داد بگیرید، و از آنچه شما را از آن بازداشت دست بکشید، و از الله با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی او بترسید، که الله سخت‌کیفر است پس از کیفرش بترسید.

و بخشی از این مال برای فقیران مهاجر در راه الله هزینه می‌شود همان کسانی‌که بر ترک اموال و فرزندان‌شان مجبور شدند، و به لطف الله بر خودشان به رزق و روزی در دنیا، و رضایت در آخرت امید دارند، و الله و رسولش را با یاری در راه او تعالی یاری می‌رسانند. اینها که صفات مذکور را دارند همان ثابت‌قدمان واقعی در ایمان هستند.

و انصار که پیش از مهاجران در مدینه جای گرفتند، و ایمان به الله و رسولش را برگزیدند، و هرکس را که از مکه به‌سوی آنها مهاجرت کرده دوست دارند، و آن‌گاه که چیزی از فیء به مهاجران داده شود و به آنها داده نشود در سینه‌های‌شان هیچ خشم و حسادتی بر مهاجرانِ در راه الله نمی‌یابند، و در بهرۀ دنیوی، مهاجران را بر خودشان مقدم می‌دارند، هر چند خودشان فقیر و نیازمند باشند، و هرکس الله او را از زیاده‌خواهی نفسش بر مال حفظ کرد و او مال را در راه او تعالی هزینه کرد، این افراد با رسیدن به آنچه که به آن امید دارند، و نجات از آنچه از آن می‌ترسند همان رستگاران هستند.

و کسانی که بعد از آنان آمدند و به نيكى، روش آنان را در پيش گرفتند، می گویند: پروردگارا، ما و برادران دینی يمان را كه در ايمان آوردن به الله و پیامبرش بر ما سبقت گرفته اند، بيامرز و كينه و نفرتی نسبت به مؤمنان در دل هايمان قرار نده. پروردگارا! به راستی که تو نسبت به بندگانت، داراى شفقت و رحمت فراوانى هستى.

- ای رسول- آیا ندیدی کسانی را که کفر را پنهان و ایمان را آشکار کرده‌اند، و به برادران خویش در کفر؛ یعنی یهودیانِ پیرو توراتِ تحریف‌شده می‌گویند: در خانه‌های‌تان بمانید که هرگز دست از یاری شما نخواهیم کشید، و هرگز شما را تسلیم نخواهیم کرد، و اگر مسلمانان شما را از آن بیرون راندند به‌طور قطع همراه شما بیرون می‌شویم، و از هیچ‌کس که بخواهد ما را از خروج همراه شما بازدارد فرمان نمی‌بریم، و هرکس با شما پیکار کند به‌طور قطع شما را در برابر آنها یاری خواهیم رساند، و الله گواهی می‌دهد که همانا منافقان در ادعای خروج همراه یهود آن‌گاه که اخراج شوند، و پیکار با آنها آن‌گاه که با آنها پیکار شود دروغگو هستند.

اگر مسلمانان یهودیان را بیرون رانند همراه آنها خارج نمی‌شوند، و اگر با آنها بجنگند آنها را یاری و کمک نمی‌رسانند، و اگر آنها را در برابر مسلمانان یاری و کمک رسانند به‌طور قطع از آنها فرار خواهند کرد آن‌گاه منافقان، دیگر یاری نخواهند شد، بلکه الله آنها را خوار و ذلیل می‌گرداند.

- ای مؤمنان- همانا هراس از شما در دل‌های منافقان و یهودیان بیش از هراس از الله است، این امر -یعنی ترس زیاد از شما، و ترس کم از الله- به این سبب است که آنها مردمی هستند که نمی‌اندیشند و نمی‌فهمند؛ زیرا اگر می‌اندیشیدند به‌طور قطع می‌دانستند که الله سزاوارتر است به اینکه از او ترسیده شود، زیرا او است که شما را بر آنها مسلط کرد.

- ای مؤمنان- یهودیان هرگز به صورت دسته‌جمعی با شما نمی‌جنگند مگر در دژهای محافظت‌شده با حصارها، یا از پشت دیوارها؛ زیرا آنها به‌سبب بزدلی نمی‌توانند با شما رو در رو شوند. به‌سبب دشمنی‌ای که با یکدیگر دارند نیروی آنها در میان خودشان قوی است. گمان می‌کنی که بر یک کلمه هستند، و صف واحدی دارند، اما واقعیت این است که دل‌های‌شان پراکنده و مختلف است. این اختلاف و دشمنی آنها با یکدیگر به این سبب است که آنها نمی‌اندیشند؛ زیرا اگر می‌اندیشیدند مسلّماً حق را می‌شناختند و از آن پیروی می‌کردند، و در آن اختلاف نمی‌ورزیدند.

مَثَل این یهودیان در کفر و کیفری که به آنها رسید، مانند مَثَل افراد اندکی پیش از آنها از مشرکان مکه است، که سرانجامِ بد کفرشان را چشیدند، چنان‌که در روز بدر برخی از آنها کشته شدند و برخی از آنها به اسارت درآمدند، و در آخرت عذابی دردناک دارند.

مَثَل آنها در شنیدن از منافقان مانند مثل شیطان است آن‌گاه که برای انسان آراست که کفر ورزد، اما وقتی به‌سبب اینکه شیطان کفر را برایش آراست کافر شد گفت: به‌راستی من از تو که کفر ورزیدی بیزار هستم؛ زیرا از الله پروردگار مخلوقات می‌ترسم.

پس پایان کار شیطان و کسانی‌که از او اطاعت کنند این است که آن دو (یعنی شیطان اطاعت‌شده، و انسان فرمان‌بردار) روز قیامت در جهنم هستند که برای همیشه در آن می‌مانند، و این مجازات که در انتظار این دو است همان مجازات کسانی است که با تجاوز از حدود الله بر خویشتن ستم می‌کنند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش بترسید، و هرکسی باید بیندیشد که چه عمل صالحی برای روز قیامت فرستاده است. و از الله بترسید، زیرا الله به آنچه انجام می‌دهید بسیار دانا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

و مانند کسانی نباشید که با ترک فرمان‌برداری از امر و اجتناب از نهیِ الله، او تعالی را فراموش کردند، پس الله نیز آنها را به خودفراموشی دچار کرد، که به آنچه آنها را از خشم و کیفر الله نجات می‌دهد عمل نکردند، اینها که الله را فراموش کردند - یعنی امرش را اجرا نکردند و از نهیش دست نکشیدند- همان خارج‌شدگان از طاعت الله هستند.

جهنمیان با بهشتیان یکسان نیستند، بلکه همانند اختلاف اعمال‌شان در دنیا، جزای متفاوتی دارند، بهشتیان با رسیدن به آنچه طلب می‌کردند و نجات‌یافتن از آنچه از آن می‌ترسیدند، رستگار هستند.

- ای رسول- اگر این قرآن را بر کوهی فرو می‌فرستادیم به‌طور قطع به‌سبب اندرزهای بازدارنده و وعیدهای سختی که در قرآن است آن کوه را با وجود صلابتش از شدت ترس الله متلاشی‌شده می‌دیدی؛ و این مَثَل‌ها را برای مردم می‌زنیم تا خردهای‌شان را به‌کار اندازند و از اندرزها و عبرت‌هایی که آیاتش در بردارند پند بگیرند.

او الله است که معبود برحقی جز او نیست. دانای آنچه نهان و آشکار است، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند. ذات بخشنده و مهربانِ دنیا و آخرت، که رحمتش جهانیان را دربرگرفته است.

او الله است که معبود برحقی جز او نیست. فرمانروا، و منزه و پاک از هر نقصی است. سالم از تمام عیب‌ها است. تصدیق‌کنندۀ رسولانش با آیات آشکار است. مراقب اعمال بندگانش است. ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، ذات جباری است که با جبروت خویش به همه چیز چیره است، و سزاوار عظمت است. الله از بت‌ها و هرچه که مشرکان همراه او شریک قرار می‌دهند منزه و پاک است.

او الله است آفریدگاری که همه چیز را آفرید. پدیدآورندۀ اشیا، و شکل دهنده مخلوقاتش آن‌گونه که می‌خواهد. او سبحانه اسم‌های نیکوی مشتمل بر صفات برترش دارد. آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است او را از هر نقصی منزه می‌دانند. ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، دشمنان من و دشمنان خودتان را به دوستی نگیرید که با آنها دوستی و محبت کنید، درحالی‌که به دین حقی که توسط رسول‌تان برای شما آمده، کفر ورزیده‌اند، و رسول الله و شما را از خانه‌هایتان در مکه بیرون می‌رانند، و هیچ قرابت و رابطۀ خویشاوندی‌ای را در مورد شما رعایت نمی‌کنند، آن هم بدون هیچ سببی جز اینکه شما به الله پروردگارتان ایمان آورده‌اید. اگر برای جهاد در راه من خارج شده‌اید این کار را نکنید، که اخبار مسلمانان را برای محبت به آنها پنهانی برای‌شان برسانید، درحالی‌که من از این کار چه آنچه را پنهان کردید و چه آنچه را آشکار کردید آگاه‌تر هستم، و ذره‌ای نه از این کار و نه از سایر امور بر من پوشیده نمی‌ماند، و هرکس این‌گونه با کافران موالات و دوستی کند به تحقیق که از راه میانه منحرف، از حق گمراه، و از راه درست دور شده است.

اگر بر شما دست یابند دشمنی‌ای را که در دل‌های‌شان پنهان می‌کردند آشکار می‌گردانند، و با آزار رساندن و کتک ‌زدن، بر شما دست‌درازی می‌کنند، و زبان‌های‌شان را به دشنام و ناسزاگویی می‌گشایند، و آرزو دارند که به الله و رسولش کفر ورزید تا مثل خودشان شوید.

نه خویشاوندان و نه فرزندانتان به شما هرگز سود نخواهند رساند اگر به خاطر آن ها با کافران دوستی کنید، روز قیامت الله میان شما جدایی می اندازد، آنگاه بهشتیان را واردِ بهشت و جهنمیان را وارد جهنم می کند، پس به یکدیگر سودی نمی رسانید و الله به آنچه انجام می دهید، بینا است، و چیزی از اعمالتان بر او پوشیده نمی ماند، و به زودی شما را در برابر آن سزا خواهد داد.

- ای مؤمنان- به یقین که برای شما الگویی نیکو در ابراهیم علیه السلام و مؤمنانی که همراهش بودند است، آن‌گاه که به قوم کافر خویش گفتند: ما از شما و بت‌هایی که به جای الله عبادت می‌کنید بیزار هستیم، به دینی که شما بر آن هستید کفر ورزیدیم، و دشمنی و نفرت میان ما و شما آشکار شد تا اینکه فقط به الله ایمان آورید، و هیچ‌کس را با او شریک نگردانید. پس بر شما است که همانند آنها از قوم کافر خویش بیزاری بجویید، جز در این سخن ابراهیم علیه السلام به پدرش که گفت: به‌طور قطع از الله برای تو آمرزش خواهم خواست، درحالی‌که نمی‌توانم ذره‌ای از عذاب الله را از تو دفع کنم، در این سخن از او پیروی نکنید؛ زیرا این سخن قبل از این بود که ابراهیم علیه السلام از پدرش ناامید شود. پس هیچ مؤمنی حق ندارد برای مشرکی طلب آمرزش کند، . پروردگارا در تمام کارهایمان به تو توکل کردیم، و توبه‌کنان به‌سوی تو بازگشتیم، و در روز قیامت بازگشت به‌سوی تو است.

پروردگارا، ما را وسیلۀ آزمایش برای کسانی‌که کفر ورزیده‌اند مگردان به این‌ ترتیب که آنها را بر ما مسلط کنی آن‌گاه بگویند: اگر برحق بودند ما بر آنها مسلط نمی‌شدیم، و پروردگارا گناهانمان را بیامرز. به‌راستی‌که تو ذات شکست‌ ناپذیری هستی که هرگز مغلوب نمی‌شوی، و در آفرینش و شریعت و تقدیر خویش بسیار دانا هستی.

فقط کسی از این الگوی نیکو پیروی می‌کند که خیر در دنیا و آخرت را از الله امید می‌ورزد، و هرکس از این الگوی نیکو روی بگرداند به‌راستی‌که الله از بندگانش بی‌نیاز است، و نیازی به طاعت آنها ندارد، و او تعالی در هر حالی ستوده‌شده است.

-ای مؤمنان- امید است که الله میان شما و کافرانی که با شما دشمنی کردند پیوند دوستی و محبت بر قرار کند، به گونه ای که الله آن ها را به اسلام هدایت کند، آنگاه برادران دینی شما می شوند. الله متعال توانای مطلق است و می تواند دل هایشان را به ایمان بگرایاند، و نسبت به بندگان توبه کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

الله متعال شما را از نیکی کردن به کسانی که به خاطر اسلامتان با شما نجنگیده اند و شما را از خانه هایتان بیرون نرانده اند، نكوهش نمی کند، و از این که میان آنان با عدالت رفتار کنید و حقوقی را که نزد شما دارند به آنان ادا کنید. همانا الله، عدالت پیشگان را دوست دارد؛ کسانی که در مورد خود و خانواده و افراد تحت سرپرستيشان، عدالت را رعایت می کنند.

الله فقط شما را از کسانی بازمی‌دارد که به‌سبب ایمان‌تان با شما جنگیدند، و شما را از خانه‌های‌تان بیرون راندند، و بر بیرون ‌راندن شما یاری کردند؛ شما را بازمی‌دارد که با آنها دوستی برقرار کنید، و هرکس آنها را به دوستی بگیرد آنها همان کسانی هستند که به‌سبب مخالفت با امر الله با قراردادن خویش در معرض نابودی، بر خودشان ستم روا داشته‌اند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، اگر زنان مؤمن مهاجر از سرزمین کفر به سرزمین اسلام نزدتان آمدند آنها را در راستی ایمان‌شان بیازمایید، الله به ایمان‌شان آگاه‌تر است، و ذره‌ای از آنچه دل‌های‌شان دربردارد بر او پوشیده نمی‌ماند. اگر پس از آزمایش به آنچه راستگویی‌شان را برای‌تان آشکار می‌گرداند آنها را مؤمن دانستید آنها را به شوهران کافرشان بازنگردانید. برای زنان مؤمن حلال نیست که به نکاح مردان کافر درآیند، و برای کافران نیز حلال نیست که با زنان مؤمن ازدواج کنند، و به شوهران‌شان مهریه‌ای را که خرج‌شان کرده‌اند بدهید. و - ای مؤمنان- بر شما گناهی نیست که پس از انقضای عدۀ آنها و به شرط اینکه مهریه‌های‌شان را پرداخت کردید با آنها ازدواج کنید، و هرکس همسرش زنی کافر باشد یا از اسلام بازگردد نباید آن را نگه دارد؛ چون با کفر او نکاح میان آن دو از بین می‌رود، و آنچه از مهریۀ همسران مرتد خویش که خرج کرده‌اید از کافران بخواهید، و آنها نیز باید آنچه از مهریه‌های آن همسران‌شان که اسلام آورده‌اند خرج کرده‌اند، بخواهند. این امر- یعنی بازگرداندن مهریه‌ها از سوی شما و از سوی آنها- همان حکم الله است. او سبحانه به آنچه می‌خواهد میان شما حکم می‌کند، و الله از احوال و اعمال بندگانش آگاه است، و ذره‌ای از احوال و اعمال‌شان بر او پوشیده نمی‌ماند، و در آنچه برای بندگانش تشریع می‌کند بسیار دانا است.

و اگر برخی زنان‌تان در حال ارتداد به‌سوی کافران رفتند، و مهریه‌شان را از کافران طلب کردید و آنها پرداخت نکردند، سپس از کافران غنیمت گرفتید، به مردانی که همسران‌شان در حال ارتداد خارج شده‌اند مانند مهریه‌هایی که خرج کرده‌اند بدهید، و از الله که شما به او ایمان دارید با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش بترسید.

- ای پیامبر- اگر زنان مؤمن نزد تو آمدند که با تو بیعت کنند- مثل آنچه در فتح مکه رخ داد- بر اینکه چیزی را با الله شریک نگردانند، بلکه تنها او را عبادت کنند، و مرتکب دزدی نشوند، و زنا نکنند، و به روش اهل جاهلیت فرزندان‌شان را نکشند، و فرزندان متولد از زنا را به شوهران‌شان نسبت ندهند، و در کاری نیک مانند نهی از نوحه‌خوانی و سرتراشی و دریدن لباس هنگام مصیبت از تو نافرمانی نکنند-: با آنها بیعت کن، و پس از اینکه با آنها بیعت بستی از الله برای‌شان آمرزش بخواه. به‌راستی‌که الله نسبت به بندگان توبه‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، مردمی را که الله بر آنها خشم گرفته است به دوستی نگیرید، آنها به آخرت یقین ندارند، بلکه از آن ناامید هستند چنان‌که به‌سبب کفر به رستاخیز به بازگشت مردگان‌شان به‌سوی آنها امید ندارند.

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است الله را از هرچه سزاوارش نیست منزه و پاک برمی‌شمارند، و او ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، چرا می‌گویید: کاری را انجام دادم، حال آن‌که در واقع آن را انجام نداده‌اید؟! مانند سخن یکی از شما که می‌گوید: با شمشیرم جنگیدم و ضربه زدم، درحالی‌که با شمشیرش نه جنگیده و نه ضربه زده است.

این کار یعنی اینکه چیزی را که انجام نمی‌دهید بگویید بسیار مورد خشم الله است. پس برای مؤمن سزاوار نیست جز اینکه با الله صادق باشد، و عمل او سخنش را تصدیق کند.

به‌راستی‌که الله مؤمنانی را دوست دارد که در راه او و در پی رضایت او تعالی صف در صف کنار یکدیگر چنان‌که گویی بنایی به‌هم پیوسته هستند می‌جنگند.

و -ای رسول- به یاد آور آن‌گاه که موسی علیه السلام به قومش گفت: ای قوم من، چرا با مخالفت با فرمانم به من آزار می‌رسانید درحالی‌که می‌دانید من فرستادۀ الله به‌سوی شما هستم؟! پس چون از حقیقتی که نزدشان آمده بود بازگشتند و منحرف شدند الله دل‌های‌شان را از حق و استقامت بازگرداند، و الله مردمی را که از او تعالی اطاعت نکنند به‌سوی حق توفیق نمی‌دهد.

و - ای رسول- به یاد آور آن‌گاه که عیسی پسر مریم گفت: ای بنی‌اسرائیل، در حقیقت من فرستادۀ الله هستم که مرا به‌سوی شما مبعوث کرد درحالی‌که تورات را که پیش از من نازل شد تصدیق می‌کنم، پس نخستین فرد از رسولان نیستم، و مژده‌دهندۀ رسولی هستم که پس از من می‌آید و نامش احمد است، اما وقتی عیسی علیه السلام با حجت‌های دلالت‌کننده بر راستگویی خویش نزد آنها آمد گفتند: این سحری آشکار است، و از او پیروی نخواهیم کرد.

و هیچ‌کس ستمکارتر از کسی نیست که بر الله دروغ می‌بندد آنجا که شریکانی برای او تعالی قرار می‌دهد و آنها را به جای او عبادت می‌کند درحالی‌که به اسلام یعنی دین توحید خالص برای الله فراخوانده می‌شود، و الله مردمی را که با شرک و گناهان به خودشان ستم می‌کنند، به هدایت و راستی توفیق نمی‌دهد.

این تکذیب‌ کنندگان می‌خواهند با سخنان فاسد و تخریب حق نور الله را خاموش کنند، حال آن‌که الله برخلاف میل آنها نورش را با اظهار دین خویش در تمام زمین و بالابردن کلمه‌اش کامل می‌گرداند.

الله همان ذاتی است که رسولش محمد صلی الله علیه وسلم را با دین اسلام، دین هدایت و راهنمایی به خیر، دین علم سودمند و عمل صالح، فرستاد؛ تا برخلاف میل مشرکان که نفرت دارند از اینکه دین اسلام در زمین قدرت یابد آن را بر تمام ادیان برتری دهد.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید، و به احکامش عمل کرده‌اید، آیا شما را به تجارتی سودآور که شما را از عذابی دردناک نجات می‌دهد راهنمایی و هدایت کنم؟

این تجارت سودآور آن است که به الله و رسولش ایمان آورید، و با انفاق اموال‌تان و بخشیدن جان‌های‌تان در جستجوی رضایت او تعالی در راه او سبحانه بجنگید؛ این کار برای‌تان بهتر است اگر بدانید. پس به‌سوی آن بشتابید.

و سود این تجارت آن است که الله گناهان‌تان را برای شما می‌آمرزد، و شما را به بهشت‌هایی که رودها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است وارد می‌کند، و شما را در مسکن‌های خوش‌اقامتی در بهشت که هرگز از آنها جابه‌جا نمی‌شوید وارد می‌سازد. این جزای مذکور، همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری‌ای با آن برابری نمی‌کند.

و یکی دیگر از منفعت های این تجارت که پیشاپیش در دنیا نصیبتان می شود و شما آن را دوست دارید؛ این است که الله متعال شما را در برابر دشمنانتان یاری کرده و فتح و پیروزی ی نزدیکى -فتح مکه و غیر آن- را به شما ارزانی می دارد -ای پیامبر- مؤمنان را به آنچه خشنودشان می کند؛ به پیروزی در دنیا و به بهشت در آخرت، مژده بده.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، با یاری دین الله که رسول‌تان آن را آورد یاران الله باشید همانند حواریون آن‌گاه که عیسی علیه السلام به آنها گفت: یاران من در راه الله چه کسانی هستند؟ و آنها سریع به او پاسخ دادند: ما یاران الله هستیم. سپس گروهی از بنی‌اسرائیل به عیسی علیه السلام ایمان آوردند، و گروهی دیگر به او کفر ورزیدند. ما کسانی را که به عیسی علیه السلام ایمان آوردند در برابر کسانی‌که به او کفر ورزیدند یاری کردیم، تا بر آنها چیره شدند.

تمام مخلوقاتی که در آسمان‌ها و در زمین هستند، الله را از تمام صفات نقصی که سزاوار او تعالی نیست منزه و پاک برمی‌شمارند، مالک و فرمانروایی یگانه، منزه از هر نقصی، و ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.

او تعالی همان ذاتی است که در میان عرب که نه خواندن و نه نوشتن بلد بودند، رسولی از جنس خودشان فرستاد تا آیاتش را که بر او نازل کرد بر آنها بخواند، و آنها را از کفر و اخلاق زشت، پاکیزه سازد، و به آنها قرآن و سنت بیاموزد، و به‌راستی‌که آنها قبل از فرستاده‌ شدن رسول به‌سوی‌شان در گمراهی آشکاری از حق بودند، چون بت‌ها را عبادت می‌کردند، خون‌ها می‌ریختند، و پیوندهای خویشاوندی را می‌گسستند.

و این رسول را به‌سوی قومی دیگر از عرب و غیر آنها که هنوز نیامده‌اند، و خواهند آمد، فرستاد، و او ذات شکست ‌ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.

این امر - یعنی فرستاده ‌شدن رسول به‌سوی عرب و غیر آنها- بخشش الله است که آن را به هرکس بخواهد می‌دهد، و الله دارای بخششی بزرگ است، و از جمله بخشش بزرگ او این است که رسولِ این امت را به‌سوی تمام مردم فرستاد.

مَثَل کسانی‌که به احکام تورات مکلف شدند اما آن را رها کردند، مانند مَثَل الاغی است که کتاب‌های زیادی بر پشت خویش حمل می‌کند، اما نمی‌داند آنچه بر او بار شده: کتاب است یا چیزی دیگر؟ زشت است مَثَل مردمی که آیات الله را تکذیب کردند، و الله مردم ستمکار را در رسیدن به حق توفیق نمی‌دهد.

- ای رسول- بگو: ای کسانی‌که پس از تحریف یهودیت بر آن مانده‌اید، اگر ادعا می‌کنید که شما آن دسته از دوستان الله هستید که از میان مردم فقط شما را برای دوستی برگزیده است مرگ را آرزو کنید؛ تا کرامتی که - به ادعای خودتان- به شما اختصاص داده شده است به تعجیل بیفتد اگر در این ادعا که از میان مردم فقط شما دوستان الله هستید، راست می‌گویید.

ولی به‌سبب کفر و گناهان و ستم، و تحریف و تبدیل تورات که مرتکب شده‌اند هرگز مرگ را آرزو نخواهند کرد، بلکه جاودانگی در دنیا را آرزو می‌کنند، و الله از ستمکاران آگاه است، و ذره‌ای از اعمال‌شان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی آنها را در قبال اعمال‌شان جزا خواهد داد.

- ای رسول- به این یهودیان بگو: همانا مرگی که از آن می‌گریزید بدون تردید زود یا دیر شما را فرامی‌گیرد، سپس روز قیامت به‌سوی الله که دانای تمام امور نهان و آشکار است و ذره‌ای از این دو بر او پوشیده نمی‌ماند، بازگردانیده می‌شوید. آن‌گاه شما را از آنچه در دنیا انجام می‌دادید آگاه می‌سازد، و در قبال آن مجازات می‌کند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، هرگاه موذن برای نماز روز جمعه بعد از بالارفتن خطیب بر منبر ندا داد، برای حضور در خطبه و نماز به‌سوی مساجد بشتابید، و داد و ستد را رها کنید تا شما را از طاعت بازندارد. - ای مؤمنان- این شتاب و رهاکردنِ داد و ستد پس از اذان نماز جمعه که به آن فرمان داده شده‌اید برای‌تان بهتر است اگر بدانید. پس آنچه را الله شما را به آن فرمان داد اجرا کنید.

و هنگامی‌که نماز جمعه را به پایان رساندید برای جستجوی کسب حلال، و برآورده‌کردن نیازهای‌تان در زمین پراکنده شوید، و بخشش الله را از راه کسب و سود حلال بجویید، و الله را در هنگام جستجوی رزق و روزی بسیار یاد کنید، و جستجوی روزی، ذکر الله را از یاد شما نبرد؛ تا به آنچه دوست دارید دست یابید، و از آنچه از آن می‌ترسید نجات پیدا کنید.

و - ای رسول- برخی مسلمانان هرگاه تجارت یا سرگرمی‌ای ببینند برای رفتن به‌سوی آن پراکنده می‌شوند، و تو را ایستاده بر منبر رها می‌کنند، - ای رسول- بگو: پاداش عمل صالح که نزد الله است از تجارت و سرگرمی‌ای که به‌سوی آن رفتید بهتر است، و الله بهترین روزی‌دهندگان است.

- ای رسول- منافقان که اسلام را آشکار، و کفر را پنهان می‌کنند، چون در مجلس تو حاضر شوند می‌گویند: گواهی می‌دهیم که تو واقعاً فرستادۀ الله هستی. الله می‌داند که تو واقعاً فرستاده‌اش هستی و گواهی می‌دهد که منافقان در این ادعا که از صمیم قلب گواهی می‌دهند تو فرستادۀ الله هستی دروغ می‌گویند.

سوگندهای‌شان را که بر ادعای ایمان خویش ایراد می‌کنند، پوشش و سپری در برابر قتل و اسارت برای خودشان قرار داده‌اند، و با ایجاد تردید و دروغ‌افکنی‌هایی که منتشر می‌کنند مردم را از ایمان بازداشته‌اند. چه زشت است نفاق و سوگندهای دروغینی که مرتکب می‌شوند.

این امر به‌سبب آن است که آنها از روی نفاق ایمان آوردند، و ایمان به دل‌های‌شان نرسیده است، سپس پنهانی به الله کفر ورزیدند. پس الله به‌سبب کفرشان بر دل‌های‌شان مُهر نهاد چنانکه ایمان در آن داخل نمی‌شود، و به‌سبب این مُهر آنچه را صلاح و رشدشان در آن باشد درک نمی‌کنند.

و - ای بیننده- وقتی آنها را ببینی به‌سبب فراخی و ناز و نعمتی که در آن هستند سیما و حالت‌شان تو را به تعجب وامی‌دارد، و اگر سخن بگویند به‌سبب بلاغتی که در کلام‌شان است به آنها گوش فرا می‌دهی. - ای رسول- گویی آنها در مجلس تو چوب‌هایی تکیه داده بر دیوار هستند، که هیچ چیزی نمی‌فهمند و درک نمی‌کنند، و به‌سبب بزدلی گمان می‌کنند هر صدایی آنها را مورد هدف قرار می‌دهد. آنها دشمن واقعی هستند. پس - ای رسول- از آنها برحذر باش از اینکه سرّی برایت فاش کنند یا نیرنگی به تو بزنند، الله آنها را عذاب کند، چگونه با وجود دلایل آشکار، و براهین روشنِ ایمان، از آن گمراه می‌شوند؟!

و هرگاه به این منافقان گفته شود: با پوزش‌خواهی از آنچه از شما سر زد نزد رسول‌الله بیایید، تا برای گناهان‌تان از الله آمرزش بخواهد، از روی تمسخر و استهزا سرهای‌شان را برمی‌گردانند، و آنها را می‌بینی که از آنچه به آن فرمان یافته‌اند خودداری می‌کنند، درحالی‌که از پذیرش و اطاعت حق رویگردان هستند.

- ای رسول- فرقی نمی‌کند برای گناهان‌شان آمرزش بخواهی یا آمرزش نخواهی. الله هرگز گناهان‌شان را نخواهد بخشید؛ زیرا الله خارج‌شدگان از طاعتش را که بر نافرمانی از او تعالی پافشاری می‌کنند توفیق نمی‌دهد.

آنها همان کسانی هستند که می‌گویند: اموال‌تان را بر کسانی‌که نزد رسول‌الله هستند چه فقرا و چه بادیه‌نشینان پیرامون مدینه انفاق نکنید تا از نزدش پراکنده شوند، درحالی‌که گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ الله است، که برای هر یک از بندگانش بخواهد رزق و روزی می‌دهد، اما منافقان نمی‌دانند که گنجینه‌های روزی به دست او سبحانه است.

سرکردۀ آنها عبدالله بن اُبَیّ می‌گوید: اگر به مدینه بازگردیم به‌طور قطع کسی‌که عزیزتر است - یعنی من و قومم- آن کسی را که خوارتر است، یعنی محمد صلی الله علیه وسلم و اصحابش را از آنجا بیرون خواهد کرد، درحالی‌که عزت فقط برای الله و رسولش و مؤمنان است؛ نه برای عبدالله بن اُبَیّ و یارانش. اما منافقان نمی‌دانند که عزت برای الله و رسولش و مؤمنان است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، اموال و فرزندان‌تان شما را از نماز یا سایر فرائض اسلام بازندارد، و هرکس اموال و فرزندانش او را از نماز و سایر مواردی که الله برایش واجب کرده است بازدارد، به تحقیق که اینها همان زیانکاران به خودشان و خانواده‌های‌شان در روز قیامت هستند.

و از اموالی که الله به شما روزی داده است انفاق کنید پیش از اینکه مرگ یکی از شما فرا رسد، آن‌گاه به پروردگارش بگوید: پروردگارا چرا تا زمانی اندک به من مهلت ندادی، تا از مالم در راه تو صدقه بدهم، و از بندگان صالح الله که اعمال نیکو انجام داده‌اند باشم.

ولی الله سبحانه به هرکس که اجلش فرا رسد و عمرش پایان یابد مهلت نمی‌دهد، و الله از آنچه انجام می‌دهید بسیار آگاه است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا می‌دهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر.

تمام مخلوقاتی که در آسمان‌ها و زمین هستند الله را از صفات نقصی که سزاوار او نیست منزه و پاک برمی‌شمارند. فرمانروایی و مالکیت فقط برای او است، و غیر او هیچ حق مالکیتی ندارد، و ستایش نیکو برای او است، و او بر هر چیزی توانا است، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌سازد.

- ای مردم- او همان ذاتی است که شما را آفرید اما برخی از شما به او کافر هستند و مقصدشان جهنم است، و برخی از شما به او مؤمن هستند و مقصدشان بهشت است، و الله به آنچه انجام می‌دهید بینا است، و ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده، و این دو را بیهوده نیافریده است، و - ای مردم- به لطف و احسان خویش سیمای شما را به زیبایی بیاراست، و اگر می‌خواست به‌طور قطع آن را زشت قرار می‌داد، و در روز قیامت بازگشت فقط به‌سوی او است. آن‌گاه شما را در برابر اعمال‌تان جزا می‌دهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر.

از آنچه در آسمان‌ها، و آنچه در زمین است آگاهی دارد، و اعمال پنهان و آشکار شما را می‌داند، و از خیر و شری که در سینه‌ها است آگاه است، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند.

-ای مشرکان- آیا خبر امت های تکذیب کننده ی پیش از شما مانند قوم نوح، عاد و ثمود و دیگران به شما نرسیده است که سزای کفرشان در دنیا را چشیدند و در آخرت عذابی دردناک برای آن هاست؟! آری، به طور قطع خبرشان به شما رسیده است، پس از سرانجام کارشان پند بگیرید و قبل از این که عذابی مانند عذاب آنان به شما نیز برسد، به سوی الله توبه کنید.

عذابی که به آنها رسید فقط به این سبب بود که رسولان‌شان دلایل آشکار و براهین روشن از جانب الله برای‌شان می‌آوردند، اما آنها با این اعتراض که رسولان از جنس بشر هستند می‌گفتند: آیا انسانی ما را به‌سوی حق راهنمایی می‌کند؟! پس کفر می‌ورزیدند و از ایمان به آنها روی می‌گرداندند. اما ذره‌ای به الله زیان نرساندند، و الله از ایمان و طاعت‌شان بی‌نیاز است؛ زیرا طاعت‌شان چیزی بر او نمی‌افزاید، و الله ذات بی‌نیازی است که به بندگانش نیاز ندارد، و در اقوال و افعالش ستوده‌شده است.

کافران پنداشتند که الله هرگز آنها را پس از مرگشان زنده مبعوث نخواهد کرد. - ای رسول- به این منکران رستاخیز بگو: آری به پروردگارم سوگند که به‌طور قطع برانگیخته خواهید شد، سپس به یقین، از آنچه در دنیا انجام می‌دادید به شما خبر داده خواهد شد، و این رستاخیز بر الله آسان است؛ زیرا شما را نخستین بار آفریده است، در نتیجه بر برانگیختن شما پس از مرگ‌تان به صورت زنده برای حسابرسی و جزا توانا است.

پس - ای مردم- به الله و به رسولانش، و به قرآن که آن را بر رسول‌مان فرو فرستادیم ایمان آورید، و الله به آنچه انجام می‌دهید بسیار دانا است. ذره‌ای از اعمال‌تان بر او پوشیده نمی‌ماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

و - ای رسول- روز قیامت را به یاد آور که الله شما را در آن گرد می‌آورد تا در قبال اعمال‌تان جزا دهد. در آن روز زیان و نقص کافران آشکار می‌گردد؛ زیرا مؤمنان منازل جهنمیان را در بهشت، و جهنمیان منازل بهشتیان را در جهنم به ارث می‌برند، و هرکس به الله ایمان آوَرَد و عمل صالح انجام دهد الله بدی‌هایش را می‌پوشاند، و او را در بهشت‌هایی که نهرها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است وارد می‌کند که برای همیشه در آن می‌مانند، و از آن اخراج نمی‌شوند، و نعمت‌هایش از آنها قطع نمی‌گردد. این چیزی‌که به آن دست می‌یابند همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمی‌کند.

و کسانی‌که به الله کفر ورزیدند، و آیات ما را که بر رسولانمان نازل کردیم تکذیب کردند، اینها ساکنان جهنم هستند که برای همیشه در آن می‌مانند، و چه مقصد بسیار زشتی دارند.

مصیبتی بر جان یا مال یا فرزندان هیچ‌کسی، جز به قضا و قدر الله وارد نمی‌شود، و هرکس به الله و قضا و قدرش ایمان آورد الله قلبش را برای تسلیم بر فرمانش و رضایت به قضا و قدرش توفیق می‌دهد، و الله از هر چیزی آگاه است، و هیچ‌چیز بر او پوشیده نمی‌ماند.

و از الله و رسول صلی الله علیه وسلم اطاعت کنید، و اگر از آنچه رسول صلی الله علیه وسلم برای‌تان آورده است روی گرداندید گناه این رویگردانی بر خودتان است، و برعهدۀ رسول ما جز تبلیغ آنچه او را به تبلیغ آن فرمان داده‌ایم نیست، و به تحقیق که آنچه را به تبلیغ آن فرمان یافته ابلاغ کرده است.

الله همان معبود برحق است، که هیچ معبود برحقی جز او نیست، و مؤمنان باید در تمام کارهای‌شان فقط بر الله توکل کنند.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، به‌راستی‌که برخی از همسران و فرزندان‌تان دشمن شما هستند؛ چون شما را از یاد الله و جهاد در راه او تعالی بازمی‌دارند، و منصرف می‌کنند، پس برحذر باشید که در شما تاثیر بگذارند، و اگر از لغزش‌های‌شان درگذرید و صرف نظر کنید و بر آنها بپوشانید، به‌راستی‌که الله گناهان‌تان را بر شما می‌آمرزد و بر شما رحم می‌کند، چون جزا از جنس عمل است.

جز این نیست که اموال و فرزندان‌تان وسیلۀ آزمایش و ارزیابی شما هستند، که شما را بر کسب حرام، و ترک طاعت الله وامی‌دارند، اما هرکس طاعت الله را بر طاعت فرزندان، و بر مشغول ‌شدن به مال ترجیح دهد پاداش بزرگی نزد الله دارد، و این پاداش بزرگ همان بهشت است.

پس از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی‌اش تا جایی‌که توانایی این کار را دارید بترسید، و از الله و رسولش بشنوید و اطاعت کنید، و اموال‌تان را که الله آن را برای‌تان ارزانی داشته در راه‌های خیر ببخشید، و هرکس الله او را از زیاده‌خواهی نفسش حفظ کند اینها همان دست‌یافتگان به آنچه می‌طلبند، و نجات‌یافتگان از آنچه از آن می‌ترسند هستند.

اگر وامی نیکو به الله بدهید؛ یعنی بخشی از اموال‌تان را در راه او ببخشید، بر مزدتان با قراردادن یک نیکی به ده برابر تا هفتصد برابر و حتی بسیار بیشتر می‌افزاید، و از گناهان‌تان درمی‌گذرد، و الله ذات بسیار بخشنده‌ای است که در برابر عمل اندک مزد بسیار می‌دهد، و ذات بسیار بردباری است که کیفر را به تعجیل نمی‌اندازد.

الله سبحانه دانای نهان و آشکار است، هیچ امر نهان و آشکار بر او پوشیده نمی‌ماند، ذات شکست‌ ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.

ای پیامبر، هرگاه تو یا یکی از افراد امت شما، خواست همسرش را طلاق دهد؛ او را در ابتدای عده اش طلاق دهد، یعنی طلاق باید در هنگام پاکی باشد که با او نزدیکی نکرده باشد. عِدّه ی طلاق را محاسبه کنید، تا اگر تمایل داشتید در طول عِدّه به همسرانتان رجوع کنید، و با اجرای اوامر و دوری از منهیاتش، تقوای او را پیشه کنید. همسران مطلقه ی خویش را از خانه هایی که در آن سکونت دارند، بیرون نکنید و خودشان نیز خارج نشوند تا این که عِدّه ی طلاق آنان سپری شود؛ مگر این که گناه آشکاری مانند زنا مرتکب شوند. احکام ذکر شده همان حدود الهی هستند که برای بنده گانش مشخص کرده است و هر کس از حدود الهی تجاوز کند، بدون شک به دلیل نافرمانی از پروردگارش خودش را در معرض نابودی قرار داده و بر خویشتن ستم کرده است. -ای طلاق دهنده- چه بسا الله متعال پس از این طلاق، شرايط ديگرى را پيش آورد که انتظارش را نداشته اى و همسرت را بازگردانی.

پس هرگاه پایان عده‌شان نزدیک شد با رغبت و معاشرت نیکو به آنها رجوع کنید، یا به آنها رجوع نکنید تا عده‌شان سپری شود، تا اختیار کار آنها به دست خودشان باشد، و حقوقشان را به آنها بپردازید، و اگر خواستید به آنها رجوع کنید یا از آنها جدا شوید برای جلوگیری از ایجاد نزاع، دو شاهد عادل مرد از خودتان گواه بگیرید، و - ای گواهان- گواهی را به هدف وجه الله برپا دارید؛ کسی‌که به الله و روز قیامت ایمان دارد از این احکام پند داده می‌شود؛ زیرا چنین کسی از یادآوری و اندرز سود می‌برد، و هرکس از الله با امتثال اوامر و اجتناب از نواهی‌اش بترسد، الله راه برون‌رفتی از هر تنگنا و حَرَجی که در آن قرار گرفته برایش قرار می‌دهد.

و از جایی‌که به ذهنش خطور نمی‌کند، و به گمانش نمی‌رسد به او روزی می‌دهد، و هرکس در کارهایش بر الله توکل کند او تعالی برایش کافی است. به‌راستی‌که الله فرمانش را اجرا می‌کند. از هیچ‌چیز ناتوان نیست، و هیچ‌چیز از دستش نمی‌رود. الله بر هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است که در آن پایان می‌یابد، پس برای سختی اندازه‌ای است، و برای آسانی اندازه‌ای است؛ یعنی هیچ‌یک از این دو بر انسان همیشگی و ماندگار نیست.

و زنان مطلقه‌ای که به‌سبب سن زیاد از اینکه عادت ماهیانه ببینند ناامید هستند، اگر در چگونگی عده‌شان شک کردید عدۀ آنها سه ماه است، و نیز عدۀ زنانی که به‌سبب خردسالی هنوز به سن بلوغ نرسیده‌اند سه ماه است. و پایان عدۀ طلاق یا وفات (شوهر) برای زنان باردار: زمانی است که وضع حمل کنند، و هرکس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسد، الله کارهایش را بر او تسهیل می‌کند، و هر سختی‌ای را برایش آسان می‌گرداند.

- ای مؤمنان- این احکام طلاق و رجوع و عده، حکم الله است که برای‌تان فرستاد تا آنها را بدانید، و هرکس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسد، الله گناهانی را که مرتکب شده است پاک می‌کند، و اجری بزرگ، یعنی ورود به بهشت، و دستیابی بر نعمت‌هایی جاویدان به او می‌دهد.

- ای شوهران- آنها را در همان جایی‌که سکونت دارید به اندازۀ توانایی‌تان سکونت دهید، زیرا الله شما را بیش از آن مکلف نکرده است، و در نفقه و سکونت و سایر موارد به آنها زیان وارد نکنید که بخواهید بر آنها تنگ بگیرید، و اگر زنان مطلقه باردار بودند نفقۀ آنها را بدهید تا وضع حمل کنند. اگر فرزندان‌تان را شیر دادند اجرت شیردادن‌شان را به آنها بپردازید، و در امر اجرت به عرف مراجعه کنید، اما اگر شوهر اجرتی را که همسر می‌خواهد به او نداد، و زن نیز به اجرتی که مدّ نظر شوهر است راضی نشد، پدر باید زن شیرده دیگری به اجاره بگیرد تا فرزندش را برای او شیر دهد.

کسی‌که توانایی مالی خوبی دارد باید از دارایی خویش بر زن مطلقه و فرزندش خرج کند، و هرکس از نظر روزی در تنگنا قرار دارد باید از روزی‌ای که الله به او عطا کرده است خرج کند، الله هیچ‌کس را جز به آنچه که به او عطا کرده مکلف نساخته است، یعنی او را نه به فراتر از آن، و نه به فراتر از توانش مکلف نمی‌کند، الله به زودی پس از تنگی و سختی حالش، گشایش و بی‌نیازی برای او قرار می‌دهد.

و چه بسیار قریه‌هایی که وقتی از امر پروردگارشان سبحانه و امر رسولانش نافرمانی کردند، آنها را در قبال اعمال بدشان سخت مورد محاسبه قرار دادیم، و با عذابی رسواکننده در دنیا و آخرت عذاب کردیم.

پس کیفر اعمال بدشان را چشیدند، و سرانجام آنها در دنیا و آخرت تباهی بود.

الله عذابی سخت برای‌شان فراهم کرده است، پس - ای خردمندانی که به الله و به رسولش ایمان آورده‌اید- با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، تا عذابی که به آنها رسید شما را در برنگیرد، به تحقیق که الله ذکری را برای‌تان نازل کرده است که سرانجامِ بدِ نافرمانی از او تعالی، و عاقبت خوش فرمان‌برداری از او را برای‌تان یادآوری می‌کند.

این ذکر همان فرستادۀ او است که آیات روشن الله را که هیچ ابهامی در آنها نیست برای‌تان می‌خواند؛ تا کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند و رسولش را تصدیق کرده‌اند، و اعمال صالح انجام داده‌اند از تاریکی‌های گمراهی به‌سوی نور بیرون آورده شوند، و هرکس به الله ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد، الله او را به بهشت‌هایی که نهرها از زیر کاخ‌ها و درختانش جاری است وارد می‌کند که برای همیشه در آن می‌مانند. الله رزق و روزی را برایش نیکو می‌گرداند به گونه‌ای که او را به بهشتی که نعمت‌هایش قطع نمی‌شود وارد می‌کند.

الله همان ذاتی است که هفت آسمان، و هفت زمین را مانند آنها آفرید، فرمان کَونیه و شرعی الله میان آنها فرود می‌آید؛ تا بدانند که الله بر هر چیزی توانا است، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌سازد، و او سبحانه بر همه چیز احاطۀ علمی دارد، و هیچ‌چیز نه در آسمان‌ها و نه در زمین بر او پوشیده نمی‌ماند.

ای رسول، چرا کام‌جویی از کنیز خویش ماریه رضی الله عنها را که الله برایت حلال کرده، برای خشنودکردن همسرانت که احساسات‌شان علیه او برانگیخته شده، بر خودت حرام می‌کنی، و الله نسبت به تو بسیار آمرزنده و مهربان است؟!

الله گشودن سوگندهای‌تان را با کفاره اگر در آن خیری دیدید یا در آن حانث شدید برای‌تان تشریع کرده است، و الله یاور شماست، و او تعالی از احوال شما و مصلحت شما آگاه است، و در شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.

و به یاد آور آنگاه که پیامبر -صلی الله علیه وسلم- تنها براى حفصه -رضی الله عنها- رازى را در ميان نهادند و بخشی از آن راز این بود که با کنیزش ماریه نزدیکی نخواهد کرد، پس وقتی كه حفصه -رضی الله عنها- اين راز را با عایشه -رضی الله عنها- در ميان گذاشت و الله پیامبر خویش را از افشای رازش آگاه نمود؛ پیامبر -صلی الله علیه وسلم- به اين خاطر حفصه -رضی الله عنها- را سرزنش نمود، و برخی از سخنان حفصه را برایش بازگو نمود و برخی دیگر را بازگو ننمود، پس حفصه -رضی الله عنها- از ایشان پرسید: چه کسی تو را از این امر آگاه کرده است؟ فرمودند: ذاتی که از همه چیز آگاه، و نسبت به همه ى امور پنهانی داناست، من را باخبر نمود.

بر شما دو نفر لازم شد که توبه کنید؛ زیرا نفس شما چیزی را دوست دارد که رسول‌الله صلی الله علیه وسلم آن را نمی‌پسندد یعنی این امر که از کنیزکش دوری گزیند و او را بر خود حرام کند. و اگر همچنان بر همدست‌شدن علیه او اصرار ورزید، بدانید که الله خود، دوست و یاور او است، و نیز جبرئیل علیه السلام و مؤمنان شایسته، دوستان و یاوران او هستند. و فرشتگان پس از الله یاران و یاوران او در برابر کسی هستند که آزاری به او برساند.

امید است که پروردگارش سبحانه اگر پیامبر او شما را طلاق دهد همسرانی بهتر از شما، که از امرش فرمان‌برداری می‌کنند، به او و رسولش مؤمن هستند، فرمان‌بردار الله هستند، از گناهان‌شان توبه می‌کنند، عبادتگزار پروردگارشان هستند، روزه‌گیر هستند، چه بیوه‌زنان، و چه دوشیزگانی که با آنها نزدیکی نشده است، به او بدهد. اما پیامبر صلی الله علیه وسلم آنها را طلاق نداده است.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، برای خودتان و خانواده‌های‌تان سپری در برابر آتشی بزرگ که با مردم و سنگ‌ها برافروخته می‌شود قرار دهید. بر این آتش فرشتگانی هستند که در برابر کسانی‌که در آن وارد می‌شود خشن و سخت‌گیر هستند، و از امر الله آن‌گاه که به آنها امر کند نافرمانی نمی‌کنند، و آنچه را آنها را به آن فرمان می‌دهد بدون سستی و تأخیر انجام می‌دهند.

و در روز قیامت به کافران گفته می‌شود: ای کسانی‌که به الله کفر ورزیده‌اید، در برابر کفر و گناهانی که انجام می‌دادید عذرخواهی نکنید، که عذرهای‌تان هرگز پذیرفته نخواهد شد؛ زیرا یقیناً در برابر کفر به الله و تکذیب رسولانش که در دنیا مرتکب می‌شدید در این روز جزا داده می‌شوید.

ای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اید و به احکامش عمل کرده‌اید، از گناهان‌تان صادقانه به‌سوی الله توبه کنید. امید است که پروردگارتان بدی‌های‌تان را از شما پاک کند، و روز قیامت شما را به بهشت‌هایی که نهرها از زیر کاخ‌هایش جاری است وارد کند. روزی‌که الله پیامبر و کسانی را که همراه او ایمان آورده‌اند با وارد کردن در جهنم خوار نمی‌سازد، و نور آنها در پیشاپیش و سمت راست‌شان بر روی صراط حرکت می‌کند، و می‌گویند: پروردگارا نورمان را بر ما کامل گردان، که وارد بهشت شویم، تا مانند منافقان که نورشان بر روی صراط خاموش می‌شود نباشیم، و گناهانمان را بیامرز، زیرا تو بر هر کاری توانایی، و از کامل‌ کردن نور ما و گذشتن از گناهانمان ناتوان نیستی.

ای رسول، در برابر کافران با شمشیر، و در برابر منافقان با زبان و اقامۀ حدود پیکار کن، و بر آنها سخت بگیر تا از تو بترسند، و پناهگاه آنها که در روز قیامت به آن پناه می‌آورند همان جهنم است، و مقصدشان که به آن بازگردانده می‌شوند بسیار بد است.

الله برای کسانی‌که به الله و رسولش کفر ورزیده‌اند- به اینکه رابطه‌شان با مؤمنان هرگز سودی به آنها نمی‌رساند- دو زن دو پیامبر از پیامبران الله: نوح و لوط علیهما السلام را مثال زده است، که همسر دو بندۀ صالح بودند، اما با بازداشتن از راه الله، و یاری رساندن به کافران قوم خویش، به شوهران‌شان خیانت کردند؛ پس همسربودن برای این دو بندۀ صالح سودی به آن دو زن نرساند، و به آن‌ها گفته شد: در زمرۀ کافران و فاسقانی که وارد جهنم می‌شوند در آن داخل شوید.

و الله برای کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند بر اینکه پیوند آنها با کافران زیانی به آنها نمی‌رساند، و تا زمانی‌که بر راه حق استوار باشند تاثیری در آنها ندارد، زن فرعون را مثال زده است آن‌گاه که گفت: پروردگارا، نزد خودت در بهشت خانه‌ای برایم بنا کن، و مرا از جبروت و قدرت و اعمال بد فرعون نجات دِه، و مرا از قومی که با پیروی از فرعون در طغیان و ستم او، بر خودشان ستم کرده‌اند نجات دِه.

و الله برای کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند، حالت مریم دختر عمران را مثال زده است که عورتش را از زنا حفظ کرد، و الله به جبرئیل علیه السلام فرمان داد که در او بدمد. پس به قدرت الله بدون پدر به عیسی علیه السلام حامله شد، و شریعت‌های الله و کتاب‌های نازل‌شده بر رسولانش را تصدیق کرد، و از جمله فرمان‌برداران الله با اجرای اوامر و خودداری از نواهی‌اش بود.

بزرگ و فراوان است خیر الله که فرمانروایی فقط به دست او است، و او تعالی بر هر چیزی توانا است، و هیچ‌چیز او را ناتوان نمی‌سازد.

- ای مردم- همان ذاتی‌که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک از شما نیکوکارتر هستید، و او ذات شکست‌ ناپذیری است که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و نسبت به گناهان کسانی از بندگانش که توبه کنند بسیار آمرزنده است.

همان ذاتی‌که هفت آسمان را لایه لایه آفرید، بدون اینکه میان دو آسمان تماسی وجود داشته باشد. - ای نظاره‌گر- در آنچه الله آفریده است هیچ تفاوت یا ناسازگاری‌ای نمی‌بینی. دوباره بنگر آیا هیچ‌گونه شکاف و رخنه‌ای می‌بینی؟! هرگز چنین چیزی نخواهی دید، و آن را فقط آفرینشی محکم و استوار می‌بینی.

باز پیاپی بنگر نگاهت خوار و زبون بدون اینکه عیب یا خللی در آفرینش آسمان ببیند به‌سوی خودت بازمی‌گردد، در‌حالی‌که خسته و ناتوان از نگاه‌ کردن است.

و به تحقیق که نزدیک‌ترین آسمان به زمین را با ستارگانی درخشان آراسته‌ایم، و آن ستارگان را شهاب‌هایی قرار دادیم که شیاطینی که دزدکی گوش می‌دهند با آنها رانده می‌شوند و آن شهاب‌ها آنان را می‌سوزانند، و در آخرت آتشی سوزان برای‌شان آماده کرده‌ایم.

و برای کسانی‌که به پروردگارشان کفر ورزیده‌اند در روز قیامت عذاب آتشی شعله‌ور است، و چه بد بازگشتگاهی است که به‌سوی آن بازمی‌گردند.

هنگامی که به جهنم افكنده می شوند، صدای تند و ناهنجار جهنم را در حالی مى شنوند که همانند دیگ مى جوشد.

نزدیک است که از شدت خشمش بر کسانی‌که وارد آن می‌شوند از هم شکافته و پاره پاره شود. هرگاه برخی ساکنان کافرش یکباره در آن افکنده شوند فرشتگان گماشته‌شدۀ به جهنم از روی توبیخ از آنها می‌پرسند: آیا در دنیا رسولی که شما را از عذاب الله می‌ترساند نزدتان نیامد؟!

و کافران می‌گویند: چرا، در حقیقت رسولی که ما را از عذاب الله می‌ترساند نزدمان آمد اما او را تکذیب کردیم، و به او گفتیم: الله وحیی نازل نکرده است، - ای رسولان- جز در گمراهی بزرگی از حق نیستید.

و کافران می‌گویند: اگر ما آن‌گونه که فایده‌ای حاصل شود گوش می‌کردیم یا مانند عقل کسی‌که حق را از باطل می‌شناسد عقل‌مان را به‌کار می‌بردیم از زمره دوزخیان نبودیم، بلکه به رسولان ایمان می‌داشتیم و آنچه را آوردند تصدیق می‌کردیم و از بهشتیان می‌بودیم.

پس به کفر و تکذیب علیه خودشان اقرار می‌کنند و سزاوار جهنم می‌گردند، و نابود باد ساکنان جهنم.

کسانی‌که در خلوت‌های‌شان از الله می‌ترسند، برای آنها آمرزشی برای گناهانشان، و پاداشی بزرگ یعنی بهشت است.

و - ای مردم- اگر سخن‌تان را پنهان کنید یا آشکار گردانید، الله آن را می‌داند؛ زیرا او سبحانه از آنچه در دل‌های بندگانش است آگاه است، و ذره‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌ماند.

آیا ذاتی‌که تمام مخلوقات را آفریده است راز و آنچه را که از راز نهان‌تر است نمی‌داند؟! حال آن‌که او تعالی نسبت به بندگانش مهربان، و نسبت به امورشان بسیار دانا است، و ذره‌ای از آن بر او تعالی پوشیده نمی‌ماند.

او همان ذاتی است که زمین را سهل و نرم برای سکونت برای‌تان قرار داد، پس در گوشه و کناره‌هایش بگردید، و از روزی‌ای که در آن برای‌تان آماده کرده است بخورید، و رستاخیز شما برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی او است.

آیا از الله که در آسمان است ایمن شده‌اید که زمین را از زیر پاهای‌تان بشکافد همان‌گونه که از زیر پای قارون پس از اینکه سهل و رام برای سکونت بود شکافت، و به‌ناگاه پس از آرام‌بودنش شما را بلرزاند؟!

آیا از الله که در آسمان است ایمن شده‌اید که سنگ‌هایی از آسمان بر شما فرو فرستد مانند سنگ‌هایی که بر قوم لوط فرو فرستاد؟! پس وقتی عذابم را مشاهده می‌کنید اِنذارِ من برای خودتان را خواهید دانست، اما پس از مشاهدۀ عذاب از این امر هرگز سودی نخواهید برد.

و به تحقیق امت‌هایی که پیش از این مشرکان گذشتند تکذیب کردند، آن‌گاه چون بر کفر و تکذیب‌شان پافشاری کردند عذاب الله بر آنها نازل شد، پس خشم من بر آنها چگونه بود؟! به تحقیق که خشمی سخت بود.

آیا این تکذیب‌ کنندگان پرندگان را بر فرازشان ندیده‌اند که در کنار یکدیگر صف بسته‌اند، جز الله کسی آنها را نگاه نمی‌دارد تا بر زمین فرو نیفتند. به‌راستی‌که او تعالی بر هر چیزی بینا است، و هیچ‌چیز بر او پوشیده نمی‌ماند.

- ای کافران- اگر الله بخواهد شما را عذاب کند هیچ لشکری نخواهید داشت که شما را در برابر عذاب الله محافظت کند. کافران جز فریب‌ خوردگان نیستند، که شیطان آنها را فریفت و آنها نیز فریبش را خوردند.

و اگر الله رزق و روزی خویش را از اینکه به شما برسد از شما بازدارد، هیچ‌کس نیست که به شما روزی دهد، بلکه حاصل این است که کافران در سرسختی و تکبر، و امتناع از حق ادامه می‌دهند.

پس آیا کسی‌که افتاده بر چهر‌ه‌اش راه می‌رود، و غرق خودش است - یعنی مشرک- هدایت‌یافته‌تر است، یا مؤمن که مستقیم بر راه راست گام برمی‌دارد.

- ای رسول- به این مشرکان تکذیب‌کننده بگو: الله همان ذاتی است که شما را آفرید، و گوش‌هایی که با آنها می‌شنوید، و چشمانی که با آنها می‌بینید، و قلب‌هایی که با آنها می‌اندیشید برای‌تان قرار داد، چه کم در قبال نعمت‌هایی که بر شما ارزانی داشته است از او سپاسگزاری می‌کنید.

- ای رسول- به این مشرکان تکذیب‌کننده بگو: الله همان ذاتی است که شما را در زمین پراکنده و منتشر ساخت، نه بت‌های‌تان که هیچ‌چیز را نمی‌آفرینند. و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط به‌سوی الله گرد آورده می‌شوید، نه به‌سوی بت‌هایتان، پس از او بترسید و او را به یگانگی عبادت کنید.

و تکذیب ‌کنندگان رستاخیز برای بعید شمردن آن می‌گویند: - ای محمد- این وعده‌ای که تو و اصحابت به ما می‌دهید چه زمانی است اگر در این ادعا که وعدۀ مذکور آمدنی است راستگو هستید؟!

- ای رسول- بگو: علم قیامت فقط نزد الله است، جز او کسی نمی‌داند چه زمانی واقع می‌شود، و من فقط اِنذاردهنده‌ای آشکار برای شما هستم.

پس آن‌گاه که این وعده آنها را فراگیرد و عذاب را نزدیک خویش ببینند، که این امر در روز قیامت رخ می‌دهد چهرۀ کسانی‌که کفر ورزیده‌اند تغییر می‌کند و سیاه می‌شود، و به آنها گفته می‌شود: این همان چیزی است که آن را در دنیا طلب می‌کردید و به شتاب می‌خواستید.

-ای پیامبر- از روی انزجار به مشرکان تکذیب کننده بگو: به من خبر دهید، اگر الله متعال من و مؤمنان همراه من را بميراند یا مورد رحمتش قرار دهد و اجل ما را به تأخیر اندازد، چه کسی کافران را از عذاب دردناک نجات می دهد؟! هیچ کس نمى تواند آنان را از این عذاب نجات دهد.

- ای رسول- به این مشرکان بگو: او است ذات رحمان که شما را به عبادت خویش به تنهایی و وحدانیت فرامی‌خواند. به او ایمان آوردیم، و در کارهایمان فقط بر او توکل کردیم، و- بدون تردید- به زودی کسی را که در گمراهی آشکار است از کسی‌که بر راه راست قرار دارد بازخواهید شناخت.

- ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید اگر آب آشامیدنی شما در زمین فرو رود که نتوانید به آن دست یابید، چه کسی آبی بسیار و روان برای‌تان می‌آورد؟! هیچ‌کس جز الله.

﴿نٓ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. الله به قلم، و به آنچه مردم با قلم‌های‌شان می‌نویسند سوگند یاد فرمود.

که تو - ای رسول- به نبوتی که الله بر تو ارزانی داشته است دیوانه نیستی، بلکه از جنونی که مشرکان به تو نسبت دادند بری هستی.

به‌طور قطع در قبال رنجی که از حمل رسالت به‌سوی مردم می‌بری پاداشی جاویدان داری، و در این مورد هیچ‌کس بر تو هیچ منتی ندارد.

و به‌راستی‌که تو اخلاقی والا که قرآن آن را آورد داری؛ زیرا به اخلاق قرآنی به کامل‌ترین وجه آراسته هستی.

پس به‌زودی تو خواهی دید، و این کافران خواهند دید.

وقتی حق آشکار می‌گردد که کدام‌تان به جنون مبتلا هستید؟!

- ای رسول- به‌راستی‌که پروردگارت می‌داند چه کسی از راه او تعالی منحرف شده، و به هدایت‌یافته‌گان به‌سوی راه خویش آگاه‌تر است. پس می‌داند که کافران از راهش گمراه شده‌اند، و اینکه تو به آن هدایت یافته‌ای.

پس - ای رسول- از کسانی‌که آنچه را آورده‌ای تکذیب کرده‌اند فرمان نبر.

آرزو دارند که به حساب دین با آنها نرمی و مهربانی کنی، تا آنها نیز با تو نرمی و مهربانی کنند.

و از هیچ شخص بسیار سوگندخورنده به باطل، و پست فرمان مبر.

همان بسیار غیبت‌ کننده از مردم، و بسیار خبرچین میان آنها؛ تا میان‌شان تفرقه بیندازد.

بسیار بازدارنده از خیر، متجاوز بر اموال و آبرو و جان مردم، بسیار گناهکار و نافرمان.

خشک و خشن، که میان قومش به فرزند نامشروع شهرت داشت.

چون صاحب مال و فرزندان است از ایمان به الله و رسولش تکبر ورزید.

هرگاه آیات ما بر او خوانده شود می‌گوید: این از خرافات نوشته‌شدۀ پیشینیان است.

به‌زودی نشانه‌ای بر بینی‌اش می‌نهیم که او را بدنام می‌کند و پیوسته همراهش است.

به‌راستی‌که ما این مشرکان را با قحطی و گرسنگی آزمودیم، همان‌گونه که صاحبان باغ را آزمایش کردیم آن‌گاه که سوگند یاد کردند که به‌طور قطع میوه‌های باغ را صبحگاه با شتاب خواهند چید تا اینکه از آنها به هیچ مسکینی داده نشود.

ولی سوگندشان را با گفتن: (إن‌شاءالله= اگر الله بخواهد) استثنا نکردند.

پس الله آتشی به‌سوی آن باغ فرستاد، که آن را درحالی‌که صاحبانش در خواب بودند و نمی‌توانستند آتش را از آن دفع کنند خورد.

و مانند شب تاریک سیاه شد.

و صبحگاه به یکدیگر ندا زدند.

گفتند: بامدادان و قبل از آمدن فقرا به‌سوی کشت خویش بروید اگر میوه‌هایش را می‌چینید.

پس شتابان به‌سوی کشت‌شان به راه افتادند، درحالی‌که با صدایی آهسته با یکدیگر سخن می‌گفتند.

به یکدیگر می‌گفتند: امروز نباید مسکینی در باغ بر شما وارد شود.

و اول صبح به راه افتادند درحالی‌که بر منع میوه‌های‌شان مصمم بودند.

اما وقتی آن را سوخته دیدند به یکدیگر گفتند: به‌راستی‌که راه باغ را گم کرده‌ایم.

بلکه به‌سبب عزم بر محروم‌کردن مساکین از میوه‌های باغ، از چیدن میوه‌هایش محروم هستیم.

دانشمندترین آنها گفت: آیا وقتی بر محروم‌ کردن فقرا از آن تصمیم گرفتید به شما نگفتم: چرا الله را به پاکی نمی‌ستایید، و به‌سوی او توبه نمی‌کنید؟!

گفتند: منزه است پروردگار ما، به‌راستی‌که ما وقتی بر تحریم فقرا از میوه‌های باغمان تصمیم گرفتیم بر خویش ستم کردیم.

آن‌گاه از روی سرزنش به یکدیگر روی آوردند و میان یکدیگر سخن رد و بدل کردند.

از روی پشیمانی گفتند: وای که زیان کردیم. به‌راستی‌که ما با منع کردن فقرا از حق‌شان از حد گذشتیم.

امید است که پروردگار ما بهتر از این باغ به ما بدهد، زیرا ما فقط به‌سوی الله مشتاق هستیم، عفو او را امید داریم، و از او خیر می‌خواهیم.

مانند این عذاب با محرومیت از رزق و روزی، کسی را که از ما نافرمانی کند عذاب می‌کنیم، و به تحقیق که عذاب آخرت بزرگتر است اگر از سختی و دوامش آگاه بودند.

به‌راستی کسانی‌که با امتثال اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کردند، نزد پروردگارشان بهشت‌های پرنعمتی دارند که در آن بهره‌مند می‌شوند، و نعمت‌های‌شان پایان نمی‌پذیرد.

پس آیا مسلمانان را در جزا همانند کافران قرار می‌دهیم آن‌گونه که مشرکانِ ساکنِ مکه ادعا می‌کنند؟!

- ای مشرکان- شما را چه شده است چگونه این حکم ستمکارانه و منحرف را صادر می‌کنید؟!

یا کتابی دارید که در آن مساوات میان فرمانبر و نافرمان را می‌خوانید؟!

که هرچه را در آخرت برای خودتان انتخاب می‌کنید در آن کتاب برای‌تان است.

یا اینکه شما پیمان‌هایی مؤکّد با سوگندها از ما گرفته‌اید که مفادش این است که آنچه را برای خویش حکم می‌کنید برای شما باشد؟!

- ای رسول- از گویندگان این سخن بپرس: کدام‌یک از شما ضامن این پیمان‌ها است؟!

یا به جای الله شریکانی دارند که آنها را با مؤمنان در جزا مساوی قرار می‌دهند؟! پس شریکان‌شان را بیاورند اگر در این ادعا که شریکان‌شان آنها را همراه مؤمنان در جزا یکسان قرار داده‌اند راستگو هستند.

روز قیامت ترس زیاد آشکار می‌گردد و پروردگارمان هراس را به اوج می‌رساند، و مردم به سجده فراخوانده می‌شوند که مؤمنان سجده می‌کنند، و کافران و منافقان نمی‌توانند سجده کنند.

درحالی‌که چشمان‌شان به زیر می‌افتد، و خواری و پشیمانی آنها را می‌پوشاند، حال آن‌که در دنیا که وضعیتی را که در این روز به آن گرفتار شده‌اند نداشتند از آنها خواسته می‌شد در برابر الله سجده کنند.

پس - ای رسول- مرا با کسی‌که این قرآن نازل‌شده بر تو را تکذیب می‌کند واگذار، به زودی آنها را درجه درجه به‌سوی عذاب خواهم کشاند چنان‌که متوجه نشوند این کار مکری علیه آنها و نزدیک‌ کردن تدریجی آنها به‌سوی عذاب است.

و مدت زمانی به آنها مهلت می‌دهم تا به گناهشان ادامه دهند. به‌راستی‌که تدبیر من برای کافران و تکذیب‌ کنندگان، قوی است، پس از چنگ من فرار نمی‌کنند، و از کیفر من نجات نمی‌یابند.

- ای رسول- آیا در قبال آنچه آنها را به آن دعوت می‌کنی پاداشی از آنها می‌خواهی، که به‌سبب آن باری بزرگ را متحمل می‌شوند، و این امر سبب رویگردانی آنها از تو است؟! درحالی‌که واقعیت خلاف این است؛ زیرا تو هیچ مزدی از آنها طلب نمی‌کنی، پس مانع آنها از پیروی تو چیست؟!

یا علم غیب دارند که حجت‌هایی را که با آن با تو مجادله می‌کنند آن‌گونه که دوست دارند می‌نویسند؟!

پس - ای رسول- در برابر مهلتی که برای نزدیک‌ کردن‌شان به عذاب به آنها داده شده و پروردگارت به آن حکم کرده شکیبایی کن، و مانند همدم ماهی، یونس علیه السلام در خسته و زده‌شدن از قوم خویش نباش؛ آن‌گاه که پروردگارش را ندا داد درحالی‌که در تاریکی دریا، و تاریکی شکم ماهی اندوهگین بود.

اگر رحمت الله که او را دریافت نبود به‌طور قطع ماهی او را نکوهش‌شده در بیابان برهوت می‌افکند.

آن‌گاه پروردگارش او را برگزید، و او را از بندگان صالح خویش قرار داد.

و نزدیک است کسانی‌که به الله کفر ورزیده‌اند و رسولش را تکذیب کرده‌اند، آن‌گاه که قرآن نازل‌شده بر تو را می‌شنوند، از شدت خیره‌شدن به تو با چشمان‌شان تو را بر زمین بزنند، و - با پیروی از هوس‌هایشان، و رویگردانی از حق- می‌گویند: رسولی که آن را آورده است به‌طور قطع دیوانه‌ای است.

درحالی‌که قرآن نازل‌شده بر تو جز مایۀ اندرز و یادآوری برای انسان‌ها و جنیان نیست.