Kur'ân-ı Kerîm'in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri (yalnız tefsir katmanı) — Fussılet 41:1 – Muhammed 47:38

Bu mübârek âyetler, Kur’an-ı Kerim’in insanlığı ıslâh etmek ve yüceltmek için inmiş olan hikmetli bir kitap olduğunu bildiriyor. Öyle ayrıntılı âyetleri içeren yüce bir kitaba karşı birçok kimselerin nasıl muhalif bir cephe aldıklarını teşhir buyurmaktır. Şöyle ki: (Hâ, Mim) bu kelimeye dâir bilgiler, bundan evvelki sûrenin sonunda verilmiştir. Maamafih bir görüşe göre buyurulmuş oluyor ki: Bu ismi içeren bu sûre veya bu sûreyi içine alan Kur’an-ı Kerim.

(Esirgeyen, merhamet buyuran) Yâni: Kulları hakkında himâyesi, merhameti bol bulunan (zât tarafından) Kerem Sâhibi bir Yaratıcı tarafından (indirilmiştir) Hz. Muhammed Aleyhisselâm’a vahyen ihsân buyurulmuştur.

O indirilmiş olan Kur’an-ı Kerim, (Bir kitaptır ki, bilen) O’nun beyânatını anlayıp takdir eden, ilm ve irfâna sâhip bulunan (herhangi bir kavim için arapça bir Kur’an olmak üzere) en geniş en edebî olan arap lûgatiyle (âyetleri açıklanmıştır.) O’nun o mübârek âyetleri, dinî vazifelere, hükümlerden, öğütlere ve sâireye âid birçok açıklamayı içine almıştır.

Evet.. O’nun o pek fâideli âyetleri (Müjdeleyici ve korkutucu olarak) indirilmiştir. Müminler cennetler ile, Allah’ın lütuflarına erişmekle müjdelemektedir. Dinsizleri, ilâhî hükümlere muhalefet edenleri de şiddetli bir azap ile korkutmaktadır, insanlığı uyandırmak bir selâmet ve saadet yoluna sevk etmek için öyle bir nice teşvik etmeye ve uyarmaya âid âyetleri içermiş bulunmaktadır, (fakat onlarınçoğu) İnsanların bir nice gâfil, küfr ve şirke müptelâ gurubu, O Kur’an-ı Kerim’in beyânatını kabul etmeyip O’ndan (yüz çevirmiştir) O pek fâideli beyânları takdir edememişlerdir. (artık onlar dinlemezler.) O ilâhî kitabın o sırf hikmet olan beyânlarını akıllıca, insaflıca, mütefekkir bir şekilde dinleyip anlamak istemezler, kendi cehâletlerinde devam edip durmak isterler.

Evet.. Onlar o apaçık kitabın beyânlarını dinlemediler (Ve) bilâkis (dediler ki:) Ey Peygamberlik iddiasında bulunan zâtı (kendisine bizi dâvet ettiğin şeyden) Allah’ın birliğine inanmaktan, atalarımızın yollarını ter etmekten (bizim kalblerimiz örtüler içindedir) biz senin o husustaki beyânlarını güzelce kabul edecek bir durumda değiliz, (ve bizim kulaklarımızda bir ağırlık vardır) Senin sözlerini işitip kabul etmemize bir engel teşkil ediyor (Ve bizim aramızda ve senin aranda bir perde vardır.) her iki tarafta birer perde vardır ki, sana kavuşmuş olmamıza, senin dâvetine icâbet etmemize mâni olmaktadır. O müşriklere, bir alaycı maksatla böyle üç türlü engel ileri sürmüşlerdi ve kendi muhalefetlerini göstererek demişlerdir ki: Ey Peygamber!, (artık sen) Kendi dinine göre (amel et) dilediğin gibi harekette bulun (bizde) kendi dinimize, kendi arzumuza göre (amel edicileriz.) biz kendi yolumuzu terk ederek sana tâbi olmayız. § Ekinne; Örtü, kılıf mânasına olan “Kinan” lâfzının çoğuludur. § Vakr: da kulaktaki ağırlık, sağırlık demektir. Deniliyor ki: Bu âyet-i kerîme’de iddiaları beyân olunan kimseler, Ebû Cehl ve O’nunlaberaber olan Kureyş’ten bir cemaat idi. Resûl-i Ekrem onlara demişti ki: Ne için İslâmiyeti kabul etmiyorsunuz ki, araplara efendilikte bulunasınız?. Onlar da demişlerdi ki: Yâ Muhammed!. -Aleyhisselâm- biz senin ne dediğini anlamıyoruz, işitmiyoruz, bizim kalblerimizin üzerinde perdeler var. Ebû Cehl bir bez parçası almış, onu kendisiyle Resûl-i Ekrem arasına uzâtmış da demiş ki: Ey Muhammed!. -Aleyhisselâm-bizim kalblerimiz, senin dâvet ettiğinden örtüler içindedir. Kulaklarımızda da sağırlık vardır ve aralarımızda bir örtü vardır. Fakat Ebû Cehl’in bu iddiasına rağmen ertesi gün onlardan yetmiş zât gelerek Yâ Resûlullâh!. Bize İslâmiyeti telkin et demişler. Resûl-i Ekrem de, İslâmiyeti telkin edince hemen müslüman olmuşlardı. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz tebessüm buyurmuş, Elhamdülillâh, dünkü gün kalblerinizin örtülü olduğu iddia ediyordunuz, bugün ise müslüman oldunuz, demiş, onlar da demişler ki: Yâ Resûlullâh!. Bizler dünkü gün vallah yalan söylemiştik, eğer öyle olsa idi biz aslâ hidâyete eremezdik velâkin Allah Teâlâ doğru sözlüdür hiçbir şeye ihtiyacı yoktur kullar ise yalan söylerler, o Kerem Sâhibi Yaratıcıya muhtaç bulunurlar. Alusî Tefsiri. İşte İslâm dini, düşmanlarına rağmen dâima böyle yer yüzünde yayılıp duracaktır. O ilâhî nûru hiçbir kuvvet söndüremez, bilâkis ona karşı düşmanlık eden söner giderler.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in alçak gönüllülüğünü ve kavmine karşı kendi insanlığını itiraf edip ancak Allah’ın birliğine âid vahye eriştiğini beyân ve doğruluktan ve af dilemekten uzaklaşıp şirke düşmüş olanlarıazab ile tehdit buyurduğunu bildiriyor. Müşriklerin ne kadar cimri ve inkârcı kimseler olduklarını, îmana ve güzel amellere muvaffak olanların da ebedî mükâfatlara nâil olacaklarını haber vermektedir. Şöyle ki: Ey yüce Peygamber!. Kavmine (De ki: Şüphe yok, ben sizin gibi bir insanım) cinsen sizden farklı değilim ki, benim sözlerimi anlayamayasınız. Ben de bir insanım, bir cin, bir melek değilim ancak (bana) Allah tarafından (vahy olunuyor ki: Sizin ilâhınız) sizin bütün Kâinatın Yaratıcısı, mâbudu (bir tek ilâhtır) birden çok ilâhlar yoktur. Bu bir hakikattir ki, buna bütün yaratılış eserleri şâhitlik etmektedir. Bunu bütün aklî ve naklî deliller isbat edip durmaktadır, (artık O’na) o ortak ve benzeri olmayan Kâinatın Yaratıcısı’na (yönelin) dosdoğru bir itikatta bulunun, Allah’ın birliğinden ayrılmayın, samimi amellere devam edin. (ve O’ndan mağfiret dileyin) Geçmiş günâhlarınızdan dolayı o kerîm mâbudunuzdan aflar rica eyleyin (ve) şunu da biliniz ki, (müşrikler için helâk) ebedî azap, hüsrân kesindir. § Veyh: Bir azap kelimesidir, veya cehennemde bir vâ’didir. Fenâ şeylerden korkutmak nefret ettirmek için kullanılır.

Evet.. Helâk, azap (O müşrik kimseler) hakkında kesinleştir (ki) onlar pek cimri bulunmaktadırlar (zekâtı vermezler) fakirlere karşı şefkatte bulunmazlar, bu husustaki ilâhî emre riâyet göstermezler (ve onlar âhireti inkâr ederler) Evet.. (onlar) ilâhî dinin haber verdiği şekilde bir kıyametin, bir haşr ve neşrin, bir muhakemenin varlığına inançlı değildirler. İnsanlar, mallarına karşı büyük bir alâka gösterirler, o mallarını kendi varlıklarının birer parçası sanırlar, böyle olduğu hâlde sırf Allah’ın emrine uymak için zekât veren birmümin, dininin hükümlerine olan riâyetini ve insanlık niyet hakkındaki iyilik severliğini ve Hak yolundaki doğruluğunu, iyi niyetini pek güzel göstermiş olur.

(Şüphe yok, o kimseler ki, îman etmişlerdir) Allah Teâlâ’nın birliğini ve O’nun Resûlünü, kitabını tasdik eylemişlerdir (ve sâlih sâlih amellerde bulunmuşlardır) mükellef oldukları namaz gibi, zekât gibi vazifelerini yerine getirmeye çalışmışlardır, yasak olan şeylerden kaçınmışlardır. (Onlar için) de âhirette, Allah katında (minnetsiz bir mükâfat vardır) öyle minnete bağlı olmayan veya kesilmeyen veya noksana uğramayan bir ecir ve sevap kararlaştırılmıştır. İşte ilâhî dine uymanın ebedî mükâfatı!. Deniliyor ki: Bu âyet-i Kerîme, hasta ve yaşlı olan mü’minler hakkında nâzil olmuştur. Onlar öyle bir ârızâdan dolayı dinî vazifelerini yerine getirmekten âciz bulunsalar yine amel defterlerine sıhhatli zamanlarında yaptıkları güzel amellerin mükâfatı gibi mükâfatlar yazılır. Onlar, güzel niyetlerine, itikatlarına göre böyle sürekli sevaplara nâil olurlar. Ne büyük bir ilâhî lütuf!.

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’nın birliğine, kudret ve büyüklüğüne şâhitlikte bulunan göklerin ve yerin muayyen günlerde, muhtelif tavırlar ile yaradılışını bildiriyor. Onların ilâhî emre tam olarak boyun eymelerini ve onlarda parlayıp duran ışıklı, sâbit ve seyyar yıldızları dikkat nazarlarına sunuyor. Artık öyle her şeye hakkıyla kaadir, sonsuz ilm ve hikmeti açık olan bir Yüce Yaratıcı’nın ortakve benzerden uzak olduğunu ifâde etmekte ve müşriklerin cehâletlerini teşhir buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey mahlûkatın en şereflisi!. Cenab-ı Hak’kın varlığını, kudretini, insanları öldürdükten sonra tekrar dirilteceğini inkâr eden câhilleri kınamak için (de ki: Hakikaten siz mi) ey kendi yaradılışlarını düşünmeyen gâfil insanlar!. Siz mi (yeri iki günde yaratmış olan zâtı) o Yüce Yaratıcıyı (inkâr ediyorsunuz?.) onun ölüleri tekrar hayata kavuşturacağına inanmıyorsunuz?, (ve onun için ortaklar ediniyorsunuz) onun için meleklerden, cinlerden, putlardan eş ve benzer bulunduğuna inanıyorsunuz?. Öyle câhilce bir kanaatte bulunuyorsunuz (işte o) yerleri ve gökleri yaratan Allah Teâlâ (âlemlerin Rab’bidir) bütün âlemleri yoktan var eden, terbiye eden, olgunluğa eriştiren yalnız O’dur. O’ndan başka Yaratıcı ve mâbud yoktur. Bunu ne için takdir etmiyorsunuz?. Bir takım mahlûklar O’na ortak edinmek cehâletinde bulunuyorsunuz?. § Endâd; Eş, benzer, eşit mânasına olan “Nedîd” lâfzının çoğuludur.

(Ve) o eşsiz yaratıcı (orada) yer yüzünde (onun üstünden) herkesin görüp ibret alacağı, istifâde edeceği bir şekilde açık ve parlak bir sûrette (sâbit dağlar yaptı) nice yüksek varlıklar meydana getirdi, onlardan çeşit çeşit istifâde olunabiliyor (ve orada) yer yüzünde (bereketler vücuda getirdi) nice denizler, ırmaklar, madenler, hayvanlar, fâideli ürünler yaratmış oldu. Ve o Kerem Sâhibi Yaratıcı (araştıranlar için) kendi geçimlikleri olan şeyleri elde etmek talebinde bulunanlar için (eşit olmak üzere) her biri de kendisine âid rızkını elde edebilmek üzere (O’nun) yâni: O yer yüzündeki ahâlinin (azıklarını dört güniçinde takdir buyurdu.) her nevi hayat sâhibi mahlûka münâsip, hâline uygun olan şeyleri yeryüzünün yaradılışından itibaren dört gün içinde varlık alanına getirmiş oldu.

(Sonra) Yüce Yaratıcı kudret ve irâdesiyle (göğe) o yüksek âlemi meydana getirmeğe (o) gök (bir duman hâlinde iken yöneldi) Yâni: Dumana benzer bir gaz maddesi hâlinde veya bulutla tarzında veya karanlık bir şekilde bulunan gök âlemini yaratmak, bir hikmet gereği olduğundan O’nun Allah’ın takdiri doğrultusunda vücuda gelmesini emr ve irâde buyurdu (sonra O’na) o göğe (ve yer için buyurdu ki:) sizler (isteyerek veya istemeyerek) vücuda (geliniz) artık sizin varlık alanına gelmeniz takdir edilmiştir, siz râzı olsanız da olmasanız da her hâlde meydana geleceksinizdir. (onlar da isteyiciler olarak) vücuda (geldik dediler) yâni: Yüce Yaratıcı her neyi irâde buyurursa o şey herhâlde vücuda gelir, ilâhî kudret, o kadar tesir edicidir ki, ona hiçbir kimse muhalefet edemez. Binaenaleyh ilâhî irâdenin mahlûkat üzerindeki tesiri böyle misâl yoluyla beyân buyurulmuş oluyor. Maamafih Cenab-ı Hak, semâları, yerleri yaratıp kendilerine yönelecek bir ilâhî kitabı anlamak kabiliyetini de onlara vermiş olabilir. Onlar da o kavuşmalarından dolayı ilâhî emre tam bir itaatle boyun eğeceklerini kendilerine mahsus bir lisân ile arz etmiş olabilirler. Allah’ın kudreti ile nice eşsiz eserlerin hârikaların meydana gelmekte olduğu aslâ imkânsız görülemez.

(Artık) Kâinatın Yaratıcısı (onları) o gök âlemlerini (yedi gök) yedi muazzam tabaka (olmak üzere iki günde tamamladı) yer yüzünün yaradılışına mahsus olan dört günden başka iki günlük bir müddet içinde de bütün gökler vücuda getirilmiş, gökler ile yerin yaradılışı altı günlük bir müddet içinde tamam olmuş oldu (ve) Cenab-ı Hak (her gökte ona âid emri) onun müsâid, olduğu şeyleri, onda yaradılışı hikmetin gereği olan eserleri, melekleri, ay ve güneş gibi nûranî küreleri (vahy eyledi) yâni: İrâde buyurup varlık alanına getirdi, (ve) O Yüce Yaratıcı buyuruyor ki: (dünya göğünü de kandiller ile süsledik) o gökte parlayan ışık dolu yıldızlar ile birer misbaha, yâni: Birer aydınlatma vasıtası olan kandillere benzeyen o parlak cisimler ile süslü kıldık (ve) onları (muhafaza ettik) yürüyüşlerinde birbirine çarpmaktan, muntazam bir harekete muhalefet etmekten koruduk, kıyamete kadar onlara öyle bir intizam ve bir ihtişam nâsip buyurduk (işte o) beyân olunan çeşitli, muhteşem yaratılış eserleri (azîz) her şeye kaadir, galip olan ve her şeyi hakkıyla (bilici) olan Allah(ın takdiridir.) bütün bu eserler, o Yüce Yaratıcı’nın kudretiyle, irâdesiyle vücuda gelmiştir. Binaenaleyh bütün bu pek büyük eserler, o Kerem Sâhibi Yaratıcı’nın birliğine, kudret ve büyüklüğüne pek parlak bir şekilde şâhitlik ve işâret edip durmaktadırlar. Yüce Yaratıcı dilese idi gökleri de, yerleri de bir anda yaratâbîlirdi. Fakat öyle altı günde yaratması, bir hikmet gereğidir ve ihtimâl ki, bu, insanlık için bir teennî (yavaş hareket etme) dersi vermektedir ve sabrı tavsiye buyurmaktadır. İbn,i Abbas Hazretlerinden rivâyet olunduğu üzere yer yüzü göklerden evvel yaratılmıştır. Fakat yeryüzündeki dağların, denizlerin, ağaçların yaradılması, göklerin yaradılışından sonradır. Binaenaleyh bu hususa dâir olan âyetler arasında ihtilâf yoktur. “Eser-i hikmetidir yerle göğün bünyadı” “Dolu, boş cümle yed-i kudretinin icadi” “İzzet-ü şânını takdis kılar cümle melek” “Eğilir secde eder piş-i celâlinde felek” “Emr-i vech üzere yer eyler gece gündüz hareket” “Değişir tazelenir mevsim-i feyz-ü bereket” ŞİNASİ

Bu mübârek âyetler, o kadar kudret eserlerine rağmen Allah’ın birliğini tasdikten kaçınmakta devam eden kâfirleri Âd ve Semud kavimlerinin başlarına gelen azab âteşi ile tehdît ediyor. O eski kavimlerin de Peygamberlerini inkâra nasıl cür’et göstermiş olduklarını bildiriyor. Sonra Âd kavminin nasıl bir azab rüzgâriyle helâk olduklarını ve onların âhiretteki azablarının daha şiddetli olacağını bir ibret dersi olmak üzere beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Muhammed!, (imdi) senin açık beyânlarını, zikrettiğin âyetleri, delilleri düşünmezler de (onlar) o inkârcılar (yüz çevirirlerse) hakkı kabul etmeyip inkârlarında devam ederlerse (o vakit) onlara (deki: Ben sizi Âd ve Semud yıldırımı gibi bir yıldırım ile) o sizce malûm olan eski kavimlerin üzerlerine yönelmiş bulunan pek korkunç, helâk edici, âteş saçan bir azap ile (korkutmuş bulunmaktayım.) yâni: Ben sizi öyle şiddetli bir azap ile korkutuyorum, o pek acıklı âkıbeti düşünmenizi size ihtar ediyorum, artık uyanmalı değil misiniz?. Saika: Gökten inen ve şiddetli bir gürültüsü bulunan âteş parçası demektir. Kendisiyle helâk meydana gelen sayha ve pek helâk edici olan şey ve korkunç, şiddetli azap mânasında kullanılmaktadır.Rivâyet olunuyor ki Ebû Cehl ve Kureyş’ten bir cemaat demişler ki: Muhammed Aleyhisselâmın emri bize örtülü bulunuyor, şiiri, kehaneti bilen bir âlim arasanız da onunla gidip konuşsa, onun emrine dâir bize bir haber getirse. Aralarında bulunan Utbe İbn-i Rebiâ demiş ki: Vallâhi ben şiiri, kehaneti, sihri işittim, onlara dâir bilgim vardır eğer öyle ise bana gizli kalmaz. Utbe, sonra Resûlullâh’ın yanına gitmiş, Yâ Muhammed -Aleyhisselâmsen mi hayırlısın, yoksa Kusay Bin-i Kilab mı?. Sen mi hayırlısın yoksa Haşim mi? Sen mi hayırlısın yoksa Abdülmuttâlip mi?. Sen mi hayırlısın yoksa Abdullah mı?. Artık ne için bizim ilâhlarımıza sövüyorsun ve atalarımızı sapıklar sanıyorsun, akıllı kimselerimizi beyinsiz sayıyorsun ve dinimizi kötülüyorsun?. Eğer sen reis olmak istiyorsan, sancağımızı senin için bağlıyalım, bizim reisimiz olmuş ol, ve eğer cinsel ilişkiye eğilmli isen seni Kureyş kızlarından dilediğin on kız ile evlendirelim ve eğer mal istiyorsan sana istemediğin kadar mal toplayalım ve eğer sana cin tarafından gelip galebe etmiş bir hastalık var ise senin tedavin için mallarımızı harcayalım veya senin uğrunda mağlûp olalım. Resûl-i Ekrem Efendimiz ise sükût buyuyordu. Utbe sözüne nihâyet verince Peygamber Efendimiz buyurdu ki: Yâ Eba Velîd!. Sözün bitti mi?. O da: Evet bitti dedi. Resûl-i Ekrem de benden dinle diye emr ederek bu sûresinin ilk âyetinden bu on üçüncü âyetinin nihâyetine kadar okudu. Utbe bu yıldırımı ifâde eden âyet-i celîleyi duyunca Resûl-i Ekrem’in mübârek ağzına elini koydu, ve akrabalık adına and içerek sükût buyurmasını diledi ve ailesi yanına dönüp gitti. Kureyş’in yanına çıkmaz oldu. Ebû Cehl, Utbe’nin yanına geldi, ona dedi ki:Muhammed’in dinine mi girdin? yoksa O’nun yiyeceği hoşuna mı gitti. Bunun üzerine Utbe kızmış, ve Muhammed -Aleyhisselâm- ile ebediyyen konuşmayacağına dâir yemîn etmiş, sonra da demiş ki: Vallâhi siz elbette bilirsinizki, ben Kureyş’in en çok mal sâhibi olanıyım. Velâkin ben onunla konuştuğum zaman bana bir şey ile cevap verdi ki, o şey, vallâhi ne şiirdir, ve ne de kehanettir ve ne de sihirdir. Sonra o işittiği yıldırım âyetini okudu ve dedi ki: Bunu bana okuyunca ağzını tuttum, ve akrabalık adına and verdim ve muhakkak bildim ki, Muhammed -Aleyhisselâm- birşey söyleyince yalan söylemiş olmaz. Allah hakkı için size de yıldırım azabının ineceğinden korktum. Ve bir rivâyete göre Utbe şöyle bir de bir tavsiyede bulunmuştur ki: Bu hususta bana itaat ediniz, onu bana bırakınız, Muhammed ile O’nun durumuna karışmayınız. O’ndan bir tarafa çekiliniz. Allah hakkı için O’nun kelâmından işittiğim için elbette bir haber vücuda gelecektir. Ve O’ndan kurtulmuş olursunuz. Ve eğer bir hükümdar veya bir Peygamber bulunmuş ise siz onunla nâsin en mes’udu olmuş olursunuz. Çünkü, O’nun mülkü sizin mülkünüzdür ve O’nun şerefi sizin şerefinizdir. Onlar da dediler ki: Heyhât!. Muhammed -Aleyhisselâm- sana büyü yapmış, ey Eba Velîd!. O da dedi ki: Bu sizin için benim görüşümdür, artık siz dilediklerinizi işleyiniz!. “Ettefsirül vâzih, tefsirülmeragı ve sâire”.

(Onlara) O Âd ve Semud kavimlerine birçok (Peygamberler) nasihat verip (Allah’tan başkasına tapmayın) Allah’ın birliğine muhalif itikatlarda bulunmayın (diye önlerinden ve arkalarından geldiği vakit) yâni: Her cihetten kendilerine tebligât yapıldığı zaman veyahut kendilerinden evvelki cemiyetlere gelmiş olan Peygamberlerin tebliğlerini de telâkki edecek bir durumda bulundukları vakit (dediler ki: Eğer Rab’bimiz dilemiş olsa idi elbettemelekleri indirmiş olurdu) onlar bize ilâhî emrleri teblîğ ederlerdi, siz de bizim gibi insan bulunuyorsunuz, siz Peygamberlik sıfatına sâhip değilsiniz. Böyle alaycı bir şekilde inkâra devam eden o kâfirler şöyle de dediler: (binaenaleyh şüphe yok ki, biz sizin) iddianıza nazaran (kendisiyle gönderilmiş olduğunuz şeyi inkâr edicileriz) sizin Peygamberliğinize inanmıyoruz. Siz bize karşı bir üstünlüğe sâhip bulunmamaktasınız.

Kendilerine Hûd Aleyhisselâm Peygamber gönderilmiş olan (Âd kavmine gelince) o inkârcı kavmin hikâyesi şöyledir: (Onlar da hemen yeryüzünde haksız, yere) gerçeğe aykırı bir hâlde (kibirlendiler) kendilerini büyük görüp başka kavimlerin üzerlerine yükselmek istediler (ve dediler ki: Bizden kuvvetçe daha şiddetli kim vardır?.) ki, bize galebe etsin, bizi kahredebilsin, onlar kendilerinin maddî kuvvetlerine, iri yapılı olmalarına aldanarak böyle bir iddiaya cür’et gösterdiler. Peygamberlerinin tehditlerine ehemmiyet vermediler. O câhil kavim (bir düşünmediler mi ki, muhakkak onları) yoktan (yaratmış olan Allah, O) Yüce Yaratıcı (kuvvetçe onlardan daha şiddetlidir.) dilediği zaman onları elbette kahreder ve cezalandırır. Evet.. Allah Teâlâ buyuruyor ki: (ve) O kâfir kavim (bizim âyetlerimizi inkâr eder oldular) Peygamberimize indirmiş olduğumuz âyetlerin birer hakikat olduğunu şüphesiz anladıkları hâlde bununla beraber küfrlerinden ve dünya varlığına tapındıklarından dolayı, o âyetleri kabul etmeyip onları inkâra cür’et gösterdiler. Gözleri önünde parlayıp duran bir nice kudreteserlerini gördükleri hâlde onların Allah’ın birliği hakkında birer açık delil olduğunu itiraf etmeyip inkârlarına devam ettiler.

Allah Teâlâ Hazretleri de buyuruyor ki: (Artık biz de onların) O dinsizlerin (üzerlerine uğursuz uğursuz günlerde) kötü zamanlarda (pek fazla soğuk bir rüzgâr) şiddetli sesli bir yel (gönderdik ki, onlara) o kavimlere kendi küfrleri yüzünden (dünya hayatında bir zillet azabını tattıralım) onları o böbürlenmeleri sebebiyle bir ihanete, bir zillete düşürmüş olalım. (ve elbette ki,) onların haklarında (âhiret azabı daha çok zilletlidir) ihanet ve zillet itibariyle daha şiddetlidir. Onlar, o haktan kaçınmalarından, küfrü tercih etmiş olmalarından dolayı öyle muazzam bir azaba tutulmuş olacaklardır (ve onlar, yardım da olunmazlar) kendilerinden o azabı, o ihaneti bertaraf edecek bir yardımcı bir koruyucu da bulamayacaklardır. İşte Âd kavmi, böyle müthiş ve ebedî bir hüsrâna lâyık olmuştur.

Bu mübârek âyetler de Semud kavminin sapıklığa düşüp yıldırım azabına tutulmuş olduğunu, îman ve takvâ sâhiplerinin ise kurtuluşa erdirilmiş olduklarını bildiriyor. Ve kâfirlerin uhrevî azabına da işâret buyurup onların aleyhine kendi âzâlarının şâhitlikte bulunacaklarını ve aralarında nasıl bir sual ve cevabın cereyan edeceğini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Semud) Kavmine (gelince) bunların hakkında da Allah Teâlâ buyuruyor ki: (Biz onlara doğru yolu gösterdik) Onlara Peygamberleri SâlihAleyhisselâm vasıtasiyle hidâyet yolunu bildirdik, âhiret hayatına dâir malûmat verdik, Allah’ın kudretine âid nice deliller, hârikalar vücuda getirdik. (onlar ise hidâyet üzerine körlüğü seviverdiler) Sapıklık içinde yaşamayı ihtiyar ve tercih ettiler. Hattâ denilmiştir ki: Onlar bir aralık îman etmişler iken sonra dinden çıkarak yine kâfirlere katıldılar (artık onları kazandıkları şey sebebiyle) öyle sapıklığı tercih etmeleri yüzünden (o zelîl edici yıldırım azabı yakaladı.) kendilerine gök tarafından gelen müthiş bir ses ile toptan helâk oldular.

(Ve) Semud kavmi arasından (îman etmiş) Hz. Sâlih’in Peygamberliğini kabul eylemiş (ve ittikada bulunur olmuş) üzerlerine düşen dinî vazifeleri yerine getirmeye çalışmış (olanları ise kurtuluşa erdirdik.) Onlar, îmanları, takvâları sebebiyle o yıldırım azabından emin bulunmuşlardır. Ve sâlih Aleyhisselâm ile beraber Mekke-i Mükerreme’ye giderek orada ibâdetle meşgul olmuşlardır.

(Ve) Kâfirlerin azabı yalnız bu dünyevî azabla, yıldırımla sınırlı değildir (o gün ki, Allah’ın) öyle (düşmanları) ilâhî dini kabulden kaçınmış olanlar (toplanıp âteşe) cehenneme (sevk edilirler, artık onlar tamamen hapsolunurlar) hepsi de bir yerde toplanarak sonra cehenneme birden gönderilmiş bulunurlar. Yûzeûn: Kelimesi, öyle toplanarak hapsolunurlar mânasına olduğu gibi, âteşe atılır mânasına da gelmektedir.

O kâfirler (Nihâyet oraya) o inkâr etmiş oldukları cehenneme toplanıp (geldikleri vakit onların aleyhine) dünyada iken küfr ve isyân adına (ne işlemiş olduklarına dâir kulakları ve gözleri ve derileri şâhitlikte bulunmuş olur.) Evet.. Cenab-ı Hak o Yüce kudretiyle bu uzuvlara bir nutuk kabiliyeti verir, bunlar da sâhiplerinin dünyada iken neler yapmış olduklarına şâhitlik ederler, bu sûretle de ilâhî kudret tecellî etmiş, o inkârcıların bir inkâra, bir mâzeret bildirmeğe imkânları kalmamış olur. Bir yoruma göre de uzuvlarda öyle bir takım hâller, vaziyetler meydana getirilmiş olur ki, onlar, sâhiplerinden o inkârcı amellerinin çıktığına işâret ederler. Bu işâret, bir şâhitlik mesabesinde bulunmuş olur. Allah’ın kudreti, hepsine de fazlasiyle kâfidir. İnanıyoruz.

(Ve) O azap görecek kâfirler de bir kınama ve hesaba çekme maksadıyla (derilerine) kendi uzuvlarına (derler ki: Ne için aleyhimize şâhitlik ettiğiniz?.) Biz sizin yüzünüzden muhakemeye tâbi tutulmuş bulunuyoruz. Derileri de cevap olarak (derler ki: Her şeyi söyleten Allah, bizi) de (söyletti) biz elbette O’nun irâdesine, muhalefet edemezdik. Biz bu şâhitliğe mecburuz, bundan dolayı siz, bizi hesaba çekemezsiniz, (ve) Bir kere düşünmeli değil mi idiniz ki, (O) Yüce Yaratıcı (sizi ilk defa yarattı) yoktan meydana getirdi, sizi birer damla su durumunda bulunan şeylerden büyüyüp gelişmeye eriştirdi, O’nun kudreti her şekilde bilinmiş idi. Artık ne diye bu kıyamet hayatını inkâr etmiş idiniz?, (ve) Size bildirilmiş idi ki, nihâyet (O’na döndürüleceksinizdir.) O Yüce Yaratıcı’nın büyük mahkemesine sevk olunacaksınız,dünyadaki amelinize göre, mükâfat ve ceza göreceksiniz. Bu hakikatlar size evvelce bildirilmişti. Şimdi aleyhinizde olan şahadetten dolayı âzâlarınıza hesap sormaya selâhiyetiniz yoktur. Bu son beyân, ya derilerin beyânatı cümlesindendir veya tek bir ilâhî kelâmı hikâye etmektedir. Nitekim bunu tâkibeden âyet-i kerîme de böyledir.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin kendi aleyhlerine uzuvlarının şâhitlikte bulunmalarına mâni olamayacaklarını ve onların pek bâtıl zanlarını, itikatlarını teşhir ediyor ve onların ilâhî azaptan bir türlü kurtulamayacaklarını ihtar buyuruyor. Ve o kâfirlerin kendilerini aldatan ne kötü kimselere yakın bulunmuş olduklarını ve o yüzden küfr ve isyâna düşmüş, eski kavimler gibi helâke mâruz kalmış bulunduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve) Ey inkârcılar!, (sizin aleyhinize ne kulaklarınızın ve ne gözlerinizin ve ne de derilerinizin şâhitlik etmesinden sakınmıyordunuz) siz küfrlerinizi ve diğer bir kısım günâhlarınızı açıkça yapmakta idiniz, bir kısım günâhları da insanlardan gizlice yapmakta, onların dedikodusundan korkmakta idiniz. Âzânızın aleyhinizde şâhitlik edeceğini hiç düşünmediniz (ve lâkin zannetmiş idiniz ki, şüphe yok Allah, sizin yaptıklarınızdan bir çoğunu bilmez.) gizlice işlediğiniz günâhlar Allah yanında meçhul kalır, artık Allah korkusuyla değil, halkın yerme ve kınamasına uğramamaktan için bir kısım gayri meşrû hareketlerinizi gizlice yapmıştınız. İmam-ı Buharî ve müslim’in ve diğerlerinin rivâyetlerine göre, İbn-i Mes’ud, Radiyallâhü Anh demiştir ki: Ben bir gün Kâbe’ninperdeleriyle gizlenmiş bulunuyordum. Üç kişi girdiler. Biri Kureyş’ten, ikisi de Sekıyf’ten veya ikisi Kureyş’ten biri Sekıyf kabîlesinden idi. İçlerinin eti çok, kalblerinin bilgisi az idi. Birisi dedi ki: Nasıl görüyorsunuz, Allah bizim bu konuşmamızı işitir mi?. Diğeri de dedi ki: Seslerimizi kaldırır isek işitir, kaldırmaz isek işitmez. Bir diğeri de dedi ki: Seslerimizi kaldırır isek işitir, kaldırmaz isek işitmez. Bir diğeri de dedi ki: Eğer bizden bir şey işitiyorsa hepsini de işitir. Ben bunu Resûlullâh Sallallâhu Aleyhi Vesellem’e söyledim, bunu müteâkip Allah Teâlâ “vemâ küntüm testirûne” âyeti kerîmesini indirdi.

Cenab-ı Hak, o gibi yanlış düşünenleri yermek ve tehdit için buyuruyor ki: (Ve işte sizin o zannınızdır ki,) Bir takım günâhlarınızın Allah Teâlâ’ya gizli kalacağı hakkındaki bâtıl kanaatınızdır ki, siz onu öylece (Rab’binize karşı zannetmiş oldunuz) öyle yanlış bir itikatta bulundunuz. İşte o zannınızdır ki, (sizi helâke düşürdü) sizi lânete, alçaklığa ve bayağılığa müptelâ kıldı (artık hüsrâna uğrayanlardan oldunuz) ebedî felâkete mahkûm kaldınız. İşte o kötü zannın ebedî cezası!. § İrdâ: Helâk etmek, yaramaz bir hâle getirmek mânasınadır.

(İmdi) O helâke aday olan kimseler (sabr ederlerse) bir kurtuluş ümidinde bulunurlar da bir yardım talebinde bulunmazlarsa (hemen âteş onlar için bir ikâmetgâhtır) onlar o umdukları kurtuluşa aslâ nâil olamayacaklardır, (eğer bir hoşnutluk dilerse)Sevdikleri bir şeye ermek, Allah’ın rızâsına kavuşmak, o azaptan kurtulmak temennîsinde bulunurlarsa (artık onar hoşnut olacak kimselerden değildirler) onların o temennîlerine icâbet olunmayacaktır. § îstı’tab; Rızâ talebinde bulunmak demektir. “Mutebiyn” de istedikleri şeyler kabul olunan kimseler mânasınadır.

(Ve onlar için) O kâfirler için bu dünyada (bir takım arkadaşları) zararlı yoldaşları, arkadaşları hazırladık, gizleyerek onlara (musallat kıldık) onları aldatmaya çalışıp durdular (artık onlar için) o kâfirlere karşı (önlerindekini ve arkalarındakini süslemiş oldular) yâni: Onlara karşı dünyanın zevk-u sefasını, gayrı meşrû muamelelerini hoş göstermiş, kendilerini onlarla meşgul kılmış bulundular, âhiret hayatını, mesuliyetini de inkâr ederek o kâfirleri âhiret endişesinden de mahrum bıraktılar, dünya varlığının sonsuzluğunu iddia ettiler, tâbilatların, feleklerin üstünde başka bir âlem yaratıcısı bulunmadığını ileri sürerek o gâfil, güzelce tefekkürden mahrum kimseleri inkâra düşürdüler, onları bir takım şehvanî hareketlere sevk edip durdular (ve onların) o aldatmaya kapılan kâfirlerin (üzerine de kendilerinden evvel gelip geçen cinden ve insten olan ümmetler arasında o) azaba dâir, (söz hak olmuş oldu) o söz ise Cenab-ı Hak’kın iblise karşı söylediği sözü ve benzeridir, (şüphe yok ki, onlar) o evvel ve âhır kâfir olanlar: Şeytanlara uyanlar, dinsizlerin aldatmalarına kapılanlar (hüsrâna uğramış kimseler oldular) dünya ve âhiret hayatındazillete lânete, pek büyük bir ziyana uğramış bulundular. İşte küfrün, hakka karşı cephe almanın ebedî cezası!. Kayyezna; Tehyie ettik, hazırladık, kolaylaştırdık, musallat ettik mânasınadır. § Hakka; kelimesi de sâbit oldu, gerçekleşti vuku buldu demektir.

Bu mübârek âyetler, kâfirlerin diğer bir tuzaklarını, Kur’an-ı Kerim’e karşı olan düşmanlıklarını teşhir ediyor. Onların o caniyâne hareketlerinden dolayı ne kadar şiddetli ve ebedî azaplara tutulacaklarını ihtar buyuruyor ve kendilerini sapıtıp küfre düşürmüş olan cinleri ve insanları âhirette görüp ayakları altında çiğnemek, onlardan intikam almak isteyeceklerini şöylece beyân buyurmaktadır, (ve o kimseler ki, kâfir oldular) Hz. Muhammed’in peygamberliğini, yüceliğini tasdik etmeyip küfr ve şirk içinde yaşadılar. Yâni Kureyş müşrikleri ve benzeri kimseler (dediler ki: O Kur’an-ı dinlemeyiniz) o okunurken sükût etmeyiniz (ve onda) onun okunması sırasında (gürültü yapınız) seslerinizi kaldırınız, ıslık çalınız, hurâfelerle karşılıkta bulunun, şiirler okuyun, tâki, okuyanı şaşırtasınız, okunan âyetlerin tesirinden başkalarını kurtarasınız, onun ruhlar üzerindeki tesirine mâni olasınız. (olabilir ki,) böyle hareket ederseniz, siz (galip olursunuz) onun dinlenmesine engel bulunursunuz, İslâmiyetin yayılmasına meydan vermemiş olabilirsiniz. Resûl-i Ekrem Efendimiz, Kur’an-ı Kerim’in âyetlerini açıkça okur etrafta bulunanları aydınlatmaya çalışırdı. Kur’an-ı Kerim’in ruhlar üzerindeki güzel tesirleri görülüyordu. Ebû Cehl gibi kâfirler ise insanların uyanmasına mâni olmak, İslâmiyetin yayılmasına meydanvermemek için kendileri gibi dinsizlere böyle cahilce tavsiyelerde bulunuyorlardı.

(İşte) Öyle (kâfir olanlara) İslâm dinine karşı muhalif cephe almak isteyenlere (elbette) Yüce Allah’a yemin olsun (bir şiddetli azap (attıracağız) niteliği kavranamayacak derecede fecî olan bir cezaya çarpılmış olacaktır. Nitekim o kâfirlerin bir kısmı Bedr gazvesinde vesâirede büyük bir mağlûbiyete uğrayarak, mahv-ü perişan olmuşlardır, (ve onları) O kâfirleri (işler oldukları şeyin) yaptıkları amellerin, hareketlerin (en kötüsüyle cezalandıracağızdır.) kâfirlerin yakınları ziyarete riâyet gibi, misafirlere hürmet gibi, fakirlere yardım gibi güzel amelleri küfrleri sebebiyle uhrevî kıymetini kaybetmiş, sevaba vesîle olmaktan çıkmıştır. Binaenaleyh onların küfr gibi en çirkin amelleri kalmıştır. Artık bu amellerinden dolayı en müthiş azaplara mâruz kalacaklardır. Bu âyetler, okunan Kur’an-ı Kerim’e hürmet gösterilmesine, O’na karşı hürmete aykırı bir vaziyet alınmamasına işâret buyuruyor. Okunan Kur’an-ı Kerim’i bozmaya çalışanlar hakkında büyük bir tehdit içermektedir.

(Bu) Beyân olunan pek ağır ceza (Allah’ın düşmanlarının cezasıdır.) onlar için hazırlanmış bir azaptır ki, o da (âteştir) cehennem âteşinden ibârettir. (onlar için) O din düşmanlarına mahsus (orada) o cehennemde (bizim âyetlerimizi) dünyada iken (inkâr eder) onları dinlemekten böbürlenir (olmalarının bir cezası olarak bir ebedî ikâmetgâh vardır) onlar o cehennem de ebediyyen kalacaklardır, onunazabı kendilerinden aslâ kesilmeyecektir. Her kâfir, cehennemin katlarından birinde ebedî bir hâlde kalarak yanıp yakılacaktır.

(Ve kâfir olanlar) Öyle cehenneme atılacakları zaman muhakkak (diyeceklerdir ki) bu hâdisenin vukuunun kesin olduğuna işâret için mazi sigasiyle (dediler ki) diye beyân buyuruluyor. (Ey Rab’bimiz!. Bizi cinlerden ve insanlardan) şeytani bir tâbiatta bulunan şahıslardan olup da (sapıtmış olanları) bize dünyada iken bâtıl şeyleri süsleyerek göstermiş, bizi Allah’ın dininden mahrum bırakmış olan reislerimizi ve diğer dinsiz şahısları (bize göster, onları ayaklarımızın altına alalım) onlardan intikam almaya çalışalım, onlara lâyık oldukları zillet ve hakareti gösterelim, (Tâki) Onlar cehennemin (en aşağı) tabakalarında (kalanlardan olsunlar) en büyük hakaretlere, azaplara mâruz kalıp dursunlar. Elbette ki, insanları saptırmaya çalışanlar, insanları dinden, güzel ahlâktan mahrum bırakmaya gayret edenler, gelecekte büyük bir ilâhî azaba uğrayacaklardır. Fakat Cenab-ı Hak’kın kendilerine verdiği aklı, temiz yaratılışı kötüye kullanıp da öyle aldatıcı kimselerin sözlerine kıymet vermiş, onların gösterdikleri çıkmaz yolları tâkibeylemiş kimseler de azabı hak etmişlerdir. Kendilerini mâzur göstermeğe aslâ selâhiyetli olamazlar. Her insan hakikî dostu ile düşmanını güzelce anlamaya çalışmalıdır. Sonra pişmanlık fâide vermez.

Bu mübârek âyetler de îman ve doğruluk sâhiplerinin hakkındaki ilâhî vâ’din gerçekleşeceğini bildiriyor. O mü’min ve doğru yoldaki zâtları meleklerin nasıl bir nîmete, bir ilâhî ziyâfete kavuşturmakla müjdeleyeceğini ve aralarındaki dostluğu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Cenab-ı Hak, kâfirler hakkındaki tehdidini, ilâhî vâ’dini bildirdikten sonra müminler hakkında lütfunu, ilâhî vâ’dini de şöylece beyân buyuruyor. (şüphe yok, o kimseler ki, Rab’bimiz Allah’tır dediler) Allah Teâlâ’nın Rablığını, yaratıcılığını birliğini ikrar ettiler (sonra da dosdoğru yolda yürüdüler) bu takvâlarında sebât edip durdular, mükellef oldukları vazifeleri tam bir samimiyetle yerine getirmeye devam eylediler (onların üzerine) Allah tarafından müjdeyle (melekler ineceklerdir) ve onlara hitaben (korkmayın) insanlık icabı yapmış olduğunuz kusurlardan dolayı korkuya düşmeyin, Cenab-ı Hak sizi bağışlar ve kendilerinden ayrılmış olduğunuz çoluk çocuğunuzdan vesâireden dolayı (üzülmeyin) ebedî ferahlığa kavuşacaksınız (ve size) dünyada Peygamberler lisâniyle (vad olunmuş olan cennet ile müjdelenin) çünkü siz cennetlere kavuşacak, onların içinde ebediyyen kalıp nîmetlere ereceksinizdir diyeceklerdir. Meleklerin bu müjdesi, ölüm zamanında, kabirlerde ve dirilme zamanında vuku’ bulacaktır. Ata’nın İbn-i Abbas’tan rivâyetine göre bu âyet-i kerîme, Ebû Bekrıssıddık Radiyallahü Anh hakkında nâzil olmuştur. § İstikâmet: Doğruluk, güzel itikada, amellere, devam etmek, emrlere yasaklara gerektiği şekilde riâyette bulunmak, Allah’ın dini çerçevesinde hareket edip durmaktadır.

Ve melekler, o sâdık mü’minlere diyeceklerdir ki: (Biz dünya hayatında da âhirette de sizin dostlarınızız) biz size dünyada iken iyilik sever bulunur, size hayırlı şeyleri ilhama çalışırdık. Meselâ: Sizi uykudan uyandırır, namaza, oruca sevk etmek isterdik, sizi ahlâksız şeylerden uzaklaştırmak isterdik, âhirette de size şefaatçiyiz, cennetlere girinceye kadar sizden ayrılmayız, sizin üzerinize nezaret etmekte bulunmaktayız, (ve) Ey mü’mîn zâtlar!, (sizin için orada) âhiret âleminde (nefslerinizin hoşlandığı her şey vardır) çeşitli lezzetler, nîmetler, cismanî zevkler hazır bulunmaktadır, (ve sizin için orada) o âhiret âlemindeki (ne isterseniz vardır) her türlü nîmetler tecellîlere, ruhanî zevklere nâil olacaksınızdır, bunlar sizin için takdir edilmiştir.

Ey müminler!. Sizlere vâ’dedilen bu sonsuz nîmetler, lütuflar (Çok mağfiret eden) birçok günâhları affeden ve bağışlayan (çok merhametli olandan) bütün kulları ilâhî rahmeti pek fazla bulunan Allah Teâlâ tarafından (bir ziyâfet olmak üzere) size ihsân buyurulmuş olacaktır. Artık bunun şükrünü ifâya devam ediniz. § Nüzül: Misafirlere geldikleri zaman yemeleri için hazırlanan yemek vesâire demektir.

Bu mübârek âyetler de dost edinmeye lâyık olan zâtların kimlerden ibâret olunduğuna işâret ediyor. İyi ameller ile kötü amellerin Allah katında eşit olamayacağını bildiriyor. İnsanların kalblerini uzlaştırmak, kendilerini irşâd ile düşmanlıklarını bertaraf etmeninçaresini gösteriyor. Öyle güzel ahlâki bir vazifenin yerine getirilmesine engel olacak olan şeytanî vesveselerden dolayı da Cenab-ı Hak’ka sığınılmasını emr ve tavsiye buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve daha güzel kim vardır) Elbette ki: O’ndan daha güzel sözlü bir zât yoktur. Evet.. (Allah’a dâvet eden) Cenab-ı Hak’kın birliğini tasdike ve O’na ibâdet ve itaate insanları teşvik eyleyen (ve) kendisi de (sâlih amelde bulunan) güzel güzel ibâdetlerde, ahlâkî vazifeleri yerine getirmeye çalışarak bir örnek teşkil eden (ve şüphe yok ki, ben bir müslümanım diyen) müslüman olma şerefine erişmesinden dolayı iftihar edip bir takım bozguncuların ümitlerini parçalayan (kimseden) elbette ki, öyle iyiliksever, dindar, İslâmiyet’le iftihar eden, böyle seçkin üç özelliğe sâhip bulunan zâttan daha güzel sözlü bir kimse bulunamaz. İbn-i Siyrin ve Suddi gibi zâtlar diyorlar ki: Bu âyet-i kerîmedeki kimseden maksat, Resûlullâh’tır. Çünkü o, Allah’ın birliğini yaymış insanları yüce dine dâvet buyurmuş, kendisi de dâima ibâdet ve itaat ile meşgul olmuştur. Hâlâ onun yaydığı ilâhî din sâyesinde vakit vakit bir nice insanlar Allah’ın birliğini tasdik etmekte İslâmiyet’le şereflenebilmektedir. Maamafih bu âyetin bu hükmü umumîdir. Bu üç üstün niteliğe sâhip olanların hepsini de içirmektedir. Güzel amel sâhibi olan müezzinler de, hatipler de, vaizler de, imamlar da bu şerefe sâhip bulunmaktadırlar.

Evet.. Kulların Kerem Sâhibi mâbud için yaptıkları güzel amellerin kıymeti pek fazladır. Maamafih kulların kendi aralarında yaptıkları güzel muamelelerin de büyük bir yeri vardır. İşte Cenab-ı Hak buna işâret buyuruyor ki:(Ve iyilik de kötülük de eşit olamaz) Meselâ: Cömertlik ile cimrilik, sabr ile gazap, af ile intikam, ilm ile cehâlet eşit değildir. İnsan mümkün olduğu kadar fenâlıklara karşı iyilikte bulunarak uyulacak bir örnek olmalıdır. Böyle bir üslûp ile de başkalarını ikaza, ahlâkını güzelleştirmeğe sebep bulunmalıdır. Nitekim Resûl-i Ekrem, Sallallahû Aleyhi Vesellem Hazretleri kavminin bir çok ezâ ve cefâsına karşı sabr etmiş, onları ıslâha çalışmış, Yarabbi kavmime hidâyet buyur, çünkü onlar bilmiyorlar diye duada ve niyâzda bulunmuştur. İşte Cenab-ı Hak, bu hususta da bize en güzel bir hareket tarzını gösteriyor. Şöyle ki: kötülüğü, bâzı kimselerin câhilce, beyinsizce, düşmanca hâllerini, zarar verecek hâdiseleri (bertaraf et) onların giderilmesine, terk edilmesine gayret göster, (o şey ile ki, o) şey, haddizâtında (en güzeldir) meselâ: Fenâlık yapana ihsânda bulun, bâzı kusurları görmemezlikten gel, bir takım kötü huylara karşı güzel huy göster, gazabı tahrik eden şeylere karşı sabr ve sükûnetten ayrılma (artık o zaman seninle kendi arasında düşmanlık olan kimse) mahcub olur, kendi kötü hâlini düşünür, hakkında gösterilen güzel muameleden dolayı şükrân borçlu olur, o kötü hareketlerini terk eder. Düşmanlığı muhabbete çevrilmiş bulunur, (sanki bir sadâkatli) Şefkatli (dosttur) gibi bir hâle bulunabilir. Mukatil diyor ki: Bu âyet-i kerîme Ebû Süfyan Bin-i Harb hakkında nâzil olmuştur. Vaktiyle Peygambere düşmanlığı var idi. Sonra İslâmiyeti kabul ederek Resûl-i Ekrem’in dostu oldu ve akrabalık itibariyle o Yüce Peygamberin sadâkatli bir dostu bulundu. Tefsir-ül Meragi. Kısacası: bir takım düşmanların ezâ ve cefâsına karşı sabretmek, onların hoş olmayan lâkırdılarına kıymet vermeyip sükût eylemek, onların kötülüklerine karşı iyilik ile karşılıkta bulunmak, büyük bir ahlâkî fâzilet eseridir.Bunların ruhları üzerinde büyük tesirleri vardır, bir takım kimselerin durumlarını değiştirerek güzel ahlâk ile vasıflanmalarına vesîle olabilir. “Düşmanın sitemini anlamamak, düşmana sitemdir. Nitekim tarihçi Raşit rahmetli de şöyle demiştir. “Cedelkârane hamuşî kadar rengin cevap olamaz” “ Sükûtün merdi dâna, hasmını ilzam için saklar” “Hamim” kelimesi, sâdık, şefkatli bir yakın, dost mânasınadır. Bir şahsın işine ehemmiyet veren dostu mânasına da gelir. Maamafih ısı su, soğuk su, çok sıcak bir zamanda yağan yağmur, malın hayırlısı mânalarını ifâde eder.

(Ve bunu) Böyle bir tavsiyeyi, fenâlığa karşı iyilik ile muamelede bulunmak karakterini, bu seçkin özelliği, (sabr edenlerden başkası kabul edemez) sabr ile vasıflanmış olan zâtlar, bu husustaki tavsiyeyi takdir edip kabul eder, ona göre hareketini tanzime çalışır. Evet.. Bu mühim tavsiyeyi, bu husustaki güzel olgun ahlâkı (pek büyük bir nâsip sâhibi olandan) dünya ve âhiret saadetlerinde nâsipli bulunan zâtlardan (başkası kabul edip yüklenemez.) öyle affedici, şerefli bir muamelede bulunmak istemez, bunun güzel bir meyve vereceğini takdir edemez. Binaenaleyh kötülüklere karşı iyiliklerde bulunmak, ahlâksızlığa karşı güzel bir ahlâk ile mukabelede bulunmak, fâzilet ve saadet sâhipleri olan zâtlara mahsus pek üstün bir özelliktir.

Evet.. Kötülüklere karşı iyilikle karşılık vermek, büyük bir kahramanlıktır. Nefs üzerine hâkimiyetin bir nişânesidir. (Ve şâyet seni şeytan tarafından bir vesvese) Bir intikam hissi, seni bu affedici muameleden (çevirmek) fenâlığa karşı fenâlıkla mukabelede bulundurmak (isterse) seni o tavsiye edilen güzel muameleden alıkoymak dilerse ona iltifat etme (hemen Allah’a sığın) öyle şeytanî hâtıraların tesiri altında kalmamak için Hak Teâlâ’dan yardım, muvaffakiyet niyâz et. Allah’a tevekkül et, sığın (şüphe yok ki, O’dur) Evet.. O Hikmet Sâhibi Yaratıcı, her şeyi hakkıyla (işiten, bilen O’dur) ancak o Kerem Sâhibi ezeli mâbuddur. Binaenaleyh o Kerem Sâhibi Yaratıcı seni düşmanların fenâlıklarından, suikastlerinden muhafaza buyurur, nihâyet muvaffakiyet, ilâhî zafer senin tarafından tecellî eder durur. “Nezğ” kelimesi, dürtmek, vesvese vermek, bozmak, halk için fitne bırakmak mânasınadır.

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’nın varlığına, kudret ve hikmetine şâhitlik eden göklerdeki ve yerlerdeki yaratılış eserlerini dikkat nazarlarına sunuyor. Allah’ın zâtına meleklerin gece ve gündüz ibâdette bulunduklarını beyân ile müşriklerin câhilce hâllerinin ehemmiyetsizliğini teşhir bulunuyor. Ve O Yüce Yaratıcının insanları öldürdükten sonra tekrar hayata kavuşturmaya kaadir olduğuna dâir yeryüzünü vakit vakit nasıl büyüyüp gelişmeye erdirerek hayata kavuşturduğunu bir delil olarak beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve O’nun) O Yüce Yaratıcı’nın varlığına birliğine, kudretine, hâkimiyetine şâhitlik eden (âyetlerindendir) açık, parlak delillerindendir (gece ve gündüzve güneş ve ay) bunlardan her biri bir mühim kudret eseridir, bir Yaratılış hârikasıdır, o Kudret Sâhibi Yaratıcı’nın ilâhlığına pek mükemmel bir delildir. Artık gâfil insanlar!, (ne güneşe ve ne de ay’a secde etmeyin) Onlar birer mahlûktur. Cenab-ı Hak’kın dilemesiyle öyle meydana gelip durmaktadırlar, hiçbiri bizzât mevcut, değildir ve mâbutluk vasfını taşınmamaktadır. Siz onların Yaratıcısını tasdik edin (ve onları yaratmış olan) o Yüce Yaratıcı’ya (secde ediniz) O’nun yaratmış olduğu şeylere secde ederek şirke düşmeyiniz (eğer siz O’na) O Kâinatın Yaratıcısına (ibâdet etmek istiyorsanız) böyle ibâdetinizi yalnız O’na tahsis ediniz., başkalarına tapınıp durmayınız. Bu ilâhî beyân, sâhibi gibi yıldızlara tapınan ve onlara tapmalarıyla Allah’a ibâdet etmekte olduklarına inanan müşrik kavimlerin iddialarını red etmektedir. Bu, bir secde âyetidir.

(Eğer) O müşrik kimseler, (kibirlenmek isterlerse) yalnız Allah Teâlâ’ya ibâdette bulunmaktan kaçınır, bu husustaki peygamber emrine itaatten böbürlenerek yüz çevirirlerse onların ne kıymetleri var. Cenab-ı Hak onlara bir ehemmiyet vermez, onlar lâyık oldukları âkıbete uğrarlar, (çünkü Rab’bin katında bulunanlar) yâni: Cenab-ı Hak’kın mânevî katında makbul bulunan melekler (O’nun için) o şirk ve benzerden uzak olan Allah için (gece ve gündüz tesbîhte bulunurlar) O’nun birliğini tasdik’e yüce şânını kutsamaya devam ederler, (ve onlar) melekler, gece ve gündüz ibâdette bulunurlar, aslâ (usanmazlar) o kulluk vazifelerini tam bir huzur ile, mânevî bir zevk ile yerine getirmeye devam ederler.

O Yüce Yaratıcının varlığına, kudretine bir nice gök cisimleri şâhitlik ettiği gibi yeryüzü de şâhitlik etmektedir. Evet.. (Ve O’nun) O Kerem Sâhibi Yaratıcının kudretine şâhitlik ve işâret eden (âyetlerindendir ki,) yaratmış olduğu pek ibret verici alâmetlerdendir ki: (yeryüzünü) vakit vakit, kış olunca (kupkuru bir hâlde görürsün) âdeta zelilce bir vaziyet almış, üzerinde yeşillikten, rengârenk çiçeklerden vesâireden eser kalmamış bulunur, (ne zamanki onun üzerine su indirmiş oluruz) Yağmurları yağdırır, onları yeniden bir feyz ve berekete nâil kılarız, o yeryüzü tekrar (harekete başlar ve kabarır) toprağı kımıldanır, kendisinden çeşit nebatlar, çiçekler meydana gelir, yeniden bir hayata kavuşmuş bulunur. Artık düşünmeli!, (muhakkak o zât ki,) o Kudret Sâhibi Yaratıcıdır ki, (ona hayat vermiştir) o yeryüzünü öyle yeniden büyüyüp gelişmeye çeşitli ekinlere meyvelere kavuşturmuştur, (elbette ki, ölüleri de dirilticidir) insanları da öldürdükten sonra tekrar yeni bir hayata kavuşturacaktır. (Şüphe yok ki, O) Yüce Yaratıcı (herşey üzerine hakkiyle kaadirdir.) binaenaleyh insanları da öldürdükten sonra tekrar hayata kavuşturmaya inanıyoruz ki, kaadirdir. Hangi düşünceli bir insan, bu hakikati inkâr edebilir?.

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’nın birliğine, kıyametin vukuuna âid delilleri yanlışyorumlayan ve değiştirenleri tehdit ediyor, öyle kâfirlerin kıyamette âteşe atılacaklarına işârette bulunuyor. O kâfirlerin inkâr ettikleri Kur’an-ı Kerim’in nasıl bir ilâhî kitap olduğunu ve O’nun evvel ve âhır bâtıl şeylerden her şekilde uzak bulunduğunu haber veriyor ve Resûl-i Ekrem’i teselli edici olarak Cenab-ı hak’kın hem mağfiret ve hem de şiddetli azab sâhibi olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ buyuruyor: (şüphe yok o kimseler ki, âyetlerimizde haktan ayrılarak) Onları yererek, onları yanlış yorumlamaya cür’et göstererek doğru yoldan (sapıtırlar) işte öyle dinsiz inkârcı kimseler (bize karşı gizli kalamazlar) onların her hâli Allah tarafından bilmektedir. Bir kere düşünmelidirler, küfr ve inkârından dolayı (Âteşe atılan mı hayırlıdır yoksa) Allah’a îman ve itaad etmiş olduğu için (kıyamet günü emin bir hâlde gelecek olan mı?.) hayırlıdır. Muhakkak ki, bunlar eşit değildirler. İşte kâfirler, inkârcılar âteşe atılacaklardır. Doğru sözlü mü’minler de emniyetler içinde cennetlere varacaklardır. Artık hangi zümrenin hayırlı olduğu açık değil midir? Elbette ki, öyle küfr ve inkâra düşenler, cehennem âteşine aday bulunmuşlardır. Artık ey insanlar!. Eğer siz hakkı kabul etmez iseniz (dilediğinizi yapınız) sonra onun cezasına elbette uğrayacaksınızdır. (şüphe yok O,) ilm Sâhibi Yaratıcı, sizlerin (ne yaptığınızı hakkiyle görücûdür) hiçbir hareketiniz onun için gizli kalamaz, hepinizi de amellerinizin gereğine kavuşturacaktır. Ne büyük bir tehdit ve irşâd!. § İlhad; Yüz çevirmek, haktan dönmek, yermek ve kınamak bâtıl tevillerde, mânasız gürültülerde bulunmak, doğruluktan ayrılmak demektir. Asıl mânası: Mezara koymak, çukura düşürmek demektir.

(Şüphe yok) Mülhidler (o kimselerdir ki) hakikatları bâtıl bir şekilde yorumlamaya ve değiştirmeye çalışanlar, kutsal şeyleri yeren ve kötüleyen şahıslardır ki, (kendilerine geldiği zaman) Yüce Peygamber tarafından teblîğ edildiği vakit (Kur’an-ı inkâr etmişlerdir) artık onlar, lâyık oldukları müthiş âkıbete hazırlansınlar. (ve muhakkak ki, o) Kur’an-ı Kerim (elbette azîz) eşi bulunmayan, pek kuvvetli, yüce ve menfaatleri pek çok olan (bir kitaptır) semâvî kitapların sonuncusudur, fâziletlisidir, dâima ilâhî koruma altındadır.

Evet.. O Kur’an-ı Kerim, ilâhî bir kitaptır ki, (O’na ne önünden ve ne de ardından bâtıl bir şey gelemez) onun yüceliğini, kutsallığını inkâra hiçbir yol yoktur. O’nun bir söz mûcizesi olduğunu, onun ilâhî vahye dayanan bir hidâyet ışığı bulunduğunu hiçbir akıllı kimse, bir doğru eser yalanlayamaz. Çünkü öyle mübârek, öyle her şekliyle yüksek, her yönüyle fâideli ve eşsiz olan apaçık kitap (hâkim, hamîd olandan) hikmetine, mükemmel sıfatlarına nihâyet bulunmayan Yüce Yaratıcı tarafından (indirilmiştir.) Son Peygamber olan Hz. Muhammed Aleyhisselâm’a ihsân buyurulmuştur. Artık O’nun o yüce, kutsî mahiyetini kim inkâra, yoruma kaadir olabilir?.

Ey Muhammed!. Bir takım alçak şahısların dedikodularından dolayı üzülme (Sana senden evvelki Peygamberlere denilmiş olan şeyden başkası denilmiyor) vaktiyle dünyaya şeref vermiş olan bir nice Peygamberleri de inkârcı olan kavimleri yalanlamış, onların da teblîğetmiş oldukları kitapları kabulden kaçınmışlardı. Bu kaçınmak insanlık âleminde öteden beri süregelen bir katılık, bir cehâlet eseridir. Bu hâle karşı o Peygamberler sabr etmişlerdi. Artık Ey Son Peygamber!. Sen de sabret. Fazla üzülme, herkes lâyık olduğu âkıbete kavuşacaktır. Diğer bir yoruma göre de: Ey Yüce Peygamber!. Allah Teâlâ, senden evvelki Peygamberlere kavimlerin beyinsizliklerine karşı sabr etmelerini, tevhid dinini yaymaya çalışmalarını emr etmiş olduğu gibi sana da o şekilde emrediyor. Artık sen de sabr et, peygamberlik vazifeni yapmaya çalış, elbette bunun mükâfatını göreceksindir. (Şüphe yok ki, senin Rab’bin) Seni peygamberlikle görevlendiren yüce mâbudun (elbette mağfiret sâhibidir) îman edenleri, günâhlarından tevbekâr olanları affeder, bağışlar, nîmetlere erdirir (ve) o Hikmet Sâhibi Yaratıcı, (pek acıklı azap sâhibidir) öyle dinsizliklerinde devam edenleri, Peygamberleri inkâra, ilâhî âyetleri değiştirmeğe ve onlarda alay etmeye cür’et gösterenleri de elbette pek şiddetli azaplara uğratacaktır.

Bu mübârek âyetler, Kur’an-ı Kerim’in arap lisânı üzere inişinin hikmetini bildiriyor. Bu hususta itiraza mahâl bulunmadığını ve o ilâhî kitabın kabiliyetli kimseler için sırf hidâyet ve şifâ olduğunu izah ediyor. Semâvî kitaplara karşı bir takım kimselerin boş itirazlarda bulunmalarının câhilce bir âdet olduğuna Mûsa Aleyhisselâm’a verilmiş olan kitap hakkındakiihtilâfları bir misâl olarak gösteriyor. Eğer Allah katında belirlenmiş bir müddet bulunmasa idi öyle inkârcı, tereddütlü kimselerin derhal Allah’ın kahrına uğramış olacaklarını ihtar ediyor ve herkesin kendi ameline göre mükâfat ve ceza göreceğini ve Cenab-ı Hak’kın zulmden uzak olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Bir takım arab müşrikleri: Bizim kalblerimiz perdeler içindedir, bize yapılan tebligâtı anlamıyoruz diyorlardı veyahut onların bir kısmı; Kuran başka bir lisân ile nâzil olmalı değil mi idi? Diye kâfirce lâkırdılarda bulunuyorlardı, İşte bu gibi kimseleri red için Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (Ve eğer onu) yüce bir zikir olan Kur’an-ı Kerim’i (yabancı bir lisân ile) indirilmiş (bir Kur’an kılsa idik) o Arapça değil, yabancı lisânda bulunsa idi (elbette) o inkârcı kâfirler (derlerdi ki) bu kitabın (âyetleri) içerdiği hükümlerden, meseleler (ayrıntılı şekilde anlatılmalı) bizim lisânımızla beyân olunmalı (değil mi idi?) neden öyle başka bir lisân ile nâzil olmuş bulunuyor?. Ve şunu da ilâveten söylerler idi ki: (arabî) Olan, Arap lisâniyle konuşan bir Peygambere (yabancı bir lisân ile) Kuran indirilmiş (olur mu?.) ne için o kitap, o Peygamberin kendi lisânı olan Arapça ile indirilmemiş derlerdi. Halbuki, o kitap, en ebedî bir lisân olan ve Yüce Peygamber’in asıl lisânı bulunan arapça olarak indirilmiştir. Artık öyle bir itirazda bulunmalarına mahâl kalmamıştır. Resûlüm!. O inkârcılara iddialarını red için (deki: O) Kur’an-ı Kerim (îman edenler için bir hidâyet vesîlesidir) onları hak yoluna eriştirir (ve bir şifâdır) o mü’minlerin kalblerini şek ve şüpheden, mânevî hastalıklardan arzulardan kurtarır. Binaenaleyh ey inkârcılar!. Siz de imân şerefine nâil olsanız kalbleriniz mânevî hastalıktan kurtulur, artık öyle perdeler içinde kalmamış olur (ve o kimseler ki,) bilâkis (îman etmezler) Allah’ın birliğine, O’nun Peygamberlerinin risâletine ve o Peygamberin teblîğ ettiği ilâhî kitabınhükümlerine inanmazlar, artık onların bir îmansızlıklarından dolâyıdır ki, (onların kulaklarında bir ağırlık vardır) onun içindir ki, Kur’an’ın âyetlerini işitemezler, onları güzelce dinleyip uyanmazlar. Bundan dolayı (o) Kur’an-ı Kerim (onlara karşı bir körlüktür) o apaçık kitabın güzelliğini göremezler, onun hükümlerini kendilerine teblîğ eden zâtın peygamberliğini görüp anlayamazlar. Körükörüne itirazlara devam eder dururlar. Sanki (onlara uzak bir mekândan bağırılıverir) artık kendilerine yöneltilen hitabeleri, nasihatları işitip kavrayamazlar. Cehâletleri içinde yaşamaya devam ederler. Onların o gâfilce hâlleri, kendilerine pek uzaktan seslenilen kimselerin hâllerine misâl yoluyla benzetilmiştir. O uzaktan olan bağırma, anlaşılmayacağı gibi o inkârcılar da kendilerine yönelen hitabeleri sanki pek uzaktan yapılıyormuş gibi anlamaktan mahrum bulunmuşlardır. .

Evet.. Ey Muhammed (A.S.)!. Sen üzülme. Öteden beri insanların bir kısmı hakkı kabul ederse de diğer bir kısmı kabul etmez. İlâhî kitapları kabul etme ve etmeme hususunda cemiyetlerin eski âdetleri bu şekilde süregelmiştir. (And olsun ki) Muhakkak bir hâdisedir ki, biz (Mûsa’ya da kitab verdik) ona Tevrat’ı ihsân ettik (onda da ihtilâf edildi) onun kavminin bir kısmı o kitabı kabul ettiği hâlde diğer bir kısmı kabul etmedi, onun semâvî bir kitap olduğunu inkâr edip durdular, (ve eğer Rab’binden bir söz geçmiş olmasa idi) Bu Muhammed ümmeti arasındaki inkârcıların cezalarını kıyamet gününe tehir hususunda bir ezeli irâde bulunmasa idi (elbette onlarınaralarında iş bitiriliverirdi.) daha dünyada iken Allah’ın kahrına uğrar, hepsi de birden mahv ve perişan edilmiş olurdu. Nitekim eski inkârcı kavimlerin birçokları böyle bir felâkete mâruz kalmışlardır, (ve şüphe yok ki, onlar) Bu ümmet arasındaki inkârcılar (ondan) O Kur’an-ı Kerim’den (elbette tereddüde düşürücû bir şek içindedirler) onlar kendilerince bile kuvvetli görülecek bir delile dayanamamaktadırlar. Bununla beraber, bir inat, bir taklit bir şeytanî vesvese neticesi olarak Kur’an-ı Kerim’i inkâra cür’et göstermektedirler. O gâfiller bilmiyorlar ki, o çirkin, inkârcı hâllerinin cezasına bir gün uğrayacaklardır.

Evet.. Muhakkak ki, (Kim) bu dünyada iken (bir sâlih iş yaparsa) güzel bir itikatta bulunursa, Kur’an-ı Kerim’e inanırsa, üzerine düşen vazifeleri yapmaya çalışırsa, bu güzel hareketi (artık kendi nefsi içindir) bunun fâidesi kendisine âidtir, kendi lehine hareket etmiş olur. (ve) Bilâkis (kim kötülükte bulunursa) küfre, isyâna düşerse (artık kendi nefsi aleyhinedir) onun zararı da başkasına değil, kendi şahsına âidtir, (ve Rab’bin kulları için zulm edici değildir) Kullarının hakkında adâlete zıt bir fiil, Cenab-ı Haktan çıkmaz. Onların mükâfata veya cezaya ermeleri adâlet ve hikmet gereğidir. Binaenaleyh azaba mâruz kalanlar, kendi kötü hareketlerinin cezasına uğramış olacaklardır. Büyük hikmet sâhibi olan Allah Teâlâ’dan hâşâ zulm etmek haksız yere ceza vermek aslâ düşünülmüş değildir. Buna inanıyoruz.

Bu mübârek âyetler, kıyametin vuku bulacağı günü ve geleceğe âid bir kısım hâdiselerin vuku zamanını Cenab-ı Hak’tan başkasının bilmediğini haber veriyor. Müşriklerin âhirette “nerede ortaklarım” diye bir alay ve kınama için mâruz kalacakları suale cevaben o ortak edinmiş oldukları şeylerin kendilerinden ayrılmış olduklarını onlardan bir fâide göremeyeceklerini itiraf edeceklerini bildiriyor, insanların muhtelif ruh hâllerine işâret için onların fâideli şeyler istemekten geri durmadıklarını ve bir kötülüğe uğrayınca da artık ümitlerini keserek ümitsizlik içinde kaldıklarını hikâye buyuruyor. Allah tarafından bir nîmete kavuşunca kendilerinin o nîmete lâyık olduklarını ve kıyametin kopamayacağını iddia ederek şükür vazifesini yerine getirmekten kaçındıklarına ve faraza kıyamet kopsa da yine güzel nîmetlere kavuşacaklarını kibirli bir tarz ile ifâde eder olduklarına ve halbuki onların ağır azaplara tutulacaklarına işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Kıyameti bilmek, O’na) O ilm Sâhibi Yaratıcı’ya (havale olunur) kıyamet ne vakit vuk’u bulacaktır, diye sual edilecek olsa, onu Allah Teâlâ bilir, denilmelidir. Çünkü o zamanı Cenab-ı Hak, kullarına hikmet gereği bildirmemiştir. Tâ ki, insanlar dâima onun vuk’u bulacağını düşünerek uyanıkça hareket etsinler. Bir hadis-î şerifte deniliyor ki: Cibril Aleyhisselâm, Resûlullâh Sallallâhü Aleyhi Vesellem’den kıyameti sormuş, o da buyurmuş ki: Ondan sorulan, sorandan daha âlim değildir. Rivâyete göre müşrikler, Resûl-i Ekrem’e demişler ki: Eğer sen Peygamber isen bize kıyametin ne zaman kopacağını haber ver. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur. Evet.. İstikbâle âid bir takım şeyleri bilmek, Allah’ın ilmine havale edilmiştir. Kısacası (ve ne meyvelerden bir şey, tomurcuklarındançıkar ve ne de bir dişi, yüklü kalır ve ne de doğurur, ancak onun) O Yüce Yaratıcı’nın (bilmesiyledir) takdiriyledir, onun ilminden hiçbir şey hariç kalamaz ve onun takdir buyurmadığı hiçbir şey meydana gelmedikçe onu insanlar tamamen bilip takdir edemezler. Deniliyor ki: Bu âyet-i kerîme bir delildir ki: Müneccimler de hiçbir şeyin vücuda gelip gelmeyeceğine kat’i sûrette hükmedemezler. Onlar ancak bâzı alâmetlerden dolayı bir zan kabilinden olarak bâzı iddialarda bulunurlar, bu iddiaları bâzen isâbet eder, bâzen de isâbet etmemiştir. (ve) Ey Yüce Peygamber!. Kavmine ihtar et (o gün ki, onlara) Cenab-ı Hak’ka ortak koşanlara Allah Teâlâ kınamak için (nidâ eder ki: Nerede benim ortaklarım?.) dünyada iken bana ortak sanarak kendilerine tapmış olduğunuz şeyler şimdi nerede kaldılar?. O müşrikler de (derler ki: Sana arzettik) sana karşı bu kıyamet gününde itiraf ederek kanaatımızı bildirmiş olduk ki, (bizden hiçbir şâhit yoktur.) Senin Yüce zâtına yaratıcılık, mâbutluk itibariyle bir ortak bulunmadığı artık hepimizce bilinmiş bulunmaktadır, bunun hilâfına bir kimse şâhitlikte bulunamaz. Müşrikler, bu ifâdeleriyle o tapmış oldukları putlardan, şahıslardan berî olduklarını itiraf etmiş olacaklardır. § Ekmâm; Zarf, içinde bir şey konulup saklanan kav, henüz açılmamış bulunan çiçek tomurcuğu mânasına olan “küm” kelimesinin çoğuludur. § Ezan; da bildirmek, duyurmak ve ilân etmek mânasınadır.

Evet.. O kıyamet gününde artık hakikat tecellî etmiş (Ve onlardan) o müşriklerden (evvelce) dünyada iken (tapıp durdukları şeyleri) bâtıl mâbutları (kayb oluvermişlerdir.)onlardan aslâ bir fâide görememiş, onların Cenab-ı Hak’ka ortak olamayacaklarını tamamen anlamış bulunacaklardır, (ve kendileri için bir sığınılacak) Kaçıp Allah’ın azabından kurtulunulacak (yer olmadığını anlamışlardır.) Heyhât ki, artık o anlayışlarının kendilerine bir fâidesi olmayacaktır. İnsanlar, daha dünyada iken o âkıbeti düşünerek yanlış kanaatlerini ıslâh etmeli değil midirler?. Sonra pişmanlık, kusur tarafı bir fâide vermez. § Mehis; Makar, dönüp gidilecek yer; kaçıp kurtulacak bir mahâl demektir.

(İnsan) Bu dünyada iken bir takım maddî, fâni şeylere âid isteklerde bulunur. Meselâ: Sıhhat ister, fazlaca yaşamak ister, büyük bir servete nâil olmak ister. Böylece (iyilik istemekten usanmaz) ihtiraslı bir şekilde dünyaya tâlip bulunur. Bir kere de âhireti düşünüp onu da temine çalışmalı değil midir?, (ve eğer kendisine bir fenâlık dokunursa) Bu dünyaya âid, ortadan kaldırılması mümkün, bir mûsibet, hastalık gibi ve fakirlik gibi bir ârızâ isâbet ederse (hemen ümidini kesmiş, ümitsizliğe düşmüş olur) Cenab-ı Hak’kın fazlından, rahmetinden ümidini kesmiş bir hâlde bulunur. Böyle garip bir ruh hâlinin tesiri altında kalır. Halbuki, bir insan, Kerem Sâhibi Yaratıcının lütfundan, merhametinden ümidini aslâ kesmemelidir, kendisine bir keder isâbet ederse onun bir hikmete dayalı olduğunu bilerek hemen Cenab-ı Hak’ka sığınmalıdır, kendisinin selâmete kavuşturulmasını o Kerem Sâhibi Yaratıcısından niyâz eylemelidir.

(Ve eğer ona) O ârızâya uğramış olan insana (dokunan bir sıkıntıdan) nefsine âid bir ârızâdan, geçimine dâir bir sıkıntıdan (sonra tarafımızdan bir rahmet tattırırsak) o ârızâyı, o sıkıntıyı kendinden bertaraf edersek (elbette diyecektir ki, bu) eriştiğim muvaffakiyet, kurtuluş ve genişlik (benim içindir) bu benim hakkımdır. Ben buna kendi bilgimle, kendi çalışmamla nâil oldum, artık bu, benden kaybolmayacaktır, bu bana çocuk ve çocuğuma mahsus ebedî bir varlıktır (ve zannetmem ki, kıyamet kopsun) öyle bir değişmenin vukuuna ben inanmıyorum. (ve eğer Rab’bime döndürülür isem) faraza kıyamet kopar da ben Allah’ın huzuruna sevk edilir isem (şüphe yok, kendim için onun yanında bir iyilik vardır) madem ki, ben bu dünyada bu nîmete, bu servete nâil oldum, demek ki, ben âhirette de bunlara nâil olacağını, cennete kavuşacağım. Böyle gâfil, câhil, akılsız şahsına böyle bir kıymet veren kimse, böyle akılsızca bir iddiaya cür’et eder. Cenab-ı Hak ise onun bu bozuk iddiasını red için buyuruyor ki: (fakat o küfre düşmüş olanlara) Dünyada iken (ne yapmış olduklarını) nasıl inkârlarda, günâhlarda, hatalarda bulunmuş olduklarını kendilerine (elbette haber vereceğiz) onlar o vakit nasıl yanlış düşünmüş, ne kadar fenâ hareketlerde bulunmuş olduklarını tamamen anlayacaklardır, (ve elbette onlara pek ağır azaplardan tattıracağızdır) Onları ebedî şekilde cehenneme atarak onun takdirlerinin üstünde olan azabiyle kendilerine azap edeceğiz. İşte dünyadaki küfrlerinin, ilâhî nîmetlere karşı nankörlükte bulunmuş olmalarının ve bir takım bozuk iddialarda, bencilliklerde bulunmalarının ebedî cezası!.

Bu mübârek âyetler, insanların bir hâl üzere kalmayıp nîmet zamanında da, nîmetin yok olması zamanında da başka başka vaziyetler aldıklarını bildiriyor. Allah tarafından nâzil olan bir Kur’an’a karşı inkârcı vaziyet alanların haktan ne kadar uzak bulunduklarını ihtar ediyor. O Kur’an’ın semâvî bir kitap olduğuna dâir dış âlemde ve insanların nefslerinde birçok delillerin ortaya çıkacağını ve Cenab-ı Hak’kın her şeyi görüp bildiğini ve ilmiyle her şeyi kuşatıcı bulunduğunu, o inkârcıların ise kıyametin kopmasından şek ve şüphe içinde yaşadıklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve insana nîmet verdiğimiz zaman) ondan hastalık gibi, ihtiyaç gibi şeyleri bertaraf edip kendisine sıhhat, bol geçimlik gibi şeyleri ihsân ettiğimiz vakit (yüz çevirir) ibâdetten, teşekkürden kaçınır (ve böbürlenmekte bulunur) kibirli bir vaziyet alır, yükümlü olduğu vazifeleri yerine getirmeye tenezzül etmez, (ve ona) Bilâkis (bir kötülük dokunduğu zaman ise) meselâ: Bir hastalığa bir ihtiyaca müptelâ olduğu vakit ise (artık bol bol duacıdır) o zaman Cenab-ı Hak’kı hatırlar, O’na duada, niyâzda bulunur durur, tâki o mûsibeti kendisinden açıverip gidersin. Halbuki, o mûsibetten evvel kibirli bir hâlde yaşıyor, ne Peygamberi, ve ne de ona nâzil olan Kur’an-ı tasdik etmiyor, inkârcı, bir hâlde bulunuyordu. “Neâ bicânibihi” kendi nefsiyle uzaklaşmış, olanca varlığıyla böbürlenmiş, vazifesini yapmaktan kaçınmış demektir. § Ariz; de çokça enli demektir ki: Bir şeyi pek çokça yapmaktan kinâyedir.

Ey Yüce Peygamber!. O inkârcılara (Deki:Bana haber veriniz) fikrinizi açıklayınız bakalım (eğer O) inkâr ettiğiniz Kur’an (Allah tarafından olmuş ise) o, Yüce Yaratıcı tarafından vahy edilmiş bir kitap ise ki, onun öyle olduğu katiyyen sâbittir (sonra) siz (onu inkâr etmiş iseniz) artık siz haktan uzak düşmüş, sapıklık içinde kalmış olmaz mısınız?. Artık düşününüz!. Sizin gibi haktan (uzak bir muhalefette bulunan bir kimseden daha sapık kim vardır?.) Yâni; Ey inkârcılar!. İşte siz böyle haktan ayrılmış, onun Peygamberine, kitabına muhalefet etmiş, sapıklık içinde kalmış kimselersiniz.

Evet.. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (Yakında onlara) Öyle ilâhî hakikatları, Kur’an-ı Kerim gibi bir ebedî mûcizeyi inkâr eden müşriklere, câhillere (ufuklarda) yerlerin ve göklerin çevrelerinde (ve kendi nefslerinde olan âyetlerimizi göstereceğiz) eski ümmetlerin inkârları yüzünden nasıl felâketlere uğrayıp yurtlarının harap bir hâlde kalmış olduğunu ve şimdiki inkârcıların kendi başlarına ârız olacak belâları, mağlûbiyetleri kendilerine göstermiş olacağızdır. (tâki, onlar için onun) O Kur’an-ı Kerim’in veya İslâm dininin veya Hz. Muhammed’in (hak olduğu) tamamen hakikate uygun Allah tarafından indirilmiş ve bütün insanlığa gönderilmiş bulunduğu (ortaya çıksın) fazla düşünmeye hâcet kalmaksızın gözler önünde parlayıp dursun. Nitekim asr-ı saadetteki inkârcılara Cenab-ı Hak, âyetlerini, hârikalarını göstermiş, Resûl-i Ekrem’ini ve O’nun Ashâbını muvaffakiyetlere eriştirmiş, Mekke-i Mükerreme fethedilmiş, İslâmiyet ufuklara yayılmaya başlamıştır. Kur’an-ı Kerim’in haber verdiği ve işâret buyurduğu bir çok yaratılış eserleri de vakit vakit ilm vefennin ilerlemesi neticesinde daha güzelce anlaşılmağa başlanmış, birçok hakikatları daha fen yoluyla keşfedilmeden önce Kur’an-ı Kerim’in haber vermiş olduğu sâbit olmuştur. Artık (kifâyet etmiyor mu ki, Rab’bin şüphe yok. O) Yüce Yaratıcı (herşey üzerine şâhittir) bütün âlemlerde vuku bulan şeyleri, iddiaları görüp bilmektedir. İşte Yüce Yaratıcı, Hz. Muhammed’in peygamberliğini, mûcizeler ile kuvvetlendiriyor. Kur’an-ı Kerim’in ilâhî bir kitap olduğunu beyân ve onun yüceliğini kelâmî bir mûcize olması sûretiyle de ortaya koyuyor. Artık bu hususlarda şek ve şüpheye bir mahâl yoktur. Ne yazık ki, o inkârcılar, bunu takdir edemiyorlar.

Ey Yüce Nebi!. (İyi bil ki, şüphe yok onlar) O kâfir kimseler (Rab’lerine kavuşma konusunda bir şey içindedirler) onlar öldükten sonra tekrar hayata kavuşmayı, haşr ve neşri kıyametin kopmasını tasdik etmemektedirler. Evet. (İyi bil ki, muhakkak O) Yüce Yaratıcı (her şeyi ilmiyle kuşatandır) bütün eşyayı hâdiseleri ayrıntılarıyla bilmektedir. İnsanların mahiyetlerini, ölüp gittiklerinden sonra alacakları vaziyetlerini, ve onların bütün fiil ve amellerini tamamen bilmektedir. Artık onları yeniden meydana getirmeğe de elbette ki, kaadirdir. O inkârcıların o yanlış kanaatlerini, şek ve şüphe içinde yaşadıkları da tamamen bilmektedir. Onları o kötü itikatlarına, hareketlerine göre elbette ki, cezaya uğratacaktır. O ilk ve kudreti sonsuz olan Kâinatın Yaratıcısı’nın hikmeti, kudret ve irâdesi, bütün kâinat üzerinde tecellî edip duracaktır. Buna imânımız tamdır.

Bu mübârek âyetler, Kur’an-ı Kerim’de diğer Peygamberler hakkındaki ilâhî vahye dayanmış olduğunu bildiriyor. Allah Teâlâ’nın bütün kâinata sâhip olduğunu ve onun heybet ve büyüklüğünden dolayı göklerin parça parça olacak bir hâlde bulunduğunu ve bütün meleklerin o Yüce Yaratıcıya hamd ve tesbîhte bulunarak yerde olanlar hakkında mağfiret taleb ettiklerini beyân buyuruyor. Allah Teâlâ’dan başkasına tapanların Allah tarafından bilindiklerine işâretle onları tehdit ediyor ve onların hâllerini Resûl-i Ekrem’in gözetleyici olmayıp onlara Allah’ın hükümlerini bildirmekle yükümlü bulunduğunu beyân ile o Yüce Peygamberi teselli etmiş oluyor. Şöyle ki: (Hâ, Mim) Bu, mukattaa harflerinden bir âyettir.

(Ayın, Sin, Kaf) Bunlar da mukattaa harflerinden bir âyettir. Mânalarını Allah’ın ilmine havale ederiz. Bununla beraber bu harfler, bir tenbih vasıtasıdır. Okunacak olan âyetlere dikkat nazarlarını çekmektedir. Bunlara dâir geniş tefsirlerde bâzı yorumlar vardır. Kısacası İbn-i Abbas Radiyallâhü Anh’dan nakledildiğine göre: Hâ, Allah Teâlâ’nın ilmine (Hâlim selim oluşuna) Mim, Macdine, yâni: Büyüklük ve galibiyetine, Ayın, Hak Teâlâ’nın ilmine: Sin, senaina, yâni: Şeref ve izzetine, Kaf da kudretine işârettir. Bu büyük sıfatlara yemin edilmiş oluyor.

(İşte böyle vahy ediyor) Bu sûrede olduğu gibi Allah’ın birliğine, Peygamberliğe, âhiret hayatına, ahlâki fâziletlere vesâireye dâirşeyleri Cibril-i Emîn vasıtasiyle indiriyor. Ey Muhammed!, (sana ve senden evvel olanlara) Eski asırlardaki Peygamberler (O azîz hakîm olan Allah.) Evet.. O her şeye galip, her emri ve yasağı hikmet olan Allah Teâlâ, evvelki Peygamberlerine dini hükümlerini vahyetmiş olduğu gibi Ey nebilerin en şereflisi!. Sana da vahyediyor, artık gereğine göre amel olunmalıdır.

Evet.. O yüce dini hükümleri vahyeden öyle bir yüce Mâbud’tur ki, (göklerde ne varsa ve yerde ne varsa onun içindir.) onları yaratan, yaşatan, değişime uğratan, onlara sâhip olan ancak o Yüce Yaratıcıdır. (Ve O) Kerem Sâhibi Yaratıcı (çok yücedir) rütbeden her şeyin üstündedir, her şeye hakîmdir ve (çok büyüktür) kudretine, büyüklüğüne nihâyet yoktur.

Evet.. O Kâinatın Yaratıcısı, o kadar büyüklük ve heybete sâhiptir ki, (Az kalıyor ki, gökler) o büyüklük ve heybetin dehşetinden dolayı (üstlerinden çatlayacaklar) onların üst taraflarından itibaren öyle bir yarılma, bir patlama meydana gelmekte bulunsun. İşte Allah’ın büyüklüğü kâinatta böyle tesirli bulunmaktadır. (Melekler de Rab’lerine hamd ile tesbîhte bulunuyorlar) Melekler de o Yüce mâbud’a hamd ve övgüde bulunarak onu noksan sıfatlardan tenzîh ederler, (ve) Melekler (yerde olanlar için) insanlar hakkında (mağfiret diliyorlar) yâni: Yerde bulunanlar îman dairesinde yaşayarak mağfirete ulaşmalarına dâir duada bulunurlar. İnsanların uyanmalarına vesîle olacak şeyleri tertib eylemek gibi birer sûretle iyilik severlik gösterirler. Artık ey insanlar!, (iyi biliniz ki) Uyanınız, istikbâlinizi düşününüz ki, (muhakkak ki, Allah O) Kerem Sâhibi Yaratıcı (çok af edicidir) mümin kullarının tevbelerini kabul ederek günâhlarını affeder ve bağışlar. Ve o Yüce Mâbud (çok esirgeyicidir.) onun kulları hakkında merhameti sonsuzdur. Ondan dolâyıdır ki: İnsanları dünyada yaşatıyor, nîmetlere ulaştırıyor. Günâhlarından dolayı hemen kahretmiyor, onları uyandıracak olan âyetlerini Peygamberlerine vahyetmiş oluyor, meleklerin şefaatlerine, dualarına da müsaade buyuruyor.

(Ve o kimseler ki) O kadar kudreti ve büyüklüğü açık olan ve kulları hakkında lütuf ve ihsânı pek bol bulunan (Allah’tan başkasını dost edindiler) Bir takım putlara, fâni mahlûklara tapmakta bulundular (onları Allah gözetlemektedir) o müşriklerin hâllerini görmektedir, onların sözlerini, işlerini gözetlemektedir. Onları o hareketlerine göre cezaya uğratacaktır, (ve) Ey Yüce Peygamber!, (sen onların) o müşriklerin, günâhkârların (üzerlerine bir vekil değilsin.) onların bütün işlerini, sözlerini gözetim altına alıp kötülüklerini bizzât gidermekle mükellef bulunmuyorsun, sen ancak bir uyarıcısın, onlara fenâ hareketlerinin kötü neticesini bildirmekle emrolunmuşsun. Sen bu vazifeni yaptıktan sonra artık müsterih ol, üzülüp durma. Bir insan gücünün, vazifesinin üstünde bir şey ile mükellef olmaz. Ondan dolayı sorumlu bulunmaz. Bu ilâhî beyân, ümmetinin durumundan dolayı pek üzüntülü bulunan Resûl-î Ekrem için bir teselli olmaktadır.

Bu mübârek âyetler de Kur’an-ı Kerim’in arap lisânı üzere inişinin hikmetini ve insanların iki fırkaya ayrılıp birinin cennete, diğerinin de cehenneme sevk edileceğini bildiriyor. Cenab-ı Hak’kın insanları bir ümmet hâlinde kılmaya kaadir olduğunu velâkin bir hikmet gereği olarak onları kendi irâdelerinden dolayı ihtilâfa düşürmüş bulunduğunu beyân ve zâlimlerin nelerden mahrum kalacaklarını ihtar buyuruyor. Kudreti, büyüklüğü ve ölüleri dirilteceği sâbit olan Yüce Yaratıcı’ya başkalarını ortak edinmenin nasıl bir cehâlet eseri olduğuna işâret ediyor ve ihtilâf edilen meselelerde Allah’ın hükmüne müracaatın lüzumunu ve ancak Hak Teâlâ’ya tevekkül edilmesini ve sığınılmasını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve) Ey Son Peygamber!, (işte sana böyle) Pek güzel, mükemmel ve açık şekilde (arapça bir Kur’an vahy ettik) sana dinî hükümleri ilham ettik ve bildirdik (ki, şehirlerin anasını) yâni Mekke-i Mükerreme ahâlisini (ve onun çevresinde bulunanları) diğer beldeler ahâlisini (korkutasın) O Kur’an’daki hükümleri ve o hükümlere muhalefet edenler hakkındaki ilâhî azabı kendilerine bildirerek onları uyanmaya dinî hükümlere riâyete dâvet edesin (Ve kendisinde şüphe olmayan o toplama gününden korkutasın) yâni: Kıyamet gününden korkutasın ki, Allah Teâlâ o günde göklerdeki ve yerdeki ahâliyi toplayacaktır, ruhlar, cesetler ile beraber toplanacaktır ve herkes kendi ameline göre mükâfata veya cezaya kavuşacaktır. İşte o gün o toplanacaklardan (bir fırka) îmanlarından, güzel amellerinden dolayı (cennettedir) onların haklarında öyle büyük bir ilâhî rahmet, bir ilâhî lütuf tecelli edecektir. (bir fırka da) dünyadaki küfrlerinden, Allah’ın dinine muhalefetlerinden dolayı (cehennemdedir) mahşerde toplandıktan sonra ayrılarak müthiş bir âteşiçine atılmış olacaklardır.

Ve ey Yüce Nebi!. Sen üzülme (Ve eğer Allah dilemiş olsa idi elbette onları) bütün insanları dünyada iken (bir ümmet kılmış olurdu) hepsini de arzu edildiği üzere Allah’ın dinine eriştirir, îman ile şereflendirip sevaba kavuştururdu veya hepsini de küfre düşürür îmandan mahrum bırakır, azaba uğratırdı. Fakat hikmet gereği öyle dilememiştir. Bu imtihan âleminde herkes için bir kabiliyet, bir irâde vermiştir. Bu yeteneğini, irâdesini hayıra sarfedenler hayıra, şerre sarfedenler de şerre ereceklerdir. Evet.. Allah Teâlâ onların haklarında hak ettiklerine göre muamele yapacaktır, hepsi de cennete veya cehenneme doldurulmayacaktır, (velâkin dilediği kimseyi) Onun îmanının, güzel amellerinin bir mükâfatı olmak üzere (rahmetine göredir) onun bir rahmet yurdu olan cennete kavuşturur, (zâlimlere gelince) yâni: Zulme dalmış, küfr içinde kalmış olanlara gelince (onlar için ne bir dost) bir dost vardır ki, onların işlerine yardımcı olarak hâllerini ıslâha, kendilerinden azabı defetmeğe kaadir olsun, (ve ne de bir yardımcı vardır.) ki, onların azabını azaltmaya çalışsın, kendilerine bir yardımda bulunsun. Demek ki, onlar, kendi kötü irâdelerinden dolayı müthiş bir durumda bulunmuş olacaklardır.

(Yoksa) O zâlimler, o müşrikler (ondan başkasını dost mu edindiler) Allah Teâlâ’ya ortak koşarak bir takım âdi şeyleri mi kendilerine dost, yardımcı edindiler?. Onların bu hareketleri ne kadar câhilce, kâfircedir. Bunu hiç düşünmediler mi?. (fakat) Eğer onlarhakikaten bir dost bir yardımcı edinmek istemişlerse (Allah’tır, O) Yüce Yaratıcı (dir velî olan) kullarını kurtaran, himâye eden ancak o eşsiz mâbud’tur (ve O) Ezeli Yaratıcı (ölüleri diriltir) tekrar hayata kavuşturur (ve O) İlm Sâhibi Yaratıcı (her şey üzerine hakkıyla kaadirdir) artık öyle bir Yüce Yaratıcı var iken bir takım âciz, fâni, bâtıl, kendi nefsleri hakkında bile bir zararı def’e, bir fâideyi temin etmeye kaadir olamayan şeyler nasıl dost, mâbud edinilebilir?.

(Ve) Ey Yüce Peygamber!, İnsanlara hitaben teblîğ et ki: (herhangi bir şeyde) yâni: Herhangi dinî veya dünyevî bir işte, bir meselede (ihtilâfa düşmüş iseniz) sizinle kâfirler arasında bir ihtilâf yüz göstermiş olursa (artık onun hükmü, Allah’a âidtir) o hususta Allah’ın hükmüne müracaat lâzımdır. İnsanlar aralarında ortaya çıkan ihtilâflardan dolayı tam bir itaatla Allah’ın hükmüne müracaat edecek olursa aralarındaki ihtilâf güzelce giderilir, birbirine karşı kendini beğenmiş bir vaziyet almaktan kurtulurlar, sosyal hayatlarında bir birlik, bir dayanışma vücuda gelmiş olur ve hakka riâyetlerinden dolayı da ayrıca sevap kazanmış bulunurlar. Cenab-ı Hak, ihtilâf edilen meselenin hükmünü Allah’ın kitabı ile veya Peygamberinin sünnetiyle beyân buyurmuştur. Bununla beraber ruhun mahiyeti kıyametin kopma vakti gibi bâzı şeyler hikmet gereği insanlara bildirilmemiştir. Bu gibi hususları da Allah’ın ilmine havale etmelidir. (İşte O) Pek yüce sıfatlar ile vasıflanan ve yaşatmaya ve öldürmeye kaadir olan, ihtilâfa düşenler arasında hükmedecek bulunan zât (Allah’dır benim Rab’bim) benim Yaratıcım, o eşsiz Yaratıcı’dan başkası değildir. Ben ancak (O’natevekkül ettiğini) her hususta ve kısacası o düşmanların düşmanlıklarından korunma hususunda Yüce Yaratıcı’ya itimat ettiğini ve sığındım, (ve) Her hususta (O’na) o Kerem Sâhibi Yaratanıma (müracaat ederim) her kusurdan dolayı tevbe ederek o sonsuz merhamet sâhibi olan mâbuduma sığınırım. Her hususta muvaffakiyeti ondan niyâz eylerim. İşte Resûl-i Ekrem’in ümmetine uyulması gereken bir örnek olduğu bu ilâhî beyân ile de telkin buyurulmuş oluyor.

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’nın Kâinatın Yaratıcısı olduğunu ve insanlar için hayvanlar için eşler yaratmış bulunduğunu ve onun ortak ve benzerden her yönüyle uzak olduğunu bildiriyor. O Yüce Yaratıcı’nın bütün kâinata sâhip olduğunu, dilediği kimseleri bolca veya darca bir sûrette rızıklandırdığını ve her şeyi hakkıyla bildiğini haber veriyor. Müslümanlar için meşrû olan şeylerin Hz. Nûh’a vahyedilmiş şeyler kabilinden olduğunu ve son Peygamber ile İbrâhim ve Mûsa ve İsâ Aleyhisselâm’a vahyedilen şeylerin dinin hükümlerini yerine getirip dinde ayrılığa düşülmemesinden ibâret olduğunu ve müşrikler için dâvet edildikleri şeyin ağır gelmekte bulunduğunu ve Allah Teâlâ’nın dilediği, hakka yönelmiş kullarını seçeceğini ve hidâyete kavuşturacağını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: O kendisine tevekkül edilip sığınılacak zât (Gökleri ve yeri yaratan) onları yoktan yaratan ve icat buyuran zâttır ki, (sizin için kendi cinsinizden eşler kılmıştır) tâki, insanlık takdir edilen vakte kadar devam etsin (hayvanlardan da çiftler) yaratmıştır. Dünya hayatının intizamı için, insanlığa âid ihtiyaçların tatmini için yeryüzünde muhtelifhayvanları meydana getirmiştir. Artık ey insanlar!, (sizi onda çoğaltır) Öyle çiftlerin var olmasını irâde etmek suretiyle insanlığın fertlerini çoğaltır. Evlendirmek vasıtasiyle, doğurma ve üreme itibariyle insanlığın hayat müddeti devam etmiş olur. (onun misli gibi bir şey yoktur) Yâni: O Kâinatın Yaratıcısı’nın zâtına sıfatlarına benzer hiç birşey mevcut değildir, ondan başka bir kâinatı bu kadar eşsiz, hikmete dayalı bir şekilde yaratacak bir zât asla düşünülemez (ve O) Eşsiz Yaratıcı (hakkıyla işiticidir) onun işitemeyeceği bir şey yoktur, (ve O) İlm Sâhipi Yaratıcı hakkıyla (görücûdür) onun göremeyeceği bir şey düşünülmüş değildir. Bütün kâinat, o Yüce Yaratıcının ilm ve kudret dairesinde bulunmaktadır.

(Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur) Bütün bu âlemlerin hazineleri, varlıkları Cenab-ı Hak’kın tasarrufu altındadır. O Kerem Sâhipi Yaratıcının açtığı bir rahmet hazinesini hiçbir kimse kapayamaz ve O’nun kapadığı bir hayır veya şer hazinesini de açabilecek bir mahlûk mevcut değildir. Bütün kâinat olayları o Yüce Yaratıcı’nın kudret elindedir. Binaenaleyh (dilediği kimse için rızkı bolca) verir, onu geniş bir rızka kavuşturur, (ve) dilediği kimse için de rızkı (kısar) onu geniş bir rızka ulaştırmaz. Veya dilediği bir kulunu evvelce ulaştırmış olduğu geniş geçimlikten daha sonra hikmet gereği mahrum bırakır, (şüphe yok ki,) O Hikmet Sâhipi Yaratıcı (herbir şeyi bilicidir) onun ezeli ilmi her şeyi kuşatmıştır. Kullarının da hâllerini bildiği için ona göre rızıklarını ya arttırır veya eksiltir. O Kerem Sâhipi Yaratıcı her şey hakkında bir maslahat ve hikmete göre tasarrufta bulunur.

Evet.. O Yüce Yaratıcı, Son Peygamberi de vahye mazhar kıldı. Artık ey O Yüce Peygamberin ümmeti!. O Kerem Sâhipi mâbud (Sizin için dinden meşrû kıldı) size mahsus da din hususunda bir açık, parlak yol tâyin buyurdu (kendisiyle Nûh’a tavsiye etmiş olduğunu) onun için de meşrû bir açık yol tâyin etmiş olduğu ne ise bu ümmete mahsus din yolu ve fâzilet de öyle ilâhîdir, yücedir, hidâyet vesîlesidir. Ve Ey Son Peygamber!, (ve o şeyi ki, sana vahy ettik) Kur’an-ı Kerim’in âyetlerinden ve İslâm şeriatlerine âid hükümlerden sana bildirdik (ve o şeyi ki, anınla İbrâhim’e, Mûsa’ya ve İsâ’ya vasiyette bulunduk) işte bu meşrû kılınan, tavsiye buyurulan şeyler (dini doğru tutun) yâni: Tevhid dinini yaymaya çalışınız onun hükümlerini güzelce muhafaza ve tatbik ediniz (ve onda) o ilâhî dinde, onun her ümmete yönelen hükümlerinde şeriatlerin usulü hususunda (ayrılığa düşmeyin) den ibârettir. Artık bu konudaki ilâhî emre her yönüyle riâyete çalışılmalıdır. Kalblerinde imân nuru hakkıyla parlayan zâtlar, bu gibi ilâhî emrleri tam bir zevk ile memnuniyetle telâkki ederler. Fakat ey Yüce Nebi!, (müşriklerin üzerine kendisine dâvet ettiğin şey) Allah’ı birlemek, putlara ibadeti terk etmek (ağır geldi) kendilerine atalarından intikâl eden öyle bir takım bâtıl kanaatleri, hareketleri terketmek meşakkatli bulundu. Fakat (Allah dilediği kimseyi kendisine seçer) onun güzel itikada, güzel amellere muvaffak kılar, onu bir mânevî yakınlığa, bir fâzilete, bir keramete nâil buyurur. (ve) Hakka (dönen kimseyi) küfr ve isyândan tevbe edip İslâm dinini kabul eden,ibâdet ve itaate devam eden (kimseyi hidâyete erdirir) onu doğru yoluna kavuşturur, bir selâmet ve saadet sahasına ulaştırır. Binaenaleyh insan, aslî yaratılışını muhafaza etmelidir, irâdesini güzelce kullanmalıdır, Allah’ın yolunu tâkibe devam etmek istemelidir ki, Allah Teâlâ da onu hidâyete muvaffak buyursun.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin bir nice delillere, hüccetlere, rağmen sırf bir düşmanlık ve haset sebebiyle inkârda bulunduklarını ve asr-ı saadetteki inkârcıların da kendi atalarından intikâl eden kitaplar hakkında da şek ve şüphe içinde yaşadıklarını bildiriyor. Resûl-i Ekrem’in de Peygamberlik vazifesini tam bir doğruluk ve adâletle yerine getirmekle emrolunduğunu ve kâfirlerin arzularına iltifat etmeyip bütün semâvî kitapları ve Allah’ın birliğini tasdik ettiği ve herkesin kendi ameline göre muameleye tâbi olacağını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve) Yahudî’ler, Hristiyanlar gibi kitap ehli denilen eski kavimler (ayrılığa düşmediler) dinî hükümlerden hakkında muhtelif cereyanlara tâbi olmadılar (ancak kendilerine bilgi geldikten) böyle câhilce ayrılıkların sapıklıktan ibâret olduğuna, aralarındaki düzenin esaslarını bozacağına dâir kendilerine malûmat verilmiş oldukları (sonra yalnızca aralarında haddi aşmaktan) sadece bir câhiliye taassubunda, bir dünyevî muhabbette, bir başkanlık talebinde bulunmaktan (dolayı) öyle ayrılıklara düşmüş oldular, herbiri kendi bâtıl kanaatini, görüşünü ileri sürerek başkalarının inançlarını, mezheplerini kötülemeye çalıştılar. Cemiyet arasındaki birliği, dayanışmayı yıkmaya sebebiyet verdiler, (ve eğer belirli bir süreye kadar geçmiş kelime bulunmasa idi) yâni: Onların azaba uğramaları için büyük kıyamet gibi bir gün tâyin edilmemiş, böyle bir ilâhî takdir geçmemiş olsa idi (elbette aralarında hükm olunurdu) hepsi de daha dünyada iken, kökleri kazımak sûretiyle Allah’ın kahrına mâruz bırakılırlardı. (ve muhakkak o kimseler ki,) Peygamber zamanındaki kitap ehli ki, (onlardan sonra) kendi atalarını müteâkip (kitaba varis oldular) kendi atalarına verilmiş olan kitaplar kendilerine intikâl etti ve kendi zamanlarında da Kur’an-ı Kerim gibi en mükemmel bir semâvî kitap insanlığa Allah tarafından ihsân buyuruldu, o kimseler ise (elbette ondan) o kendilerine miras kalmış olan kitaptan, Kur’an-ı Kerimden ve diğer herhangi bir semâvî kitaptan (şaşkınca bir şüphe içindedirler.) Onlar, inkâra sebep olacak bir delilleri olmadığı hâlde sadece bir tereddüt, bir ızdırap, bir zanna tâbi olma itibariyle tereddütlü ve inkârcı bir vaziyette bulunup durmaktadırlar. Onlar, gözlerinin önünde parlayan bir hakikati güzelce görmeli değil midirler?. Nedir o kadar ahmakça bir hareket!.

Cenab-ı Hak da Son Peygamber Hz. Muhammed’e emr ediyor ki: Ey Resûlüm!. (İşte bundan dolayı) Milletlerin öyle ayrılığa düşmüş, şek ve şüphe içinde yaşar bir hâlde bulunmuş olduklarından dolayı veya kendilerine Kur’an-ı Kerim gibi ilâhî bir kitap ihsân buyurularak kendilerini îmana, birlik ve dayanışmaya dâvet buyurduğu cihetle (sen) bütün insanları hakka, İslâm dinine (dâvet et) güzel bir inanç ile birlik ve beraberlik dairesinde yaşasınlar (ve emr olduğun gibi istikâmette bulun) tam bir sağlamlık ve doğrulukla halkı hak dine dâvet et, irşâda çalış (ve onların heveslerine tâbi olma) onların bâtıl arzularına iltifat etme, Allah’a sığınarak aydınlatmaya devam et, onların pek yanlış kanaatlerini teşhîre gayret göster, (ve) Onlara hitaben (deki:) ben (Allah’ın kitaptan indirmiş olduğuna îman ettim) ben bütün Peygamberlere inen kitapları, sahifeleri tasdik ediyorum, hiçbirini yalanlamıyorum, sizin gibi ihtilâflara sebebiyet vermiş olmuyorum (ve) ben sizin (aranızda adâlet yapmakla emrolundum) kendi keyfime göre değil, Allah’ın bana vahy ettiği yüce hükümlere göre hakkınızda hükm vermekle yükümlü bulunuyorum, hepiniz aynı hükümlere eşitlik üzere tâbi bulunmuş olacaksınızdır. Keyfi bir hükm bulunmayacaktır. Cemiyet arasında böyle bir adâlet cereyan edecektir. Mevki sâhibi olanlar ile olmayanların araları bu hükümler itibariyle ayrılmayacaktır. Ne güzel, ne insaflı bir eşitlik!. (Allah bizim de Rab’bimizdir, sizin de Rab’binizdir) Hepimizin de Yaratıcısı işlerimizin idarecisi, yüce mâbut’tan başka değildir. Bütün insanlık arasında bir birlik vardır. Artık hepimiz de yalnız o Kerim Yaratıcıya ibâdet ve itaatte bulunmalı değil miyiz?. Neden bir takım âciz, fâni şeyler mâbud edinilerek insanlığın sosyal birliği parça parça edilmiş olsun. Bunu hiç düşünmüyor musunuz?. (Bizim amelleriniz bizedir, sizin ameliniz de size âidtir) hiçbirimiz, diğerlerinin amelinden dolayı mükâfat veya ceza görecek değildir. Sırf ilâhî emre uymak, insaniyete hizmet, insanlık merhametini göstermek içindir ki, ey inkârcılar!. Sizi Allah’ındinine dâvet ediyoruz. (Bizim aramızda sizin aranızda bir düşmanlık yoktur) bir delile ihtiyaç kalmamıştır, hak ortaya çıkmıştır. Size karşı bizde nefsanî bir düşmanlık yoktur ki, ondan dolayı sizi kınamış ve teşhir etmiş olalım. Biz sırf Allah’ımızın emrine riâyet, insaniyete hizmet içindir ki, sizi İslâm dinine dâvet ediyoruz, aramızda bir din kardeşliğinin doğmasını temin etmeye çalışıyoruz. (Allah aramızı toplayacaktır.) Kıyamet gününde bizi bir araya toplayarak aramızdaki ihtilâfları çözecektir. O zaman kimin haklı, kimin haksız bulunmuş olduğu tamamen anlaşılacaktır (ve dönüş ancak O’nadır) Evet.. Şüphe yok ki, hepimizin de öldükten sonra gideceğimiz makâm, Cenab-ı Hak’kın mânevî huzurudur, O’nun yüce mahkemesidir, orada hepimizin hakkında lâyık olan hükm verilecektir, kimlerin haklı, kimlerin haksız olduğu tam anlamıyla ortaya çıkacaktır. İşte o zamanı bir dikkate almalıdır.

Bu mübârek âyetler; İlâhî dinin ortaya çıkmasını ve nice kimseler tarafından kabulünü müteâkip inkârcıları ile tartışmaya mahâl kalmadığından ve inkâra âid delillerin boş bulunduğunu bildiriyor. Kitabı hakkıyla indiren ve adâleti ortaya çıkaran Allah Teâlâ olduğunu ve kıyametin belki de pek yakın bulunduğunu haber veriyor. inkârcıların bir alay maksadiyle kıyametin kopmasını acele ettiklerini, müminlerin ise o günün herhâlde meydana geleceğini bilip ondan korkar olduklarını ve o günün vuku bulacağında şek ve şüphe içinde bulunanların büyük bir sapıklık içinde yaşadıklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve o) Müşrik, hakkı kabulden kaçınan (kimseler ki, Allah hakkında mücadeledebulunurlar) İslâm dini aleyhine bir takım bâtıl deliller ileri sürmek isterler (Allah için dâveti kabul edildikten sonra) birçok zâtlar İslâm dini hakkındaki dâveti kabul ettikten, o hakiki dine ilâhî tecellilere kavuştuktan sonra yine o kâfirce, câhilce bir şekilde tartışmaya devam etmekten geri durmazlar. Halbuki: (onların) O inkârcıların, müşriklerin kendi zanlarınca zikr ettikleri (delilleri Rab’lerinin katında boştur) bâtıldır, mânasızdır, bir kıymete sâhip değildir. Meselâ: Yahudîler demişler ki: Üzerinde ittifâk edilen bir şeyi kabul etmek ihtilâf edilen şeyi kabul etmekten daha iyidir. Binaenaleyh Mûsa Aleyhisselâm’ın Peygamberliği, Tevrat’ın gerçekliği ittifâkla bilmektedir, Muhammed Aleyhisselâm’ın peygamberliği, ittifâk konusu değildir. Öyle ise Yahudîliği tercih etmek vâciptir. Cenab-ı Hak ise onların bu delillerindeki bozukluğu beyân buyuruyor. Şöyle ki: Mûsa Aleyhisselâm’ın peygamberliği hakkındaki ittifâk, onun gösterdiği mûcizelerden dolâyıdır. Hz. Muhammed’in gösterdiği mûcizeler ise, daha çoktur, bu mûcizeleri Yahudî’ler de müşahede etmişlerdir. Madem ki, mûcizeler, peygamberlik iddia eden zâtın doğruluğuna işâret ediyor, o hâlde Son Peygamberi de tasdik etmek lâzımdır. Ve eğer işâret etmiyorsa Mûsa Aleyhisselâm’ın peygamberliğini de tasdik etmemek gerekir, bu ise bir tenakuzdur. Maamafih Mûsa Aleyhisselâm’ın peygamberliğini de birçok kimseler inkâr etmiş, onların bir çoğu Fir’avun ile beraber boğulup ilâhî azaba uğramıştır. Daha sonra Yahudîler de, Mûsa Aleyhisselâm’ın peygamberliğini de birçok kimseler inkâr etmiş, onların birçoğu Fir’avun ile beraber boğulup ilâhî azaba uğramıştır. Daha sonra Yahudîler de, Mûsa’nın şeriatına muhalefet etmekte, birçok yanlış itikatlarda bulunmakta ve Tevrat-ı bozmaya uğratmakta bulunmuşlardır. Artık öyle ittifâk iddiaları nasıl doğru olabilir?. Velhâsıl?. Onların bu gibi iddiaları haddizâtında bir delil mahiyetindedeğildir. (Ve onların) Öyle inkârcı kimselerin (üzerine bir gazap vardır.) Bir ceza yöneliktir, onlar, açık olan bir hakikati inkâr etmelerinin cezasına kavuşacaklardır, (ve onlar için) Âhirette de (bir azap vardır) ki, onun miktarını dehşetini insanlar takdirden âcizdir.

(Allah, O) Yüce zât (dır ki, hakkıyla kitabı ve mizânı indirdi) semâvî kitapları, sahifeleri dilediği Peygamberlerine inzal etti ve insanlar arasında hakları tâyin eden şeriatı veya adâletli zâtı lütf ve ihsân buyurdu. Tâki: İnsanlar arasında adâlet ile insaf ile hükm ediliversin. (ve) Ey Yüce Peygamber!. (sana ne bildirir?.) Allah’ın ilmine havale edilmiş bir durumdur (belki o kıyamet yakındır) o acele istedikleri pek korkunç gün, takdir edilmiş vakti gelince ansızın meydana gelecektir. Sizin vazifeniz, onun zamanını tâyin değil, emrolunduğunuz şeyleri yapmaya, adâleti yerine getirmeye çalışmaktan ibârettir.

(Ona îman etmeyenler) Kıyametin vuk’u bulacağına inanmayanlar, (onu istical ederler) onun takdir edilen zamandan evvel meydana gelmesini alaycı ve inkârcı bir tarzda ister dururlar, onun meydana gelmesinden korkmazlar (îman etmiş olanlar ise ondan korkarlar) o günü düşünerek titrerler, (ve onun şüphesiz hak olduğunu bilirler) kıyamet gününün ne müthiş bir gün olduğunu bilmektedirler, o günde bütün insanların bir muhasebeye, bir muhakemeye tâbi olacaklarına kanaatları vardır, kalblerinde böyle bir îman nûru parlayıp durmaktadır. Ogün haklarında ne çeşit muamele olacağını düşünerek hâllerini ıslâha çalışmaya lüzum görürler, o günün meydana gelmesini acele etmezler, Allah’ın takdirine râzı olurlar. (haberin olsun) îman ehli ile inkârcıların hâlleri farklıdır (o kimseler ki, o kıyamet hakkında mücadelede bulunurlar) onu inkâr ederek müminlere karşı düşmanca bir vaziyet almış olurlar (elbette ki,) onlar hak ve hakikatten (uzak bir sapıklık içindedirler) onlar bir nice açık delilleri, kanıtları hiç dikkate almazlar, Allah’ın kudretinin genişliğini, büyüklüğünü düşünmezler, kıyametin vukuunu inkâra cür’et gösterirler, yalnız dünya varlığına kalblerini bağlayarak, ebedî hayatı, uhrevî nîmetleri hiç düşünmekte bulunmazlar.

Bu mübârek âyetler, her şeye kaadir ve galip olan Allah Teâlâ’nın kulları hakkında çok lûtff ve ihsânda bulunduğunu bildiriyor. Âhiret varlığını isteyen kulunu fazlasiyle o varlığa kavuşturacağını, dünya varlığını isteyene ise o fâni varlıktan vereceğini ve artık öyle bir kimse için âhiretten bir nâsip bulunmadığını haber veriyor. Müşriklerin şeytanî vesveseleri neticesinde ilâhî dine aykırı inançlarda bulunduklarını ve eğer takdir edilmiş bir gün bulunmamış olsa idi öyle inkârcıların hemen cezalarına kavuşturulmuş olacaklarını beyân ve sâlih kulların ise Allah’ın bir lütfu olarak cennetlerin bahçelerinde dilediklerine nâil olacaklarını müjdelemektedir. Şöyle ki: (Allah kullarına çok lûtf edicidir) O bir lûtuf sâhibi Yaratıcıdır, yâni Onun lûtf ve ihsânı, merhamet ve rahmeti, ilm ve hikmeti pek boldur (dilediğini rızıklandırır) her kulunu iyi olsun, günâhkâr olsun bu dünyada hikmetinin gereğine göre rızka, servete eriştirir (ve O) Kerem Sâhibi Yaratıcı Her şeye (kaadirdir, galiptir) bütün kâinatta böyle dilediği gibi tasarrufta bulunmak hakkı, onun tek olanzâtına mahsustur. Hiçbir kimse, o Yüce Yaratıcının irâde buyurmuş olduğu şeye mâni olamaz.

(Her kim âhiret kazancını dilerse) Yâni: Uhrevî meyveleri, fâideleri, kazançları, mükâfatları arzu ederse (onun için kazançta artış vücuda getiririz) onu güzel amellere kavuştururuz, mükâfatını kat kat arttırırız, bir güzel ameli, muamelesi, karşılığında en az, on misli ihsân buyururuz, (ve her kim) Bilâkis yalnız (dünya kazancını dilerse) dünya varlığına, dünyevî lezzetlere düşkün olup âhireti hiç nazara almazsa, o ebedî hayatın alâmeti için çalışmazsa (ona da ondan) o dünya varlığından takdir edilen miktarda (veririz) o da dünyada istediğine kısmen olsun kavuşur. Fakat (onun için âhirette bir nâsip yoktur.) o, âhirette bir sevaba, bir mükâfata kavuşamaz. Çünkü, onun isteği, arzusu yalnız dünya varlığına âidtir. Herkes niyetine, itikadına göre mükâfat ve cezaya kavuşur.

(Yoksa onlar için) O kâfirler, dünyaya bağlanan kimseler için (ortaklar var da) hâşâ!. Cenab-ı Hak’kın Yaratıcılığına, mâbutluğuna ortak olacak kimseler var da (onlar için) o kâfirlere mahsus (dinden kendisiyle Allah’ın izin vermediği şeyleri meşrû mu kıldılar?.) Allah’ın dininde haram olan şeyleri o kâfirler için helâl mi gösterdiler?. Bir takım bâtıl inançları, hareketleri şeytanî vesveseleriyle tezyin ederek o kâfirlere din adına kabul mu ettirmiş oldular?. Nedir onların o kadar ilâhîdine aykırı hareketleri?. (ve eğer o erteleme kelimesi olmasa idi) Yâni: Cezaların tehirine dâir geçen bir ilâhî hükm ilâhî takdir bulunmasa idi (elbette aralarında hükm verilmiş olurdu) o dinsizler lâyık oldukları azablara hemen kavuşturulmuş olurlardı. O dinsizler ile o ortak edinmiş oldukları şeyler arasında veya o kâfirler ile müminler arasında hemen ilâhî hüküm tecellî ederdi. (ve şüphe yok ki, o zâlimler). O Allah’ın hükümlerine muhalefet edenler, o bâtıl ortaklar edinmiş olanlar (için) âhirette (elem verici bir azap vardır) onlar ebedî sûrette cehennem azabına mâruz kalmış olacaklardır.

Evet.. O dinsiz zâlimlerin uhrevî azapları muhakkaktır. Ey mümin kul!. (Zâlimleri) Âhirette (göreceksin ki,) dünyada iken (kazanmış oldukları şeyden) dinsizlikten, günâhtan, gayrı meşrû şeyleri işlemiş olmalarından (dolayı korkarlar) dünyada iken inkâr edip hiç düşünmedikleri azabların meydana geldiğini görünce tir tir titreyeceklerdir. (ve o) Korkacakları şey, kötü amellerinin cezası (onların başına gelecektir) onlar korksunlar, korkmasınlar herhâlde o kötü amellerinin cezasına kavuşacaklardır. İşte küfrün âkıbeti!, (ve îman edenler, ve sâlih amellerde bulunanlar ise) dünyada iken tevhid dinine sarılarak onun kutsal hükümlerine riâyette bulunmuş olanlara gelince onlar (cennetlerin bahçelerindedirler) en şerefli, en temiz, en zevk verici mevkilerinde, bahçelerinde bulunacaklardır. (onlar için) O sâlih mübârek kullar için (Rab’lerinin katında) o Kerem Sâhibi Yaratıcının mânevî huzurunda,onun mü’min kulları için yaratmış, hazırlamış olduğu o ebedî cennetlerde (diledikleri şeyler vardır) hatır ve hayâle gelmez nîmetler, maddî ve mânevî zevkler, en gönül açan manzaralar hazır bulunmaktadır. (İşte budur) Müminlerin erişecekleri bu pek büyük nîmettir, bu ebedî cennet hayatıdır (o en büyük lütuf.) en kıymetli bir hayır ve ilâhî lütuf ki, bunun yanında dünya nîmetleri, varlıkların hiç mesabesinde bulunmuş olur. İşte bu da îmanın ebedî mükâfatı!.

Bu mübârek âyetler, bundan evvelki âyet-i kerîmenin cennetlere kavuşma haberinin müminler hakkında bir müjde olduğunu bildiriyor. Ve Resûl-i Ekrem’in sırf Allah rızâsı için peygamberlik tebliğinde bulunup karşılığında akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemediğini ve güzel amellerde bulunanların kat kat sevaplara kavuşacaklarını haber veriyor. Resûl-i Ekrem’e yalan ve iftira isnâdının ne kadar gerçek dışı olduğunu, hakka karşı iftiralarda bulunanların, kalblerine mühürler basılacağını ihtar buyuruyor. Cenab-ı Hak’kın tevbeleri kabul, dilediği mü’minleri af edeceğini ve sâlih mü’minlerin dualarını kabul ile kendilerine büyük sevaplar ihsân buyuracağını, kâfirleri de büyük bir azaba uğratacağını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (İşte bu o) Cennetlere erişme hakkındaki haber (dir ki,) bunu (Allah, îman ve sâlih sâlih amellerde bulunan kullarına müjdeler) tâki, daha dünyada iken bu ilâhî lütuftan haberdar olarak tam bir aşk ve gönül ferahlığı ile kulluk vazifelerini yerine getirmeye çalışsınlar. Ey Yüce Peygamber!. Ümmetine hitaben (de ki:Ben bunun üzerine) size teblîğ ettiğimiz dinî hükümlerden, müjdeler, uyarılar karşılığında (sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.) ben sırf Allah rızâsı için tebligâtta bulunuyorum, ancak müslümanlar arasında akrabalık hukukuna riâyet edilmesini, yakınların birbirine karşı büyük bir sevgiyle duyarlı olmalarını, aralarında bir dostluğun, iyilik sever bir alâkanın devamını istiyorum, İslâm Cemiyeti arasında dayanışmanın, yardımlaşmanın, ahlâkî olgunlukların cereyanı ancak bu sûretle te’min edilmiş olur. Bu âyet-i kerîme, Resûl-i Ekrem’in ailesine, akrabaşına sevgi ve dostlukta bulunmanın lüzumuna da işâret etmektedir. O mübârek zâtla sevgi, Hz. Peygamber’e sevginin güzel bir nişânesidir. (ve kim bir güzellik kazanırsa) Bir iyilik yaparsa meselâ: Allah rızâsı için akrabalık hukukuna riâyet gösterirse (onun için onda bir güzellik artırırız.) o güzelliği kat kat sevaba vesîle kılarız, bu güzel amel karşılığında en az on güzel sevap ihsân ederiz. (Şüphe yok ki, Allah gâfurdur) Tevbe edenlerin günâhlarını affeder ve bağışlar, küfr ve şirkin dışındakini de dilediği kulları için bağışlar, isterse, tevbe etmemiş olsunlar ve o Yüce Yaratıcı (şekûrdür) » şükrün karşılığını verendir kullarının güzel amelleri karşılığında birçok sevaplar ihsân buyurur.

Ey Yüce Peygamber!. (Yoksa) Senin hakkından (derler mi ki: Allah’a karşı yalan yere iftirada bulundu) kendisinin peygamberliğe erişmesini, kendisine Kur’an’ın bir ilâhî bir kitap olarak nâzil olduğunu hakikate aykırı olarak iddia ediyor. O kâfirler, böyle bir isnâda mı cür’et ediyorlar?. Bu ne kadar ahmaklık!. Hiç yalan yere peygamberlikve risâlet iddiasında bulunan bir şahsı, Cenab-ı Hak ilâhî kahrına uğratmaz mı?. Onu birtakım mûcizeler ile teyid eder mi?. Faraza sen öyle bir iftirada bulunacak idin sana müsaade eder mi idi?. (Eğer Allah dilese senin kalbin üzerine mühür basar) Sana sabr ve tahammül nasîb eder, hakkındaki gerçek dışı isnadlara karşı fazla üzülmezsin. Yâhut faraza, sen iftirada bulunmak istese idin Allah senin kalbini mühürlerdi, Kuran gibi mûcize bir kitabın âyetlerini ezberleyip okuyamazdın, onları unutur idin. Binaenaleyh böyle İslâm dinini yaymaya, Kur’an’ın âyetlerini okumaya muvaffak olduğunda gösteriyor ki: Sen iftiradan uzak, doğru sözlü bir Peygambersin. (Ve Allah bâtılı mahveder) Cenab-ı Hak’ka karşı yapılan bir iftira, bâtıl olduğundan mahv olmaya mahkûmdur, hiç öyle bir iftiranın devamına müsaade eder mi?, (ve kelimeleriyle) Yâni delilleriyle, (Hakkı gerçekleştirir) işte İslâm dini ve onun dayandığı Kur’an-ı Kerim birer haktır, sırf birer hakikattir. Bundan dolâyıdır ki, Hak Teâlâ onu desteklemiş, onun yayılmasına müsaade buyurmuş, Yüce Peygamberini bu uğurda nice muvaffakiyetlere nâil kılmıştır, (şüphe yok ki. O) Hikmet Sâhibi Yaratıcı (göğüslerde olanı bilicidir.) herkesin kalbinden geçenleri, şahsi işleri hakkıyla bilicidir, bâtılın itibarını arttırmaya çalışanları bilir, zarar ve ziyanda bırakır, hakka hizmet edenleri de bilir, onları muvaffakiyetlere nâil buyurur.

(ve O) Kerem Sâhibi mâbud (o) zât (dır ki: Kullarından tevbeyi kabul eder) yapmış oldukları günâhlardan dolayı samimî şekilde pişman olup bir daha o günâhları yapmamaya karar veren mü’min kullarını o geçmiş günâhlarından dolayı hesaba çekmez. (Ve günâhlardan afv eyler) o geçmiş günâhları afeder ve bağışlar (ve ne yaptıklarını bilir) Hayırı mı, şerri mi ihtiyar ettiklerini bilir, samimî bir şekilde mi, gayrı samimî bir hâlde mi tevbe edildiğini de bilir. Artık kullarını hikmet ve faydaya göre mükâfata veya cezaya kavuşturur. Binaenaleyh mükâfata lâyık olacak şekilde hareket edilmesi, kulluk vazifesinin gereğidir.

Evet.. O Hikmet Sâhibi Yaratıcı, kulları hakkında hikmetin gereğine göre muamelede bulunur (Ve îman edenlerin ve iyi işler yapanların tevbelerini kabul eder) onların dualarını, niyâzlarını, tevbelerini kabul buyurur, (ve onlara lütfundan) Sevapları (arttırır) onları kat kat sevaplara, mükâfatlara nâil buyurur, onları hiç hatırlarına gelmemiş, istememiş oldukları nîmetlere kavuşturur, (kâfirlere gelince: Onlar için şiddetli bir azab vardır) Onları da o pek bâtıl kanaatlerinin cezasına kavuşturacaktır. Onların duaları kabule lâyık değildir, onlar sapıklık içinde mahvolup gidince âhirette ebedi olarak azap görürler. İşte küfrün gereği budur.

Bu mübârek âyetler, kullarının bütün hâllerini görüp bilen Cenab-ı Hak’kın o kullarını hikmetinin gereğine göre rızıklandırdığı ve eğer onlara rızıklarını pek bol kılmış olsa idi gurura, isyâna müptelâ olacaklarını bildiriyor. Ve hamd ve övgüye lâyık olan Kerem Sâhibi Yaratıcının ümitler kesilmiş olduğu bir zamanda yağmurları yağdırıp rahmetini yaymak olduğuna dikkatleri çekiyor. Göklerin, yerin ve bunlarda bulunan hayat sâhiplerininilâhî deliller zümresinden olduklarını ve Kudret Sâhibi Yaratıcı’nın bu yaratıkları kıyamet gününde toplamaya kaadir bulunduğunu ihtar buyuruyor. İnsanlara isâbet eden musîbetlere kendilerinin sebebiyet vermiş olduklarını ve birçok kusurların da Allah’ın affına mazhar bulunduğunu haber veriyor. İnsanların hiçbir ilâhî takdire muhalefet edemeyeceklerini ve onlar için Allah Teâlâ’dan başka bir dost bir yardımcı bulunmadığını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve eğer Allah, rızkı kulları için yayacak olsa idi) Onları ihtiyaçlarının üstünde servete, nîmete nâil buyursa idi (elbette yerde haddi aşarlardı) o varlıklara güvenerek kibirli bir vaziyet alırlardı, birbirlerine karşı düşmanlıkta bulunuyorlardı, aralarında bir nice facialar meydana gelirdi, bir takım hizmetleri yapacak kimseler bulunamaz, sosyal faaliyetler sekteye uğrardı. (velâkin) O Hikmet Sâhibi Yaratıcı (dilediğini) ilâhî irâdesinin gerektirdiğini, o kulları için muayyen (bir miktar ile indiriyor) haklarında Allah’ın takdiri ne ise ona göre rızıklanıyorlar, zenginliğe lâyık olanları zengin kılıyor, fakirliğe lâyık olanları da fakir düşürüyor, hepsi de bir fayda ve hikmete dayanmaktadır. (şüphe yok ki. O) Yüce Yaratıcı, (kullarından haberdardır) nelere selâhiyetleri olduğunu bilir ve hepsini (görücûdür) hepsinin de açık ve gizli hâllerini görür, herkesi kendi kabiliyetine göre rızıklandırır. İmamı Süyutî’nin sağlam bir sened ile rivâyet ettiğine göre bu âyet-i kerîme, zenginlik ve rahat yaşamayı rızk temennîsinde bulunmuş oldukları için suffa ehli hakkında nâzil olmuştur. Tefsir-i Kebîrde zikredildiğine göre de: Habbâb İbn-ül Erret demiştir ki: Biz Beni Kurayza’nın, Nâdirin ve Beni Kaynuka’nın mallarına baktık, o malları temenni ettik, bunun üzerine bu âyet-i kerîme bizim hakkımızda nâzil oldu.

(ve O) Kullarını rızıklandıran Allah Teâlâ (O) Yüce Yaratıcı (dir ki: ümitsizliğe düştüklerinden sonra) artık yağmur yağmayacak, kuraklık devam edecek, muhsulât meydana gelmeyecek diye ümitsiz bir hâlde iken (yağmuru indirir) bulutları gönderir (ve rahmetini yayar) yeryüzünü yağmur suları içinde bırakır (ve O’dur) O Kerem Sâhibi Yaratıcıdır (dost) olan kullarının işlerini lûtf ve isâbetle idare eden, kullarına mânen en yakın olan ve (hamît olan) bütün hamd ve övgüye lâyık bulunan ancak (O’dur) artık o Yüce Yaratıcı’nın elbette ki, kulları hakkındaki her tasarrufu bir hikmet ve faydaya dayanmaktadır. Lâyık olanları fazla veya noksan nîmetlere nâil buyurması, O’nun bu hikmeti gereğidir. Ve ancak O’nun lütuf ve keremi, sonsuzdur ve her şekilde hamd övgüye lâyıktır. Bütün varlıklar, O’nun kudretinin, rahmetinin genişliğine birer şâhittir. Binaenaleyh bir insan bir mahrumiyete mâruz kalırsa hemen ümitsiz olmamalıdır. İleride o mahrumiyetten kurtulabilir. Allah’ın rahmetinden ümit kesmek câiz de değildir.

Evet.. (Ve göklerin ve yerin yaradılışı) da (O’nun) o Kerem Sâhibi Yaratıcı’nın (âyetlerindendir) O’nun kudretini, büyüklüğünü, nîmetinin genişliğini gösteren deliller cümlesindendir. (onlar da) O gökler ile yerde (her hareket edende) meleklerden, insanlardan, cinlerden vesâir hayat sâhipleri olan bir nevî mahlûkattan (yaymış olduğu şey de) o Yüce Yaratıcı’nın delillerindendir, varlığına, büyüklüğüne şâhitlik edendelillerdendir, (ve O) Kudret Sâhibi Yaratıcı (dilediği zaman onları) o yaratıp yaymış olduğu çeşitli mahlûkatını bir araya (toplamaya da kaadirdir.) Evet.. Onları kıyamet günü toplayacak, sonra aralarında ilâhî adâletiyle hükmedecektir.

(ve) Ey insanlar!, (size) Dünyada (mûsibetten her ne isâbet ederse, kendi ellerinizin kazandığı şey sebebiyledir.) siz kendi kötü hareketlerinizden, Allah’ın emrine muhalefetinizden dolayı öyle bir mûsibete mâruz kalmış olursunuz. Meselâ: Vakit vakit cemiyetler arasında bir takım felâketler, umumî mûsibetler, kıtlık ve pahalılıklar meydana gelir. Bütün bunlar, cemiyet fertlerinin birer cezası durumundadır. Kısacası şarap içenler koruyucu hekimlik kâidelerine riâyet etmeyenler, cismen ve aklen bir nice hastalıklara müptelâ olurlar. Doğrulukla hareket etmeyen bir nice tüccarlar, nihâyet iflâsa düşerler. İnsanlara zulmeden kimseler de nihâyet zulmlere, felâketlere uğrarlar. Bütün bunlar, gayrı meşrû ve ahlâksızca hareketlerin birer dünyevî cezasıdır. (ve) O Kerem Sâhibi Yaratıcı (bir çoğundan) bir nice günâhlardan, kusurlardan (ise afv eder) onları işleyenleri hemen cezaya uğratmaz. Bu da bir ilâhî rahmet eseridir. Evet.. Cenab-ı Hak, birçok mü’min kullarını günâhlarından dolayı dilerse dünyada ve âhirette azap etmez. Bir kısım kâfirleri de yavaş yavaş sonuca yaklaştırmak üzere bu dünyada azap etmez, fakat onlara herhâlde âhirette azap edecektir. İnsanlık cemiyeti de ekseriyeti itibariyle pek çok günâhları, ahlâksızca hareketleri işleyip durmaktadırlar. Eğer bunların lâyık oldukları azap bu dünyada derhal verilecek olsa o varlıklar tamamen perişan olur, büyük bir kısmı yok olup gider. Fakat Hikmet Sâhibi Yaratıcı,hikmet gereği hepsini birden azaba uğratmıyor, kendilerine bir mühlet veriyor, uyanıp hareketlerini düzeltebilmeleri için onları yaşatıyor, derhal hepsini yakalayıp azablara uğratmıyor. Binaenaleyh insanlar, bu ilâhî lütufdan da istifâdeye çalışmalıdırlar, dünyevî veya uhrevî bir cezaya düşmeden evvel hâllerini düzelterek ilâhî affa sığınmalıdırlar. Tâki, ebedî azaptan kurtulabilsinler. Aslında bu dünyada iyi kimselerden olan bâzı zâtlar da bir kısım mûsibetlere uğrarlar. Bunun da başka bir hikmeti vardır. Bu bir ilâhî imtihandır. Özellikle o zâtlar, sabreder, Allah’ın takdirine râzı olurlar, bu vesîle ile de kat kat sevaplara, uhrevî mükâfatlara nâil bulunurlar. Maamafih bâzı mü’minlerin bu dünyada bir takım mûsibetlere uğramaları günâhlarının keffareti durumundadır. Onlar kusurlarının cezasını dünyada görmüş olurlar. Artık âhirette o kusurlarından dolayı ayrıca azap görmezler. Bu da Allah’ın bir rahmeti demektir.

(Ve) Ey insanlar!. Ey müşrikler!, (siz yeryüzünde âciz bırakıcılar değilsinizdir.) Yâni: Siz hâşâ Allah Teâlâ’yı âciz bırakacak O’nun azabından kaçıp kurtulabilecek bir kabiliyette değilsinizdir, hakkınızdaki ilâhî hükm her ne ise o herhâlde vâki olacaktır, (ve sizin için Allah’tan başka bir dost) yoktur ki, sizin işlerinizi idare ederek sizi koruyabilsin (ve) sizin için (bir yardımcı da yoktur) ki, size yardım etsin. Size gelen azabı sizden bertaraf ediversin. Binaenaleyh mâsiyetlerden kaçının, Allah’ın emrine muhalefetten sakının, ilâhî azaptan korkun, o Kerem Sâhibi Yaratıcı’ya sığının. Çünkü sizi o kerîm mâbudunuzdan başka koruyacak bir zât yoktur. O’nun hükmüne hiçbir kimse muhalefet edemez. Buna imânımız tamdır..

Bu mübârek âyetler de Allah Teâlâ’nın ilâh olduğuna, kudret ve büyüklüğüne bir delil olmak üzere gemilerin denizlerdeki gidip gelmelerini, durmalarını dikkat nazarlarına sunuyor. İlâhî takdirin tersine bir hareketin vuku bulamayacağını bildiriyor. İnsanların dünyada eriştikleri şeylerin çabucak elden çıktığını, Allah katındaki mükâfatların ise daha hayırlı, daha bâki bulunduğunu beyân ile insanların dünya varlığı hevesiyle Yüce nîmetleri elde etmeye çalışmaktan geri durmamaları lüzumuna işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve O’nun âyetlerindendir). yâni: Allah Teâlâ’nın birliğine, kudretine, irâdesine işâret eden delillerdendir (denizde dağlar gibi cereyan eden gemiler.) Onlar, o kadar büyüklükleri ile, ağır yükleriyle beraber denize batmayıp üzerinde akar giderler, istenilen tarafa sevk edilebilirler.

(Eğer) Allah Teâlâ (dileyerek olsa rüzgârı durdurur) gemileri sevk eden kuvveti, havaya vesâire tesirsiz bırakır (artık) gemiler hareketten mahrum kalırlar (onun sırtı üzerine) deniz sularının üzerinde durarak (durakalırlar) cereyandan kalarak ileriye ve geriye gidemezler, (şüphe yok ki, bunda) O gemilerin denizlerde öyle ilâhî kudret ile cereyan etmelerinde (elbette âyetler vardır) Kâinatın Yaratıcısı’nın kudretine, hikmetine dâir deliler mevcuttur (çok sabreden) kulluk vazifelerini yerine getirme hususunda sabr ve sebât gösteren ve (ziyade şükreyleyen) kavuştuğu nîmetlerin değerini bilip Cenab-ı Hak’ka şükretmeye çalışan mümin akıllı, (kimse için) Evet.. O çeşitli nakl vasıtalarının öyledenizlerde, havalarda istenilen tarafa sevk edilmeleri, bütün Cenab-ı Hak’kın takdiriyle, müsaadesiyle ve onlarda yaratmış olduğu kabiliyet sâyesinde mümkün oluyor. Bunları bir ibret nazarı ile seyreden her akıllı insan, o Yüce Yaratıcı’nın kudretini, büyüklüğünü, kâinat üzerindeki harikulâde tasarruflarını ve kulları hakkındaki nîmetlerini düşünerek elbette ki, şükür secdesine kapanır.

Evet… O Yüce Yaratıcının kudretini düşünmeli ki: O, her şeye kâfidir, gemileri dilerse öyle yürütmeye tâbi tutar, üzerindekilerini selâmet sahiline eriştirir (yâhut onları) o gemileri şiddetli bir rüzgâra, müthiş bir ârızâya uğratarak onları üzerinde bulunanların (kazandıkları ile) işlemiş oldukları günâhlar sebebiyle boğar (helâk eder) hiçbirini bir kurtuluş sahiline erdirmez, (ve) O kerem sâhibi yaratıcı (bir çoğundan da afv buyurur) bir nice günâhları bağışlar, sâhiplerini o yüzden felâkete uğratmaz, onları yine selâmete kavuşturur.

Bütün bu yaratılış eserleri Allah’ın kudretinin şâhididir, birliğinin delilidir. Bunları inkâra nasıl cür’et edilebilir? İşte Cenab-ı Hak, ihtar buyuruyor, ki: (Ve bizim âyetlerimiz hakkında mücadele edenler) Kâinatın Yaratıcısının varlığını, kudretini bildiren, gösteren âyetleri, delilleri inkâra cür’et eyleyenler (bilsin ki, onlar için bir kurtuluş yeri yoktur.) kendilerine gelecek bir azaptan, meselâ: Bindikleri gemilerin parçalanarak sular içinde mahv ve yok olmasından kendilerini kurtaracak bir mahlûk bulunamaz, hiçbir tarafa kaçıp kendilerini kurtarmaya muvaffak olamazlar. Böyle bir felâket zamanı akılları başlarına gelerek inkârlarının cezasına kavuştuklarını anlayacak olsalar da artık bu, kendilerine bir fâide vermez. Çünkü artık uyanma zamanı geçmiş bulunur.

(Velhâsıl) Ey insanlar!. Güzelce düşününüz ki: (size herhangi bir şeyden verilmiş olanlar) meselâ: Zenginlik gibi, çoluk çocuk gibi, makâm ve mevki gibi şeyler (ancak dünya hayatının geçimliğinden ibârettir) bunlardan yalnız dünyada istifâde edilir, bunlara mağrur olup da ebedî hayatınızı, gelecek âleminizi unutmayınız (ve Allah katında olan ise) sevaplar ve cennet nîmetleri ise (daha hayırlıdır) çünkü onlar binibirdir, fevkalâde faydalıdır ve (daha bakîdir) yok olmayacaktır. O hâlde pek açıktır ki, fâni olan dünya varlıklarının o ebedî varlıklara göre büyük bir kıymeti yoktur. Artık o ebedî nîmetlere erişmek için çalışılmalı değil midir?. İşte o ebedî hayırlı, nîmetler (o kimseler için) takdir edilmiştir (ki,) onlar dünyada iken (îman etmişlerdir) Allah’ın dinine kavuşmuş (ve Rab’lerine tevekkülde bulunurlar) işlerini Cenab-ı Hak’ka ısmarlar, o Kerem Sâhibi Yaratıcıdan feyz ve bereket ricasında bulunurlar. Başkalarına itimat edip durmazlar. Rivâyet olunuyor ki: Ebu Bekri Sıddık Radiyallahü Anh bütün malını sadaka olarak verdi. Müslümanlardan bir cemaat, bunu kınadılar, kâfirler de bunu bir hata sandılar. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur. Allah Teâlâ’ya tevekkül ile hak yolunda yapılan fedâkârlıkların zayi olmayıp sâhipine pek ziyade faydalı olacağına işâret etmektedir.

Bu mübârek âyetler de Allah katındaki daha hayırlı ve daha bâki nîmetlere kavuşacak olan zâtların evvelce zikredilen bir vasfının dışında yedi vasfını da beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: O vâ’d buyuruları hayır ve nîmetler, birinci vasıf olarak îman ile ve ikinci vasıf olarak hakka tevekkül ile vasıflanan zâtlar için bildirilmiş olduğu gibi (ve o kimseler için) bildirilmiştir ki, üçüncü vasıf olarak (günâhın büyüklerinden ve fâhiş kötülüklerden kaçınırlar) yâni: Öldürme gibi, zina gibi, hırsızlık gibi büyük günâhları işlemezler, hukuk, akıl ve yaratılış itibariyle çirkin olan sözlerde ve fiillerde bulunmazlar, (ve) Dördüncü vasıf olarak da, (gazaba geldikleri zaman onlar) gazaplarını bertaraf etmeğe çalışırlar, gazaplarına sebebiyet verenleri af ederler, onların kusurlarını (bağışlarlar) intikam almaya kalkışmazlar.

(Ve) O büyük hayır, bâki nîmet (o kimseler için) bildirilmiştir (ki,) beşinci vasıf olmak üzere (Rab’lerine icâbette bulunurlar) Allah’ın emrine samimî bir kalb ile tam bir itaat göstererek o emri yerine getirmiş oldular (ve) altıncı vasıf olmak üzere beş vakit (namazı dosdoğru kıldılar) dinin rükunlerinin en büyüklerinden olan o mübârek ibâdetle kalblerini aydınlatmaya çalıştılar (ve) yedinci vasıf olmak üzere (onların işleri aralarında danışma iledir) kendilerine bir hâdise yüz gösterince istişârede bulunurlar, en doğru, en fâideli, dini meselelere en uygun olanı ise, onu ittifâkla kabul ederler, (ve) Sekizinci vasıf olarak da (kendilerini rızıklandırdığımız şeylerden infakta bulunurlar.) fakirlere, zayıflara yardım ederler, İslâm yurdunun yükselmesi için elden gelen yardımlarıesirgemezler. § Şûra; Teşâvür, müşaverede bulunmak, bir iş hakkında bilgi edinmek için konuşmak, en doğru, uygun olan hususun anlaşılması için görüşlere müracaat etmek demektir. Denilmiştir ki: Herhangi bir kavim, istişârede bulunursa en doğru olan işe yol bulmuş olur. Resûl-i Ekrem Efendimiz dahi Ashâb-ı kirâmiyle birçok işler hakkında, meselâ: Cihâd hususunda danışmada bulunurdu. Fakat dînen malûm olan hükümler hakkında istişâreye mahâl yoktur. O Yüce hükümler her ne ise onu bütün müslümanların öylece kabul etmeleri icabeder. Ancak bâzı dini meseleleri herkes bilmediği için o hususta kitaba ve sünnete müracaat edilir. O meselenin hükmünün o iki esastan nasıl çıkarılmış olduğu ve müctehitlerin o konudaki beyânlarının anlaşılması için ilmî bir şekilde istişâre yapılır, o gibi hususlarda keyfî kanaatlere kıymet verilemez. İstişârede bulunanlar, selâhiyetli olmalıdırlar, sırf hakkın, sevabın tecellîsini temin maksadı takîb edilmelidir, bencillik ve şahsî fâide hissinden uzaklaşarak tam bir samimiyetlere hakikatin, en fâideli hususun meydana çıkmasını temine çalışmalıdır ve ortaya çıkan hakkı kabulden kaçınmamalıdır.

(Ve) O pek mühim hayır nîmet (o kimse için) bildirilmiştir (ki) dokuzuncu vasıf olmak üzere (onlara bir zulm isâbet ettiği zaman) kendilerine karşı her hangi bir azgın, isyânkâr bir şahıs veya bir gurup haksız yere bir tecâvüzde bulunduğu vakit (onlar, yardımlaşmakta bulunurlar) birbirlerini himâyeye, müdafaa çalışırlar. Zulm eden kimselerden haddi aşmaksızın intikam almak isterler, aralarındaki dayanışmayı, din kardeşliğini ve İslâm kahramanlığınıgösterirler yabancıların, ahlâksızların tecâvüzlerine meydana vermezler. Velhâsıl: Bu beyân olunan seçkin vasıflara sâhip zâtlar, yarın âhirette büyük bir hayıra, büyük nîmetlere, ilâhî lütuflara nâil olacaklardır. İşte bunlar, İslâm ahlâkının, İslâm sosyolojisinin ne kadar mükemmel olduğunu da göstermektedir.

Bu mübârek âyetler görülen bir kötülüğe ancak dengi ile karşılık verileceğini, bundan dolayı, hesaba çekilemeyeceğini fakat af ile muamele yapılmasının mükâfata vesîle olacağını bildiriyor. Ancak zulm edenlerin, azgınlıkta bulunanların hesaba çekileceklerini ve azaba uğrayacaklarını ihtar buyuruyor. Kötülüklere karşı sabrda, affedici muamelede bulunanın ise teşekküre değer bir ahlâkî fâzilet göstermiş olduğuna işâret ediyor. Kötü hareketlerinden dolayı sapıklığa bırakılacak kimselerin ise dost ve yardımcıdan mahrum kalacaklarını ve azabı görünce dünyaya dönmeyi temennî edeceklerini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Bir kötülüğün) Yâni: Haksız yere yapılan bir muamelenin, meselâ: bir şahsı öldürmenin (cezası da onun misli) o haksız muamelenin karşılığı olan (bir kötülüktür.) meselâ: Onun gibi öldürmektir. Haksız yere yapılan bir muamelenin, bir konuşmanın karşılık olarak aynısını yapmak bir kısım şartlara bağlıdır. Kısacası o muamelenin, konuşmanın mukabil şekilde yapılması, haddizâtında câiz bulunmalıdır. Bir hür mü’mini kasten öldüren diğer hür mümini öldürmek gibi ki, bu câiz bulunmaktadır. Bu ikinci öldürme hâdisesi, haddizâtında meşrû olduğu için bir günâh, bir kötülük değildir. Belki durumu düzeltmeye, cinâyetlerin önünü almaya vesîle olduğu gibi güzel bir muameledir. Ancakhaddizâtında öldürme iyi bir şey olmayı öldürülene nazaran kötü bir muamele olduğu için ona da, benzerlerine de “seyyie = kötülük” adı verilmiştir. Bâzı kötülükler de vardır ki, onların karşılığında aynı şekilde kötülük yapılması câiz değildir, belki o kötülüklerin hukuken belirli cezaları vardır, onlar tatbik edilir. Meselâ: Bir kimse bir şahsın namusuna tecâvüz etmiş bulunsa onun da namusuna tecâvüz edilemez, belki o tecâvüzün hukuken belirlenmiş olan cezası tatbik edilir. Bunlar, fıkha âid geniş meseleleri içersine almaktadırlar. (Fakat kim affeder) Herhangi bir kötülük gören kimse o kötülüğü yapan şahıstan intikama kalkışmaz, karşılıkta bulunmazsa (ve barışı sağlarsa) aralarındaki düşmanlığı giderecek şerefli hareketleri tercih eyler ise (artık onun) af eden kimsenin (mükâfatı da Allah’a âidtir) Cenab-ı hak ona bu yüzden birçok sevaplar ihsân buyurur. Bu ilâhî beyân, insanları af cihetine teşvik etmektedir. (şüphe yok ki, O) Hak Teâlâ Hazretleri (zâlimleri sevmez.) öyle başlangıçta kötülükte bulunanları sevmediği gibi kötülüğe fazlasiyle karşılıkta bulunanları da sevmez, bunlar birer zulmden ibârettir. Binaenaleyh bu hususta denkliğe riâyet edilmelidir. Af ciheti tercih edilirse bu da bir ahlâkî fâzilet eseridir. Saldırgan kimsenin utanmasına, kusurunu terketmesine ve bir takım ihtilâfların devam etmeyip ortadan kalkmasına sebep olabileceğinden dolayı övülmüştür, sâhibi için mânevî mükâfata vesîledir.

(Ve her kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa) Kendisine zulm eden şahsa karşı meşrû şekilde karşılıkta bulunursa, af cihetini tercih etmezse (artık onların) öyle karşılıkta bulunan kimselerin (üzerine bir yolyoktur.) onlar azaba, kınamaya lâyık olmuş olmazlar. Nihâyet olan bir şeyi, af cihetini terk etmiş, haddizâtında câiz olan bir fiilde bulunmuş olur.

(Yol) Hesaba, günâh (ancak ancak o kimseler üzerinedir ki insanlara zulmederler) onun bunun hakkına tecâvüzde bulunurlar ve intikam hususunda haddi aşarlar, (ve yerde haksız yere azgınlıkta bulunurlar) Ona buna karşı kibirli ve tahakküm edici bir vaziyet alırlar, başkalarının meşrû hareketlerine manî olmak isterler. (İşte onlar için pek acıklı bir azap vardır) onlar zulmlerinden, başkalarının haklarına tecâvüzlerinden dolayı öyle bir cezaya lâyık bulunmuş olur.

(Ve elbette herkim sabreder) Gördüğü bir kötülükten dolayı hemen intikama, ve benzeri bir karşılıkta bulunmaya kalkışmaz (ve) gördüğü kötülüğü (affederse) af eyler, onu teşhire kalkışmaz, onu Cenab-ı Hak’ka havale eylerse (şüphe yok ki, o) sabr ve af (yapılmaya değer işlerdendir.) tercih edilmeğe lâyık, hukuken taleb edilen, ahlâken güzel muamelelerden sayılmaktadır. Evet.. İnsan, haysiyetli olmalıdır, insanlardan gördüğü bir takım kusurları affetmeye ve bağışlamaya çalışmalıdır. “Cihânda bîkusur insan bulunmaz” “Ve lâkin her kusur teftiş olunmaz”

(Ve Allah kimi) Hangi kulunu o kulun kötü irâdesinden, kabiliyetinden dolayı (sapıklıkta bırakırsa) onu sapıklık içinde yaşatırsa (artık onun için ondan sonra) öyle sapıklığa düşürüldükten sonra (bir dost yoktur) ona yardım edecek, onu sapıklıktan kurtaracak bir dost, bir yardımcı bulunamaz, (ve zâlimleri) Yâni: Kâfirleri (göreceksin ki,) kıyamette (azabı gördükleri zaman diyeceklerdir ki: Acaba geri dönmeğe) bizim için tekrara dünyaya gidip îman ve durumlarımızı düzeltmeğe (bir yol var mıdır?.) onlar böyle boş bir temennîde bulunacaklardır. Heyhât ki, artık bu temennîleri kabule lâyık değildir, onlar lâyık oldukları azaplara kavuşmuş olacaklardır.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin cehenneme ne kadar zelil bir tarzda ve o âteşe korkularından dolayı göz ucuyla baka baka sevk edileceklerini bildiriyor. O kâfirlerin de, ailelerinin de hüsrâna uğradıklarını müminlerin söyleyeceklerini ve o kâfirlerin ebedî sûrette azapta kalacaklarını haber veriyor. Cehenneme atılacak kâfirlere yardım edecek bir dostları bulunamayacağını ve Allah’ın sapıklığa düşürdüğü kimseler için bir kurtuluş yolu bulunmadığını ihtar ediyor. Kıyamet gelmeden evvel âlemlerin Rabbi’nin dâvetine icâbet edilmesini, o günde sığınılacak bir mahâl bulunamayacağını ve hiçbir kimsenin kendi günâhlarını inkâr edemeyeceklerini anlatıyor. Resûl-i Ekrem’in dâvetini kabulden kaçındıkları takdirde bundan o kaçınanların mesul olacaklarını, Hz. Peygamberin vazifesiise dini hükümleri bildirmekten ibâret bulunduğunu zikrediyor. İnsanların kavuştukları bir rahmetten, bir nîmetten dolayı sevinir olduklarını, kendilerine kendi kusurlarından dolayı bir mûsibet, bir mahrumiyet isâbet edince de nankörlük yaparak evvelce nâil oldukları nîmetleri unutur olduklarını ve ümitsizliğe düştüklerini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve onları) o cehenneme sevk edilen zâlimleri yarın kıyamet günü (göreceksin ki,) kendilerine yüz gösteren korkunç şeylerden dolayı (zilletten mütevazî oldukları) pek zelilce, haince bir vaziyet aldıkları ve (zayıfça göz kapağını deprederek baktıkları) cehennemden korkarak ona göz uçları ile bakıp durdukları (hâlde âteşe arz olunacaklardır.) o korktukları âteşe atılmış olacaklardır, (ve îman etmiş olanlar da) O kıyamet günü (diyeceklerdir ki: Şüphe yok zarara uğrayanlar) hakikaten sermayesini kaybedip zarara, felâkete uğrayanlar (o kimselerdir ki: Kıyamet gününde nefslerini ve ailelerini hüsrâna uğratmış olurlar.) Dünyada iken şaşırtmış oldukları çoluk ve çocuklarının da böyle bir âkıbete uğramalarına sebebiyet vermiş bulunurlar. Bilâkis çoluk ve çocukları dindar olarak âhirete gitmiş olunca da kendi felâketlerinden dolayı onları üzmüş, aralarında büyük bir ayrılık bulunmuş olacaklardır. Artık ey insanlar!, (uyanın) İbret alın. (muhakkak ki, zâlimler) Yâni: Zulme devam eden kâfirler, mutlak sûrette zikredilen zâlimlerden maksat, kâfirlerdir, (bir ebedî azap içindirler.) Ondan aslâ çıkıp kurtulamayacaklardır. Bu hitap cümlesi!. Ya müminlerin ifâdeleri cümlesindendir veya onların ifâdelerini Cenab-ı Hak’kın tasdikinden ibârettir.

(Ve onlar için) O cehenneme ebediyenatılacak kâfirler için (Allah’ın ötesinde) o Yüce Yaratıcı’nın hükmüne muhalefet edebilip (kendilerine yardım edecek olan dostlardan bir kimse yoktur.) Onlar öyle bir yardımcı aslâ bulamayacaklardır. (ve her kimi ki, Allah saptırırsa) Onu, şerre olan kabiliyetinden ve kötü irâdesinden dolayı sapıklığa düşürürse (artık onun için bir yol yoktur.) öyle bir kimse, dünyada hakka kavuşmak için, âhirette de cennete varabilmesi için bir yol bulamaz, o selâmet ve saadet yolundan tamamen mahrum bulunmuş olur.

Kerem Sâhibi Yaratıcı, kullarını o müthiş kıyamet gününün azabından sakındırmak için buyuruyor ki: Ey insanlar!. (Rab’biniz için uyun) O Kerem Sâhibi mâbudun Resûlüne tâbi olun, onun dâvetini kabul edin, Allah’ın birliğinden, O’na ibâdet ve itaatten ayrılmayın (bir günün gelmesinden evvel ki) yâni: Kıyamet gününün gelmesinden önce ki, (onun için) o gelecek gün için (Allah’tan red edebilecek yoktur) O günü reddetmeğe, onun ortaya çıkmasına mâni olmaya hiçbir kimse güç yetiremez ve (o gün sizin için ne bir sığınacak yer vardır) o gün hiçbir şahıs kaçıp kendisini azaptan kurtaracak bir mahâl bulamaz (ve ne de sizin için inkâra bir imkân) bulabilir. Hiçbir fert, dünyada yapmış olduğu günâhlara güç yetiremeyecektir. Çünkü onlar, Allah katında bilmektedir, amel defterinde yazılıdır ve onlara bütün uzuvları şahadette bulunacaktır. Artık öyle müthiş bir mahkeme gününü düşünmelidir!. § Nekir; Yapılan şeyi inkâr etmek, meçhul nesne ve mekruh iş mânasınadır.

(Artık) Ey Yüce Peygamber!. Kendilerine bu hakikatları haber verip hidâyet dairesine dâvet ettiğin kimseler (yüz çevirirse) bu dâvete icâbet etmezlerse (seni onların üzerine bir muhafız göndermedik) onların amellerini gözetip yazmaya, onları zorla kabule sevk eylemeğe seni memur kılmadık (senin üzerine düşen tebliğden başka birşey değildir.) sen emrolunduğun dini hükümleri onlara teblîğ ile mükellefsin, bunu yerine getirince mükellef olduğun vazifeyi yapmış bulunursun, artık mesuliyet onlara âidtir, (ve şüphe yok ki, bir insana) yâni insan nev’ine, çoğunluk itibariyle (tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman) ona sıhhat gibi, servet gibi, emniyet gibi bir nîmet ihsân ettiğimiz vakit (onunla ferahlanır) bir sevinç içinde yaşar (ve eğer onlara ellerinin takdim etmiş olduklarından) yâni: Kendisinin sebebiyet vermiş olduğu şeylerden, günâhlardan, kötü hareketlerden dolayı (bir kötülük isâbet ederse) meselâ: bir ihtiyaca, bir hastalığa müptelâ olursa (artık şüphe yok ki, insan) yâni: İnsan cinsi, çoğunluğu teşkil eden günâhkârları itibariyle (nankördür) evvelce nâil olmuş olduğu nîmetleri unutur, sonradan uğradığı ârızâyı düşünür durur, bunları büyütür, onlara kendisinin sebebiyet vermiş olduğunu hiç düşünmez. Halbuki: İnsan, hakikati beyân etmeye çalışmalıdır, evvelce nâil olmuş olduğu nîmetleri unutmayıp şükrünü yerine getirmeye devam etmelidir, daha sonra müptelâ olduğu fenâlıkların neden meydana geldiğini düşünerek hâlini düzeltmeye gayret göstermelidir. Allah’ın rahmetinden ümidini kesmemelidir, her hâdisenin bir sebebe, bir hikmete, bir faydaya dayalı olduğunu hatırdan çıkarmamalıdır, Cenab-ı Hak’ka sığınmalıdır. § Kefur; Kapatıcı, fazlasiyle unutucu, yâni: Nîmeti çok unutup belâyı çok söyleyici kimse demektir.

Bu mübârek âyetler de bütün göklere ve yere sâhip olan Allah Teâlâ’nın dilediklerini yarattığını ve dilediği kullarına birçok evlât ihsân edip etmediğini bildiriyor. Ve o Kerem Sâhibi mâbudun kullarına kaç şekilde vahy ettiği, onlara ilâhî hitabın ne şekilde tecellî eder olduğunu haber veriyor. Hz. Peygamber’in de nasıl bir ilâhî vahiy sâyesinde ilmi mükemmelliklere sâhip ve bir hidâyet nûruna erişip insanlık için bir hidâyet rehberi olduğunu gösteriyor ve bütün mahlûkata âid işlerin bütün kâinata sâhip olan Ezelî Yaratıcı’nın mânevî huzuruna sevk edileceğini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Göklerin ve yerin mülkü, Allah içindir) Bunları yaratan, bunlara mâlik olan, bunlarda dilediği gibi tasarrufta bulunan o Yüce Yaratıcıdır ki, (dilediğini yaratır) meydana getirir, O’nun her irâde ettiği şey mutlâka tahakkuk eder (dilediği kimseye) evlâttan yalnız (dişiler) kızlar (bağışlar) onları yaratıp ihsâneder (ve dilediği kimseye) de evlâttan yalnız (erkekleri bağışlar) onları oğullara nâil buyurur.

(Veyahut onları) O evlâdı (erkekler ve dişiler olarak çift eder) dilediği bir kuluna da hem kız, hem de oğlan evlâd nâsip eyler, o kulunu öyle iki sınıf evlâda nâil buyurur (ve dilediğini de kısır kılar) onun evlâdı meydana gelmiş olmaz (şüphe yok ki: O) Kerem Sâhibi Yaratıcı (âlimdir) her şeyi hakkıyla bilir ve (kaadirdir) her şeye kudreti fazlasiyle kâfidir. Binaenaleyh ve Yüce Yaratıcı’nın dilemesi, varetmesi ve yok etmesi, hikmet ve fayda gereği ne ise ona göre tecellî eder, dilediği kullarını birçok evlâda, nîmetlere nâil eder ve dilediği kullarını da evlâddan vesâir bâzı nîmetlerden faydalandırmaz. Meselâ: Şuayb ve Lût Aleyhisselâm’a yalnız kız evlâdı vermiştir. İbrâhim Aleyhisselâm’a yalnız erkek evlâdı ihsân buyurmuştur. Erkek olanlar: Kasım ve Abdullah ve İbrâhim üç mübârek oğludur. Kız evlâdı Zeynep, Rukiye, Ümmigülsüm ve Fatimet zehra adında dört mübârek kızıdır. Yahya ve İsâ Aleyhisselâm’ı da kısır kılmış, onların evlâdı dünyaya gelmemiştir.

Evet.. O Yüce Yaratıcı’nın her emri her fiili bir hikmet ve fayda üzere tecelli eder, peygamberlerine de bir hikmet ve fayda dairesinde peygamberlik ve risâlet vermiştir, onları da öyle ruhanî nîmetlere nâil buyurmuştur, onlara da dinî hükümleri bir hikmet ve yücelik yönüyle bildirmiştir. (Ve bir insan için) insan fertlerinden herhangi bir zât için (doğru) lâyık, kolay ve takdir edilmiş (değildir ki, Allah onunla konuşmada bulunsun) çünkü, Peygamberler, maddiyat âleminde, zaman ve mekân içinde bulunmuşlardır. Cenab-ı Hak ise maddiyattan, zaman ve mekândan uzaktır, kullarıyla bir mekânda karşı karşıya gelip konuşmaktan yücedir, aralarında nice bir nice mânevî perde vardır (ancak) Allah Teâlâ dilediği şeyleri herhangi bir Peygamberine üç şekilden biriyle bildirir. Şöyle ki: Birinci: (vahyile) Bildirir. Yâni dilediği şeyi, arada bir vasıta olmaksızın gizli bir söz ile veya doğru bir rüyâ ile Peygamberlerinin kalbine düşürür, ilham eder.İlâhî hitabını işitip telâkki etmeğe o Peygamberini muvaffak kılar. Nitekim İbrâhim Aleyhisselâm’a kurban etmesi öyle bir rüyâ ile vahyedilmişti. (veya bir perde arkasından) Bir kelâm, ile bildirir, ilâhî hitabını Peygamberine bu şekilde işittirir, telkin buyurur ki, ilâhî kelâmı işitildiği hâlde yüce zâtı görülmüş olmaz. Nitekim Mûsa Aleyhisselâm böyle bir ilâhî vahye nâil olmuştu. Bu da ikinci şekildir (veyahut bir elçi göndererek kendi izniyle) ilâhî müsaadesiyle kendisinin (dilediğini) o elçi vasıtasiyle (vahy ettirmesi ile) öyle bir konuşma şekliyle bildirir. Bu da üçüncü bir şekildir. Nitekim bizim Peygamberimize ve diğer Peygamberlere Cibril-i Emîn vasıtasiyle birçok vahyler, tebliğler vâki olmuştur. Bu vahylerin Allah tarafından olduğu, o Peygamberlerin kavuştukları mûcizeler ile desteklenmiş ve kuvvetlendirilmiştir. İşte böyle üç şekilde olan konuşma (müstesnâ) bunlardan herhangi biriyle Cenab-ı Hak Peygamberlerine dilediği şeyleri vahyedip bildirmiştir, (şüphe yok ki, o) Kâinatın yaratıcısı (pek yücedir) mekândan münezzehtir mahlûkatının sıfatiyle vasıflanmış olmaktan yücedir. O Yüce Yaratıcı (çok hikmet sâhibidir.) onun bütün ilâhî fiilleri, birer hikmet yolu üzere cereyan etmektedir, işte Peygamberlerine de hikmet gereğine göre bu üç nevi vahyden biriyle dilediği şeyleri bildirir, onları ilâhî kelâmından ve ilâhî kitaplarından haberdar buyurur,

(Ve işte sana da) Ey Son Peygamber!. Diğer Peygamberlere vahyettiğimiz gibi (emrimizden) ilâhî vahyimiz cümlesinden olarak (bir ruh vahyettik) yâni: Sana damânevî hayatın sebebi olan bir kitabı veya rahmeti vahy eyledik veya Cibril-i Emîni bir ilâhî vahiy olarak sana göndermiş olduk. (sen) Ey Yüce Peygamber!. Vahyden evvel (bilir değildin ki, kitap nedir) onun kutsal içeriği neden ibârettir ve bilir değildin ki (îman nedir?.) yâni: îmanın kitapta ayrıntılı olarak bildirdiği şekilde îmanın şartlarını, rükunlarını dini gerekleri detaylı şekilde bilemezdin. Bunlar vahyden önce meçhul bulunmakta idi. Diğer yorumlara göre de: Sen namazın veya diğer dini vazifelerin neden ibâret olduğunu bilemezdin ki, peygamberliğine îman etmiş olabilesin. Bütün bunları vahy sâyesinde öğrendin. Gerçekte Resûl-i Ekrem Efendimiz, ümmi idi. Fetret devrinde dünyayı şereflendirmişti. Vahiyden önce îmanın şartlarına, şeriatlerin hükümlerine ayrıntılı olarak vakıf olamazdı. Fakat akıl ve düşünce yoluyla bilinecek olan Allah’ın birliğine inanıyordu, ilâhî yüceliğini ikrar etmekte idi, putlara, müşriklere karşı kalben düşmanlık beslemekte idi, putların adına kesilen hayvanların etlerinden yemezdi. Kâbetullâhı ziyaret ederdi. Sonra ilâhî vahiy sâyesinde bütün dini hakikatleri tam anlamıyla öğrenmiştir. İşte Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (ve lâkin biz onu) Sana vahyetmiş olduğumuz ruhu, Kur’an-ı Kerim’i (bir nûr kıldık) onu büyük bir hidâyet nûru kılmış olduk, (onunla kullarımızdan dilediğimizi hidâyete erdiririz) Hidâyete erme yolunda ihtiyarını, kabiliyetini sarf eden bir kulu hidâyete kavuştururuz (ve şüphe yok ki, sen) Ey Muhammed!. O nûr ile (elbette bir doğru yola rehberlik edersin.) Hak Teâlâ’nın dilediği, lâyık gördüğü kullarını İslâmiyete, dini hükümlerini kabule sevk etmiş, onun için bir hidâyet vesîlesi bulunmuş olursun. § Vahy; İlham etmek, bildirmek, suratle işâret etmek, gizlice ihbar etmek, bir şeyi gerek uyanık iken ve gerek uyku hâlinde kalbe atmak demektir. Allah Teâlâ’nın herhangi birşeyi Peygamberlerinden birine bu şekilde bildirmesi, bir ilâhî vahiydir. Bununla beraber vahy olunan şeylere de “vâhî” denilir ki: İsmi meful sigasiyle “mûhâ” mânasına gelmiş olur. Bu itibarla vahyler, iki kısma ayrılır, birisi “vahy-i metlu” (okunan vahiy) dir ki, Bu Kur’an’ı Kerim’dir. Bunu Cibril-i Emîn Allah tarafından getirip Peygamberimize teblîğ etmiştir. Diğeri de “vahyi gayri metlûv” (okunmayan vahiy) dur ki, bu da kutsi hadislerdir. Bunlar da peygamberin kalbine vasıtasız olarak Allah tarafından ilham olunmuşlardır. Resûl-i Ekrem’in hiçbir kimseden bir şey okuyup yazmamış olduğu hâlde daha sonra Kur’an-ı Kerim gibi bir mûcizeyi yaymaya başlayıp o kadar yüce dini hükümleri, şer’i meseleleri, ahlâkî fâziletleri bütün insanlığa tebliğe muvaffak bulunması, onun ilâhî vahye mazhar peygamberlik vazifesiyle yükümlü olduğuna pek parlak bir delil bulunmaktadır. “Baştan başa gark eyledi envara cihân” “fak-ı risâletde doğan vahy-i ilâhî”

Evet.. Ey Yüce Peygamber!. Sen mazhar olduğun ilâhî vahiy sâyesinde bir hidâyet rehberisin (O) ortak ve benzerden uzak olan (Allah’ın yoluna ki, göklerde ve yerde ne varsa hep onundur) bütün o varlıklar, yaratılış, mülk ve tasarruf yönüyle o Yüce Yaratıcının kudreti ve irâdesi altındadır. (Agâh ol) Ey Allah’ın kulu!. Haberdar ol, uyanık bulun (bütün işler) mahlûkatın bütün işleri, mükelleflerin bütün amelleri (Allah’a dönüp varacaktır.) herkes hak ettiğine göre muameleye tâbi tutulacaktır. Bu ilâhî beyân itaatkâr kullar hakkında vâ’di, müjdeyi içermektedir, günâhkârlar hakkında da tehdidi kapsamaktadır. Binaenaleyh daha fırsat elde iken kulluk vazifelerini güzelce yerine getirmeğe çalışarak ebedi saadetekavuşmayı kerem ve merhamet sâhibi olan mâbudumuzdan niyâz etmelidir. Ve başarı, Allah’tandır. Sonraki Sure: Zuhruf Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, Kur’an-ı Kerim’in nasıl bir hidâyet rehberi olup Levh-i mahfuzda sâbit bulunduğunu, onun peygamber tarafından tertip edilmiş bir eser olmadığını bildiriyor. Bir takım kâfirlerin kaçınmalarına rağmen bir ilâhî rahmetin tecellîsi olmak üzere o apaçık kitap ile halkın irşâdına devam edileceğini müjdeliyor. Eski inkârcıların asr-ı saadetteki inkârcılardan daha kuvvetli, daha varlıklı oldukları hâlde Peygamberlerine karşı göstermiş oldukları hürmetsizlikten dolayı ilâhî azaptan yakalarını kurtaramamış olduklarını ihtar ile o eski kavimlerin tarihî hâllerine dikkatleri çekmektedir. Şöyle ki: (Hâ, Mim) bu kelimelere dâir evvelce bilgi verilmiştir.

(Apaçık bildiren) İnsanlığın muhtaç olduğu en mühim dinî meseleleri, dünyevî ve uhrevî selâmet ve saadete vesîle olacak vazifeleri, ahlâkî hareketleri izah eden (Kitaba) Kur’an-ı Kerîme (and olsun ki,) şu yüksek beyânlar, hakikatin tâ kendisidir.

Evet.. (Muhakkak ki, biz onu) o apaçık kitabı (bir arapça Kur’an kıldık) Resûl-i Ekrem’in kendi lisânı üzere inzal ettik, onu en geniş en ebedî olan bir lisân ile bütün insanlığa hitabeder bir şekilde insanlığa ihsân buyurduk, (umulur ki, siz düşünürsünüz) O kitabın yüce hitaplarını düşünür, anlarsınız, hakkınızda ne kadar fâideli olduğunu takdir edersiniz.

(Ve şüphe yok ki: O) Mukaddes kitap, o muazzam Kuran (katımızdaki ana kitapta) levh-i mahfuzda veya ezelî ve ebedî olan Allah’ın ilminde (elbette pek yüksektir.) kadri pek yücedir ve (çok hikmetle vasıflanmıştır.) Çünkü insanlığa en mühim dinî hakikatları telkin etmektedir. Nice hikmetleri, sırları içermektedir, bütün insanlığa hidâyet yolunu göstermektedir. Artık öyle apaçık bir kitabın ebedi bir mûcize olduğu, semâvî kitaplar arasında büyük bir yere sâhip bulunduğu, Allah katındaki yüceliği nasıl inkâr edilebilir?.

(Siz) Ey inkârcılar!. Ey o yüksek kitaba karşı düşmanca cephe alanlar!. (haddi aşan kimseler oldunuz diye) Nîmetlerin değerini bilemez, hayatlarını boş yere sarfeden inkârcı kimseler oldunuz diye (sizden o Kur’an-ı vaz geçip bertaraf eder miyiz?.) sizin o câhilce hareketinize göre hakkınızda hemen muamele yaparak sizi helâk eyler miyiz?. Bütün insanlığı Allah’ın bir rahmet eseri olarak irşâda, aydınlatmaya çalışan o Kur’an-ı Kerim’in indirilişini eksik bırakır mıyız?. Elbette öyle bırakılmayacaktır. O Kur’an-ı Kerim tamamen nâzil olarak kıyamete kadar bütün insanlığa hitap edecektir, onlara doğru yolu gösterecektir. Bu ne bir ilâhî lütuf, bunu takdir etmeli değil misiniz?.

(Halbuki, biz evvelkiler içinde) Geçmiş kavimler arasından (nice Peygamber gönderdik) o cemiyetlere birer Peygamber gönderilmiş, kendileri ilâhî dine dâvet edilmiş oldu. Şimdi Ey Peygamber!. Sen de kavmine ve bütün insanlığa gönderilmiş bir Peygamber bulunuyorsun. Senden evvelki Peygamberlerin tarihî hâllerini dikkate alarak tesellî bul, sana karşı kavminin gösterdiği düşmanlıktan dolayı üzülme.

(Onlara) O eski kavimlere (bir Peygamber gelmiş olmazdı ki: İllâ) o kavimler (onunla) o kendilerine gönderilen Peygamber ile (alay eder olmuşlardı) o Peygamberin nübüvvetini kabul etmez, kendisine karşı maskaralıklarda bulunur, o muhterem zâta lâyık olmayan şeyleri isnâda cür’et ederlerdi. işte ey Son Peygamber!. Senin kavmin arasındaki inkârcılar da öyle alaycı hareketlere cür’et eden âdi kimselerden başka değildirler. Bu dünyada bu gibi câhilce hâdiseler öteden beri görülmekte bulunmuştur. Sen üzülme!. “Erbab-ı kemâli çekemez nâkıs olanlar” “Rencide olur dide-i hıfaş ziyâden” ZİYA PAŞA

(Artık bunlardan) Asr-ı saadetteki inkârcılardan (daha şiddetlisini) eski kavimler arasındaki daha kuvvetli, daha haşmetli olan kâfirleri (helâk ettik) onları o inkârlarının, alaylarının cezasına kavuşturduk, binaenaleyh şimdiki inkârcılar da kendilerini öyle bir cezadan kurtarabilirler mi?, (o evvelkilerin sıfatı geçmiştir.) Eski kavimlerin inkârları yüzünden nasıl felâketlere uğramış olduklarına dâir tarihî misâller, nümuneler Kur’an-ı Kerim’in âyetleriyle bildirilmiştir. Artık sonraki inkârcı kavimler de öyle bir felâketten yakalarını kurtaramayacaklarını bir düşünmeli değil midirler?. Sen müteessir olma, ey merhametli Peygamber!. Hak Teâlâ Hazretleri seni dâima destekleyecektir. Bu âyeti Kerîme, Peygamber efendimiz hakkında vâ’di, inkârcılar hakkında da tehdidi içermektedir.

Bu mübârek âyetler, müşriklerin sözleriyle işleri arasında ihtilâf bulunduğunu ihtar ediyor, bütün yerleri, gökleri Cenab-ı Hak’kın yaratmış olduğunu itiraf ettikleri hâlde bir takım mahlûkata tapınmaktan geri durmadıklarını bildiriyor. O Kerem Sâhibi Yaratıcının yarattığı yerden sulardan ve birçok nakl vasıtalarından nasıl istifâde ettiklerini beyân buyurarak insanları uyanmaya ve Allah’ın zâtını kutsamaya ve nîmetlerden dolayı şükür vazifesini yerine getirmeye ve nihâyet Allah Teâlâ’nın mânevî huzuruna gideceklerini itirafta bulunmaya dâvet buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Yüce Peygamber!. (And olsun ki,) Muhakkaktır ki (onlara) o müşriklere (gökleri ve yeri kim yarattı?. Diye soracak olsan) sana cevap olarak (elbette derler ki: Onları azîz, âlim olan) yâni: Her şeye, düşmanlarından intikam almaya kaadir olan ve göklerde ve yerde olanları, bütün mahlûkatının durumunu bilen (Allah yarattı) işte onlar, bu hakikati inkâr edemezler, bilâkis itiraf ederler. Bununla beraber o Yüce Yaratıcıdan başka putlara da taparlar, öyle âciz, fâni şeylere de mâbutluk vasfını vermekten geri durmazlar. Bu ne kadar cehâlet!. Ne kadar hakikata muhalefet!.

Allah Teâlâ Hazretleri, Yaratmanın ve mâbutluğun tek olan zâtına âid olduğuna şâhitlik eden yaratıklara dikkatleri çekmek için buyuruyor ki: (O) mutlak galip ve her şeyi bilen Allah (ki, sizin için yeri bir beşik kıldı) bir yatak hâline getirdi, üzerinde ikâmet ve istirahat edesiniz diye döşedi (ve sizin için orada) yeryüzünde (yollar kıldı) nice caddeler, sahâlar meydana getirdi (tâki, dosdoğru gidebilesiniz) yer yüzünün her tarafında gezipdolaşabilesiniz, ticaretle ve diğer bir şekilde istifâde edebilesiniz. Yâhut Allah’ın bu lütfunu düşünüp Allah’ın birliğini tasdike, ilâhî dini kabule muvaffak olabilesiniz.

(Ve O ki,) O ihsânı sonsuz olan Kerem Sâhibi Yaratıcıdır ki; (gökten belirli bir miktar su indirmiştir.) İnsanlığın ihtiyacına, hikmet ve menfaat gereği yağmurları yağdırmaktadır. Fazla yağmur yağdırıp bir daimî Tûfanın ortaya çıkmasına meydan vermemektedir. Hiç yağdırmayıp da insanlığın susuzluktan mahvını da irâde buyurmamaktadır. İşte o Kerem Sâhibi Yaratıcı, bu lütfunu açıklayarak buyuruyor ki: (artık onunla) O su ile (bir ölmüş beldeye) yâni: Bitkilerden büyüyüp gelişmeden uzak kalmış herhangi, bir yer sahasına bir hayat (neşretmiş olduk) orasını yeniden canlanmaya, çeşit çeşit otlar ile, çiçekler ile, meyveler ile bezenmeye muvaffak kıldık, (işte siz de) Ey insanlar, öldükten sonra kabirlerinizden (öyle çıkarılacaksınızdır.) Evet.. Yer yüzünde dâima görülmektedir. Bu çeşitli hâdiseler, yer sahasının vakit vakit canlanıp ne mükemmel bir hâle gelmekte olması, birer kudret delilidir, insanların da öldükten sonra ilâhî kudret ile yeniden hayata kavuşacakları için en kuvvetli bir delildir. Bunları bir ibret nazariyle seyretmeli değil misiniz?.

(Ve O ki,) O Yüce Yaratıcı ki: (bütün çiftleri yaratmıştır) çeşitli, birden çok, birbirine benzer, yaratılış eserlerini meydana getirmiştir, hayvanları, bitkileri, ağaçları, çiçekleri, meyveleri ve daha nice eserleri vakit vakit yaratmaktadır, (ve) Ey insanlar!, (sizin için gemileri ve hayvanlardan) otlar, develergibi (bineceğiniz şeyleri de yaratmıştır.) bunları yaratıp varlık sahasına çıkarmıştır. Vakit vakit nice muhtelif, fevkalâde nakl vasıtalarını da, meselâ: Uçakları vesâire de keşf için insanlara kabiliyet ihsân buyurmaktadır. Bu ilâhî beyân, bütün bunlara işâreti içermektedir.

Evet.. O Kerem Sâhibi Yaratıcı, bu kadar çeşitli nakl vasıtalarını size ihsân buyurmuştur (Tâki:) onların (sırtlarında) üzerlerinde (yerleşin) rahatça (oturasınız) dilediğiniz taraflara gidip, seyahatte bulunasınız (sonra onun üzerine yerleştiğiniz zaman) o nakl vasıtası üzerinde karar kılıp tam bir selâmetle yolunuza devama başlayınca (Rab’binizin nîmetini düşünesiniz) ne büyük nîmettir ki, öyle çeşit çeşit binek hayvanlarını, öyle muhteşem vapurları, trenleri, uçakları sizin istifâdenize tahsis buyurmuştur. Bunları güzelce tefekkür etmelisiniz (ve diyesiniz ki, bunu) bu üzerine bindiğiniz nakl vasıtasını (bizim hizmetimize veren Rab’bimizin şânı pek yücedir) o Yüce Yaratıcı, bütün noksanlıklardan uzaktır, o müşriklerin ona ortak edinmelerinden münezzehtir. Bu vasıtayı da bize boyun eğdiren, itaatkâr kılan ancak o Hikmet Sâhibi Yaratıcıdır (halbuki, biz bunu) bu nakl vasıtasını kendi kendimize (zaptedebilenler değil idik.) biz bunu itaatımız altına alamazdık. Dağlar kadar büyük vapurların demirlerden yapılmış tayyarelerin ve diğer değişik nakl vasıtalarının hepsi de birer ilâhî kudret eseridir, birer ilâhî irâdeye itaatkâr, garîp, enteresan, insanlardan daha kuvvetli, fevkalâde şeylerden ibârettir. Bunlardan insanların öyle diledikleri gibiistifâdeye muvaffak olmaları, ancak ilâhî bir lütuf sâyesinde mümkün olmaktadır. Artık bundan dolayı o kerîm Haalıkımıza ne kadar şükürde bulunsak yine kulluk vazifemizi hakkıyla yerine getirmiş olamayız. Onun affına sığınırız. İmamı Müslümin, Ebû Dâvûd’un, Tirmizi’nin ve diğer muhaddislerin rivâyet ettikleri bir hadis-i şerif, şu meâldedir: Resûl-i Ekrem Sallallâhü Aleyhi Vesellem bir sefere çıktığı zaman devesine binip yola giderken üç kere tekbir alır, sonra da (Zuhruf 43/13) âyeti kerîmesini okurdu. Diğer bir rivâyete göre de Peygamber Efendimiz bir yere inince (Ey Allah’ım bizi mübârek bir yere indir. Sen indirenlerin en hayırlısısın) diye buyurdu. İnsan, sefer hâlinde uyanık bulunmalıdır, yurdundan ayrılmış, başka bir yere gitmiştir. Bâzı seferlerin ârızâlardan uzak olmadığı görülmektedir. Binaenaleyh insan, dâima ve bilhassa sefer hâlinde dua edip Allah’ın himâyesine sığınmalıdır ve son âhiret seferini de düşünmelidir. İşte (14) üncü âyet-i kerîme buna işâret etmektedir. § Üstüvâ; Karar kılmak, karar etmek, beraber bulunmak, bir seviyede bulunmak mânasınadır. § Mukrinin; de tâkat getirebilenler, zapt ve rabta güç yetirenler, kaadir olanlar demektir.

(Ve şüphe yok ki, biz) Öldükten sonra(Rab’bimize) bizi yaratıp yaşatan, besleyen mâbudumuzun mânevî huzuruna muhasebe ve muhakeme için (elbette dönüp gedicileriz.) Her şahıs dünyadaki amellerine göre mükâfat veya ceza görecektir. Binaenaleyh o gün için hazırlanmalıdır. Gerek ikâmet hâlinde ve gerek sefer hâlinde olsun hiçbir vakit o âkıbeti hatırdan çıkarmamalıdır. Dâima Cenab-ı Hak’kın koruma ve himâyesine sığınmalıdır, Allah’ın birliğini, ilâhî hâkimiyyetini tasdik etmek ve yüceltmekten dalgın olmamalıdır.

Bu mübârek âyetler de müşriklerin nasıl birbirine zıt sözlerde, kanaatlerde bulunduklarını bildiriyor. Kendilerine mensub olmalarını bir noksanlık sandıkları âciz kimseleri o Yüce Yaratıcıya nisbet etmekten sıkılmadıklarını bildirerek onların ahmaklıklarını teşhir ediyor. Hak Teâlâ’nın kulları olan melekleri o Ezelî Yaratıcının kızları sanarak gerçeğe aykırı şâhitlikte ve mahlûkata ibâdette bulunduklarından dolayı mes’ul olacaklarını ihtar eyliyor. Bir delile dayanmayan câhilce bir iddiaya cür’et ederek kendilerinin müşrikçe hareketlerinden dolayı mâzur olduklarını ve atalarının yollarını tâkibeder olduklarını ileri sürdüklerini beyân buyurmaktadır Şöyle ki (Öyle iken) yâni O müşrikler, gökleri ve yeri Cenab ı Hak’kın yaratmış olduğunu itiraf ettikleri hâlde (onun için) O Yüce Yaratıcı için (kullarından bir cüz isnad ettiler) O’nun için çocuk ısbâtına kalkıştılar, melekler Allah’ın kızlarıdır dediler (şüphe yok ki,) bu gibi itikatta bulunan bir (insan elbette pek apaçık bir nankördür.) bir küfürbazdır. Hak Teâlâ’nın yüceliğini, mahlûkatı hakkındaki lütfunu inkâr eden, açık bir küfre düşen bir kimsedir Çünkü melekler, birer mahlûktur, birer yaratıktır Çocuk ise babasının bir parçasıdır, onunla aynı cinstir,çocuk mahlûk olunca babasının da mahlûk olması lâzım gelir Halbuki, Allah Teâlâ ezelidir, çocuktan münezzehtir, bütün mahlûkatı yaratmış, olup o Yüce Yaratıcı’nın birer kudret eseridir. Binaenaleyh o Ezelî Yaratıcıya evlâd isnad etmek o Yüce Yaratıcı’nın da mahlûk, cinsine sâhip ve mahlûkatı ile aynı cins olduğunu iddiadır ki, bu şirkten başka bir şey değildir

Ey müşrikler!. Bir kere düşünmez misiniz?. (Yoksa O) Yüce Yaratıcı (Yarattıklarından) mahlûkatı arasından kendisine (kızlar edindi de oğulları size mi ayırdı?.) Böyle bir iddiaya nasıl cür’et ediyorsunuz? Bir kere meleklerin kızlardan ibâret olduğuna nasıl inanabilirsiniz”’ Onlar, erkeklikten de dişilikten de uzaktırlar Sonra onlar birer mahlûktur, ilâhlık ve mâbutluk vasfına aslâ sâhip değildirler Onlar âlemin Yaratıcısı’nın evlâdı nasıl olabilirler?. Daha sonra ey Müşrikler’ Kız evlâdına nisbetle erkek evlâd daha kuvvetli, daha bilgili, daha seçkin bulunmaktadırlar. O hâlde insanlar öyle seçkin evlâda nâil oldukları görülmekte iken Kâinatın Yaratıcısı hâşâ öyle seçkin evlâda mı sâhip bulunmuş oluyor?. Bu ne ahmakça bir iddia!. İşte bu, bir küfrden başka bir şey değildir. § İsfâ, Seçmek, üstün kılmak demektir.

(Halbuki, onlardan biri) O müşriklerden herhangi bir şahıs (o rahmâna bir benzer) bir misl, bir ortak (isnad ettiği ile) yâni kız evlâdı ile (müjdelense) bir kızın dünyaya geldi diye kendisine müjde verilse bundan dolayı (pek öfkeli olarak yüzü kapkara kesilir) bir kızı doğmuş olduğundan dolayı utanır, başkalarının yüzlerine bakamayarakgizlenmeğe başlar Vaktiyle araplar, kız evlâdından dolayı utanırlardı, birinin öyle bir çocuğu dünyaya gelince pek mahzun olur, başkalarıyle görüşmekten utanırdı artık kendilerince hoş görülmeyen evlâdı, Cenab-ı Hak’ka nasıl isnâda cür’et etmiş oluyordu?. bunun ne kadar câhilce şuursuzca bir kanaat olduğunu hiç düşünmezler mi idi?. § Kezîm, Öfke ile gam ile dolmuş, pek mahzun ve kederli olmuş kimse demektir

(Yoksa) O müşrikler, (süs içinde yetiştirilecek) tezyinat ile kendisine kıymet verilecek (olup da o) bezenilmesine rağmen (mücadele hâlinde delilini gösteremeyecek olanı mı?.) O Rahmân’a isnad ediyorlar? Öyle âciz mahlûklar, dişi denilen melekler o Yüce Yaratıcı’nın kızları olabilirler mi? O müşrikler, meleklere dişilik isnâdı sebebiyle de küfre düşmüş oluyorlar da bundan hiç haberleri yok!. §. Yüneşşeü; Süslenilir ve terbiye olunur demektir. “Hısam” da mücadelede, tartışmada, düşmanlıkta bulunmak mânasınadır. “Hilye” de ziynettir.

(Ve) Müşrikler (o rahmânın) o rahmet ve merhameti kulları hakkında sonsuz olan Kerem Sâhibi’nin (kulları olan melekleri) o seçkin mahlûkları (dişiler kıldılar) onların birer dişi mahlûk olduğuna inandılar (onların yaradılışlarında) bu müşrikler (hazır mı bulundular?.) ki böyle bir iddiaya cür’et gösteriyorlar?. (elbette onların şâhitlikleri yazılacak) Meleklerin dişi olduklarına dâir olan gerçek dışı ifâdeleri onların amel defterlerindekaydedilmiş bulunacaktır, (ve) Onlar kıyamet günü bu iddialarından (sual olunacaklardır) iddialarını isbatdan âciz kalacakları için lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır.

(Ve) O müşrikler, kendilerini mâzur göstermek için veya bir alay yoluyla (dediler ki: Eğer o rahmân) o Kerem Sâhibi Yaratıcı (dilemeseydi) takdir buyurmuş olmasa idi (onlara) o putlara, melekler adına yapılmış olan putlara, şekillere (ibâdet etmezdik) onlara ibâdetimiz, Allah’ın dilemesine dayanmaktadır. Eğer Allah Teâlâ râzı olmasa idi bizi bu ibâdetimizden dolayı derhal azaba uğratırdı. Müşriklerin bu iddiaları ne kadar yanlış!. Evet.. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (onların) O müşriklerin (buna dâir) bu iddialarına âid, kendilerinin Allah’ın rızâsına aykırı harekette bulunmamış olduklarına yönelik (hiçbir bilgileri yoktur) bu hususta dayanabilecekleri bir delilleri mevcud değildir, (onlar başka değil, ancak yalan söylerler.) Bâtıl bir iddiada bulunurlar, Cenab-ı Hak’kın buyurmadığı bir şeyi o Yüce Yaratıcıya isnad etmekten sıkılmazlar. § Yahrüsûn; Yalan söylerler demektir, “Hars” yalan söylemektir.

(Yoksa onlara) O müşriklere (bundan evvel) bu Kur’an-ı Kerim’den önce (bir kitap mı vermiştir ki, artık onlar, O’na) o kitaba (tutunuculardır?.) Halbuki, kendilerine öyle bir kitap verilmemiştir, onlar öyle istinat edecekleri bir kitaba, bir delile sâhip değildirler.

Hayır… Onların öyle bir dayanakları yoktur, onlar (Dediler ki, şüphe yok, biz babalarımızı büyük bir din üzere bulduk) kendimizden daha akıllı, daha anlayışlı olan atalarımızı kendimize rehber edindik (muhakkak ki, biz de onların izleri üzere) yürüyüp (doğru yolu bulmuşlarız) artık bize itiraza mahâl yok!. İşte o müşrikler, bir delile dayanmayıp sadece babalarını, dedelerini taklit yüzünden o müşrikçe hareketlere devam etmiş ve bunu doğru bir hareket telâkkî eylemişlerdir, kusurları olsa da onun bir ilâhî takdir eseri olduğunu ileri sürerek kendilerini mâzur göstermek istemişlerdir. Halbuki: bu pek yanlış bir iddiadır, ne kadar bâtıl bir yol tâkibettiklerini hiç farkında bulunmuyorlar. Bir kanıta, bir delile dayanmaksızın sadece baba ve dedelerinin yollarını tâkibetmek, insanı mes’uliyetten kurtaramaz. Kaza ve kadere gelince: Bilinmektedir ki: Bizim mezhebimize göre kaza: Allah Teâlâ’nın ezelde irâde ve takdir buyurmuş olduğu şeyleri zamanı gelince o irâdesi doğrultusunda meydana getirmesi demektir. Evet.. O Ezelî Yaratıcı, kullarının istikbâlde kulların kabiliyetlerine ihtiyarlarına göre tecellî etmiş oluyor, yoksa o Hikmet Sâhibi Yaratıcı, kullarını zorla o işledikleri amellere sevk etmiş olmuyor ki, kullar bu hususta kendilerini mâzur görebilsinler. Evet.. Allah Teâlâ bizleri hikmet gereği bu imtihan âlemine getirmiş, bizlere bir kabiliyet bir irâde kuvveti vermiş ve ilâhî rızâsına uygun olup olmayan şeyleri de Peygamberleri, kitapları vasıtasiyle bildirmiştir. Artık biz kabiliyetimizi, ihtiyarımızı herhangi bir işe yöneltirsek Cenab-ı Hak da hikmet gereği onu dilemiş ise yaratır, ve bu hâdisenin böyle vuku bulacağını o Ezelî Yaratıcı, ezeli ilmiyle bildiği için onun öyle vukua geleceğini tesbit ve takdirbuyurmuştur. Binaenaleyh bu hususta bir zorlama meselesi söz konusu olamaz ve hiçbir kimse kendisini mâzur göremez. Herhangi bir fiil, herhangi bir hâdise vücuda gelmeden evvel onun hakkındaki ilâhî takdirin neden ibâret olduğu bize meçhuldür. Bizim vazifemiz, o fiilin yapılması câiz veya vâcip ise onu yapmağa çalışmaktır. Câiz değilse onu terk etmektir. Yoksa Allah’ın takdiri ne ise o ortaya çıkar diyerek kendimizi boş bir hâlde bırakamayız. Veya o câiz olmayan fiili işledikten sonra kendimizi mâzur sayamayız. Eğer insanlar, Allah’ın takdirinden dolayı yaptıkları fiillerden dolayı mâzur sayılacak olsalar, hiçbir kaatilin, hiçbir câninin, mes’ul tutulmaması lâzım gelir. Halbuki, buna hangi bir akıllı inanabilir?. Allah’ın takdiri böyle imiş diye kendisini mâzur gören bir şahsa bir tokat atılacak olsa, acaba o tokatı atanı mâzur görür mü? Ya kendisini neden mâzur görüyor? Bir kere insaflı düşünmeli değil midir?. Demek ki, o haksızlık yapanın o fiilinde bir tesiri, bir ihtiyarı vardır ki, ondan dolayı mes’ul bulunuyor ve bu mesuliyeti pek mâkul görülüyor. Kısacası: Hiçbir kimse, ilâhî takdir böyle imiş diyerek kendisini gayrimeşrû bir hareketinden dolayı mâzur sayamaz.

Bu mübarek âyetler de müşriklerin öteden beri atalarına âid bâtıl yolları tâkib etmiş ve kendilerini dosdoğru bir yola sevketmek istemiş olan Peygamberlerini yalanlamaya cür’et göstermiş olduklarını sonra o müşriklerden Hak Teâlâ Hazretlerinin intikam almış olduğunu, onların ne fecî bir âkıbete uğramış bulunduklarını beyân ile öyle inkârcıları uyanmaya dâvet buyurmaktadır.Şöyle ki: (Ve) Ey Son Peygamber!. Senin zamanındaki bir takım müşrikler (böylece) çirkin, akıl ve mantığa muhalif lâkırdılarda bulundukları gibi (senden evvel) senin Peygamberliğinden önce herhangi (bir kasabaya bir korkutucu) ilâhî azabı ihtar ederek kendilerini uyandırmak isteyen bir Peygamber (göndermedik ki, illâ onun) o kasabanın (refah içinde yaşayanları) onların reisleri, büyükleri, servet sâhipleri (dedi ki: Biz babalarımızı bir büyük yol üzere bulduk) onları bir ümmet, yâni: Bir dîne, bir mezhebe bağlı bir cemaat hâlinde gördük (şüphe yok ki, biz onların izlerine uymuş kimseleriz.) onların yollarını tâkibten geri durmayız. İşte eski kavimler de böyle bâtıl bir iddiada bulunmuşlardır, babalarının çıkmaz yollarını tâkibetmekten geri durmak istememişlerdir. Bu asr-ı saadetteki müşriklere mahsus, cahilce bir taklit değildir, eski kavimlerde böyle bir cehâletin kurbanı olmuşlardı. Bu âyet-i kerîme, Resûl-i Ekrem’e teselli vermektetir ve çok kere dünyevî varlıkların, cahilce taklitlerin sâhiplerini böyle zararlı iddialara hareketlere sevketmekte olduğuna işâret etmektedir.

O atalarının çıkmaz yollarını tâkibetmek istemiş olan müşrikleri uyanma dairesine dâvet için kendilerine Allah tarafından gönderilmiş olan Peygamber, onlara (Dedik ki: Ya size atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu) daha açık, daha ziyade hidâyet ve saadete kavuşturan bir dini (getirdimse de mi?.) yine atalarınızın yollarından ayrılmayacak, yine taklide devam edip duracaksınız?. En yüce, en açık bir dini yine kabulden kaçınacak mısınız?. OPeygamberin bu kadar iyilik sever ihtarına rağmen o müşrikler (Dediler ki: Şüphe yok, biz) ey Peygamberlik iddiasında bulunan zât (kendisiyle gönderilmiş olduğun şeyi inkâr edicileriz.) biz senin teblîğ ettiğin dini kabul etmeyiz, kendi atalarımızın yollarını tâkibten geri durmayız.

Allah Teâlâ Hazretleri de buyuruyor ki: (Artık onlardan) O Peygamberlerini yalanlayan, ilâhî dini kabulden kaçınan müşriklerden (intikam aldık) onları lâyık oldukları azaplara kavuşturduk, cemiyetlerini mahv-ı perişan ettik (işte bak!. O yalanlayanların) Peygamberlerinin tebligâtını kabul etmeyip ilâhî dini inkâra cür’et eyleyen o eski kavimlerin (âkıbeti nasıl oldu!.) onlar çeşit çeşit felâketlere uğratılmış, sonradan dünyaya gelenler için birer ibret vesîlesi kesilmişlerdir. Artık Ey Son Peygamber!. Seni inkâr edenler de öyle müthiş bir âkıbeti düşünsünler. Sen onların inkârlarından dolayı üzülme. Onlar da lâyık oldukları müthiş âkıbete kavuşacaklardır. Bu ilâhî beyân, Resûl-i Ekrem hakkında teselliyi, müjdeyi ve onu inkâr edenler hakkında da korkutma ve tehdidi içermektedir.

Bu mübârek âyetler, pek büyük bir zât olan İbrâhim Aleyhisselâm’ın tevhid dinine sarılıp baba ve dedelerinin yollarını tâkibetmemiş olduğunu uyulması gereken bir örnek olmak üzere bildiriyor. O Yüce Peygamberin yaydığı tevhid kelimesini kabul etmeleri için zürriyyeti arasında devam etmekte olduğunu haber veriyor. Kureyş kabîlesinin ve atalarının da birçok nîmetlere nâil olduklarını, fakat kendilerine hak ve hakikati açıkça bildiren Kur’an-ı Kerim ile Son Peygamber gelince o Kur’an-ı Kerim’in bir sihirolduğuna inanarak ona îmandan kaçındıklarını teşhir ediyor. Ve o ilâhî kitabın iki beldedeki iki meşhur şahıstan birine neden nâzil olmadığını söylemek cehâletinde bulunduklarını, Cenab-ı Hak’kın da onların bu iddialarını red ile ilâhî rahmetini taksime ve inkârcıların selâhiyetleri olmadığını ihtar buyuruyor. Yüce Yaratıcının dünyevî varlıklarda bile insanları hikmet gereği farklı derecelerde bulundurduğunu, artık en yüksek, en şerefli olan peygamberlik ve risâlet nîmetini de uygun gördüğü kuluna ihsân buyuracağını, buna kimsenin itiraza selâhiyetli bulunamıyacağını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve) ey son peygamber!, (hatırlat) Atalarını taklide devam eden kavmine hatırlat (o vakti ki, İbrâhim) Aleyhisselâm, putlara tapmakta olan (babasına) Azer’e (ve kavmine dedi ki: Şüphe yok, ben sizin ibâdet ettiğiniz şeyden) herhangi bir puttan, (uzağım) onlardan uzak bulunmaktayım.

(O beni yaratmış olan) Kâinatın Yaratıcısı ise (müstesnâ) ben ancak O’na ibâdet ederim, ancak O’nun mâbutluğuna inanırım (şüphesiz ki, O beni doğru yola erdirecektir.) o kerîm mâbudumuz beni ilâhî dinine nâil kılmıştır, beni dâima ibâdet ve itaate muvaffak kılacak, hidâyet yolundan ayırmayacaktır.

(Ve) İbrâhim Aleyhisselâm (onu) o kelime-i tevhidi, yâni: Kendisini yaratmış olan Yüce Yaratıcı’dan başkasına ibâdet etmeyeceğine dâir olan ifâdesini “lâ ilâhe illâllah” cümlesini (zürriyyeti arasında bâki bir kelime kıldı) kendi zürriyetine bu kelime-i tevhîdi tavsiye etti (belki onlar) o zürriyyetinden olanlar (dönüverirler) Cenab-ı Hak’tan başkasına ibâdeti bırakıp yalnız Allah Teâlâ’ya ibâdet ederler, Hz. İbrâhim’in dini olan tevhid dini,İslâm dinine dönerler diye öyle tavsiyede bulundu. Gerçekte Hz. İbrâhim’in zürriyeti arasında tevhid dinine bağlı olanlar eksik olmamıştır, kıyamete kadar da olmayacaktır. Kureyş tâifesi de İbrâhim Aleyhisselâm’a bağlılıkla iftihar ediyorlardı, artık onlar da Hz. İbrâhim’in tavsiye etmiş olduğu tevhid dinine, yâni: İslâm dinine dört el ile sarılmalı değil midirler?. Ne yazık ki, bir kısmı bu tavsiyeye muhalefette bulunmuştur. İşte Allah Teâlâ Hazretleri buyuruyor ki:

(Fakat onları) Hz. İbrâhim’in zürriyetinden olan Mekke-i Mükerreme ahâlisini (ve) onların (atalarını kendilerine o hak) o hakikati beyân eden Kur’an ile (ve apaçık Resûl) Peygamberliği pek parlak mûcizeler ile açık bir hâlde belli olan ve desteklenen Muhammed Aleyhisselâm’a (gelinceye kadar fâidelendirdim) onlara uzun ömürler, bolca nîmetler ihsân buyurdum. Ne yazık ki, bu nîmetlerin kadrini bilmediler, Hz. İbrâhim’in tavsiyesinden gâfil bulundular, tevhid dinine muhalif hareketten vaz geçmediler.

Evet.. (Vaktaki, kendilerine hak geldi) Kur’an-ı Kerim’in âyetleri indi (dediler ki: Bu) Kuran (bir sihirdir) bu bir ilâhî vahiy eseri değildir (ve şüphe yok ki, biz bunu inkâr edicileriz) biz buna inanmıyoruz. İşte o müşrikler, kendilerini cehâlet karanlığından kurtararak en parlak bir selâmet sahasına sevk etmek isteyen öyle pek kutsî bir ilâhî kitabı takdîr edemediler, onu inkâra cür’et gösterdiler.

(Ve) O müşrikler (dediler ki: Şu Kur’an) yâni: Hz. Muhammed’in teblîğ ettiği ve Allah tarafından indirilmesini iddia eylediği kitap, eğer hakikaten bir ilâhî kitap ise Hz. Muhammed gibi servetten, makamdan nasibi olmayan bir zâta, değil (iki beldeden) yâni: Mekke-i Mükerreme ile Tâif şehrinden birinde bulunan (bir büyük erkek üzerine indirilmiş olmalı değil mi idi?.) Bu erkekten maksatları, Mekke-i Mükerreme’deki Velîd Bin Muğire’den ve Tâif şehrindeki İbn-i Mesudissekafî’den ibârettir. O müşrikler, peygamberliğin büyük ve şerefli bir makâm olduğunu nazara alıyorlar, böyle bir şerefe ancak dünyadaki fâni servete, bir mevkie nâil olanların lâyık olacaklarını düşünüyorlardı. Resûl-i Ekrem’in ise zâtındaki yüceliği, ahlâkındaki fevkalâdeliği dikkate almıyorlar, onun dünyevî bir servetten, makamdan nâsipsiz olduğuna bakarak onun peygamberliğe erişmesine inanamıyorlardı.

Allah Teâlâ ise onların o düşüncelerindeki hatalarını, o câhilce müptalâalarını red için buyuruyor ki: (Rab’binin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar?.) Peygamberlik ve risâleti kendi münâsip gördükleri kimselere mi tahsis etmek istiyorlar?. Bir kere düşünmüyorlar mı ki: (Biz onların aralarında dünya hayatındaki geçimlerini taksim ettik) kendilerini çeşitli geçim sebeplerine sâhip kıldık, kimisini zengin ve kimisini de fakir bir hâlde bıraktık (ve bâzılarını bâzısı üzerine dereceler itibariyle yükselttik) kimisine fazla kuvvet, güç, şöhret, ilm verdik, kimisini de bu gibi vasıflardan nâsipsiz kıldık (Tâki, bâzıları, bâzısını istihdamedebilsin) muhtelif vazifeler, hizmetler yüklenilerek dünyevî maslahatlar temin edilsin, âlemin nizamı bozulmasın. Bütün bu dünyevî tasarruflar, ihtilâflar birer hikmet ve fayda gereğidir. İşte insanlar bu dünyevî işlerde bile ilâhî taksime tâbi, ona müdahâle selâhiyetine sâhip bulunmuyorlar. Artık Peygamberlik ve risâlet gibi dinî, en yüce bir hususa nasıl müdahâle edebilirler?. Bu husustaki ilâhî taksime nasıl olur da itiraza cür’et gösterebilir?, (ve Rab’binin rahmeti ise) Yâni: Peygamberlik ve risâlet ise, bir ilâhî kitabın vahyedilmesi ise, bu husustaki dünyevî ve uhrevî saadet ise (onların) o insanların (topladıklarından) dünyevî servetlerden, mevkilerden Elbette ki (hayırlıdır.) Dünyevî varlıklar nihâyet yokluğa mâruzdur. Bu dinî varlık ise ebedîdir, en büyük saadete vesîledir. Artık böyle ebedî, kutsî bir nîmete sadece dünyevî bir varlığa sâhip olan herhangi bir şahsın daha lâyık görülmesi, Cenab-ı Hak’kın pek seçkin bir kulu olan Hz. Muhammed Aleyhisselâm’ın ise lâyık görülmemesi nasıl uygun olabilir. Neden böyle fâni varlıklara kıymet veriyorsunuz.

Bu mübârek âyetler, dünyevî bir varlığa kavuşmanın haddizâtında bir şeref alâmeti olmadığını bildiriyor. Eğer insanlar sadece dünya varlığına nâil olan kâfirlere bakıp da onlar gibi küfre düşecek olmasalar idi Cenab-ı Hak’kın o kâfirleri âhirette daha ziyade azap görmeleri için bu dünyada her türlü süslü, muhteşem varlıklar içinde yaşamış olacağına işâret buyuruyor. Bu gibi süslemelerin, varlıkların haddizâtında geçici bir dünya metaından ibâret olduğunu beyân ve ebedî olan âhiret nîmetlerinin ise Allah Teâlâ’dan korkan, küfr ve isyândan kaçınan kullar içinvadedildiğini müjdelemiş buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve eğer insanlar) yâni birçok câhil kimseler, bütün kâfirlerin dünya varlığına, ihtişamına nâil olduklarını görüp de yanlış bir fikre düşerek onlar gibi küfre düşmüş (bir ümmet olacak olmasa idiler) Allah’ın dininden mahrum kalacak bulunmasa idiler (elbette Rahmânı inkâr edenlerin) rahmeti bütün âleme şâmil olan Yüce Allah’ın birliğine inanmayanların, şükür vazifesini yerine getirmeyenlerin (evleri) için (ve üzerinde çıktıkları merdivenleri için gümüşten tavanlar kılardık.) yâni: O kâfirleri hikmet gereği öyle ziynetli, şeylerden meydana gelen ikâmetgâhlara eriştirirdik. Artık o kâfirler, öyle nîmetlere nâil oldukları hâlde onu kendilerine ihsân buyuran Yüce Yaratıcı’nın birliğini inkâr etmiş, vazifeyi yerine getirmemiş olacaklarından dolayı âhirette daha fazla hesaba çekilecek ve azabı hak etmiş bulunacaklardır.

(Ve) O kâfirlerin (evleri için) yine gümüşten (kapılar ve) yine gümüşten olarak (üzerine yaslandıkları tahtlar) kanapeler yapardık, o kâfirlere dünyada böyle geçici bir varlık vermiş olurduk.

(Ve) O kâfirler için (altun) dan ziynetler yapardık, onları tam, umumî bir ziynete, ihtişama sâhip kılardık. Fakat (bunların hepsi de) öyle gümüşten, altundan yapılmış tavanlar, kapılar, koltuklar vesâire (dünya hayatının) geçici (metaından başka birşey değildir) bunlar nihâyet yok olacaktır, (âhiret ise) Ondaki ebedî ve çeşitli nîmetler, ziynetler, gönül açıcı manzaralar ise (Rab’binin katında takvâ sâhipleri içindir) o ebedî nîmetlere,varlıklara ancak Allah Teâlâ’dan korkan, küfr ve isyândan kaçınan kullar nâil olacaklardır. Kısacası: Hikmet Sâhibi Yaratıcı dünyada bir kısım kâfirlere birçok varlıklar verir, bu onların hakkında bir denemedir, bir imtihandır, ilerde daha ziyade azaba düşmelerine bir sebeptir. Mamafih onların hepsini de öyle fevkalâde bir sûrette ziynetlere, ihtişamlara, dünya varlıklarına nâil buyurmaz, aralarında birçok yoksullar da vardır. Bu hâl, yine insanlar için ilâhî bir rahmet eseridir, bir hikmet ve fayda gereğidir. Çünkü bütün kâfirler öyle bir umumî varlığa nâil bulunsalar, birçok insanlar küfrün öyle bir varlığa vesîle olduğuna inanarak hepsi de küfre meyleder, îmandan mahrum kalarak ebedî felâkete uğramış olur. İşte böyle bir bâtıl eğilime meydan verilmemesi hikmetinden dolayı kâfirlerin hepsi de aynı sûrette muhteşem bir varlığa sâhip değildir. Müminlere gelince onların da hepsi bu dünyada öyle bir varlığa sâhip bulunmamaktadırlar. Bu da bir hikmet gereğidir. Eğer bütün mü’minlerin tamamen dünya varlığına ulaşmaları takdir edilmiş olsa idi, insanların mü’min olmaları, sırf Allah rızâsı için değil, öyle bir varlığa erişme maksadına dayanmış olurdu. Bu ise samimiyete tam bir samimiyetle ilâhî dini kabul etmek vazifesine aykırıdır. Ciddî sûrette mü’min olan bir zât, öyle dünya varlığına kavuşmak için değil, sırf Allah rızâsına kavuşmak için, kulluk şerefine kavuşmak için mü’min olmuş olur, ibâdet ve itaatten, Allah’ın zikri ile kalbini aydınlatmaktan geri durmayarak ebedî hayatını tehlikelerden kurtarmış bulunur. Ne büyük bir saadet!.

Bu mübârek âyetler, dünya varlığına dalıp da Kerem Sâhibi. Yaratıcı’nın zikrinden mahrum kalmış olan kimseyi, gözleri bir âfete uğramış,şeytana arkadaşlık etmiş bir şahıs olarak teşhir ediyor. Şeytanların saptırmış oldukları şahısların aldanarak kendilerini doğru bir yola ermiş sandıklarını bildiriyor.. Öyle şeytanlara uyanlara bilâhare gösterecekleri pişmanlıkların bir fâide vermeyeceğini, hepsinin de birlikte azap göreceklerini ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve her kim o Rahmânın zikrinden) Kerem Sâhibi Yaratıcıyı zikretmekten, âlemler için bir ilâhî rahmet olduğunu tasdikten kaçınır da (körlükte bulunsa) gözlerine bir âfet ârız olmuş gibi görmemezlik gösterirse (ona) o hakikati görmeyen bir inkârcıya (bir şeytanı musallat ederiz.) ona insanlardan veya cinlerden olan şeytan tâbiatlı bir şahıs vesvese verir durur, birçok çirkin, haram şeyleri ona güzel ve câiz göstermeğe çalışır. (Artık bu) Şeytan şahıs (onun için) o körlük gösteren kimse için (bir arkadaştır) bir yoldaştır, ondan ayrılmaz, onu fenâlığa sevk eder durur. § Uşuv; Kast etmek, yüz çevirmek, körlük göstermek gözde bir âfetin meydana gelmesi demektir. § Nukayyiz; kelimesi de hazırlarız katarız, musallat kılarız mânasınadır.

(Ve şüphe yok bunlar) Bu şeytanlar (onları) o şeytanlara uyanları (herhâlde doğru yoldan çıkarırlar) vesveseleriyle onları hidâyet yolundan Kur’an-ı Kerim’in gösterdiği din ve selâmet caddesinden mahrum bırakırlar, (ve onlar da) O şeytanlara uyanlar da (zan ederler ki: Kendileri) veya kendilerini saptıran o şeytanlar (şüphe yok hidâyete erdirilmişlerdir.) öyle şeytanî vesveselerin tesiri altında kalarak ne kadar sapıklıkta bulunmuş olduklarını anlayamazlar. Evet.. Bir takım güzelce tefekkürden mahrum kimselervardır ki: Birçok ahlâksız, zararlı kimselere büyük kıymetler vererek onları körükörüne takdire ve tâkibe devam ederler. Fakat bir gün bu aldanışlarından haberdar olacaklardır.

İşte Cenab-ı Hak buyuruyor ki: o sapıtılmış kimse (Nihâyet bize geldiği zaman) yâni: Kıyamette muhakemeye tutulduğu vakit ne büyük bir sapıklık içinde yaşamış olduğunu anlar, o yoldaşına, o kendisini sapıtmış olan şeytana (derki: Keşke benim ile senin aranda iki maşrıkın) yâni: Doğu ile bâtının (uzaklığı olsa idi) dünyada birbirimizle karşılaşmasaydık. Sen ey Şeytan!, (ne kötü bir arkadaş!.) Bulundum, sen beni saptırdın, sen beni bugünkü bu fecî duruma düşürmüş oldun.

Artık kıyamette o sapıklara Allah tarafından bir kınama ve tekdir için buyurulur ki: (Bu gün size) Bu temennîniz, bu pişmanlık göstermeniz (aslâ bir fâide vermeyecektir) pişmanlık zamanı geçmiştir (çünkü) siz dünyada iken kendi nefslerinize (zulm ettiğiniz) şeytanların vesveselerine kıymet vererek küfr ve isyânı fâideli bir şey zannedilir. Artık (şüphe yok ki,) şimdi bu kıyamet gününde (siz azabta ortaklarsınız.) dünyada iken küfrü, isyânı ortak olarak işlemiş olduğunuz gibi şimdi cehennemde de ortak olarak azap göreceksiniz. Bu, sizin kendi kötü amelleriniz, Hak’ka karşı kör, sağır kesilmenizin bir cezasıdır. Elbette ki, herkes lâyık olduğu bir âkıbete kavuşur.

Bu mübârek âyetler, mânen sağır, kör, sapık olan kimselerin hidâyete eremeyeceklerini ihtar ediyor. Resûl-i Ekrem hayatta olsun olmasın, o inkârcılardan herhâlde intikam alınacağını haber veriyor. Yüce Peygamberimizin mazhar olduğu ilâhi vahiy doğrultusunda hareket etmekle mükellef olduğunu ve o ilâhî vahyin kendisine ve kavmine âid muazzam bir şeref bulunduğunu ve ondan sual olunacaklarını teblîğ buyuruyor. Hiçbir Peygamber’in Kerem Sâhibi Yaratıcıdan başkasını ilâh edinmemiş olduğunu beyân ile bu hususta bütün insanlığı irşâd buyurmak istemektedir. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. Sen elinden gelen gayreti sarfediyor, kavmini aydınlatmaya çalışıyorsun. Buna rağmen onların içinde bundan istifâde edemeyecek kabiliyette kimseler bulunuyor, onların o inkârcı hâllerinden müteessir olma. (Artık sen mi o sağırlara işittireceksin?.) Onlar mânen sağırdırlar, senin o güzel, tebligâtını işitip kabul etmek kabiliyetinden mahrumdurlar (veya) Ey Yüce Peygamber!. Sen mi (o körleri) o kalb gözleri kör kesilmiş inkârcıları (ve apaçık bir sapıklık içinde bulunanı) sapıklık içinde sâbit olan herhangi bir şahsı (hidâyete erdireceksiniz?.) Elbette bu senin için mümkün değildir. Senin vazifen insanlara hidâyet yolunu göstermek, o yola teşvik etmektir. Hidâyete erdirmek ise ancak Allah Teâlâ’ya mahsustur. O Kerem Sâhibi Yaratıcı, hidâyete kabiliyetli olup olmayanları bilir, ona göre ilâhî takdiri tecellî etmiş bulunur. Sen üzülme.

Ey Yüce Peygamber!. (Eğer seni herhâlde) Onların, o müşriklerin aralarından ölüm ile veya başka bir şekilde (giderirsek, artık şüphe yok ki: Biz onlardan intikam alıcılarız) onlar mutlaka o küfr ve isyânlarının cezasınadünyada da, âhirette de uğrayacaklardır. Ey Yüce Peygamber!. Sen teselli bul, senin de diğer mü’minlerin de öç aldıkları sonra gönüllerinin rahatlamasını temin edecek olaylar, ergeç vuku bulacaktır.

(Yâhut) Ey Yüce Peygamber (onlara vâ’d ettiğimizi) o kâfirler hakkında takdir edilen azabı (sana göstereceğizdir) sen daha dünyada iken, onların başlarına gelecek felâketleri sen de görmüş olacaksındır. (Çünkü biz) Yâni: ben Yüce Yaratıcı (muhakkak ki, onların üzerlerine muktedirleriz.) onlardan dünyada da, âhirette de intikam almaya her şekilde kaadiriz. Onların azaba mâruz olabilmelerinde aslâ şüphe edilemez. O inkârcılar, müşrikler hakkındaki ilâhî tehdit “vâ’d” tâbiriyle ifâde buyuruluyor. Çünkü vâ’d-ı ilâhîde cayma yoktur, mutlaka vuku bulacaktır. O suçluların cezaları da muhakkak olduğu için vâid yerine vâ’d tâbiri tercih edilmiştir.

(Artık sen) Ey Yüce Peygamber!, (sana vahy olunmuş olana kuvvetle sarıl) Kur’an-ı Kerim’in hükümlerine uymaya devam et, o inkârcıların aleyhindeki ilâhî vâ’d, gerek alelacele ortaya çıksın ve gerek âhirete kalsın herhâlde vâki olacaktır. (şüphe yok ki: Sen, bir doğru yol üzerindesin.) Senin tâkibetmekle mükellef olduğun yol, dosdoğru bir yoldur, o yolu tâkibedenler, herhâlde cennetlere, nîmetlere kavuşacaklardır. Artık o yoldan ayrılmak, elbette ki, aslâ muvafık olmaz.

(Ve muhakkak ki o,) Sana vahyolunan Kur’an-ı Kerim, emredilen İslâmî hükümler (elbette senin için ve kavmin için pek büyük şereftir.) ismin bâki kalmasına bir vesîledir. Arap lisânı üzere nazîl olan Kur’an-ı Kerîm, bütün insanlığa hidâyet yolunu gösteriyor, herkesi selâmet ve saadete dâvet ediyor, herkese en güzel ahlâk, medeniyet dersi veriyor. Artık bu, sizin için her türlü şerefe, iftihara vesîle olan pek muazzam bir ilâhî lütuftur. Bunun kadrini hakkıyla bilmelidir, (ve ileride sual olunacaksınızdır.) o Kur’an-ı Kerim’in, o büyük nîmetin hukukuna ne derece riâyet edildiği, onun değeri bilinip bilinmediği ve şükrünün yerine getirilip getirilmemiş olduğu muhakeme altına tâbi tutulacaktır. Artık o uhrevi sorumluluğu düşünmeli, onun hükümlerine hakkıyla riâyete çalışılmalıdır. O ilâhî kitabın teblîğ ettiği Allah’ın birliği inancını, o mukaddes kitabın yüce beyânlarını bütün insanlık dünyasına yaymaya gayret göstermelidir.

Ey Son Peygamber!. Sen o Kur’an-ı Kerim ile Allah’ın birliği inancını insanlığa teblîğ etmektesin, bu bir hakikattir. (Senden evvel Resûllerimizden) insanlığı ilâhî dine dâvet için (göndermiş olduğumuz zâtlara sor) yâni: Onların hayat tarihlerini araştır, onları tasdik edene ümmetleri âlimlerinden sual et, başkalarına karşı hakikatin tecellîsini temîn için bu açıklamayı istemede, bir bakış ve delil getirmede bir güzelce düşünme ve tefekkürde bulun. Resûl-i Ekrem’e olan bu emr, asıl onun ümmetinin fertlerine yöneliktir. Çünkü Resûl-i Ekrem’in böyle bir sualden uzak olduğu apaçıktır. (Biz o Rahmândan başka) Rahîm, rahmân olan, vahdaniyet sıfatiyle vasıflanmış bulunan Allah Teâlâ’dan başka (tapılacak ilâhlar yaptık mı?.) böyle bir şey ile hükmettikmi?. Birçok mâbudun varlığına inandık mı?. Ebette ki, olmadık. Bütün Peygamberler ümmetlerine Allah’ın birliğini teblîğ etmişlerdir. Bu hususta bütün Peygamberlerin icmaı vardır. Bu Allah’ın birliği akîdesini insanlık âlemine yayan zât, yalnız Son Peygamber değildir. Artık hangi insaflı, akıllı bir kimse, bu temiz akîdenin tersini tercih edebilir?. Ve Son Peygamberin teblîğ ettiği yüce dinin hükümleri aleyhinde bulunabilir?. Ancak kendi hevesine tâbi olanlar, Peygamberlerin o pek iyiliksever tebliğlerini, tavsiyelerini kabulden kaçınan kötü yaratılışlı şahıslar müstesnâ, onlar şirk ve isyândan ayrılmak istemezler.

Bu mübârek âyetler, Mûsa Aleyhisselâm’ın gösterdiği birçok ve birbirinden daha büyük mûcizelere karşı Fir’avun ile ona tâbi olanların da, inkârcı ve alaycı bir vaziyet almış olduklarını haber veriyor. Ve o inkârcıların açılmasını temennî ettikleri azabın bertaraf edilmesi üzerine yine sözlerinden dönerek küfrlerinde ısrar etmiş olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ, Resûl-i Ekrem Efendimize teselli vermek üzere buyuruyor ki: Ey Son Peygamber!. (And olsun ki,) Seni kavmine vesâireye mûcizeler ile desteklenmiş bir Peygamber olmak üzere göndermiş olduğumuz gibi (Mûsa’yı) da (âyetlerimizle) onun Peygamberliğini gösteren mûcizeler ile, deliller ile (Fir’avun’a ve onun cemaatine) Kıbt kavminin ileri gelenlerine (gönderdik) onları ilâhî dine dâvete memur kıldık (binaenaleyh) Mûsa Aleyhisselâm onlara giderek (dedi ki: Ben şüphe yok âlemlerin Rab’binin bir elçisiyim.) sizi o Kerem Sâhibi mâbuda îman etmeğe dâvet ediyorum.

(Ne zamanki,) Mûsa Aleyhisselâm (onlara) O Fir’avun ile etrafında bulunanlara (bizim âyetlerimizle geldi) âsa gibi, Yed-i Beyza gibi mûcizeler göstererek onları tevhid dinine dâvet etti (onlar o zaman bunlardan) bu gösterilen mûcizelerden dolayı bir inkâr ve alay maksadiyle (gülüşü verdiler.) o mûcizelerin yüceliğini takdir edemediler.

(Ve) Halbuki, (onlara) O Fir’avun ile dostlarına (âyetten bir şey gösterir olmadık ki) Hz. Mûsa’nın bir Peygamber olduğuna, onun teblîğ ettiği ilâhî dinin doğruluğuna dâir bir delil, bir mûcize göstermiş bulunmadık ki, (illâ o) gösterdiğimiz âyet, hârika (diğerinden) kendisinden evvel gösterilen âyetten, hârikadan (daha büyük idi.) daha kuvvetli bir delil teşkil ediyordu. Bu mûcizelerin arasındaki kardeşlikten maksat, aralarındaki pek fazla münâsebetin, benzeyişin, varlığına işâretten ibârettir. Bütün mûcizeler, Mûsa Aleyhisselâm’ın risâletine, beyânatının doğruluğuna şâhitlik edip duruyorlardır. (ve onları azap ile yakaladık) O inkârcılar, senelerce kıtlık ve pahalılığa müptela oldular, başlarına çekirgeler, kurbağalar yağdırıldı, nice felâketlere uğradılar (belki onlar geri dönerler) diye, küfrlerini bırakıp Allah’ın birliğini tasdik, o eşsiz mâbuda kulluğa dönsünler diye öyle bir imtihana hikmet gereği tâbi tutulmuş oldular. Geçici belâlara uğradılar.

(Ve) O inkârcılar ise o kadar açık âyetleri, mûcizeleri gördükleri hâlde yine uyanmadılar, bilâkis (dediler ki: Ey büyücü!.) Yâni: Eygösterdiği hârikalar, birer sihrden ibâret olan Mûsa!. Veya ey maharetli âlim!. Deniliyor ki; onların maharetli âlimlere sihirbaz demeleri bir âdet imiş. (bizim için Rab’bine bir dua et) Bizden bu belâyı bertaraf etsin (sana verdiği sözü hürmetine) yâni: O Kerem Sâhibi Yaratıcıya îman ettiğimiz takdirde bizden bu azabın bertaraf olacağına dâir sana o Yüce mâbudun vâ’di sebebiyle bu azaptan kurtulmuş olalım. (şüphe yok ki, biz de) bu azap bertaraf olunca (elbette hidâyete ermişler oluruz.) senin hakikaten bir Peygamber olduğunu anlarız, Allah’ın birliğini kabul ederiz, sapıklıktan kurtulmuş oluruz.

(Ne zamanki, onlardan o azabı açıverdik) Hz. Mûsa’nın duasını kabul ederek o inkârcıları müptelâ oldukları mûsibetlerden kurtardık (O zaman) onlar, sözlerinde “durmadılar, ahdlarını bozdular (geri döner oldular) yine kâfirce yaşayışlarına devam ettiler. Nitekim bunların bu hâlleri. Araf sûresinin (123, 124, 125) inci âyetleri ile de beyân buyurulmuştur. Binaenaleyh bu gibi inkârcı hâller, yalnız asr-ı saadetteki bir takım câhil kavimlere âid değildir, vaktiyle de nice inkârcılar görülmüştür. Artık ey Peygamber!. Sen müteessir olma!. § Neks; Bozmak, çözmek, dönmek mânasınadır.

Bu mübârek âyetler de Fir’avun’un kavmi üzerinde nasıl tahakküm edici bir vaziyette bulunarak onları kendisine taptırmış olduğunu bildiriyor. Hz. Mûsa’nın peygamberliği hakkında nasıl boş şüpheler ortaya bırakmış olduğunu gösteriyor. Nihâyet Fir’avun’un da,ona tâbi olanların da Allah’ın gazabına uğrayarak cihân tarihînde bir ibret teşkil etmiş olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Fir’avun kavmi içinde nîda etti) Onların Hz. Mûsa’ya îman etmelerine mâni olmak için bizzât veya vasıtalı olarak ilânda bulundu (Dedi ki: Ey kavmim!. Mısır mülkü) onun hâkimiyeti, onda tasarruf selâhiyeti (ve altımdan akan ırmaklar) köşkümün, sarayımın, bahçelerimin veya emrimin altından akan nehirler (benim için değil mi?.) bu ırmaklar ise Melek nehri, Tulon nehri, Dimyat nehri, Tenîs nehri adındaki dört ırmaktan ibârettir, (hâlâ görmüyor musunuz?.) Bunlara bakıp da benim ne kadar kuvvete, saltanata sâhip olduğumu anlamıyor musunuz?. Mel’un Fir’avun o fâni varlıklarına güveniyor, onlar ile iftihar ediyor, beyinsiz bir topluluğu kendisine taptırıyordu. Onların bir Yüce Peygambere tâbi olup hidâyete ermelerine manî oluyordu. Ve kendi bâtıl iddiasını takviye için şöyle de diyordu:

(Yoksa o kimseden) O Mûsa’dan, Aleyhisselâm (daha hayırlı değil miyim ki,) ben geniş bir servete, bir hâkimiyete sâhip bulunuyorum (O) yâni Hz. Mûsa (bir hakirdir) zayıftır, onun bir mülkü, bir kuvveti yoktur, (ve) maksadını (açıklamaya yaklaşamıyor) dilediği şeyi açık bir şekilde söylemeğe güç yetiremiyor. Hain Fir’avun, Hz. Mûsa’nın değerini düşürmek için insanlara karşı böyle bir iftirada, bir teşhirde bulunmak istiyordu. Mûsa Aleyhisselâm’ın çocukluğu zamanında mübârek lisânında bir nevî düğüm, bir pelteklik var imiş, fakat bilâhare Hz. Mûsa’nın Dilimden bağı çöz, (Taha 20/27) diye vâki olan duası kabul buyurularak o ârızâ kendisinden zâil olmuştu.

Fir’avun, ortaya diğer bir şüphe düşürmek için de demişti ki: (O’nun üzerine) Hz. Mûsa’ya mahsus (altından bilezikler atılmalı değil mi idi?.) ki, onun peygamberlik iddiasına bir alâmet teşkil edeydi. Vaktiyle o kâfirler bir hükümdarın, bir hususa reis tâyin edilen şahsın kollarına altın bilezikler, boynuna altın halkalar takarlar imiş. artık Peygamberlik rütbesine sâhip olan bir zâtın da böyle fâni, âdi gösteriş ile süslü olmasına lüzum görüyorlardı, (veya onunla beraber melekler birbirlerine yardımcılar olarak gelmeli değil mi idi?.) Onun peygamberliğine şâhitlik etmeli, ona yardımda bulunmalı değil mi idiler?. Nitekim bir hükümdarın, bir kumandanın emri altında nice kimseler bulunur.

Fir’avun, böyle boş iddialariyle kavmini aldatmaya çalışıp duruyordu. (Artık kavmine hakaretle baktı) onların ahmak, gösteriş meraklısı kimseler olduğunu dikkate alarak kendilerine böyle akla, hikmete uygun olmayan sözler ile şahsına taptırmaya çalıştı, (derken onlar da ona itaat ediverdiler) Fir’avun’un sözüne uyarak dinsizliklerinde sebât ettiler, (şüphe yok ki, onlar) O Fir’avun’un çevresindeki sapık kimseler (fâsıklar olan bir kavim olmuş idiler) Fir’avun’un maddî kuvvetine, servetine büyük kıymet vermiş, onların aldatmalarına kapılmış,ona tapınmaya devam edip durmuşlardı.

Yüce Allah da buyuruyor ki: (Ne zamanki) O kâfirler, öyle hakkı kabul etmeyip yeryüzünde kibirli bir vaziyet aldılar, fesata çalışmaya devam ettiler, bu kâfirce hâlleriyle (bizi gazaplandırdılar) ilâhî azabın kendilerine yöneleceğine sebebiyet verdiler, (onlardan intikam aldık) Kendilerini lâyık oldukları büyük bir azaba uğrattık (hemen onların hepsini de gark ettik) onlar nehirlere sâhip olmakla iftihar ediyorlardı. İşte onların helâki da o iftihar ettikleri sular ile olmuştur. Çünkü Allah Teâlâ’dan başkasına güvenerek fâni bir şey ile gurura düşen kimseleri Cenab-ı Hak o şey ile helâk eder. § Esef; Hüzne bağlı olan gazap etmektir. § İntikam; da kin ve öç almak mânasınadır. Cenab-ı Hak’ka nisbet edilen gazap ve intikam tâbirleri ise müteşabihattandır. Bunlar, nefsin tepkileri kabilinden olduğu için Allah Teâlâ bunlardan münezzehtir. Binaenaleyh bunlardan maksat, lâyık olanların haklarında azabın, cezanın Allah’ın irâdesine bağlanmış olmasıdır.

(Artık onları) O Fir’avun ile ona tâbi olan sapıkları Nil nehrinde boğarak (sonrakiler için bir geçmiş ve bir ibret kıldık.) yâni: Onları sonraki kâfirler için öncelikli bir helâk örneği kılmış olduk ve yine onları sonraki milletler için bir ibret, bir öğüt veya misâl yerinde olan bir kıssa mesabesinde bulundurduk. Artık onların o küfrleri sebebiyle başlarına gelen felâketten sonraki kavimlerde bir ibret dersi almalı değil midirler?. § Selef; Bir şahsın veya bir kavmin geçmiş,tarihe karışmış olan önceki ataları demektir. § Mesel; İbret, kıssa öğüt, enteresan olan lâkırdı mânasınadır.

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’dan başkasını mâbud edînenlerin ve o mâbutlarıyla beraber cehenneme atılacaklarına âid olan âyet-i celîle hakkındaki müşriklerin yanlış inançlarına işâret buyuruyor. Hz. İsâ’nın da Allah’ın nîmetine kavuşmuş bir kul olup İsrâiloğulları için bir ibret bulunduğunu ve Cenab-ı Hak diyecek olsa insanların zürriyetlerini de melekler kılabileceğini ihtar ediyor. Ve kıyametin yaklaşmış olması için İsâ Aleyhisselâm’ın bir alâmet olduğunu ve kıyametin vuk’u bulacağında şüphe edilmeyeceğini haber veriyor ve açık bir düşman olan şeytanın aldatmalarına kapılarak sapıklığa düşmekten insanları şöylece men etmekte ve sakındırmaktadır. (Vaktaki, Meryem’in oğlu) Hz. İsâ (bir mesel olarak zikredildi) bâtıl mâbutların kendilerine tapınanlar ile beraber ateşe atılacaklarını bildiren âyet-i celîle hakkında bir mücadeleye cüret gösterildi, (o zaman) Ey Peygamber!, (kavmin) Kureyş topluluğu (bundan) bu meseleden (sevinip çığırışır oldular.) ken yanlış kanaatlarının doğruluğuna inanarak sevinç içinde kaldılar. “İbn-i Abbas Radiallâhü Anha ve müfessirlerin çoğuna göre âyet-i kerîme, Abdullahibnu’z-zub’ârî Resûl-i Ekrem ile Siz ve Allah’ın dışında taptığınız şeyler… (Enbiyâ, 21/98) âyet-i celilesihakkında mücadelesi üzerine nazîl olmuştur. Şöyle ki; Abdullah İbnü’z-Zub’arî, Resûl-i Ekrem’e demiş ki: Bu âyetin hükmü, bize ve bizim mâbutlarımıza mı âid, yoksa bütün ümmetler için mi geçerlidir? Peygamber Efendimiz de buyurmuştur ki: Bunun hükmü, size ve sizin bâtıl mâbutlarınıza ve bütün ümmetlerin bâtıl mâbutlarına âidtir. Bunun üzerine o mel’un demiş ki: Kâbe için ,ben sana düşmanlık etmekteyim. Hıristiyanlar, İsâ’ya, Yahudi’ler Üzeyr’e Melih oğulları meleklere ibadet etmiyorlar mı? Eğer onlar âteşe atılacaklar ise biz de kendimizin ve ilâhlarımızın onlarla beraber ateşte olmamıza razıyız. Bunun üzerine o melunun kavmi sevindiler, güldüler, sesleri yükselmeğe başladı. § Yasıddûn; Ferah ve neş’e ile gülerek sesi yükseltirler demektir.

(Ve dediler ki: Bizim ilâhlarımız mı hayırlıdır, yoksa O’mu?.) Yâni: Bizim taptığımız putlar mı daha fâidelidir. Yoksa Hz. İsâ mı? Madem ki İsâ’da daha fazla iyilik sâhipi olduğu hâlde âteşe atılacaktır, artık bizimde ve putlarımızın da ateşe atılmamızda bir sakınca yoktur. Bu müşrik herifin yaptığı bir mücadelenin ne kadar boş olduğunu teşhir için Allah Teâlâ da buyuruyor ki: (bunu) Bu meseli (sana bir mücadeleden başka olarak zikretmiş olmadılar) onların maksatları, kendi inkârlarını, düşmanlıklarını göstermek içindir, yoksa hakkı ortaya çıkarmak için değildir, (hayır…) Onlar Hak’kın ortaya çıkması için mesel zikretmiş olmuyorlar (onlar düşmanlar olan bir kavimdirler.) şiddetli düşmanlıklarından dolâyıdır ki, böyle meseller zikrediyorlar, mücadelede bulunuyorlar.”Bu müşrikler, şunu anlamıyorlardı ki: Müşrikler ile beraber cehenneme atılacak mâbutlardan maksat, kendilerini mâbut göstererek başkalarının kendilerine tapınmalarını istemiş olan Nemrut, fir’avun gibi kafirlerdir. Ve insanların kendilerine tapınmalarına râzı olan dinsizlerdir, kendilerini sapıttırmış olan şeytanlardır. Hz. İsâ gibi zâtlar ise asla mâbutluk iddiasında bulunmamışlardır, onlar insanlığı ancak Kâinatın Yaratıcısı’na ibadet ve itaata dâvet etmişlerdir. Artık o âyet-i celîlenin Hz. İsâ gibi zâtlara asla delaleti yoktur. Ve o âyet-i kerîmede “men” lafzı değil “ma” lafzı bulunmaktadır. Bu da gösteriyor ki: O ateşe atılacak şeyher, o kendilerine tapılan putlardır, heykellerdir. Bunların ateşe atılmaları kendileri için bir ceza değil, belki onlara tapmış olanlara karşı bir şiddet göstermek, tapmış oldukları şeylerin ne kadar âciz, kendilerini bile muhafazadan, korumadan mahrum bulunduklarını meydana çıkarmak gibi bir hikmete dayanmaklardır. Bununla beraber Tarafımızdan kendilerine güzel âkibet takdir edilmiş olanlara gelince, işte bunlar cehennemden uzak tutulurlar. (Enbiyâ, 21/101) âyet-i Kerîmesi de Hz. İsâ gibi, Hz. Üzeyr gibi zâtların müstesnâ olup âteşe atılacak şeylerin “Esnâm” denilen putlardır ki, onları kâfirler, altundan, gümüşten, taştan, ağaçtan yapıp onlara taparlar.

Azap hakkındaki âyet-i celîlenin İsâAleyhisselâm gibi muhterem zâtları içine almadığına işâret için Allah Teâlâ buyuruyor ki: (O) İsâ Aleyhisselâm (başka değil, bir kuldur ki,) onun üzerine peygamberlikler, hârikalar gösterilmesiyle (nîmet verdik ve onu İsrâiloğulları için bir ibret kıldık) onun babasız olarak yaratıp ilâhî kudretin büyüklüğüne bir delil kılmış olduk. Artık öyle bir zât, nasıl mâbudluk iddiasında bulunur?. Nasıl kendisinin mâbud edinilmesine râzı olur?

Hz. İsâ’yı mâbud edînen câhilleri ikaz için Yüce Yaratıcı buyuruyor ki: O mübârek zâtın babasız yaratılmış olduğunu Allah’ın kudretine nazaran çok mu görüyorsunuz?. (Ve eğer dileyecek olsa idik elbette sizden) ey insanlar!. İnsan nev’inden (yerde melekler yaratırdık) sizin zürriyetinizi melekler olarak dünyaya getirirdik, Allah’ın kudreti, hepsine de fazlasiyle kâfidir. Diğer bir yoruma göre de ey müşrikler!. Düşünmüyor musunuz ki, Allah Teâlâ dilerse sizi helâk eder, size bedel yeryüzünde melekleri meydana getirir, hepsi de o Yüce mâbuda ibâdette bulunurlar. Artık o melekler (size hâlefler olurlardı.) sizi müteâkip yeryüzünde yaratılmış, Allah’ın birliğini tasdik ederek yalnız o eşsiz mâbud’a ibâdet ve itaate devam etmiş bulunurlardır.

(Ve şüphe yok ki: O) İsâ Aleyhisselâm (kıyamet için bir bilgidir) bir marifet vesîlesidir. Çünkü onun babasız yaratılması, onun ölüleri diriltmeğe muvaffak olması, Allah’ın kudreti iledir. Artık o Yüce Kudret ile insanların da öldükten sonra yeniden hayata kavuşturulmaları elbette ki, mümkündür. İşte Hz. İsâ’nın varlığı böyle bir bilgiye vesîledir.Bununla beraber İsâ Aleyhisselâm’ın yeryüzüne ineceği de kıyamet alâmetlerinden sayılmaktadır. Diğer bir yoruma göre de Kur’an-ı Kerim, kıyamete dâir bilgi veren kıyametin hâllerini bildiren ilâhî bir kitaptır (Artık o kıyamet hususunda bir şüpheye düşmeyin) Onun vuk’u bulacağı muhakkaktır. (ve bana tâbi olunuz) yâni benim gösterdiğim hidâyet yolunu tâkibediniz, Resûlümün tabligatına göre hareketinizi tanzim eyleyiniz (bir dosdoğru yol budur) işte size böyle emr ve tavsiye edilen şeyler, dosdoğru bir yoldur, sizi Hak’ka kavuşturacak yol, bundan ibârettir.

(Ve sakın sizi şeytan men eylemesin) Kalblerinizi düşüreceği vesveseleriyle sizi bu ilâhî yoldan, bu kutsal dinden mahrum bırakmasın, (şüphe yok ki: O) şeytan (sizin için apaçık bir düşmandır.) nitekim büyük atanız Âdem Aleyhisselâm hakkındaki düşmanlığı malûmdur. O mübârek zâtın cennetten geçici olarak çıkarılmasına sebebiyet vermişti. Artık şeytanın vesveselerine kapılmamalıdır, Yüce Peygamberin gösterdiği hidâyet yolunu tâkibetmekten ayrılmamalıdır. Selâmet ve saadete ancak bu yol ile kavuşursunuz.

Bu mübârek âyetler, İsâ Aleyhisselâm’ın kulluğunu itiraf eden yüce bir Peygamber olup mûcizeler ile beraber gönderilmiş olduğunu ve kavmine neleri açıklamakla emrolunmuş olup onları tevhid dinine nasıl dâvet buyurmuş bulunduğunu bildiriyor. O kavmin ise daha sonra ihtilâflara düşmüş, müthiş bir azaba lâyık olmuş ve karşılarına ansızın gelecek olan kıyamet gününü bekler durumda olduklarınıihtar ediyor. O kıyamet gününde ise dünyada takvâ sâhibi olmayan dostların birbirine düşman kesilmiş olacaklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey müşrikler!. İsâ Aleyhisselâm’ın yüce mahiyetini bir kere düşününüz!. O sizin taptığınız putlar kabilinden midir ki, sizinle beraber cehenneme sevk edilsin!. O, bir Peygamberdir, kavmine Allah’ın birliğini teblîğ (Vaktaki, İsâ) O muhterem zât (o açık mûcizeler ile) İncil gibi ilâhî bir kitap ile, ümmetinin kurtuluşunu temin edecek dinî hükümlerden ile (geldi) Allah tarafından gönderilmiş oldu, onlara (dedi ki: Benim size muhakkak bir hikmet ile) içtimaî hayatınızı tanzim edecek pek muhkem, pek fâideli bir kitap ile veya bir şeriat ile gönderildim (ve kendisinde ihtilâf ettiğiniz şeyin bâzısını size beyân için geldim) yâni: Allah’ın dinine, ahlâkî fâziletlere, içtimai olgunluklara âid olan ihtilâflarınızı aranızdan kaldırmakla emrolundum, sizi bu hususlarda irşâd ile, aydınlatmakla mükellef bulunmaktayım. Sadece dünyaya âid, dini hükümlere aykırı olmayan şeylere dâir beyânatta bulunmak ise Yüce Peygamberlere âid vazifelerden değildir. Nitekim bir hadis-i şerifte: (Siz dünyanıza âid işleri iyi bilirsiniz, ben de dininizle ilgili işleri iyi bilirim) buyurulmuştur. (Artık) Ey ümmetim!. (Allah’tan korkun) İlâhî azabı düşünün, O’nun Peygamberine muhalefette bulunmayın (ve bana itaat edin.) İlâhî din adına teblîğ ettiğim hususlarda bana tâbi olun, tekliflerime riâyette bulunun. Çünkü bir Peygamberin emrine muhalefet, onu göndermiş olan Yüce mâbudun emrine muhalefet demektir.

İsâ Aleyhisselâm, İsrâiloğulları’na hitaben şöyle buyurmuştur: (Şüphe yok ki, Allah) Yalnız kendisi ilâhlıkla vasıflanmış olan (O) Yüce Yaratıcı (benim Rab’bimdir ve sizin Rab’binizdir.) hepimizi yaratmış hayata erdirmiş, yaşamakta, beslemekte bulunmuş olan Allah, o ezeli mâbuddur. (Hemen O’na ibâdet ediniz) O’nun dinî hükümlerine riâyette bulunup, başkalarını aslâ mâbud tanımayınız (işte bu) size teblîğ ettiğim ilâhî din, (dosdoğru yoldur.) bu yola girenler, aslâ sapıklığa düşmezler. Bu yoldan ayrılanlar ise ihtilâflardan çıkmaz yolları tâkibetmekten aslâ kurtulamazlar.

Allah Teâlâ Hazretleri buyuruyor ki: (Sonra o guruplar) O hristiyan denilen çeşitli fırkalar (kendi aralarında ihtilâfa düştüler) Hz. İsâ’nın tavsiyelerine muhalefette bulundular, Melkâniye, Nesturiye, Yakûbiyye, gibi şubelere ayrıldılar. İçlerinden bir zümre Hz. İsâ’nın yüce bir Peygamber olmakla beraber yine Allah Teâlâ’nın bir kulu olduğuna inanmıştır. Onlardan bir gurup ise İsâ, Allah’ın oğludur, diyerek şirke düşmüş, diğer bir gurup da İsâ, Allah’tan ibârettir diyecek kadar açık bir cehâlet göstermiştir, küfr içinde kalmıştır. İncil kitabını da değiştirmişler, birbirine muhalif birden çok nüshâlar tertib etmişlerdir. Maamafih Yuhanna’ya isnad edilen İncil’de Hz. İsâ’nın şu meâlde bir ifâdesi bulunmaktadır. “Ebedî hayat şudur ki: İlâhî hakikatin ancak Allah Teâlâ’dan ibâret olduğu, İsâ’nın da Allah tarafından gönderilmiş bir Resûl bulunduğu bilinsin.” Kısacası: Hıristiyan tâifeleri ihtilâfa düşmüş, dinlerini değiştirmiş, nefslerine zulmeylemiş, kendilerini ebedî bir azaba aday yapmış oldular, işte Cenab-ı Hak da buyuruyor ki: (Artık vay) Helâk, felâket (acıklı günün) pekelem verici olan kıyamet zamanının (azabından o zulm etmiş olanlara) artık onlar öyle pek şiddetli bir azaba lâyık bulunmaktadırlar.

(Onlar) Öyle zulm edenler, tevhid dinine muhalefette bulunanlar (kendilerine farkında olmadıkları hâlde ansızın gelecek olan o saatten) o kıyamet gününden (başkasını mı gözetiyorlar?.) nedir onlardaki o gaflet!. O bâtıl ihtilâflar!. Heyhât ki, onlar gafletten, cehâletten ayrılmıyorlar!. Onlar böyle bir hâlde yaşarlarken ansızın kıyametin müthiş belâlarına uğrayacaklardır.

(O gün) O kıyamet zamanında (dünyadaki dostların bâzıları bâzısı için düşmandır.) bu dünyada din için değil, âdi menfaatler düşüncesiyle birbirine dost görünerek bir takım günâhları işlemiş olanlar, âhiret âleminde bu hareketlerinin kötülüğünü anlamış olacaklardır. Birbirlerini sapıtmış olduklarından dolayı aralarında bir düşmanlık bir nefret meydana gelecektir, (takvâ sâhipleri müstesnâ.) Dünyada iken sırf Allah rızâsı için birbirini sevmiş, dinî vazifelerini yapmış olan mü’min kullar başka, bunların arasındaki dini kardeşliği, insanlık sevgisi âhirette de devam edecektir, bunlar birbiriyle güzelce görüşecekler, başkaları hakkında iyilik sever bulunacaklardır. Evet.. Birçok kimselerin aralarında samimî ve ahlâkî fâzilete dayanan bir muhabbetin tecellî edebilmesi için hepsinin de yüce bir gayeye yönelik bir dini terbiye ile donatılmış, bir yüce Yaratıcı’ya kullukta övünmeleri lâzımdır. Aralarında böyle bir birlik bulunan zâtların karşılıklı dostlukları âhiret âleminde de devam edecektir ve bunların hepsi de âhiretnîmetlerine nâil olacaklardır. İşte güzel bir İslâm terbiyesinin pek yüksek neticesi!.

Bu mübârek âyetler, müminlerin dünyadaki güzel amellerinin mükâfatına âhirette kavuşacaklarını bildiriyor, o İslâmiyet şerefine sâhip kulların âhirette korkudan, hüzün ve kederden emin olarak nice kıymetli lezzetli ebedî nîmetlere nâil olacaklarını müjdelemektedir. Şöyle ki: Allah Teâlâ Hazretleri âhirette mü’min, ve takvâ sâhibi kullarına lütfen hitabederek buyuruyor ki: (Ey kullarım!. Sizin üzerinize bugün) Bu kıyamet âleminde (hiçbir korku yoktur) siz aslâ azap görmeyeceksiniz. (ve) artık (siz mahzun olacaklar da değilsiniz) dünyadan ayrılmış veya hangi bir şeyi elden çıkarmış olduğunuzdan dolayı bir hüzne tutulmuş da olamayacaksınızdır. Kalbleriniz bütün zevk ve sevinç içinde kalmış bulunacaktır.

Böyle bir ilâhî hitap ile müjdelenen müminler (Öyle kullar) dır (ki,) onlar (bizim âyetlerimize îman ettiler) Allah’ın birliğini, yüceliğini gösteren delillerin, semâvî kitapların beyânlarını kalben tasdik eylediler (ve müslüman oldular) ilâhî emirlere, nehylere boyun eğerek riâyette ve teslimiyette bulundular.

Artık âhirette o mü’minlere müjde için denilecektir ki: (Sizde ve) îman etmiş olan (zevceleriniz de sevinç içinde olduğunuz hâlde cennete giriniz.) Cenab-ı Hak’kın size ihsân buyurduğu nîmetlerden tam bir zevk ve sevinç ile istifâde ediniz. § Hebr = Hubur; Yüzde parlaklığı görülecek bir şekilde olan mutluluk ve sevinç demektir.

O mü’min, ve takvâ sâhibi kullar cennete girince (Onların üzerine) çeşitli yiyecekleri, meyveleri içeren (altundan tepsiler ile ve) lezîz sular, çeşitli şerbetler bulunan (destiler ile dolaşılır) kendilerine cennet hizmetçileri vasıtasiyle ikram edilir (ve orada) o cennette (canları hoşlanacağı ve gözlerin lezzet alacağı) görmesiyle nûrlar içinde kalacağı (şeyler vardır) onların en yücesi, en rûhanîsî ise Cenab-ı Hak’kın mübârek cemaline bakmaktan ibârettir, o bir Allah’ı görme tecellîsine kavuşmaktır. Ve o mutlu kullara lütfen hitabederek buyurulacaktır ki: (ve siz orada) O cennette (ebediyyen kalıcılarsınız) o cennet, bakîdir, ona nâil olanlar da orada ebediyyen zevk ve sevinç içinde yaşayacaklardır. Artık o nîmetler yok olmayacaktır.

Evet.. O Kerem Sâhibi Yaratıcı, O mes’ut kullarına buyuracaktır ki, (Ve işte bu) yüce makâm (o cennettir ki, yapar olduğunuz şeylerden dolayı) dünyada iken yerine getirmeye devam ettiğiniz güzel ibâdetlerin, itaatlerin mükâfatı olmak üzere siz (ona varis kılınmış oldunuz) yâni: O güzel amellerinizin mükâfatına kavuşturuldunuz.

Ey mutlu müslümanlar!. (Sizin için burada) Bu cennette (birçok meyveler vardır) çeşit çeşit, lezîz yemişler mevcuttur, siz (onlardan yiyeceksiniz.) o meyvelerden yiyip lezzet alacaksınız, onlar nihâyet bulmayacaktır, onlaryine pek güzel manzaralar teşkil edip duracaktır. İşte müminler için böyle ebedî nîmetler, saadetler mevcuttur. Bir mü’min dünyada hikmet gereği bâzı ihtiyaçlara, sıkıntılara mâruz kalabilir. Fakat sabr eder, din yolundan ayrılmazsa işte âhirette böyle ebedî nîmetlere nâil olur. Kur’an-ı Kerim’in bir kısım âyetleri, müminlerin kalbi kuvvetlerini takviye için bu ebedî nîmetleri tekrar etmektedir.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin kendi zulmleri yüzünden cehenneme ebedî sûrette atılarak azablarının aslâ kesilmeyeceğini bildiriyor. Ve o kâfirlerin cehennemde ölüp azaptan kurtulmalarını temennî edeceklerini, fakat onlar hakkı kabulden kaçınmış bulundukları için bu temennîlerinin kabul edilmeyeceğini ihtar ediyor. Ve onların bâtıl kanaatlerinin, gizli lâkırdılarının Allah katında malûm ve amel defterlerinde yazılı bulunduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Mü’minler hakkındaki ilâhî müjdeyi müteâkip kâfirler hakkındaki ilâhî tehdidi beyân için buyuruyor ki: (Kâfirler ise) Dünyada Allah’ın dininden mahrum kalıp o hâl üzere ölüp gidenler ise (şüphe yok ki,) âhirette (cehennemin azabı içinde ebediyen kalıcılardır) o azaptan aslâ kurtulamayacaklardır.

(Onlardan) O kâfirlerden bu cehennem azabı (hafifletilmeyecektir) onlar bir an olsun bu azaptan yakalarını kurtaramayacaklardır. (ve onlar bunun için de şiddetli bir ümitsizliğe düşmüş kimselerdir.) Artık cehenneme ebediyyen atılmış, kurtuluştan ümitleri kesilmiş, selâmete ermelerini istemeğe hâlleri kalmamıştır.

(Ve) Hak Teâlâ Hazretleri buyuruyor ki: (biz onlara zulm etmedik) O kâfirleri, suçlu kimseleri öyle bir azaba haksız yere uğratmadık (velâkin onlar zâlimler oldular.) kendi nefslerine zulm ettiler, Peygamberlerin tebligâtını kabul etmediler, onların gösterdikleri delillere, mûcizelere bakmadılar, kendi bâtıl kanaatlerinde devam edip durdular. İşte bilâhare uğradıkları azaplar, onların o bâtıl, daimi kanaatlarının bir neticesidir.

(Ve) O kâfirler, öyle kurtuluş ümidinden, niyâzından mahrum kalınca (nidâ ettiler ki,) yâni cehennemde nidâ edeceklerdir ki: (ey Mâlik) Ey Cehennem bekçisi (Rab’bine dua et bizim üzerimize hükm etsin) yâni: Bizi öldürsün, ruhlarımızı alarak bizi bu şiddetli azaptan kurtarsın. Mâlik de (dedi ki:) yâni: Onların bu boş temennîlerini reddederek diyecektir ki: (şüphe yok, siz kalıcılarsınız.) Siz bu cehennemden ebediyyen çıkamayacaksınızdır. Artık siz, ne ölmekle ve ne de başka bir sebeple bu azaptan kurtulacak değilsinizdir.

Allah Teâlâ Hazretleri o kâfirlerin cehennemde ebedî kalmalarının sebebini beyân ve kendilerini kınamak için şöyle buyuracaktır. (And olsun ki, biz size hakkı getirdik) Peygamberler ve semâvî kitaplar vasıtasiyle hak ve hakikati size bildirdik, size kurtuluş yollarını gösterdik (velâkin sizin bir çoğunuz haktan hoşlanmıyorsunuz.) hakkı çirkin gördünüz, kabulden kaçındınız,ebediyyen yaşayacak olsanız yine o bâtıl kanaatinizden ayrılmamaya azmettiğiniz. İşte o pek fenâ kanaatiniz, hareketinizin bu şekilde cezasına kavuşmuş oldunuz. Artık bundan aslâ kurtuluş yoktur.

(Yoksa) O kâfirler, Yüce Peygambere karşı (bir işi) bir hileyi, kendilerine bildirilen hak ve hakikati inkâr hususundaki hareketlerini (sapasağlam mı tuttular?.) bir delile dayalı, sağlam bir kanaat mı sandılar?. Heyhât!. Onlar hileden, tuzaktan başka bir şeye başvurucu değildirler, (artık şüphe yok ki, sapasağlam tutan bizleriz.) Yâni: O kâfirlerin cezaya uğramaları hususunda kat’î hükmü veren, onların hilelerini başlarına çeviren ve her irâde buyurduğu tahakkuk eden zât, ancak Yüce Yaratıcı’dır.

(Yâhut) O kâfirler (zannederler mi ki, biz onların sırlarını) içlerinde sakladıkları gizli kuruntularını (ve aralarındaki fısıltılarını) birbirleriyle gizlice, haince bir hâlde konuşmalarını (işitmeyiz) onlar, böyle pek fâhiş bir kanaatte mi bulunuyorlar?, (hayır..) onları o zanları, o kanaatleri pek boştur, pek câhilcedir, biz onların bütün gizli ve açık kuruntularını, arzularını bilir, işitiriz, (ve bizim elçilerimiz,) Hafaza melekleri (onların yanlarında yazıyorlar) onların büyük, küçük, gizli ve açık bütün işlerini, sözlerini yazıp tespit etmektedirler. Artık o kâfirler, kendi hareketlerini, kendi düşüncelerini, o yüce yaratıcıya karşı nasıl gizli bulundurabilirler?. Ortak ve benzerden uzak olan, bütün mahlûkatın Yaratıcısı bulunan Yüce Allah’ın birliğini kudret ve hâkimiyetini düşünmeli değil midirler?.

Bu mübârek âyetler bütün Kâinatın yüce Rabbi olan Allah Teâlâ’nın evlâddan ve müşriklerin yanlış vasıflandırmalarından uzak olduğunu bildiriyor. O müşriklerin hâllerine Resûl-i Ekrem’in bakıp müteessir olmamasına ve o dinsizlerin vâ’dedilen kıyamet gününe kavuşup azap göreceklerine işâret ediyor. Ve göklerde ve yerde o hakîm ve alîm olan Allah Teâlâ’dan başka mâbud bulunmadığını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. Allah Teâlâ’ya evlâd isnad eden müşriklere (Deki: Eğer Rahmân için) rahmet ve inâyeti bütün kâinatı Kuşatan kerem Sâhibi Yaratıcı için sizin iddianıza göre faraza (bir çocuk olsa idi) onun erkek veya dişi bir çocuğu bulunsa idi, böyle bir şey doğru bir delil ile, açık bir kanıt ile sabit olsa idi, O’na, o çocuğa veya onun babası olan Allah Teâlâ’ya (ibadet edenlerin ilki ben olurdum.) ibadetten asla kaçınmazdım. Yâni: ben ki, bir Peygamberim, herkesten fazla Yaratıcımızın lütfuna, ilhamına mazhar bulunuyorum, artık ben o ibadetten geri dururmu idim?. Halbuki, öyle bir delil, bir kanıt asla mevcud değildir. Bilakis Cenab-ı Hak’kın evlâddan uzak olduğuna dair bir nice aklî ve naklî delil mevcuttur. Şüphe yok ki, o Yüce Yaratıcı’nın tek olan zâtı ezelidir. O’nun kutsal varlığı, ortak ve benzerden ve bölünmeden münezzehtir. Bir zâtın evlâdı kendisinden sonra var olacağı için herhâlde mahluktur, ve babasından bir parça demektir. Artık ezeli olmayan, parçalanma vasfına sâhip olan bir mahluk, hiç mâbutluk sıfatına sâhip olabilir mi?. Bütün Kâinatın Yaratıcısı olan bir ezelî mabudun çocuğu sayılarak ibadete lâyık bulunur mu?.

Evet.. Şüphe yok ki: (Göklerin ve yerinRab’bi) Olan, o muazzam âlemleri yaratıp yaşatan, ve özellikle göklerden ve yerden daha geniş olan (arşın Rab’bi) bulunan Yüce Allah, o müşriklerin (vasıflandırdıkları şeyden münezzehtir.) Evet.. Bütün bu Kâinatın Yaratıcısı, sâhipi olan o Yüce Mâbud, Allah Teâlâ’dır. O’nun zâtı, tek olarak hâkimiyete, yaratıcılığa, rablığa, mâbutluğa sâhiptir. Artık nasıl olabilir ki, O’nun mahlûkatından herhangi biri O’nun bir parçası olsun, O’nun gibi mâbudluk vasfına sâhip bulunsun?. Binaenaleyh Hz. İsâ da, Hz. Üzeyr de, bütün melekler de Allah Teâlâ’nın, o ezelî mâbud’un birer yaratılış eseridir. O’nun birer kulu olmakla övünmektedirler. Haşa, Onun oğulları, kızları değildirler. Bunun hilafını iddia, en cahilce, müşrikçe bir iddiadan başka birşey değildir.

(Artık) Ey Yüce Resûl!. (Onları) Allah Teâlâ’ya evlâd, ortak isnadına cür’et gösteren o müşrik, iftiracı kimseleri (bırak) o kadar açık delillere rağmen kendi yanlış kanaatlerinde ısrar edip duran o cahilleri terket, onlar kendilerinin boş, batıl düşüncelerine, işlerine (dalsınlar ve) dünyalarında pek boş, fâidesiz şeyler ile (oynaya dursunlar) bu zararlı hâllerine devam etsinler, (o vâ’d olundukları günlerine) kıyâmet zamanına (kavuşacaklarına değin) onlar ancak o zaman kendilerinin nasıl bâtıl, zararlı kanaatte bulunmuş olduklarını anlayacaklardır, lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır.

(Ve O) Allah Teâlâ (o) kutsal zâttır (dir ki, gökte ilâhtır) bütün göklerde olanlar, yalnız O’nu mâbud bilir, yalnız O’na ibadet ederler (ve yerde ilâhtır) yerde olanların da mâbuduyalnız o Yüce Yaratıcıdan ibadettir. Yerdekiler de yalnız o ezelî mabuda ibadet etmekle mükelleftirler ve başları dara gelince yalnız o Kerem Sâhipi Yaratıcıya sığınırlar, Ondan yardım beklerler, (ve O) eşsiz Mâbud (hakkıyla hikmet sâhipidir) mahlûkatını mükemmel bir hikmetle icâd ve idare buyurmaktadır ve (hakkıyla ilm sâhipidir) bütün mahlûkatının hâllerini, menfaatlerini tamamen bilir, O’nun ilim dairesinden hiçbir şey hariç kalamaz. Velhasıl: O Yüce Yaratıcı’nın yaratmış olduğu eşsiz eserler muazzam âlemleri nazarı dikkate alan akıllı ve insaflı bir insan, o ezelî mâbudun birliğini, çoluk ve çocuktan uzak olduğunu inkâr edemez. Bütün kâinat, o Kerem Sâhipi Yaratıcı’nın birliğine, kudret ve yüceliğine birer parlak delil bulunmaktadır.

Bu mübârek âyetler, semâlara ve diğer yerlere sâhip ve hâkim olan Allah Teâlâ’nın kutsiyetini ve kıyametin vuku zamanının ondan başka bilen bir zâtın bulunmadığını bildiriyor. Müşriklerin taptıkları putları kendilerine şefaat edemeyeceğini ihtar ve o müşriklerin birbirine zıt lâkırdılarını teşhir ediyor. Resûl-i Ekrem’in duasına, imânsızların hâllerinden müteessir bulunduğuna ve o dinsizlerin korkunç âkıbetlerine işâret ederek o Yüce Peygambere teselli vermektedir. Şöyle ki: (Ve yücedir) Bütün noksanlardan münezzehtir, bütün yüce vasıflara sâhiptir. (O) Allah’ın zâtı (ki: Göklerin ve yerin ve bunların aralarında bulunan şeylerin) bütün âlemlerin (mülkü) onlardaki engelsiz hâkimiyet ve tasarruf selâhiyeti (O’na) o mukaddes Yaratıcıya (mahsustur) O’ndan başka Yaratıcı ve bütün kâinata hakîm yoktur (ve saatin ilmi de O’nun katındadır) kıyametin ne zaman vuk’u bulacağını da ancako Hikmet Sâhibi Yaratıcı bilir (ve) ey insanlar!. Hepimiz de nihâyet (O’na) O Yaratıcınızın mânevî huzuruna (döndürüleceksinizdir) artık her birinizi hak ettiğiniz şeye göre mükâfatlara veya cezalara uğratacaktır.

Müşriklerin (Ondan başka) o mukaddes âlemlerin Yaratıcısından başka (ibâdet eder oldukları şeyler) putlar, o müşriklere yarın âhiret gününde (şefaat etmeğe sâhip değildirler) o müşriklerin bu hususta sözleri, iddiaları boştur (ancak o bildikleri hâlde) bir ilme, bir basîrete, dayalı bir şekilde, (Hak’ka şâhitlik edenler müstesnâ.) Yâni: Kelime-i tevhîd ile lisânlarını süsleyen, güzel inançlar ile kalblerini aydınlatan melekler gibi, Hz. İsâ gibi zâtlar, Cenab-ı Hak’kın izniyle lâyık olan kimseler hakkında şefaat edeceklerdir.

(Ve and olsun ki, eğer onlara) Allah Teâlâ’dan başkasına ibâdet eden müşriklere (soracak olsan ki, kendilerini kim yarattı?.) kendilerinin Yaratıcısı hangi zâttır (elbette diyeceklerdir ki: Allah) yarattı. Bu hususta O’nun bir ortağı yoktur. Bu hakikati artık inkâr edemezler (o hâlde nasıl oluyor da) o müşrikler (yalnız Allah Teâlâ’ya ibâdetten çevriliyorlar!.) itiraflarına muhalefette bulunmuş oluyorlar. Çünkü Yaratıcılığın ilâhlık zâtına âid olduğunu itiraf edenler, O’ndan başka bir şeyin mahlûk olduğuna o Yüce Yaratıcı’nın tasarrufu altında bulunduğuna inanmış olurlar. Sonra mahlûkata ibâdet etmekle onlara da Yaratıcılık ve mâbutluk isnad etmiş oluyor ki, bu hâlleri, son derece bir cehâlet, bir beyinsizlikten başka birşeydeğildir.

(Ve O’nun) O Son Peygamberin (Yarabbi!. Muhakkak ki, onlar) O müşrikler (îman etmez bir kavimdir, demesi de..) Allah katında malûmdur. Diğer bir yoruma göre Allah’ın beyânı, Peygamberin yüce şânına işâret için bir yemini içermektedir. Bu takdirde buyurulmuş oluyor ki: Resûl-i Ekrem’in: Yarabbi!. Diye niyâz etmesi hakkı için: O müşrikler îman etmez bir güruhtur.

Allah Teâlâ da Yüce Peygamberine teselli vermek için buyuyor ki: Ey Yüce Habibim!. (Şimdi) Sen (onlardan) o hakkı kabul etmeyen müşriklerden (yüz çevir) onlardan uzaklaş, onların sözlerinden müteessir olma, (ve selâm deyiver) onlara iyilik severlik göster, onlara kendilerinin hoş olmayan lâkırdıları gibi bir şekilde hitabta bulunma, kendilerine bir ahlâkî fâzilet dersi vermiş ol. Bu selâmdan maksat, Selâm-ü Aleyküm demek değildir, belki aralarında bir antlaşma, bir saldırının bulunmadığına bir işâretten ibârettir. Maamafih bu selâmdan maksat, bir iyilik severlik eseri olarak onların selâmet ve hidâyete ermeleri hakkında bir duadan ibâret de olabilir. Müslüman olmayanlara selâm verilip verilmeyeceğine dâir, fakihler arasında farklı görüşler mevcuttur. Onlara gerektiğinde en doğru olan yalnız “selâm” denilip “esselâm-ü aleyküm” denilmemesidir. (artık) Onlar, öyle küfrlerinde devam ederlerse (ileride bileceklerdir.) küfrlerinin korkunç âkıbetini görüp anlayacaklardır. Âhirette azap görecekleri gibi dünyada da bunun cezasına uğrayacaklardır.Bu ilâhî beyân, Resûl-i Ekrem hakkında bir teselliyi, bir müjdeyi içermektedir. Kâfirler hakkında bir tehdit-i ifâde eder. Gerçekte Cenab-ı Hak Yüce Peygamberine olan bu müjdesini yerine getirmiş, O’na cihâdı meşrû kılmış, birçok kavimler, İslâm şerefine ulaşmış, İslâmiyet, doğu ve batıya yayılmıştır. Günden güne birçok zümreler de bu şerefe nâil olmaktadırlar .Dinsizliklerinde devam edenler de lâyık oldukları âkıbete ergeç kavuşacaklardır. Nitekim bu mübârek sûreyi tâkib eden Duhan Sûresindeki bir kısım âyetler de o âkıbete işâret etmektedirler. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemizi İslâm nîmetinden mahrum bırakmasın. Peygamberlerin efendisi hürmetine Amin…

Bu mübârek âyetler, Kur’an-ı Kerim’in mübârek bir gecede indirilmiş olduğunu ve onun bu indirilmesindeki hikmeti ve o mübârek gecede her hikmetli emrin izah ve beyân edildiği bildiriliyor. Peygamber gönderilmesinin ilâhî bir rahmet olduğu ve Cenab-ı Hak’kın birliğini, Rablığını diğer kutsal vasıflarını beyânbuyuruyor. İnkârcıların ise ciddiyetden mahrum, şek ve şüphe içinde ve alaycı bir hâlde yaşamakta olduklarını teşhir buyurmaktadır. Şöyle ki: (Hâ, Mim) bu mübârek tâbirlerin sırları ve işâretleri hakkında evvelce bilgi verilmiştir.

(Apaçık bildiren) Dinî hükümleri açıkça tesbit eden ve anlatan (kitaba) yâni: Hakikati beyân eden Kur’an’a (yemin olsun ki..) Şu beyân olunacak şey, hakikatin tâ kendisidir. Hak Teâlâ’nın Kur’an-ı Kerîme yemin etmesi, Kur’an’ın fevkalâde saygıya lâyık ilâhî bir kitap olduğuna işâret içindir, ve bildirilen şeyin ehemmiyetine dikkatleri çekmek içindir.

(Muhakkak biz onu) Yâni: Yüce zâtını kudret ve azametimle o Kur’an-ı Kerim’i (bir mübârek gecede) yâni: Ramazan-ı şerifin gecelerinden olup kendisine “Kadir Gecesi” denilen değer ve şerefi yüce, pek kutsal ve bir nice geceden daha hayırlı bir zamanda (indirdik) yâni: O ilâhî kitabın tamamı, Cibril-i Emîn vasıtasiyle levh-i mahfuzdan dünyanın üstündeki semâya Kadir gecesinde indirilmiş, sonra yirmi üç sene içinde âyetleri, sûreleri hikmetin gereğine göre zaman zaman yine Cibril-i Emîn vasıtasiyle Son Peygamber’e indirilmiştir. Kur’an-ı Kerîm’in Beraat gecesinde yâni Şaban-ı Şerif ayının yarına tesadüf eden gecede indirilmiş olduğuna âid bir rivâyet ise müfessirlerin çoğunluğuna göre muteber değildir. Allah Teâlâ Hazretleri, o apaçık kitabın inişindeki hikmete işâret için şöyle buyuruyor: (şüphe yok ki: Biz uyarıcı olduk.) yâni: O mübarek kitap vasıtasiyle insanlara vazifelerini bildirdik, o vazifelere riâyetin fâidelerini beyân ve onlara muhalefetin zararlarını ihtar ettik, kendilerini Allah’ın azabı ile korkuttuk. Tâki haklarında ilâhî delil tamam olsun, biz bilmiyorduk diye bir mâzeret ilerisürmelerine imkân kalmasın.

(O gecede) O Kadir gecesinde (her muhkem emr) değişme ve bozulmaya maruz kalmayacak olan kevni takdirler (tefrik edilir.) ayırt edilir ve açıklanır. Yâni: Bir sene içinde vukua gelecek olan bütün olaylar ve onların vâki olacakları zamanlar, mekanlar, ilgili meleklere bildirilir. İbn-i Abbas Radiyallâhü Anhdan rivâyet olunduğuna göre bir sene içinde vuk’u bulacak olan hayırlar, şerler, rızklar, eceller, “ümmülkitap” denilen bir levhaya kadir gecesinde yazılır, tesbit edilir. Bütün bu takdirler ise zâten Cenab-ı Hak’kın ezeli ilminde sabittir.

O muhkem emr (Bizim tarafımızdan) hikmet ve fayda gereğince (bir emr olarak..) öyle açıklanmış ve ayırt edilmiş olur. (şüphe yok ki, biz Resûl gönderir olduk.) İlâhî hükümleri o gönderilen zât vasıtasiyle insanlığa bildirmek lütfunda bulunduk.

Evet.. O Resûl (Rab’binden bir rahmet olarak..) insanlığa gönderilmiştir. Tâki, O Resûl vasıtasiyle kendilerince fâideli olup olmayan şeyleri öğrenebilsinler, kendileri için bir mâzeret ileri etmeğe imkân kalmasın, (muhakkak ki: O’dur) O Yüce Yaratıcıdır (hakkıyla işiten, hakkıyla bilen O’dur.) evet.. O ezeli mabuddur bütün kullarını gizli ve açık sözlerini işiten, hâllerini bilen, onların haklarında lâyık olan şeyleri meydana getiren. İşte Peygamberleri göndermiş olması da umumi bir ihtiyaca, sosyal bir hikmete dayanmaktadır. Artık o kudret ve büyüklüğü tecelli edip duran Yüce Yaratıcıyı inkâra, O’nunPeygamber göndermiş olduğundan dolayı teaccüpte bulunmaya mahâl yoktur.

O Yaratıcılığa, Rablığa sâhip olan Yüce Mabud (göklerin ve yerin ve bunların arasındakilerin Rab’bidir.) bütün bu varlıkları yaratan, besleyen ancak O’dur. Artık öyle muazzam bir Yaratıcı, kullarının her hâlini bilmez mi?. Onların haklarında hikmetin gereğine göre muamele yapmaz mı?, (eğer siz yakınen inanan kimseler oldu iseniz..) Bu kâinatı meydana getiren zâtın Allah Teâlâ’dan başkası olmadığına hakikaten inanıyorsanız artık O’nun kudret ve azametini düşününüz, Peygamber göndermiş olması uzak görmeyiniz, kıyametin vuk’u bulacağını inkâra cür’et göstermeyiniz.

Evet.. Şüphe yok ki, (O’ndan) o gökleri, yerleri ve sâire yaratmış olan Allah Teâlâ’dan (başka ilâh yoktur) Yaratıcılık, mâbutluk sıfatına sâhip başka bir zât mevcud değildir, O’ndan başkasına aslâ ibâdet edilemez, bu dînen yasaktır. (O) Ortak ve benzerden uzak olan Kerem Sâhibi Mâbud (diriltir ve öldürür) dilediğini hayata erdirir, dilediğini hayattan mahrum bırakır, O’ndan başka yaşatan ve öldüren yoktur. Bu da Allah’ın birliğinin en büyük bir delili bulunmaktadır, (ve) O Yüce Yaratıcı, ey hayatta olan insanlar!. Sizden (evvelki atalarınızın) da (Rab’bidir) onları da vücuda getirmiş, yaşatmış, rızıklandırmış olan ancak o Kerem Sâhibi Yaratıcıdır. Artık yalnız ezeli mâbuda ibâdet ediniz, bir yaratma ve yok etmeye bir fayda ve zarar güç yetiremeyen bâtıl tanrılara tapınmayı bırakınız, öyle câhilce bir harekette bulunmayınız.

(Fakat onlar) O müşrik kimseler, böyle hakikatları nazarı dikkate almazlar, (onlar şüphe içinde oynarlar.) Cenab-ı Allah’ın birliğine, bu kâinatta ki tasarruflarına dâir bildirilen şeyleri kat’î sûrette tasdik etmezler. Lisânen itiraf etseler de yine bu itiraflarına aykırı, laubali hareketlerden, mahlûkata ibâdet etmekten kaçınmazlar, Allah’ın yaratıcılığı hakkındaki itirafları ciddiyete değil, bir taklide, bir alaya bağlı bulunmuş olur.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’e teselli veriyor. İnkârcıların başlarına elem verici bir azabın geleceği güne kadar beklemesini tavsiye ediyor. O inkârcıların başlarına bir azap gelince îman edeceklerini söyleyeceklerini, halbuki, onların uyanıp îman etmiş olmayacaklarını gösteriyor. Onların Resûl-i Ekrem hakkındaki dine, terbiyeye aykırı lâkırdılarını bildiriyor. O inkârcılardan dünyevî azap kısmen bertaraf edilecek olsa da onların kıyamet gününde pek şiddetli bir intikam azabına çarpılacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Peygamber Efendimiz, Kureyş müşriklerini senelerce İslâm dinine, dâvet buyurdu, onlar için en büyük bir rahmet, bir kurtuluş vesîlesi bulunuyordu. Ne yazık ki: O büyük zâtı bir kısmı takdir edemediler, ona karşı inkârcı ve düşmanca bir vaziyet aldılar, pek nankör bulundular. Kerem Sâhibi mâbud da o Yüce Peygamberine teselli vermek üzere buyuruyor ki: (Artık) Resûlüm!. Sen (gözet) biraz bekle (bir günü ki, gök bir apaçık duman ile gelecektir.) O inkârcılara karşı böyle büyük bir felâket yüz gösterecektir.

O müthiş duman (İnsanları saracaktır) onları her taraftan kuşatacaktır. (bu, bir acıklı azaptır) diyeceklerdir.Bu duman, tutun mânasında olan “dûhan” dan maksat nedir?. Bir görüşe göre bundan maksat: Bir kıtlık ve pahalılığın ortaya çıkmasıdır, yağmurların yağması, havanın karanlıklar içinde kalmasıdır. Bir hâldeki: O zaman aç kalanlar, yer ile gök arasını fezayı dağılmış bir duman içinde göreceklerdir. Kureyş müşrikleri Resûl-i Ekrem’e karşı düşmanlıklarında ısrar edip durunca o Yüce Peygamber de Cenab-ı Hak’ka niyâz etmiş, o inkârcılara karşı Yusuf Aleyhisselâm’ın zamanında olduğu gibi şiddetli bir kıtlık ve pahalılık seneleri yüz göstermiş, o inkârcılar aç kalmışlar, temiz olmayan şeyleri bile yemeğe başlamışlardır. Diğer bir yoruma göre de bu dumandan maksat, kıyamet gününden evvel ortaya çıkacak bir dumandır ki, doğu ile batı arasını kaplar, kırk gün ve gece devam eder, bundan dolayı mü’minler, nezleye tutulmuş gibi olurlar, kâfirler ise sarhoş bir hâle gelirler, kafaları büyük tesirler içinde kalmış bulunur.

Böyle bir faciaya uğrayan kâfirler, o zaman yalvarmaya başlayacaklar: (Ey Rabbimiz!. Bizden bu azabı açıver) Diye niyâz edecekler ve (şüphe yok ki, biz mü’minleriz) yâni: O felâket bizden kaldırıldığı takdirde elbette ki, biz îman etmiş olacağız, diyeceklerdir. İşte bu, bir insanlık tâbiatından ibârettir. Birçok insanlar, bir şiddete uğrayınca Cenab-ı Hak’ka yalvarırlar, o mûsibetten kurtulmalarını rica ederler. Fakat onlar nîmetler içinde yaşadıkları zaman nankörlükte bulunurlar, kendilerine o nîmetleri ihsân eden Kerem Sâhibi Yaratıcı’yı düşünerek O’na kullukta, şükürde bulunmazlar. Rivâyete göre Kureyş müşrikleri öyle şiddetli bir kıtlık ve pahalılığa tutulmuş, Resûl-i Ekrem’e müracaat etmişler soy yakınlığı adına istirhamda bulunmuşlar, o felâketinkendilerinden bertaraf olması için dua buyurmasını rica etmişler, o mûsibet kendilerinden bertaraf edildiği takdirde İslâmiyeti kabul edeceklerini söylemişler, fakat birçokları vâ’adlarında durmamışlardır.

Hak Teâlâ Hazretleri de o inkârcıların sözlerinde durmayacaklarına işâret için buyuruyor ki: (Onlar için öğüt almak nerede!.) Onlar güzelce düşünüp öğüt alıcı olmazlar, vâ’dlerinde sebât etmezler, yine küfr içinde yaşamaya devam etmek isterler. (Halbuki, muhakkak onlara) ilâhî azabı (apaçık bildiren) kendilerini uyandırmaya çalışan (bir peygamber geldi.) Fahr-i âlem gibi bir Yüce Peygamber, onlara lâzım gelen malûmatı verdi, onlara nasihatlarda bulundu. Artık o inkârlarını, kötü hareketlerini terketmeli değil mi idiler?.

Halbuki, onlar (Sonra ondan) o iyilik sever yüce Peygamber’den (yüz çevirdiler) o pek büyük zâtın nasihatlarını dinlemediler, gördükleri hâdiselerden ibret almadılar (ve) bilâkis o Yüce Peygamber hakkında (o, öğretilmiş) kendisine başka bir insan tarafından Kuran âyetleri öğretilmiş olan (bir mecnundur dediler.) o doğruluğu, fâzileti, iyilik severliği, fevkalâde akıl ve zekâsı her veçhîle görülüp durmakta olan Yüce Peygamber hakkında öyle bir suizânda bulunmaktan ayrılmadılar.

Allah Teâlâ da o inkârcıların, azap bertaraf olursa îman etmiş oluruz, demelerinin bir samimiyete dayanır olmadığını beyân ve kendilerini kınamak ve tehdit için buyuruyor ki:Ey inkârcılar!. (Muhakkak ki: Biz o azabı) size isâbet eden kıtlık ve pahalılığı vesâir şiddetli hâdiseleri Resûl-i Ekrem’in duası üzerine (biraz açıcılarız) o azab sizden bir müddet için bertaraf edilmiş olacaktır. Nitekim de edilmiştir, (sizler şüphe yok ki, dönüvericilersiniz) vâ’dinizde durmazsınız, yine küfre düşmüş bulunacaksınızdır, bu sizin karanlık yaratılışınızın gereğidir. Bu dumandan maksat kıyamet alâmeti olan duman olunca bu dumanda deniliyor ki: Onların îman edeceklerine dâir sözleri üzerine kırk gün sonra açılıp bertaraf olacaktır. Fakat bu açılır açılmaz o kâfirler yine derhal dinden çıkıp küfr içinde kalacaklardır.

Fakat Allah Teâlâ da buyuruyor ki: O kâfirleri (Pek şiddetli, kuvvetli bir tutuşla tutacağımız gün) şiddetle kuvvetle yakaladığımız zaman (şüphe yok ki, biz intikam alıcılarız.) onları kötü hareketlerinin cezasına kavuşturmuş olacağızdır. O günden maksat, ya da Bedr günüdür ki o gazve neticesinde o inkârcılar büyük bir hezîmete, mağlûbiyete uğramışlardır. Yâhut en sahih görülen görüşe göre, kıyamet günüdür ki: O günde kâfirler en büyük bir felâkete uğramış olacaktır, kendileri için bir dost, bir yardımcı, bir şefaatçi bulunamayacaktır, o gün tam bir intikama mâruz kalacaklardır. Artık pişmanlıkları kendilerine bir fâide vermeyecektir. Bugün herkese kazandığının karşılığı verilir.( Mü’min, 40/17) âyeti celîlesi de bunu göstermektedir.

Bu mübârek âyetler, küfrlerinde ısrar eden kimselerin asr-ı saadetteki kâfirlerden ibâret olmayıp vaktiyle de Peygamberlerine karşı inkârda bulunan nice kavimlerin bulunduğuna Fir’avun’un kavmini bir misâl olarak gösteriyor. Hz. Mûsa’nın onlara olan tekliflerini ve onların günâhlarında ısrarlı bulunduklarını bildiriyor. Sonra Mûsa Aleyhisselâm’ın aldığı ilâhî emirden dolayı kendisine îman edenler ile Mısır’dan çıkıp gittiklerini, Fir’avun ile kavminin ise helâka mâruz kalıp bütün varlıklarından mahrum kaldıklarını ve onların öyle âni helâklerinden dolayı müteessir olanların bulunmadığını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ Hazretleri Peygamber Efendimize teselli vermek üzere şöyle buyuruyor: (And olsun ki, onlardan evvel) Arap müşriklerinden önce (Fir’avun’un kavmini bir imtihana tâbi tuttuk) yâni: Fir’avun’u da kavmini de bir denemeye, bir sınava (ve onlara) Fir’avun ile kavmine imtihan vesîlesi olmak üzere (kerîm) Allah katında şerefli, özellikleri toplayan, övgüye lâyık fiillere sâhip olan (bir Peygamber gelmiştir.) ki o da Mûsa Aleyhisselâm’dır.

Hz. Mûsa, Fir’avun’a demişti ki: (Allah’ın kullarını bana teslim ediniz) senelerden beri esaretiniz altında bulundurduğunuz İsrâiloğulları’nı salıveriniz, benimle beraber Mısırdan çıkmalarına mâni olmayınız. Yâhut: Ey Allah’ın kulları!. Sizi kendisine dâvet ettiğim Allah’ın dinini kabul ederek bu hususta bana itaatinizi gösteriniz. (şüphe yok ki, ben sizin için) Allah tarafından gönderilmiş (güvenilir) her şekilde doğruluğu, emanete sâhip (bir peygamberim) mûcizelerle desteklenmiş bulunmaktayım.

(Ve) Ey Fir’avun ile Fir’avun’un kavmi!. (Allah’a karşı yücelikte bulunmayın) O’nun Peygamberine hakaret ederek O’nun dinî tebligâtına karşı böbürlenmekte, kibirli bir vaziyet almaktan sakının (muhakkak ki, ben size apaçık bir delil ile geliyorum.) Yâni: Ben Allah tarafından açık bir delil ile, bir mûcize ile gelmiş bir Peygamber bulunuyorum, bana muhalefetle küfrünüzde devam edip durmayınız.

(Ve şüphe yok ki, ben, beni taşlamanızdan) Yâni: Herhangi bir vakitte bana suikastta bulunabilmenizden, bana üzüntü vermenizden veya bana söverek sihirbaz demenizden dolayı (Rab’bime ve Rab’binize) bütün mahlûkatın Yaratıcısı, terbiye edicisi olan Allah Teâlâ’ya (sığınmışımdır.) beni o kerem merhamet sâhibi yaratıcım, sizin fenâlıklarınızdan korur.

(Ve eğer bana îman etmeyecek iseniz) Size bir Peygamber olarak Allah tarafından getirmiş olduğum dinî hükümleri kabul etmeyerek küfrünüzde devam edecek iseniz (artık benden ayrılın.) benim yolumu açık bırakın, bana ellerinizle, dillerinizle eziyet vermeyiniz. Ben vazifemi yapmış bulunuyorum, artık ilâhî takdir ne ise o aramızda meydana gelir.

(Sonra) Hz. Mûsa, o pek yumuşak, hikmet sâhibi tebligâtına rağmen Fir’avun ile kavminin yine inkârlarında, küfrlerinde ısrar edipkendisine suikastta bulunmak istediklerini anlayınca (Rab’bine dua etti ki:) Yarabbi!. (Muhakkak bunlar) Bu Fir’avun ile kavmi (günâhkârlar olan bir kavimdir.) yâni: Bunlar, küfr ve şirk içinde yaşayan kendilerine gönderilen Peygamberi yalanlayıp onun hayatına kastetmek isteyen zâlim bir topluluktur, bunları lâyık oldukları azaba kavuştur.

Allah Teâlâ da Mûsa Aleyhisselâm’a vahyen emretti ki: (Hemen geceleyin kullarım ile) Sana îman eden İsrâiloğulları ile vesâir îman edenler ile Mısırdan çıkıp (yürüyüver) yolunuza devam ediniz (şüphe yok ki, sizler) Fir’avun tarafından (tâkib olunmuşlar olacaksınızdır.) binaenaleyh geceleyin şehirden çıkmalıdır ki, düşmanların hemen tâkibleri mümkün olmasın. Bu çıkıştan onların bilgileri gecikmiş olsun.

(Ve) Cenab-ı Hak, Mûsa Aleyhisselâm’a emretti ki: (denizi hâli üzere sakin bırak) Yâni: Nil denizine varıp bir hârika olmak üzere yollar açılınca siz kurtuluş sahiline kavuşursunuz. O açılan yolları yine açık bırakın, âsanı denize vurarak o yolların kapanmasına meydan vermeyin. Tâki tâkibedecek olan Fir’avun ile Kıpt gurubu, o yollara atılıversinler (çünkü onlar boğulmuş olan bir ordudur.) onların o denizde boğulmaları takdir edilmiştir, nitekim öyle de olmuştur.

Evet.. O Fir’avun ile onun kavmi, lâyık oldukları helâke uğradılar, artık kendilerinden geriye neler (Neler terkettiler) Mısır’da ne kadar çok şeyler geriye bıraktılar (bağlardan,ve pınarlardan) nice geniş bahçeler, bostanlar, çeşmeler, havuzlar geri kalmış oldu.

(Ve ekinlerden ve güzel ikâmetgâhdan..) Birçok yemyeşil ürünler, bir nice yüksek, süslü köşkler, konaklar arkaya kalmış bulundu.

(Ve içinde zevk ile yararlandıkları nîmetten..) Kendisinden refah ve neşe ile istifâde ettikleri servetten, gelirlerden neler neler geri bırakmış oldular.

(İşte böyle oldu.) Fir’avun ile kavminin âkıbetleri böyle haber verildiği şekilde bir helâkten, bir mahrumiyete uğramaktan ibâret bulundu, (ve onları) O helâke mâruz kalanların geriye bıraktıkları o birçok şeyleri (başka bir kavme miras bıraktık.) onların o yurtları, malları o kıptilerden başka bir çok milletlere intikâl etmiştir. Deniliyor ki: Mısır’a İsrâiloğulları mirasçı olmamıştır. Çünkü onlar arz-ı mukaddesede ikâmet eder olmuşlardı. Mısırı ise bir müddet Asuriyeler, Bâbilliler, Habeşîler elde etmişlerdir. Sonra bir müddet de Yunanlılar, Romalılar elde etmişlerdir. Daha sonra da Mısır’a Araplar, Türkler hâkim olmuşlardır.

Velhâsıl: Fir’avun ile kavmi lâyık oldukları cezaya kavuştular, Mısır’daki varlıklarından mahrum kaldılar, denizin dalgaları arasında mahvolup gittiler. (Artık onların üzerine gök ve yer ağlamadı) Yâni: Onların helâkinden kimse müteessir olmadı. Bilmektedir ki: İnsanlar arasında kıymetli, muhterem bir zât ölünce onun ölümünden herkesin üzüntülü olduğunu beyân için: “Onun üzerine yer ve gök ağladı” denir. Bu bir istiare-i temsiliyedir. Fir’avun ilekavmi ise böyle bir kıymete sâhip olmayıp bilâkis zâlim, kâfir bulunmuş oldukları için onların o helâkından başkalarının üzüntülü olmadıklarını beyân için yerin ve göğün ağlamadığı tâbiri zikredilmiştir, (ve) O Fir’avun ile onun kavmi kendilerine (bir mühlet verilmişler de olmadılar.) Yâni: Tevbe edebilmeleri için veya noksanlarını tedarik eylemeleri için kendilerine bir müsâid vakit de bırakılmadı, bilâkis onların azapları acele edildi, başka bir vakte veya âhirete bırakılmadı, daha dünyada iken hemen ilâhî azaba uğramış oldular, âhiretteki azapları da bambaşka olacaktır. İşte küfrün, zulmün korkunç neticesi!. İşâret buyurulmuş oluyor ki: Ey kendilerine Son Peygamber’in peygamber olarak gönderilmiş olduğu insanlık cemiyeti!. Artık siz de o müthiş tarihi olaylardan ibret alınız, o Yüce Peygambere muhalefette bulunmayınız, maddî ve mânevî hayatınız! güzelce muhafazaya çalışınız. Dindar, fâziletli olan, hakkı kabul eden zâtlar, Allah’ın azabından emin bulunurlar. Öldükten sonra da insanlar arasında hayır ile anılırlar. Onların vefatları cemiyet arasında büyük bir tesir bırakır. Dinden, ahlâktan mahrum insanların ölüp yok olmaları ise insanlar arasında bir tesir bırakmaz, onlar bir hayır ile anılmazlar. Bilâkis fenâ şöhretleri her tarafa yayılmış bulunur. “Âdem oldur ki: Ayağın çekicek dünyadan” “Zikr-i bilhayır ile âlemde güzel adı kala”

Bu mübârek âyetler de Fir’avun’un helâkim müteâkip Mûsa Aleyhisselâm ile kavminin îmanları sâyesinde nâil oldukları ilâhî ihsânı bildiriyor. Onların nasıl bir ayrıcalığa sâhip ve ne kadar ibret verici muvaffakiyetlere mazhar olmuş olduklarını haber veriyor. Bu tarihî mühim hâdiselerden ibret almayan asr-ısaadetteki kâfirlerin ise ne derece âhireti inkâr edici olduklarını teşhir buyuruyor. Kendilerinden daha kuvvetli kavimlerin küfrleri yüzünden helâk olup gitmiş olduklarını beyân ile o kâfirleri tehdit etmekte uyanmaya dâvet ehemmiyetine nazarları celb için şöyle buyuruyor: (And olsun ki) Yüce zâtıma yemin ederim ki, (İsrâiloğulları’nı o alçaltıcı azaptan kurtarmıştık.) pek şiddetli bir zillete, hakarete mâruz kalmaktan korumuştuk.

O azap ki: (Fir’avun’dan) Onun tarafından meydana gelmekteydi. Fir’avun, İsrâiloğulları’nı esaret altında yaşatıyor, kendilerini pek meşakkatli işlerde kullanıyordu, dünyaya gelen erkek çocuklarını da öldürüyordu, her türlü zulm ve hakaretten geri durmuyordu, (şüphe yok ki, o) Fir’avun (müsriflerden) haddi aşmaya devam eden kimselerden (bir kibirli olmuştu.) kendisini pek yüksek görüyordu, kavmine karşı “Ben sizin Yüce Rabbinizim” demekten sıkılmıyordu.

Hak Teâlâ da buyuruyor ki: (And olsun) Muhakkak ki, (onları) İsrâiloğulları’nı (bilerek) ilâhî bir ilm gereği olarak (âlemler üzerine üstün kıldık.) onların bu ayrıcalığa selâhiyetleri Allah katında bilinmiş olduğundan zamanlarındaki kavimler üzerine üstün bulundurulmuşlardır. Onlara semâvî kitapların verilmesi, onların aralarından birçok Peygamberlerin gönderilmiş olması, birçok varlıklara nâil bulunmuş olmaları bu tercih ve ayrıcalık cümlesindendir.

(Ve onlara) O İsrâiloğulları’na (kendisinde apaçık imtihan olan) yâni: Nasıl amellerde bulunacaklarının ortaya çıkmasını temin içinveyahut onların nasıl nîmetlere nâil olduklarını düşünenler için birer mühim ibret teşkil eyleyen (âyetlerden vermiştik.) onlar için denizde yollar açılmıştı, başlarına bulutlar gölge etmekte bulunmuştu. Men ve Selva denilen nîmetler indirilmişti, ve daha nice muvaffakiyetler yüz göstermişti.

Allah’ın dini sâyesinde bir kavmin ne kadar nîmetlere selâmetlere nâil olmuş olduğuna bu Mûsa Aleyhisselâm kıssası pek güzel şâhitlik edip durmaktadır. Fakat (Muhakkak ki:) Ey Peygamber!. Senin zamanındaki Mekke-i Mükerreme müşrikleri, evet.. (işte onlar, elbette diyeceklerdir ki:) Kendi dinsizliklerini, âhiret âlemini inkâr ettiklerini şöylece itiraf edeceklerdir ki:

(Bu başka birşey değil) Bu hayat, bu dünya hayatından ibârettir. (ancak) hayat (ilk ölmemizden ibâret) bu ölmemize âid olan hayattan başka birşey değil (ve biz yeniden dirilecek değiliz.) bu dünya hayatı yok oldu mu, artık başka bir hayata kavuşup tekrar varlık sahasına gelecek değiliz.

O inkârcılar, kendi iddialarına kuvvet vermek için şöyle boş bir teklifte bulunurlar. (Haydi siz doğru söylüyor iseniz) İnsanları öldükten sonra tekrar hayata kavuşacaklarına âid olan sözleriniz, hakikata dayalı ise, bunu ciddî şekilde iddia ediyor iseniz (babalarımızı getiriveriniz) bizden evvel ölüp gitmiş olan atalarımızı hemen yeniden hayata kavuşturunuz, bu sûretle sözünüzün doğru olduğunu isbat etmiş olursunuz. O inkârcılar hiç düşünmüyorlardı ki: İkinci hayat, budünyanın sona ermesinden sonra kıyamet âleminden meydana gelecektir, iddia edilen bu hayata kavuşma, âhirete mahsustur. Maamafih şunu da, düşünmeli değil midirler ki: Bu hayatı başlangıçta yoktan var eden bir Yüce Yaratıcı, elbette ki: Bu hayatı iâde etmeye de kaadirdir. İlk yaratma iadeden daha zor değil midir?. Artık ilk yaratmaya kaadir olan bir zât, iadeye kaadir olamaz mı?. Artık öyle câhil, düşünmeden mahrum inkârcılar, kendilerine cevap verilmeğe lâyık değildirler. Binaenaleyh Cenab-ı Hak, o inkârcıları tehdit için daha evvelki inkârcıların nasıl bir müthiş âkıbete uğramış olduklarını ibret misali olmak üzere zikrediyor. Şöyle ki:

(Yâ onlar mı hayırlı, yoksa Tübba’ kavmi mi?.) Yâni: Bu Peygamber zamanındaki müşrikler mi daha kuvvetli, daha devletli, daha kudretli bulunuyorlar, yoksa Yemen hükümdarlarından olan Tübba’ın müşrik olan kavmi mi daha kuvvetli, güçlü bulunmuşlardır?, (ve) Son Peygamber zamanındaki inkârcılar mı daha kuvvetli, daha haşmetli, yoksa (kendilerinden evvel olanlar mı?.) Medyen, Eyke, Semud, Âd kavimleri gibi birçok meşhur milletler mi daha varlıklı bulunuyorlardı. Elbette ki, tarihen sâbittir ki: O geçmiş milletler daha fazla kuvvet, güç, ihtişam sâhipleri idi. Ona rağmen (onları helâk ettik) onlar kendi inkârlarının cezasına kavuştular, o varlıkları kendilerini kurtaramadı. Artık onların aşağısında bulunan sonraki inkârcıları da helâk edemez miyiz?. (Şüphe yok onlar) O eski kavimler (günâhkârlar idiler.) o günâhlarından, inkârlarından dolayı helâke uğratılmışlardı. Artık sonraki bu inkârcılar da kendi günâhları, inkârları sebebiyle helâk olacaklarını düşünmeli değil midirler?. Kendilerinin boşyere yaratılmamış olduklarını da dikkate almalı değil midirler?. Elbette Hikmet Sâhibi Yaratıcı hiçbir şeyi boş yere yaratmamıştır. Bu “Tübba”‘ dan maksat, Hımeyr kabîlesi reisi olan büyük Tubba’dir ki: Adı Es’ad veya Sa’d idi. Bu zât: inanan ve sâlih bir kimseydi. Resûl-i Ekrem Efendimiz buyurmuştur ki: Tübba’a sövmeyin, o muhakkak İslâm bulunuyordu. Kur’an-ı Kerim de ise O’nun kâfir olan kavmi kötülenmiştir. Alûsî Tefsiri.

Bu mübârek âyetler, Yüce Allah’ın bütün âlemleri boş yere yaratmayıp bir hikmet ve faydaya dayalı olarak yaratmış olduğunu bildiriyor. Kıyamet gününde umumî bir muhasebe günü olduğunu ihtar ediyor. O günde Allah’ın rahmetine mazhar olanlardan başka kimselerin birbirine aslâ yardım edemeyeceklerini beyân buyurmaktadır ki: Ey insanlar! (Ve gökleri ve yeri ve onların) Gökler ile yerin (arasında olanları) çeşitli yaratıkları (oyuncular olarak) yâni boş yere, bir eğlence olmak için (yaratmadık.) elbette ki, hepsinin yaradılışı birer gayeye, birer hikmete dayanmaktadır.

Evet.. (İkisini de) Gökleri de, yeri de, kendilerinde olan şeyler ile beraber (yaratmadık) boş yere meydana getirmedik (ancak gerçek bir sebeple yarattık) onların yaradılışı bir hakka, bir hakikatin ortaya çıkmasına sebep bulunmaktadır. Onların varlığı, Allah’ın birliğine bir delildir. Kulların o Yüce Mâbud’a kullukta bulunmalarının lüzumuna bir sebeptir ve kıyametin, haşr ve neşrin imkânına da pek kuvvetli bir örnek mesabesindedir, (fakat onların birçokları bilemezler.) Yâni: İnkârcılar, o hayat, budünya hayatından başka birşey değildir diyenler, bu hakikati anlayıp tasdik etmezler, kendilerinin yaradılışındaki gayeyi takdir edemezler, artık birçok günâhları işlemeye devam eder dururlar.

(Şüphe yok ki, o ayırış günü) Yâni: Mü’minler ile kâfirlerin, güzel ameller ile çirkin amellerin ve benzerlerinin aralarının ayrılacağı kıyamet günü (onların) bütün insanların, cinlerin, meleklerin (hepsinin vâ’dedilen vakitleridir.) evet o gün, belirli bir muhasebe zamanıdır, o gün herkes, muhasebeye tâbî tutulacak, kendi emellerine göre mükâfat veya cezaya kavuşacaktır.

(O gün) O hesap ve ceza gününde (bir dost, bir dosttan hiçbir şeyi bertaraf edemez.) herkes kendi hâlini düşünmeye başlar, insanlar arasında yakınlıktan, dostluktan eser görülemez, hiçbir kimse başka bir kimseye faydalı olamaz. Meselâ: Bir mümin, bir kâfire hiçbir yardım edemeyecektir, isterse, dünyada iken aralarında bir yakınlık, bir dostluk bulunmuş olsun, (ve onlar yardım da olunmazlar.) O dünyada iken birbirinin yakını, dostu olan kimselerden hiçbiri bir yardıma nâil olarak lâyık oldukları azaptan kurtulamaz.

(Allah’ın rahmet ettiği kimseler müstesnâ) Yâni: Hakkında ilâhî rahmet tecellî eden, Allah katında makbul olup affa ve şefaate lâyık bulunan herhangi bir zât müstesnâdır. Böyle zâtlar, yardıma nâil olurlar, diğer mü’minlere de yardım; şefaat edebilirler. İbn-i Abbas Hazretlerinin beyânına göre bu zâtlardan maksat müminlerdir. Çünkü bunlaraPeygamberler ve melekler şefaat edeceklerdir. (Şüphe yok ki, o Allah) O Yüce Yaratıcı (azîzdir) her şeye galiptir ve düşmanlarından intikam almaya kaadirdir, buna kimse mâni olamaz. Ve o Kerem Sâhibi mâbud (rahimdir) mümin kulları hakkında ilâhî merhameti pek fazladır, onları rahmetine, lütfuna mazhar buyuracaktır.

Bu mübârek âyetler, kâfirlerin âhirette nasıl azap göreceklerini inkârlarının cezasına ne müthiş, ne ateşli bir şekilde kavuşturulmuş bulunacaklarını şöylece ihtar etmekte ve insanlık için bir ibret dersi vermektedir. (Muhakkak ki, o zakkum ağacı) Yâni: Çölde yetişen meyveleri pek acı olan kendisine “zakkum ağacı” denilen ağaca benzeyen ve meyveleri pek yürek yakıcı olan bir ağaç, ağacın ateşli meyveleri.

(Çok günâhkâr olanın yiyeceğidir.) Yâni: Günâhları, bozuk kanaatleri pek fazla olan herhangi bir kâfire mahsus, yürek parçalayan yiyeceklerden ibârettir.

O öyle bir yiyecektir ki, (Erimiş bakır gibi) yâhut zeytin yağının tortusu gibi (karınlar içinde kaynar.) şiddetli hararetlerden dolayı kaynamaya devam eder.

(Son derece sıcak suyun kaynaması gibi) Bir sûrette kaynar, öyle fokurdar durur. § Hamîm; altında yakılan şey sebebiyle sıcaklığı son dereceye varmış olan su demektir.

Zebânilere yâni: Cehennemin hizmetçilerine emr olunur ki: (Onu) o suçluyu,o kâfiri şiddetle (tutun da cehennemin tâ ortasına sürükleyin.) Tâki, lâyık olduğu azaba kavuşmuş olsun. § Atl, Bir kimseyi omzundan yakalayarak bir hapishaneye vesâireye şiddetle götürmek demektir.

(Sonra) O cehenneme sevk edilen şahsın (başının üstüne o pek kaynar su azabından dökün.) Tâki: O dökülen su, o şahsın bütün vücudunu kaplamış olsun.

Ve o şahsa alay için başına kakmak için deyiniz ki: Ey âhireti inkâr eden!. (Tad) Bu azaba, bu harekete katlan. (şüphe yok ki, sen) iddia ediyordun ki: (pek kuvvetli, pek şerefli olan sensin.) Şimdi kendi kıyametini, neye lâyık olduğunu anladın mı?.

(Şüphe yok ki:) Ey inkârcılar!, (işte bu) Uğramış olduğunuz cehennem azabı (kendisinde şüphe ettiğiniz şeydir.) siz dünyada iken şek ve şüphe içinde yaşıyordunuz, bunu size haber veren zâtları yalanlamaya cür’et gösteriyordunuz. Şimdi ne kadar yanlış düşünmüş olduğunuzu anladınız mı?. Kâfirler hakkında ne büyük bir ilâhî vâ’d!.

Bu mübârek âyetler de müminler hakkındaki Allah’ın vâ’dini bildiriyor. Takvâ Sâhibi zâtların ebedî cennetlere, nîmetlere kavuşacaklarını müjdeliyor. Kur’an-ı Kerim’in peygamber lisânı üzere inişindeki hikmete, onun büyük bir selâmet ve saadet vesîlesi bulunduğuna işâret buyuruyor, nihâyet zaferinve muvaffakiyetin peygamberin yanında tecellî edeceğini müjdelemektedir. Şöyle ki: (Müttakiler ise) yâni: Mü’min, dinî vazifelerini yapmaya devam eden, Cenab-ı Hak’kın azabından korkup ilâhî lütfunu bekleyen zâtlar ise (muhakkak ki, güvenilir bir makamdadırlar.) onlar yok olmaktan, âfetlerden korunan bir mekânda bulunacaklardır. Artık hiçbir korkuları, endişeleri kalmayacaktır.

Evet.. O takvâ sâhipleri, âhirete gidince (Cennetlerde ve) pek lezzetli suları cereyan eden (pınarlardadırlar,) onların makâmları, öyle güzel, temiz mevkilerdir.

O takvâ sâhibi zâtlar, cennetlerde birbirleriyle alışmak için, güzelce konuşmak için (karşı karşıya oldukları hâlde) öyle samimî, kardeşçe bir vaziyet alarak (atlastan, parlak ipekten) elbiseler (giyeceklerdir.) öyle çeşitli süslere ulaşacaklardır.

(İşte böyledir) Yâni: Takvâ sâhipleri hakkında Allah katında takdir edilen şey, böyle pek mükemmel ve muhteşemdir. (Ve onları) O takvâ sâhiplerini (gözleri iri, elbiseleri tertemiz, renkleri beyaz cariyeler ile evlendirdik.) Yâni: Onlara “Huri ayn” denilen pek seçkin kadınları verdik. Bunların dünyadaki kadınlardan mı ve sâireden mi olduğunda ihtilâf vardır.

O cennetlere kavuşan takvâ sâhipleri (Orada) o cennetlerde (her türlü meyveden emin oldukları hâlde taleb ederler.) Yâni: Cennet hizmetçilerinden diledikleri meyvelerinhazırlanmasını isterler, o meyvelerden sıhhate zararı olmaksızın diledikleri kadar yiyebilirler, o meyvelerin ne azalmasından ve ne de kendilerine dokunabileceğinden hiçbir endişeye düşmezler. Onlardan tam bir zevk ile faydalanırlar.

Artık o cennetlere nâil olan zâtlar (Orada ölümü tadmazlar) bir daha ölmeleri takdir edilmiş değildir. Ölümden korkmaksızın o nîmetlerden istifâde ederler (ilk ölüm müstesnâ) dünyada iken ölmüş oldukları başka, artık tekrar bir daha ölmeyeceklerdir (ve) Allah Teâlâ (onları) o takvâ sâhibi kullarını (cehennemin azabından korumuştur.) onlar cehennemde hiç azap görmeyeceklerdir. Takvâ ehli olmayan mü’minlere gelince Cenab-ı Hak, bunlardan dilediğini cehenneme sevk ederse de bu, geçicidir, sonra Allah’ın affı tecellî eder, onlar da cehennemden çıkarlar, cennete nâil olurlar. Fakat bu geçici azap da pek müthiş olacağından öyle bir felâkete geçici de olsa uğramamak için elden geldiği kadar takvâ ehli olmaya çalışılmalıdır

Müminlerin o kavuşacakları cennetler, nîmetler bütün (Rab’binden bir ihsân olarak) meydana gelecektir Şu da bilmektedir ki: Bir insan, ne kadar ibâdet ve itaatte bulunsa da yine bu dünyada nâil olduğu ilâhî nîmetlerin şükrünü hakkıyla yerine getirmiş olamaz, fazla bir nîmete lâyık olamaz. Ancak Cenab-ı Hak’kın bir ihsânı, bir lütfudur ki, mü’min kullarını öyle muazzam, ebedî nîmetlere, saadetlere kavuşturacaktır (işte budur) O takvâ sâhiplerine ihsân olunan bu ayrıcalıktır, bu uhrevî lütuf ve keremdir (o pek büyük kurtuluş.) O ebedî kurtuluş, o her seçkin isteye kavuşmuş olmak Artık her akıllı insan, böyle bir kurtuluşa ulaşmak için elden geldiğikadar çalışmalıdır ve Allah Teâlâ’dan muvaffakiyetler niyâz etmelidir

(Artık) Ey Peygamberin sonuncusu! (şüphe yok ki, onu) Kur’an-ı Kerim’i bu gibi kurtuluş yollarını gösteren, dünyevî ve uhrevî meseleleri, olayları ümmetine telkin eden o Yüce kitabı (senin lisânınla kolaylaştırdık) onu pek geniş, pek anlaşılır güzel olan arap dili üzere indirdik, herkes o hakikati beyân eden kitap sâyesinde dünyevî ve uhrevî vazifelerini öğrenebilir, o takvâ sâhipleri için takdir edilen nîmetlere ulaşmak için çalışabilir (Umulur ki, onlar düşünürler.) O Kur’an-ı Kerim’in bildiğini hakikatları anlamaya çalışırlar, onun gösterdiği yolu tâkib ederler, nihâyet ebedî saadete kavuşurlar. Evet Kur’an-ı Kerim, bizim Peygamberimizin lisânı üzere nâzil olmuştur Zâten sâir Peygamberlerin de ümmetlerine teblîğ ettikleri ilâhî kitaplar o Peygamberlerin lisânı üzere nâzil olmuştu. Bu, hikmet gereğidir. Eğer öyle bir kutsal kitap, muhtelif lisânlar ile nâzil olmuş olsa idi muhtelif ırklara ayrılmış olan cemiyet arasında bir din birliği bulunmazdı, birçok ihtilâflar, olunca o Peygambere tâbi cemiyetler arasında müşterek bu rehber bulunmuş, aralarında bir din birliği tecellî etmiştir. Gerçekten de herhangi bir lisân ile yazılan ilmî, fennî, ictimaî bir kitabın içerdiğini, o lisân ile konuşan her fert dahi tamamen anlayamaz, onu selâhiyetli olan bilginler vasıtasiyle öğrenebilirler, işte en mühim, en kutsî olan ilâhî kitapların ihtiva ettiği hükümleri, mes’eleleri de ilgili kimselerin din âlimleri vasıtasiyle öğrenmeleri lâzım ve mümkündür. Bu itibar ile dinî bilgiler, cemiyetler arasında neşredilmiş ve edilmekte bulunmuştur Bu husus Cenab-ı Hak, Kur’an-ı Kerim için de bir kolaylık ihsân buyurmuştur ki, o yüce kitabı isteyenler pek kolaylıkla öğreniptamamen veya kısmen ezberleyebilmektedirler.

(Artık) Ey Peygamber Sen (gözet) Hak Teâlâ’dan yardımlar, muvaffakiyetler niyâz et ve seni inkâr edenlerin âkıbetlerini dikkate al (şüphe yok ki, onlar) o inkârcılar da senin âkıbetini, ne vaziyette bulunacağını (gözeticilerdir.) fakat onlar, Allah’ın yardımının yüce Peygamber tarafında, müslümanlar hakkında tecellîsini görerek zarar ve ziyanda kalacaklardır. Nitekim öyle de olmuştur. O inkârcılar, müşrikler, İslâmiyetin Mekke-i Mükerreme’de bile yayılmasına mâni olmak istedikleri hâlde o yüce din, yalnız Mekke-i Mükerreme’de değil, bütün Arabistan’da ve az bir zaman zarfında dünyanın doğusunda ve batısında yayılmaya başlamış, insanlığı aydınlatmaya çalışmakta bulunmuştur. O kutsî dinin en mübârek dayanağı olan Kur’an-ı Kerim de, bütün insanlığa hitap ederek onların dikkatlerini kudret eserlerine çekmekte, kendilerine en tesirli bir ibret ve uyanma dersi vermektedir. Bu, Rabbimizin bir lütfudur.

Bu mübarek ayetler, Kur’an-ı Kerim’in yüceliğine dikkatleri çekiyor. Dış ve iç âlemdeki çeşitli yaratılış eserlerinin Allah’ın zatına veRabbani Yüceliğine âid ne kadar parlak birer delil ve birer mükemmel ibret ve uyanma vesîlesi olduğunu beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ha, Mim.) Bundan maksat, ne olduğunu Allah’ın ilmine havale ederiz. Benzerlerine bakınız.

(Kitabın indirilişi) Yani: İnsanlık için bir hidayet rehberi olan bütün hayır ve fâzileti toplayan bütün Kur’an-ı Kerim’in veyahut onun bir kısmını teşkil eden bu Hâ, Mim sûre-i celîlesinin Hz. Peygamber’e vahyen bildirilmiş olması (azîz, hâkim olan Allah’tandır.) Evet.. O mukaddes kitap, her şeye galip, kaadir olan, bütün mahlûkatın hakkındaki emrleri, düzenlemeleri birer hikmet ve faydaya dayanan Kâinatın Yaratıcısı Allah tarafından son Peygamber’e ihsan buyurulmuştur. O Ezelî Yaratıcımızın azîz ve hâkim olduğuna ise bütün yaratılış eserleri, bütün maddî ve ruhanî varlıklar şahadet edip durmaktadır..

Evet.. (Şüphe yok ki) Yüce Allah’ın kudret eseri olan (göklerde) o yüksek âlemlerde, onlarda parlayan bir nice varlıklarda (ve yerde) insanlığın ikâmetgâhı olan yer sahasında fâideli madenleri, kaynakları içinde saklayan bu yer kürede (mü’minler için elbette ibretler vardır.) o mümin zatlar, göklere ve yere baktıkça Kâinatın Yaratıcısı’nın varlığına, kudret ve hikmetine âid dış âlemle ilgili milyonlarca delilleri gözlerinin önünde parlamakta bulmuş olurlar.

(Ve) Ey insanlar!, (sizin) Allah’ın kudretiyle (yaradılışınızda) birnice kuvvetler ile donatılmış olarak vücuda getirilmiş olmanızda(ve) yine Yüce Yaratıcı’nın yer yüzünde (yaydığı her bir canlı şeyde) çeşit çeşit hayvanların yaradılışında (yakınen bilip inanan bir kavim için) îmanları pek kuvvetli olup eşyanın hakikatlarını olduğu gibi takdire kabiliyetli olan bir insan topluluğu için (ibretler vardır.) bütün bu varlıklar, o mümtâz zâtların nazarlarında birer açık delildir, Allah’ın birliği hakkında birer parlak kanıttır. Artık onların kalblerinde şek ve şüpheden bir eser yoktur. İşte gördüğümüz bu varlıklar da, Cenab-ı Hak’kın birliğine, kudret ve yaratıcılığına âid iç âlemdeki delillerden ibârettir.

(Ve gece ile gündüzün değişmesinde) Işıklı olup olmamalarında birbirini tâkib edip durmalarında, müddetlerinin çoğalıp azalmasında, vücuda gelmelerindeki gayelerde (ve Allah’ın gökten bir rızk) yâni: Vakit vakit yağmur (indirip onunla yeri ölümünden) kuruyup büyüyüp gelişmeden mahrum kaldıkları (sonra diriltmesinde) yeniden bitirme kuvvetine nâil buyurmasında (Ve rüzgârları bir taraftan diğer bir tarafa döndürmesinde de vakit vakit) doğuya, batıya ve kuzeye, güneye doğru yönlendirilmesinde de (akıllıca düşünen bir kavim için ibretler vardır.) bütün bu çeşitli, muhtelif hâdiseler, bir hikmet sâhibi Yaratıcı’nın varlığına açık birer delildir, gafletten kurtulan, akıllıca düşünen cemaatler elbette bunu takdir ederler, bu ibret levhâlarından bir ibret dersi alarak Allah’ın birliğini tasdikte bulunmuş olurlar. Velhâsıl: Yaratılış kabiliyetlerini zâyi etmeyen insanlar, îmandan, Allah’ın dinine bağlanmaktan ayrılmazlar, kendilerinde ilm ve irfân artıp da bu Kâinatın yaradılışını, bunların nasıl birer yaratılış hârikası olduklarınıdüşününce de îmanları fevkalâde kuvvet bularak ilmülyakin (kesin bilgi) derecesinden aynülyakin (mahiyetini kavrama) mertebesine yükselmiş olurlar, bu âlemdeki muhtelif hâdiseleri ve onların gayelerini ve birbirini ne kadar muntazam bir sûrette tâkib edip durduklarını düşündükçe de aklî kuvvetleri gelişmiş, Kâinatın Yaratıcısı’nın ne kadar muazzam bir kudrete, hikmete sâhip ve ortak ve benzerden uzak olduğunu pek güzelce anlamış bulunurlar. Ne büyük bir muvaffakiyet!.

Bu mübârek âyetler de Kur’an-ı Kerim’in yüksek mertebesine ve O’nun üstünde hakikate dayalı başka bir söz bulunamayacağına işâret buyuruyor. O Kur’an-ı Kerim’in âyetlerine karşı inkârcı ve kibirli vaziyet alanların şiddetli bir azaba uğrayacaklarını ihtar ediyor. O inkârcıları cehennem azabının tâkib edeceğini ve onların hiçbir kazançlarından ve hiçbir kimseden bir fâide göremeyeceklerini haber veriyor. Ve bir hidâyet vesîlesi olan Kur’an-ı Kerîm’i inkâr edenleri pek müthiş bir azap ile tehdit buyurmaktadır. Şöyle ki: (İşte bunlar) Bu okunan Kur’an âyetleri (Allah’ın âyetleridir.) o Kerem Sâhibi mâbud’un insanlığı ilâhî dine dâvet için göndermiş olduğu mübârek âyetlerdir, (bunları) Bu âyetleri ey Son Peygamber!, (sana hakkıyla okuyoruz) hak ve hakikatı içermiş olmak üzere sana vahyetmiş bulunuyoruz, bütün bu beyanat, hakka ve hikmete birer tercümandır, (artık) İlâhî dine dâvet edilen kâfirler (Allah’tan ve O’nun âyetlerinden sonra) yâni: Resûl-i Ekrem’in Allah Teâlâ nâmına teblîğ ettiği dinî emirlerden, delillerden sonra (hangi bir söze inanırlar?.) öyle hakikatin tâ kendisi olan, enaçık bir uluhiyet delilî bulunan Kur’an’a, peygamberin tebliğlerine inanmayanlar, hiçbir doğru söze inanmazlar, onlar gerçek dışı olan şeylere inanırlar, öyle bir cehâlet eseri göstermiş olurlar.

(Her bir yalancının) Hakkı değiştirmeye cür’et edenin (günâha düşkünün) çokça günâh kazanmaya çalışanın (vay hâline!.) en büyük azap ona yönelik bulunacaktır.

Öyle bir yalancı, günâhkâr ki: (Allah’ın âyetlerinin kendisine karşı okunur olduğunu işitir) Kur’an-ı Kerim’in dinî hükümlerine, fâziletlere, vâ’d ve tehdide, müjde ve korkutmaya âid âyetlerinin okunduğunu işitir durur (sonra böbürlenerek) dinî tebligâta karşı kibirli bir vaziyet alarak küfründe (ısrar eder) yine cehâletinden ayrılmaz (sanki onları işitmemiştir) o okunan âyetlerden haberdar olmamış gibi bir vaziyette bulunur (artık onu) öyle küfründen ayrılmak istemeyen bir şahsı ey Yüce Peygamber. Sen (acıklı bir azap ile müjdele) o şahıs, küfrünün böyle cezasına kavuşacaktır. Bu bir ihtardır. Buna müjde denilmesi, bir alay ve hakaret içindir. Öyle bir inkârcıya haber verilecek şey böyle bir tehditten başka olmadığına işâret içindir. Deniliyor ki: Bu âyet-i celîle Nazrıbnilhars hakkında nâzil olmuştur. O şahıs İranlılara âid hikâyeleri satın alır, bunları okuyarak insanları Kur’an-ı Kerim’i dinlemekten alıkoymak isterdi. Fakat bu âyet-i kerîme, umumî bir ibare ile vârid olmuş, hükmü o bozguncu şahısı da, onun benzerlerini de kapsamaktadır.

O kötü şahıs yok mu, (Âyetlerimizden bir şeyi bildiği zamanda) kendisine bir âyet okunup da onun Kur’an-ı Kerîm’den bir âyet olduğunu anladığı hâlde de (onu eğlence edinmiş olur) onunla istihzâda bulunur. Nitekim Ebû Cehl de “İnne şeceretezzekkum” âyetini işitince böyle bir terbiyesizliğe cür’et göstermişti. (onlar var ya!.) Öyle Kur’an-ı Kerim’in âyetlerine karşı kibirli ve alaycı bir vaziyet alan şahıslar, bilmelidir ki: (onlar için pek alçaltıcı bir azap vardır.) Onlar zelilce bir hâlde ölüp gideceklerdir.

O inkârcıların (Arkalarından cehennem vardır) onlar öldükten sonra cehenneme sevk edileceklerdir, onların istikbâlleri öyle müthiştir, artık onlar o gelecek azaba kavuşacakları zaman kendilerine hiçbir şey fâide verici olamayacaktır. (onlardan ne) Dünyada iken (kazanmış oldukları şeyler) servet ve zenginlik (ve ne de Allah’tan başka edinmiş oldukları dostlar) putlar, bâtıl tanrılar (bir şeyi bertaraf edemeyecektir.) kendilerini cehennem azabından kurtaramayacaktır. Bilâkis (onlar için) o dinsizlere mahsus (pek büyük bir azap vardır) öyle şiddetli bir daimî bir azap ki, kendilerini her cihetten kuşatmış olacaktır.

(İşte bu) Kur’an-ı Kerim (bir hidâyet rehberidir) kendisine tâbi olanları hakka, doğru yola kavuşturur, (Rab’lerinin âyetlerini inkâr eden) iç ve dış âlemde bulunan ilâhîkudret delillerini, kanıtlarını kabulden kaçınan (kimseler ise onlar için) kıyamet gününde (pek şiddetlisinden bir acıklı azap vardır.) onlar nihâyet öyle şiddetli bir azaba ebediyyen uğrayacaklardır. İşte nâil oldukları nîmetlerin değerini bilip şükrünü yerine getirmeyenlerin, bilâkis küfr ve isyân ile ömürleri nihâyet buları dinsiz kimselerin âkıbetleri böyle pek korkunçtur. “Ricz” azabın en şiddetlisi demektir.

Bu mübârek âyetler de Kerem Sâhibi Yaratıcının insanlık hakkındaki bir kısım faydalı ve şükür gerektirici kudret eserlerini bildiriyor. Bütün bu yaratılış eserlerini düşünen insanlar için birer birlik delile teşkil ettiğine işâret ediyor, mü’minleri ahlâkî vazifeler, af ve bağış ile muameleye dâvet buyuruyor. Herkesin kendi amellerine göre âhirette mükâfat ve ceza göreceğini ihtar ile insanları güzel amellere teşvik buyurmaktadır. Şöyle ki: (Allah o) Varlığına, birliğine, kudret ve azametine âid nice deliller buyuran yüce zât (dır ki: Denizi emrinize verdi) ondan istifâde etmenizi size kolay kıldı. (O’nun emriyle) O Kerem Sâhibi Yaratıcı’nın irâde ve kudretiyle (o denizler içinde gemiler cereyan etsin diye) böyle gemiler emre hazır bulunmuştur. (ve O’nun) O Yüce Yaratıcı’nın (lütfundan talebte bulunasınız diye) ticaret gibi, bir takım fâideli şeyleri denizden çıkarmak gibi bir nice balıkları avlamak gibi, ilâhî nîmetlerden faydalanasınız diye denizleri, gemileri emrinize tâbi kılmıştır, (ve gerektir ki, şükredersiniz) Sizlere ihsân buyurduğu o kadar nîmetlerden dolayı o Kerem Sâhibi mâbud’a şükrederek ibâdet ve itaat da bulunasınız.

O Kerem Sâhibi Yaratıcıya nasıl şükredilmez ki: Ey insanlar!. (Göklerde ne varsa ve yerde ne varsa hepsini kendi katından size boyun eğdirmiştir.) Meselâ: Göklerdeki güneş, ay, yıldızlar ve havalardaki bulutlar, rüzgârlar, yağmurlar ve yeryüzündeki birçok dağlar denizler, dereler, ağaçlar, hayvanlar Allah’ın birer lütfu olarak insanların fâidelenmeleri için hazır bulunmuşlardır, (şüphe yok ki, bunda) Bu bildirilen pek büyük şeylerden her birinde (düşünen bir kavim için) hak ve hakikati, Allah Teâlâ’nın yarattığı san’at eserlerini güzelce düşünmeye muvaffak olan bir insan topluluğu için (elbette alâmetler vardır.) bunların hepsi de Yüce Allah’ın varlığına, kudret ve hikmetine âid birer parlak delil bulunmaktadır. Evet.. O kadar farklı ve çeşitli kudret eserlerinin pek muntazam bir şekilde insanlığın fâidelerini temin edip durmaları, elbette ki: Bir Hikmet Sâhibi Yaratıcı’nın varlığına en açık birer delildir.

Ey Yüce Resûl!. (İmân edenlere söyle) Onlara tavsiye buyurur (Allah’ın günlerini ümit etmeyenleri) kıyameti düşünmeyen, Allah’ın azabına uğrayacaklarını beklemeyen kimseler hakkında (bağışlamada bulunsunlar) yâni: Onların ezâ ve cefâlarına karşı af ve bağış ile muamelede bulunsunlar, iyi muameleden ayrılmasınlar, onlara karşı böyle yüksek bir ahlâkî fâzilet dersi vermiş olsunlar. Evet.. Böyle sosyal fâzilet gösterilmelidir. Allah Teâlâ’nın (bir kavmi) dünyada iken (kazandıkları şey ile) güzel ahlâk ile muamele yaptıkları sebebiyle, bir takım inkârcıların ezâ ve cefâsına karşı sabr ve tahammül göstermeleri sebebiyle (cezalandırması için) kendilerine böyle fâziletli bir hareketiemretmektedir. Elbette ki: Hak yolunda sabr ve sebât gösteren, fenâlıklara karşı iyilikte bulunarak halkın ahlâkını ıslâha çalışan zâtlar, âhirette büyük mükâfatlara nâil olacaklardır. Bunun hilâfına hareket edenler de elbette ki: Lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır. Bir görüşe göre bu âyet-i kerîmenin hükmü, cihâd hakkındaki âyet-i celîle ile nesh edilmiştir. Veyahut bundan maksat, cihâdı gerektirmeyecek şekilde görülen bir kısım ahlâkî olmayan muamelelere karşı af ve bağış ile muamelede bulunulup intikama kalkışılmamasıdır. Böyle affedici bir muamele, insanlık için bir fâzilet dersi teşkil eder, birçok kimselerin ahlâklarını düzeltmelerine bir vesîle olabilir. Deniliyor ki: Bu âyet-i kerîme, Hz. Ömer Radiyallâhü Anh hakkında nâzil olmuştur. Bir rivâyete göre Beni Gıfardan bir şahıs, Mekke-i Mükerreme’de Hz. Ömer’e sövmüşmüş Hz. Ömer de onu şiddetle yakalamak istemiş bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olarak af ve bağış ile mukabelede bulunulması tavsiye buyurulmuştur.

Evet.. (Her kim iyi bir işte bulunursa) Allah Teâlâ’nın emirlerine riâyette, yasakladığı şeylerden kaçınarak ibâdet ve itaata devam ederse (bu kendi lehinedir) Bunun fâidesini kendisi görecektir, (ve her kim bir fenâlık yaparsa) Dünyada dînen yasak bir işi işlerse, meselâ: Başkalarının hukukuna tecâvüz ederse, üzerine düşen dinî vazifeleri yapmazsa (o da) öyle muhalif bir hareketi de (kendi aleyhinedir) onun cezasını da kendisi görecektir. Evet.. (sonra) Bu dünya hayatını müteâkip, (Rab’binîze döndürüleceksinizdir) kıyamette hesaba tâbi olmak üzere ilâhî mahkemeye sevk edileceksinizdir. İnanan veiyilik yapanlar mükâfatlara, bil’akis inkârcı, isyânkâr olanlar da cezalara uğrayacaklardır. Artık her akıllı olan kimse, bu âkıbeti düşünmelidir, mükâfatlara nâiliyet için güzel amellerde, muamelelerde bulunmaya çalışmalıdır.

Bu mübârek âyetler, vaktiyle İsrâiloğulları’nın nâil oldukları ilâhî nîmetleri bildiriyor. Ve onların birçok dinî beyânlara rağmen bile bile ihtilâfa düşmüş, bu yüzden âhirette muhakemeye tâbi olacak bulunduklarını haber veriyor. Böyle ihtilâfların peygamber zamanına âid bulunmadığına işâretle Son Peygamber’e tesellî vermiş oluyor. Kendi şer’i hükümlerine tâbi bulunarak câhillerin isteklerine ehemmiyet vermemesini emr ediyor. O câhillerden bir fâide beklenilemeyeceğini, onların birbirleriyle dost olduklarını, Allah Teâlâ’nın ise müttaki kullarının vesîlesi olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (And olsun ki) Muhakkak bir gerçektir ki, vaktiyle (İsrâil oğullarına kitap ve hükm ve peygamberlik vermiştik) yâni: Onlara Allah tarafından Tevrat gibi, İncil gibi semâvî kitaplar verilmişti, insanlar arasındaki dâvaları, düşmanlıkları halletme ve çözmede güçlü kılınmışlardı, din hususunda anlayışa ve nazari ve ameli hikmetlere muvaffak bulunmuşlardı ve kendilerine içlerinden birçok Peygamberler gönderilmişti. O Peygamberlerin bir kısmı Peygamberlikte hükûmeti bir arada bulunduruyorlardı. (ve onları tertemiz şeylerden rızıklandırmıştık) Yâni: Başka milletlere verilmemiş olan birçok nîmetler onlara verilmişti, açılan deniz yollarından selâmetle sahile ermişlerdi. Tiyh çölünde istirahata kavuşmuşlardı. Deniliyor ki: Onlarbu bakımdan kendi zamanlarındaki milletlerin üstünde bulunmuşlardı.

Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (ve onlara) O İsrâiloğulları’na o kadar nîmetler ile beraber (o emrden) dinî husustan dolayı (açık deliller vermiştik) yâni onların Peygamberlerine vahyedilmiş olan din emrine dâir nice açık deliller, parlak mûcizeler verilmişti. O İsrâiloğulları da bu sâyede nice öğütlere ve Yüce Peygamberlerin durumlarına, vasıtalarına dâir nice malûmata nâil olmuşlardı. (artık) O İsrailoğulları (ihtilâfta bulunmadılar) bir zaman peygamberlerine tâbi olarak dinlerini, birliklerini muhafaza ettiler (ancak kendilerine bilgi geldikten sonra) o dinî emirlerin, haberlerin birer hakikat olduğuna dâir delillere, kanıtlara nâil oldukları müteâkip (bir azgınlık olarak) haset gibi, başkanlık sevgisi gibi bir sebeple (ihtilâfa düştüler) fırkalara ayrıldılar, birbirlerini yalanlar ve câhil gösterir oldular. (Şüphe yok ki:) Ey Peygamber!. (Senin Rab’bin kıyamet günü onların aralarında kendisinde ihtilâf ettikleri şeyler hakkında hükm verecektir.) Onlara öyle bilgi, kesin bilgi meydana geldiği hâlde mücerret nefsanî arzulara tâbi olarak öyle ihtilâfa düşmüş oldukları için haklarında birer ilâhî hüküm sâdır olacak, lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır. İbn-i Abbas Radiyallâhü Teâlâ Anh’tan rivâyet olunduğuna göre, o İsrâiloğulları’na gelen bilgiden maksat, Peygamber Efendimizin bütün insanlığa Peygamber gönderileceğine dâir olan bilgidir. Kendi kitaplarında buna dâir bilgi verilmişti, o Yüce Peygamber’in Tehameden Yesrib’e, yâni: Mekke-i Mükerreme’denMedine-i Münevvere’ye hicret edeceğini, Yesrib ahâlisinin ona yardım edip onun yardımcıları olacaklarını biliyorlardı. Vakta ki, vasıflarını bildikleri o Yüce Peygamber meydana geldi, kendilerini tevhid dinine dâvet buyurdu, hemen inkâra kalkışarak İslâmiyet’e karşı muhalif bir cephe almış oldular. Fakat o inkârcılar, elbette ki, bu hareketlerinin cezasını âhirette göreceklerdir.

Ey Yüce Peygamber!. (Sonra) O vaziyetleri bildiren İsrâiloğulları’nın uğradıkları fetret zamanını müteâkip (seni) din (emrinden bir şeriat) bir sünnet, şânı pek büyük, pek geniş, pek doğru bir din (üzerine) memur (kıldık) sana öyle bir hidâyet yolunu nâsip ettik, (artık sen ona tâbi ol) onun hükümlerine hakkıyla riâyette bulun, (bilemez olanların arzularına tâbi olma.) Onların sözlerine iltifat etme, onlar, bilemezler ve bilemez olduklarını da bilemez kimselerdir. Artık onların sözlerine iltifat edilebilir mi?. Deniliyor ki: Bu câhillerden başlıca maksat, Kureyş müşrikleridir. Peygamber Efendimiz Mekke-i Mükerreme’de iken o müşrikler demişler ki: Yâ Muhammed!. -AleyhisselâmBabalarımızın dinine dönüver, elbette onlar senden daha fâziletli, daha yaşlı idiler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur.

Allah Teâlâ Hazretleri Yüce Peygamberine kuvvet vermek için ve o müşriklerin arzularına tâbi olmaktan yasakladığının hikmetine işâret için şöyle buyuruyor: (Şüphe yok ki: Onlar) O müşrikler, o kendi arzularına düşkün kimseler(Allah’tan gelecek herhangi bir şeyi) yâni: Onların arzularına uyulduğu takdirde Allah tarafından gelecek olan bir azabı, bir felâketi (senden elbette ki, bertaraf edemezler) onlar öyle men etmeye güç yetirici değildirler, (ve muhakkak ki, zâlimlerin bâzıları bâzıları için dostlardır) Onlar dünyada birbirlerine dostlukta bulunurlar, birbirlerini destekleyebilirler, onların arzularına ancak kendileri gibi câhil, düşünceden yoksun kimseler tâbi olurlar (Allah ise müttakilerin vesîlesidir.) Allah’tan korkan, O’nun dinî hükümlerine riâyet eden mü’min koruyucusu, yardımcısı ise O Yüce Yaratıcı’dır. O mü’min kullarını zulmetten nûra çıkarır. O inkârcılar ise kendilerine uyanları nûrdan karanlığa çıkarırlar, ebedî felâkete tutulmuş bulundururlar. Artık öyle kimselere nasıl kıymet verilebilir, onlara nasıl uyulabilir?. Resûl-i Ekrem Efendimiz, mâsumdur, öyle câhil kimselerin arzularına tâbi olmayacağı açıktır. Binaenaleyh o Yüce Peygamber’e olan bu gibi emrler, asıl onun ümmetine yöneliktir. Tâki işin korkunçluğunu anlayarak öyle ibtâl edici kimselere uymasınlar. Allah Teâlâ’nın bir hidâyet rehberi olan Kur’an âyetlerini nazarı dikkate alarak onlara göre yollarını, hareketlerini tanzim etsinler.

Bu mübârek âyetler de Kur’an-ı Kerim’in dinî hükümleri gösterdiğini ve hakkıyla mü’minler için bir hidâyet ve rahmet bulunduğunu bildiriyor. Günâhlara cür’et edip duranlar ile sâlih müminlerin gerek hayatlarında ve gerek vefatlarında eşit olamayacaklarını haber veriyor. Bütün insanları yaratmış olan bir Hikmet Sâhibi Yaratıcı’nın her şahsı kendi kazancına göre mükâfat ve cezaya uğratacağını ihtar buyuruyor. Kendi hevasına tapan, aslîyaratılışını kaybetmiş olan herhangi bir şahsın hidâyetten mahrum kalacağını ve kendisine hiçbir mahlûkun hidâyet veremeyeceğini beyân ile insanları düşünceye, uyanmaya dâvet buyurmaktadır. Şöyle ki: (Bu) Kur’an-ı Kerim (insanlar için kalb gözleridir) onlara dînen muhtaç oldukları şeyleri gösterirler (ve kesin olarak inanan bir kavim için de) yâni: O Kur’an’ın ilâhî vahye dayanan bir mukaddes kitap olduğunu yakınen bilip tasdik eden müminler için de o Kur’an-ı Kerim (bir hidâyettir ve bir rahmettir.) O zâtları hidâyete kavuşturur, selâmet ve saadete muvaffak kılar. O kutsî kitabı inkâr edenler ise elbette ki, o yüce gayeden mahrum, kalırlar.

(Yoksa o kötülükleri kazananlar) Küfr ve isyân içinde yaşayanlar, Allah Teâlâ’nın Peygamberlerini, kitaplarını inkâr ve bir nice günâhları işleyenler (sandılar mı ki: Onları îman etmiş ve sâlih sâlih amellerde bulunmuş kimseler gibi kılacağız?.) onları da sâlih mü’minler gibi dünyada da, âhirette de iltifata, mükâfata lâyık bulunduracağız?. (onların olmaları ile ölmelerini eşit) Bulunduracağız o iki zümreyi dünya ve âhirette birbirine denk bir vaziyette kılacağız. Hayır. Böyle bir eşitlik aslâ düşünülmüş değildir, (ne fenâ) O inkârcıların (hükmettikleri şey?.) onlar kendilerini mü’minler ile eşit nasıl sayabilirler?. Çünkü: Mü’minler, Allah katında makbuldurlar, imân şerefine sâhiptirler, bir varlık şerefine sâhiptirler, güzel amellere devam ederler, haklarında Allah’ın rahmeti tecellî etmektedir, ebedî saadete aday bulunmaktadırlar. Kâfirler ise küfr ve isyân alçaklığına düşmüş Allah’ın rahmetinden mahrum kalmış, azabalâyık bulunmuş kimselerdir. Artık onlar müslümanlara nasıl eşit olabilirler?.

(Ve Allah, gökleri ve yeri ile yarattı) Bütün bu âlemleri ve bunlarda bulunanları hakka, adâletinin gereğine göre meydana getirdi. (Ve) O Yüce Yaratıcı (herkesi kendi kazandığı ile cezalandırılmak için) yaratmıştır. Onların yaradılışları birer hikmete dayalıdır, boş yere değildir. Binaenaleyh müminler ile kâfirlerin eşit olmaları, adâlete aykırı olacağı için mümkün değildir. Binaenaleyh mü’minler, ilâhî lütuflara mazhar olacaklardır, kâfirler de lâyık oldukları azaba kavuşacaklardır, (ve onlar) O yaratılmış kimseler (zulme uğratılmazlar.) Onlara haksız yere bir ceza verilmiş olmaz, her biri lâyık olduğu âkıbete kavuşur, hiçbirinin lâyık olduğu sevabı azaltılmaz, ve hak ettiği azabı da artırılmaz. Her birinin hakkında hikmetin gereğine ve adâlete göre ilâhî hükm tecellî eder. Binaenaleyh müminler ile kâfirlerin eşit tutulmaları, adâlete, hikmete aykırı ve zulmü gerektireceğinden dolayı aslâ mümkün değildir.

(Gördün mü?.) Kesin olarak bildin mi (o kimseyi ki: Kendi hevasını kendisine tanrı edinmiş) nefsinin arzularına tâbi olmuş, ona ibâdet eder gibi bir vazife almış, taşlara, heykellere tapmakta bulunmuş (ve onu Allah bir bilgi üzerine şaşırtmış) yâni: O şahıs kendi yaratılışını değiştirmiş hidâyetten kaçınmış, sapıklığı tercih etmiş olduğu için Hak Teâlâ da onun bu hâlini bilip onu öyle bir sapıklığa düşürmüştür, (ve) Onun (kulağı ve kalbiüzerine mühür basmış) bir hâlde ki, artık o şahıs, kendisine verilen öğütleri işitip, dinleyemez, ilâhî âyetleri tefekkür edemez (ve) Cenab-ı Hak, o şahsın (gözü üzerine bir perde kılmış) dır. Öyle ki: Görünen ve görünmeyen âlemdeki sonsuz mûcizeleri, delilleri göremez, onlar ile Allah’ın birliğini delillendiremez, bir hâlde bulunmuştur, (artık ona Allah’tan sonra kim hidâyet edebilir.) Madem ki: O şahıs, kendi irâdesinden dolayı Allah katında sapıklığa mahkûm bulunmuştur. Artık onu hangi bir mahlûk, hidâyete kavuşturabilir?. Şüphesiz ki, buna imkân yoktur (hâlâ düşünmez misiniz?.) Ey yanlış kanaatlerde bulunanlar!. Bu hakikati tefekkür edip de uyanmanız gerekmez mi?. Nedir bu gaflet!. Elbette ki, ilâhî adâlet tecellî edecek, mü’minler ile inkârcılar birbirine eşit bir vaziyette bulunmayacaklardır.

Bu mübârek âyetler de tabiata tapınan dinsizlerin haşr ve neşri inkârları hakkındaki diğer bir ahmakça kanaatlerini gözler önüne seriyor. Onların açık, kat’î delillere karşı müdafaada bulunamayıp pek boş bir teklifte bulunur olduklarını bildiriyor ve öyle inkârcıların öldürüldükten sonra tekrar diriltilerek mahşere sevk edileceklerini, bu hakikati ise birçok kimselerin bilmediklerini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: O vasıfları bildiren inkârcılar, kendi cehâletlerini, sapıklıklarını açığa vurdular (Ve dediler ki: Bu) hayat (bizim dünya hayatımızdan başka değildir) bundan sonra başka bir hayat yoktur, bizler (ölürüz ve diriliriz) yâni: Bizlere hayat ve ölüm ancak bu dünyada isâbet eder, biz bu dünyada bir müddet yaşar, sonra ölürüz, bizden sonra da evlâdımız bir müddet yaşar,onlar da ölürler. Artık bunun ötesinde başka bir hayat, bir kıyamet yoktur (ve bizi zamandan başkası helâk etmez) bizim ölümümüz, uzun zamanların gelip geçmesi iledir, yoksa ölüm meleği vesâire ile değildir, insanları öldüren yalnızca hayat müddetlerinin uzaması ve kuvvetlerinin zayıflığa uğramış olmasıdır, (halbuki, onlar için) Öyle hayat ve ölümü dehre, yâni zamana nisbet eyleyen inkârcılar için (buna dâir) kendilerince (bir bilgi yoktur) onlar bu hususta akla ve nakle dayanan bir bilgi sâhibi değildirler, (onlar başka değil, ancak zanneder dururlar.) onların bu iddiaları bir zan ve tahminden, bir takım dinsizleri taklitten başka bir delile dayanamamaktadır. Evet.. Kat’iyyen sâbit bir hakikattir ki, zamanı da, onun tesirini de yaratan ancak Allah Teâlâ’dır. Hak Teâlâ’nın irâdesi, takdîri olmadıkça zaman vesâire hiçbir şey üzerinde tesirli olamaz. Bir hadis-i şerifte beyân buyurulduğu üzere dehre = zamana söylemek câiz değildir. Meselâ: Kahr olsun zaman, filân kimseyi öldürdü, felâkete uğrattı denilmesi uygun olmaz. Çünkü zamanı da, onun tesiriyle her hangi bir şahıs da hikmet gereği yaratan yaşatan, öldüren, mahveden ancak Allah Teâlâ’dır. § Dehr; den asıl maksat âlemin başlangıcı olan günden itibaren nihâyet bulacağı güne kadar olan müddettir. Bununla uzun bir zamanın gelip geçmesi kastedilmektedir. Ölümü dehre nisbet edenler, ölümün Allah tarafından takdir edilmiş olduğuna inanmış bulunmamaktadırlar. Ve öldükten sonra tekrar dirilmeyi inkâr etmektedirler. Bu gibi yanlış kanaatlarda bulunan bir kısım inkârcılara “dehriyûn” adı verilmiştir, onlar her hâdiseyi zamana nisbet ederler, Allah’ı inkâr eden pek câhil, isyânkâr kimselerden ibârettirler.

O inkârcılar, pek boş fikirlere, zanlara tâbi olurlar (Ve kendilerine karşı) birçok hakikatları ve kısacası kıyamet hayatını bildiren (âyetlerimiz açık açık okunduğu) semâvî kitaplar okunduğu (Zaman onların) o inkârcıların kendi iddialarına nazaran (delilleri) kuvvetli bir kanıtları, bir dayanakları yoktur, ancak (eğer) ey âhiret hayatını iddia edenler!. Siz (doğru sözlü iseniz atalarımızı getiriniz) onları bu dünyada hemen hayata kavuşturunuz (demekten başka değildir.) bu ne kadar câhilce bir teklif!. Ölüleri diriltmek insanların ellerinde değildir ki, istediklerini hemen diriltebilsinler. Yaşamakta öldürmekte ancak Allah Teâlâ’ya mahsustur. Sonra bütün ölülerin haber verilen dirilmeleri kıyamet zamanında vuk’u bulacaktır. Okunan âyetler, onu haber veriyor, ve dînen bilmektedir. Allah’ın izni olmadıkça hiçbir kimse, bir ölünün tekrar hayata kavuşmasına sebep olamaz.

İşte Yüce Yaratıcı, o münkirleri akıllıca düşünmeye dâvet için Yüce Peygamberine emrediyor ki: Resûlüm!. O kıyamet hayatını inkâr eden dinsizlere (De ki: Allah sizi) dilediği zaman dünyada (diriltir) ana rahminde bir nutfeden meydana getirerek yaşar bir hâlde dünya sahasına çıkarır (sonra sizi öldürür) dilediği zaman sizi dünya hayatından mahrum bırakır (sonra sizi kıyamet günü için toplar) bütün ölmüş insanları kıyamet günü yeniden hayata kavuşturarak cümlesini mahşere sevk eder. O, bir hakikattir (onda şüphe yoktur, velâkin insanların çokları bilemezler.) Evet.. Ne yazık ki, birçok insanlar, Allah’ın kudretini düşünmezler, kendilerinin başlangıçta, yaradılışlarına bir mukayese gözüyle bakmaz, diriltmenin ilk yaratmadan daha kolayolduğunu düşünemezler, ölüp gidenlerin tekrar hayata kavuşturulacak olmasını imkânsız görürler. Bütün bu yanlış kanaatler, onların bakışlarındaki, düşüncelerindeki noksanlıktan ileri gelmektedir. Yoksa bu Kâinatın başlangıçta yaradılışını düşünen, milyonlarca delillerle sâbit olan ilâhî kudretin yüceliğini tefekkür eden bir kimse, böyle bâtıl bir kanaatte, bâtıllığı yaratılış eseri olan kâinata dikmeli değil midir?.

Bu mübârek âyetler de ölüleri dirilteceğine dâir başka bir delil olmak üzere Cenab-ı Hak’kın bütün kâinata sâhip ve mâlik olduğunu gösteriyor. Kıyamet gününün dehşetini ve ümmetlerin nasıl bir muhasebeye tâbi tutulup amel defterlerinin kendilerine gösterileceğini ihtar ediyor. Kıyamette mü’minlerin nasıl bir rahmete, bir kurtuluşa kavuşacaklarını, kâfirlerin de nasıl bir hesaba çekileceklerini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır) O Yüce mâbud, bütün o çeşitli âlemleri Yaratandır, onlar da dilediği gibi tasarrufta bulunur, kullarını yaşatmaya ve öldürmeye kaadirdir (o gün ki, kıyamet kopar) insanlar kabirlerinden kaldırılarak mahşere sevk edilir (o gün bâtıla sapanlar hüsrâna uğrar.) dünyadaki inkârlarının, bâtıl hareketlerinin cezalarına uğrar, telâfisi mümkün olmayan bir mahrumiyete düşmüş bulunurlar.

(Ve) O kıyamet gününde (her ümmeti) orada toplatılacak olan ümmetlerden her birini (diz çökmüş) tam bir korku ile pek mütevazice bir vaziyet almış (bir hâlde göreceksin) ve o kıyamet gününde (her ümmet, kitabınaçağırılacaktır) kendi Peygamberleri vasıtasiyle kendilerine verilen ilâhî kitapların hükümlerine riâyet edip etmediklerini anlamaları için ve hafaza melekleri tarafından yazılmış olan amel defterlerini görüp dünyadaki hareketlerinden haberdar olmaları için o kitapları görüp anlamaya dâvet edileceklerdir. Ve kendilerine hitap edilerek dünyada iken (yapmış olduğunuz şey ile bugün cezalandırılacaksınız) denilecektir. Güzel amellerde bulunmuş olanlar, mükâfatlara nâil olacaklardır. Kötü amellerde bulunmuş olanlar da onların cezalarına uğrayacaklardır. Bu bir hikmet ve adâlet gereğidir.

Ve onlara hitaben şöyle de denilecektir: (İşte bu) Hafaza meleklerinin yazmış olduğu bu kitaplar (bizim kitabımızdır) Allah’ın emri ile yazılmış, tesbit edilmiş birer amel defterleridir, (size karşı hak ile söylüyor) Yapmış olduğunuz ameller ne ise onları dosdoğru bildiriyor, onlara şâhitlik ediyor, bunlarda fazla, noksan bir şey yoktur, (ve şüphe yok ki, biz sizin neler işler olduklarınızı yazdırmıştık) Bütün sözlerinizi, işlerinizi tesbit ettirmiş idik, artık o kitaplardaki yazılan şeyler, hakikatin kendisidir. Allah’ın emrine dayanan birer hikmet dolu vesikadır, onlarda hakikate aykırı bir şey bulunamaz ve onların öyle yazılmış bulunmaları, Allah’ın kudretine göre aslâ imkânsız görülemez.

(İşte o kimseler ki;) Dünyada iken (îman ettiler) Allah’ın dinini kabul ederek ilâhî birliği, melekleri, semâvî kitapları, Peygamberleri, kıyamet gününü tasdik eylediler (ve iyi işlerde bulundular) namaz gibi, oruç gibi, hac vezekât gibi mükellef oldukları vazifeleri yerine getirdiler (artık onları Rab’leri) kerîm olan Yüce Allah (rahmeti içine) yâni cennetlere (girdirecektir) onları bir çok nîmetlere, tecellîlere nâil buyuracaktır, (işte apaçık kurtuluş odur) Öyle Allah’ın lütfuna kavuşmaktadır. Bu, en büyük bir zaferdir, bir kurtuluş ve selâmettir. İşte îmanın mükâfatı!.

Bilâkis, (Kâfir olanlara ise) Allah’ın birliğini, âhiret gününde vesâir dinî hükümleri inkâr edenlere gelince onları da kınamak ve azarlamak için şöyle denilecektir: (değil mi ki:) Ey kâfirler!, (size karşı âyetlerimiz okundukça) semâvî kitapların hükümleri bildirildikçe, Peygamberler tarafından size vazifeleriniz teblîğ edilmiş olunca (siz kibirlendiniz) onlara îman etmeyi kibrinize yediremediniz (ve günâhkâr bir kavim oldunuz) âdetleri inkâr ve isyândan ibâret bulunan bir topluluk bulundunuz. İşte ondan dolâyıdır ki: Bu hüsrâna, bu felâkete mâruz bulunmaktasınız. İşte bu da küfrün pek müthiş cezası!.

Bu mübârek âyetler de birçok günâhları işleyen, kutsal şeylerle alay eden, dünya varlığına aldanarak kulluk vazifelerini unutan kâfirlerin âhirette nasıl hesaba çekileceklerini haber veriyor. Bütün kâinatta Yaratıcılığı ve rablığı tecelli eden, bütün görünen ve görünmeyen âlemlerdeki kudret eserleri kendisinin ilâhlığına, yüceliğine şâhitlik eden Yüce Yaratıcının pek kutsî vasıflarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Âhirette kâfirlere kınamak için denilecektir ki: Ey inkârcılar!. (Ve)Size dünyada mü’minler tarafından (şüphe yok ki, Allah’ın vâ’di haktır) imân ehlini cennetlere kavuşturacağına vesâireye âid olan ilâhî vâ’di muhakkak ki, meydana gelecektir (ve o kıyamette) onun haber verilen vukuunda da (bir şüphe yoktur) herhâlde meydana çıkacaktır (denildiği zaman siz) inadınız, böbürlenmeniz ve güzelce düşünmemeniz yüzünden (dediniz ki: Kıyamet nedir?.) biz onu bilmiyoruz, (biz zandan başka bir zan etmiyoruz.) Onun vukuu hakkında olsa olsa bir zayıf zanda bulunuyoruz. (Ve biz kesin bilgi elde etmiş değiliz.) O kıyametin vukuuna dâir kesinlik derecesinde bir kanaatimiz yoktur.

(Ve onlar için) O inkârcılar hakkında dünyada iken (yapmış oldukları şeylerin kötülükleri) o çirkin çirkin amelleri (meydana geldi) yâni: Âhirette amel defterleri okununca kendilerine malûm oldu ve amelleri âdeta misâl olarak kendilerine göründü, (ve kendisiyle alay ettikleri şey) O evham ve hurâfe saydıkları şeylerin cezası (onları) inkârcıları (kuşattı) onları her taraflarından sarmış oldu, yâni öyle müthiş bir azap içinde kalmış olacaklardır, bu muhakkaktır.

(Ve) O inkârcılara âhirette kınamak için şöyle de (denildi ki:) yâni: Şüphe yok denilecektir ki: (bugün sizi unutacağız) yâni: Sizi azap içinde bırakacağız, artık sizi unutmuş gibi bir hâlde terk ederek o âteşten çıkarmayacağız, (nasıl ki, siz bu gününüze kavuşacağınızı unutmuş idiniz) Böyle bir güne kavuşacağınız hiç aklınıza getirmiyordunuz, düşünmüyordunuz, bilâkis inkâra cür’et ediyordunuz (ve sizin yurdunuz) ebedîikâmetgâhınız (âteştir) bu cehennem azabıdır. (ve sizin için yardımcılardan) bir kimse de (yoktur) ki, size şefaat etsin, sizi bu azaptan kurtarmaya çalışabilsin.

Ve o kâfirlere şöyle de denilecektir: (Sizin bu azap görmenizin) Böyle büyük bir azap âteşine atılmış olmanızın (sebebi ise, şüphe yok ki, siz) dünyada bulunduğunuz zaman (Allah’ın âyetlerini eğlence yerine tutmuştunuz) size bildirilen dinî delilleri, kutsî beyânları kabul etmeyip onlar ile alay etmiştiniz (ve sizi dünya hayatı aldatmış idi) dünyanın fâni varlığına, gösterişine kapılarak gelecek hayatı düşünmezdiniz, onun için çalışmadınız, bilâkis onu inkâr eder idiniz, (artık) Öyle kâfirler (bugün) bu kıyamet günü (ondan) o cehennem âteşinden (çıkarılmayacaklardır.) dünyaya bir daha iâde edilmeyeceklerdir ki: Kaybettiklerini telâfi etmeye çalışabilsinler (ve kendilerinden özür beyân etmeleri de istenilmeyecektir.) ve hiçbir kimse onların tevbe etmelerini, af dilemelerini kendilerinden talebde bulunmayacaktır. Çünkü artık özür dilemenin, tevbenin fâidesi yoktur, zamanı geçmiştir. § İstitab; Rızâ talebinde bulunmak, tevbede, özür dilemede bulunmayı istemek mânasınadır.

(Artık) Şüphe yok ki: (hamd) Övgü ve Senâ, kutsama ve yüceltme (göklerin Rab’bi ve yerin Rab’bi) bütün (âlemlerin Rab’bi) Yaratıcısı, rızık vereni, terbiye edicisi (olan Allah içindir) O’nun Yüce Zâtına mahsustur. Bütün bu mevcudat, O Yüce Yaratıcınınvarlığına, birliğine, büyüklüğüne, mâbutluğuna birer şâhittir. Artık biz kulları için de lâzımdır ki, o Kerem Sâhibi Yaratıcımıza dâima hamd ve övgüde, şükürde, kullukta bulunalım.

Evet.. (Ve göklerde ve yerde) Bütün âlemlerde (büyüklük O’na) Yüce Yaratıcıya (mahsustur) O’ndan başka Yaratıcılık, mâbutluk gibi yüce vasıflara sâhip başka bir zât yoktur (ve azîz, hakîm olan da O’dur.) Evet.. Her şeye kaadir, her şey üzerine galip, mağlûbiyetten uzak olan ancak, o Ezelî Yaratıcı’dır. Ve O’nun bütün fiil ve sözleri bütün dini hükümleri çok hikmetleri, menfaatları içermektedir. İşte Kur’an-ı Kerim’in bütün âyetleri de birer Allah kelâmı olup hikmetin tâ kendisidir. İnanıyoruz Bizleri daimâ o mukaddes mâbudumuzun yüce zâtına hamd ve şükür ile kullukta bulunuruz. İlâhî korumasına sığınırız.

Bu mübârek âyetler, Kur’an-ı Kerim’in ne yüce bir ilâhî kitap olduğunu bildiriyor. Bütün göklerin ve yerlerin bir adâlet ve hikmete bağlı ve belirli bir zaman ile kayıtlı olarak yaratılmış olduklarına dikkatleri çekiyor. Müşriklerin ne kadar âciz; Yaratıcılık sıfatına sâhip olmayan şeylere tapınmakda olduklarını teşhir ile kendilerinin câhil olduklarını bildirmekte ve kınamaktadır. Kendilerine yapılan dualardan, ibâdetlerden habersiz bulunan putlara ve benzerlerine tapınanların cehâletlerini ilân ve onlar ile o taptıkları şeyler arasında bir uhrevî düşmanlığın meydana geleceğini ihtar buyuruyor. Şöyle ki: (Hâ, Mim) Bu mübârek harflere dâir evvelce kısmen malûmat verilmiştir ve kısaca denilmiştir ki: Bu harfler, Kur’an-ı Kerim’in veya başında bulunduğu sûrenin bir ismi makâmındadır. Bununla beraber Ruhülbeyân gibi, Mefatihülgayb gibi tasavvufi mânalardan da bahseden bâzı tefsirlerde bu harflere âid çeşitli yorumlar vardır. Özellikle şöyle denilmiştir: (1): Hâ, Hak Teâlâ’nın merhametli mânasına olan “Hennan” ismine, mim de evvel ve âhır verici mânasına olan (Mennan) ismine işârettir. (2): Hâ’dan maksat, Habibim demektir. Mim’den maksat da, Muhammed Aleyhisselâm demektir. (3): Hâ’dan maksat, ilâhî vahyi havi olan, Mim’den maksat da şüpheleri giderici bulunan Hz. Muhammed Aleyhisselâm demektir. (4): Hâ’dan maksat, peygamberlik ile görevli olan demektir, Mim’den maksat da birlik tarafına meyilli olan Resûl-i Kibriya demektir. (5): Hâ’dan maksat, ilâhî vahyi koruyan demektir. Mim’den maksat Allah katında müeyyed olan Yüce sevgili demektir. (6): Hâ ile Mim’den murâd, Muhammed Aleyhisselâm hikmetidir. Çünkü o Yüce Peygamberin sâhip olduğuhikmet, “son derece gerçeğe uygundur. Bu gibi tevîller, birer güzel yorum olmakla beraber kesin değildir. Bu gibi mübârek harfler, tâbirler, bir hikmet gereği getirilmekte ve müteşabihat kabilinden bulunmakta olduğundan bunların kesin mânalarını Allah’ın ilmine havale ederiz. İhtiyata uygun olan da budur.

(Bu kitabın) Bu açıklamaları hikmet dolu Kur’an’ın (indirilmesi) Son Peygamber’e vahyedilmiş olması (o azîz) her şeye galip, hâkim ve (hikmet sâhibi) bütün irâdesi ve takdiri ve bütün yarattığı eserleri birer hikmet ve faydaya dayanmış olan (Allah’dandır) o Yüce Yaratıcı’nın mukaddes katındandır.

İşte o Ezeli Yaratıcı, buyuruyor ki: (O gökleri ve yeri ikisinin arasındakilerini) Bütün o güzel, eşsiz, ibret verici varlıkları, boş yere (yaratmadık) onların (ancak hak ile) hak ve hakikatin ortaya çıkmasını temin için ve ilâhî kudretin, adâletin tecellîsiyle Allah’ın büyüklüğüne delil getirilmesi için (ve bir tâyin edilmiş müddetle) Allah katında malûm bir zaman, kıyamet gününe kadar devam etmeleri için yarattık, varlık alanına getirdik, uyanmak için gözler önüne koymuş olduk, (kâfir olanlar ise) Peygamberler ve ilâhî kitaplar vasıtasiyle (korkutulmuş oldukları şeyden) bir müthiş günün meydana geleceğine âid haberlerden (yüz çeviricilerdir.) ona inanmazlar, ehemmiyet vermezler, o kadar açık, kuvvetli delillere rağmen yine inkârlarında devam ederler.

Ey Yüce Resûl!. O kâfirlere (Deki: bana haber veriniz) o bâtıl putların hâllerini bir kere göz önüne alınız da söyleyiniz bakalım (Allah’tan başka tapar olduklarını bana gösteriniz) hâllerini bana anlatınız, onlar, bu (yerden neleri yaratıvermişlerdir) hiç onlar bu yerlerde bir zerreyi bile yaratıp vücuda getirmeğe kaadir bulunmuşlar mıdır?, (yoksa onlar için göklerde bir ortaklık var mıdır?) O göklerin yaradılışında o putlar, Kâinatın yaratıcısı ile bir ortaklıkta bulunmuşlar mıdır? Ne mümkün, bunu hangi bir akıllı kimse iddia edebilir?. Artık siz neye dayanarak o putlara mâbutluk sıfatını vererek tapınıyorsunuz?, (bana bundan evvelki bir kitabı) Bu Kur’an-ı Kerim’den evvel nâzil olmuş olan Tevrat gibi, İncil gibi bir ilâhî kitabı getiriniz ki, sizin putlara yaptığınız ibâdetlerin doğru olduğuna şahadet eder olsunlar. Bu mümkün mü?, (veya ilmden bir eser getiriniz) evvelki milletlerin, mütefekkir zâtların ilmlerinden bir kalıntı, bir vesika getiriniz de putlara ibâdet etmenize izin verir bulunsun, onun cevazına delâlet etsin (eğer siz sâdık kimseler oldu iseniz) öyle putlara fâni mahlûklara tapmanıza âid sözleriniz doğru ise öyle iddianızı destekleyecek bir delil getiriniz bakalım!. Ne yazık ki, bu mümkün değil!. Bu iddianız, boştur, bunu isbat edecek ne naklî bir delil ve ne de aklî bir delil mevcut değildir.

Evet.. Bir kere düşünmez misiniz?. O putlar, o âciz, fâni mahlûklar nasıl mâbudluğa sâhip olabilirler?. (Ve daha sapık kimdir?. O kimseden ki, Allah’a ibâdeti bırakıp da kıyametgününe kadar kendisine cevap veremeyecek olan şeye yalvarır)Putlara ibâdet eder, elbette ki, öyle bir kimseden daha sapık yoktur. Hiç aklı başında olan, doğru yolu tâkib eden bir kimse öyle âciz, cevap vermek kudretinden mahrum şeyleri nasıl tanrı tanıyarak onlara tapınabilir?. Bu ne kadar aptallık!, (halbuki onlar) O kendilerine tapıları putlar (bunların) bu müşriklerin (yalvarmalarından) kendilerine ibâdet edip onlardan bir şeyler niyâz edip durmalarından (gâfillerdir) Evet.. Malûmdur ki, o putlar, cansızlar kabilinden şeylerdir. Kendilerine ibâdet edildiğinden habersizdirler, akıl ve şuura sâhip değildirler. Artık öyle şuursuz şeylerden ne beklenebilir?.

(Ve insanlar) Kıyamet günü mahşerde (toplandıkları zaman) o putlar, o kendilerine ibâdet etmiş oldukları mahlûklar (onlar için) o kendilerine tapmış olan kimseler için (düşman olmuş olurlar) bir lisân-ı hâl veya söz ile onları yalanlarlar, onlardan uzak olduklarını söylerler. (ve onların) O kendilerine tapınmış olan kimselerin kendilerine (ibâdetlerini inkâr ediciler olmuşlardır.) yâni: O dünyada iken mâbud edinilen fâni, mahlûklar, kıyamette korkularından titrerler, o müşrikler yalanlarlar, bize ibâdet etmelerini onlara biz emretmedik derler, ve onların ibâdetlerinden haberdar olmadıklarını söyleyerek onlardan kaçınırlar.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin Resûl-i Ekrem’e karşı almış oldukları inkârcı vaziyetlerini ve Kur’an-ı Kerim’e sihir ve bir iftira eseri dedikleri ve Yüce Peygamberin de onlara ne yolda cevap vermekle mükellef bulunduğunu bildiriyor. Hz. Muhammed Aleyhisselâm’ın ilk Peygamber olmadığını veO’nun ilâhî vahiyden başka bir şeye tâbi bulunmadığını ve O’nun vazifesini haber veriyor. Kur’an-ı Kerim’in Allah tarafından gönderilmiş olduğu ve onun kutsallığına İsrâiloğulları’ndan bir zâtın da şâhitlik edip îman eylemiş bulunduğu hâlde sırf böbürlenme sebebiyle o ilâhî kitabı kabul etmeyenlerin zâlim kimseler oldukları için hidâyetten mahrum kalacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve onlara) O müşriklere (karşı apaçık âyetlerimiz) Kur’an-ı Kerim’in pek açık deliller (okunduğu zaman, kendilerine geldiği vakit hakkı) kendilerine okunan ve hakikatin kendi olan o âyetleri (inkâr eder olanlar) o müşriklerden her biri (dedi ki: işte bu) okunan Kuran (bir apaçık sihirdir.) hakikatı olmayan bir hayâlden ibârettir, işitenlerin kalblerine sihir gibi tesir ediyor.

(Yoksa) O müşrikler kötülüklerini daha ileri götürerek Hz. Muhammed, O Kur’an-ı Allah adına (iftira etti mi diyorlar?.) Evet.. Onlar böyle bir isnadta bulunmak cehâletini de göstermişlerdi. Hak Teâlâ Hazretleri de onları red için Yüce Resûlüne emrediyor ki: Resûlüm o inkârcılara (deki: Eğer onu) O Kur’an-ı Kerim’i diyelim ki (ben iftira ettiğim ise) o, ilâhî bir kitap olmadığı hâlde onun ilâhî bir kitap olduğunu, bana vahy edildiğini gerçek dışı olarak iddiada bulundum ise (artık benim için) beni kurtarabilmek için (Allah’tan hiçbir şeye sâhip olamazsınız) onu derhal zuhur edecek intikamından, azabından beni kurtarmaya hiçbir kimse kaadir, selâhiyetli bulunamaz. Artık öyle bir iftiraya nasıl cür’et etmiş olabilirim?. (O) Yüce Yaratıcı (sizin neye daldığınızı) Kur’an-ı Kerim’e sihir demenizi vebana karşı nasıl inkârda ve iftira isnâdında bulunduğunuzu (pek iyi bilendir) o Kâinatın Yaratıcısı gerçek durumu sizden ve diğer bütün mahlûkatından daha ziyade bilip görmektedir. (O) Yüce Yaratıcı (benimle sizin aranızda şâhit olmaya kâfidir.) o Yüce Mâbud, benim doğruluğuma, ilâhî dini size teblîğ ettiğime, sizin de ne inkârcı, ne kibirli kimseler olduğunuza şâhitlik edecektir. Bu mübârek söz, Resûl-i Ekrem hakkında büyük bir müjdeyi, o inkârcılar hakkında da büyük bir tehdidi içermiş bulunmaktadır. (Ve O) Bilen Yaratıcı, (çok yarlıgayıcıdır) îman edip tevbekâr olanları af eder ve hatalarını örter ve (rahîmdir) kulları hakkında merhameti pek ziyâdedir. Kullarını kusurlarından dolayı hemen cezaya çarpmaz, onlara uyanıp hâllerini ıslâh edebilmeleri için bir mühlet verir, îman ettikleri takdirde onları evvelki inkârlarından, itikatlarından dolayı cezalandırmaz, onları ilâhî rahmetine nâil buyurur.

Allah Teâlâ Hazretleri, Son Peygamber Efendimize şöyle de emr ediyor: Resûlüm!. O müşriklere (Deki: Ben peygamberlerden ilk evvel olan değilim) yâni; İlk defa olarak Peygamberlik iddiasında bulunmuş, ben garip ve benzersiz görülecek bir vaziyet almış değilim, benden evvel de nice Peygamberler gelmiş, insanlığı tevhîd dinine dâvete memur bulunmuşlardır (ve ne bana Ve ne de sizlere ne yapılacağını bilmem) yâni: Benim vazifem size ilâhî dini teblîğ etmektir. Benim hakkımda takdir-i ilâhînin bu dünyada nasıl gerçekleşeceğini ben kendi kendime bilemem. Ben vazifemi ifâya muvaffak olacak mıyım, yoksa diğer bir kısım Peygamberler gibibeldemden çıkarılacak mıyım, şâhit olacak mıyım, bunları bilemem.. Sizin de küfrünüzde devam edince, dünyada nasıl bir felâkete uğrayacağınız, başınıza gökten taşlar mı yağacağını, veya yerler yarılıp içlerine mi düşeceğinizi bilip tâyin edemem. Bu gibi istikbâle âid şeyleri bilmek Cenab-ı Hak’ka mahsustur. Bir Peygamber ise ancak Cenab-ı Hak’kın kendisine bildirdiği şeyleri, Peygamberlik vazifelerine âid hususları bilir bunları ümmetlerine teblîğ eder, Kâinata âid bütün işleri bilmesi icap etmez, (ben başka değil, ancak bana vahy olunana tâbi olurum) Kur’an’ın beyânatına göre peygamberlik vazifemi tanzim ederim, kendiliğimden onlara muhalif bir şey meydana getirmem. (ve ben apaçık bir korkutucudan başka değilim.) yâni: Benim vazifem, sizin îmana dâvet etmektir, Peygamberliğimi Allah tarafından göstermeye muvaffak olduğum mûcizeler ile isbat eylemektir. Küfrlerinde, isyânlarında ısrar edip duranlara da ilâhî azaba mâruz kalacaklarını ihtarda bulunmaktadır. Yoksa ben insan gücünün dışında olan şeyleri bizzât vücûda getirmeğe kaadir bulunduğumu iddia edemem.

Hak Teâlâ Hazretleri, O Yüce Peygamberine şöyle de emrediyor: Ey Resûlüm!. O inkârcılara (Deki: Bana haber veriniz!. Eğer) Kur’an-ı Kerim (Allah tarafından olup da siz onu inkâr eyledinizse) o ebedi bir mûcize olup onun bir sûresine bile benzer getirmekten bütün insanlar âciz bulundukları hâlde siz o ilâhî kitabı ve onu sizlere teblîğ eden Son Peygamberi tasdik etmeyip deinkâra devam ederseniz (ve İsrâiloğulları’ndan bir şâhit de) onların en âlim bir ferdi olan, semâvî kitaplara vakıf bulunan bir zât da (onun) Kur’an’ın veya Son Peygamber’in (misli üzerine) tatbikan (şâhitlikte bulundu) yâni: Kur’an’ın da Tevrat gibi bir ilâhî kitap olup tevhid dinini telkin buyurduğuna veya Hz. Muhammed’in de Hz. Mûsa gibi bir Peygamber olup insanlığa Allah’ın birliği inancını, şirkin bâtıl olduğunu, tehdit ve vâide ve diğer şeylere âid meseleleri teblîğ eylemekte bulunduğuna şâhitlik eyledi (ve hemen îman etti de siz) ey Peygamber zamanındaki inkârcılar!. (böbürlendi iseniz) Kibirli bir vaziyet alarak hiç gerçek durumu düşünmedi iseniz artık zâlimlerden olmuş olmaz mısınız? Nedir o kadar açık, parlak bir hakikate karşı bu derece inkâr!, (şüphe yok ki, Allah, zâlim olan kavmi doğru bir yola muvaffak kılmaz.) Öyle küfrlerine ısrar edip duran kimseler, kendi o kötü hareketlerinin, ihtiyarlarının bir neticesi olmak üzere hidâyetten mahrum kalmış, bir ebedî azaba lâyık bulunmuş olurlar. “Bu âyet-i kerîmedeki şâhidden maksat, bir görüşe göre Mûsa Aleyhisselâm’dır. Çünkü, o da tevhid dinini yaymaya çalışmış ve Son Peygamber Hazretlerinin geleceğine, vasıflarına dâir malûmat vermişti. Fakat tefsircilerin çoğuna göre bu şâhidden maksat, Yahudî âlimlerinden pek mümtâz bir zât olan Abdullah Bin Selâmdır. Bu yüksek âlim, Resûl-i Ekrem Efendimizin evsâfını Tevrat’da okumuştu, sonra O Yüce Peygamber’e karşılaşıp onun güzel yüzünde parlayan peygamberlik nûrunu görünce, onunla sohbette bulununca onun Son Peygamber olduğunu anlamış, hemen o Yüce Peygamberi tasdikte bulunmuştur. Gerçekten bu zât, Hz. Peygamberin hicretinden sonra Medine-i Münevvere’de müslümanlığı kabul etti, bu onuncu âyeti kerîmede Medine-i Münevvere’de nâzil olmuştu. Fakat Allah’ın emri üzerine bu Mekke-i Mükerreme’de nâzil olmuş olan sûre-iEhkaf’a nakl olmuştur. Bu onuncu âyet-i kerîmenin de Mekke-i Mükerreme’de nüzulü kabul edildiği taktirde ise hakikatları açıklayan Kur’an’ın ebedî bir mûcize olduğuna bu da ayrıca bir delil teşkil etmiş bulunur. Çünkü: O zâtın daha İslâmiyeti kabul etmesinden senelerce evvel onun İslâmiyeti kabul edeceği, İslâm dini lehine şâhitlikte bulunacağı haber verilmiş oluyor. Nitekim bu gibi geleceğe âid olup bilâhare tahakkuk etmiş birçok haberler, Kur’an-ı Kerim’de mevcuttur. Mekke-i Mükerreme’nin fethi hakkındaki haber de bu cümledendir.

Bu mübârek âyetler de bâzı zâtların İslâmiyeti kabullerinden dolayı müşriklerce meydana gelen diğer bir şüpheyi ve pek boş bir iddiayı teşhir ediyor. Arap dili üzere nâzil olan Kur’an-ı Kerim’in de evvelce Hz. Mûsa’ya bir hidâyet rehberi ve rahmet olmak üzere verilmiş olan Tevrat gibi bir ilâhî kitap olduğunu ve kâfirleri tehdit etmekte, müminleri de müjdelemekte bulunduğunu bildiriyor. İstikâmetle vasıflanmış olan mü’minlerin bir mükâfat olmak üzere uhrevî korkulardan, üzüntülerden emin ve ebedî şekilde cennete nâil olacaklarını da beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve kâfir olanlar) Hz. Peygamber zamanındaki Mekke-i Mükerreme ahâlisinden olan bir kısım inkârcılar (îman edenler için) Ammar, Suheyb ve İbn-i Mes’ut gibi bâzı zâtlar hakkında veya Cüheyne, Müzeyne ve Gıfar gibi bâzı kabîleler hakkında (dedi: Eğer) Hz. Muhammed’in getirip teblîğ ettiği Kur’an’da veya İslâm dininde (bir hayır olsa idi) o bir şerefe, Yüceliğe sâhip bulunsa idi (ona) o hayıra kavuşmak hususunda o îman edenler (bizi geçemezlerdi.) bizden evvelİslâmiyet şerefine nâil olamazlardı. Çünkü: O İslâmiyeti kabul edenler servetden, şöhretten, reislikten nâsipsiz bulunuyorlar. Bizler ise zengin kimseleriz, mevki sâhipleriyiz, milletimizin liderliğinde bulunuyoruz. O hâlde bizim kadar bir varlığa sâhip olmayanlar, bizden evvel hayıra nâil olabilirler mi?. Bu câhiller, dünyevî bâzı sebeplere güvenerek kendilerini hayır ve saadete herkesten daha ziyade lâyık sanmışlar, kendilerinin akl-ı selîmden, mânevî olgunluklardan, ahlâkî fâziletlerden, öyle mânevî bir servetten mahrum olduklarının farkında bulunmamışlar, âdi bir varlık etkisiyle öyle gururluca bir iddiada bulunuyorlardı, (ve onlar) O inkârcılar (bununla) Hikmetleri açıklayan Kur’an ile (hidâyete eremedikleri vakit de) onun doğruluğunu, yüceliğini takdir edemeyip inkârlarına devam ettikleri zaman da (hemen diyeceklerdir ki: İşte bu, eski bir iftiradır.) Allah adına eskilerin uydurmuş oldukları sözlerden ibârettir. Evet.. O kâfirler, kendilerinin ne kadar kabiliyetsiz bulunduklarını anlayamazlar, Kur’an-ı Mübîn’in yüceliğini takdir edemezler, o ilâhî kitap hakkında öyle bir iddiada bulunmak cehâletini göstermiş olurlar.

Yüce Allah da Kur’an’ın bir ilâhî kitap olduğunu inkâr edenleri red için buyuruyor ki: Evet. Kur’an-ı Mübîn, Son Peygamber’e verilmiş olan bir ilâhî kitaptır, (Ve ondan) O Kur’an’dan (evvel de Mûsa’nın bir rehber ve bir rahmet olan kitabı var idi) O Peygambere de Tevrat adındaki ilâhî kitap ihsân buyurulmuştu. O kitapta ilâhî din hususunda bir kendisine uyulan bir kitap idi, îman edenler için bir rahmet vesîlesi bulunmuştu. (ve iştebu da) Bu Kur’an-ı Kerim kitabı da (bir kitaptır) kadri yüce, insanlığı Allah’ın dininden haberdar eden bir ilâhî kanundur ve Hz. Mûsa’nın kitabını da (tasdik edicidir.) onun da bir ilâhî kitap olduğunu ve içeriğinin doğruluğunu ve bir rahmet vesîlesi bulunduğunu haber vermektedir. (Arapça bir lisân ile) Son Peygambere (gönderilmiştir.) en geniş, en fasih olan bir lisân ile nâzil olmuş, onun fesahat ve belâgatı, kapsamının yüceliği ve akıllı, mütefekkir zâtlarca malûm ve kabul edilmiştir ve onun nuzulü nice hikmetlere dayanmaktadır. Bu cümleden olarak (zulm edenleri) dinsizlikte sebât edip nefslerini helâke mâruz bırakanları (korkutmak için) dir. Onlara ilâhî azabı ihtar ederek kendilerini uyanmaya dâvet içindir, (muhsîn olanlara da bir müjdedir.) güzelce îmanlarda ve güzel amellerde bulunanlara da azaptan emin ve cennetlere nâil olacaklarını müjdelemektedir. Artık öyle bir ilâhî kitap, nasıl inkâr edilebilir?.

Evet.. (Şüphe yok, o kimseler ki: Rab’bîmîz Allah’tır dediler) Allah’ın Rab olduğunu tasdik ederek başkalarına kulluktan kaçındılar (sonra istikâmette bulundular) öyle Allah’ı birlemekle beraber dinî vazifelerini de tam bir doğrulukla ifâya çalıştılar, kalbleri şek ve şüpheden uzak, dinî işlerin ehemmiyet ve kutsiyetini anlamış, hakkiyle güzel amelde bulundular (artık onların üzerine bir korku yoktur) onlar kıyamet gününün korkunç ahvalinden emin bulunacaklardır. (ve onlar mahzun da olmayacaklardır) Kendilerince sevilen, istenen bir şeyin elden gitmesinden dolayı bir üzüntü ve kedere de mâruz kalmayacaklardır. Bütün arzularına nâil olup tam bir zevk ve huzur ile ebedî bir hayata mazhar bulunmuş olacaklardır.

(İşte onlar) Öyle Allah’ın birliğini tasdik eden, istikâmetle vasıflanmış bulunan zâtlar (cennet sâhipleridir) onlar yarın âhirette cennetlere, o yüce makâmlara nâil olacaklardır. Ve o muhterem zâtlar, dünyadalarken (işler olmuş oldukları şeylere) güzel güzel amellere (bir mükâfat olmak üzere orada) o cennetlerde (ebediyyen kalıcılardır) artık onlar için tekrar ölmek veya o nîmetlerden mahrum kalmak düşünülemez. İşte îmanın, ibâdet ve itaatin, ilâhî emirlere, tavsiyelere riâyetin, Allah rızâsını kazanmanın ebedî ve pek yüce neticesi.

Bu mübârek âyetler, analara, babalara ve evlâda karşı gösterilecek bağlılık ve hür isterlik hakkındaki insanî vazifeyi, ilâhî tavsiyeyi bildiriyor. Bu husustaki ilâhî tavsiyeye riâyet edecek zâtların nâil olacakları uhrevî mükâfatları müjdelemektedir. Şöyle ki: Allah Teâlâ Hazretleri, tevhîde, ihlâslı amele, doğruluğa âid beyânatını müteâkip insanlara diğer bir vazifelerini de şöylece beyân buyuruyor: (Ve biz insana anasına ve babasına iyilik etmeyi tavsiye ettik) insanı bir iyilik vazifesiyle mükellef kıldık, onlara gerek hayatlarında ve gerek öldüklerinden sonramümkün olan iyiliklerde, hayır dilemekte bulunmasını emr eyledik. Çünkü: Anaların, babaların evlâtları hakkındaki hizmetleri, fedakârlıkları pek büyüktür. Evet.. (onu) insanı (anası zahmetle yüklendi) gebelik müddetince nice sıkıntılara katlandı (ve onu zahmetle doğurdu) ne meşakkatli, üzüntülü, ağrılı vaziyetlerde bulundu (onun) o doğan çocuğun (yüklenilmesi ve sütten kesilmesi) müddeti (ise otuz aydır) bir anne bu müddet içinde ne kadar rahatsızlıklara uğrar, geceleri bile rahat edemez, çocuğunun idaresiyle meşgul olur durur. Evet.. Çocukların anneleri rahminde bulunmalarının en az müddeti altı aydır, süt verme müddetinin en çoğu da iki senedir ki, toplamı otuz ay eder. Velhâsıl: Bir anne, çocuğu için birçok fedakârlıklara katlanır durur. Evet.. Şüphe yok ki, çocukları hakkında annelerinin de, babalarının da büyük hizmetleri, fedakârlıkları vardır. Artık onlara karşı evlâdın da şükrân borçlu bulunmaları, pek ziyade hayır diler olmaları icap etmez mi?, İşte bu husustaki vazifeyi pek güzel ifâ eden hayırlı evlâda bir takdir örneği olmak üzere şöyle beyân buyuruluyor: (nihâyet) bir çocuk (reşit olacağı) aklı ve kuvveti kemâle ereceği (zamana erip kırk seneye baliğ olunca) Cenab-ı Hak’ka yalvarıp (dedi ki: Yarabbi!. Beni muvaffak kıl) bana ilham et, bana büyük bir meyil ve rağbet ihsân buyur (bana ve ananı ile babama vermiş olduğum nîmete şükür edeyim) bizi varlık sahasına getirdin, hayata kavuşturdun, nice şeyler ile rızıklandırdın ve bizleri imân şerefine nâil buyurdun. Bunlara şükretmek pek mühim bir vazifedir, bu vazifeyi ifâya muvaffak olayım (ve) Yarabbi!. Senin (râzı olacağın bir sâlih amelde bulurlayım) Allah’ın rızâsını kazanacak bir hayırlı, amele muvaffak olayım (ve) Yarabbi!. Böyle bir muvaffakiyete evlâd ve torunlarını da nâil ederek (zürriyetim hakkında da benim için iyilik nasîp buyur) onların muvaffakiyetleri de benim için ayrıca birmuvaffakiyet bir iyi durum teşkil etmiş olsun, (şüphe yok ki,) Ey Yarabbim!. (ben sana) Günâhlarımdan (tevbe ettiğini) insanlık hâli benden meydana gelmiş olan lâyıksız hareketlerden dolayı pişmanlıkta bulunarak senin af ve bağışına sığındım (ve muhakkak ki: Ben müslümanlardanım.) samimî şekilde İslâmiyeti kabul etmiş, ilâhî dinin yüce hükümlerine teslimiyette bulunmuş bir kulum. Artık bu duamı şu İslâmiyet hürmetine olarak kabul buyur Yarabbi!.

Hak Teâlâ Hazretleri de o gibi hâlisâne niyâzda bulunan kullarını müjdelemek için buyuruyor ki: (İşte onlar) Öyle güzel vasıflara sâhip, samimi müslümanlar (o kimselerdir ki: Onlardan işlediklerinin en güzelini kabul ederiz) yâni: Mübâh olan şeyler, güzel olsalar da bir sevabı gerektirici değildirler. Fakat, ibâdet ve itaat kabilinden olan şeyler daha güzeldirler, işte kabule, mükâfata lâyık olan da bu türden olan amellerdir, bunlar Allah tarafından kabul buyurulmaktadır. Ve (onların) o hâlis müslümanların (günâhlarından geçeriz) bir nice kusurlarını af ederek onlardan dolayı kendilerini cezalandırmayız. Artık o zâtlar (cennet Ashâbı arasındadırlar) cennetle müjdelenmiş olan seçkin kullar arasında bulunacaklardır, onların gelecekleri, öyle pek emindir, pek yücedir. Bu ilâhî müjde (bir doğru söz iledir ki, onlar) o müslümanlar, bununla, ilâhî müjde ile (vâ’d olunmuş bulunmaktadırlar.) Cenab-ı Hak’kın Peygamberleri lisâniyle samimi müslüman kulları için teblîğ buyurulmuştur. Artık şüphe yok ki, daha sonra gerçekleşecektir. Ne büyük bir muvaffakiyeti. Rivâyete göre bu mübârek âyetler,Ebûbekrissıddık Radiyallâhü Teâlâ Anh ile benzerleri hakkında nâzil olmuştur. Kendisi İslâm şerefine nâil olduğu gibi babası Ebû Kuhafe Osman Bini Amr ve anası Ümmülhayır Binti Sahre de İslâmiyeti kabul etmişlerdi ve kendisinin oğlu Abdurrahmân ile onun oğlu Ebû Atîk dahi İslâmiyeti kabul edip Ashâb-ı kirâmdan bulunmuşlardı. Bu muvaffakiyet, başka Ashâb-ı kirâm’a nâsip olmamıştır. Hz. Ebûbekir’in duaları kabul olunmuş, nice güzel amellerde bulunmuştur. Kısaca dokuz müslüman köleyi âzad etmiştir ki, Bilâli Habeşî Hazretleri de bu azât edilenlerdendir ve servetini de İslâm dini uğrunda fedâ etmiştir. Ve kendisi aşere-i mübeşşereden olup cennetle müjdelenmiştir. Ne büyük bir mazhariyet!. Bununla beraber bu yüce âyetler gösteriyor ki: Her müslümanın vazifesi, nâil olduğu nîmetlere şükür etmektir, bütün çoluk çocuğunun, bütün baba ve ecdâdının ve bilhassa annesinin haklarında hayır diler olarak hepsinin de İslâm nîmetine nâil olmalarını can ve gönülden temennî eylemektir. Böyle her hayır isterlik, İslâmiyete bir bağlılığın, ahlâkî olgunluklara nâil olmanın parlak bir alâmeti bulunmaktadır.

Bu mübârek âyetler de dindar olan anasiyle babasına karşı bilâkis isyânkâr olan, âhiret hayatını inkâr eden, o hususa dâir beyânları masaldan sayan bir şahsın ahvalinin aşağılığını tasvir ediyor. O gibi inkârcı şahısların hüsrâna uğramış olduklarını ve herkesin kendi amellerine göre derecelere ayrılacağını ihtar ediyor ve kâfirlerin nasıl birceza hitabına mâruz kalacaklarını ve kendilerinin kibirlenmeleri ve fâsıkça hareketleri sebebiyle nasıl bir zillet azabına tutulacaklarını şöylece beyân buyurmaktadır. (Ve o kimse ki,) Yâni: Gelişigüzel herhangi bir şahıs ki, ehl-i îmandan olan (anasına, babasına) kendisini îmana dâvet ettikleri zaman (dedi ki: Uf ikinize!.) teessüf olunur hâlinize!. (beni korkutuyor musunuz ki: Ben) öldükten sonra bir gün kabrimden (çıkarılacağım) toprak kesilmiş iken yeniden hayat bulacağını, bir ceza yurduna sevk edileceğim!, (halbuki, benden evvel nice nesiller gelip geçmiştir.) Âd, Semud kavimleri gibi nice kuvvetli ümmetler tarihe karışmıştır, hiçbiri yeniden hayat bulmamıştır, artık ben mi bulacağım?. Bu âhiret hayatını inkâr eden şahsın (anası ile babası ise) oğullarının bu câhilce, inkârcı hâlinden üzülerek (Allah’tan medet istiyor) oğullarının îmana muvaffak olması için Cenab-ı Hak’ka yalvarıyorlar ve oğullarına hitaben (yazık sana) kendini ebedî helâke mâruz bulunduruyorsun (şüphe yok ki, Allah’ın vâ’di haktır) kulları kabirlerinden kaldırıp tekrar hayata nâil buyuracağına âid olan ilâhî vâ’di herhâlde gerçekleşecektir, diyorlardı. Bu güzel ihtara rağmen oğulları ise küfrlerinde ısrar ederek (hemen diyordu ki: Bu) dediğiniz sözler (evvelkilerin efsanelerinden başka değildir.) asılsız iddialarından ibârettir, bizim için yeniden hayata ermek mümkün bulunmamaktadır..

Cenab-ı Hak da o gibi câhil, Allah’ın kudretini takdirden mahrum inkârcı şahıslar hakkında buyuruyor ki: (İşte bunlar) Böyle âhiret hayatını inkârcı kimseler, (kendilerinden önce gelip geçen cin ve insanlardan ümmetlerarasında bulunan) bir takım dinsiz (kimselerdir ki, üzerlerine söz hak olmuştur) hepsinin de küfrleri sebebiyle cehennemde ebedî olarak ceza görecekleri Allah tarafından beyân buyurulmuştur. (muhakkak ki, onlar) Bütün o kâfirler (hüsrâna uğramış oldular) aslî Yaratılışlarını zâyi etmiş; şeytanın vesveselerine kapılmış, ilâhî beyânları inkâr ederek ebedî felâkete düşmüşlerdir.

(Ve herkes için) Mümin olanlar ile olmayanlardan herbiri için (yapmış olduklarından) hayır ve şer adına işlemiş bulundukları şeylerden dolayı (dereceler vardır) kendileri için çeşitli mertebelerde sevap veya ceza kararlaştırılmıştır, herbiri kendi ameline göre mükâfat veya cezaya kavuşacaktır. (ve) Cenab-ı Hak (onlara) insanlara ve cinlere (amellerini tamamen ödemek için) öyle dereceler kararlaştırmıştır, herbiri lâyık olduğu şeye kavuşacaktır. (ve onlar zulm olunmazlar) Hiç birinin güzel ameli sevapsız kalmaz ve hiçbiri kendi günâhının üstünde bir azaba uğratılmaz ve hiçbirinin günâhı diğerine yükletilmez, haklarında ilâhî adâlet tamamen tecellî eder. Buna inanmışızdır.

(Ve o gün ki,) O kıyamet zamanındaki dünyadalarken (kâfir olanlar, âteş üzerine arz olunurlar) cehenneme sevk edilmiş bulunurlar. Onlara kınamak için denilir ki: (lezzetli şeylerinizi dünya hayatınızda gideriniz) dünyevî zevklerinizi tatmin eylediniz (ve onlarile fâidelendiniz) bütün dünya lezzetleriyle iştigâl ettiğiniz, sizin için başka bir lezzet kalmamış oldu (artık yeryüzünde haksız yere böbürlenmiş) böbürlenirce bir vaziyet almış (ve kendisiyle fıska düşmüş) gayrı meşrû şeyleri isteyerek insanî fâziletten mahrum kalmış (olduğunuz şeyden dolayı bugün) bu âhiret âleminde (alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınızdır.) siz dünyada iken nâil olduğunuz nîmetlerin kadrini bilmeyip onları suistimal etmiş olduğunuzdan dolayı artık âhiret âleminde her türlü nîmetten mahrum, azaplara uğramış olacaksınız. Bu âyet-i kerîme ile işâret buyurulmuş oluyor ki: İnsan, dünyada iken nâil olduğu temiz, helâl nîmetlerden dolayı Yüce Yaratıcıya şükr etmelidir, o nîmetleri kötüye kullanarak mağrurca, müsrifçe hareketlerde bulunmamalıdır, ebedî hayatı düşünerek asıl onu temîne çalışmalıdır, Cenab-ı Hak’tan muvaffakiyetler niyâz etmelidir, dünya tarihînden ibret almalıdır.

Bu mübârek âyetler de küfrleri yüzünden helâke uğramış olan kavimlerden bir ibret örneği olmak üzere Âd kavmini Hz. Hûda karşı almış oldukları inkârcı bir vaziyeti ve o Yüce Peygamber’in ihtarını dinlemediklerini ve başlarına gelmekte olan bir azabı, bir rahmet sanırlarken onunla mahv ve yok olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve) Ey Son Peygamber!. Seni inkâr eden tâifelere (Âd’ın kardeşini) Hz. Hûd’un kıssasını (yâd et.) onlar için bir uyanmak vesîlesi olmak üzere o Âd kavminin korkunç hayat tarihîni hatırlat. (O vakit ki:) Hûd Aleyhisselâm (ehkaf’daki) otarihî mevkideki (kavmini) Âd tâifesini, tevhîd dinine dâvet edip kendilerini ilâhî azap ile (korkutmuştu) onları küfrlerinden vaz geçirmeğe çalışmıştı (ve muhakkak ki, onun önünden ve ardından) Hz. Hûd’un peygamberliğinden evvel de sonra da (nice korkutucular da gelip geçmiştir.) kendi kavimlerini irşâda çalışmış, onlara ilâhî azabı hatırlatmış olan birçok Peygamberler de insanlık muhitini ıslâha, aydınlatmaya gayret göstermişlerdir. Bu cihetle de insanlık hakkında ilâhî delil tamam olmuştur, artık hiçbir kimse kendi cehâletini bir mâzeret makâmında ileri süremez bulunmaktadır. İşte Hûd Aleyhisselâm da kavmine hitaben: (Allah’tan başkasına ibâdette bulunmayın) küfr ve şirke düşmeyin, tam bir ihlâs ile Allah Teâlâ’nın bir olan zâtına ibâdete devam edin (şüphe yok ki, ben sizin hakkınızda pek büyük bir günün azabından) kıyamette müthiş bir cezaya uğramanızdan (korkarım.) demişti.

O kavim ise bu pek güzel nasihate rağmen (Dediler ki:) Ey Hûd!. Aleyhisselâm. (sen bize geldin mi ki, bizi ilâhlarımızdan geri döndüresin?.) Putlarımıza tapmaktan bizi mahrum bırakasın!. (imdi bize vâ’d ettiğin şeyi getiriver) putlara taptığımızdan dolayı azabı hak etmiş bulunuyor isek o azap hemen başımıza geliversin. (eğer sen sâdıklardan oldu isen.) hemen o azaba mâruz kalalım.

Hz. Hûd da o câhil kavmine (Dedi ki: Şüphe yok, bilgi Allah katındadır.) başınıza azabın hangi gün geleceğini de vesâir hâdiselerin ortaya çıkma zamanını da bilen, ancak AllahTeâlâ’dır. (ben size kendisiyle gönderilmiş olduğum şeyi teblîğ ediyorum) Peygamberlik vazifemi ifâya çalışıyorum, hakkınızda hayır diler bulunuyorum (fakat ben sizi bir kavim görüyorum ki: Cehâlette bulunuyorsunuz.) küfr ve şirki terk etmiyorsunuz, kendinize nasihatları kabulden kaçınıyorsunuz hayır ve şerri ayırt etmeye kaadir bulunmuyorsunuz, hakiki geleceğinizi hiç düşünmüyorsunuz.

Sonunda o câhil kavme ilâhî azap yönelmeğe başladı (Vaktaki: Onu) o azabı (kendi derelerine karşı gelen bir bulut hâlinde gördüler) ufukta zâhir, siyah renk bir bulut şeklinde görmeğe başladılar (dediler ki: İşte bu) bulut (bize yağmur yağdırıcı bir buluttur) ondan istifâde edecekleri ümidine düştüler. Hz. Hûd da buyurdu ki: (hayır..) O bir bulut değildir (o kendisini alelacele istediğiniz şeydir) benden bir alay ve inkâr yoluyla hemen vücuda getirilmesini istediğiniz azaptan başka değildir. Evet.. O (bir rüzgârdır) o bir müthiş helâk olma mûsibetidir (onda bir acıklı azab vardır.) sizleri helâk edecektir.

Evet.. O, bir azap rüzgârıdır (Rab’binin emriyle her şeyi helâk eder) Ey inkârcı kavim!. Sizi de sizin emsâlinizi de, sizin bütün mallarınızı hayvanlarınızı da mahv ve perişan eder durur, işte dilediğiniz azaba kavuşmuş oluyorsunuz. (Artık) O kavim (sabahladılar) rüzgâr, onları helâk ediverdi, bir hâldeki: (ikâmetgâhlarından başka bir şey görülemez oldu) başka kavimler için de birer ibret levhasıolmak üzere onların virânelere dönmüş olan ikâmetgâhlarından başka bir şey kalmadı, hepsi de mahv olup gitti. Hûd Aleyhisselâm ile ona îman edenler ise bir selâmet sahasına çekildiler. Allah’ın korumasına mazhar olarak o felâkete mâruz kalmadılar. Hak Teâlâ Hazretleri de bütün insanlığa bir uyanma vesîlesi olmak üzere lütfen buyuruyor ki: (işte günâhkârlar olan bir kavmi böylece cezalandırırız.) Bu ceza, onların isyânlarının bir neticesidir. Ne şiddetli bir ilâhî tehdittir!. Artık bunu düşünüp de ibret almalıdır, öyle dinsizlerin izlerini tâkib edip durmamalıdır. Sonra insan, kendisini ilâhî azaptan aslâ kurtaramaz.

Bu mübârek âyetler de Son Peygamber Efendimizin zamanındaki inkârcılara bir uyanma dersi olmak üzere onlardan daha kuvvetli, daha varlıklı olan Âd kavminin küfürleri yüzünden helâk olduklarını, onlara maddî varlıklarının bir fâide vermediğini haber veriyor. Mekke-i Mükerreme’nin etrafındaki beldeler ahâlisinden nice kimselerin de kudret delillerinden faydalanmayıp inkârları ve iftiraları yüzünden helâk olmuş olduklarını ve tapınmakta oldukları putlarından bir yardım görememiş olduklarını şöylece ihtar buyurmaktadır. (And olsun ki: Onları) o Âd kavmini (öyle bir şeyde temkin etmiş) yâni: Onları, büyükçe beden, çokça mal, uzunca ömür gibi hususlarda fazla bir kudrete, haşmete nâil kılmış (idik ki, sizi) ey Mekke halkı!, (onda) O hususta onlar kadar (temkin etmiş olmadık) onlar öyle fazlaca kuvvetli,güçlü oldukları hâlde kendilerini ilâhî kahra uğramaktan kurtaramadılar, artık onlar kadar varlıklı olmayanlar da küfrleri yüzünden ilâhî kahra mâruz kalamazlar mı?. Bunu düşünmeli değil misiniz?, (ve onlar için) O helâk olan kavim için (kulak ve gözler ve kalbler vermiştik) bu kuvvetleri güzelce kullanmalı değil mi idiler? Bunları kendilerine ihsân buyuran yüce yaratıcının varlığını, birliğini takdir ve takdis etmeleri icap etmez mi idi? (fakat onlara ne işitmeleri ve ne de gözleri ve ne de kalbleri birşeyden fâide vermedi.) Bu kuvvetleri güzel kullanmadıkları için bunlardan istifâde etmiş olmadılar. Bu kuvvetler, onları başkasına ihtiyaçtan kurtarmış olmadı (çünkü, Allah’ın âyetlerini inkâr ediyorlardı) Cenab-ı Hak’kın Peygamberlerini, onların mûcizelerini ve kendilerine teblîğ edilen dinî hükümleri kabul etmiyorlardı (ve) sonunda (onları kendisiyle alay oldukları şey) o inmesini alay yolu istedikleri ilâhî azap inip (kuşatıverdi) bütün varlıklarını kuşatıp helâke mâruz bıraktı. Artık maddî varlık bakımından o kavimlerden aşağı bulunan sonraki inkârcılar, öyle bir azabın kendilerini de kuşatabileceğini hiç düşünmezler mi?. Bu âyet-i kerîme, büyük bir tehdidi içermektedir. İşâret buyurulmuş oluyor ki: Maddî bir varlığa güvenerek mânevîyattan mahrum kalmak aslâ doğru değildir. Bir insan, ne kadar muntazam duyu organı ve güçlere, kuvvet ve servete sâhip bulunsa da bunlar ile tekamül etmiş, hakikî geleceğini temin etmiş olamaz. Bu fâni varlıklara aldanarak mânevîyata, ruhî olgunluklara, vicdan temizliğine karşı kayıtsız bulunması, kendisi için pek büyük bir kusurdur, en fecî bir ruhî hastalıktan ibârettir, insanî değeri mahveden bir aşağılıktan ibârettir. Binaenaleyh hakikaten akıllı, düşünen bir insan, nâil olduğu kuvvetleri ve diğer imkânları güzelce kullanarak hem dünyasını, hem de âhiretini temîne çalışır. İşte hakkıyle aydın olanlar, ogibi insanlardan ibârettir.

Allah Teâlâ Hazretleri, Hz. Peygamber zamanındaki Mekke-i Mükerreme ahâlisini vesâire uyandırmak için şöyle de buyuruyor: (Celâlim hakkı için etrafınızdaki beldelerden bulunanları) yâni: Mekke-i Mükerreme’nin civarında bulunan şehirler ahâlisinden bir nicelerini de vaktiyle (helâk etmiştik) helâke uğramış olanlar, yalnız Âd kavminden ibâret değildir. Şam, Yemen, Medyen, Eyke, Sebâ, Sedum, Mısır gibi beldelerdeki kâfir ve isyânkârlar da vaktiyle nice felâketlere mâruz kalmışlardır. Bütün bunların müthiş, ibret verici kıssaları malûmdur, (ve) O beldeler ahâlisi, vaktiyle küfrlerinden vazgeçmemişlerdi, halbuki, onlara (âyetleri de beyân etmiştik) Allah’ın birliğine, ilâhî kudrete şâhitlik eden delilleri, en kuvvetli kanıtları onlara göstermiştik (gerekti ki,) inkârlarından, kötü hareketlerinden (geri dönüversinler) yanlış düşünceler, telkinlere tâbi olarak küfr ve isyân içinde yaşamasınlar. Onlar ise bunlardan aslâ istifâde etmek istemediler, sonunda lâyık oldukları felâkete kavuştular.

(Onlara) O şirke düşmüş, akıllıca düşünmekten mahrum kalmış kimselere, kendi iddialarına göre (Allah’tan başka yakınlık sağlamak için) kendileri için âlemlerin Rabbi’ne yakınlığa bir vesîle olmaları kuruntusuyla (tanrı edinmiş oldukları şeyler) o putlar, o âciz, fâni şeyler (yardım etmeli değil mi idiler?.) kendilerine yüz gösteren felâketi gidermek için yardımda, Kâinatın Yaratıcısı katında şefaat eylemekte bulunmalı değil miidiler?. Ne gezer!. Onlarda o kabiliyet, o selâhiyet ne arar?, (bilâkis) o azap, o felâket gelmeye başlayınca o bâtıl mâbutlar (onlardan gâip oldular) kendilerinden hiçbir fâide, bir eser görülemez oldu. (ve bu da) O putların vesâirenin bir yardım edemeyip gâip olmaları (onların) o putperest kimselerin (yalanlarının ve iftira eder oldukları şeyin bir eseridir.) o câhilce hareketin bir neticesinden ibârettir. Hiç öyle âciz, fâni, şuurdan mahrum şeyler, tanrı edinilebilir mi?. Onlardan bir menfaat umulabilir mi?. Bu, apaçık bir keyfiyet değil midir?. Ne gaflettir ki, birçok insanlar, bunu düşünüp takdir edemiyorlar, öyle naçiz, fâni şeylere tapınmak zilletini işlemekte bulunuyorlar!. Cenab-ı Hak, uyanmalar ihsân buyursun Âmin…

Bu mübârek âyetler, cin tâifesinden bir zümrenin Resûl-i Ekrem’le karşılaşıp onun okumakta olduğu Kur’an-ı Kerim’i dinlemiş ve sonra kendi tâifelerine dönerek Kur’an-ı Kerîme dâir malûmat verip onları İslâm dinine dâvet eylemiş bulunduklarını haber veriyor. Allah Teâlâ’nın Peygamberine itaatin kurtuluş ve saadete vesîle olacağını, ona itaatten kaçınanların ise sapık kimseler olup Allah’ın kanunundan kendilerini kurtaramayacaklarını ihtar etmiş olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Peygamberlerin iftiharı!. Kavmini irşâd için çalış (ve) onlara (o zamanı an ki: Cinlerden bir zümreyi Kur’an-ı dinlemeleri için sana göndermiştik) cinler de İslâm dinin ile mükellef bulunmuşlardı, onlardan bir kısmı da Kur’an’dan faydalanıp Allah’ın birliği inancına sarılmış bulunuyordu, artık nasıl olur da insanlar, bu şereften, bu umumî dinegirmekten mahrum bulunsunlar. (vakta ki:) Cinler (ona hazır oldular) Kur’an-ı Kerim’in okunması veya Resûl-i Ekrem’in onu okuması zamanında hazır bulundular, birbirine hitaben (dediler ki: Susun) okunan Kur’an-ı dinleyin (vaktaki: Okunması son buldu) O cinler (kendi kavimlerine korkutucular olarak dönüp gittiler) kendi tâifelerini İslâm dinine dâvet ettiler, küfrün ne büyük azablara sebep olacağını onlara ihtar eylediler.

O kendi tâifeleri arasına dönen cinler (Dediler ki: Ey kavmimiz!.) ey cin tâifeleri!, (muhakkak biz, bir kitap dinledik ki,) Kur’an adındaki ilâhî kitabın okunan âyetlerini dinleyip anladık ki: (kendisinden önce olanları tasdik edici) diğer Peygamberlere verilmiş olan semâvî kitapların da birer ilâhî kitap olduğunu haber verici (olarak Mûsa’dan sonra nâzil olmuş) semâvî kitapların sonuncusu bulunmuş ve bütün insanlığı (hakka) sâbit hakikate, sahîh olan dinî inançlara (ve dosdoğru bir yola) insanları selâmet ve saadete erdirecek olan bir hidâyet yoluna, bir güzel ameller sahasına (rehberlik ediyor) insanları öyle bir kurtuluş ve saadete kavuşturmak istiyor.

Artık (Ey bizim kavmimiz!.) öyle bir kurtuluş ve saadete erebilmeniz için (Allah’ın davetçisine icâbet edin) bizleri İslâm dinine dâvet eden Son Peygamber Hazretlerine tâbi olarak ona itaatte bulunun (ve O’na inanın) onun Yüce bir Peygamber olduğunu kalben tasdik ederek onun gösterdiği yolu tâkib edin. Tâki: Allah Teâlâ (sizin için günâhlarınızdan mağfirette bulunsun) Allah’ın haklarına âidbâzı kusurlarınızı af etsin ve örtsün (ve sizi elîm ve azaptan kurtarsın) kâfirler için hazırlanmış olan en şiddetli cehennem azabından kurtarsın.

O cin zümresi, kendi tâifelerini, İslâm dinine teşvik için irşâda devam ederek şöyle de dediler: (Ve her kim Allah’ın dâvetçisine icâbet etmezse) Mükellef kimseleri Allah’ın dinine dâvete memur olan Yüce Peygamberin tebliğlerini kabulden kaçınır, tevhid diniyle vasıflanmazsa (artık) öyle bir kimse (yerde) kaçıp da kendisini cezalandırmaktan Allah Teâlâ’yı hâşâ (âciz bırakıcı değildir) kendisini Cenab-ı Allah’ın kahrından aslâ kurtaramaz (ve onun için) o dâvete icâbet etmeyen şahıs için (onun ötesinde) Cenab-ı Hak’dan başka (yardımcılar da yoktur) onu ilâhî azaptan kurtarmaya hizmet edecek dostlar, yardımcılar aslâ bulunamaz, (onlar) Öyle, ilâhî dinden Peygamberlere itaatten kaçınan şahıslar (apaçık bir sapıklık içindedirler.) Onlar, kudret eserlerini düşünmekten ve pek açık, pek nûranî olan bir hidâyet tâkib etmekten mahrum kalmış, küfr ve isyân karanlıkları içinde yaşamak zilletini işlemiş kimselerden başka değildirler. Artık şüphe yok ki, onlar, en büyük azaplara lâyık olmuşlardır. Rivâyete göre vaktiyle cinler, göklere yükselerek bâzı sırları öğrenirlerdi. Sonra âteş kıvılcımı ile taşlanarak semâya yükselmekten men edilince bunun mühim bir sebepten kaynaklandığına kaani olmuşlardı. Bu sebebi araştırmaya başladılar. Bu sırada Resûl-i Ekrem Efendimiz Mekke-i Mükerreme’den Tâif tarafına teşrif etmiş, Tâif ahâlisini İslâm dinine dâvet buyurmuş, Mekke-i Mükerreme’ye dönerken “Vâ’dii Nehle” denilen bir yerde yalnız başına bulunarak gece veya sabahnamazını kılmakta bulunmuştu. İşte bu sırada Nuseybin veya Niynuva’daki cinlerin eşrafından yedi veya altı kimse Peygamber Efendimizle karşılaşmış, onun okuduğu Kuran âyetlerini dinlemiş, göğe yükselmeden ne için men edilmiş olmalarının sebebini bu vesîle ile anlamış idiler. Binaenaleyh kavimlerine dönerek onları İslâm dinine dâvet etmişlerdir. Gerçekten de Resûl-i Ekrem Efendimiz insanlara olduğu gibi cinlere de gönderilmiş Yüce Peygamberdir. Cinleri de ilâhî dine dâvet buyurmuştur, bir kısmı îman etmiş, bir kısmı da îman etmemiştir. Sahîh olan görüşe göre insanlar hakkında câri olan hükm, cinler hakkında da câridir. Onlar da Allah Teâlâ’ya ibâdet ve itaat için yaratılmışlardır. Onlar da hakka itaatlerinden dolayı sevaba, isyânlarından dolayı da cezaya lâyık olacaklardır. Onların müminleri de cennete gireceklerdir. Madem ki: Onlar da mükelleftirler. Madem ki, Peygamberlik iftiharı Hz. Muhammed onları da ilâhî dine dâvete memur olmuştur, artık onların haklarında da mükellef insanlar gibi muamele olunacağı açıktır. Fakat İmam-ı Âzam’dan bir rivâyete göre cinler için sevap yoktur, ancak âteşten kurtuluş vardır. Onlara âhirette hayvanlar gibi “toprak kesiliniz” denilecektir. İbn-i Abbas Hazretlerinden, İmam-ı Mâlik ile İbn-i Ebi Leylâ’dan ve diğer zâtlardan rivâyet olunduğuna göre ise cinler de insanlar gibi amellerine, inançlarına göre muameleye tâbi tutulacaktır, müminleri cennetlere kâfirleri de cehennemlere sevk edilecektirler. “Sirac-ül Münîr” cin sûresine de müracaat!.

Bu mübârek âyetler, ölülerin Allah’ın kudreti ile yeniden hayata ereceklerini isbat için dikkatleri Kâinatın yaratılışına çekiyor. Bugibi hakikatleri inkâr edenlerin nasıl bir azaba tutulacaklarını ihtar ediyor. O gibi inkârcıların dedikodularına karşı Son Peygamberin de diğer yüce Peygamberler gibi sabr ve sebât ile mükellef olduğunu ve o dinsizlerin azaba mâruz kaldıkları gün, dünya hayatının ne kadar geçici bulunmuş olduğunu itiraf edeceklerini haber veriyor. Bu husustaki ilâhî beyânların pek mükemmel bir öğüt teşkil ettiği ve ebedî helâke uğrayacak kimselerin de fâsıklardan ibâret bulunduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ölülerin tekrar hayata kavuşturularak mahşere sevk edileceklerini inkâr eden dinsizler, (ya görmediler mi ki:) gözleriyle görmüş gibi kesin olarak bilip anlamadılar mı ki: (şüphe yok, gökleri ve yeri yaratmış) O kadar muazzam âlemleri ve onlardaki hesapsız kudreti hârikalarını yoktan var etmiş (ve onları yaratışında yorulmamış) naçiz kalmamış (olan Allah) o Yüce Yaratıcı (ölüleri de diriltmeğe kaadirdir.) elbette onları yoktan var eden bir Kaadîr Yaratıcı onları iadeye de kaadirdir, bunu hangi akıllı bir kimse inkâr edebilir?. (evet.. Şüphe yok ki. O) Kâinatın Yaratıcısı Hazretleri (her şey üzerine kaadirdir.) bütün mahlûkatın varlığı, Allah’ın kudretinin büyüklüğüne ve her şeye fazlasiyle kâfi olduğuna pek açık bir şekilde şâhitlik etmektedir. Artık ölüleri de tekrar hayata erdirmesi, nasıl inkâr edilebilir?.

Kâfirler, o inkârlarının pek korkunç neticesini bir düşünmeli değil midirler?. (Ve o gün ki, kâfir olanlar) Yeniden hayata erdirilerek (âteş üzerine arz olunurlar) zebâniler tarafından cehenneme sevk edilerekazap âteşine mâruz bırakılırlar, o kâfirlere kınamak için denilir ki: (nasıl bu hak değil mi imiş?.) Dünyada iken inkâr mecalleri kalmadığı için (evet.. Ve Rab’bimiz hakkı için) bu âhiret hayatı, bu cehennem azabı sâbittir, bunun gerçekleşmesi muhakkak bulunmuştur diyeceklerdir. Ne yazık ki, bu itiraflarının kendilerine artık bir fâidesi olmayacaktır. Çünkü zamanı geçmiştir. Cenab-ı Hak da onları kınamak için (artık siz inkâr eder olduğunuz şey sebebiyle azabı tadınız diyecektir) o inkârcıları ebediyyen cehennemde cezalandıracaktır, işte küfrün gereği!.

Allah Teâlâ Hazretleri Yüce Peygamberine emr ve tavsiye buyuruyor ki: (Artık) Ey Son Peygamber!. Sen (sabr et) Seni inkâr edenlerin dedikodularına, gösterdikleri ezâ ve cefâya karşı sabr ve sükûnette bulun, onlar, lâyık oldukları azablara sonunda kavuşacaklardır. Sen (Resûllerden azm sâhiplerinin) yâni sebâttan ve şiddetli şeyler karşısında sabrdan ayrılmayan Peygamberlerin (sabrettiği gibi) sabret. Nûh, Sâlih, İbrâhim, Lût, Şûayb, Mûsa, İsâ Aleyhümüsselâm bu mübârek zümredendirler, (ve) Ey Son Peygamber!, (onlar için) Mekke-i Mükerreme’deki inkârcılar için (acele etme) başlarına ilâhî azabın hemen gelmesini isteme. Onlar sonunda lâyık oldukları azaba kavuşacaklardır. (sanki onlar, vâ’d olunduklarını görecekleri gün) haklarında takdir edilmiş olan azabın ortaya çıkma anında (gündüzden bir saatten başka ) dünyada (durmamışlar gibi olacaklardır) yâni: O inkârcılar, kıyamette uğrayacakları cezanıntesiriyle şaşkına döneceklerdir, dünyada iken sanki gündüzün bir saat kadar yaşamış gibi kendilerini göreceklerdir. Mâruz kaldıkları pek şiddetli ve ebedî azap günlerine göre dünya hayatını bir saatten ibâret telâkki edeceklerdir. İşte Hikmet Sâhibi Yaratıcı Hazretleri, insanlığa bir uyanma dersi olmak üzere buyuruyor ki: Bu âhiret hayatına âid olan haber, insanlık için (bir tebliğdir) Kur’an-ı Kerim vasıtasiyle insanlara bildirilen bir hakikattir, bir uyanma vesîlesidir, bir ibret öğüdüdür, bundan istifâde etmelidir, dinden, İslâm terbiyesinden ayrılmamalıdır. (fâsıklar olan kavimden başkası helâke uğratılacak mıdır?.) Elbette ki, uğratılmayacaktır. Evet.. Her kim ki Allah Teâlâ’ya ibâdet ve taatten kaçınır, onun mukaddes emirlerine, yasaklarına muhalefette bulunur durursa fâsık bulunmuş olur. İşte o gibi kimseler, helâke, ebedî azaba aday bulunmuşlardır. Öyle fâsık, münkir olmayan kullar hakkında ise Cenab-ı Hak’kın lütuf ve keremi, ilâhî rahmeti pek çoktur. Bu âyet-i Kerîme, buna işâreti içermekte ve ehl-i îman için bir büyük müjdeyi kapsamaktadır. İmân ile âhirete giden bir kul, günâhkâr bulunsa da hakkında ilâhî affa ve cennete nâil olacaktır. Bu müminler hakkında ne büyük bir ilâhî lütuftur. Artık her mü’min bunun şükrünü ifâya çalışmalıdır. O Yüce mâbudun bütün hükümlerine riâyeti bir kulluk vazifesi bilip muvaffakiyeti o Yüce Yaratıcıdan niyâz etmelidir. Ve başarı Allah’tandır.

Bu mübârek âyetler, insanların iki kısma ayrılmış olup bir kısmının kâfirlerden, diğer bir kısmının da ehl-i imândan ibâret bulunduğunu bildiriyor. Kâfirlerin ne kadar eliboş ve ziyanda olacaklarını ihtar ediyor. Müminlerin de Allah’ın lütuflarına nâil bulunacaklarını müjdeliyor. Bunun sebep ve hikmetine işâret ederek kâfirlerin bâtıla tâbi oldukları için mahrumiyetlere, ilâhî kahra uğrayacaklarını, müminlerin de hakka tâbi oldukları için ilâhî lütfa lâyık bulunmuş olduklarını şöylece beyân buyurmaktadır. (O kimseler ki: Kâfir oldular) Allah’ın birliğini, Peygamberin risâletini ve İslâm dininin hak olduğunu inkârda bulundular (ve) başkalarını da (Allah’ın yolundan) ilâhî dinden (men’e çalıştılar) insanların din şerefine kavuşmasına engel kesildiler, din aleyhinde cereyanlara sebebiyet verdiler, Allah Teâlâ da (onların amellerini ibtâl etmiştir.) onların dünyadaki fâideli, hayır diler görülen amelleri de boşunadır, onlardan dolayı âhirette bir mükâfat göremeyeceklerdir. Meselâ: O kâfirler, dünyada sıla-i rahmde bulunsalar, fakirlere yardım etseler, esirleri âzad eyleseler, mescitleri imar ediverseler bu amellerinden dolayı dünyada bir fâide görseler de âhirette göremeyeceklerdir. Çünkü o amelleri, Allah rızâsı için değil birer dünyevî ve dine aykırı maksada dayalı bulunmuştur. Sahih imâna dayanmayan herhangi bir amel, bir uhrevî fâide temin edemez. Rivâyete göre bu âyet-i kerîme, Bedr savaşında askerlere yemek yediren Ebû Cehl ve Hars Bin-i Hişam gibi oniki kâfir hakkında nâzil olmuştur. Bununla birlikte hükmü bütün kâfirleri içine alır. O kâfirler, insanları İslâmiyet’ten men’e çalışıyor, onları küfre sevk etmek istiyorlardı, işte o gibi kâfirlerin İslâmiyet aleyhindeki çalışmaları da boşunadır, o hususta da eliboş ve ziyanda kalacaklardır, hepsi de tevhid nûrundan mahrum kalmış, zulmetler içinde yaşayarak hidâyet yolundan uzak bulunmuş kimselerdir.

(Ve o kimseler ki,) O kâfirlerin aksine olarak (imân ettiler) Allah’ın birliğine ve Hz. Muhammed’in peygamberliğine kalben inanmış bulundular ve imânlarının birer nişânesi, birer neticesi olmak üzere (güzel güzel amellerde bulundular) namazlarına, oruçlarına vesâir dinî vazifelerine devam ettiler (ve Muhammed’e) o Son Peygamber Hazretlerine (indirilene de) Kur’an-ı Kerim’e de (inandılar ki:) O, bir ilâhî kitaptır (O, Rab’lerinden) gelen (sırf bir hakikattir) işte İslâm şerefine nâil bulunmuş olan değerli muhacirler ve muhterem Ensâr ve diğer bilcümle ehl-i imân, bu seçkin zümreyi teşkil ederler. Allah Teâlâ da (onlardan kusurlarını örtmüştür.) onların İslâm’dan önce olan günâhlarını af etmiştir. Bilâhare meydana gelen bir kısım günâhlarını da imânları ve sâlih amelleri sebebiyle af etmiş ve örtmüştür (ve) O muhterem mü’minlerin (hâllerini) de din ve dünya hususunda (ıslâh etmiştir.) kendilerini desteklemiş ve ilâhî başarıya nâil buyurmuştur.

(Bunun) Yâni: Kâfirlerin öyle cezaya, müminlerin de böyle mükâfata uğramalarının (sebebi şudur ki: Şüphe yok, kâfirler olanlar, bâtıla tâbi olmuşlardır.) Şeytanî vesveselere kapılmışlar, hak ve hakikatten gâfil bulunarak küfr ve isyân içinde yaşamışlardır. (İmân edenler de) O kâfirlere muhalif olarak (Rab’lerinden gelen hakka tâbi bulunmuşlardır) gerçeğe uygun, hikmete ve menfaate dayanmış olan bir bilgiye sarılmış, Kur’an-ı Kerim’i tasdik etmiş, İslâm dinine nâil olmak şerefine ermişlerdir, (işte Allah, insanlara hâllerini böyle beyân eder) Onların pek garip, güzel emsâl hükmünde bulunan muhtelif vasıflarını, vaziyetlerini böylece bildirir, kâfirlerin kötü âkıbetlerini, müminlerin de nasıl ilâhî lütfa mazhar olacaklarını böyle Kur’an lisânı ile anlatıyor ve teşhir buyurur. Ne mutlu bu ilâhî beyânlardan istifâde edenlere!.

Bu mübârek âyetler, ehl-i îmanın ehl-i küfre karşı savaşa atıldıkları zaman ne yolda hareket ederek İslâm’ın gücünü ortaya koyacaklarını tâyin ediyor, cihâdın meşrûiyetindeki hikmet ve maslahata işâret buyuruyor. İslâm mücahitlerinin dünyada da, âhirette de muvaffakiyetlere, saadetlere nâil olacaklarını tebşîr buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey mü’minler! Kâfirlerin ne kadar bâtıla tâbi, haktan uzak olduklarını bilmiş bulunuyorsunuz, (şimdi) Öyle (kâfir olanlar ile) muharebede (karşılaştığınız zaman) kahramanca hareket ediniz, dini yüceltmek, İslâm’ın şerefini muhafaza etmek için o kâfirlerin (hemen boyunlarını vurunuz) onların büyük bir kitlesini öldürünüz (nihâyet onların kanlarını ziyâdesiyle döktüğünüz vakit) öyle bir çoklarını hayattan mahrum, size karşı cephe almaya gayrı müstaid bıraktığınız zaman (artık) geride kalan, esir düşen düşman neferlerinin boyunlarına (bukağı sıkıca bağlayın), tâki size karşı tekrar cephe alamasınlar veya kaçıp kurtulamasınlar, (sonra da) siz muhayyersiniz, onları (ya meccanen âzad edersiniz) yâni elde ettiğiniz esirleri kendilerinden bir bedel almaksızın salıverirsiniz (veya bir bedel mukabilinde serbest bırakırsınız) böyle bir muamele, çok kere ruhlar üzerinde büyük bir tesir bırakarak İslâmiyetin azametini, üstün emirlerini anlamaya vesîle olur, İslâmiyet; kabule sevk eder. Tarihte bunun emsâli çoktur. Velhâsıl: Savaşa atılmış olan düşmana karşı böyle bir muamele yapılabilir, emirül mü’min’in, bu hususta muhayyerdir. (Tâki, savaş ağırlıklarını atıversin) Yâni, kâfirler, mağlûb olmuş, silâhlarını bırakmış, şevket ve kuvvetlerini kaybetmiş, müslümanlara karşı cephe alamaz bir vaziyete gelmiş olsunlar. İşte (emir böyledir.) kâfirlere karşı müslümanların yapacakları muamele, bu beyân olunandan ibârettir, ilâhî müsaade bir hikmete binaen tecellî etmiştir, (ve eğer Allah dilese elbette onlardan) O kâfirlerden muharebesiz de (intikam almış olurdu) hiç cihâda lüzum görülmeksizin onları yok edebilirdi. Amenna, (velâkin) Ey müslümanlar! Sizi öyle cihâd ile mükellef kılması (bâzınızı bâzınız ile imtihan etmesi içindir) Tâki: Sizin hak yolunda sabr ve sebâtınız meydana çıksın, İslâm mücahitleri herkesçe bilinsin, birer numune-i imtisal kesilsinler. İslâmiyet uğrunda canlarını fedâ eden İslâm cehenneme sevk edilsinler. işte bu imtihandan murâd, bu âkıbetlerin meydan-ı zuhura çıkmasını teminden ibârettir. Yoksa Cenab-ı Hak, herhangi bir şeyi bilmek için bir imtihan yapmaya hâşâ muhtaç değildir. İşte buyuruyor ki: (ve o kimseler ki: Allah yolunda öldürülmüşlerdir) Şehit düşmüşlerdir, (elbette) Allah Teâlâ din düşmanlarına karşı mücadelede bulunan o İslâm kahramanlarının (amellerini zâyi kılmayacaktır.) onları o güzel amellerinden dolayı nice mükâfatlara nâil buyuracaktır.

Evet… Allah Teâlâ o mücahitleri (Hidâyete kavuşturacaktır.) Onları dünyada iken şeref ve şâna, rızây-ı ilâhîye muvafık hareketlere muvaffak kılacaktır, âhirette de en yüksek derecelere nâil buyuracaktır, (ve onların hâllerini ıslâh buyuracaktır.) Amellerini kabul ederek kendilerini ilâhî lütuflarını mazhar kılacaktı.

(Ve) Allah Teâlâ (onları) o İslâm mücahitlerini âhiret âleminde (cennete girdirir) onları öyle ebedî bir saadet yurduna kavuşturur (onu) yâni cenneti, onun evsâfını daha dünyada iken (kendilerine) Cenab-ı Hak, Peygamber-i Zîşan’ı ve kitab-ı ilâhîsi vasıtasiyle (bildirmiştir.) İslâm mücahitleri öyle ulvî, birer ikâmetgâha nâil olacaklardır. Yâhut âhirette o muhterem kahramanlara varacakları cennet dosdoğru bildirilmiş, kendilerine dereceleri ilham edilmiş olacağından oraya kemâl-i zevk ve huzur ile gidip kavuşacaklardır. İşte hak yolundaki fedakârlığın pek muazzam mükâfatı budur. Bu mübârek âyetler, cihâdın birçok fâidelerinin ihtiva ettiğine işâret buyurmaktadır. Vakıa İslâmiyet, bir adâlet dinidir, hürriyet ve müsavâta riâyet edilmesini amirdir. İnsanları din-i ilâhîye bir ikrah ile, bir savaş ile zoru zoruna dâvet etmez, belki hikmet ile, güzel öğüt ile dâvet eder, aklî ve naklî deliller, hüccetler ile beşeriyeti tenvire çalışır, vâki olan dâveti kabul etmeyenler, hasmâne bir vaziyet alıp da İslâm varlığına saldırmak istemedikçe kendilerine savaşta bulunmak icâbetmez. Fakat zaman oluyor ki: İslâm varlığını, mukaddesatını muhafaza ve müdafaa için savaşa lüzum görülür. Bundan dolayı da cihâd, büyük bir hikmet-i ictimaiyeyi ihtiva eder. Vakıa İslâmiyet, bir din-i merhamettir, bir dini selâmet ve saadettir, bütün beşeriyetin din-i ilâhî sâyesinde toplanarak bir vücud hükmünde bulunmalarını, birbirleri hakkında hayırhâh olmalarını emreder. Fakat ne yazık ki; beşeriyet muhitinde çeşitli ihtirasları yüz gösterip durmaktadır. Binaenaleyh bu ihtirasların pençe-i kahrında esir olmamak için, cihâd için hazır bulunmak hayat için zaruridir. Bunu takdir eden bir İslâm cemiyeti dâima kuvvetli bulunmaya çalışır, kendi varlığını, geleceğini koruyabilmek için zamanın icaplarına göre mücehhez, müsellâh bir hâlde bulunur. Bunu temin için de servete, say ve gayrete ihtiyaç görüleceği için üretim ve ekonomi sahasında faaliyete devam eder. Çeşitli san’atlar ile iştigâl eyler, fertlerinin sıhhatini, güzel ahlâkını, fâideli faaliyetini arttırmaya çalışır durur. Bu sâyede ortaya çıkabîlecek tehlikelere karşı metin bir vaziyet almış olacakları için o tehlike bertaraf olur, düşmanların ümitleri kırılır. Vaziyet almaya mecburiyet görürler. Bunun içindir ki: “Hazır ol cenge eğer ister isen sulh-u salâh” denilmiştir. Evet.. Lüzum görüldükçe “Hazır ol cenge eğer ister isen sulh-u salâh” denilmiştir. Evet.. Lüzum görüldükçe düşmanlara metin bir şekilde cephe alarak Cenab-ı Hak’ka tevekkül, ondan muvaffakiyetler niyâz etmelidir. “Var iken elde müdara cenk-ü gavgadır abes” “Düşmeni bed tınete amma müdaradır abes” Ulemâ-i Hanefiyenin ekserisine göre işbu (4)üncü âyet-i kerîme Haram aylar çıkınca… (Tevbe 9/5) âyet-i kerîmesi ile nesh edilmiştir. Fakat tefsircilerin çoğuna göre nesh edilmiş değildir, hükmü geçerlidir. Devlet Başkanı serbesttir, esirleri yâ meccanen veya bir bedel karşılığında âzad eder, savaş bittikten sonra artık esirleri öldürmek câiz değildir. Fakat savaş henüz bitmek üzere ise elde edilen düşmanlar, esir alınabileceği gibi öldürülebilirler de. Bir de Arab müşrikleri bu hususda müstesnâ görülmektedir. Onlardan cizye kabul edilmez. Yâni esirler bir bedel karşılığında serbest bırakılmazlar, onlar İslâmiyet’i kabul edinceye değin kendilerine karşı harbe devam edilir. Çünkü evvel onların muhitinde İslâmiyet yayılmış, bütün yüksekliği gösterilmiş ve cihânın her tarafına yayılmağa başladığı görülmüş olduğu hâlde onlar yine inkârlarında, düşmanlıklarında devam edince haklarında öyle bir muamelenin yapılması fayda gereği bulunmuş olur. İmam-ı Âzam’dan bir rivâyete göre mutlak olarak esirlerden fidye = bir bedel alınarak kendileri salıverilmezler. İslâmiyet’i kabul etmedikleri taktirde öldürülürler. Çünkü onları salıvermek, küfre yardım demektir, daha sonra o esir, yine savaşçı olarak müslümanlara karşı saldırabilir. Fakat İmam-ı Mâlik ve İmam-ı Şafiî ve İmam-ı Ahmed’e göre ve İmam-ı Âzam’dan diğer bir görüşe göre devlet başkanı serbesttir. Dört muameleden hangisini uygun görürse onu tatbik eder. Şöyle ki: İslâmiyet’i kabul etmeyen esirler, ya öldürülürler, veya meccanen veya bir bedel karşılığında âzad edilirler ve yâhut esir olarak İslâm diyârında bırakılırlar. “Sirac-ül Münîr” tefsir-i Merağî “Tefsir-i Vâzih”. § İshan; Pek zayıf, zebûn, mağlûb düşürmek demektir, çokça öldürmekten kinâyedir. § Vesak; Bukagu, esirlerin boyunlarına bağlanacak şey, kayd ve ahd ve yemin mânasınadır. § Men; Esiri meccânen salıvermek, ve yormak zayıf düşürmek ve batman mânalarınadır. § Fida; Bedel vermek, saçmak, dağılmak mânasınadır. § Evzar; Yük, harp âletleri, ağırlıkları ve günâhlar mânasınadır, § Belva; Tecrübe, imtihan, belâ ve zahmet mânasınadır. § Bâl; Hâl, kalb ihtimam ve büyük balık demektir.

Bu mübârek âyetler, Allah yolunda çalışanların ilâhî yardıma nâil olacaklarını müjdeliyor, kâfirlerin de ilâhî kitaba inkârları yüzünden helâke uğrayıp amellerinin boş yere zâyi olacağını ihtar buyuruyor. İnkârcıların dikkatlerini kendilerinden evvel ilâhî kahra uğramış olan eski kâfir milletlerin tarihî hâllerine çekiyor. Ehl-i imânı Allah Teâlâ’nın koruyacağını, ehl-i küfrün ise koruyucudan, yardımcıdan mahrum kalacaklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ey imân edenler!.) Ey ehl-i İslâm!. (Eğer siz Allah için yardım ederseniz) Cenab-ı Hak’kın dinine, Peygamberine hizmet eder, o uğurda cihâd meydanlarına atılırsanız, Hak Teâlâ Hazretleri de (size yardım eder) sizi düşmanlarınıza galip kılar (ve ayaklarınızı) harb meydanında (sâbit kılar) İslâm hukukuna riâyet hususunda, dinsizler ile cihâd hususunda sizi teyid buyurur, siz Allah’ı dinini yüceltmeye muvaffak olursunuz. Elverir ki: Cihâdınız sırf Allah rızâsı için olsun, ilâhî dine hizmet maksadına dayanmış bulunsun.

(Ve o kimseler ki, kâfir oldular) Akla, selim yaratılışa aykırı harekette bulundular, Cenab-ı Hak’kın birliğini, Peygamberinin risâletini inkâr ettiler (artık helâk onlara) onlar büyük bir düşüşe, felâkete uğramış kimselerdir, (ve) Allah Teâlâ (onların amellerini ibtâl etmiştir.) artık onların dünyadaki bâzı işleri görünüşte fâideli, ahlâka uygun görülse de onların mânen kıymeti, fâidesi yoktur. Çünkü: Dinî bir esasa dayalı değildir, Cenab-ı Hak’ka itaat için yapılmış bulunmamaktadır.

Evet.. (O öyledir) Onlar, helâke mâruzdurlar, amelleri boşunadır. (çünkü: Şüphesiz onlar, Allah’ın indirdiğini kötü gördüler) âhır zaman Peygamberini tasdik etmediler, ona indirilen Kur’an-ı inkâr ettiler, onun beyânatından hoşnut olmadılar (artık) Allah Teâlâ da (onların amellerini ibtâl etti) onları, o amellerinden dolayı âhiretten bir fâide göremeyeceklerdir. Çünkü, amellerin kabulü için esas olan imândır, onlar ise bu imândan mahrum kimselerdir.

O Son Peygamberi ve ona indirilen ilâhî kitabı inkâr edenler (Yeryüzünde gezmediler mi?.) eski inkârcıların harab olmuş yurtlarını görmediler mi?. Onların müthiş tarihî hâllerine vakıf olmadılar mı?, (ki, bakıversinler) Bir ibret gözüyle bakıp düşünsünler (kendilerinden evvelkilerin âkıbetleri nasıl olmuş) onlar, küfrleri yüzünden ne kadar felâketlere uğramışlar (Allah onların üzerlerine kahretmiş) onları helâke mâruz bırakmış, bütün canları, malları mahvolup gitmiş, (ve) Artık onların yollarını tâkibeden sonraki (kâfirler için de onların emsâli vardır.) bu sonrakilerin başlarına da o eski kavimlere âid felâketlerin, müthiş âkıbetlerin birer misli ve benzeri gelecektir. Hiç bunu düşünmezler mi? Nitekim bilâhare başlarına bir nice felâketler, mağlûbiyetler gelmiştir. Bu cümleden olarak bir kısmı Bedr savaşında öldürülmüş esir düşmüş idiler.

Evet.. Ehl-i İmânın zafere, güzel âkıbete, ehl-i küfrün de kahra ve fecî âkıbetlere aday bulunmaları (Şunun için) dir (ki: Muhakkak Allah, imân edenlerin yardımcısıdır) onların velîsidir, yardımcısıdır (ve şüphe yok ki, kâfirlere gelince onlar için mevlâ yoktur) onlar için bir koruyucu bir yardımcı yoktur ki, onlara yönelen azabı, felâketi kendilerinden uzaklaştırabilsin. Evet.. Allah Teâlâ, yaratıcı, sâhip Rab ve tasarruf edici olmak mânasına kâfirlerin de mevlâsıdır. Fakat onlara yardım edici olarak azabtan, uhrevî kahırdan kurtarmak mânasına onların mevlâsı değildir. Burada da ki mânadan maksat da budur. § Ta’s; Sürçüp yüzü üstüne düşmek mânasınadır. Helâk ve ümitsizlik mânasında olarak beddua makâmında kullanılır. § Tedmîr; de helâk etmek mânâsınadır.

Bu mübârek âyetler, müminlerin âhirette nâil olacakları nîmetleri kâfirlerin de nasıl müthiş bir azaba mâruz kalacaklarını bildiriyor. Peygamberlerine ihanetde bulunmuş olan birnice belde ahâlisinin helâke uğramış olduklarını beyân ile Mekke-i Mükerreme’den hicrete mecbur edilmiş olan Resûl-i Ekrem’e teselli verici oluyor. Müminler ile kendi arzularına tâbi olan kâfirlerin birbirlerine eşit olamayacaklarını beyân ve ehl-i imânın değerinin yüceliğine şöylece işâret buyurmaktadır. (Şüphe yok ki, Allah) dünyadalarken (imân eden ve güzel güzel amellerde bulunan kimseleri) âhiret gününde (altlarından ırmaklar akan cennetlere girdirecektir.) onları öyle güzel, ruhefzâ köşklerde, bahçelerde tam bir zevk ve sevinç ile ebediyyen yaşatacaktır. (Ve o kimseler ki, kâfir olmuşlardır) Allah Teâlâ’nın birliğini, Hz. Muhammed’in peygamberliğini inkâr ederek küfre düşmüşlerdir, onlar bu dünyada geçici olarak (menfaatlenirler) servet, mevki sâhibi olabilirler (ve hayvanların yedikleri gibi yerler) helâli haramdan ayırmazlar, işin âkıbetini düşünmezler, kendilerini rızıklandıran Yüce Yaratıcıya şükrân sunmada bulunmazlar. (ve âteş ise onlar için yurddur.) nihâyet o kâfirlerin varacakları yer, cehennemdir. Cehennem onlar için ebedî bir ikâmetgâhtır. Evet.. Düşünen bir mümin, nefsinin isteğine uymaz, fâni bir hayata tapınmaz, üzerine düşen dinî vazifeleri terketmez, sonunda ebedî ve pek büyük nîmetlere nâil olur. İşte bu, dine sarılmanın pek güzel bir neticesi. Dinsizler ise, şeytanların aldatmalarına kapılırlar, şehvetlerinin esiri olurlar, pek çirkin şeyleri birer yaldızlı güzel şey imiş gibi görürler, güzelce düşünmeden mahrum bulunurlar, bunun neticesinde de pek büyük bir cezaya uğrarlar. İşte bu da küfrün pek vahim bir neticesi!.

Evet.. Kâfirler, fâni varlıklarına güveniyorlar. Resûl-i Ekrem’i kendi beldesinden hicrete mecbur eden müşrikler, hiç bu kötü muamelelerinin korkunç âkıbetini düşünmediler mi?. (Ve nice beldeler de var idi ki) Ey Son Peygamber!, (seni çıkarmış olan) Hicrete mecbur eden (beldeden) yâni: Mekke-i Mükerreme ahâlisinden (kuvvetçe daha şiddetli idi) onlar da Peygamberlerini tekzîb etmişlerdi, fakat sayılarının çokluğu, kuvvetlerinin, servetlerinin fazlalığı kendilerine bir fâide vermemişti (onları) O küfrlerinden dolayı (helâk ettik) nice felâketlere, azablara uğramış oldular (artık onlar için bir yardımcı yoktur.) onları dünyadaki felâketlerinden kurtaracak bir kimse bulunmadığı gibi yarın âhirette de kendilerini cehennem azabından hiçbir kimse kurtaramayacaktır. Artık Ey Son Peygamber!. Seni inkâr edenler de böyle bir âkıbeti düşünsünler, onlar da kendilerinden evvelki inkârcı kavimler gibi helâke mâruz kalacaklardır, kendilerine bir yardım edecek bulunmayacaktır. İbn-i Abbas Radiyallâhü Anhtan rivâyet olunuyor ki: Resûl-i Ekrem Sallallâhü Teâlâ Aleyhi Vesellem Efendimiz Mekke-i Mükerreme’de hicreti esnâsında bir mağarada biraz durmuştu. Oradan Mekke-i Mükerreme tarafına dönmüş: “Sen bence Allah’ın beldelerinin en sevgilisi bulunuyorsun, eğer senin ahâlin beni çıkarmamış olsa idiler ben senden çıkmazdım.” diye buyurmuş, bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur.

Evet.. Müminler zümresi ile kâfirler topluluğu elbette eşit değildirler. (Yâ şimdi Rab’binden bir açık delil üzerine olan kimse) apaçık bir delile, bir ilâhî kitaba dayanarak ilâhî din ile vasıflanmış bulunan hangi bir mümin (kendisine kötü ameli bezetilmiş) dine, insaniyete muhalif hareketleri şeytanlar tarafından kendisine süslü gösterilmekte bulunmuş (ve hevalarının ardına düşmüş) nefslerinin gayrı meşrû arzularına tâbi olmuş, ahlâk dışı hareketleri işleyip durmuş (kimseler gibi midir?.) Elbette ki: Değildir. Evet.. Bir zümre ki: Yüce mâbud’un emirlerine, yasaklarına riâyetkâr bulunmuş, ahlâkî fâzilet ile nitelenmiş ve tertemiz hayata sâhip bulunmaktadır. Diğer bir tâife ise Yüce Yaratıcının birliğini, ilâhî hükümlerini inkârcı bulunmuş, nefslerinin arzularına kapılmış, şeytan gibi kimselerin aldatmalarına tâbi olmuş, hakikî geleceklerini düşünmekten mahrum kalmıştır. Artık o seçkin zümre ile bu şaşkın tâife eşit olabilir mi?. Elbette ki olamaz. O zümrenin geleceği pek emîndir, pek nûranîdir. O tâifenin istikbâli ise pek korkunçtur, pek karanlıktır. Öyle bir âkıbetten Allah Teâlâ’ya sığınırız.

Bu mübârek âyet, müminlerin nâil olacakları cennetin vasıflarını beyân ve müminlerin ilâhî mağfirete mazhar olacaklarını müjdeliyor. Cehennemde ebedî olarak kalacak olan kâfirlerin de pek kötü, âteşin âkıbetlerini ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Müttakîler için) yâni: îman ile, iyi ameller ile nitelenen, azabı gerektiren şeylerden kaçınan zâtlar için Allah tarafından (vâ’d olunan cennetin sıfatı) güzel vasfı, şu beyân olunandır, (onun) O cennetin (içinde bozulmamış) tadı, kokusu değişmemiş (su’dan ırmaklar) vardır. Dâima lezzetlerini, güzelliklerini korumuş bulunurlar, (ve tadı değişmemiş) Ekşimemiş, bozulmamış (sütten ırmaklar) vardır, akar dururlar ve (içenler için leziz şaraptan) dünyadaki şaraplar gibi tadında, kokusunda kerahat bulunan, içenleri sarhoş eden, bir nice zararları görülen şaraplar türünden olmayan, bilâkis pek lezzetli, fâideli meşrûbat türünden bulunan (ırmaklar) vardır. Ehl-i Cennet, onlardan içer zevk alırlar, (ve süzülmüş) Tam saf, lezîz başka şeylerden arınmış (baldan ırmaklar vardır.) cennette bulunanlar, onlardan bol bol istifâde ederler (ve onlar için) cennet ehline mahsus (orada her türlü meyvelerden vardır) onlar, tatları, kokuları, şekilleri muhtelif; çeşitli şeylerdir. Bu yemişlerden ehl-i Cennet, yiyip lezzet alacaklardır. (ve) Özellikle onlar için en büyük bir ilâhî lütuf olmak üzere (Rab’lerinden yarlıganma da vardır) Yüce Yaratıcı Hazretleri onlardan râzı olacaktır, onların haklarında öyle pek büyük ilâhî ihsân da tecellî edecektir. Artık düşünmeli!. Böyle zâtlar, bu kadar ebedî nîmetlere, iltifatlara nâil olacak olan ehl-i imân (âteşte ebediyyen kalan ve pek kaynar sudan içirilip bağırsakları parçalanan) kâfir (kimseler gibi midir?.) elbette ki değildirler. Mümin olanlar, ebedî selâmet ve saadete ve nice nîmetlere kavuşacaklardır. Kâfir olanlar da ebedî azaplar içinde kalarak tasavvurların üstünde ızdıraplara mâruz kalacaklardır. Artık bunlar birbirlerine eşit görülebilirler mi?. § Asin; Dura dura tadı bozulmuş olan şey demektir. “Hamim” sıcak su, sıcak günde yağan yağmur ve ter mânasınadır. “Em’a” da barsaklar demektir.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem’in meclisinde bulunan, onun yüksek sözlerini işiten bir kısım münâfıkların alay edici hareketlerini teşhir ediyor. Bir kısım zâtların da hidâyete nâil, takvâ ile nitelenmiş olup ilâhî desteğe mazhar bulunmuş olduklarını bildiriyor. Münâfıkların kıyameti beklemekte olduklarına, kıyametin ise bâzı alâmetleri meydana gelmiş bulunduğuna, o ehl-i küfrün ise bunlardan ibret alacak bir kabiliyette bulunmadıklarına işâret ediyor. Sonra da Son Peygamber Hazretlerine Allah’ın birliği inancına devam edilmesinin lüzumunu, kendisiyle mümin erkekler ve mümin kadınlar hakkında istiğfarda bulunmasını emr ve Cenab-ı Hak’kın ilmî ihatasını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Onlardan) İnsanlardan (bâzı kimseler vardır ki) onlar münâfık, hakkı kabulden mahrum kimselerdir. Ey Son Peygamber!. Onlar (seni dinler) meclisinde bulunarak beyânatını dinlemiş olurlar. Fakat o beyânata karşı lâzım gelen dikkat ve riâyette bulunmazlar (sonra senin yanından çıktıkları zaman) giderler (kendilerine ilm verilmiş olanlara) İbn-i Mes’ut, İbn-i Abbas gibi ulemâdan bulunan Ashâb-ı kirâm’a (derler ki:) onlardan bir alay yoluyla sorarlar ki: (O) Hz. Muhammed, (ne söyledi?.) biz anlamadık, siz bize anlatabilir misiniz?. Allah Teâlâ da buyuruyor ki: (Onlar) O vasıfları bildirilen münâfıklar, (öyle kimselerdir ki: Allah, onların kalbleri üzerine mühürlemiştir.) onların kendi kötü tercihlerinden dolayı küfrleri hakkında ilâhî hüküm verilmiştir. Onlar kalblerini hayır tarafına çevirmezler, hakikatları işitip kabul etmek istemezler (ve) münâfıklar, kendi (arzularına tâbi olmuşlardır) kendi nefslerinin meyillerine uyarlar, kendi şehvetlerinin esiri bulunurlar. Onun içindir ki: Hak sözleri kabul etmezler, tâkibettikleri bâtıl yoldan geri dönmezler.

(Ve o kimseler ki:) O münâfıkların hilâfına olarak (hidâyete ermişlerdir) imâna nâil olmuş, Kur’an-ı Kerim’den istifâde etmişlerdir ve nefsleriyle cihâdda bulunarak hakka teslim olmaktan ayrılmamışlardır. Artık Allah Teâlâ da (onlara) öyle seçkin kullarına (hidâyeti arttırmıştır.) onların kalblerini imân nûru ile pek ziyade doğru bir yola sevk etmiştir. (ve onlara takvâlarını vermiştir.) O seçkin kullarını takvâya muvaffak etmiş, o hususta kendilerine yardımda bulunmuş onları pek büyük sevaplara vesîle olan bir nice güzel amellere muvaffak buyurmuştur.

Fakat münâfıklara, imândan mahrum kimselere gelince (Onlar, kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başka birşeyi beklemekte bulunmuyorlar) çünkü onlar, Allah’ın birliğine dâir, Hz. Peygamber’in doğruluğuna âid, kıyametin de herhâlde kopacağına dâir birçok âyetler, deliller, alâmetler var iken ve bir nice kulların küfrleri yüzünden helâk olup gittikleri herkesçe malûm iken o inkârcılar yine inkârlarında devam edip dururlar. Artık onlar, kıyametin ansızın kopmasını mı bekliyorlar?, (işte muhakkak ki: Onun alâmetleri gelmiştir) Yâni: Son Peygamber olan zât, dünyaya şeref vermiştir, ay’ın yarılması mûcizesi meydana gelmiştir, kıyamet yakın olunca insanların işleyecekleri beyân olunan bir nice dinî yasaklar yapılmakta bulunmuştur, (artık onlara) O inkârcılara kıyamet (geldiği vakit düşünmeleri) anlamaları, tevbeye koşmaları (kendilerine ne fâide verecektir!.) elbette ki, bir fâide vermeyecektir. Çünkü artık tevbe zamanı geçmiş bulunur.

(İmdi) Ey Yüce Peygamber!, (şunu bil ki: Şüphe yok Allah’tan başka ilâh yoktur) yâni: Sen ki: Müminlerin saadete nâil, kâfirlerin de bedbahtlığa mâruz bulunduklarını bilmiş bulunuyorsun. Binaenaleyh Allah’ın birliğine âid sâhip olduğun bilginde sâbit ol, bu husustaki bilgin kat kat artmış bulunsun. Bu gibi ilâhî hitaplar, Resûl-i Ekrem vasıtasiyle onun ümmetine de yöneliktir. Buyurulmuş oluyor ki: Her mümin, imânında sebât etmeli, onun imânı ilmülyakin derecesinden aynülyakin derecesine yükselmelidir. Çünkü bütün deliller, kanıtlar, mûcizeler bunu icap etmektedir. (ve) Ey Yüce Resûl!. Kendi (günâhın için) yâni: İnsanlık hâli meydana gelen ve daha iyiyi yapmama kabilinden bulunan hangi bir hareketinden dolayı (ve imânlı erkekler ile imânlı kadınlar için mağfiret dile) onlardan da meydana gelmiş olan günâhların af ve örtülmesini, yüce mâbuttan niyâz eyle. Hz. Peygamber, mâsum olduğu hâlde, yine istiğfar ile mükellef olması onun için bir tevazu vazifesidir, lütfa olan ihtiyacı göstermektedir bir şükür yerinde bulunmaktadır. Hattâ o Yüce Peygamber Efendimiz: Her gün yüz defa istiğfarda bulunduğunu Ashâb-ı kirâmına haber vermiştir. (ve) Ey insanlar!. (Allah dolaştığınız yeri de) Bilir, gündüzleri dünyadaki hareketlerinizi, nerelerde gezip durduğunuzu bilmektedir. Ve sizlerin (durduğunuz yeri de bilir.) geceleyin nerelerde kaldığınızı veya âhirette ne gibi birer mevkide bulunacağınızı da bilicidir. Onun muazzam ilminden hiçbir şey hariç bulunamaz. Artık dâima muntazam bir vaziyette bulunmak, o Yüce Yaratıcının lütfuna ilticâ etmek, ondan mağfiretler taleb eylemek her kul için en mühim bir kulluk vazifesi bulunmaktadır.

Bu mübârek âyetler, cihâda vesâireye dâir âyetlerin inişini müminler temennî ettikleri hâlde münâfıkların ise böyle bir âyet nâzil olunca ne kadar üzgün, baygın bir hâlde kaldıklarını bildiriyor: Halbuki: Allah’ın emrine itaat etmiş, sadâkat göstermiş olsalar haklarında ne kadar hayırlı olacağını haber veriyor. Öyle fesata çalışan akrabalık haklarına riâyet etmeyen kimselerin ne kadar zillete, felâkete uğrayacaklarını ihtar ediyor. Onların Kur’an’ı düşünmez, kalbleri kilitlenmiş kimseler olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve imân edenler) Yâni: Allah yolunda cihâda atılmayı isteyen samimi müminler, ilâhî vahyi bekleyerek (derler ki: Bir sûre indirilmiş olmalı değil mi idi?.) ki: Bizi cihâd ile mükellef tutsa idi de o yüzden sevaplara nâil olsa idik (Ne zaman ki,) cihâda dâir (bir muhkem) nesh edilmemiş ve her vakit için tatbiki geçerli, fâidesi kabul edilmiş (sûre indirildi ve onda) o sûrede (savaş zikredildi) müslümanlara cihâd ile emr olundu (kalblerinde bir hastalık) nifak, şek ve şüphe (olanları gördük ki,) o münâfıklar topluluğunun hâllerini anladın ki, (sana ölümden baygın kimsenin bakışı gibi bakıyorlar) kendilerine ölüm hâli isâbet etmiş kimseler gibi bir vaziyet almışlar, şuursuzca bir bakışta bulunuyorlar. (artık) Ölüm (onlara daha lâyıktır.) onlar kahrolası kimselerdir. Allah onları kahretsin, onların ölmeleri, yaşamalarından iyidir, onlar İslâm âlemi için zararlı kimselerdir.

Onlar için (İtaat ve güzel söz) yaraşır. O münâfıklar, ilâhî emre hemen itaat etmeli değil midirler?. Yâhut bir ilâhî emir gelince o münâfıklar, görünürde itaat gösterir, bizim vazifemiz itaattir, meşrû lâkırdıdır derler (sonra) savaş (emri kesinlik kazanınca) onu hoş görmez, ölüm korkusundan titrer, cihâddan yüz çevirirler. Halbuki (eğer Allah’a sadâkatte bulunsalar idi) ciddi biçimde imân etmiş, Peygambere tâbi olmuş, güzel niyet sâhibi bulunmuş olsalar idi (elbette kendileri için hayırlı olurdu.) büyük şereflere, sevaplara nâil bulunurlardı.

(Demek umulur ki:) Ey münâfıklar!. Sizin bu hâliniz göstermiş oluyor ki: (Eğer siz imândan) cihâddan, hak yolunda çalışmaktan (yüz çevirirseniz) bunun neticesi olarak (yeryüzünde bozgunculuğa çalışırsınız) savaş meydanlarından kaçar, İslâm varlığını, kuvvetini darmadağın etmek alçaklığında bulunursunuz (ve akrabalık münâsebetlerini parçalayıverirsiniz) câhiliyet zamanında olduğu gibi birbirinize karşı düşmanca birer vaziyet alırsınız, birbirlerinizin kanlarını akıtırsınız, yurdunuzu, akrabanızı perişan bir hâlde bırakmak istersiniz.

Evet.. (Onlar) O münâfık, fesâtçı şahıslar (o kimselerdir ki: Onlara Allah lânet etmiştir) onları rahmetinden uzak bulundurmuştur (sonra onları sağır kılmıştır) işittikleri hayırlı sözlerden, nasihatlardan istifâde edemezler (ve gözlerini kör etmiştir) onlar gördükleri şeylerden fâidelenemezler insanların nefslerinde ve dışındaki bir nice kudret eserlerini bir ibret gözü ile görerek onlardan nasihat alamazlar. Onlar yaratılışlarını zâyi etmiş, zararlı kimseler kesilmişlerdir.

O münâfıklar (Kur’an-ı düşünmeye çalışmazlar mı?.) bütün insanlığı irşâd lütfunda bulunan, bütün şüpheleri gideren, bütün insanlara hidâyet yolunu açıkça gösteren Kur’an-ı Kerim’in âyetlerini dinleyip yüce meâlini düşünmekte bulunmazlar mı?. Nedir onlardaki o gaflet o cehâlet!, (yoksa kalblerinin üzerinde onların) O kalblerin kendilerine mahsus (kilitler mi var?.) ki: Kur’an-ı Kerim’in o pek açık nasihatlarından istifâde edemiyorlar?. Düşünme özelliğinden tamamen mahrum bir hâlde bulunuyorlar. Evet.. Onların bütün bu kötü vaziyetleri kendi nifaklarının, kötü tercihlerinin bir neticesidir.

Bu mübârek âyetler, bir takım münâfıkların şeytanlara uyarak pek açık delillere rağmen dinden dönmüş olduklarını haber veriyor. Onların Kur’an-ı Kerim’i hoşlanmayan bâzı kabîlelere itaat edeceklerini gizlice söylediklerini, Allah Teâlâ’nın ise onların bu gizlediklerini bildiğini ihtar ediyor. Artık öyle Allah’ın gazabına uğramış, rızâsından uzaklaşmış, amelleri mahv ve yok olmuş olan şahısların öldükleri zaman melekler tarafından nasıl darbelere mâruz kalacaklarını bildiriyor. Onların İslâmiyet’e karşı olan şiddetli düşmanlıklarından Yüce Yaratıcı’nın haberdar olmadığını sanmak cehâletinde bulunduklarını teşhir buyurmaktadır. Şöyle ki: (Şüphe yok, o kimseler ki,) bir takım ehl-i kitaptan vesâireden olup da İslâmiyet’i kabul edenler ki, veya münâfıkça bir şekilde İslâm görünenler ki: (kendilerine hidâyet besbelli oldukları) İslâmiyet’in hakkiyyeti, onun bir hidâyet yolu olduğu birçok açık, parlak mûcizeler ile, deliller ile besbelli oldukları (sonra arkaları üzerine dönüverdiler) dinden döndüler, küfrlerini meydana koydular (onlar için şeytan) o dönmelerini, İslâmiyet’e muhalif cephe almalarını (süslemiş) güzelce bir hareket etmiş gibi göstermiş (ve onları uzunca emellere düşürmüştür.) bu dinsizliklerinden dolayı dünyada nice nîmetlere, lezzetlere nâil olacaklarını şeytan onlara telkin etmiştir.

(Bunun sebebi şudur ki:) O dinden dönenlerin, münâfıkların öyle küfre düşmeleri şundan ileri gelmektedir ki: (onlar, Allah’ın indirdiğini kerîh görenlere) Kur’an-ı Kerim’e karşı büyük bir nefret, düşmanlık besleyen müşriklere, Ben-i Kureyza, Ben-i Nâdir gibi Yâhudî tâifelerine gizlice (dediler ki: Biz size bâzı emirde itaat ederiz) Peygambere düşmanlık hususunda, müslümanları cihâddan men hususunda size yardımda bulunuruz, sizin galip gelmenizi temine çalışırız. (halbuki, Allah, onların bütün gizli konuşmalarını biliyor.) Onlar, kendilerinin o ihanetini, o alçaklığını müslümanlardan gizli tutabileceklerini mi sanıyorlar?. O ne cehâlet!. Allah Teâlâ, onların bütün o gizli sözlerini, hareketlerini elbette Peygamberine haber verir.

(Artık melekler) Ruhlarını almaya memur olan Azrail ve onun yardımcıları olan diğer ruhanî zâtlar (onların) o kâfirlerin, o İslâm düşmanlarının (yüzlerine ve arkalarına vura vura canlarını aldıkları vakit) o dinsizlerin (hâlleri ne olacak?.) kendilerini o felâket darbesinden, o ilâhî kahırdan nasıl kurtarabilecekler?. Böyle bir âkıbeti hiç düşünmezler mi?.

(Bunun sebebi de) O kâfirlerin böylece fecî bir âkıbete uğramalarını gerektiren şey de (şüphe yok ki, onlar, Allah’ın gazabını çeken şeye tâbi oldular) Allah’ın birliğini inkâr ettiler, Hz. Muhammed’in peygamberliğini tasdik eylemediler, şeytanın vesveselerine kapılarak en çirkin şeyleri güzel görerek yapmaya cür’et gösterdiler, (ve onun râzı olduğu şeyi) Cenab-ı Hak’kın rızâsına vesîle olan imân gibi, ibâdet ve itaat gibi şeyleri (hoş görmediler. Artık) Allah Teâlâ da (onların) bu kâfirce, düşmanca hâllerinden dolayı (amellerini mahv ediverdi.) meselâ: Bir müddet imân ile yaşamış iseler bilâhare kâfir olunca o imânları kendilerine bir fâide veremez bulunmuştur. Kâfirlik hâllerinde yaptıkları iyiliklerde, fakirlere yardımlarda uhrevî bir mükâfata sebep olamaz. Çünkü imâna dayalı olmayan bu gibi amellerin Allah katında bir kıymeti yoktur.

(Yoksa kalblerinde) Nifak gibi, fesatçı hareketlere meyil gibi mânevî bir (hastalık bulunanlar) içlerinde müminlere karşı kin ve düşmanlık besleyenler (sandılar mı ki, Allah onların kinlerini) o düşmanca kuruntularını (meydana çıkarmayacaktır?.) Yok, yok.. Elbette Cenab-ı Hak, elbette onların bütün gizli ve âleni hâllerini meydana çıkaracaktır, Yüce Peygamberine bildirecektir, o düşmanları eliboş ve ziyanda bırakacaktır. Nitekim bilâhare da öyle olmuştur. Nitekim Beraet sûresinde onların çirkin, rezil hâlleri haber verilmiş, bu münâsebetle o mübârek sûreye “Essuretülfazihe” adı da verilmiştir.

Bu mübârek âyetler, münâfıkların hangi şahıslardan ibâret olduğunu Cenab-ı Hak dilemiş olsa idi Peygamberine tamamen göstereceğini, bununla beraber Yüce Peygamber’in de o münâfıkları ifâde tarzlarından tanımakta bulunduğunu, Yüce Yaratıcının ise bütün kullarının amellerini bildiğini beyân buyuruyor. Hikmet sâhibi Yaratıcının kullarından sabırlı ve mücahit olan ile olmayanların belli olması, hâllerinin ortaya çıkması için onları cihâd gibi vazifeler ile imtihana tâbi tutacağını haber veriyor. Pek açık, parlak olan İslâmiyet’e, hidâyete rağmen küfre düşen, Peygambere muhalefetde bulunan, başkalarını da hidâyetten mahrum bırakmaya çalışan bir kısım cemaatlerin ilâhî dine bir zarar veremeyip kendi amellerinin yok olmuş olacağını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve eğer dilesek elbette onları) O münâfıkları Ey Yüce Resûl!, (sana gösteriveririz) Onların hangi şahıslar olduğunu sana bildiririz (de onları herhâlde simâlariyle bilirsin) münâfık olduklarını gösteren alâmetleri apaçık bir hâle getirmiş oluruz. Fakat münâfıkların bir kısmı böyle apaçık bir şekilde hikmet gereği bildirilmemiştir, onların hâlleri dünyada örtülmüştür. Onların bir kısmı samimi müslüman olan akrabalarının o yüzden müteessir olup mahcup olmalarına sebebiyet verilmemiştir. Bununla beraber deniliyor ki: Bu âyet-i kerîmenin inmesinden sonra bütün münâfıklar, Resûl-i Ekrem’ce malûm olmuştur, onları yüzlerinden tanımakta bulunmuştur. İşte Cenab-ı Hak da buyuruyor ki: Ey Resûlüm!, (and olsun ki,) Muhakkak ki: Sen (onları lâkırdılarının üslûbundan da bilirsin) onların sözleri, samimî değildir, kinâyeli ve târizli lâkırdılardan ibârettir, söyledikleri şeylerin tersini yaparlar, görünüşte güzel sözler söylerler ki, o sözler haddizâtında çirkin şeylerdir, (ve Allah ise bütün amellerinizi bilir.) Samimi kullarının güzel işleri, münâfıkların da çirkin işleri Allah katında malûmdur. Herkesi ameline göre mükâfat ve cezaya erdirecektir. Bu ilâhî beyân, müminler hakkında bir müjdeyi kapsamaktadır.

(Celâlim hakkı için sizi) Ey Resûl-i Ekrem’in etrafında toplanmış insanlar!. (imtihana tâbi tutacağız) Sizi cihâd ile vesâir bâzı meşakkatli vazifeler ile mükellef tutmak sûretiyle hakkınızda hikmet gereği bir imtihan muamelesi yapılmış olacaktır. (Tâki, mücahid olanlar ile sabredici olanları bilelim) yâni: ilâhî emre uyarak cihâd gibi şiddetli işlere isteye isteye atılanlar, bir takım sıkıntılara karşı sabr göstererek ilâhî takdire teslimiyette bulunanlar, belli olsun, zâten Allah katında malûm olan bütün bu gibi şeyler, bir görme bilgisi ile de malûm bulunsun. bunlar, Cenab-ı Hak’kın muhterem kullarınca da bilinmiş olsun, (ve sizin haberinizi de deneyeceğizdir.) Onları da açığa çıkaracağız. Onların güzelleri ile çirkinleri meydana çıkmış olacaktır. İbrâhim Bin-i Leş’es diyor ki: Fudeyl Bin-i İlyâs, bu âyet-i kerîmeyi okudukça ağlar ve derdi ki: Allah’ım!. Bizi imtihan buyurma, çünkü: Bizi imtihan eder isen rüsvay etmiş ve bizim perdelerimizi yırtmış olursun. Yâni nice kusurlarımız meydana çıkarılmış olur.

(Şüphe yok, o kimseler ki, kâfir oldular) Allah’ın birliğini, Hz. Muhammed’in peygamberliğini inkâr ettiler (ve Allah yolunda) insanları (men ettiler) İslâm dinini kabul etmelerine engel kesildiler (ve kendilerine hidâyet apşikâr belli olduktan sonra) Son Peygamberin risâleti hakkında nice deliller, mûcizeler zuhura geldiğini müteâkip (peygambere muhalefetde bulundular) öyle muhterem ve Allah katından desteklenmiş bir zâta karşı düşmanlık gösterip durdular (elbette) onlar, o fenâ hareketleriyle (Allah’a) O Yüce Yaratıcının dinine, Peygamberine (hiçbir zarar vermiş olmadılar) onlar kendilerini ebedî zararlara aday bırakmış oldular ve bunun farkında bulunamıyorlar. (ve) Yüce Allah (onların) o kâfirlerin (amellerini ibtâl edecektir.) onlar, dünyada güzel işler yapmış olsalar da bunların Allah katında bir kıymeti yoktur, çünkü imâna dayalı değildir veyahut onların İslâmiyet aleyhindeki hareketleri, hileleri kendilerine bir fâide vermeyecektir, hepsi de yok olup gidecektir, kendileri için birer ceza sebebi teşkil etmiş bulunacaktır.

Bu mübârek âyetler, müminlerin Allah Teâlâ’ya ve Yüce Peygamber’e itaat edip amellerini ibtâl etmemelerini emrediyor. Kâfirlerin, dinin yayılmasına mâni olanların da ilâhî mağfiretden mahrum kalacaklarını ihtar buyuruyor. Yüce değere sâhip olan müminlerin düşmanlara karşı sertlik gösterip, zâfiyet göstermemelerini emir ve tavsiye buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ey imân etmiş olanlar!.) Ey İslâm dinine girmiş bulunanlar!. (Allah’a itaat ediniz) onun bütün emirlerine, yasaklarına riâyetde bulununuz, (ve Peygamber’e itaat ediniz) Onun gösterdiği yolu tâkibediniz, ona muhalefette bulunmayınız. Çünkü bir Peygambere muhalefet, onu Peygamber göndermiş olan Allah’a muhalefet demektir. Ona itaat de Hak Teâlâ’ya itaatten başka değildir. (ve) Güzel (amellerinizi) şek ve şüphe ile, kibir ve riya ile, büyük günâhlardan olan diğer günâhları işlemek ile (ibtâl etmeyiniz) meselâ: Bir kimse, senelerce imân ve ibâdet dairesinde yaşadığı hâlde bilâhare küfrü, nifakı gerektiren bir harekette bulunsa ve tevbe ve istiğfar etmeden ölse ebedî azabı hak etmiş olur. Vaktiyle olan imânı, ibâdetleri ibtâl edilmiş bulunur. Binaenaleyh bu gibi pek korkunç hâdiselerden son derece sakınmalıdır.

(Muhakkak o kimseler ki, kâfir oldular) İslâm dininden mahrum kaldılar (ve Allah yolundan men ediverdiler) İslâmiyet’i kabul etmek isteyenleri o saadetten mahrum bırakmaya çalıştılar, kendi dinsizliklerini yaymaya çalışıp durdular (sonra da onlar) İslâm dinini kabul etmeksizin, dinsizliklerinden dolayı tevbe ve istiğfar etmeksizin (kâfir olarak öldüler) öyle dinsiz bir hâlde hayatları sona ermiş bulundu (artık Allah, onlar için mağfirette bulunmayacaktır.) onları ebedî şekilde azaplandıracaktır, dünyadaki o kâfirce hâllerini mahşer âleminde örtmeyip teşhir buyuracaktır. Bu âyet-i kerîme, Ashâb-ı Felib hakkında, yâni: Bedr savaşında öldürülmüş ve pis cesetleri “Felib” denilen kuyuya atılmış olan müşrikler hakkında nâzil olmuş ise de hükmü bütün kâfirlere şâmildir.

Kâfirlerin Allah katında ne kadar yerilmiş, ne derece kahredilmiş oldukları beyân buyurulmuş oluyor. (Binaenaleyh) Ey müslümanlar!. Siz o zelîl şahıslara karşı (zâfiyet göstermeyiniz) onlar ile cihâddan korkup kaçmayınız, onların görünür varlıklarına kıymet vererek kendi şeref ve şânınızı ihlâl edecek hareketlerde bulunmayın (ve sizler en üstün) onların üstünde bir mevkie sâhip, haddizâtında galibiyetle nitelenmiş (olduğunuz hâlde) onları (sulha dâvet etmeyiniz) kendinizi sulha muhtaç gibi göstermeyiniz, celâdet ve yiğitliğinizi muhafaza ediniz (ve Allah sizinle beraberdir) Allah’ın yardımı size yönelmiş bulunmaktadır (ve) Kerem Sâhibi Yaratıcınız (size amelinizi eksiltmez.) din yolundaki, cihâd sahasındaki çalışma ve gayretinizin mükâfatını tamamen görürsünüz, lâyık olduğunuz sevaplara kavuşursunuz. Ancak dinsizler hakkındadır ki, onların dünyada bâzı güzel muameleleri bulunsa da bunların uhrevî bir kıymeti yoktur. Onlar, o yüzden âhirette bir sevaba nâil olamayacaklardır. Çünkü imândan mahrumiyetleri, bu sevaba mânidir. § Vetr; Gâib, zâyi, noksan etmek demektir. Oğlu ve kardeşi gibi bir yakını öldürülerek tek başına bırakılmış kimsenin hâline “vetr” denilmiştir.

Bu mübârek âyetler, bir yok olan gölgeden ibâret olan dünya hayatının mahiyetini bildiriyor. Bu hayata kapılmayarak imân ile, takvâ ile vasıflanmış olanların mükâfatlara nâil olacaklarını müjdeliyor. Cenab-ı Hak’kın insanlardan bütün mallarını Allah yolunda fedâ etmelerini istemediğini, böyle bir istek olmuş olsa birçok kimselerin cimrilik göstererek kötü düşüncelerinin meydana çıkarılmış olacağını ihtar buyuruyor. Allah Teâlâ’nın bütün mahlûkatından müstağni olup insanların ise muhtaç kimseler bulunduklarını ve ilâhî dinden dönenlerin yerlerine başka seçkin, dinlerinde sâbit kimselerin getirileceğini şöyle beyân buyurmaktadır, (şüphe yok ki: Dünya hayatı bir oyundur) Ömrün boş yere zâyi olmasına sebebiyet veren, gelecek için bir fâide temin etmeyen bir harekettir, (ve bir eğlencedir) İnsanı mühim işlerden alıkoyan, sebâtı bulunmayan, mânevî menfaatten uzak bulunan, çabucak yok olup giden bir vakitten ibârettir. Asıl hayat, sâhibini diyanet ve fâzilet dairesinde yaşatan pek hayırlı bir varlıktan ibâret bulunmaktadır. (ve eğer) Ey insanlar!. Siz bu dünyada iken (imân ederseniz ve sakınırsanız) üzerlerinize düşen vazifeleri ifâya çalışırsanız, gerektiğinde cihada atılarak sebât ve metanet gösterirseniz, Cenab-ı Hak da size (ücretlerinizi verir) o güzel amellerinizin mükâfatını ihsân buyurur (ve sizden) bütün (mallarınızı da istemez.) sizi müşkül bir durumda bırakacak bir fedakârlıkla da mükellef tutmaz, bütün mallarınızı harcamanızı size emretmez. Ancak mallarınızın kırkta biri kadar nispeten az bir miktarını hak yolunda fedâ etmenizi size emreder.

Ey insanlar!. (Eğer) Allah Teâlâ (sizden onların) mallarınızın (hepsini istese de size ısrarda bulunsa) bütün servetinizi veriniz diye sizi kesin bir şekilde mükellef tutsa siz (cimrilik gösterirsiniz) birşey vermek istemezsiniz (ve) Allah Teâlâ veya sizin o cimriliğiniz (sizin kinlerinizi meydana çıkarmış olur.) öyle bir fedakârlıkla emre karşı içerinizde bir nefret, bir düşmanlık duyarsınız, kendinizin kötü hâlleri meydana çıkmış olur.

(İşte) Ey muhataplar!, (sizler o kimselersiniz ki, Allah yolunda infakta bulunmaya dâvet olunursunuz da) Zekât vermekle, gâzilere yardımda bulunmakla, İslâmiyet’e hizmet etmekle mükellef olursunuz da (sizden kimi, cimrilikte bulunur) öyle hak yolunda fedakârlıkta bulunmaktan kaçınır, cimrilik gösterir durur (halbuki, kim cimrilikte bulunursa şüphe yok ki, kendi nefsi için cimrilikte bulunmuş olur) çünkü o cimriliğin zararı kendi nefsine âittir, o yüzden kendisini sevaptan, Allah rızâsına nâil olmaktan mahrum bırakmış olur. (ve Allah ganidir) O hâşâ kimseye muhtaç değildir, O kullarının mallarını vermelerine ihtiyaçtan yücedir, bütün varlıklar, onun birer kudret eseridir, (sizler ise) Ey insanlar!. Şüphe yok ki, (fakirlersinizdir) hepiniz de o Yüce Yaratıcıya muhtaçsınızdır (ve eğer siz kaçınırsanız) Allah Teâlâ’ya itaatdan, O’nun ahkâmına riâyetden yüz çevirirseniz, sizi helâk eder, sonra (sizden başka bir kavmi) sizin yerinize (tebdil eder) sizin yerinize birçok seçkin kimseleri İslâm şerefine nâil kılar (sonra onlar) o seçkin zâtlar (sizin emsâliniz olmazlar) onlar, sizin gibi cimrilik göstermezler, ilâhî emirlere, yasaklara muhalefetde bulunmazlar. Nitekim de öyle olmuştur. Mâide sûresindeki (54)cü âyet-i kerîmeye de müracaat!. Evet.. Vaktiyle Resûl-i Ekrem’e karşı cephe alan bir nice kabîleler, ilâhî kahra uğramışlardır, onların yerlerine pek seçkin kavimler, cemiyetler gelmişlerdir. Ensâr-ı Kirâm bu cümledendir. Daha sonra doğu ve batıya İslâmiyet’i kabul edib onunla övünen, onun hükümlerine riâyetkâr bulunan nice milletler de, zümreler de meydana gelmiştir. Hâlâ da birçok milletler arasında İslâmiyet’i kabul eden zâtlar görülmektedir. İşte bu sûreyi mübârekeyi tâkibeden “Feth sûresi” de müslümanların ilâhî yardıma nâil olacağını müjdelemektedir. Kısaca: İslâm dini pek yücedir, kıyamete kadar müslümanlar bulunacaklardır, İslâm dinine girmekle, hizmetle iftihar edeceklerdir. Böyle mukaddes bir dine kavuşmamızdan dolayı biz Türkler de Yüce Yaratıcımıza dâima şükrân sunmada bulunmayı bir kulluk vazifesi biliriz. Hak Teâlâ Hazretleri bizleri bu şereften, bu pek yüce nîmetten mahrum bırakmasın Âmin.. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.