Kur'ân-ı Kerîm'in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri (yalnız tefsir katmanı) — Feth 48:1 – Vakıa 56:96

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in pek parlak bir fethe muvaffak olduğunu ve bu vesîle ile ilâhî mağfirete mükemmel nîmete nâil, sırat-ı müstakimi tâkibe muvaffak ve pek izzetli bir zafere mazhar olacağını müjdeliyor. Müminlerin kalblerine sükûnet ihsân edilerek bununla imânlarının en kuvvetli bir mertebede bulunacağını ve göklerdeki ve yerdeki orduların bilen, hikmet sâhibi olan Allah Teâlâ’ya âid bulunduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Peygamberlerin iftiharı! (Muhakkak ki: Biz sana bir apaçık fetih ihsân ettik.) Seni parlak bir zafere bir galibiyete nâil kıldık. “Feth” kelimesi, lûgatte açmak, düğümü çözmek mânasınadır. İstılahta bir beldeyi sulh veya harb yoluyla elde etmektir. Bu tâbir, mânevîyatta da kullanılır. Bir üzüntüyü gidermeğe ve bir meseleyi hâlletmeye de feth denilmektedir. Mübîn; âşikâr, parlak, açık, keşfeden, meydana çıkaran ve ayıran gibi mânalarını ifâde eder. Bu sûredeki fetih’ten maksat nedir? Bu hususta çeşitli görüşler vardır. Cumhur’a göre bundan maksat, Hudeybiyye barış anlaşmasıdır. Şöyle ki: Resûl-i Ekrem Sallallâhü Aleyhi Vesellem Efendimiz, hicretinin altıncı senesinde bin dörtyüz kadar Ashâb-ı kirâmı ile Medine-i Münevvere’den çıkmış, Umre, yâni: ifâsı sünnet-i müekkede olan bir hacda bulunmak maksadiyle Mekke-i Mükerreme tarafına yönelmişti. Fakat Mekke’deki müşrikler bundan haberdar olunca bir ordu ile şehrin dışına çıkmış, Hudeybiyye denilen mahâlde toplanarak müslümanların Mekke-i Mükerreme’ye girmelerine mâni olmaya karar vermişlerdi. Hz. Osman ile on zât, Mekke-i Mükerreme’ye gönderildi, Hz. Peygamberin maksadının cihâd olmayıp Beytullah’ı ziyaretten ibâret olduğu bildirildi. Buna rağmen Mekkeliler, bu ziyarete râzı olmadılar, içlerinden bâzı kimseler, Resûl-i Ekrem ile Ashâb-ı kirâm’ını gelip gördüler, kalblerinde bir korku meydana geldi, Mekkeliler dönüp gidince müslümanların kudret ve yiğitliklerini Mekke’deki müşriklere anlattılar, sonunda bir barış anlaşmasına karar verdiler. Bu anlaşmaya göre Ashâb-ı kirâm, o sene Beytullah’ı gidip ziyaret etmeyecekler, ertesi sene gelip üç gün içinde ziyaret edebileceklerdi. Resûl-i Ekrem, böyle bir anlaşmayı kabul buyurdu. Bu müsâlehadan dolayı bâzı Ashâb-ı kirâm üzülmüşlerdi, Beytullah’ı ziyaret etmeden Medine-i Münevvere’ye dönüyorlardı. İşte o sırada “İnnâ Fetahna..” yüce sûresi nâzil olmuş, müslümanların mahzun kalblerine ferahlık vermiş, bir Feth-i mübîn’in gerçekleşeceğini müjdelemiştir. Hattâ Resûl-i Ekrem Efendimiz, Ashâb-ı kirâmına hitaben: “Vallâhi bana bu gece bir sûre nâzil oldu ki: O, bence güneşin üzerine doğduğu herşeyden daha sevgilidir.” diye buyurmuş ve bu mübârek sûreyi okumuştur. Evet.. Bu barış anlaşması, müslümanlar için bir fütuhat mukaddemesi idi. Çünkü: O zamana kadar müslümanların, kuvvetli bir varlık teşkil ettiğini bilip itiraf etmeyen müşrikler, bu anlaşmayı yapmakla müslümanların bir kuvvet, bir hükümet teşkil etmiş olduklarını tasdikte bulunmuş oluyorlardı. Bu barış anlaşmasını müteâkip müslümanlar daha ziyade kuvvet tedarikine ve etraftaki kabîleler ile görüşerek onları İslâm dinine getirmeye muvaffak oldular. Bunu müteâkip birçok zaferler, yardımlar yüz göstermiş oldu. Maamafih bu müjdelenen fetihten maksat, bâzı zâtlara göre Hayber’in fethidir. Hayber, Medine-i Münevvere’nin Şam tarafında ve dört konak ötesinde bulunan bir büyük şehirdir ki, Yahudî’lerin ellerinde bulunuyordu, bunlar da müslümanlar için pek zararlı bir durumda idiler. Resûl-i Ekrem Efendimiz Hudeybiyye’den dönüşünden sonra yirmi gün kadar Medine-i Münevvere’de ikâmet buyurmuş, sonra bin dörtyüz piyade ve iki yüz süvari ile Hayber tarafına gitti. Nihâyet muharebe neticesinde, Hayber kaleleri birer birer fethedildi, birçok ganîmetler elde edildi. Bu fethten maksat, bâzı müfessirlere göre de Mekke-i Mükerreme henüz feth edilmemişti. Fakat bu feth, Allah katında takdir edilmiş olduğu için o anda olmuş gibi gösterilmiştir. Şöyle ki: Hudeybiyye Müsâlehasından sonra Mekke’deki müşrikler, bu anlaşma hükümlerine muhalefetde bulunmuşlar, Resûl-i Ekrem ile aralarında anlaşma ve güvence bulunan Huzâa’ kabîlesine tecâvüz ederek onlardan yirmi üç kişiyi öldürmüşlerdi. Resûl-i Ekrem ise Huzâa’ kabîlesine yardım edeceğine dâir söz vermişti. Binaenaleyh Hz. Peygamber’in hicretinin sekizinci senesi on ikibin kadar askerden müteşekkil bir ordu ile Mekke-i mükerreme tarafına yönelmiş, bâzı gaileler giderilerek savaşmadan Mekke-i Mükerreme’yi feth etmiş, İkrime İbn-i Ebû Cehl, Safvan İbn-i Ümiyye ve Hz. Hamza’nın kâtili olan Vahşî gibi bâzı şahıslar müstesnâ olmak üzere diğer ahâli hakkında umumi afv ilân buyurmuştur. Ve Beytullah’ı ziyaret edip oradaki üçyüz altmış putu kırdırıp atmıştır.

Yüce Peygamber Hazretleri böyle bir şerefli feth’e muvaffak olmuştur. Bunun sebep ve hikmetine işâret için de buyuruluyor ki: Ey Kâinatın efendisi! Sen böyle bir zafere muvaffak oldun (Tâki Allah) Teâlâ Hazretleri (senin için günâhından geçmiş ve sonraya kalmış olanı mağfiret etsin) yâni: Senin yüksekliğine göre bir kusur sayılabilecek bir olay meydana gelmiş ise onu Cenab-ı Hak af ve setr buyursun. Gerçek şu ki, o yüce peygamber mâsumdur, ondan kasten bir günâh meydana gelmeyeceği muhakkaktır, onun hakkındaki mağfiret, bir fevkalâde lütuftan ibârettir, veya onun ümmeti hakkındaki mağfiret demektir, Çünkü ümmetinin mazhar olacağı bir mağfiretten o Yüce Peygamber çok ziyade memnun olur. Bir de bu mağfiret, bir mühim nükteyi içermektedir ki: O da Peygamber olan zâtın da bir insan olduğuna ve Allah’ın korumasına muhtaç olup ilâhlık vasfına sâhip bulunmadığına işâretten ibârettir. (ve) Ey saadet sâhibi Peygamber!, (seni dosdoğru bir yola iletsin) Diye öyle bir açık fethe nâil kılmıştır. Tâki: Risâlet vazifeni açık, pervasız bir şekilde ifâya ve sana tâbi olanları bir hidâyet sahasına ulaştırmaya muvaffak olasın, fütuhatı müteâkip de risâlet vazifeni pek güzel bir şekilde devam ettirmeye muvaffak bulunasın.

(Ve) Ey Kâinatın efendisi!. Sen öyle pek parlak bir fethe mazhar oldun, tâ ki (Allah sana pek izzetli,) şerefli (bir zafer ile yardımda bulunsun) seni bütün düşmanlarına galip kılsın, İslâm dinini söndürmek isteyenleri pek şiddetli bir hezimete uğratsın. İslâmiyet’in galebesi tecellî edip dursun. Filhakika Hudeybiyye anlaşmasından sonra ilâhî yardım peşpeşe gelmiş İslâmiyet her tarafa yayılmaya başlamıştır. § Nasr = Nusret; Yardım, muavenet, bir kimsenin bir maksadına ermesini veya düşmanına galip gelmesini temin için gerçekleşen maddî veya mânevî yardım demektir.

(O, o) Yüce Yaratıcı (dir ki:) düşmanlariyle yüzyüze geldikleri bir sırada (mü’minlerin kalblerine sükûneti indirdi) onlara bir sebât, bir sükûnet, bir kalb kuvveti ihsân buyurdu. Onlar, Hudeybiyye Müsâlehası zamanında bir ruhî metanete sâhip idiler, Resûl-i Ekrem emretmiş olsa idi derhal müşrikler ile savaşa başlamak isterlerdi, diğer zamanlarda da büyük bir dinî sebât göstermişler, cihâd meydanlarına atılmaktan geri durmamışlardı. Evet Cenab-ı Hak, onlara öyle bir ruhî kuvvet ihsân buyurmuştu (tâki: İmânları ile beraber imân arttırsınlar) Resûl-i Ekrem’in onlara evvelce haber verdiği fütuhatın tecellîsini görerek kalblerindeki gaybî imân, görerek imân derecesine gelmiş olsun. Veyahut dinî vazifeleri ziyâdeleşmiş, bu vesîle ile de dinlerinin mükâfatına fazlasıyla nâil, bulunmuş olsunlar. Malûm olduğu üzere imân, kesin bilgi mertebesinde olan bir kalbi tasdikten ibârettir. Bu cihetle asıl imânda artıp eksilmek olamaz. Ancak güzel ameller ile imânın nûraniliği artar zevalden korunmuş olur. Bununla beraber yakinin (kesin bilginin) muhtelif mertebeleri vardır. Apaçık şeyler ile kapalı nazariyeler hakkındaki yakin, elbette ki, bir mertebe değildir. Nitekim beyazın da, aydınlığın da farklı mertebeleri vardır. Nitekim bir âyet-i kerîme de şu meâldedir: “Onlara bizim âyetlerimiz okunduğu vakit onlara imânı arttırır” (ve göklerin ve yerin orduları Allah içindir) bütün melekler, insanlar, cinler vesâir maddî, mânevî varlıklar, Allah Teâlâ’nın birer kudret eseridir, onun emr ve fermanına tâbidirler. O Yüce Yaratıcı, dilediği zaman din düşmanlarını elbette ki, kahr ve helâk buyurur, ehl-i İslâm’ı da zafere nâil kılar (ve Allah) şüphe yok ki, her şeyi (bilendir) hiçbir şey onun ilminden hariç kalamaz, bütün mahlûkatının hâllerini, amellerini tamamen bilmektedir ve o Yüce Yaratıcı (hikmet sâhibidir) bütün kâinattaki tasarrufları birer hikmete ve faydaya dayanmaktadır. İşte ehl-i imânı cihâd ile mükellef kılması da, birçok ibret dolu hâdiselerin zuhura gelmesi de birer ilâhî hikmet gereğidir. § Sekiynet; Sükûn, sebât, vekar, izzet, kalb yatışması, rahmet ve şefkat hissi, kalbe nûr ve kuvvet ve ferahlık veren güzel bir ruhî durumdur ki: İnsan bu sâyede meşrû maksadını temine çalışır, muvaffak olur.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem ile O’na tâbi olan ehl-i imânın haklarında tecellî edecek olan ilâhî lütfun, yardım ve zaferin hikmetine işâret ediyor ve onların hak yolundaki çalışmaları vesîlesiyle günâhlarının afv edilip cennetlere sokulacaklarını, ebedî bir kurtuluşa nâil olacaklarını müjdeliyor. Nifak ve şirk ehlinin de kötü inançları ve uğursuzca kuruntuları yüzünden ilâhî gazaba uğramış, lânete hedef olmuş, cehennemde ebedî şekilde cezaya uğramış olacaklarını ihtar ediyor. Allah Teâlâ’nın da bütün kuvvetlere sâhip, sonsuz bir izzet ve hikmetle vasıflanmış olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ, müminlere cihâd ile emretmiş, ehl-i imânı İslâm dininde sâbit kadem kılmış, kendilerini semâvî ve arzî kuvvetler ile desteklemiş, haklarında bir nice ilâhî tedbirler tecellî etmiştir. (Tâki: Mümin olan erkekleri ve imânlı olan kadınları) bu imânlarının pek büyük bir mükâfatı olmak üzere (altlarından ırmaklar akar cennetlere içlerinde ebedî kalıcılar olmak üzere girdirsin) o dindar kullarını böyle pek büyük bir selâmet ve saadete nâil buyursun (ve onlardan günâhlarını örtsün) insanlık icabı yapmış oldukları bir kısım kusurlarını, güzel inançları ve amelleri sebebiyle afv ederek onları cezalandırmasın. O kusurları cennete girmelerine aslâ engel bulunmasın, o kusurları bütün bütün unutulmuş, kendileri için bir mahcubiyet vesîlesi olmaktan çıkmış bulunsun, (ve bu ise) Böyle cennete girilmesi ve günâhlarının af edilmesi ve örtülmesi ise o ehl-i imân için (Allah katında pek büyük bir kurtuluş olmuştur.) O Yüce Yaratıcı tarafından takdir ve ihsân buyurulmuş olan en büyük bir zafer, bir ilâhî lütuf mahiyetinde bulunmuştur. Rivâyete göre yukarıdaki üç âyet-i kerîme, Yüce Peygamber efendimiz hakkında pek muazzam müjdeleri içermiş olarak inince Ashâb-ı Kirâm, o Yüce Peygamber’i tebrik etmişler, Yâ Resûlullâh!. Sen ilâhî mağfiret mazhariyetle müjdelenmiş bulunuyorsun, ne büyük saadet!. Yâ bizim için ne var?. Demişler, bunun üzerine işbu beşinci âyet-i kerîme nâzil olmuş Ashâb-ı Kirâm da ilâhî mağfiret ile müjdelenmişlerdir.

Evet.. Allah Teâlâ, müminleri zaferlere, muvaffakiyetlere nâil buyuracak ve cennetlere koyacaktır,Tâki, onları imânlarının, hak yolundaki çalışmalarının mükâfatına kavuştursun. (Ve Tâki, Allah hakkında kötü kuruntularda bulunan) Cenab-ı Hak’kın Peygamberine ve mü’min kullarına yardım etmeyeceğini, onları muzaffer olarak Mekke-i Mükerreme’ye girdirmeyeceğini zan edip duran (münâfık erkekler ile münâfık kadınları da ve müşrik erkekler ile müşrik kadınları da cezalandırsın) o dinsizleri ehl-i İslâm’ın zafere kavuşmasını görmekle, İslâm dininin ufuklara yayılmasını anlamakla, İslâm erlerinin ellerine esir düşmekle, öldürülmeye mâruz bulunmakla dünyada cezaya uğratsın, âhirette de cehennem azabına mâruz bıraksın. Artık (o kötü hâdise, kendi üzerlerine geliversin.) müminler hakkında düşündükleri mağlûbiyetler, öldürülmeler ve esaretler, o inkârcıların başlarına gelsin, onlar ilâhî kahra uğrasınlar. (ve Allah, onlara gazab etmiş) Onlar Allah tarafından büyük bir gazaba mâruz kalmışlardır. (Ve onlara lânet eylemiştir) O dinsizler, Cenab-ı Hak’kın rahmetinden mahrum bırakılmışlardır, (ve onlar için cehennemi de hazırlamıştır.) Onlar kıyamette o cehenneme atılacaklardır, (ve ne fenâ bir uğranacak yer?.) O cehennem. Artık orada ebediyyen azap çekip duracaklardır. Bu âyet-i Kerîme de münâfıkların müşriklerden evvel beyân edilmesi, münâfıkların ehl-i İslâm hakkında müşriklerden daha ziyade zararlı olduklarına işâreti içermektedir. Çünkü, müşriklerin vaziyetleri malûm olduğu için onlara karşı ona göre cephe alınır. Münâfıklar ise nifaklarını sakladıkları için ehl-i İslâm’ı aldatmış, kendilerini müslüman göstererek İslâmiyet aleyhinde gizlice çalışmış bulunurlar, kendilerine karşı savunma tedbiri alınmamış olur, bu yüzden İslâm âlemi pek zararlara uğramıştır. “Daire” birşeyi kuşatan hâdise, birşeyin üzerine gelen felâket demektir, çok kere kötü ve hoş olmayan vak’a yerinde kullanılmıştır. “Şev” ve “süv” kelimesi de kötülük, fenâlık, azab, şer, yenilgi, fesat mânasınadır. “Daire-i süv” tâbiri bir dua cümlesi makâmında bulunmaktadır.

(Ve şu göklerin ve yerin orduları Allah’ındır) Bu orduları teşkil eden zâtlar, hâdiselerden bir kısmı, dindar olan zâtlar hakkında birer rahmet vesîlesidir. Diğer bir kısmı da dinsizler hakkında azabların tatbikine memurdurlar. Bu nükteye işâret için bu ordular, iki defa bildirilmiştir, (ve Allah, bir azîzdir) Her şeye galibtir, dinsizleri böyle cezalandırmağa da fazlasıyla kaadirdir. Ve o Yüce Yaratıcı, (bir hakîmdir) mahlûkatı hakkındaki bütün takdirleri, tedbirleri birer hikmet muktezası bulunmaktadır. Buna inanmışızdır. Rivâyet olunuyor ki: Hudeybiyye sulhu yapılınca münâfıklardan İbn-i Übey demiş ki: Muhammed -Aleyhisselâm- zannediyor mu ki: Mekke ahalisiyle sulh yapınca veya Mekke’yi fethedince O’nun için artık düşman kalmayacak!. Fâris ve Rûm milletleri nerede?. Bunun için bu âyet-i kerîme ile buyurulmuş oluyor ki: Allah’ın göklerdeki ve yerdeki orduları, Fâris ve Rûm kuvvetlerinin pek ziyade üstündedir. Hak Teâlâ dileyince onları kahrederek yine Peygamberini, İslâm ordularını muzaffer buyurur. Yüce Yaratıcının kudret ve azametini bir kere düşünmeli değil midirler?.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in ne gibi vasıflar ile Peygamber gönderilmiş olduğunu bildiriyor ve O’nun bu gönderilmesindeki fâidelere, kulluk vazifelerine işâret buyuruyor. Ve Hudeybiyye’de yapılan bîy’atin ehemmiyetini ve bu bîy’ate muhâlefet edenlerin kendi nefsleri aleyhine hareket etmiş olduklarını ve bu ahda riâyet edenlerin de büyük bir mükâfata nâil olacaklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. (Şüphe yok, ki, biz) Yâni: Güçlü ve hikmet sâhibi olan Yüce mâbud (seni bir şâhid) olarak gönderdik. Sen Allah’ın birliğine, İslâm dininin hak olduğuna şahadet etmektesin, kendilerini ilâhî dine dâvete memur olduğun kimselerin imânlarına, itaatlerine ve küfr ile isyânlarına kısmen bizzât ve kısmen de koruyucu melekler vasıtasiyle bir şâhid olmak üzere gönderilmiş bulunmaktasın, (ve) Seni (bir müjdeci) olarak gönderdik, İslâm dinini kabul edenleri cennetler ile ve bir nice nîmetler ile müjdelemektesin (ve) seni (bir korkutucu olarak gönderdik) sana itaat etmeyip ilâhî dinden mahrum kalanları da ilâhî azap ile korkutmakla mükellef bulunmaktasın. Senin risâletin, bütün insanlık hakkında bir selâmet ve saadet vesîlesidir. Sen insanlara hidâyet yolunu göstermekte, onları irşâda çalışmaktasın. Ne yüce bir vazife!.

Evet.. Ey Allah’ın Kulları!. Size öyle yüce bir Peygamber gönderilmiştir. (Tâki, siz Allah’a ve O’nun Peygamberine imân edesiniz) O’nun yüksek tebligâtı sâyesinde güzel inanca, güzel amellere nâil olasınız, İslâm dini ile şereflenmiş bulunasınız (ve O’na) O Yüce Yaratıcıya yâni: O’nun mukaddes dinine, Peygamberine (yardımda ve tebcilde) saygı ve ihtiramda (bulunasınız) hak yolunda mücadeleye devam edesiniz (ve O’nu) o yüce mâbudu (sabah ve akşam tesbîh edesiniz) yâni: Dâima tevhîd ve tenzihte bulunasınız, özellikle gündüz ve gece namazlarına devamda bulunasınız bu gibi kulluk vazifelerini ifâ ederek din nûruna, ilâhî lütfa nâil olabilesiniz. İşte Resûl-i Ekrem’in insanlığa bir Yüce Peygamber olarak gönderilmesi, böyle pek yüce hikmetleri, faydaları mutazammındır. Artık öyle bir büyük peygamberin gösterdiği yolu tâkibetmek, O’nun mübârek tebligâtına hakkiyle riâyette bulunmak, bütün insanlık için en lüzumlu, en fâideli bir vazife değil midir?.

İşte Hak Teâlâ Hazretleri bu cihete işâret için buyuruyor ki: Ey Yüce Resûl!. (Şüphe yok, sana bîy’at edenler) Sana tâbi olup emirlerin doğrultusunda hareketlerini tanzim eyleyenler, özellikle Hudeybiyye seferi esnâsında bir ağaç altında toplanarak müşriklere karşı savaşa atılmayı üstlenen Ashâb-ı Güzîn (muhakkak ki, Allah’a bîy’at ederler) Çünkü Cenab-ı Hak’kın Resûlüne itaat. Allah Teâlâ’ya itaat demektir. O Yüce Peygamberin bütün emirleri, teklifleri, Allah içindir. O aslâ hevadan birşey konuşup teklif etmez (Allah’ın eli) kudret ve azameti (onların) o Peygamber ile biatlaşmada bulunan zâtların (ellerinin üstündedir) onları destekler, muvaffakiyetlere nâil kılar, onları o bîy’atlarının üstünde mükâfatlara kavuşturur (artık kim) bu hakikati takdir edemez de ahdını bozar, yaptığı biatta sebât etmezse (kendi aleyhine bozmuş olur) onun zararını kendisi görür, Allah Teâlâ da, onun Peygamberi de ondan müstağnidir, (ve) Bilâkis (her kim de Allah ile üzerine sözleşmede bulunduğu şeyi yerine getirirse) Cenab-ı Hak’kın emrine riâyeten onun Peygamberi ile yapmış olduğu bîy’at hükümlerine riâyette bulunursa (ona da) öyle yaptığı ahda, verdiği söze riâyetkâr olan mümine de Allah Teâlâ (büyük bir mükâfat verecektir.) onu âhirette cennetlere nâil buyuracaktır, nice makâmlara kavuşturacaktır. İşte hak yolunda yapılan bir taahhüde riâyetin pek büyük karşılığı!. “Mubayaa”: Lûgatte iki kimse arasında yapılan bir alım satımdan ibârettir. Sonra benzetme yoluyla ahd’e, muahede’ye misak’a da mubayaa ve bîy’at denilmiştir. Bu âyet-i kerîmedeki mubayaadan maksat, tefsircilerin çoğuna göre Hudeybiyye esnâsında yapılan bir bîy’at’den ibârettir. Şöyle ki: Resûl-i Ekrem Efendimiz, Hudeybiyye mevkiine teşrif edince Hıraş İbn-i Ümiyyet-i Huzaî Mekke-i Mükerreme’deki Kureyş tâifesine göndermişti, Hz. Peygamber’in maksadının savaş olmayıp sadece Beytullah’ı ziyaretden ibâret olduğunu onlara bildirmeğe memur olmuştu. Kureyş tâifesi o zâtı öldürmek istemişlerdi. Bâzı kabîlelerin araya girmeleriyle öldürülmekten kurtulmuştu. Dönüp durumu haber verince Resûl-i Ekrem, Hz. Ömer’i göndermek istedi, fakat kendisinin birçok düşmanları olduğu için Hz. Ömer, mâzeret gösterdi, bunun üzerine Hz. Osman gönderildi, o da gidip Yüce peygamber’in maksadını Mekke’lilere bildirdi. O mübârek zâtı bir müddet tevkîf ettiler, müslümanların arasında Hz. Osman’ın öldürüldüğü şâyi oldu. Bunun üzerine Resûl-i Ekrem, savaşı göze aldı, etrafında bulunan müslümanları bîy’ate dâvet buyurdu, bu zâtların adedi ondört bin kadardı, bir ağacın altında toplandılar, Hz. Osman’ın öldürülmüş olması takdirinde cihâda atılacaklarına, hiçbirinin bundan kaçınmayacağına dâir Resûl-i Ekrem ile biatlaşmada bulundular. Bu bîy’ati haber alan müşrikler korktular, anlaşmada bulunmak üzere bâzı kimseleri Hz. Peygamber’e gönderdiler, Hz. Osman’ın katledildiğine dâir şayianın da yalan olduğu anlaşılmıştı. Artık Peygamber Efendimiz, bir sene sonra gelip Beytullah’ı ziyaret etmek üzere Hudeybiyye müsâlehasını kabul buyurmuştu. Bununla beraber bu âyet-i kerîme’deki biat, mutlak, zikredildiğinden bundan evvel ve sonra yapılmış olan biatlara da şümulü vardır. Akabe bîy’atleri bu cümledendir. Malûm olduğu üzere Resûl-i Ekrem, Sallallâhü Aleyhi Vesellem Efendimiz, daha Mekke-i Mükerreme’de iken her sene Hac mevsimi şehrin dışına çıkar, her taraftan gelen hacılar ile görüşür, onlara İslâmiyet’i bildirir, müslüman olmalarını teklif buyururdu. Hz. Peygamber’in gönderilişinin on birinci senesinde yine Mekke-i Mükerreme haricine çıkmış, “Akabe” denilen bir tepede Medine-i Münevvere’den gelen bir cemaat ile görüşmüş, onlara İslâmiyet’i telkin buyurmuş, onlar da İslâmiyet’i kabul ederek Medine-i Münevvere’ye dönmüşlerdi. Bunlardan beş zât ile yine Medine-i Münevvere ahâlisinden diğer yedi zât, ertesi sene Hacc mevsiminde Mekke-i Mükerreme’ye gelmişler, Akabe mevkiinde Resûl-i Ekrem, ile görüşmüşler: “Allah Teâlâ’ya ortak koşmamak ve zinada, hırsızlıkta, iftirada bulunmamak, kız çocuklarını öldürmemek, hakkı müdafaadan çekinmemek üzere bir biatta bulunmuşlardı. Buna “birinci Akabe bîy’ati” denilmiştir. Hz. Peygamberin gönderilişinin onüçüncü senesinde de yine Medine-i Münevvere ahâlisinden yetmiş üç erkek ile iki kadın, Mekke-i Mükerreme’ye gelmişlerdi. Ebû Eyyûb-ül Ensarî Hazretleri de bunların arasında idi, Akabe mevkiinde Resûl-i Ekrem Efendimiz ile buluştular, bu defa da “ikinci Akabe” bîy’ati gerçekleşti. Şöyle ki: Peygamber Efendimiz, Medine-i Münevvere’ye hicret buyurduğu takdirde onu kendi nefsleri gibi muhafaza edeceklerine ve ona itaatde bulunacaklarına ve her türlü tehlikelere karşı İslâmiyet’i müdafaaya çalışacaklarına, müslümanların zayıflarına, fakirlerine yardım eyleyeceklerine dâir söz verdiler. Resûl-i Ekrem’in mübârek elini tutarak ahd-u misakta bulundular. Resûl-i Ekrem, Sallallâhü Aleyhisselâm de Medine-i Münevvere’ye hicret buyuracağını onlara müjdeledi. İşte bu onuncu âyet-i kerîme, bütün bu anlaşmaları kapsamaktadır.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem ile yapılan bir biata riâyet etmemenin, onun emrine muhalefetde bulunmanın mes’uliyetine işâret ediyor. Buna bir misâl olmak üzere bir kısım Bedevîlerin birer bahane ile Hz. Peygamber’e muhalefet ederek onunla beraber Hudeybiyye seferine katılmadıklarını ve o Yüce Peygamberin mağlûp olacağını zan etmiş bulunduklarını bildiriyor. Allah Teâlâ’ya ve O’nun Peygamberine itaat edenlerin mükâfatlara nâil olacaklarını müjdeliyor, muhalefette bulunanların da azablara uğrayacaklarını ihtar buyuruyor. Pek çok merhamet ve mağfiret sâhibi olan Yüce Allah’ın bütün kâinata sâhip olduğunu ve kulları üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunacağını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Peygamberlerin iftiharı!. (Bedevîlerden geri bırakılmış olanlar) Hudeybiyye seferine katılmayıp Hz. Peygamber ile beraber bulunmak şerefinden mahrum kalmış bulunanlar, bir mâzeret ileri sürmek maksadiyle (sana diyeceklerdir ki: Bizi mallarımız ve ailelerimiz oyaladı) mallarımızın idaresi, ailelerimizin korunması, geçiminin sağlanması bizi meşgul kıldı bu sefere katılmamıza engel bulundu, (artık) Ey merhamet sâhibi Yüce Peygamber!, (bizim için mağfiret dile) Cenab-ı Hak, bizi afv etsin, bizim muhalefetimiz öyle bir mâzeret sebebiyle zorunlu olarak meydana gelmiştir. Yoksa Hz. Peygamberin emrine muhalefet etmek, isyânda bulunmak maksadiyle vâki olmuş değildir. Allah Teâlâ ise onların bu iddialarını red ve yalanlamak için buyuruyor ki: (Onlar kalblerinde olmayan şeyi dilleriyle söylerler) Onların sefere katılmamaları için ciddi bir mâzeret, bir meşguliyet mevcut değildi ve onların mağfiret temennîleri de samimi değildir. Çünkü onlar, istiğfara muhtaç olduklarına kalben inanmış bulunmamaktadırlar. Binaenaleyh ey Yüce Resûl!. Onlara (de ki) ey boş yere mâzeret ileri sûren gâfiller!, (eğer) Cenab-ı Hak (sizin hakkınızda bir zarar dilerse) sizin mallarınızı, aile fertlerinizi helâk etmek, sizleri zarara uğramış bir hâlde bırakmak murâd buyurmuş olursa artık kim, bu zararı, bu felâketi sizden bertaraf etmeğe kaadir olabilir?, (veya) O Yüce Yaratıcı (sizin hakkınızda bir menfaat murâd ederse) mallarınızın, ailelerinizin korunması takdir edilmiş bulunursa size bir zarar vermeğe kim muktedir olabilir?, (artık) düşününüz (sizin için Allah’tan birşeye kim sâhip olabilir?.) hangi kimse, ilâhî irâdeye aykırı olarak size bir zararda veya bir menfaatte bulunabilir?, (doğrusu Allah Teâlâ işlediğiniz şeyden hakkiyle haberdardır.) Sizin bu geri kalmanız da böyle bildirdiğiniz mâzeretlere mebnî değildir, bilâkis bir kuşku ve nifaktan kaynaklanmış bir ruhî durumun eseridir.

(Hayır..) İleri sürdüğünüz mâzeret, doğru değildir, (siz sandınız ki, Peygamber ve müminler) müşrikler tarafından mağlûp edilip, tamamen öldürüleceklerdir. (ailelerine aslâ dönmeyeceklerdir) bundan dolayı siz muhalefette bulundunuz, kendi hayatınızı kurtarmak sevdasına düştünüz, böyle bir sû-i zânda bulunmaktan kendinizi alamadınız. (bu) Kötü kuruntu (kalblerinizde süslenmiş idi) şeytan, sizi böyle bir çirkin zânna düşürmüş, sizin bu sefere iştirâk etmenizi pek uygun bir hareket gibi size göstermişti (ve kötü bir zân ile zânda bulunmuştunuz) Cenab-ı Hak’kın Yüce Peygamberine yardım etmeyeceği, O’nu düşmanlarına karşı mağlûp, perişan bir hâlde bırakacağı hayâline kapıldınız (ve siz) ey böyle bir kötü zânda bulunan şahıslar!, (helâke mahkûm bir kavim oldunuz) Hak Teâlâ’nın gazabına lâyık, hayırlı işlerde bulunmak selâhiyetinden mahrum bir vaziyette kaldınız. O kötü zânnınızın müstelzim olduğu âkıbet, böyle mânevî bir helâkten ibârettir. Meğer ki, tevbe ve istiğfar edilmiş olarak inanç sağlamlaştırılmış olsun.

(Her kim ki,) Ey muhalefette bulunan güruh!. Gerek sizden ve gerek başkalarından herhangi bir şahıs ki, (Allah’a ve Peygamberlerine imân etmemiş olursa) böyle hem Allah Teâlâ’nın varlığını, birliğini hem de Hz. Peygamberin risâletini bilip tasdik etmezse, ilâhî dinden mahrum küfre mahkûm bulunmuş olursa (artık) öyle bir kimse bilsin ki (muhakkak biz) yâni: Yüce Allah öyle (kâfirler için bir çılgın âteş hazırlamışızdır.) onlar, cehennemde pek şiddetli bir âteş ile azap göreceklerdir.

Evet.. Allah Teâlâ, Her şeye kaadirdir, mülkünde dilediği tasarrufata selâhiyyetlidir, (ve Allah’ındır, o göklerin ve yerin mülkü) bütün onlarda tasarruf, hâkimiyet icrası, Allah Teâlâ’ya mahsustur, hiç kimse, onun irâdesine engel olamaz. O merhametli yaratıcı (dilediğini yarlıgar) tevbe ve istiğfar eden kulları, onun af ve örtmesine nâil olurlar, (ve dilediğini de azaba uğratır) Küfründen, nifakından ayrılmayan, günâhlarından dolayı nadim ve pişman olmayan kimseleri de lâyık oldukları azaplara kavuşturur. İlâhî hikmeti bunu gerektirmektedir. (ve Allah çok yargılayıcı, çok merhamet edici olmuştur.) bunun içindir ki: İnsanlığı aydınlatmak için, onlara doğru yolu göstermek için Peygamberlerini göndermiş, kitablarını ihsân buyurmuştur. Artık sizler de onun mağfiretine, merhametine lâyık olmak isterseniz kötü kanaatlerinizi bırakarak ciddi şekilde tevbe ve istiğfar etmelisiniz. Bütün bu husustaki ilâhî ihtarlar, insanlık hakkında birer ilâhî rahmet eseridir. Bunlardan bir an evvel istifâdeye çalışılmalıdır. Bu âyet-i kerîme, o muhalifleri tevbeye ve Resûl-i Ekrem’e itaate teşvik mahiyetindedir. O muhalifler ise bir kısım tefsirlerde beyân olunduğuna göre müslümanlığı kabul etmiş olan Cüheyne, Müzeyne, Gıfar, Eşca, Dil ve Eslem kabîleleridir. Bunlar, Kureyş, Sekif, Kinâne gibi müşrik kabîlelerden korktukları için Resûl-i Ekrem’in dâvetine icâbet etmemişler ve Resûl-i Ekrem’in savaşa atılarak mağlûp olacağını sanmışlardı. Halbuki: Peygamber Efendimizin bu seferi, bir savaş için değildi. Umre maksadiyle Beytullah’ı tavaf için yola çıkmış, Hedy denilen kurbanları da beraber götürmüştür, bunlar da Hz. Peygamber’in maksadının savaş olmadığını gösteriyordu. Bu muhaliflerin Benî Lihyan, Benî Gatfan gibi bir takım münâfıklardan ibâret olduğuna kaîl olan müfessirler de vardır. Molla Gurânî merhum bu cümledendir.

Bu mübârek âyetler, Hudeybiyye seferine katılmamış olan Bedevîlerin daha sonra ganîmet elde etmek için Hayber seferine iştirâk etmek talebinde bulunacaklarını ve bu katılmanın kabul edilemeyeceğini ve bu kabul edilememenin kıskançlıktan olduğunu söyleyeceklerini bildiriyor. Onların ileride şiddetli bir savaşa dâvet edileceklerini, ona iştirâk edenlerin mükâfatlara, ondan kaçınanların da büyük bir azaba uğrayacaklarını ihtar ediyor. Böyle bir savaştan kimlerin müstesnâ bulunduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (O geri bırakılmış olanlar) Ashâb-ı kîram ile Hudeybiyye seferine katılmamış olan Bedevîler (siz) ey Hudeybiyye seferinde bulunan seçkin Ashâb-ı Kirâm!. (ganîmetler elde etmek için) Hayber’e doğru (sefere gideceğiniz zaman) o Bedevîler (diyeceklerdir ki: Bizi bırakınız) bize müsaade veriniz (arkanızdan gelelim) sizi tâkib edip Hayber savaşına katılalım. Fakat onlar, Allah rızâsı için değil, ganîmet malı sevdasiyle bu savaşta bulunmak isteyeceklerdir. Binaenaleyh onlara böyle bir müsaade verilmeyecektir. Çünkü: (onlar Allah’ın kelâmını değiştirmek isterler) yâni Hudeybiyye seferinde bulunan zâtlar için vâ’dedilmiş ganîmetlere ortak olmak arzusunda bulunurlar. Bu ise ilâhî vâ’di, ilâhî takdiri değiştirmek gibi imkânsız bir talebte bulunmaktan başka değildir. Ganîmetler, yalnız Hudeybiyye’de bulunmuş olan zâtlara âidtir. Veyahut o Bedevîlerin bu Hayber seferinde iştirâk etmelerinin kabul edilemeyeceğine dâir bir ilâhî emir çıkmıştı, artık bu emre muhalif olarak onların iştirâki nasıl kabul edebilirdi?. Binaenaleyh ey Bedevîler!. (siz bize aslâ tâbi olamazsınız) bu Hayber savaşında bizimle beraber bulunamazsınız (işte sizin için Allah Teâlâ önceden böyle buyurmuştur.) Hayber ganîmeti yalnız Hudeybiyye’de bulunan zâtlara âidtir, artık siz bize tâbi olarak elde edilecek ganîmetlere ortak olamazsınız, (buna da) O Bedevîler (diyeceklerdir ki: Hayır.. Bizi kıskanıyorsunuz) öyle bir ilâhî emir yoktur, bizi sırf bir haset sebebiyle o ganîmetlerden mahrum bırakmak istiyorsunuz. Bunların bu câhilce iddialarını red için de Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (halbuki,) Öyle bir iddiada bulunan câhiller, münâfıklar (pek azdan başka birşey anlayamaz olmuşlardır.) onlar ancak dünyaya âid bâzı şeyleri anlayabilirler, dine âid işleri güzelce anlamaktan mahrum bulunmaktadırlar, onun içindir ki, öyle haset iddiasında bulunmak cehâletine cür’et göstereceklerdir.

Allah Teâlâ Hazretleri, Yüce Resûlüne emr ediyor ki: Resûlüm!. (O Bedevî’lerden geri bırakılmış olanlara de ki:) Eğer hak yolunda cihâda atılmak istiyorsanız, ileride birçok savaşlar vâki olacaktır ve (siz ileride şiddetli savaş ehli bir kavme dâvet olunacaksınızdır.) yâni: Fars ve Rûm kavimleri gibi, Hevazin ve Sekîf ve Müseylimetülkezzab’ın Ashâbı olup Yemame’de bulunan Ben-i Hanife gibi kuvvetli kavimlerden hangi biriyle cihâdda bulunmaya çağırılacaksınızdır. (onlar ile savaşta bulunursunuz veya onlar İslâmiyet’i kabul ederler) savaşa ihtiyaç kalmaz. Çünkü maksat, Allah’ın dinini yüceltmektir, bu elde edilince cihâda lüzum kalmaz (artık) öyle bir dâveti kabul ile (itaat ederseniz Allah Teâlâ size güzel bir mükâfat verir) dünyada ganîmetlere, âhirette de cennetlere nâil olursunuz, (ve eğer evvelce) Hudeybiyye seferinde (yüz çevirmiş olduğunuz gibi yine yüz çevirirseniz) yine cihâddan kaçınır iseniz, Yüce Yaratıcı (sizi bir acıklı azab ile azaplandırır) dünyada zillete, âhirette de cehennem azabına düşmüş olursunuz. Gerçekten de Kur’an-ı Kerim’in haber verdiği böyle pek şiddetli, kuvvetli savaşlar gerek Hz. Peygamber zamanında ve gerek Raşid hâlifeler zamanlarında vâki olmuş, birçok İslâm mücahitleri cihâd meydanlarına atılarak İslâm dinini yaymaya muvaffak bulunmuşlardı. Geleceğe âid bu haberleri vaktiyle müslümanlara müjdelemiş olan Kur’an-ı Kerim’in ebedî bir mûcize olduğu bu vesîle ile de sâbit olmuştur.

Cihâda katılmamayı mübâh kılan şeyler ise o Bedevîlerin iddia ettikleri şeyler değildir, onlar birer mâzeret sayılamazlar. İşte mâzeret teşkil edecek şeyleri Cenab-ı Hak bildiriyor: (Âma’ya güçlük yoktur) O cihâd ile mükellef değildir, savaştan geri kalabilir (ve topala güçlük yoktur) onun o hâli de cihâd ile mükellef olmaması için bir özür sayılır (hasta olanlara da güçlük yoktur) onlar da mâzeret sâhibidirler, cihâda iştirâk etmeyebilirler, İslâm dininde güçlük, zorluk bulunmadığı malûmdur. (ve) Artık bu bildirilen emirler, ve yasaklar hususunda (her kim Allah’a ve Peygamberine itaat ederse) onların bildirdiği dinî hükümlere, vazifelere riâyette bulunursa Cenab-ı Hak (onu) o itaatkâr kulunu (altından ırmaklar akan cennetlere girdirir) onu ebedî nîmetlere nâil buyurur (ve her kim de yüz çevirirse) itaatten kaçınırsa, bir özrü bulunmaksızın hak yolunda cihâda atılmak istemezse (onu da bir elîm azab ile azablandırır) âhirette cehennem âteşine sokar. Binaenaleyh her insan, uyanık bulunmalıdır, hak yolunda elinden gelen fedakârlığı esirgememelidir ki, hakikî geleceğini temin etmiş iyiler zümresine katılmış olabilsin.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem ile bir ağaç altında biatlaşmada bulunan müminlerden Cenab-ı Hak’kın râzı olduğunu ve onları bir fethe ve bir nice ganîmetlere nâil buyurduğunu bildiriyor ve O müminlere, ileride daha nice fetihler ve ganîmetlere nâil olacaklarını şöylece müjdeliyor. (And olsun ki, Allah, müminlerden râzı oldu.) Onları ilâhî rızâsına kavuşturdu. (o vakit ki, ağacın altında) toplanarak ey peygamberlerin iftiharı!, (seninle biatlaşmada bulunur oldular) Hudeybiyye seferi esnâsında bir ağacın altında toplanarak Resûlullâh ile biatlaşmada bulunan ehl-i imân, Cenab-ı Hak’kın yüce rızâsına nâil bulunmuş oldular. Bu sebepledir ki: Bu biatlaşmaya “Beyatürrıdvan” denilmiştir. Bu ağaçtan maksat ise yâ ümmi gıylan veya muz yâni: Semüre denilen sakız ağacı idi veyahut “Sidre” ağacı idi ki: Bunun kurutulan yaprakları sabun gibi kullanılır. Bu ağaç bir sene sonra gözden kaybolmuştur. Rivâyete göre bu ağaç hakkında çok hürmet gösterilmeğe başlanılmış, yanlış bir inanç yerleşmesin diye bunu Hz. Ömer kestirmiştir. Hudeybiyye bîy’atı için onuncu âyet-i kerîme’nin izahına müracaat!. Evet.. Hak Teâlâ Hazretleri (onların) o biatlaşmada bulunan samimi müminlerin (kalblerinde olanı bildi de) onların sadâkatleri, ahidlerine vefâ edecekleri Allah katında malûm bulunduğu için onların (üzerlerine o sekineti) o kalb huzurunu, o vicdan rahatlığını, o sulh sebebiyle emniyet içinde yaşayacaklarına âid kanaati (indirdi) onların yüreklerine öyle bir sükûnet verdi, (ve onları bir yakın feth ile mükâfatlandırdı.) onları o itaatlerine, sadâkatlarına bir mükâfat olarak Hayber’in fethine muvaffak buyurdu veyahut Mekke-i Mükerreme’nin veya “Hicr” diyârının fethine nâil kıldı. Alusî merhumun beyânına göre bundan maksat “Bahreyn” denilen yerdir ki, burası da Hz. Peygamber zamanında fethedilmiştir. Bu beldenin meyvelerinden Ashâb-ı Kîram uzun bir müddet istifâde etmişlerdir.

(Ve) Allah Teâlâ, o samimi müminleri ileride (alacakları birçok ganîmetler ile) de mükâfatlandırmıştır. Onlara nice fetihler ihsân buyurmuştur. Bu da ya Hayber veya Hicr veya Fars ile Rûm ganîmetleridir. (Ve Allah Teâlâ mutlaka bir galib, bir hakîm bulunmaktadır.) Hikmetinin gereğine göre her dilediğini vücuda getirebilir, din düşmanlarını da mağlûb ederek müslümanları fütuhata nâil buyurmaktadır. Her hâdise, o Yüce Yaratıcının kudreti altına dahil, hikmetine uygun bulunmaktadır.

Evet.. Ey bütün ehl-i imân!. (Allah Teâlâ size birçok ganîmetler vâ’d etmiştir ki, siz onları alacaksınızdır.) İslâm orduları, daha nice yerleri fethe muvaffak olacaktır, İslâmiyet, doğu ve batıya yayılıp duracaktır. Nitekim de bu fetihler, tarihan gerçekleşmiştir. Bununla beraber müslümanlar yalnız bu dünyevî nîmetler ile değil, asıl uhrevî nice ebedî nîmetlere kavuşacaklarına dâir de müjdelenmişlerdir. (bunu da) Böyle Hayber ganîmetini de (size çabucak verdi) veya biatlaşma ile barışa kavuşmayı da size bir ön mükâfat olarak ihsân buyurdu (ve sizden insanların ellerini çekti) Hayber ahâlisinin veya onların müttefikleri olan Bin-i Esed ve Getefan kabîlelerinin Medine-i Münevvere ahâlisine saldırmalarına meydan vermedi, onların kalblerine bir korku düşürdü, kendilerini savunmaya cesaret edemez oldular. Evet.. Cenab-ı Hak, böyle takdir buyurdu (ki, müminler için bir âyet olsun) Resûl-i Ekrem’in peygamberliğine ve O’nun Allah katında desteklenmiş bulunduğuna bir delil teşkil etsin, (ve) Ey müminler!, (sizi dosdoğru bir caddeye çıkarsın) Sizi İslâmiyet’te sebat edici kılsın, sizin basiretinizi, kalbi kanaati arttırsın, Tâki, her hususta Hak Teâlâ’ya tevekkül ve O’nun lütuf ve ihsânına güvenip temizce bir inanç ile yaşayasınız.

(Ve) Kerem Sâhibi Yaratıcı tarafından ehl-i imâna (bir başkası) da, diğer fetihler ve ganîmetler de vâ’d buyurulmuştur ki: (onların üzerine gücünüz henüz yetmemiştir.) Onları ey Ashâb-ı Güzîn!. Sizler henüz elde edecek değilsinizdir, onlar ilerideki müslümanlara nâsip olacaktır. O müslümanlara karşı Fâris ve Rûm kavimleri gibi ehl-i küfrün mağlûbiyetleri ileride vücude gelecektir. Yâhut ileride Huneyn gazvesinde “Hevazinden” bir nice ganîmetler elde edilecektir. (Allah Teâlâ onları) O inkârcı kavimlere âid yolları, varlıkları (muhakkak ki, kuşatmıştır) onları ilm ve kudret bakımından kuşatmıştır, onları müminlerin fethine mâruz bırakacaktır. (ve Allah Teâlâ herşey üzerine hakkiyle kaadir bulunmuştur.) binaenaleyh bu fütuhatı da, bu ganîmetleri de müslümanlara nâsip kılmaya -inanmışız ki- kaadirdir, bunlar mutlaka gerçekleşecektir. Nitekim de ileride gerçekleşmiş, bunları haber veren Kur’an-ı Kerim’in ebedî bir mûcize olduğu bu şekilde de tecellî etmekte bulunmuştur.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem’e karşı Mekke müşrikleri savaşa cür’et etmiş olsalar idi yenilgiye uğrayıp hiçbir yardımcı bulamayacaklarını bildiriyor. Müminlerin öyle bir ilâhî korumaya nâil olmalarının bir ilâhî âdet gereği olduğunu ve buna muhalif hareketlerin başarısızlığa uğrayacağını ihtar ediyor ve Cenab-ı Hak’kın Mekke vâ’disinde müşriklerin ellerini müminlerden, müminlerin ellerini de zaferden sonra müşriklerden def ve men ederek müminleri dünya ve âhirette selâmete, galibiyete nâil buyurmuş olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve eğer o kâfir olanlar) O Hudeybiyye anlaşmasına râzı olan Mekke müşrikleri veya Hayberlilere imdat edemeyen müttefikleri ey ehl-i İslâm!, (sizinle savaşta bulunacak olsalar idi) öyle bir savaşa cür’et gösterseler idi (elbette arkalarına döneceklerdi) Mağlûp ve perişan bir hâle geleceklerdi (sonra) da kendileri için (ne bir dost ve ne de bir yardımcı bulamazlarda hiçbir vakit kendilerinin imdadına koşacak bir kuvvete nâil olamazlardı.

Böyle Resûl-i Ekrem’in ve O’na tâbi olan zâtların düşmanlarına karşı korunması, muvaffakiyeti (Allah Teâlâ’nın öteden beri) diğer Peygamberler zamanından itibaren (süregelen âdeti) dir. Yâni: Bu, Cenab-ı Hak’kın bir hükmüdür, bir ezelî takdiridir, onun mübârek Peygamberleri ergeç dâima ilâhî yardıma mazhar olmuşlardır. (ve) Ey insan!. (Allah’ın âdeti için aslâ bir değişiklik bulamazsın) ilâhî âdet ilâhî emir ve yasak ne ise o öylece sürüp gider, onu kimsenin değiştirme ve bozmaya selâhiyeti olamaz. Özet olarak: Bu âyet-i kerîme ile işâret buyurulmuş oluyor ki: Son Peygamber Hazretleri de bir ilâhî sünnet gereği olarak Bedr savaşında olduğu gibi muvaffakiyetlere nâil olacaktır. Onun apaçık dini, bütün ufuklara yayılıp ona hiçbir kimse mâni olamayacaktır.

(Ve O, o) Yüce Yaratıcı (dir ki: Onların) Mekke müşrikleriyle diğer kâfirlerin (ellerini) ey Ashâb-ı Güzîn!. (sizden) Men etti (ve sizin ellerinizi de onlardan) o dinsiz düşmanlarınızdan (Mekke vâ’disinde) yâni: Mekke-i Mükerreme içinde veya Hudeybiyye’de veya “Ten’im” mahâllinde (çektirdi) aranızda savaş devam edip durmadı Ve ey müslümanlar!. (sizi onların) O kâfirlerin (üzerlerine muzaffer kıldıktan sonra) sizin daha ileri giderek o düşmanları büsbütün tenkil etmenizi takdir buyurmadı (ve Allah sizin bütün işlediklerinizi görücûdür) bütün kullarının fiillerini ve hâllerini bilicidir, onların varlıkları, bütün hareketleri ilâhî takdire dayanmaktadır, ilmi dairesinde yürümektedir. İnsanlar ise böyle geniş bir ilme sâhip değildirler. Binaenaleyh Yüce Yaratıcının kulları hakkındaki bütün takdirleri, tasarrufları bir ilm ve hikmete dayalı bulunmaktadır. “Bu âyet-i kerîmedeki zaferden maksat, bir rivâyete göre şu hâdisedir. Hudeybiyye seferi esnâsında Ebû Cehl’in oğlu İkrime ki sonradan müslüman olmuştur, beşyüz kişi ile Hudeybiyye vâdisine çıkmış, müslümanlara baskında bulunmak istemişti, fakat Peygamber Efendimizin gönderdiği bir kuvvet, onları yenilgiye uğratmıştı. Diğer bir rivâyete göre de Resûl-i Ekrem Efendimiz, Ashâb-ı Kîram’iyle Hudeybiyye civarında bulunurlarken düşman tarafından silâhlı seksen kişi bir sabah vakti Cebeli Ten’im tarafından inerek müslümanlara saldırmak istemişlerdi. Bunları müslümanlar yakaladılar, böyle bir zafer elde edildi. Fakat Yüce Peygamber Efendimiz bunları afv etti, serbest bıraktı, Celâleyn tefsirinde bildirildiğine göre Hz. Peygamber’in bu lütfu Hudeybiyye anlaşmasına sebep olmuştur. Veyahud bu zaferden maksat, Mekke-i Mükerreme’nin feth olunduğu gündeki zaferdir, İmam-ı Âzam bununla delil getirmiştir ki: Mekke-i Mükerreme, sulhen değil, unve’ten yâni kahr ve galebe sûretiyle feth olunmuştur.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem’in Mescid-i Haram’ı ziyaretine ve Hacc merasimini ifâ için kurbanların mahâlline gönderilmesine mâni olan kâfirler ile savaşta bulunmadığının sebep ve hikmetini bildiriyor. Şöyle ki: (Onlar) Vaktiyle Mekke-i Mükerreme’de bulunan ve onlara katılmış olan tâifeler (o kimselerdir ki: Kâfir oldular) Allah’ın birliğini inkâr ettiler, İslâm dinini zâhiren ve bâtınen kabulden kaçındılar (ve sizi) Ey müslümanlar!. Hudeybiyye seferinde (Mescid’i Haram’dan men eylediler) Mekke-i Mükerreme’ye girip İhram ve Umre vazifelerini ifâ etmenize müsaade de bulunmadılar (kurbanları da mahâlline varmaktan mahbus bıraktılar) Peygamber Efendimizin göndermiş olduğu yetmiş kurbanın kesilecek mahâllerine, yâni “Mina” mevkiine gönderilmesine engel oldular. O kâfirlerin böyle çirkin muamelelerine rağmen Yüce Resûl Hazretleri Müsâleha cihetini kabul buyurdu. Bunun sebep ve hikmeti de şöylece beyân buyuruluyor. (eğer) Ey müslümanlar!. (bilmediğiniz mümin erkekler ile imân sâhibi olan kadınlar bulunmasa idi) yâni: Mekke-i Mükerreme’de bulunup İslâm dinini kabul etmiş, fakat kâfirlere karşı korkarak İslâmiyet’lerini açıklayamamış, bu sebeple durumları müslümanlarca bilinmemiş ehl-i imân, Mekke’de mevcut olmasa idi ki: Bu zâtların yetmiş iki kişiden ibâret olduğu rivâyet edilmiştir. Evet.. (Onları) Öyle (bilmeksizin çiğneyip de o yüzden size bilmeksizin bir meşakkat) din kardeşlerinizden bâzılarını bilmeksizin öldürmüş olmanızdan dolayı bir keder, bir mânevî üzüntü isâbet etmeyecek olsa idi (elbette ellerinizi onlardan çektirmezdi) elbette sizi o kâfirlere musallat eder, onları öldürür, lâyık oldukları cezalara kavuşturmuş olurdunuz (fakat) ellerinizi onlardan (çektirdi, tâki, Allah dilediğini rahmeti içine girdirsin) o Mekke-i Mükerreme’de bulunanlardan kabiliyetli olanlar, bilâhare İslâm dinine nâil olarak ilâhî rahmete mazhar olsunlar ve evvelceden beri müslüman olmuş olanlar da hâllerinin bilinmeyişinden dolayı bir zarara uğramaksızın ilâhî rahmete mazhar olsunlar ve evvelceden beri müslüman olmuş olanlar da hâllerinin bilinmeyişinden dolayı bir zarara uğramaksızın ilâhî merhamet sâyesinde emin bulunsunlar (eğer onlar, seçilmiş olsalar idi) o kâfirlerin aralarında bulunan müslüman zâtlar, temayüz ederek İslâm mücahitlerince bilinselerdi, (elbette onlardan) o Mekke ahâlisinden (kâfir olanları elîm bir azab ile azaplandırırdık) İslâm mücahitleri onları mahv ve tenkil ederlerdi. Fakat aralarındaki bir kısım müslümanlar, bilmeksizin öldürülmüş olacakları için bir ilâhî merhamet eseri olarak öyle bir felâkete sebebiyet verecek bir hareketten Cenab-ı Hak, İslâm ordularını korumuş oldu. Gerçek şu ki onlar, düşmanlar arasında bulunanlar, İslâm mücahitleri tarafından bilinmedikleri için onların öldürülmesinden dolayı o mücahitlere bir günâh gelmezdi. Şu kadar var ki, daha sonra haberdar olunca üzülecekleri bir İslâm kardeşliği neticesidir. Kısaca: Hudeybiyye Müsâlehası, böyle bir rahmet vesîlesi olmuştur ve bu husustaki ilâhî beyânlar, İslâm dininin müslümanlara ne kadar kıymet ve ehemmiyet vererek onları korumakta olduğunu göstermektedir. § Hady, Hacc ve umre merasimini eda için özel yerine gönderilen kurbanlık hayvanlar demektir.

Bu mübârek âyetler de o kâfirlerin aralarında o durumları bilinmeyen müminler bulunması idi, Allah Teâlâ’nın o kâfirleri hemen azaplandıracağını bildiriyor ve kâfirlerin ne kadar câhilce bir taassup ile nitelenmiş olduklarını, Rasûlullah ile müminlerin kalblerine ise Allah tarafından ne kadar yüce bir sükûnetin, bir sabr ve sebâtın indirilmiş olduğunu beyân buyuruyor ve Resûl-i Ekrem’in evvelce görmüş olduğu rüyânın ileride gerçekleşerek müslümanların Beytullah’ı ziyarete muvaffak olacaklarını ve ondan evvel de bâzı fetihlere nâil bulunacaklarını müjdelemektedir. Şöyle ki: O kâfirleri elbette azaplandırırdık. (O vakit ki, o kâfirler kalblerinde taassubu) kibir ve gururu (câhiliye taassubunu) cehâletden kaynaklanan bir sertlik ve şiddeti, bir millî gururu (yerleştirmişler idi) hakkı kabulden kaçınmış, Resûlullâh’a karşı hürmette bulunmaktan çekinmişlerdi. (Allah Teâlâ da Peygamberinin üzerine ve müminlerin üzerine sekiyneti indirdi) onları kalb sükûnetine ileriyi görürcesine harekete muvaffak kıldı, kendilerini sabr ve sebât ile sonunu düşünme niteliği ile vasıflanmış kıldı, (ve onlara) O müslümanlara lütfen (takvâ sözünü tutmalarını sağladı) onları takvâ ile, ahde vefâ ile, dinî hükümlerine riâyet ile mükellef etti (onlar da) o müslümanlar da (buna) böyle takvâ ile vasıflanmaya (hakkiyle lâyık ve bunun) takvânın tabii olarak, yaratılıştan (ehli bulunuyorlardı) onların bu güzel kabiliyetleri Allah katında malûm idi (Allah da her şeyi hakkiyle bilicidir) binaenaleyh o müslümanların da bu kabiliyetlerini, istidatlarını bildiği için kendilerini öyle seçkin bir hâlde yaratmış ve yaşatmıştır. Kâfirlerin de câhiliye taassupları ve ne gibi cezaları hak ettikleri Allah katında malûmdur, onlar da bir gün lâyık oldukları azablara uğrayacaktır. § Hamiyyet; Hiddet, şiddet, bir maksadı korumak hususunda gösterilen gayret demektir. İki kısma ayrılır. Biri “Hamiyet-i fâzile”dir ki: Nâmusu, diyaneti, milletin hukukunu koruma, töhmetten korunma hususunda gösterilen gayret ve ihtimam duygusudur. Diğeri de “câhiliyye hamiyeti” dir ki, hak ve hakikate karşı bâtıl inançları korumak için gösterilen câhilce gayrettir, câhilce bir gurura binaen gazap gücünün feverânı hâlidir. Bu noksanlıktır, kibir ve gurura binaen hakkı kabulden kaçınmaktır.

(Şânına yemin olsun ki) Muhakkak (Allah Teâlâ Peygamberine rüyâsını hakkiyle doğru kılmıştır.) O Yüce Peygamberine daha Hudeybiyye seferinden önce göstermiş olduğu rüyâ, Beytullah’a girme hakkındaki işâret, hakka mühim bir hikmete dayanmış olarak bilâhare tahakkuk edecektir. Evet.. Ey Ashâb-ı Güzîn!. (muhakkak ki, Kâbe-i Muazzama’ya inşaallah emînler) Olarak ve bir kısmınız (başkalarınızı tıraş etmiş ve) bir kısmınız da saçlarınızı (kısaltmış olduğunuz hâlde) ehl-i şirkten (korkunuz olmaksızın gireceksinizdir.) bu sizin için takdir edilmiştir, (fakat) Allah Teâlâ ey müslümanlar!. (sizin bilmediklerinizi bildi de) Anlaşmadaki vesâiredeki hikmet ve faydayı tam mânasıyla bilir bulundu da (ondan önce) o rüyânın henüz gerçekleşmesinden Mescid-i Haram’a girmenizden önce size (bir yakın fetih) de nâsip (kıldı) ki: O da Hudeybiye anlaşmasıdır veya Hayber’in feth edilmesidir. Bu sâyede müminlerin kalbleri rahatlamıştır, kendilerine vâ’dedilmiş olan Beytullah’ı gidip, ziyaret edeceklerine dâir büyük bir kalbi kanaat meydana gelmiştir. Müslümanların Mescid-i Haram’a gireceklerine dâir olan ilâhî vâ’di mutlaka gerçekleşir. Öyle olduğu hâlde “inşallah” denilmesi bâzı hikmetlere dayanmaktadır. Bu cümleden olarak bu mübârek söz ile bereketlenmek içindir ve bunu başkalarına öğretmek içindir ve her şeyin Allah’ın dilemesine bağlı olduğuna işâret içindir ve Hudeybiyye’de bulunan Ashâb-ı Kîram’dan bâzılarının vefatlarına veya diğer engellere binaen Mescid-i Haram’a giremeyeceklerine işâreti kapsamaktadır ve insanların konuşmalarındaki âdetlerine dayanmaktadır. Malûm olduğu üzere Resûl-i Ekrem, Sallallâhu Aleyhi Vesellem Efendimiz Ashâb-ı Kirâm’ından bir zümre ile hicret-i seniyelerinin altıncı senesi Mekke-i Mükerreme’yi ziyaret ve Umre’de bulunmak için yola çıkmış, Hudeybiyye mahâlline gelince Kureyş kabîlesi tarafından “Süheyl İbn-i Amr” ile birkaç şahıs Hz. Peygamber’in huzuruna gelmişler, müslümanların bu sene Beytullah’ı ziyaret etmelerini Kureyş’in muvafık görmediklerini söylemişler, bir sene sonra gelip ziyaret etmelerine müsaade edileceğini bildirmişler, bu hususa dâir bir anlaşma yapılmasını teklif etmişlerdi. Bunların bu ziyarete mâni oluşları, bir câhiliye taassubu eseri idi. Fakat Resûl-i Ekrem, sabr ve sebât göstererek bu anlaşmaya râzı oldu. Tefsir-i Kurtubî’de ve Nisâbûrî ve diğer tefsirlerde bildirildiği üzere bu müsalehanın hükmü, şunlardır: (1): Müslümanlar ile Mekke’deki gayri müslimler arasında on sene harb olmayacak, hiçbir taraf diğerinin malına ve canına tecâvüzde bulunmayacaktır. (2): Müslümanlar, bu sene Beytullah’ı ziyaret etmeden dönecekler, ertesi sene üç günden ziyade kalmamak üzere Mekke’ye gelip Kâbe-i Muazzama’yı ziyaret edecekler, bu üç gün içinde Mekke’liler şehrin dışına çekileceklerdir. (3): Müslümanlardan Kureyş’e sığınanlar, iâde edilmeyecektir, fakat Kureyş’ten müslümanlara katılanlar iâde edileceklerdir. İsterse müslümanlığı kabul etmiş olsunlar. (4): Kureyş’ten başka kabîleler, dilerlerse Hz. Peygamber’in ve dilerlerse Kureyş’lilerin himâyesine girebilecektir. (5): Müslümanlardan Hac ve Umre veya Ticaret için Mekke’ye gelenlerin canları ve malları emniyet altında bulunacaktır, Kureyş tâifesinden Mısır’a ve Şam’a geçip gitmek veya ticaret için Medine-i Münevvere’ye gelecek olanların da canları ve malları taht-ı emanette bulunacaktır. Bu husustaki anlaşma belgesi yazılırken “Bismillâh…” yazılması istenilmişti, Kâfirler ise yalnız “Bismikellâhümme” yazılmasını istemişlerdi ve “Resûlullâh ile ehl-i Mekke arasında” yazılması teklif edildiği hâlde kâfirler bunu da kabul etmeyip “Muhammed ibn-i Abdullah ile” diye yazılmasını istemişlerdi. İşte bu da bir câhiliye taassubu idi. Resûl-i Ekrem sabr ve metanet göstererek onların dedikleri gibi yazılmasına müsaade buyurmuştu. Bu anlaşma, yapılınca Ashâb-ı Kîram’dan bâzıları, Hz. Peygamber’in rüyâsının hemen gerçekleşmediğinden dolayı üzülmüşlerdi. Halbuki, Hz. Peygamberin rüyâsındaki müjdenin hemen o sene meydana geleceği bildirilmiş değildi, o daha sonra meydana geldi, o esnâda,Hayber fetihleri gibi bir feth’in zuhuru da gerçekleşti. Yüce Peygamber Efendimiz, ertesi sene Ashâb-ı Kîram’iyle Mekke-i Mükerreme’ye giderek Beytullah’ı ziyaret ve Umre yapmışlardır ki, buna “Umretülkazâ = kaza umresi” denir. Tefsir-i İbn-i Kesir’de bildirildiği üzere bu Umretülkazâ esnâsında Mekke’deki reisler bütün kinlerinden dolayı Resûl-i Ekrem ile Ashâb-ı Kîram’ını görmemek için geceleyin Mekke’den çıkmışlardır. Diğerleri de yolların ve damların üzerlerinde durarak Yüce Resûl ile Ashâb-ı Güzîn’ini seyretmişlerdir. Peygamber Efendimiz, “Kûsvâ” adındaki devesine binmişti, Ashâb-ı Kirâm’ı da önünde yürüyorlardı. Umre-i Kazayı ifâ ederek mübârek başlarını tıraş ettirmişti. Ashâb-ı Güzîn’inine buyurdu ki: “İşte bu, size vâ’d ettiğim, yâni, rüyâsını görüp size müjdelediğini Beytullah’ı ziyaretten ibârettir ki, gerçekleşmiş bulundu. “Mekke-i Mükerreme’nin fethine gelince: Hudeybiyye anlaşmasını müteâkip Huzâe kabîlesi, Resûl-i Ekrem’in Ben-i Bekr kabîlesi de Kureyş’in ittifâkı içine girmişti. Sonra Ben-i Bekr’den bir şahıs, Resûl-i Ekrem’in aleyhindeki bir hicviyyesini şarkı olarak söylemeye cür’et gösterdiği için Huzâe’den bir genç, bunu işitip o şahsı vurup yaraladı, Ben-i Bekr kabîlesi de ansızın baskın yaparak Huzâeden yirmi üç kişiyi öldürdüler. Kureyş reislerinden bâzıları da Ben-i Bekr’e yardım etmişti. Bu hâdise üzerine Huzâe’den kırk kişilik bir heyet, Medine-i Münevvere’ye gelip uğradıkları tecâvüzü haber vermiş, Hudeybiyye anlaşması hükümlerine aykırı olan bu hâdise, Resûl-i Ekrem Efendimizi pek üzmüştü. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz, bir zât vasıtasiyle Kureyş’e şu tekliflerde bulundu. (1): Kureyş, Ben-i Huzâe’den öldürülenlerin diyetlerini verecektir. (2): Yâhut Ben-i Bekr ile ittifâklarını fesh edecektir. (3): Veyahud Hudeybiyye anlaşmasına son verilmiş sayılacaktır. Kureyş tâifesi, bu üçüncü teklifi kabul etmişlerdi. Bilâhare pişman olmuşlar ise de artık iş işten geçmişti. Binaenaleyh Peygamber Efendimiz, Nebevî hicretlerinin sekizinci senesi onbin kişilik bir ordu ile Mekke üzerine yürüdü, bu orduya Benî Gifar, Eşca, Müziyne, Cüheyne kabîleleri de katıldılar. Mekkeliler bu hareketten haberdar olunca ne yapacaklarını şaşırdılar, İslâm ordusu, savaşmadan şehre girdi, tekbir sedâları üfaka aksediyordu. Bir tecâvüze uğramadıkça kimseye dokunulmamasını Resûl-i Ekrem Efendimiz, ordusuna emretmişti. Ancak Hendeme yolundan şehre girmek üzere bulunan Hz. Halid İbn-i Velîd’in kumandası altındaki bir İslâm birliği bâzı kimselerin tecâvüzüne uğramış, iki zât şehid düşmüştü. Hz. Halid de o karşı direnişçileri azametli kılıcıyla dağıtmaya mecbur olmuştu. Velhâsıl; Resûl-i Ekrem, Sallallâhü Aleyhi Vesellem Efendimiz, tam bir başarı ile Mekke-i Mükerreme’ye girmiş, mübârek rüyâsı böyle parlak bir şekilde gerçekleşmiş idi. Kâbe-i Muazzama etrafında toplanıp tir tir titreyen halka karşı bir umumî afv ilân buyurdu, ne kadar merhametli bir zât olduğunu gösterdi. Bunun neticesinde birçok kimseler gelip takım takım İslâm şerefine nâil oldular.

Bu mübârek âyetler de Allah Teâlâ’nın Resûl-i Ekrem’ini nasıl yüce vasıflar ile Peygamber göndermiş olduğunu beyân ile onun rüyâsındaki doğruluğuna işâret buyuruyor. O Yüce Peygamberin bir Allah Resûlü olduğunu ve onun Ashâb-ı Güzîn’inin kâfirlere karşı pek şiddetli bulunduklarını ve kendi aralarında ise pek merhametli olup ne gibi kutsî bir maksatla ibâdet ve itaatde bulunur olduklarını bildiriyor. O zâtların secdelerinden dolayı yüzlerinde bir mânevî nûrun parıldamakta olduğunu ve onların pek yüksek vasıflarının Tevrat’ta ve pek yüce, feyizler dolu vasıflarının İncil’de kanıtlı bulunduğunu ve öyle hakiki mümin, sâlih zâtların ilâhî mağfirete ve pek büyük mükâfatlara mazhar olacaklarını beyân etmekte ve müjdelemektedir. Şöyle ki: (O, o) Yüce Allah (dır ki, Peygamberini) Hz. Muhammed Aleyhisselâm’ı (hidâyet ile ve hak din ile) Hak Teâlâ’nın koymuş ve emretmiş olduğu İslâm dini ile bütün beşeriyeti ikaz ve irşâd için (gönderdi) o Peygamberini bütün insanlığa ilâhî dinini tebliğe memur etti (Tâ ki, onu) o İslâm dinini (her din üzerine yükseltsin) diğer Peygamberler tarafından teblîğ edilmiş olan ilâhî dinlerin bir kısım şer’î hükümlerini kaldırarak ve değiştirerek daha yüce, daha mühim hükümleri içersin ve diğer bâtıl dinlerin de bâtıl olduğunu ortaya koyarak onların birer ilâhî din olmadıklarını teşhir buyursun ve ehl-i İslâm’ı, dînen, ahlâken diğer kavimler üzerine üstün kılsın (ve) Hz. Muhammed’in peygamberliği veya O’na vâ’d edilen zafer ve muvaffakiyetin meydana geleceği veyahut İslâm dininin bütün dinlere galipliği hususunda (şâhid olmak için de Allah Teâlâ kâfidir) bu hususu o Yüce Yaratıcı haber vermektedir. Artık şüphe yok ki, bu husus, herhâlde gerçekleşecektir. Nitekim de gerçekleşmiştir. Bu ilâhî beyân da Resûl-i Ekrem Efendimiz için teselli edici olmuş, onun neşrettiği İslâm dininin herhâlde galibiyetini kendisine müjdelemiş demektir. Malûm olduğu üzere İslâmiyet, başlangıçta pek sınırlı bir daire içinde bulunuyordu. Az sonra her tarafa yayılmaya başladı, İslâmiyet’in yüceliğini, bütün dinlerden üstünlüğü, Kur’an-ı Kerim ile, en kuvvetli deliller ile, birer hidâyet vesîlesi olan mûcizeler ile ve pek fâideli, hikmetkarin İslâm hükümleri ile tezahür etmiş oldu, birçok beldeler ahâlisi İslâm hâkimiyetine tâbi oldular, İslâmiyet’in yayılması, hâlâ da doğu ve batıda devam edip durmaktadır. Ve İslâmiyet’in yüceliği karşısında diğer dinlerin ne kadar sönük bir vaziyette bulunduğu tamamen anlaşılmış bulunmaktadır. “Bugün yeryüzüne yayılmış olan dinler, üç kısma ayrılmaktadır. Birincisi: Hakikaten ilâhî dindir ki, bu İslâm dininden ibârettir. İkincisi: bozulmuş dindir ki: Bu da Musevî’ler ile hırıstiyan’lara âid dinlerdir. Gerçekte Hz. Mûsa ile Hz. İsâ’nın yaymış oldukları dinler, birer ilâhî din idi, fakat kapsamış oldukları hükümler, öğütler ve hikmet dolu kıssalar itibariyle İslâm dini kadar bir genişliğe, bir mükemmeliyete sâhip değildiler, bununla beraber bilâhare Musevî’ler ve hıristiyanlar, o kendi dinlerini pek ziyade bozmuş ve değişikliğe uğratmışlar, onları birer ilâhî din olmak mahiyetinden ayırmışlar, neshedilmiş bir hâle getirmişlerdir. Üçüncüsü de esasen bâtıl, tamamen âdi insanlar tarafından uydurulmuş dinlerdir ki, Hindilerin eski dinleri olan “Bırahma” dini ve Hindistan’da ortaya çıkan “Buda” dini ve Çin’de yayılmış olan “Konficyüs” dini ve İranî”ler arasında yayılmış olan ve âteşperestlikten ibâret bulunan “Zerdüşt” dini bu cümledendir. Bütün bu dinler, Allah’ın birliği inancına ve akıl ve mantığa büsbütün aykırı bulunmaktadırlar. İşte mübârek İslâm dini, bütün o dinlere ilmen, hikmeten, zâhiren ve bâtınen üstün olmuş, hepsinin de bozukluklarını, bâtıl olduklarını en kuvvetli deliller ile göstermiştir. Bugün birçok insaflı bilgin bâtılılar da İslâm dininin bu pek yüce mahiyetini itiraf etmekte bulunmaktadırlar. İşte İslâmiyet’in bu üstünlüğünü, bu galebesini, Kur’an-ı Kerim daha İslâm’ın başlangıcında haber vermiş ve bilâhare bu hakikat tecellî ederek Kur’an-ı Kerim’in bir mûcize kitap olduğu bu vesîle ile de ortaya çıkmıştır. İslâmiyet’in bu yükselişi hakkında müstakillen yazmış olduğum “Sûre-i Feth” tefsiri ile “itilâyı İslâm” ünvânlı âcizane eserimde de geniş bilgi vardır.

Evet.. Hidâyet ile, hak din ile gönderilmiş olan zât, yâni: (Muhammed) Aleyhisselâm (Allah’ın Peygamberidir) bunda aslâ bir şek ve şüphe yoktur, O bütün insanlığı ilâhî dinden haberdar etmek için gönderilmiş olan bir son peygamberdir, onun kadri pek yücedir, onun yaydığı din, en mükemmel olan bir ilâhî din ki, kıyamete kadar değişme ve bozulmadan korunmuştur. (O’nunla beraber bulunanlar) O Yüce Peygamberin Ashâbından bulunmak şerefine sâhip olan temiz zâtlar ve onun dinine tâbi olan bütün samimi müslümanlar (kâfirlere karşı pek şiddetlidirler) o dinsizlere karşı büyük bir yiğitlik ve sertliğe sâhip, onlardan nefret edicidirler (kendi aralarında ise pek merhametlidirler) aralarında bir din kardeşliği vardır, birbirleri hakkında pek hayır diler bulunurlar, birbirlerine karşı merhamet ve şefkat göstermekten geri durmazlar, içlerinden birinin bir mûsibete uğraması, hepsini üzer, aralarında bir birlik, bir yardımlaşma ve dayanışma cereyan eder durur. İşte hakikî, aydın müslümanların şahsî terbiyeleri bu kadar mükemmeldir. Ey o seçkin müslümanların hâllerine bakan!. Sen (onları rükû ediciler secde ediciler olarak görürsün) onlar vakit vakit ilâhî emre tutunmak için, Allah rızâsını kazanmak için, kalben bir rahatlığa bir nûraniyete nâiliyet için namaza devam ederler (Allah Teâlâ’dan lütuf ve rızâ dilerler.) öyle kulluk vazifelerini ifâya çalışarak büyük sevablara, hayırlara ve ilâhî rızâya kavuşmak temennîsinde bulunurlar, (yüzlerindeki nişâneleri) Yüzlerinde parlayıp duran imân alâmetleri, diyanet nûrları (secdelerinin eserindendir.) o devam ettikleri secdelerin bir feyzi olarak yüzlerinde öyle parlak alâmetler, görünmüş olur. Nitekim denilmiştir ki: “Şüphe yok, hasene için, yâni: Güzel bir ibâdet için kalbte bir nûr, yüzde bir ziya, ve rızkta bir genişlik ve insanların kalblerinde de bir muhabbet vücuda gelmiş olur.” (Bu) Na’t, yâni: Ashâb-ı Güzîn’in veyahut Resûl-i Ekrem ile Ashâb-ı Kirâm’ını bu beyân olunan vasıfları (onların Tevrat’tâki vasıflarıdır) o mübârek zâtların öyle kâfirlere karşı şiddetli, kendi aralarında pek merhametli bulundukları ve onların yüzlerinde ibâdetlerinden meydana gelen bir nûrun parlayıp durması, Tevrat kitabında yazılı bulunmaktadır, (ve onların İncil’deki meselleri) yâni: Bu müslümanların Hz. Muhammed Aleyhisselâm vasıtasiyle kurulup başlangıçta pek az iken daha sonra büyük bir gelişme ve büyümeye nâil olarak her tarafa yayılmaları, kâinata faydalı olmaları, böyle ender nitelikleri itibariyle emsâl yerinde câri olan hoş ve güze vasıfları (ise bir ekin gibidir ki:) taze (Filizini çıkarmış) veyahut henüz ince bir hâlde bulunan başağını göstermeğe başlamış (sonra onu kuvvetlendirmiş) o filizini kuvvetli bir hâle getirmiş (sonra da) o filiz hemen (kalınlaşmış) pek sûr’atle gelişerek olgunlaşmış (sonra da gövdesi üzerine yükselmiş) baldırları, yâni: Sapı, gövdesi, kökleriyle dalları arasındaki kısmı üzerine bir istikâmet almış, dimdik durmaya başlamış, bir hâldeki: (ekincilerin hoşlarına gidiyor) Kuvvetiyle, intizamiyle, güzel manzarasiyle bakanları zevklendiriyor. Cenab-ı Hak’kın o yüce zâtları böyle vasıflara nâil kılması, onları öyle bir kuvvete, yüceliğe, yayılmaya mazhar buyurması ise (onlar ile) o seçkin zâtlar ile (kâfirleri öfkelendirmek için) vâki olmuştur. Evet.. O zâtların öyle övülmeye, yüce vasıflar ile ittisafı, cihânşümul bir yayılmaya nâil olmaları, kâfirleri kine düşürmektedir, onların öfkelerini arttırmaktadır. Evet.. Gerek Ashâb-ı Kirâm’a karşı ve gerek yükselmeye nâil olan diğer müslümanlara karşı kâfirler, kıskançlıkta, düşmanlıkta bulunurlar, onların haklarında gayrı lâyık lâkırdılara cür’et ederler, hakikî müminler ise gerek bütün Ashâb-ı Kirâm hakkında ve gerek diğer müslüman zümreleri hakkında dâima hürmet ve muhabbet beslerler, onların aralarında insanlık hâli bâzı hoş olmayan hâdiseler vuk’u bulmuş olsa da onlar birer ictihad hatasından ibâret bulunmuş olacağı için yine hepsinin şanının yüceliği korunmuştur, hepsi de ilâhî lütfa mazhar olacaktır. İşte Cenab-ı Hak da buyuruyor ki: (Allah Teâlâ onlardan) O seçkin zâtlardan ibâret olarak (imân edip güzel güzel amellerde bulunmuşlar için bir mağfiret ve pek büyük bir mükâfat vâ’d buyurmuştur.) onların hepsi de bu ilâhî vâ’da nâil olacaklardır, onlardan insanlık icabı, bir kusur zuhur etmiş olsa da haklarında ilâhî mağfiret tecellî edecektir, ve onlar, o güzel inançlarından, amellerinden dolayı, özellikle İslâm dininin yayılmasına hizmet etmiş olmalarından dolayı âhiret âleminde nice mükâfatlara kavuşacaklardır. Artık Öyle seçkin zâtlara karşı hangi hakikî bir müslümandır ki, kalben büyük bir muhabbet, bir hürmet beslemez. Allah’a hamdolsun, biz müslümanlar, bütün Ashâb-ı Kîram hakkında, bütün mümin din kardeşlerimiz hakkında bir hürmet ve muhabbet besleriz. Allah onların hepsinden râzı olsun…

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’ya ve Resûl-i Ekrem’e karşı takvâ sâhibi olarak nasıl bir vaziyet alınacağını bildiriyor. Yüce Peygamberin huzurunda nasıl konuşulacağını telkin buyuruyor. Peygamberin huzurunda tam bir saygı ile seslerini kısarak konuşan müminlerin nasıl takvâ sâhibi, mağfiret ve mükâfata nâil zâtlar olduğunu gösteriyor. Resûl-i Ekrem’e odaların arkasından seslenenlerin akıllıca hareket etmediklerini ve eğer o Yüce Peygamberin yanlarına çıkacağına değin sabr etmiş olsalar idi bunun kendileri için daha hayırlı olacağını beyân etmekte ve maamafih o kusurlarından dolayı tevbe edince ilâhî affa nâil olacaklarına işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ey imân etmiş olanlar!.) Ey İslâm şerefine erişenler!. (Allah’ın ve Resûlünün önüne geçmeyiniz) Yâni: Cenab-ı Hak’kın ve O’nun Yüce Peygamberinin emirlerine, yasaklarına muhalefette bulunmayın, onların beyân buyurmuş oldukları hükümlerin, ibâdet şekillerinin, insanî vazifelerin tersine harekete cür’et göstermeyiniz, öyle bir hareket, dinî terbiyeye aykırıdır, (ve) Ey müminler! (Allah’tan korkunuz) O’nun kudret ve büyüklüğünü düşününüz, O’nun rızâsına aykırı olan hareketlerden kaçınınız (şüphe yok ki, Allah) Teâlâ her söylenilen sözü ve her yapılan işi (hakkıyla işiticidir, bilendir) binaenaleyh sizlerin de bütün sözlerinizi, muamelelerinizi işitir ve bilir, sizleri ona göre mükâfata veya cezaya erdirir. Bu âyet-i kerîme gösteriyor ki: İslâm dinindeki ilâhî bir hükme, peygamberin bir sünnetine muhalif bir harekette bulunmak, dînen yasaktır, kötüdür, cezayı gerektirir. Bu hükmün umumî olmasından dolayı böyle müminlere yönelmesi için hususî bir hâdisenin sebep olduğunu belirlemeye gerek yoktur.

(Ey imân etmiş olan zâtlar!.) Ey tevhid dinini tercih etmiş bulunan müslümanlar!. Siz Peygamberin huzurunda bulunurken (seslerinizi Peygamberin sesinin üstüne yükseltmeyin) onun mübârek konuşmasının üstünde bir ses ile konuşmaya cür’et etmeyin (ve O’na) o Yüce Peygamber’e karşı (sözü bağırırcasına söylemeyin) seslerinizi öylece yükseltmeyin (bâzınızın bâzınıza bağırması gibi) bir sûrette konuşmaya cür’et göstermeyiniz (ki) sonra (siz farkında olmadığınız hâlde amelleriniz boşa gitmiş olur.) öyle değeri pek yüce bir Peygamberin huzurunda edebe aykırı bir tarzda konuşmanızdan dolayı amelleriniz, sevaptan mahrum kalır, dinî terbiyeye muhalefete cür’et etmiş olursunuz. Kur’an-ı Kerimin bu emr ve tavsiyesi üzerine Ashâb-ı Güzîn, fevkalâde hürmetli bir vaziyet almışlar, Peygamberin huzurunda pek ihtiyatlı konuşmaya daha fazla dikkat etmişlerdir. İşte Hak Teâlâ o gibi muhterem zâtları şöyle büyük bir mükâfat ile müjdelemektedir.

(Ve şüphe yok ki, Allah’ın Peygamberi huzurunda seslerini kısanlar) O Peygamber’e karşı fevkalâde bir hürmet göstererek yavaşça konuşanlar, hızlı konuşmaktan kendilerini men edenler (o zâtlardır ki) terbiyeleri, mertebeleri o kadar yüksek Ashâb-ı Kirâm’dır ki: (Allah) Teâlâ (onların kalblerini takvâ ile imtihan etmiştir.) onların ruhlarını vicdanlarını takvânın feyzine ulaştırmış, onlar; öyle samimi bir hâle getirmiştir, onların öyle yüksek bir terbiyeye erişmelerini dilemiştir. Artık (Onlar için) öyle seçkin zâtlar için (bir mağfiret) vardır. Onlardan insanlık hâli ortaya çıkan küçük günâhlar, kusurlar bağışlanmıştır, (ve) Onlar için (pek büyük bir mükâfat vardır.) öyle Resûl-i Ekrem’e karşı büyük bir hürmet ve saygı göstererek huzurunda seslerini kıstıkları için ve diğer dinî vazifelerini yerine getirmeye çalıştıkları için âhirette pek büyük sevaplara, nîmetlere nâil olacaklardır.

(Muhakkak o kimseler ki:) Ey Yüce Resûl (Sana odaların arkasından) yâni: O Yüce Peygamber’in muhterem eşleri ile beraber ikâmet ettiği evlerin odaları dışından (sesleniverirler) onlar, henüz İslâmiyet’i kabul etmemiş olan Arablardan bir zümre imiş ki, Resûl-i Ekrem’in vaziyetini anlamak için hane-i Saadeti önüne gelmişler, “Yâ Muhammed!. Yâ Muhammed!.” diye seslenmişler, böyle ahlâka aykırı bir muamelede bulunmuşlardır. Bunların yetmiş veya seksen kişiden ibâret Benî Temim Bedevîlerinden bir hey’et olduğu da rivâyet edilmektedir, (onların çoğu akıllıca düşünmezler) Onların ekserisi câhil kimselerdir, Resûlullâh’a karşı nasıl hitapda bulunulmasını, nasıl saygılı bir vaziyet alınmasını düşünüp takdir edemezler.

(Ve eğer onlar) Öyle edebe muhalif bir tarzda seslenenler (kendilerine sen çıkıncaya kadar) ey Yüce Peygamber!. Sen odandan çıkıp onların yanlarına teşrif edinceye değin (sabretseler idi) öyle câhilce bir nidâda bulunmasa idiler (elbette ki, kendileri için) Allah katında (hayırlı olurdu) bir Yüce Peygamber’e karşı saygı ve hürmette bulunmuş, acele etmekten kaçınmış olacaklarından dolayı büyük sevaba nâil olurlardı. Maamafih (Allah gâfurdur) öyle odaların arkasından seslendiklerinden dolayı pişman olup tevbe edenleri bağışlar, azap etmez ve o hikmet sâhibi Yaratıcı (rahimdir) öyle merhamet ve lutfu pek fazladır. Şüphesiz buna inanıyoruz.

Bu mübârek âyetler de müslümanlara büyük bir siyaset dersi veriyor. Herhangi fâsığın sözlerine lâzım gelen araştırmada bulunmadan hemen kıymet verilmesinin korkunç bir hâdiseye ve büyük bir pişmanlığa sebebiyet vereceğini bildiriyor. Resûl-i Ekrem de öyle araştırmada bulunmaksızın etrafında bulunanların arzularına hemen uyacak olsa idi, onların helâkine sebebiyet verilmiş olacağını ihtar buyuruyor. Fakat o zâtların Allah’ın bir lutfu olarak kalben imân ile süslenmiş ve küfrden, fâsıklıktan ve isyândan kaçınmış ve hidâyet yolunu tâkibe muvaffak bulunmuş olduklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ey imân etmiş olanlar!.) Ey İslâm nîmetine kavuşmuş zâtlar!, (eğer size bir fâsık) yâni: Din hududundan çıkmış, gayri meşrû şeyleri işlemeye cür’et etmiş, cemiyetin selâmetini bozmaya çalışan yalan sözlü herhangi bir şahıs (bir haber ile gelirse) bir hâdisenin vuku bulduğuna veya bulacağına âid bir haber verirse (hemen onu araştırınız) doğru olup olmadığının ortaya çıkmasını temine çalışınız, eğer böyle bir ihtiyatlı harekette bulunulmasa (belki bilmeksizin bir kavme saldırırsanız da) o kavmi düşman sanar da kendilerine tecâvüzde bulunursunuz da (sonra) öyle tecrübesizcesine (yaptığınızın üzerine pişman olmuş olursunuz) hüzn ve keder içinde kalırsınız. Binaenaleyh öyle fâsıkların sözlerine hemen kıymet vermemelidir, İbnülhâzin tefsirinde denildiği üzere bu ilâhî emir umumîdir, muayyen bir fâsık şahıs hakkında değildir. Herhangi bir fâsığın sözüne karşı itimat edilmeyip tetkik ve tesbitte bulunulması gereğini göstermektedir. Gerçektende birçok fâsık kimseler, kendilerini iyi hâl sâhibi gösterirler, iyilik sever bulunduklarını söylerler, bir takım boş haberler ile, telkinler ile bir müslüman topluluğunu aldatmaya, saptırmaya çalışıp dururlar. Meselâ: İki müslüman gurup arasında veya bir İslâm cemiyeti ile diğer bir millet arasında bir barış, bir dostluk bulunmuş olabilir, bir takım fâsık düşmanlar ise dostane bir tarz takınarak o tâifelerden ve cemiyetlerden biri aleyhinde yalan yere münâsebetsiz sözler söylerler, onların diğerlerine saldırmak kasdında bulunduklarını iddia ederler, maksatları ise o guruplar arasında o İslâm cemiyeti ile o millet arasında bir düşmanlığın, bir savaşın meydana gelmesini temin etmektir. Binaenaleyh müslümanlar için lâzımdır ki, öyle fâsık kimselerin mahiyetlerini anlasınlar, onların sözlerine araştırmaksızın ehemmiyet vermesinler, onların kuvvetli delillere dayanmayan haberlerine kıymet vererek aralarındaki dostluğu hemen bozmaya kalkışmasınlar, sonra pişmanlık fâide vermez.

Ve ey müslümanlar!. (Biliniz ki, aranızda muhakkak Allah’ın peygamberi vardır) O, sizin için bir hidâyet rehberidir, bir hikmet ve fâzilet öğreticisidir, her hususta ona itaat etmeniz, onun tekliflerine boyun eğmeniz lâzımdır, o sizin hakkınızda sizlerden daha fazla şefkatlidir, merhametlidir (eğer O) Yüce Peygamber (birçok işde size itaat edecek olsa idi) bir takım hâdiseler de, nefsanî arzularda, dünyevî eğilimlerde (size itaat edecek olsa idi) sizin dilediğinizi kabul ederek yapılmasına mâni olmasa idi (elbette helâke düşmüş olurdunuz) birçok zararlara uğramış, günâhlara girmiş bulunurdunuz (velâkin Allah) Teâlâ sizi korudu (size imânı sevdirdi) İslâmiyet’i seve seve kabul etmiş oldunuz (ve onu) o imânı, İslâmiyet’le vasıflanmayı (kalblerinizde süsledi) o imân, sizin kalblerinizde yerleşti, tam bir samimiyetle dindar ve Peygambere itaatkâr bulunmuş oldunuz (ve) Cenab-ı Hak (size küfrü ve fâsıkca hareketleri ve isyânı çirkin gösterdi) artık o sâyede öyle kötü, felâket getiren şeylerden nefret edip kaçınmış bulundunuz, Peygamberinizin emirlerine itaati bir vazife bildiniz, kendi arzularınıza o Yüce Peygamberin tâbi olmayacağını, öyle bir tâbi olmanın hikmet ve menfaate uygun bulunmayacağını anlamış oldunuz (işte doğru yola gidenler de) selâmet ve saadet yolunu tâkib edenler de (onların) o seçkin vasıflarla vasıflanmış bulunan zâtlardır. Yâni: Seçkin Sahabilerdir ve onların vasıflarıyla vasıflanmaya çalışan diğer müminlerdir.

Evet.. Öyle pek doğru bir yola gidiş, Yüce Peygamber’e tamamen itaat etmeyi ve boyun eğmeyi başarmak (Allah Teâlâ tarafından bir lütuftur, ve bir nîmettir) onun şükrünü dâima yerine getirmeye çalışmak, bir kutsal vazifedir, (ve Allah) Teâlâ (âlimdir) hidâyete lâyık olanları bilir, bütün müminlerin ve diğer mahlûkların hâllerini hakkıyla bilmektedir. Ve o Kerem Sâhibi Yaratıcı (hâkimdir) onun her fiili, bir hikmet ve menfaate dayanmaktadır, Kâinatın bütün işleri birer gayeye yöneliktir, birer hikmet gereğidir. İşte seçkin bir zümrenin öyle yüksek ahlâk ile, vasıflarla nitelenmesi de bu ilâhî hikmetin bir neticesidir.

Bu mübârek âyetler de müslümanlara pek büyük bir sosyal terbiye vermektedir. İslâm toplumları arasında savaşmaya meydan verilmeyerek barışa çalışılmasını, bu barışa râzı olmayarak hukuka saldıranlar ile de Allah’ın emrine dönünceye kadar savaşta bulunulmasını, dönme durumunda ise aralarının adâletli bir şekilde ıslâh edilmesini emrediyor. Müminlerin birbirleriyle dînen kardeş olduklarını beyân ve binaenaleyh Allah Teâlâ’dan korkup ilâhî rahmete nâil olunabilmesi için aralarının düzeltilmesini teklif buyuruyor. Ve bir kavmi diğer bir kavim ile bir kısım kadınları diğer kadınlar ile alay etmekten men ediyor. Ve kendi nefslerini ayıplamaktan ve birbirini kötü lâkaplar ile çağırmaktan men edip müminleri fısk ile zikr etmenin pek kötü olduğunu ve bu gibi günâhlardan tevbe etmeyenlerin zâlim kimseler bulunduğunu ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve eğer müminlerden iki gurup) bir fırkadan daha az olan bir cemaat (çarpışırlarsa) aralarında bir mücadele, bir savaş, meydana gelirse (aralarını hemen ıslâh ediniz) kendilerine nasihat yeriniz, Allah’ın hükmü ne ise ona râzı olmalarını, itaat etmelerini tavsiyede bulununuz, onların aralarını adâletle ıslâh bu sûretle olur (sonra onlardan biri) bu nasihati; Allah’ın hükmüne uymayı kabul etmez de (diğeri üzerine tecâvüzde bulunmuş olursa) hakka riâyetden kaçınır durursa (o tecâvüz eden ile Allah’ın emrine dönünceye kadar) ihtilâf edilen husustaki ilâhî hükmü kabule yanaşıncaya kadar kendisiyle (savaşta bulunun) harbe devam ediniz (sonra) o bağı, o saldırgan şahıs, öyle haksız hareketi bırakarak Allah’ın hükmüne dönerse, ilâhî emre râzı olmaya baslarsa (artık) o birbiriyle savaş yapan iki gurubun (aralarını adâletle ıslâh ediniz) adâletle ve insafla hareket ederek aralarını bulmaya çalışınız (ve adilâne hareketde bulunun) yapacağınız muamelede adâletten ayrılmayınız, sadece antlaşma ile yetinmeyiniz tâki, birbirleriyle tekrar çarpışmalarına ihtimâl kalmasın (şüphe yok ki, Allah) Teâlâ (adâlette bulunanları sever) adilâne harekette bulunanları pek güzel mükâfatlara nâil buyurur. Rivâyete göre bu âyet-i kerîme, Evs ve Hazreç kabileleri hakkında nâzil olmuştur. Bu iki gurup İslâmiyet’i kabul etmiştir. Peygamber zamanında bir meseleden dolayı aralarında bir çekişme ortaya çıkmış, birbirlerine ayakkabılarıyla ve hurma dallariyle hücumda bulunmuşlardı. İşte böyle zümrelerin aralarındaki ihtilâfları adilâne bir sûrette gidermeye çalışmak ahlâkî bir vazifedir. “Bağy” Saldırmak, tecâvüz etmek, zulm etmek, haddi aşmak demektir. Böyle bir harekette bulunana “bağî” denilir. Bu âyet-i kerîme, işâret ediyor ki, bir mümin kimse, bir dinî hükmü inkâr etmedikçe sırf saldırganlığından dolayı dinden çıkmış olmaz, belki günâhkâr olmuş, ıslâha muhtaç bulunmuş olur. “Tefi’e” döne, rücû ede demektir. “Aksitü” de adâlet ediniz zulm ve haksızlığı gideriniz mânasınadır. “Muksit de zulm ve haksızlığı gideren, adâletle muamelede bulunan kimse demektir. “Kasit” ise, câir, yâni haksızlık ve zulm eden, hakdan sapan kimsedir.

(Müminler, muhakkak ki) Dînen (kardeşlerdir) aralarında bir din kardeşliği vardır. Çünkü hepsi de ebedî hayatı gerektiren bir asla, bir imâna mensub bulunmaktadırlar, (artık kardeşlerinizin arasını ıslâh ediniz) Onların arasında insanlık hâli bir çekişme, bir mücadele ortaya çıkarsa onu nasihat edici bir şekilde gidermeye çalışınız, din kardeşliği bunu böyle bir muameleyi icabeder. (ve Allah’tan korkunuz) yapmakla ve terketmekle mükellef olduğunuz şeyler hususunda kalbleriniz Allah korkusundan uzak olmasın, dâima muttakî bir tarzda hareket ediniz (tâki, siz rahmete nâil olasınız) öyle takvâ ile vasıflanma sâyesinde ve din kardeşlerinize karşı olan şefkat ve merhametle muamelede bulunmanız sebebiyle siz de Allah’ın rahmetine ve lütfuna lâyık olmaya hak kazanmış bulunasınız.

(Ey imân etmiş olanlar!.) Ey müslüman zâtlar!. Sizden (bir kavim, diğer bir kavim ile alay etmesin) onunla maskaralıkta, istihzâda bulunmasın, öyle bir muamele, İslâm terbiyesine zıttır, (olabilir ki, onlar) O kendileriyle alay edilen erkekler (ötekilerden) o alay eden erkeklerden (daha hayırlı olurlar) onların mevkileri Allah katında daha yüksek bulunur, daha ziyade bir dinî terbiyeye bir insanî fazilete sâhip bulunmuş olurlar (kadınlar da) imân sâhibi olan kadınlar gurubu da (kadınlardan) birini eğlenceye almasınlar, onunla alay etmesinler (olabilirler ki, onlar) o alay edilen kadınlar (ötekilerden) o alay eden kadınlardan (daha hayırlı bulunurlar) herhangi bir kimsenin zâhirine bakarak kendisiyle alay etmek, kişiliğe, ahlâka aykırıdır, şekil ve sûrete değil, davranışa, kalbin fâziletlerine itibar olunur. Nitekim bir hadis-i şerifte buyurulmuştur. Evet.. Hak Teâlâ, şüphe yok ki, sizin sûretlerinize ve mallarınıza bakmaz velâkin sizin kalblerinize ve amellerinize bakar, ona göre sizi mükâfat ve cezaya kavuşturur (ve kendi nefslerinizi de ayıplamayınız) yâni: Bâzınız, bâzınıza kusur, ayıp isnad etmesin, lisânen kınama ve ayıplamada bulunmasın. Çünkü müminler, bir nefs hükmündedirler, başka bir mümini kınayan, kendisini kınamış gibidir, (ve kötü lâkaplar ile atışmayınız) Birbirinize çirkin lâkaplar isnad etmeyiniz. Bu, karşılıklı saygıya terstir. Meselâ: Bir müslümanın diğer bir müslümana Ey fâsık, ey münâfık, ey eşek!. Diye hitab etmesi, câiz değildir. Ve İslâmiyet’i kabul etmiş olan bir şahsa: Ey Yahudî veya ey Hıristiyan diye hitab etmek de câiz olmaz. Fakat bir müslümanı güzel bir lâkap ile anmak câizdir, bir hürmet alâmetidir. Hz. Hamza’ya “Allah arslanı ve Hz. Halid İbn-i Velid’e: Seyfullah” denilmesi gibi. (İmândan sonra fâsıklık ne kötü isimdir) yâni: Mümin olan bir şahsın bir fenâlığı işleyerek fâsık vasfını alması, pek çirkin bir hâldir ve bir kimseyi müslüman olma şerefine sâhip olduktan sonra fısk ile anmak, kendisine fâsık demek dînen, ahlâken pek kötüdür. Bir mümine fıskı açık olmadıkça fâsık denilmesi elbette ki, câiz olamaz (ve her kim tevbe etmezse) kendi din kardeşlerine kötü lâkaplar isnadiyle harekette bulunduğundan dolayı veya onlar ile alay ettiğinden veya onlara fısk ve günâh isnad eylediğinden dolayı pişman olup da tevbekâr bulunmazsa (işte zâlimler olan, onlardır, onlar,) çünkü onlar, başkalarının hukukuna tecâvüz etmekle onların haklarına da zulmetmiş olurlar ve dînen yasak olan birşeyi işledikleri için kendi nefslerine de zulmederek onları ilâhî azaba mâruz bırakmışlardır. Binaenaleyh o gibi dînen yasak, zulmü gerektiren sözlerden, hareketlerden son derece kaçınılmalıdır. “Suhriyye” Alay etmek, hakarette bulunmak, ayıpları, kusurları kötü bir tarzda söylemek, onlara işârette bulunmaktır. “Telemmüz” dil ile kötülemek, ayıplamak demektir. “Tenabüz” kötü lâkap takmak, bir kimseyi çirkin göreceği bir lâkap ile anmak mânasınadır. “Lâkap” övmeyi veya yermeyi hissettiren bir isim veya vasıftır. Yasak olan, yermeyi hissettiren lâkaptır. “Fusuk = fısk” da günâhkâr olmak, itaattan çıkmak, Allah’ın emrine muhalefette bulunmak demektir.

Bu mübârek âyetler de insanları büyük bir sosyal terbiyeye dâvet ediyor, onları kötü zânlardan, birbirlerinin kusurlarını teşhir etmekten men eyliyor, ve hepsinin de bir asla mensub olduklarını bildirerek öyle birbirinin aleyhinde bulunmanın uygun olmayacağına işâret buyuruyor, bir takım Bedevî’lerin de hakkıyla mümin olmadıklarını, fakat mümin görünerek kendilerini kurtuluş sahasına atmış bulunduklarını ve hakikî müminlerin de gâfur ve rahîm olan Allah Teâlâ tarafından tam bir mükâfata nâil olacaklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ey imân edenler!, çokça zân etmekten kaçınınız) Müminler hakkında birer açık delile dayanmaksızın kötü zânlarda bulunmak, haramdır, câiz değildir, ahlâka, takvâya, ihtiyata aykırıdır. Zira (şüphe yok ki, zânnın bâzısı günâhtır) bir din kardeşi hakkında gerçek dışı bir zânda, bir fenâlık isnadında bulunmak büyük bir günâhtır, din kardeşliği esasına aykırıdır, fakat bâzı zânlar da câizdir, onlar günâh değildir. Kendisinde iyi hâl, emanete riâyet, şeriat ahlâkı ile vasıflanma durumu görülmeyip gayr-ı meşrû şeyleri açıkça yaptığı görülen bir şahıs hakkındaki sû-i zân gibi (ve) ey müslümanlar!. Birbirinizin kusurlarını (araştırmakta bulunmayınız) yekdiğerinizin gizlice olan hâllerini araştırmaya kalkışmayınız, onlar hakkında mevzu açmayınız, onun bunun kusurlarını teşhir etmek arzusunda bulunmayınız, bu yüzden büyük hatalara düşülmüş olabilir (ve bâzınız, bâzınızı gıybet etmeyiniz) birbirinizin çirkin görülecek hâllerini onun gıyabında açık veya işâret sûretiyle söylemeyiniz, bu sûretle onların hukukuna tecâvüz etmiş, onu duyunca üzülecekleri bir hâlde bulundurmuş olursunuz ve isnad edilen şey, vuku bulmamış ise bir yakıştırmada, iftirada bulunmuş olursunuz. Böyle bir muamele ise pek çirkindir, temiz yaratılış sahihleri bundan nefret duyar (sizden biriniz, ölü kardeşinin etini yemeği sever mi?.) elbette ki, sevmez, bilâkis (Onu çirkin görmüş olursunuz) işte bir kimseyi gıyabında kötülemek ve kınamak, öyle kendisine isnad edilen şeyden haberdar olmayıp da kendisini müdafaadan âciz bulunan bir kimsenin etini koparıp yemek gibi bir muameledir, temiz bir yaratılışa sâhip olanlar ise elbette ki, bundan tiksinirler, böyle bir muamele, büyük bir azabı gerektirmektedir. (artık) Ey insanlar!. (Allah’tan korkunuz) Gıybete cür’et etmeyiniz, onu çirkin görünüz, o husustaki ilâhî yasağa riâyetkâr bulunun, (şüphe yok ki, Allah) Teâlâ (tevbeleri kabul edicidir, çok esirgeyicidir) binaenaleyh olabilir ki, gıybet edilen şahıs, yapmış olduğu bir kusurdan dolayı tevbe etmiş, Allah’ın affına kavuşmuştur. Artık onun kusurunu teşhîre devam etmek nasıl uygun olabilir?. Ve maamafih bir insan da onu bunu gıybet etmiş olunca bu hâlinden bir pişmanlık duymalıdır, tevbe ederek Allah’ın affına sığınmalıdır. Böyle tevbe eden bir şahıs hakkında da Kerem Sâhibi Yaratıcının afv ve keremi tecellî eder. § Gıybet; Çekiştirmek, bir kimseyi arkasından hoşuna gitmeyecek birşey ile gereksiz yere anmaktır. Gıybet kişiliğe aykırıdır, insanlar arasındaki dostluğu keser, düşmanlığı arttırır. Gıybet büyük günâhlardan sayılmaktadır. Bundan dolayı yâ tevbe etmelidir veya gıybet edilen kimse hakkında Cenab-ı Hak’kın mağfiretini dilemelidir veyahut o kimseden helâllık ricasında bulunmalıdır. “Gayret komuyor dirde eder gıybete ağaz” “İfşayı uyub etme midir gayret-i ahbab?.”

(Ey insanlar!.) Ey bütün insanlık topluluğu!. (Biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık.) Yâni: İlâhî kudretimle sizi Hz. Âdem ile Hz. Havvâ’nın evlâd ve torunları olmak üzere meydana getirdim. (Ve sizleri şubelere ve kabîlelere ayırdık) yâni: Bir asla mensub büyük tabakalara ve onun altında bulunan guruplara ayrılmış bir hâlde teşkilâta ulaştırdım (ki, birbirinizi tanıyasınız) aranızdaki üremeyi, bir aslâ mensubiyeti anlamış olasınız, yoksa birbirinize karşı inkârcı ve alaycı bir vaziyet almak, kendi cemiyetlerinizle iftihar etmek için meydana getirmiş olmadık. Artık öyle ahlâksız sözlerde, hareketlerde bulunmak, sizin için nasıl lâyık olabilir?. (şüphe yok ki, sizin Allah katında en değerli olanınız, en fazla takvâ sâhibi olanınızdır) Evet.. Allah katında yüksek mertebe sâhibi olan kullar, takvâ ile vasıflanmış bulunan zâtlardır. Günâhlardan sakınan, Cenab-ı Hak’kın emirlerine, yasaklarına riâyet eden, dinî ahlâkı korumaya çalışan, Allah’ın azabını gerektirecek şeylerden kaçınan zâtlar, takvâ sâhipleridir. İşte insan için şeref sebebi, kurtuluş vesîlesi olan, böyle takvâ ile vasıflanmaktır. Yoksa babalarla dedelerle, servet ve mevki ile iftihar etmek, aslâ doğru değildir. (Şüphe yok ki, Allah) Teâlâ (alîmdir) bütün kullarının amellerini bilir ve o hikmet sâhibi Yaratıcı (habîrdir) bütün kullarının düşüncelerinden, kalblerinde olanlardan haberdardır. Artık kullar için lâzımdır ki, uyanık bulunsunlar, takvâ ile vasıflanmaya çalışsınlar, öyle fâni varlıklarına güvenerek boş yere iftihar etmesinler ve birbiri aleyhinde dedikoduda bulunmasınlar.

(Bedevî’ler) Badiyelerde = çöllerde, ovalarda oturan kimseler (dedi kî:Biz imân ettik) Ey Peygamberlerin sonuncusu!. Biz senin peygamberliğini, teblîğ ettiğin hükümleri tasdik eyledik, biz de müminlerden bulunmaktayız. Halbuki: Onlar, pek kuvvetli ve kalben kendilerini tatmin edici bir imâna sâhip bulunmuyorlardı. Binaenaleyh Cenab-ı Hak da Yüce Peygamberine emrediyor ki: Resûlüm!. Onlara (de ki: Siz imân etmediniz) gerektirdiği şekilde imân şerefine sâhip bulunmadınız (velâkin deyiniz ki: Biz İslâm’a girdik) yâni: Ey Peygamber!. Sana itaat ettik karşılıklı barışa girdik, seninle muharebeyi terkettik. işte sizin vaziyetiniz bundan ibârettir (ve henüz imân sizin kalblerinizin içine girmiş değildir) tam bir bilgi, bir kalbi kanaat, bir ruhî bağlılık sizde meydana gelmiş bulunmuyor yalnız dille yapılan bir imân iddiası, bu hususta kâfi değildir, (ve eğer Allah’a ve Resûlüne itaat ederseniz) tam bir samimiyetle dindar olarak münâfıklığı, gösterişi ve dini kabulünüzden dolayı başa kakmayı terk eylerseniz, o vakit hakiki, samimi mümin olmuş olursunuz, Allah bilir ya sonradan hepsi veya çoğu öyle hakiki birer mümin olmuşlardır. Artık Allah Teâlâ (sizin amellerinizden hiçbir şeyi, sizin için noksan kılmaz) bütün yaptığınız ibâdetler, vazifeler, samimiyete, güzel itikada dayanmış olacağı için onlardan dolayı kat kat mükâfatlara erişirsiniz, (şüphe yok ki, Allah) Teâlâ (gâfurdur) müminlerden insanlık hâli çıkan bir nice kusurları affeder ve bağışlar ve o kerem sâhibi Yaratıcı (rahimdir) kullarına merhameti pek çoktur. Tevbe edenlere artık azab etmez, bilâkis onlara büyük sevablar, mükâfatlar ihsân buyurur. Ebussuud tefsirine göre bu âyet-i kerîme, Esad Oğulları kabîlesinden bâzı şahıslar hakkında nâzil olmuştur. Onlar bir kıtlık senesinde Medine-i Münevvere’ye gelmişler, kelime-i şahadeti söylemişlerdi, Resûl-i Ekrem’e hitaben: Biz sana ağırlıklarımızla, ailelerimizle geldik, sana karşı savaşta bulunmadık demişler, böyle bir nevî yaptıklarını başa kakarak Hz. Peygamberden sadaka almak arzusunda bulunmuşlardır. Tefsir-ül Merağı’de yazıldığına göre, bu âyet-i celîle, Fetih Sûresinde işâret buyurulan Gıfar, Müzeyne, Cüheyne, Eşcâ’ ve Eslef bedevî’leri gibi kimseler hakkında nâzil olmuştur. Onlar, kendi nefslerini kurtarmak için “biz imân ettik” demişlerdi. Sonra Hudeybiyye senesi Umre yapılması için Mekke-i Mükerreme’ye gidileceği vakit korkmuşlar, boş bahaneler ileri sürerek Resûl-i Ekrem’e muhalefette bulunmuşlardı.

Bu mübârek âyetler de olgun imânın alâmetini ve hakiki müminlerin vasıflarını, onların cihâd yolundaki fedakârlıklarını bildiriyor. Allah’ın ilminin bütün kâinatı kuşattığını ilân buyuruyor. Ve mümin olanların imânlarından dolayı Hz. Peygamber’e karşı minnetde bulunmaya bir hakları olmadığını, belki onları imâna muvaffak buyurduğundan dolayı Cenab-ı Hak’kın onlara lütufta bulunduğunu ihtar ediyor ve Allah Teâlâ’nın bütün gayba dâir şeyleri, bütün kullarının fiillerini bilip gördüğünü beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Müminler) Asıl imân ehli olanlar, kalblerin yaşamasının sebebi olan imân ile hakkıyla vasıflanmış bulunanlar (ancak o zâtlardır ki,) o samimi sûrette müslüman bulunan kullardır ki: (Allah’a ve O’nun Peygamberine imân etmişlerdir) Cenab-ı Hak’kın birliğini, bütün mükemmel sıfatlarını tasdik edip sağlam bir itikatta bulunmuşlardır, onun Peygamberinin risâletini de, teblîğ ettiği şeylerin birer hakikat olduğunu da bilip kabul ve itiraf eylemişlerdir, (sonra bir şüpheye düşmemişler) İslâm dininin ilâhî bir din olduğunu yakinen bilip o hususta kendilerine bir şek ve şüphe de gelmemiştir ve o hakiki müminler (mallariyle ve nefslerîyle Allah yolunda cihâd etmişlerdir) İslâm dini uğrunda cihâda atılmışlardır, mallariyle ve canlariyle fedakârlıkta bulunmaktan kaçınmışlardır, imân iddiasındaki ciddiyetlerini bu sûretle de isbata muvaffak olmuşlardır (işte sâdık olanlar da) sözlerinde, işlerinde, her şekilde doğru bulunan zâtlar da (onların tâ kendileridir.) yoksa lisânen mümin olduklarını söyleyip kalben inançları bulunmayan bir takım bedevî’ler değildir. Deniliyor ki: Bu âyetler nâzil olunca bir kısım bedevî’ler, Peygamberin huzuruna gelmişler, kendilerinin gerçekten müminler olduklarına dâir yemin etmişlerdi. Bunları yalanlamak için ve bu husustaki ilâhî beyânı kuvvetlendirmek için de şu âyet-i kerîme nâzil olmuştur.

Ey Yüce Peygamber!. O bedevî’lerin câhilliğini ortaya koymak ve susturmak için onlara (De ki: Siz dininizi Allah’a mı öğretiyorsunuz?.) o ilm ve kudretine nihâyet olmayan Yüce Yaratıcı’ya mı: “Biz imân ettik” diye dindar olduğunuzu haber veriyorsunuz?. (Allah ise göklerde olanı da ve yerde olanı da bilir) Bunlarda bulunan bir zerre miktarı birşey bile o Yüce Yaratıcıya gizli kalamaz. Artık sizin de hâlleriniz, içerinizdeki kuruntularınız, o Yüce mâbud’a hiç gizli kalabilir mi?. (ve Allah) Teâlâ (herbir şeyi hakkıyla bilendir.) artık gerçek dışı bir iddiada bulunmadan sakınınız, ciddi sûrette mümin olmadığınız hâlde kendinizin dindar olduğunu söyleyip durmayınız.

Hak Teâlâ Hazretleri, şöyle de buyuruyor: Ey Resûlüm!. O bir takım bedevî’ler (İslâm olduklarından dolayı seni minnet altında bırakıyorlar) kendilerini İslâm göstermelerini, sana tâbi bulunduklarını bir minnet konusu yaparak senden sadaka almak, mal yönünden yardımlaşmada bulunmak isterler. Habibim!. Sen de onlara (de ki: Müslümanlığınızı benim başıma kakmayınız) eğer siz cidden müslüman iseniz, onunla iftihar ediniz, (belki Allah) Teâlâ Hazretleri (sizi imâna hidâyet ettiğinden dolayı size minnet buyurur.) sizi öyle bir nîmete nâil buyurduğundan dolayı onun yüce zâtına hamd ve şükür etmeniz icabeder (eğer siz) öyle imân sâhipleri olduğunuzu iddia hususunda (doğru kimseler iseniz) çünkü öyle ciddi bir imâna erişmek, ilâhî yardımın eseridir. Artık sizi öyle ebedî bir nîmete muvaffak kılmış olan kerem sâhibi bir mâbuda hamd ve şükür etmeniz icâbetmez mi?. Onun mübârek Peygamberine karşı minnette bulunmanız, nasıl uygun olabilir?. Bunu hiç takdir edemiyor musunuz?

Evet.. (Şüphe yok ki, Allah) Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri (göklerin ve yerin gaybını bilir) o yüce zâta karşı hiçbir şey gizli kalamaz (ve) ey imân iddiasında bulunanlar!. (Allah) Teâlâ, o Yüce Yaratıcı sizlerin de bütün (işlediğiniz şeyleri görücüdür.) bütün gizli ve açık yaptığınız şeyler, açıkça ve gizlice vasıflanmış olduğunuz hâller, Allah katında malûmdur. Onlardan hiçbirini o Kâinatın Yaratıcısına karşı gizleyemezsiniz. Artık bu hakikati güzelce düşününüz, hareketlerinizi ve kanaatlerinizi güzelce tanzime çalışınız, hakikaten selâmete, saadete nâil olabilmeniz için ciddi bir şekilde imân ile vasıflanmaya gayret ediniz, insanlık için bundan başka ebedî bir selâmet, bir saadet çaresi yoktur. Buna inancımız tamdır… Sonraki Sure: Kaf Suresi Ayet ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, kâfirlerin Hz. Peygamber’in beyânlarını kabul etmeyip içlerinden bir zâtın Peygamber olarak geldiğini ve öldükten sonra tekrar dirileceklerini uzak görerek şaşırmış olduklarını kesin bir şekilde beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Kaf) Bu, bir hususî harftir, yemini içermektedir, bâzı sûrelerin böyle birer harf ile başlaması, tilavet olunacak âyetlere dikkat nazarlarını çekmek gibi hikmetlere vesâireye dayanmaktadır ve mûteşâbihat kabilindendir. Maamafih bu hususta müfessirlerin birçok görüşleri, rivâyetleri de vardır. Kısaca deniliyor ki: Bu harf, bu sûrenin ismidir ve yine deniliyor ki: Bu, Kur’an-ı Kerim’in isimlerinden biridir veyahut “kadîr”, “kaadîr”, “karîb” ve “kabz” gibi ilâhî isimlerin anahtarıdır, ilk harfini içermektedir. Ve İkrime ve Dahhâk’e göre de bu yeryüzünü her taraftan kuşatan ve yeşil bir zümrüdden meydana gelen pek büyük bir dağın ismidir, gökteki yeşil renk bundan meydana gelmektedir. Fakat bu görüş, Fahr-i Razi gibi müfessirlerce zayıf görülmektedir. Aslında Cenab-ı Hak, öyle bir dağı yaratmaya da inanıyoruz ki kaadirdir, fakat onun yaratılmış olduğu sâbit değildir. Yerkürenin her tarafında gezip dolaşanlar vardır, öyle bir dağa tesadüf edilmemiştir. Bunun varlığı, hissi bir şâhitlikle sâbit değildir. Maamafih bu dağı, dünya etrafındaki okyanusları kaplayan bir rüzgâr küresinden ibâret olmalıdır diye yorumlayanlar da vardır. Şöyle de deniliyor ki: Eğer bundan maksat, öyle bir dağ olsa idi “Velkâf” diye yazılırdı: “Vettûr” diye yazıldığı gibi. Zâfir olan “K” “S” ve “N” gibi bir harften ibârettir, bir kelime değildir. Bu, “Muksemün bîh kendisiyle yemin edilen” olduğu için ayrıca yemin harfi olan vav ilâvesiyle zikredilmemiştir. Velhâsıl: Hepsi de Allah’ın kudretine göre mümkündür. Biz bu hususta kat’î bir delil bulunmadıkça bunu Allah’ın ilmine havale ederiz. İhtiyata uygun olan da budur. (Ve bereketi pek fazla olan Kur’an hakkı için) Yâni: Kur’an-ı Kerim’e yemin olsun ki: Sen Ey Son Peygamber!, Uyarıcı olarak gönderilmiş bir Peygambersin. Bilindiği üzere “K” ve “Kur’an-ı Mecit” kendisiyle yemin edilendir, üzerine yemin edilen ise hazfedilmiştir. Bu birkaç şekilde yorumlanmaktadır. Kısaca deniliyor ki: Resûlüm!. O kâfirler seni tasdik etmediler, halbuki, sen hakikaten yüce bir Peygambersin o inkârcıları uyarmak için gönderilmiş bulunuyorsun. “Mecîd” Keremi pek geniş olan, şerefi ve yüceliği, büyüklüğü bulunan şey veya zât demektir. İşte Kur’an-ı Kerim de öyle pek büyük bir şerefi, yüceliği ve halkı irşâd etmek özelliği taşıdığı için öyle bir vasıf ile vasıflanmıştır.

Evet.. Ey Yüce Peygamber!. Sen kendilerini uyarmak ve irşâd için Kur’an-ı Kerim ile gönderildin, fakat bir takım inkârcılar, seni tasdik etmediler (Belki kendilerinden bir korkutucu gelmesinden teaccüp ettiler) Hiç bizim gibi bir insan, bizleri korkutmak, bizleri dine dâvet etmek için Allah tarafından gönderilmiş olabilirler mi?. Diye bunu uzak gördüler, inkâra başladılar (artık) Resûlüm!, (o kâfirlere dedi ki: Bu,) Böyle bizden bir şahsın bizlere peygamberlik gelmesi (bir şaşılacak şeydir) bizlere bir melek gönderilmeli değil mi idi?.

Ve o kâfirler, bu inkârlarında daha ileri giderek imkânsız olarak gördükleri şeyi göstermek için dediler ki: (Biz öldüğümüz ve toprak kesildiğimiz zaman mı?.) Tekrar dirileceğiz, o Peygamberlik iddia eden zâtın dediği gibi tekrar başka bir âleme sevk edileceğiz, bir muhasebeye tâbi tutulacağız!, (bu uzak bir düşünüştür.) Bizim cidden sâir topraklardan ayrılarak tekrar teşekkül etmemiz, nasıl düşünülebilir?. Bunu bizim akıllarımız kabul etmiyor. O câhiller, bu âlemde dâima görülüp duran bir nice kudret eserlerini görmüyorlar da, kendilerinin başlangıçta topraktan, birer damla sudan yaratılmış olduklarını düşünmüyorlar da böyle câhilce şaşkınlıkta bulunup duruyorlar.

Bu mübârek âyetler haşr ve neşri inkâr eden dinsizleri uyandırmak için bakışlarını göklere ve yere ve bunlarda olan çeşitli yaratılış eserlerine çekmektedir. Nice ekinlerin ağaçların meyvelerin insanlar için birer geçim vasıtası olmak üzere meydana getirilmekte olduğunu ve insanların da öldükten sonra tekrar yeryüzünün vakit vakit hayata erdirildiği gibi bir hayata erdirileceklerini ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Yüce Yaratıcı âhiret hayatını uzak, gören gâfilleri irşâd ve uyanmaya dâvet için şöyle buyuruyor: (Muhakkak ki, yer onlardan) O ölüp kabirlere defnedilen insanlardan (neyi eksiltirse) onların etlerinden, kemiklerinden neleri parçalar, darmadağın ederse (biz bilmişizdir) onların öyle bir hâle gelmiş olmaları bize gizli kalmış değildir (ve bizim katımızda koruyucu bir kitab vardır) bundan maksat, yâ levh-i mahfuzdur ki, onda bütün kevni olaylar yazılıdır. Yâhud Cenab-ı Hak’kın bütün eşyaya âid olan ilmini misâl yoluyla beyân etmektir. Bir kitabda yazılan şeyler, nasıl sâbit ve korunmuş ise Allah’ın ilmindeki şeyler de, Kâinatın bütün hâlleri de Allah katında sâbittir, her şekilde korunmuştur. Binaenaleyh her ölen şahsın bütün bedeni zerreleri ve diğer hâl ve tavırları Cenab-ı Hak’ça tamamen malûm olduğundan o hikmet sâhibi Yaratıcı dilediği zaman o şahısları tekrar vücuda getirir, hayata kavuşturur. Bu nasıl uzak görülebilir.

(Fakat) O inkârcıların daha kötü ve daha câhilce hâllerine bakınız ki: (kendilerine geldiği vakit) Allah tarafından Peygamber olarak gönderildiği zaman (hakkı) mûcizeler ile sâbit ve açık olan Hz. Muhammed’in peygamberliğini (yalanladılar) artık öyle apaçık bir hakikati, sâbit bir peygamberliği yalanlayan câhiller o Yüce Peygamberin haber verdiği haşr ve neşri de inkâr cehâletini göstermezler mi?, (İmdi onlar karmakarışık bir ıztırap içindedirler) O mübârek Peygamber’e gâh sihirbaz ve gâh kâhin derler, onun teblîğ ettiği pek açık âyetleri şiir telâkki ederler ve bazan insanların peygamber olamayacağını söylerler, bazan da peygamberliğe makâm ve mevki sâhiplerinin lâyık olduklarını iddiada bulunurlar. İşte o inkârcılar, böyle şaşkınlıklar içinde vakit geçirirler. § Merîc; Muztarib, karışık muhtelif şeyleri içeren çeşitli şey demektir.

Öldükten sonra dirilmeği inkâr eden gâfiller!. Bir kere uyanıp da bir dikkat nazariyle (Üstlerindeki göğe bakmazlar mı ki:) o ne büyük bir ilâhî kudret eseridir (biz onu nasıl binâ ettik) bir direğe dayandırmaksızın nasıl yüksek bir hâlde yarattık (ve) o göğü bir nice parlak yıldızlar ile (süsledik) başları üzerinde bir nice ışık saçan yıldızlar ve gezegenler dönüp durmaktadır, (ve onun için) O gök kubbesi için (hiçbir gedik yoktur.) onda bir yarık, parçalanmış, ayrılmış birşey bulunamaz. § Furuc; Duvarlarda vesâirede meydana gelen yarık, aralık, parçalanmak demektir.

(Ve) O inkârcılar (yere de) bakmadılar mı?. Kendi ikâmetgâhları olan yeryüzündeki Allah’ın kudret eserlerini görmüyorlar mı?, (onu döşedik) basit bir şekilde yarattık (ve onda) o yeryüzünde (sâbit dağlar bıraktık) ne kadar muntazam, sâbit dağlar vücuda getirdik ki, yerkürenin sallantı içinde kalmasına meydan vermemektedirler ve nice fâideleri, madenleri içermektedir, (ve onda) Yer sahasında (her güzel cinsten bitirdik) gâyet süslü güzel manzaralı insanların fâidelerine hizmet eden bitkileri, ağaçları meydana getirdik. Bütün bunlar, Allah’ın kudretinin büyüklüğünü göstermektedir. Artık öyle büyük bir kudret ile vasıflanmış olan Kâinatın yaratıcısı, insanları öldükten sonra diriltemez mi?. Ne için bu kadar açık bir hakikati düşünemiyorlar?. § Behic; Güzel, yaraşık, gâyet süslü, hoşa giden şey demektir.

Evet.. âlemin yaratıcısı şöyle de buyuruyor: Bunları (Hak’ka yönelik olan) Rab’bine dönen, yaratıcısının kudretini düşünen, O’nun eşsiz eserlerini tefekküre dalan (herbir kul için bir ibret ve bir öğüt olarak) vücuda getirdik, o eşsizlikler, o yaratılış eserleri, inanan ve düşünen kimseler için birer büyük uyanma vesîlesi bulunmaktadır.

Evet.. Cenab-ı Hak, yeryüzünde öyle fâideli bitkileri ve diğerlerini meydana getirmek için nasıl bir hayat kaynağı yaratmış olduğuna da şöylece işâret buyuruyor: (Ve gökten bir mübârek su indirdik) Menfaatleri pek ziyade olan yağmurları yağdırdık (sonra onunla bahçeler, ve biçilen ekin danelerini) buğday ve arpa gibi biçilen şeylerin dane denilen meyvelerini (bitirdik) bunları insanların istifâdelerine tahsis ettik. Artık bir su ile bu kadar çeşitli gıda maddelerini meydana getirmekte olan hikmet sâhibi bir yaratıcı ölmüş kullarını da dilediği bir şekilde yeniden diriltemez mi?. Hangi akıllı bir kimse, bunun imkânsızlığını söyleyebilir?. § Hab; Dane demektir. Çoğulu: Hubûbur. “Hasid” de biçilmiş ekin mânasınadır. Çoğulu: Hesâyid’dir.

(Ve uzunca boylu hurma ağaçları da) Yetiştirdik, onları da büyütüp geliştirdik (ki, onlar için) o yüksek ağaçlara mahsus (bir biri üstüne konmuş) güzel bir istikâmet almış (muntazam salkımlar) tomurcuklar (vardır) onlar da Allah’ın kudretine şâhitlik eden, pek güzel ve pek fâideli birer yaratılış eseri bulunmaktadırlar. § Nahl; Hurma ağacı demektir. Böyle bir ağaca “Nehle” de denir. § Bâsikat; Uzunca boylu şeyler demektir. “Tal”‘ da çiçek gılafıdır ki, çiçek onun içinde bulunur, çiçek mânasında da kullanılmaktadır. “Menzud” da bâzısı bâzısı üzerine konulmuş, muntazaman tertib edilmiş şey mânasınadır.

Kerem Sâhibi Yaratıcı şöyle de buyuruyor: (Kullar için bir rızk olarak) Bunları bitirdik, böyle çeşitli geçim vasıtalarını vücuda getirdik. Bütün bunlar, Cenab-ı Hak’kın kudretine, kulları hakkında lütuf ve keremine âid birer mühim eserlerdir, (ve) Bahusus (onunla) o hayatın kaynağı olan yağmur suları ile (bir ölmüş beldeyi dirilttik) sararıp solmuş, büyüme ve gelişmeden mahrum kalmış yeryüzünü tekrar hayata kavuşturduk, çeşit çeşit ve güzel güzel ekinler ile süsledik (işte) insanlar için öldüklerinden sonra kabirlerinden (çıkışta böyledir) artık düşünmeli, O kadar çeşitli, güzellik dolu bitkileri, ağaçları, hayata kavuşturan bir Yüce Yaratıcı, insanları da öldürdükten sonra tekrar hayata eriştirerek kabirlerinden çıkaramaz mı?. Hangi akıl sâhibi bir kimse bunu inkâr edebilir?. Ancak bir takım dünyaya dalmış, Allah’ın kudretini takdir etmekten âciz bulunmuş, şuursuz kimselerdir ki: Yüce Peygamberleri ve bu gibi hakikatları inkâra cür’et göstermekte bulunurlar. İşte onlardan bir takımını “12, 13, 14″üncü âyetler bizlere bildirmektedir.

Bu mübârek âyetler, evvelki kavimlerin de Peygamberlerini yalanlamış ve cezalarına kavuşmuş olduklarını beyân ile Hz. Peygamber’e teselli vermiş oluyor. Mahlûkatı başlangıçta yoktan var eden Yüce Yaratıcının onları iâde ederek yaratmaktan âciz olmayacağını ihtar ile öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlerin cehâletlerini ortaya koymakta ve susturmaktadır. Şöyle ki: (Onlardan) Yâni: Son Peygamberi inkâr eden Kureyş müşriklerinden (evvel Nûh kavmi) de (Res Ashâbı) da yâni: Bir kuyu veya bir çöl civarında oturan ve Hz. Şuayb’in veya bir nebi olan”Hanzale İbn-i Safvan”ın kavmi de (ve) Hz. Sâlih’in (Semud) denilen kavmi de Peygamberlerini (yalanladılar) onlar da Kureyş müşrikleri gibi öyle küfr ve isyân içinde bulunmuşlardı.

(Ve Âd) Kavmi de peygamberleri olan Hz. Hûd’u (ve Fir’avun) ile onun kavmi de Mûsa Aleyhisselâm’ı (ve Lût’un kardeşleri de) yâni: Onunla aralarında musaharet = hısımlık bulunan bir kavim de Hz. Lût’u yalanlamışlardı, onların risâlet ve peygamberliğini kabul etmemişlerdi.

(Eyke ashâbı da) Yâni: Ağaçları sımsıkı bir meşelik mahâllinde bulunan bir gurup da Peygamberleri olan Şuayb Aleyhisselâm’ı (Tüb’ba kavmi de) yâni: Yemen diyârında “Tüb’baulhimeyrî” adındaki sâlih, dindar bir hükümdarları tarafından ilâhî dine dâvet edilen bir kavim de hükümdarlarını yalanladılar. Evet.. O kavimlerin (hepsi de Peygamberleri) kendilerini dine dâvet eden zâtları (yalanladı) kendilerine teklif edilen ilâhî dini kabul eylemedi (artık tehdit, hak oldu.) o peygamberlerin korkuttukları azab, onları yalanlayan kavimler hakkında o yalanlamaları sebebiyle vâcip oldu, sâbit oldu, hepsi de lâyık oldukları azablara kavuştular. Evet.. Nûh kavmi Tûfan ile mahvoldular, Res ashâbı bulundukları mevkiin alt üst olmasiyle yok olup gittiler, Semud kavmi de bir zelzele neticesinde helâke uğradılar. Âd kavmi de şiddetli bir rüzgâr ile helâk oluverdiler. Fir’avun da kendisine tâbi olanlar ile beraber denizde boğuldular. Lût kavmi de başlarına yağan taşlar ile ve uğratıldıkları zelzele ile mahvoldular. Eyke ahâlisi de pek şiddetli bir sıcak içinde kaldılar, başlarına yağan âteş ile yanıp gittiler. Tüb’ba nâmında mümin bir hükümdarın inkârcı kavmi de sâhip oldukları büyük bir kuvvete rağmen küfrleri yüzünden büyük bir helâke, bir âteş azabına mâruz kalmışlardır. Bu Tüb’ba, hakkında Tefsir-i Alusî’de ayrıntılı bilgiler vardır. Duhan Sûresine bakınız!.

Yüce Yaratıcı, öyle Peygamberlerini yalanlamış haşr ve neşri inkâr ederek küfrlerinde devam edip durmak istemiş olan kimselerin cehâletlerini, o pek bâtıl düşüncelerini kınama ve teşhir için şöyle de buyuruyor: (Ya biz ilk yaratılmış ile yorulumuverdik) Bize ondan dolayı bir âcizlik mi âriz oldu ki, inkârcılar, ölülerin ilâhî kudret ile tekrar hayata erdirileceklerini imkânsız görüyorlar, ondan dolayı büyük bir şüphe ve inkâr içinde yaşıyorlar?, (hayır..) Onlar da yüce zâtın o ilk yaradılışını, ona olan kudretini inkâr edemezler. Fakat (onlar yeni yaradılıştan şiddetli bir şüphe içindedirler) ölmüş bir kimsenin tekrar hayata erdirileceğini onların akılları kabul etmiyor, buna imkân göremiyorlar, bu hususta büyük bir şek ve şüphe içinde yaşıyorlar. Onların bu ruh hâlleri, güzelce düşünülürse pek iyi anlaşılır ki, akıl ve düşünceye tamamen aykırıdır. Bir kere ilâhî kudretin büyüklüğünü düşünmeli değil midir?. Herhangi birşeyi başlangıçta yoktan var etmek, yaratmak icadta bulunmak, o şeyi darmadağın olduktan sonra tekrar iâde etmekten, vücuda getirmekten daha güç değil midir?. Artık öyle bir yaratma ve icada kaadir olan bir Yüce Yaratıcı, elbette ki, yeniden yaratmaya da kaadirdir. Binaenaleyh bu hakikati inkâr, bunda tereddüt, pek büyük bir cehâlet ve pek bâtıl bir düşünce eseri değil de nedir?. § Ağ’; Yorulmak, incinmek, birşeyi yapmaktan, söylemekten âciz kalmak demektir. Lebs” de şiddetli şüphe ve hayret ve ihtilât = karışıklık mânasınadır.

Bu mübârek âyetler de haşr ve neşrin vuk’u bulacağına dâir diğer bir çeşit delil bulunuyor. Yüce Yaratıcının kullarına mânevî yakınlık itibariyle ne kadar yakin olduğunu edebî bir üslupla beyân buyuruyor, bütün insanların herhâlde öleceklerini ve yeniden sûr’a üfrülmekle hayata ereceklerini ve her şahsın bütün yaptıklarını, söylediklerini meleklerin tesbit ettiklerini ihtar ediyor. Ve nihâyet inkârcıların vesâirenin gâfletleri giderilerek gerçek durumdan pek kat’î şekilde haberdar olacaklarına şöylece işâret buyurulmaktadır. (ve and olsun ki,) Kesin bir durumdur ki: (biz insanı yarattık) Öyle bir yaratılış hârikasını yoktan var ettik (ve ona nefsinin ve vesvese verdiğini de biliriz.) onun hayır ve şer adına neler düşündüğüne de ve onun başkalarınca bilinmeyen gizlice hâllerini de biz hakkıyla bilmekteyiz (ve biz ona) o insana (şâh damarından daha yakınız) yâni; İnsanlardan hangi birinin varlığına, bütün hâl ve fiillerine, bütün maziye, hâle ve istikbâle âid mâruz kaldığı ve kalacağı hayatî durumlarına ilm ve müşahede itibariyle onun pek mühim ve kendisine pek yakın olan şâh damarlarından daha yakın bulunuyoruz. Çünkü damarlarda et parçalariyle kaplanmış sâhibinden bir derece uzakça bulunmuştur, onun duygularına, kuruntularına vakıf değildir. Allah Teâlâ ise kullarını kendisi yaratmıştır, onların bütün fiillerini ve sözlerini o kullarından daha fazla bilmektedir, hiçbir kulun bir hareketi, bir düşüncesi Allah’ın ilmi dışında kalamaz. Bilinmektedir ki: Allah Teâlâ, mahlûkatına benzemekten, mahlûkat gibi bir mekâna muhtaç olmaktan, mahlûkat gibi cismen, maddeten bir yere yakin veya bir yerden uzak bulunmadan ve herhangi bir mahlûkunun bedenine girmekten hâşâ münezzehtir. O Yüce Yaratıcı, bütün bu kâinatı yoktan var etmiş, bu kâinattan evvel yine mekâna ve zamana muhtaç bulunmaksızın var bulunmuştur. Binaenaleyh o Yüce Yaratıcının yakınlığından maksat, onların bütün varlıklarını, bütün amel ve fiillerini kendilerinden daha fazla bilip onların varlıklarını takdir ve icâd buyurmuş olduğunu edebî bir üslûpla tasvir ve ifâdeden ibârettir. Evet.. O kerem sâhibi mâbudumuz, bizlere yaratıcılığı, lûtf ve ihsânı ve bütün davranışlarımıza olan ezelî ilmi itibariyle bizden daha yakındır. Ne yazık ki: Biz bu hakikati gerektiği şekilde takdir edemiyoruz. O Yüce Yaratıcımızın mânevî yakınlığına lâyık olabilmek için üzerimize düşen kulluk vazifelerini hakkıyla yerine getirmeye çalışamıyoruz. Evet.. Dost, hakiki sevgili, bana benden daha yakındır. Bu ise pek enteresandır ki: Ben ondan uzak bulunmaktayım. O Kerem Sâhibi Mâbudumuz cümlemizi gafletten uyandırsın, âmin…

Artık hatırlanmalıdır (O vakit iki gözetici) iki hafaza meleği (sağdan ve soldan oturucu olarak gözetirler.) yâni: Bu meleklerden biri bir insanın sağ tarafında bulunarak onun iyiliklerini yazar, diğer bir melek de o insanın sol tarafında bulunarak onun kötülüklerini tesbit eder. İşte insanların bütün fiilleri ve sözleri bu şekilde de bilinmektedir, yazılmaktadır. Bu da insanların uyanmasına bir vesîledir, ileride bir inkâra, bir mâzeret ileri sürmelerine meydan kalmayacağını temin hikmetine dayanmaktadır ve haklarında ilâhî delillerin tamam olmasına da bir sebeptir.

Evet.. Herhangi bir insan (Bir lâkırdı telaffuz etmez ki,) meşrû veya gayr-ı meşrû bir söz söylemez ki, (illâ yanında hazırlanmış bir gözetici) melek (vardır.) onun bütün lâkırdılarını yazar, onun amellerini gözetir, o insanın sevabı veya azabı gerektiren her lâkırdısını yazıverir. Artık insanların bütün hâlleri bu sûretle de bilinmiş, yazılmış bulunmaktadır. Binaenaleyh insanlar, bu vaziyeti düşünüp hayatlarını tanzim etmelidirler, mes’uliyeti gerektiren sözlerden, hareketlerden kaçınmalıdırlar. Bu meleklerin bu husustaki görevleri de insanların tetikte yaşayabilmelerine bir güzel vesîle bulunmaktadır. § Rakîb; Koruyan, bakan, bekleyen mânasınadır. “Atid” hazır, emrolunduğu şeyi yazmaya hazır demektir.

(Ve ölümün şiddeti hakkıyla) Geldi, ölüm sarhoşluğu hâli yakinen ortaya çıktı, yâni böyle bir ölüm hâli (gelince) bir konuşma lisânıyla olmasa da bir lisân-ı hâl ile (işte bu, kendisinden kaçtığın şey) denilecektir. Yâni: Ey insan!. ölümü hiç düşünmüyor mu idin?. Ondan nefret ediyor, ona muhalif bir cephe almak istiyor idin, öldükten sonra nasıl bir istikbâle kavuşacağını tefekkürde bulunmuyordun, işte o kendisinden kaçınmak istediğin hâdise gelip çattı, artık bundan kurtuluş yoktur. Fakat insan öyle ölmekle artık kurtulmuş, bir daha hayata kavuşmayacak bir hâlde bulunmuş değildir.

Evet.. Her ölen insan, tekrar hayat bulacaktır (Ve sûr’a üfürülmüştür) yâni: Kıyamet zamanı gelmiş olunca İsrâfil Aleyhisselâm tarafından yapılan ilk sûr’a üfürme ile bütün insanlar hayattan mahrum kalmış ve bilâhare ikinci bir üfürme ile de bütün ölüler yeniden hayat bulmuş olacaklardır, bunun vukuu muhakkaktır, (işte bu, tehdit günüdür) ölülerin böyle yeniden hayata erecekleri gün, kâfirler hakkında pek korkunç bir azab zamanıdır, Cenab-ı Hak’kın kendilerini korkutmuş olduğu bir ceza zamanıdır. Artık bu âkıbeti düşünsünler!.

(Ve) O ikinci sûr’a üfürmenin vuk’u bulacağı gün (herkese gelmiştir) her mükellef şahıs, yüce mahkemeye sevk edilmiş bulunacaktır (kendisiyle beraber bir sürücü) onu ceza mahkemesine sevk edici (ve bir şâhid bulunduğu hâlde) öyle bir sevk vücuda gelmiş olacaktır. Yâni: Onun dünyada iken hayır ve şer adına her ne yapmış ise onun kendince de belirlenmesi için kendisi bir melek tarafından mahkemeye götürülecektir, ve her ne yapmış ise onun hakkında da şâhitlik edici bir melek veya kendisinin herhangi bir uzvu bulunacaktır.

Ve o gün kâfirlere veya gafletten uzak olmayan bütün insanlara hitaben şöyle de denilecektir: (Muhakkak ki, sen bundan bir gaflet içinde idin) bu müthiş günü düşünemiyordun, bu gündeki bu pek korkunç hâlleri düşünmüyordun, büyük bir gaflete, ber nefsanî arzuya tâbi bulunuyordun (imdi senden perdeni kaldırıp açtık) dünyada iken gözleri, kulakları, kalbleri örten, insanları sonunu düşünür olmaktan mahrum bırakan engelleri bertaraf ettik, şimdi bu âkıbeti sana apaçık göstermiş olduk (artık bu gün) bu dirilme zamanında (senin gözün keskindir) pek fazla görücüdür. Binaenaleyh bu âlemi inkâra imkân kalmamıştır ve her insan, dünyada iken işlemiş olduğu şeyleri inkâr edemeyip kabule mecbur bir hâlde bulunmaktadır.

Bu mübârek âyetler de cehenneme sevk edilenlere meleklerin ne diyeceklerini bildiriyor. Ve her inkârcı, inatçı, hayıra engel olan, hakka tecâvüz eden, şüpheye müptelâ ve şirk ile vasıflanmış kimselerin cehenneme atılacaklarını ihtar ediyor. Cehenneme atılan ve aralarında arkadaşlık bulunmuş olan kimselerin kendilerini nasıl müdafaa etmek isteyeceklerini Cenab-ı Hak’kın da onları çekişmeden nasıl men buyuracağını gösteriyor ve cehenneme yönelecek bir ilâhî hitaba cehennemin ne şekilde cevap vereceğini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve) Azaba lâyık olan herhangi şahsın (arkadaşı olan) yâni: Kendisini cehenneme sevk etmekle emrolunan melek, yarın âhirette (der ki:) bu hâdisenin vuk’u bulacağı muhakkak olduğu için geçmiş zaman kipiyle “dedi ki:” diye beyân buyurulmuştur (bu yanımda olan şey) yâni: Bu sevk ve idaresiyle görevli olduğum şahsa âid amel defteri (hazırlanmış bulunmaktadır) onu arzedeceğim. Müfessirlerin ekserisine göre, bunu böyle söyleyen melektir. Bâzı müfessirlere göre de bunu böyle söyleyen şeytandır. O yarın âhirette diyecektir ki: Bu isyânkâr olan şahıs, benim katımda öyle birşeydir ki, cehennem için hazırlanmıştır, ben onu azdırarak ve saptırarak cehenneme hazırlamış bulunuyorum.

Allah Teâlâ tarafından insanları âhirette mahşere sevke ve onların haklarında şâhitlikte emrolunan iki meleğe veya iki cehennem bekçisine emr olunur ki: (Cehenneme atınız) Dünyada iken (her kâfir, inatçı) bulunmuş (olanı) çünkü: Cenab-ı Hak’kı inkâr eden, pek fazla inatçı olup hakka itaati terk eden kimseler, cehennem cezasına lâyık bulunmuşlardır.

Yine cehenneme atınız (Hayır için men’e çalışanı) insanların İslâmiyet’le, ahlâkî fâziletlerle vasıflanmasına mâni olmak isteyeni, insanların hayır ve iyilikte bulunmalarına engel olanı. Öyle bir şahıs da cehenneme lâyıktır. Deniliyor ki: “Velid Binil Muğire” kardeşi oğullarını İslâmiyet’ten men’e çalışmış olduğu için bu âyet-i celîle, onun hakkında nâzil olmuştur. Fakat hükmü umumîdir, o gibi hayıra engel olanları kapsamaktadır. Ve (mütecaviz olanı) dinin hududunu aşanı, halkın hukukuna musallat olanı, insana eliyle ve diliyle zulm edeni ve (şüphe içinde bulunanı) Allah Teâlâ’nın birliğini, kudretini büyüklük ve genişliği hususunda şüphe için yaşayanı da cehenneme atınız, onların hepsi de cehenneme lâyık bulunmuşlardır.

Ve bâhusus cehenneme atınız (O kimseyi ki: Allah) Teâlâ (ile beraber başka ilâh da edinmiştir.) Allah’ın birliğini inkâr ederek bir takım mahlûkatı da birer tanrı tanımıştır, şirk içinde yaşamıştır, (hemen onu pek şiddetli bir azab içine atıveriniz) o gibi dinsizler hakkın emirlerine tecâvüz eden ahlâksızlar, öyle bir azaba her şekilde lâyık bulunmuşlardır.

Yarın âhirette cehenneme sevk edilecek herhangi bir şahıs, kendisini mâzur göstermek için der ki: Yarabbi!. Beni yoldaşım olan, arkadaşım bulunan şeytan, azdırdı, doğru yoldan çıkardı. O (Arkadaşı) olan şeytan da (der ki: Ey Rab’bimiz!. Onu ben azdırmadım) onu yoldan ben çıkarmadım (velâkin o, uzak bir sapıklık içinde bulunmuş idi) o yaratılıştan alçak idi, ahlâkı pek bozuktu, artık o kendi kabiliyetine göre hareket etmiş, bizzât sapıklığa düşmüştü.

Yüce Allah da öyle çekişmede bulunan herhangi bir sapık şahıs ile onu saptırmış olan şeytana, şeytan tâbiatlı saptırıcı kimseye (Dedi ki:) yâni: Kıyamet gününde buyurmuş olur ki: (benim huzurumda çekişmeyin) Bu ceza gününde kusurlarınızı biribirinize isnad ederek kendinizi mâzur göstermeğe çalışmayınız, hepinizinde hâli, durumu Allah tarafından bilinmektedir, (ben size muhakkak ki: Önceden tehditte bulunmuştum.) Size hak ve hakikati kabul edesiniz diye peygamberler ve semâvî kitablar vasıtasiyle Allah’ın azabını haber vermiş, onun ne müthiş olduğunu bildirmiş idim, artık hakkınızda ilâhî delil tecelli etmiş, bir mâzeret ileri sürmenize selâhiyetiniz kalmamıştır. Şimdi birbirinizle mücadelede bulunmak, sizin için bir fâide vermeyecektir, hepinizde lâyık olduğunuz azaba kavuşmuş bulunacaksınızdır.

Yüce Allah tarafından şöyle de buyurulur ki: (Benim huzurumda söz değiştirilmez.) yâni: Benim kat’iyyen beyân ettiğim, takdir buyurmuş olduğum şeyler hakkındaki ilâhî beyânım, kesindir, onlar değiştirilmez. Meselâ: Müminlerin cennetlere, kâfirlerin de cehennemlere sevk edilecekleri hakkındaki ilâhî beyân kesindir. Aynı şekilde: Bir kimsenin kendi günâhı üstünde azap görmeyeceğine, müşriklerin de aslâ mağfiretine nâil olamayacaklarına âid bulunan ilâhî beyânda kesindir, bunlarda bir değişme ve başkalaşma câri olamaz (ve ben kullarım için zulmkâr değilim.) ben hiçbir kimseye yapmış olduğu bir günâh bulunmadıkça azap etmem ve hiçbir kimseyi başkasının yerine azaba uğratmam, her hususta ilâhî adâletim tam anlamiyle tecellî eder durur. Mübalâğa sigasiyle “Zellâm” denilmesi, Cenab-ı Hak’kın zulümden ne kadar münezzeh olduğuna bir işârettir. Çünkü denilmiş bulunuyor ki: Faraza Hak Teâlâ, bir şahsa zulm etse bu zulm, Allah’ın şânına göre pek büyük bulunmuş olur, böyle bir zulm ile vasıflanan pek zâlim sayılır. Halbuki, Allah’ın zâtı bu noksanlıklardan münezzehtir. Şüphesiz buna inanıyoruz. Bir de bunda şöyle bir işâret vardır. Mükellef kullar, pek fazladır. Bunların bir kısmına olsun zulm edilmesi, pek büyük bir yekûn teşkil edeceği için bu zulmü tercih eden bir zât, “zellâm” olmuş olur. Halbuki, Hak Teâlâ Hazretleri böyle bir vasıf ile vasıflanmaktan uzaktır. O hikmet sâhibi Yaratıcı hiçbir kimseye zulm etmez, azaba uğrayanlar, kendi kötü hareketlerinin hikmet ve adâlet gereği olan cezasına kavuşmuş olur.

Allah’ın vâ’di ve uhrevî azabı gelmiş, tatbik edilmeğe başlanılmış olur, (O gün ki, cehenneme deriz ki:) yâni: Bir lisân-ı hâl ile cehenneme hitab buyurulmuş olur ki: Ey cehennem!, (doluverdin mi?.) İçerine sevk edilen insanlar ile cinler seni dolduruverdiler mi?. Daha başkalarını da içerine alabilir misin?, (o da) Cehennem de bir lisân-ı hâl ve soru sormak sûretiyle (der ki: Daha fazla var mı?.) artık ben doldum, bundan fazlasını nasıl içerime alabilirim?. Diğer bir görüşe göre de cehennem, kâfir ve isyânkârlara karşı kızgınlık ve şiddetini göstermek için der ki: Cehenneme lâyık olanlar var ise onlar da gelsinler, onlara da yer vardır. Bu sual ve cevap, deniliyor ki: Cehennemin genişliğini, dehşetini anlatmak için bir misâl ve hayâlde canlandırma sûretiyle beyân buyurulmuştur, bununla cehenneme ne kadar çok kimselerin sevk edileceğine işâret buyurulmuş oluyor. Allah ne kasdettiğini en iyi kendisi bilir.

Bu mübârek âyetler de cennetlere selâmetle girecek zâtların vasıflarını bildiriyor, onların müttaki, yâni: Allah’ın azabından korkan, günâhlardan tevbe eden, Allah’ın hududunu muhafazaya çalışan, ibâdet ve itaata devam eden, samimi kalb ile Cenab-ı Hak’ka yönelik bulunan zâtlardan ibâret olduğuna işâret buyuruyor ve onların ebedî cennetlerde her istediklerine kavuşmuş ve onun üstünde olarak da Allah’ın rızâsına ve tecellisine mazhar bulunacaklarını müjdelemektedir. Şöyle ki: (Ve cennet takvâ sâhipleri için) Cenab-ı Hak korkan, günâhlardan kaçınan zâtlar için (uzak olmaksızın yaklaştırılmıştır) bir hâlde ki: O cenneti daha durak mahâllinde iken müşahedeye muvaffak olurlar ve oradaki nîmetleri öğrenmiş bulunurlar, haklarında böyle bir ilâhî lütuf tecelli etmiş olur. Maamafih şöyle de denilebilir ki: Bu dünya hayatı ne kadar devam etse de yine geçicidir, âhiretteki ebedî hayata nazaran pek sınırlıdır. Bu itibar ile âhiret hayatı, insanlar için nispeten pek yakın bulunmaktadır.

Ve melekler tarafından kendilerine cennetler gösterilerek denilir ki: (İşte bu,) Böyle karşıdan seyretmeye muvaffak olduğunuz yüce makâm (sizin vâ’d olunduğunuz şeydir) Allah Teâlâ’nın sizlere dünyada Peygamberleri ve kitabları vâ’d buyurmuş olduğu yüksek cennettir, mükâfat makâmıdır. O takvâ sâhibi zâtların vasıfları ise şöylece açıklanmaktadır. Takvâ sâhibi (her tevbekâr olan) günâhlarından dolayı tevbe ederek Allah’ın affına sığınan ve üzerine düşen dinî vazifesini (muhafaza eden) Allah’ın haklarına riâyet edip ilâhî emirleri yerine getirmeye devam eden olgun mümin demektir. İşte öyle her takvâ sâhibi zât hakkında o Allah’ın vâ’di tecellî edecektir.

Evet.. Cennet, takvâ sâhibi olan herhangi bir zâta mahsustur. Yâni: (Rahmâna gıyaben korku duyan) Cenab-ı Hak’kın yüce zâtını görmediği hâlde, onun varlığını bilip tasdik eden, o Yüce Yaratıcıya itaatten ayrılmayan (ve hakka yönelik bir kalb ile gelen) temiz bir itikada sahip, Allah korkusu ile vasıflı bir kalbe sâhip olduğu hâlde bu hayatı terk ederek Cenab-ı Hak’ka mânen kavuşma şerefine erişen (kimseye) mahsus bir cennettir.

O âhiret gününde öyle takvâ sâhibi zâtlara bir ikram için melekler derler ki: (Ona) O cennete (selâmetle giriveriniz) azabtan, üzüntü ve kederden uzak, yok olmaktan emin olduğunuz hâlde giriniz (işte bu) cennete gireceğiniz gün (ebediyyet günüdür) artık bu, ebediyyen devam edecektir. Artık ölüm, bu cennetten ayrılış yoktur.

(Onlar için) O cennete girecek zâtlara mahsus (orada ne dilerler ise vardır.) çeşitli nîmetlere, lezzetlere nâil olacaklardır, diledikleri güzel şeylere kavuşacaklardır. (ve bizim katımızda ise) Yâni: Allah tarafından hususi bir lütuf olmak üzere o cennete girecek zâtlar için o kavuşacakları nîmetlerin, lezzetlerin üstünde daha (fazlası) da (vardır.) onlar, kabiliyetleriyle uygun olmak üzere düşüncelerinin üstünde en yüksek birer ilâhî lütfa mazhar olacaklardır, Allah’ın zâtını müşahede, onun kutsal varlığına bakmak, ilâhî tecellilere kavuşmak gibi en yüce saadetlere erişeceklerdir.

Bu mübârek âyetler de asr-ı saadetteki din düşmanlarını tehdit edip onlardan daha kuvvetli kavimlerin dinsizlikleri yüzünden helâke uğrayıp gitmiş olduklarını haber veriyor. Onların beldelerinde dolaşıp, eserlerinin görüldüğüne, onların tarihî felâketlerinden her düşünen kimsenin ibret alacağına işâret buyuruyor. Âhiret hayatını yaratmaya, dinsizleri de kahr ve yok etmeye ilâhî kudretin fazlasiyle kâfi olduğuna bir açık delil olmak üzere bu Kâinatın altı günde yaratılmış olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve) Ey Son Peygamber!, (onlardan evvel) Senin Peygamberliğini tasdik etmeyen Kureyş müşriklerinden önce (nice nesilleri) cemaatleri (helâk ettik ki, onlar) o helâke uğrayan guruplar (kuvvetçe) kudretçe (bunlardan) bu Kureyş müşriklerinden (daha şiddetli idiler) Âd, Semud, Tüb’ba kavimleri bu cümledendir. Onlar, vaktiyle (beldelerde dolaşıp durdular) ticaret için, servet sâhibi olmak için her tarafa giderek seferlerde bulundular, istikbâllerini temine çalıştılar. Buna rağmen kendilerini Allah’ın kahrından kurtaramadılar. Artık düşünmeli!, (hiç kaçıp kurtulacak bir yer var mıdır?.) Elbette ki, yoktur, hiçbiri kendisini kurtaramadı, işte ey Kureyş müşrikleri!. Sizin ve benzerlerinizin hâli de öyledir, kendinizi Allah’ın kahrından kurtaramazsınız artık istikbâlinizi düşünün!. Karn; Cemaat, insanlardan bir sınıf, az bir zamandaki ahali, seksen sene ve boynuz mânasınadır. “Batş” kuvvet, birşeyi rıfk ile olmaksızın zor ile tutmak demektir. “Nekb” gezmek, dolaşmak, dağ içindeki yol ve delmek demektir. “Mahis” de kaçacak yer, dönmek mânasınadır.

(Şüphe yok ki, bunda) O eski kavimlerin hâllerine dâir haberde, bu husustaki kıssalardan herbirinde veya bu sûre-i celîledeki güzel, hikmetli işâretlerden herbirisinde (elbette bir öğüt vardır,) bir ibâdet vardır. Bunlar uyanma vesîlesi olacak birer öğüt mahiyetindedir. Evet.. (kendisi için bir kalb olan) temiz bir kalbe sâhip olup bu gibi öğütlerden istifâde kabiliyetine sâhip olan kimse için bir öğüt vardır. (veya kendisi şâhid olarak kulak veren kimse için) Yâni: Kendisine okunan âyetlere, söylenen kıssalara karşı tamamen hazır, zihin bütünlüğüne sâhip, zekice bir tarzda yönelmiş olduğu hâlde söylenilen bildirilen şeyleri ehemmiyetle dinleyen herhangi bir insan için öğüt vardır. Bunlardan o kimseler istifâde ederler.

O inkârcılar, bir kere Allah’ın kudretinin izlerine bakmıyorlar mı?. Ne için âhiret hayatını vesâire inkâr ediyorlar?. âlemin Yaratıcısı elbette ki: Öyle her şeyi yaratmaya kaadirdir. İşte buna işâret için şöyle buyuruyor. (And olsun ki,) Muhakkak bir hâdisedir ki: (gökleri ve yeri ve bunların aralarındakilerini) Bütün bu kadar muazzam, muntazam kâinatı (altı günde) yâni o kadar müddetlik bir zamanda (yarattık) Evet.. O kadar büyük âlemler, hikmet gereği öyle az bir zaman içinde yaratılmıştır. Maamafih eğer Kâinatın Yaratıcısı dilese idi o âlemleri bir an içinde de yaratabilirdi. (ve) Buyuruyor ki: (bize) O âlemleri yaratmaktan dolayı (yorgunluktan birşey dokunmadı.) Evet.. Bütün bu kadar muazzam âlemlerin yaradılışından dolayı Yüce Yaratıcının mukaddes, kudret ve azametle vasıflanmış olan yüce zâtına hâşâ bir zahmet, bir meşakkat ârız olmamıştır. Artık bir kere ilâhî kudretin azameti düşünülsün. Bu kadar âlemleri yoktan var etmiş olan o Yüce Yaratıcı, insanları öldürdükten sonra tekrar hayata erdiremez, kıyamet âlemini meydana getiremez mi?. Elbette bütün bunlara fazlasiyle kaadirdir. Buna inanıyoruz. Bu âyet-i kerîme haşr ve neşri inkâr edenler için bir ikaz vesîlesi olduğu gibi Yahudî’lerin yanlış bir kanaatlerini de yalanlamaktadır. Yahudî’lerin itikadınca Hak Teâlâ gökleri ve yeri pazar gününden itibaren yaratmaya başlayarak cuma gününde, o altı gün içinde yaratmış, cumartesi günü de istirahat etmiş, arş üzerine çıkarak arkası üstüne yatmakta bulunmuştur. Bu ne kadar Allah’ın şânına aykırı bir itikat!. Hâşâ Allah Teâlâ yorgunluktan, bir makamda insanlar gibi yatmaktan münezzehtir. Sonra altı gün denilmesi, bu Kâinatın o kadar bir müddet içinde yaradılışını beyân içindir yoksa bu âlemlerin yaradılışından evvel öyle hafta günleri bulunmuş değildi ki, pazar vesâire diye o günler tâyin edilsin. “Lugub; Yorgunluk, meşakkat, yorulmak, açlık mânasınadır.

Bu mübârek âyetler de münkirlerin dedikodularına karşı Resûl-i Ekrem’in sabr edip Cenab-ı Hak’kı belirli zamanlarında tesbîh ve tehmîde devam etmesini tavsiye buyuruyor. İnkâr edilen kıyametin nasıl vuk’u bulacağını ve insanların nasıl korkunç bir sese tutularak kabirlerinden kalkacaklarını bildiriyor. Yüce Yaratıcının kullarını öldürmeğe de; diriltmeğe de, haşr ve neşri vücuda getirmeğe de hakkıyla kaadir olduğunu ve kullarının neler söyler olduklarını tamamen bildiğini haber veriyor. Yüce Peygamberin de bir zorlayıcı olmadığını ve Hak Teâlâ’dan korkanları Kur’an-ı Kerim ile irşâd etmekle emrolunduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. (Artık) Sen kıyamet hakkında ve diğer hususlarda müşriklerin (dediklerine) bâtıl sözlerine (karşı sabr et) üzülme, onların o inkârlarının ne kıymeti var?. Bu kadar büyük bir kâinatı yaratmış olan bir Yüce Yaratıcı, insanları öldürdükten sonra tekrar yaratamaz mı?. Bunu hangi insaflı, düşünen bir insan, uzak görebilir?, (ve) Ey Yüce Peygamber!. Sen (güneşin doğmasından evvel) yâni sabah vaktinde (ve) güneşin (batışından evvel) yâni: Öğle ve ikindi vakitlerinde (Rab’bini hamd ile tesbîh et) Cenab-ı Hak’ka verdiği nîmetlerinden dolayı hamd ve senada bulunarak O’nun âcizlikten, ölüleri tekrar hayata kavuşturamamaktan uzak olduğunu söyle, hamd ve tesbîhe devam eyle.

(Ve geceden de onu tesbîhte bulun) Gecelerin bâzı vakitlerinde de, yine tesbîhe devam et (ve secdelerin arkalarından da) namazların kılınmasının ardından da Cenab-ı Hak’kı tesbîh et, hamd ve senada bulun. İbn-i Abbas Radiyallâhü Anh’tan rivâyet edildiği üzere güneşin doğuşundan evvelki namazdan maksat, “Selâtı Fecr” denilen sabah namazıdır. Güneşin batışından evvelki namazlardan maksad da öğle ve ikindi namazlarıdır. Geceleyin kılınacak namazlardan maksat da akşam ile yatsı namazlarıdır ki, toplamı, beş vakit namazdan ibâret bulunmuş olur. Secdeleri müteâkip kılınacak namazdan maksat da farz namazlardan sonra kılınacak nâfile namazlardır veya vitr namazlarıdır yâhut yapılacak tesbîhlerdir.

(Ve) Ey Yüce Peygamber!. Kıyamet durumlarına dâir sana verilen haberi (dinle, o gün ki, seslenen) yâni: İsrâfil veya Cebrâil Aleyhimesselâm (yakın bir mekândan seslenir) Ey insanlar!. Muhasebe için tez kalkınız der, insanlar da kabirlerinden hemen kalkar, hesab mevkiine koşarlar. Müfessirlerin çoğuna göre bu da, Beyt-i Mukaddesteki Huhreden, yâni: Büyük bir taş üzerinden yapılacaktır.

Evet.. (O gün ki, o hak ile olan korkunç sesi işiteceklerdir) Bütün ölüler, ikinci sûr’a üfrülme vâki olunca o hakka dayalı olan sesi duyarak kabirlerinden kalkacaklardır, (işte o çıkış günüdür) O gün bütün ölüler, hayat bulup kabirlerinden çıkacaklar, mahşere sevk edileceklerdir.

Yüce Yaratıcı şöyle de buyuruyor: (Şüphe yok ki, biz) Evet.. (Bizler) Yâni: Kudret ve azametle vasıflanan yüce zatını (diriltiriz) insanları vesâire dünyada hayata kavuştururuz (ve) onları bilâhare (öldürürüz) belirlenmiş ecelleri nihâyet bulunca kendilerini hayattan mahrum bırakırız, bu hususta yüce zâtıma hiçbir kimse ortak olamaz, (ve dönüş de bizedir.) Yâni: İnsanların âhirette mükâfata veya cezaya ermeleri için varacakları yer ise ancak Hak Teâlâ’nın tâyin buyurmuş olduğu muhasebe sahasıdır.

Evet.. İnsanlar Allah’ın huzuruna yâni: Onun tâyin buyurduğu yüce mahkemeye sevk edilirler, (O gün ki, yer onlardan) ölmüş kimselerden (sür’atle çatlayıp ayrılır) içinde bulunmuş olan ölüler, hemen fırlayıp çıkıverirler (işte o, bir haşrdır) bir dirilme, bir toplama ve sevk günüdür. O gün herkes kabrinden kalkarak mahşere sevk edilmiş olur. Böyle bir haşr ise (bize göre pek kolaydır) takdir edilen vakit gelince hemen pek kolaylıkla, bir ilâhî emrin yönelmesiyle meydana gelir. Artık bu hususta hangi akıllı, tereddütte bulunabilir?. Nerede kaldı ki, inkâra cür’et edebilsin.

Yüce Yaratıcı, Resûl-i Ekrem’ine teselli vermek, inkârcıları da tehditte bulunmak için buyuruyor ki: (Biz onların neler söyler olduklarını pek iyi bileniz) O inkârcılarını kıyamet vuk’u bulacağını inkâr ettiklerini ve kıyamete âid âyetleri yalanladıklarını hakkıyla bilmekteyiz, onlar, inkârlarında devam edince büyük cezalara mâruz kalacaklardır, (ve sen) Resûlüm!, (onların üzerlerine bir zorlayıcı değilsin) onları zorla imâna, âhireti tasdike sevk etmekle emrolunmuş bulunmuyorsun. Zâten samimi bir sûrette olmayıp da zorlamaya binaen kabul edilen bir imân, bir tasdik, Allah katında makbul olamaz, (artık benim tehdidimden) Kur’an-ı Kerim vasıtasiyle vuk’u bulan ilâhî vâ’dden (korkacaklara) öyle korkup uyanacak, hakkı kabul edecek kabiliyette bulunanlara (Kur’an ile öğüt ver) onlara dinî vazifelerini bir müjde ve bir uyanma vesîlesi olmak üzere zikr et, telkinde bulun. Çünkü Hak ve hakikati kabul eden zâtlar, ancak Allah’tan korkan, Cenab-ı Hak’kın kudret ve azametini bilip kalblerinde Allah korkusu parlayıp duran müminlerdir, başkaları değildir. Hak Teâlâ Hazretleri, cümlemizi selâmet ve saadetin yegane vesîlesi olan imân şerefinden ayırmasın. Peygamberlerin seyyidi olan Hz. Muhammed hürmetine Âmin. Sonraki Sure: Zariat Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, haşr ve neşrin ve mükâfat ile cezanın herhâlde vuku bulacağını pek muazzam kudret eserlerinden bir kısmına yemin sûretiyle beyân ederek insanları uyanmaya, âhiret hayatını tasdik etmeğe dâvet buyurmaktadır. Şöyle ki: Toprakları vesâire (Savurup dağıtan) hayvanatın, bitkilerin hayatına, büyüyüp gelişmesine hizmet eden, denizlerde ayrı ayrı dalgalar meydana getiren velhâsıl bir yaratılış eseri olan (rüzgârlara and olsun ki,) beyân olunacak şeyler hakikatin tâ kendisidir. “Zerv” Lûgatte savurmak, geçip gitmek mânasınadır. Bu bakımdan rüzgârlara “zariyat” denilmiştir. Maamafih zariyatı, yıldızlar ile, melekler ile ve çocuk doğuran kadınlar ile tefsir eden de vardır.

(Sonra yağmurları yüklenen) Onları, takdir edilen yerlere götürüp yağdıran (bulutlara and olsun ki,) bildirecek hâdiseler, elbette ki, vâki olacaktır. “Vikr” Lûgatta bir hayvanın yüklendiği ağır yük demektir. Çoğulu evkârdır. Buradaki hamilattan maksat ise bulutlar olduğu gibi bulutları yüklenen rüzgârlardır veya çocuklara yüklü bulunan kadınlardır da denilmiştir.

(Sonra kolaylıkla akıp gidenlere) Yâni: Denizlerde cereyan eden gemilere veya yerlerde ve havalarda sür’atle dolaşan nakl vasıtalarına ki, bugünkü trenleri, uçakları da vesâire de kapsar. Veyahut estikleri yerlerde dolaşan rüzgârlara veya kendi yörüngelerinde, dolaştıkları yerlerde cereyan eden yıldızlara da (and olsun ki) haber verilecek hâdiseler, meydana gelecektir.

(Sonra) herhangi (bir emri taksim edenlere) yâni: Rızkları, yağmurları vesâire kullar ve beldeler arasında dağıtmak vazifesiyle görevli olan meleklere veya bulutlara (and olsun ki,) şu beyân olunacak şeyler, elbette ki, hakikatin tâ kendisidir.

Şöyle ki: Ey insanlar!. (Size) Allah tarafından (vâ’d olunan) öldükten sonra yeni bir hayata kavuşacağınıza âid ilâhî vâ’d (şüphe yok ki, elbette doğrudur.) bu husustaki haberler, gerçeğe uygundur bir gün o hakikat, tecelli edecektir.

(Ve) Ey insanlar!. Yine (muhakkak ki, ceza da herhâlde vakidir.) herkes dünyadaki amellerine göre mükâfata veya cezaya kavuşacaktır, âhireti inkâr edenlerde lâyık oldukları cezalara elbette ki, çarpılacaklardır. “Bu mübârek âyetlerdeki birçok yeminler, birer mühim hikmete ve faydaya dayanmaktadır. Kısacası: Bu muazzam eserlere yemin edilmesi bu eserlerin ne kadar muhteşem olduğuna ve Allah’ın kudreti için birer delil bulunduğuna işâret içindir. Ve bu muhteşem eserler, böyle harikulâde şeyleri vücuda getirmiş olan bir Yüce Yaratıcının insanları da öldürdükten sonra tekrar hayata kavuşturacağına birer parlak numune olarak gösterilmiş bulunuyor. Maamafih böyle yemin buyurulması, beyân olunan hâdiselerin fevkalâde mühim olduğuna bir işâreti içermektedir. Ve böyle haber verilen pek mühim hâdiselerin yeminler ile kuvvetlendirilmesi, konuşmada geçerli olan beyân üslûbunun gereğidir. Hattâ deniliyor ki: Vaktiyle Arap’lar, yalan yere yapılacak bir yeminin beldeleri harab bir hâle getireceğine inanıyorlardı. Kendi iddialarını doğru yeminler ile isbata, kuvvetlendirmeye çalışırlardı. Böyle bir yemine dayalı olan iddiaları kabul ederlerdi. Binaenaleyh Kur’an-ı Kerim’deki yeminlerin vukuu da İslâm dairesine dâvet edilenleri temin etmek gibi hikmetlere de dayanmaktadır.

Bu mübârek âyetler, bir takım kimselerin muhtelif, bâtıl kanaatlerde, lâkırdılarda bulunduklarını bildiriyor. Böyle ihtilâflardan kurtulamamış şahısların Allah’ın kahrına lâyık olduklarını haber veriyor. Alay yoluyla kıyamet gününü soranların da nihâyet âteş azabına atılacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki (Muhalif yörüngeleri olan) Yıldızların hareket alanı bulunan yâhut güzel, dümdüz bir manzara teşkil eden (gök hakkı için) o muhteşem semâya, ilâhî kudretin güzel bir eseri olan yüksek âleme and olsun ki: “Hubük” Yollar, caddeler demektir. Tekili: Habîke’dir. Bunun süs sâhibi, dümdüz bir yaratılış sâhibi mânasına olduğunu söyleyen zâtlar da vardır.

Evet.. And olsun ki: Ey müşrikler!. (Şüphe yok ki, siz, muhtelif bir söz içinde bulunmaktasınız.) Sizin lâkırdılarınız arasında ihtilâflar, tenakuzlar görülmektedir. Meselâ: Siz, Peygamberliği gün gibi açık olan bir zât hakkında şair, bazan sihirbaz, bazan da mecnun diyorsunuz. Kur’an-ı Kerim hakkında da, gâh şiir, ve gâh öncekilerin masalları demekten sıkılmıyorsunuz. Bu ne kadar cehâlet ve ahmaklık!. Siz hiç hakikatları görüp anlamayacak mısınız?.

(Ondan) gerçek görüşten, olgun imândan veya Resûl-i Ekrem’i ve Kur’an-ı Kerim’i tasdikten (döndürülen) kendi yaratılışının bozukluğu, nefsanî arzuları ve kötü irâdesinden dolayı mahrum bırakılan (kimse döndürülür.) öyle bir hidâyet yolundan uzaklaştırılmış bulunur. Diğer bir görüşe göre de öyle muhalif sözlerden bir takım kullar döndürülerek doğru bir söze sevk edilir, Allah’ın hidâyetine mazhar olarak ihtilâflardan kurtulmuş bulunur ki; bu da müminler hakkında bir övgü demektir. “Efk” Sarfetmek, birşeyden döndürmek demektir, “İfk” ise yalan mânasınadır. Çok yalan söyleyene “effâk” denilir.

(O) Muhtelif sözlü (yalancılar kahrolsunlar.) yâni: Allah’ın dini aleyhinde bulunanlar, bir takım iftiralara cür’et edenler, öyle kendi alçaklıklarından dolayı lânete hedef olarak helâk olup gitsinler. Bu, onların haklarında bir beddua mesabesindedir. § Harrâsûn”; Muhtelif lâkırdılarda bulanan yalancı kimseler demektir.

Evet.. Kahrolsunlar (O kimseler ki,) o yalancı şahıslar ki: (onlar cehâlet içinde gâfil kimselerdir.) onlar derin bir cehâlete dalmış, büyük bir gaflet içinde kalmış, ne söyleyeceklerini bilemez bir hâlde bulunmuşlardır. § Gamre; Boğucu şey demektir, cehâletten ve sapıklıktan kinâyedir. § Sâhûn; da emrolundukları şeylerden gâfil bulunanlar mânasınadır.

O yalancılar, Hz. Peygamberden bir alay yoluyla (Sorarlar ki: O ezâ günü ne zamandır?.) ne vakit kıyamet kopacak, dinsizler cehennem azabına uğrayacaklardır?.

O ceza vakti (O gün) vâki olacaktır (ki, onlar) o inkârcılar müşrikler (âteş üzerine arzedileceklerdir.) cehenneme atılarak yanıp yakılacaklardır. İşte o günü beklesinler. § Yüftenûn; kelimesi, yanarlar, azap görürler mânasında kullanılmaktadır.

Onlara, o âhiret gününü inkâr edenlere denilecektir ki: (Azabınızı tadın. Bu, odur ki) o alay yoluyla sual ettiğiniz âhiret azabıdır ki, siz (bunu alelacele ister idiniz) bunun meydana gelmeyeceğini zân ediyordunuz. İşte o uzak gördüğünüz elem verici olay, gerçekleşmiş oldu. Bütün bunlar, küfrün isyânın bir cezasıdır.

Bu mübârek âyetler de, takvâ sâhibi kulların pek güzel hâllerini bildiriyor, onların gece ve gündüz ibâdetler ile, fakirlere, zayıflara yardım ile meşgul olduklarını takdir ediyor ve değer veriyor. Bu yüzden nâil olacakları uhrevî nîmetleri müjdeliyor. Dikkatleri yerdeki, insanlık nüfusuna ve gökteki kudret eserlerine çekiyor, vâ’d olunan haşr ve neşrin, mükâfat ve cezanın vâki olacağını kat’î bir sûrette şöylece beyân buyurmaktadır. (Şüphe yok ki, takvâ sâhibi olanlar) yâni: İmân edip Cenab-ı Hak’dan korkanlar, dinî vazifelerine riâyette bulunup günâhlardan sakınanlar, âhirete varınca (cennetlerde ve pınarlarda) bulunurlar, aralarından ırmaklar akan bahçelere, büyük bostanlara nâil olmuş olurlar.

Artık o seçkin zâtlar, (Rab’lerinin kendilerine verdiğini alıcıdırlar) kendilerine vâ’dedilen nîmetlere ermiş, onları teşekkürle kabul ederek ebedî selâmete, saadete ermişlerdir, (muhakkak ki, onlar) O cennetlere erişmiş olan takvâ sâhipleri (bundan evvel) dünyada iken (iyilik eden zâtlar olmuşlardı) Allah’ın rızâsını kazanmak için sâlih sâlih amellerde bulunmuşlardı. Artık onun mükâfatı olmak üzere bu ebedî nîmetlere kavuşmuş oldular.

Evet.. O takvâ sâhibi zâtlar, dünyada iken (Gecede pek az uyur olmuşlardı.) geceleyin kalkar, teheccüt namazı kılar, Allah’ı zikir ile meşgul olurlardı. “Yehceûn” Geceleyin az ve hafif bir uykuda bulunurlar demektir.

(Ve seher vakitlerinde de) Gecelerin son altıda birinde de, yâni: Sabaha yakın da (onlar) o takvâ sâhibi zâtlar, öyle az uyur ve çokça teheccüt namazı kılar olmakla beraber (istiğfarda) da (bulunurlardı) kendilerinin kusurdan uzak olmayacaklarını dikkate alarak Cenab-ı Hak’kın afv ve mağfiretini niyâza devam ederlerdi. Böyle, uyanık, ihtiyatlı bir hâlde yaşarlardı.

(Ve) O ibâdet ehli zâtların (mallarında da dilenen) ihtiyacını bildirerek yardım dileyen (ve yoksul bulunan) kimseye ihtiyacını arzetmeyerek fakirce bir hâlde yaşayan kimseler (için bir hak var idi) mallarının belirli bir kısmını ayırır, öyle yardıma muhtaç olanlara sadaka olarak verirlerdi, Cenab-ı Hak’kın mahlûkatına bu sûretle de şefkat ve merhamette bulunmuş Allah’ın rızâsını kazanmaya muvaffak olmuş idiler.

Evet.. Takvâ sâhipleri, Hak Teâlâ’nın kutsal varlığına, yüce kudretine. Şâhitlik eden yaratılış eserlerini dikkate alıyorlar, kulluk vazifelerini yerine getirmeye çalışıyorlardı. Çünkü herşeyde (Ve) özellikle (yerde) yerküresinin varlığında, yâni: Yeryüzündeki çeşitli kıtaların, sahraların, dağların, madenlerin, çeşitli ağaçların, bitkilerin ve birçok hayat sâhibi mahlûkların varlıklarında (kesin inananlar için deliller vardır.) bütün bunlar, kâinatı bir yaratanın varlığına, kudret ve büyüklüğüne birer kesin delildir.

(Ve) Ey insanlar!, (sizin kendi nefslerinizde de) Deliller vardır. Evet.. İnsanın yaratılışının ne enteresan, ne mükemmel olduğunu dikkate alanlar, bir Yüce Yaratıcının varlığını tasdike, ona kullukta bulunmaya mecburiyet görür, imân ile, takvâ ile vasıflanmaya çalışır. Artık ey gâfil insanlar!. Siz (hiç de görmez misiniz?.) bu kadar kudret eserlerine bir dikkat nazarı ile bakıp istifâde etmek istemez misiniz?. Hiç gaflet ve Allah’ın kudret ve nîmetini düşünmekten mahrumiyet, insanlara yakışır mı?.

(Ve) Ey insanlar!, (gökte de rızkınız) vardır. Yâni: Rızkınızın sebebi olan ışıklar gibi, bulutlar ve yağmurlar gibi şeyler üstünüzdeki gök kubbede bulunmaktadır. (ve vâ’d olunduğunuz şey) de göktedir. Yâni: Hayır ve şer veya sevab ve ceza veya cennet ve cehennem semâdadır. Nitekim cennetlerin yedinci semâda olduğu bildirilmektedir. Diğer bir yoruma göre de ameller ve sevaplar, semâda, levh-i mahfuzda yazılmıştır, takdir buyurulmuştur.

(İşte) Ey insanlar!, (o göğün ve yerin) O muazzam âlemlerin (Rab’bine) Yüce Yaratıcıya (and olsun ki, o) size vâ’d edilen haşr ve neşr, sevab ve ceza veya beyân olunan semâvî rızklar, nîmetler, (herhâlde sâbittir) onda bir şüphe yoktur (sizin konuşmanız gibi) bir hakikattir. Evet.. Nasıl ki; bir insan, kendisinin konuşma kuvvetine sâhip olup söz söyler olduğunda şüphe edemezse o kendisine vâ’d edilen de öyle kat’î bir hakikat bulunmaktadır, onda şüpheye aslâ yer yoktur. Maalesef.. Böyle açık hakikatları öteden beri inkâra cür’et edenler de vardır ki, nihâyet ilâhî azaba uğramışlardır. İşte evvelki Peygamberlerin kıssaları da bunu göstermektedir.

Bu mübârek âyetler, bir takım meleklerin insan sûretinde olarak İbrâhim Aleyhisselâm’ın yanına geldiklerini ve aralarındaki konuşmayı bildiriyor. Hz. İbrâhim’i pek bilgin bir oğula kavuşmakla müjdelediklerini ve bunu işiten pek yaşlı eşinin de almış olduğu vaziyeti beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. (Sana geldi mi) Senin haberin var mı?, (İbrâhim’in) O büyük Peygamberin kendi tarafından veya Allah tarafından (ikram olunmuş olan misafirlerinin kıssası?.) ki, o bir mühim kıssadır, ilâhî vahiy bulunmadıkça ondan haberdar olmuş olamazsın. Bu misafirler ise insan sûretinde Hz. İbrâhim’in yanına varmış olan oniki melek idi. Diğer bir görüşe göre de Hz. Cibril ve Mikâil ile diğer bir melekten ibâret bulunuyordu.

(O vakit ki,) O melekler (onun) Hz. İbrâhim’in (yanına girmişler de selâm demişlerdi) yâni: Sana selâm olsun diye hitapta bulunmuşlardı. İbrâhim Aleyhisselâm da (dedi ki:) Aleyküm (Selâm) sizi tanıyamadım, siz bence (tanınmamışlar olan bir cemaat.) bulunuyorsunuz, kimler olduğunuzu bana bildirir misiniz?. Yâhut Hz. İbrâhim onların öyle kendince meçhul, gariplerden bir zümre olduklarını kalben düşünmüş bulundu.

İbrâhim Aleyhisselâm (Hemen bir bahane ile) veya misafirlerinden gizlice (ailesinin yanına gitti) misafirleri için ikramda bulunmak istiyordu (derhal semiz bir buzağı ile) bir pişirilmiş sığır yavrusu ile misafirlerinin yanlarına (geldi) onlara ziyâfette bulunmak istiyordu.

Hz. İbrâhim (Bunu) bu getirdiği pişmiş buzağı etini (onlara) o misafirlerine (yaklaştırdı) buyurunuz bundan diye teklifte bulundu. O misafirler ise sofraya yanaşmıyorlardı. Bunu görünce İbrâhim Aleyhisselâm onlara (dedi ki: Yemez misiniz) ne için takdim edilen yiyeceğe iltifat buyurulmuyor?.

İbrâhim Aleyhisselâm (O vakit) o misafirlerin yemeğe iltifat etmedikleri zaman (onlardan kalbinde bir korku gizledi.) onların bir fenâlık için gelmiş olabileceklerini sanıverdi. Çünkü bir misafirin kendisine ikram edilen şeye iltifat etmemesi, kötü düşünmeyi gerektiren uygunsuz bir harekettir. Yâhut Hz. İbrâhim, o misafirlerin insan sûretinde görünmüş melekler olup azab için gönderilmiş olduklarını kalben düşünerek korkuverdi. O misafirler de (dediler ki: Korkma) biz Allah tarafından gönderilmiş melekleriz (ve onu) Hz. İbrâhim’i (bir bilgin) birçok ilm sâhibi olacak (bir oğul ile müjdelediler) Sâre adındaki zevcesinden İlhâk adındaki oğlunun dünyaya geleceğini müjdelediler.

(Bunun üzerine) O misafirlerin bu müjdesini duyar duymaz Hz. İbrâhim’in (eşi) evlerinin bir köşesinde oturarak misafirlerine bakan Hz. Sâre (bir çığlık içinde) a diye hıçkırarak (yüzünü döndü de elini yüzüne çarpıverdi.) kendi ihtiyarlığını düşündü (dedi ki: Kısır) gençliğinden beri çocuk doğurmamış (bir koca kadın!.) bulunuyorum, artık ben nasıl çocuk anası olabilirim?.

O melekler de (Dediler ki: Öylecedir) vermiş olduğumuz müjde gerçekleşecektir, bunu (Rab’bin buyurdu) bu, takdir edilmiştir, biz bu Allah katında takdir edilen keyfiyeti size haber vermiş bulunuyoruz, (şüphe yok ki, hakîm, alîm, O’dur.) O Yüce Yaratıcıdır, O, Her şeye kaadirdir. O’nun her fiili bir hikmete dayanmaktadır, O’na yerde göklerde hiçbir şey meçhul kalamaz. Binaenaleyh öyle seçkin bir oğulun meydana geleceği de Allah’ın kudretine göre aslâ uzak görülemez. Bu kıssa için “Sûre-i Hûd”a da bakınız!.

Bu mübârek âyetler de Hz. İbrâhim’in yanına gitmiş olan meleklerin ne gibi bir maksatla gönderilmiş olduklarını bildiriyor. Lût kavmini helâk etmekle emrolunduklarını ve onların yurdunda bir müslüman ev halkından başkasını bulamadıklarını haber veriyor. Ve o kavmin yurtlarında haktan korkanlar için bir işâret bırakılmış olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: İbrâhim Aleyhisselâm, o meleklere (Dedi ki: O hâlde mühim işiniz neden ibârettir?.) bu müjdeden başka yerine getirmekle mükellef bulunduğunuz başka ne gibi mühim bir vazifeniz vardır?, (ey gönderilmiş zâtlar!.) Allah tarafından gönderilmiş olan mübârek Melekler!. § Hatb; Korkunç iş, pek mühim haber demektir.

O melekler de cevaben (Dediler ki: Şüphe yok, biz günâhkârlar olan bir kavme gönderildik.) yâni: Pek ziyade ahlâkî rezâlet sahihleri bulunan Lût kavmini helâk etmekle emrolunmuş bulunmaktayız.

(Onların) O pek günâhkâr kimselerin (üzerlerine çamurdan) pişirilmiş, taş kesilmiş, balçık nevinden olan, cehennemi (taşlar yağdırmak için.) gönderilmiş bulunmaktayız.

(Aşırı gidenler için) Yâni: Şeriatın sınırlarını aşan, kendileri için mübâh olan şeylere kanaat etmeyen kimseler için (Rab’bin katında) onun emr ve takdiriyle (işâretlenmiş) onların helâkine tahsis edilmiş (olarak) o taşlar başlarına atılacaktır. Öyle bir azab yağmuruna uğrayacaklardır.

Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (Artık orada) O Lût kavminin beldelerinde (bulunan müminlerden kim var ise çıkardık.) onlar, semâdan yağacak azabtan emin olmaları için bulundukları beldelerden dışarı çıkarılmış oldular, onların haklarında böyle bir ilâhî koruma tecellî etmiş bulundu.

(Fakat orada) O Lût kavminin bulunduğu beldelerde (müslümanlardan) açık ve gizli olarak İslâmiyet’le, Allah’ın dini ile vasıflanmış kimselere âid (bir ev halkından başka bulmadık.) bütün onların yurtlarını müslüman olmayanların evleri teşkil ediyordu. Yalnız, Lût Aleyhisselâm’a âid ev müstesnâ, orada kendisiyle beraber aile fertleri bulunuyordu. Bunlar bir rivâyete göre onüç zâttan ibâret idi, onlar imânları sâyesinde kurtuluşa ermişlerdi.

(Ve pek acıklı azabtan) ilâhî cezadan, temiz yaratılışları ve kalblerinin yufka olması sebebiyle (korkacaklar için orada) o Lût kavminin yurtlarında ikâmetgâhlarında (bir alâmet bıraktık) onların helâkini göstermek için Şam ile Hicâz arasında bulunan yurtlarının harabeleri gibi, oraları istilâ etmiş kokmuş dereler gibi veyahut başlarına yağmış taş parçaları gibi ibret verici, tarihî bir işâret bırakmış olduk, tâki: Sonraki kavimler de onlardan bir ibret dersi alsınlar, Allah’ın azabını düşünüp uyanık bir hâlde yaşasınlar.

Bu mübârek âyetler de Mûsa Aleyhisselâm’ın Âd, Semud ve Hz. Nûh kavminin kıssalarına işâret ediyor. Fir’avun gibi inkârcıların, fâsıkların nasıl felâketlere, yıldırımlara, azablara kavuşturulmuş olduklarını birer ibret ve uyanma vesîlesi olmak üzere beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Mûsa’da da) Yâni: O muhterem Peygamberin kıssasında da akıllıca düşünen kimseler için ibret vardır (o vakit ki: Onu) o Yüce Peygamberi (Fir’avun’a apaçık bir delil ile gönderdik) Evet.. Birer açık delil olan Âsa ve Yed-i Beyzâ gibi mûcizeler ile giderek Fir’avun’u tevhid dinine dâvet etti.

Fakat Fir’avun, o inkârcı, kibirli şahıs, bu dâvete icâbet etmedi (Hemen bütün kuvvetiyle) kendi zorbalığıyla, kendisine güvendiği ordusuyla, (yüz çevirdi) hakkı kabulden dönüp kaçındı, imâna yaklaşmadı (ve) bilâkis (dedi ki:) bana böyle bir teklifte bulunan kişi (Bir büyücü veya bir delidir.) ki, benim gibi kuvvetli bir hükümdara karşı böyle bir teklifte bulunmaya cür’et etmiş oluyor. Mel’un Fir’avun, gördüğü hârikalara karşı hayrette kalmış, onları bir sihir eseri sanmış, sonra da tenakuza düşerek o mûcizeleri gösteren pek muhterem bir zâta mecnun demek alçaklıdığında bulunmuştu.

Yüce Yaratıcı da buyuruyor ki: (Artık O’nu da) O Fir’avun melununu da ve onun güvendiği (ordularını da yakaladık) Allah’ın kudret pençesinde zayıf bir hâlde kaldılar (hemen onları denize atıverdik) Fir’avun da ve onun güvendiği askerleri de denizin dalgaları arasında helâk olup gittiler (ve O) Fir’avun (kınanacak şeyleri yaparken) yâni: Küfr gibi, taşkınlık gibi kınamayı gerektiren ve ezâ sebebi olan kötü iddialarda, hareketlerde bulunurken öyle yakalanarak Allah’ın kahrına uğramış, lâyık olduğu cezaya kavuşmuştu.

(Ve Âd) Kavminin kıssasında (da) her akıl sâhibi için bir ibret vardır, (o vakit ki, onların üzerlerine fâidesiz) Bilâkis pek (zararlı) bir (rüzgârı gönderdik) Hûd Aleyhisselâm’ı, tasdik etmeyen o inkârcı kavim de helâke uğradı.

Şöyle ki: O kavme yönelen o müthiş rüzgâr (Her uğradığı şeyi bırakmıyordu.) onu kendi hâlinde terk etmiyordu (illâ ki: Onu çürümüş) bozulmuş (biz gül gibi kılmış oluyordu.) artık o rüzgârın çarptığı şeyler, kendi varlıklarını muhafaza edemez bulunuyordu.

(Semud’da da) O kavmin kıssasında da akıl sahihleri için bir öğüt, bir ibret vardır, (o vakit onlara) Nübüvvetini inkâr ettikleri Peygamberleri Sâlih Aleyhisselâm tarafından (denilmişti ki: Bir zamana kadar faydalanın.) evlerinizde üç gün kadar daha yaşayınız, sonra nasıl bir azaba uğrayacağınızı göreceksinizdir.

(Onlar ise) Verilen nasihatları, ihtarları dinlemediler (Rablerinin emrine uymaktan kaçındılar, artık onları bakar oldukları hâlde yıldırım yakaladı) gök tarafından gelen bir müthiş yıldırım ile helâk olup gittiler.

(Artık) O Semud kavmi (ayağa kalkacak güçleri de kalmamış) bir kaçmaya güç yetiremediler, bir kaçacak yere sâhip bulunmadılar (ve yardım edenleri de olmamıştı) kendilerini azabtan kurtarabilecek bir yardımcıya nâil olamadılar. Büsbütün mahvolup gittiler.

(Nûh kavmini de evvelce) Tûfan ile helâk ettik (şüphe yok ki, onlar, yoldan çıkan bir kavim olmuşlardı.) Onlar da Âd ve Semud gibi kavimlerden evvel işledikleri isyân ve kötülük yüzünden, haram şeyleri işlemeye düşkünlükleri yüzünden, Peygamberleri olan Hz. Nûh’un nasihatlarını, tavsiyelerini kabul etmemeleri yüzünden bir azab tûfanı ile mahvolup bitmişlerdi. Elbette kudret eserlerini dikkate alıp Kâinatın yaratıcısının birliğini, kudret ve büyüklüğünü tasdik etmeyen Peygamberlerinin tebliğlerine ehemmiyet vermeyen cemiyetlerin âkıbetleri böyle pek müthiştir. Bu beyân olunan kavimlerin kıssaları için “Hûd, İbrâhim ve Enbiyâ” sûrelerine de bakınız.

Bu mübârek âyetler, Yüce Yaratıcının haşr ve neşre kaadir olduğunu isbat için göklerin ve yerin ve herşeyin birer çiftin nasıl mükemmel bir şekilde yaratılmış olduğuna dikkatleri çekiyor. Cenab-ı Hak’ka sığınılmasını ve O’nun ortak ve benzerden uzak olduğunu bildiriyor. Resûl-i Ekrem’in de insanlara Allah’ın azabını hatırlatmak için O’nun tarafından gönderilmiş, pek açık bir beyân sâhibi bir Yüce Peygamber olduğunu ifâde etmektedir. Şöyle ki: (Ve göğü bir kuvvetle) Pek muazzam olan bir kudretle, bir şiddetle (binâ ettik) varlık alanına getirdik (ve şüphe yok ki, biz) yâni: Büyüklük ve yücelikle vasıflanmış olan ilâhî zatını (elbette kaadirleriz.) Böyle nice âlemleri meydana getirmeğe kaadiriz. Evet.. Yüce zâtın kudret ve hâkimiyeti pek geniştir, mahlûkatı idareye, onların yaşamalarını, geçimlerini sağlamaya fazlasiyle kâfidir. § Musı’; Kuvvet, tâkat, genişlik sâhibi demektir.

Evet.. O Kerem Sâhibi Yaratıcı buyuruyor ki: (Yeri de döşedik) Onu pek geniş bir hâlde vücuda getirdik, orada hayat kaynağı olan şeyleri yarattık, üzerinde insanların ve daha nice hayat sâhiplerinin yaşamaları mümkün olmaktadır. Evet.. Bizler (ne güzel döşeyicilerdir) ki: Bu kadar eserleri meydana getirmiş bulunuyoruz. Evet.. Bütün göklerdeki, yerlerdeki pek muazzam eserleri meydana getirip her tarafa yaymış ve dağıtmış olan, ancak tam bir hikmet ve yücelikle vasıflanmış bulunan ilâhî zâtıdır, ondan başkası değildir. § Mâhid; Açıp döşeyen demektir.

(Ve) O Yüce Yaratıcı, kudret eserlerine dikkatleri çekmek için şöyle de buyuruyor: (herşeyden iki çift yarattık) yâni: İki nevî olarak vücuda getirdik. Meselâ: Gök ile yer, güneş ile ay, gece ile gündüz deniz ile karalar birer çifttir. Kezâlik: Hidâyet ile sapıklık, mutluluk ile mutsuzluk, hayat ile ölüm, ışık ile karanlık, güzellikle çirkinlik, birer çifttir. Bütün bunlar böyle vücuda getirilmişlerdir. (tâki,) Ey insanlar!, (tefekkür edesiniz) Bunları dikkate alarak Allah’ın kudretini düşünesiniz, anlayasınız: Bu kadar çeşitli eserleri meydana getiren bir Yüce Yaratıcı, elbette ki, insanları öldürdükten sonra tekrar yaratmaya da, onları başka bir âleme sevk etmeğe de her şekilde kaadirdir.

(Artık) Ey insanlar!. Bu kadar muazzam eserlerini düşününüz bunların yaradılışlarındaki hikmet ve faydayı dikkate alınız da (Allah’a kaçın) O’nun ilâhî zâtına sığının, her işinizde O’na güvenin, teslimiyette bulunun, başarıyı Ondan dileyiniz. Bu gibi ilâhî emirleri insanlığa bildirmekle emrolunan Yüce Peygamber adına da şöyle buyuruluyor: (şüphe yok ki, ben) Son Peygamber (sizin için) sizi aydınlatmak ve irşâd için (O’nun) Cenab-ı Hak’kın (tarafından apaçık bir korkutucuyum.) sizlere Allah’ın azabını açıkça ihtar ediyor, sizleri uyandırmaya çalışıyor, istikbâlinizin selâmet ve saadetini sağlamak istiyorum. Artık bunu takdir etmeli değil misiniz?.

(Ve) Ey Allah’ın kulları!. (Allah ile beraber başka bir ilâh edinmeyin) Yüce varlığın birliğini, kudret azametini bilip yalnız ona kullukta bulunun, onu birleğin ve tesbîhe devam ediniz, küfr ve şirke düşerek kendinizi ebedî azablara uğratmayınız (muhakkak ki, ben sizin için O’ndan) yalnız o ortak ve benzerden uzak olan Yüce Yaratıcıdan (bir apaçık korkutucuyum.) O’nun birliğini inkâra, emirlerine muhalefete cür’et edenlerin pek şiddetli azablara uğrayacaklarını size ihtar ediyorum. Tâki, bu hakikatları güzelce düşünesiniz, imân nûru ile kalblerinizi aydınlatarak hayatınızı, saadetinizi temîne muvaffak olasınız. İşte insanlığa böyle bir Yüce Peygamberin gönderilmiş olması, ne büyük bir ilâhî lütuf!. Yazıklar olsun bunu bilip takdir etmeyenlere.

Bu mübârek âyetler, Hz. Peygamber’e teselli veriyor, ondan evvelki Peygamberlere de kavimleri tarafından sihirbazlık ve cinnet isnad edilmiş olduğunu bildiriyor. O kavimlerin azgın kimseler olduğunu, Yüce Peygamberimizin de öyle inkârcılara iltifat etmeyip müminleri irşâda devam buyurmasını emrediyor ve cinlerin ve insanların yaradılışlarındaki gayeyi haber veriyor. Âlemlere rızık veren kudret sâhibi Yaratıcının kullarından bir rızık, bir yemek dilemediğini beyân etmekte ve zâlimlerin de kendilerinden evvelki zâlimleri gibi azaba, helâke uğrayacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. (Böyledir) Seni inkâr edenlerden evvelki kavimlerin sözleri de böyle Peygamberlerini yalanlamaktan, onlara sihir ve cinnet isnad etmekten ibâret bulunmuştur. Evet.. (onlardan) Seni tasdik etmeyen Kureyş müşriklerinden (evvelkilere de) geçmiş kavimlere de (bir Peygamber gelmedi ki, illâ) onu inkâr ettiler, ve ona (sihirbazdır veya mecnundur dediler) binaenaleyh bu inkâr, şimdi görülen bir bid’at değildir, eski kavimler de böyle bir cehâlet ve alçaklıkta bulunmuşlardır

O inkârcı kavimler!. (Bunu) Böyle Peygamberlerine karşı sihirbazlık ve cinnet isnadını, bu gibi pek çirkin lâkırdıları (birbirine vasiyet mi ettiler?.) bundan dolayı mıdır ki, bu alçaklıkta ittifâkları görülüyor. (Hayır) Böyle bir tavsiye vâki olamaz, aralarında asırlarca uzaklık vardır, (onlar azgın bir kavimdir.) Böyle Peygamberlerine karşı inkârda, hürmete aykırı lâkırdılarda bulunanlar, ilâhî dinin sınırlarını tecâvüz etmiş, sapık kimselerdir.

(İmdi) Ey Yüce Peygamber!, (onlardan) O seni tasdik etmeyen câhillerden (yüz çevir) onlardan kaçın, onlara iltifatta bulunma, onların İslâmiyet’i kabul etmediklerinden dolayı üzülme, (artık sen kınanılacak değilsin.) sen onlardan yüz çevirdiğinden dolayı kınama ve yerilmeye uğramayacaksın. Çünkü sen peygamberlik vazifeni lâyıkiyle yerine getirmiş onlara lâzım gelen tebliğlerde ihtarlarda bulunuyorsun. Müfessirler diyorlar ki: Bu âyet-i kerîme nâzil olunca Resûl-i Ekrem Efendimiz mahzun olmuştu, Ashâb-ı kirâma da ağır gelmiş, artık ilâhî vahyin kesilmiş, azabın ortaya çıkmasının kesinleşmiş olduğu zânnında bulunmuşlardı. Çünkü, Resûl-i Ekrem, insanlardan yüz çevirmekle mükellef bulunuyordu. Fakat bu zân ve üzüntüyü gidermek için şu âyet-i kerîme nâzil oldu.

(Ve) Yüce Peygamber!, (sen) Yine (öğüt ver) öğüdüne, nasihatına devam et (çünkü, şüphe yok, öğüt) verilecek bir nasihat, yapılacak bir ihtar (müminlere fâide verir.) onların kalbleri saf, itikatları güzel olduğu için kendilerine karşı yapılan öğütlerden pek yararlanırlar, o sâyede basiretleri artar, kalbi kanaatları daha fazla kuvvet bulmuş olur. ancak kabiliyetten mahrum olanlara, dinsizliklerinde sebât edip duranlara karşı yapılacak bir öğüt, onlara bir fâide veremeyeceği için terk edilebilir. “Bir yerdeki yok nagmeni takdir edecek gûş” “Tazyı-i nefes eyleme, tebdil-i makâm et”

İnkâr eden, ibâdet ve itaatten kaçınanlar, ne kadar câhilce ve azabı gerektirici bir şekilde hareket etmiş oluyorlar, bunlar, hiç düşünmüyorlar mı ki: Kendileri elbette boş yere yaratılmış değildirler. İşte onların yaratılış gayesini Cenab-ı Hak şöylece beyân buyuruyor. (Ve cinleri ve insanları yaratmam) Boş yere vücuda getirmedim (ancak bana ibâdet etsinler diye) yarattım. Onların vazifeleri, Yüce Yaratıcının birliğini bilmek, onun yüce bir mâbud olduğunu tasdik ederek ilâhî zâtına kullukta bulunmaktır. Onlar esasen böyle bir bilgiye kabiliyetli bir hâlde yaratılmışlardır. Eğer böyle bir kabiliyete başlangıçta sâhip olmasalar idi zâten mükellef bulunmazlardı. Ve onlar eğer yaradılmamış olsalar idi bu kabiliyete, bu marifet şerefine nâil olamazlardı. Halbuki, onlar yaratılmışlardır, kendi varlıkları da kendilerini yaratmış olan bir Kerem Sâhibi Yaratıcının varlığına bir şâhiddir. Artık o Rabbülâlem’inin varlığını, birliğini bilip tasdik etmeleri icâbetmez mi?. Özellikle kendilerini uyandırmak için, kendilerini kulluk vazifelerinden haberdar etmek için kendilerine Allah tarafından mübârek Peygamberler de gönderilmiştir. Artık hiçbir kimse, kendi cehâletini bir mâzeret makâmında ileri süremez.

Allah Teâlâ, bir lütuf ve ihsân olmak üzere bu mükellef mahlûkatı yaratmıştır. Onlardan yüce varlığı için bir fâide aslâ düşünülmüş değildir. İşte bu hakikati beyân için de buyuruyor ki: (Ben onlardan) O cinlerden ve insanlardan (bir rızk istemiyorum) Allah’ın şânı, böyle birşeyi istemekten yücedir, asıl âlemin rızık vericisi olan, kendisidir, kullarının hiçbir çalışma ve gayretine muhtaç değildir, (ve bana yemek yedirmelerini de istemiyorum.) Kendilerinden değil rızk vermeleri, bir yemek yedirmeleri bile istenilmemektedir, Allah’ın şânı, böyle şeylere ihtiyaçtan uzaktır. Ancak kullarının kendi menfaatleri içindir ki, öyle kulluk vazifeleriyle mükellef bulunmuşlardır.

Evet.. (Şüphe yok ki, Allah’tır) Sırf O’nun yüce varlığıdır, bütün kullarına (rızkı veren, güç ve kuvvet sâhibi olan) ancak (O’dur.) Şüphesiz inandık artık öyle bir kerem sâhibi Yaratıcı kullarına muhtaç olur mu?. Onlardan kutsal varlığı için bir fâide bekler mi?.

(İmdi şüphe yok ki, zulm eden kimseler için) Yâni: Dinsizliği seçen ve isyânları işleyip kendi nefslerine zulmeden şahıslar için (arkadaşlarının nasibleri gibi birçok nasib vardır.) yâni: Bilâhare zulm edenler için geçmiş kavimler arasında bulunup nefslerine zulmetmiş, Peygamberlerini inkâr eylemiş dinsizlerin azabtan olan nasibleri gibi nasibler vardır. Bu sonraki inkârcılar da o evvelki inkârcılar gibi azablara, Allah’ın kahrına uğramış olacaklardır, (artık acele istemesinler.) Yâni: O azabların başlarına ne zaman geleceğini bir alay yoluyla sorup duranlar, o azabların gelmesini inkârcı bir şekilde acele isteyenler, o azablara ergeç yakalanacaklardır, takdir edilen zaman gelince o azab meydana gelir, Cenab-ı Hak, Her şeye kaadirdir, onu hiçbir şey âciz bırakamaz, şüphe yok ki, o korkunç azabları o lâyık olanların başlarına getirmeğe de fazlasiyle kaadirdir. Buna inancımız tamdır. § Zenub; Nâsib demektir, su ile dolu büyük kova, arka eti ve uzunkuyruklu at mânasında da kullanılmaktadır. Çoğulu, zenâyibdir.

(Artık) O (vâ’d olundukları günlerinden dolayı) kıyamet gününde başlarına gelmesi vâ’d ve takdir edilen azabın gelmesinden dolayı (vay) şiddetli azab, müthiş felâket (kâfir olan kimselere.) Evet.. Aklen inkârı mümkün olmayan bir nice parlak delilleri inkâra cür’et ederek dinsizlik içinde yaşayan inkârcılar için pek müthiş bir azab takdir edilmiştir ve muhakkaktır. Artık onlar hiçbir kurtuluş çaresi bulamayacaklardır. Nitekim bu sûre-i celîleyi tâkibeden Tur Sûresinde bu hakikati izah buyurmaktadır. Kerem Sâhibi mâbud, hepimizi kurtuluş ve mutluluk sebebi olan İslâm dininden ayırmasın âmin…

Bu mübârek âyetler, kıyametin mutlaka vuku bulacağını öneminden dolayı birçok ve muazzam kudret eserlerine yemin sûretiyle beyân etmekte ve kuvvetlendirmektedir. Şöyle ki: (And olsun Tûr’a), Medyen’de bulunan ve “Tûr-i Sinin” denilen bir meşhur dağa ki, Mûsa Aleyhisselâm orada Allah’ın hitabına mazhar olmuştu.

(Ve yazılmış bir kitaba) da and olsun ki, o da Kur’an-ı Kerim gibi, Tevrad ve İncil gibi herhangi bir semâvî kitaptan veya Hz. Mûsa’ya verilmiş olan yüksek levhâlardan ibârettir.

(Yayılmış bir ince deride) Yâni: Deri gibi ince bir kağıt sahifesinde veya vaktiyle alışılmış olduğu gibi pek ince bir deri parçasına yazılmış olan o kitaba da and olsun.

(Ve Beyt-i Mâmura) Yâni: Hacılar ile ve kendilerini ibâdete verenlerle bayındır ve pek muhteşem bir hâlde bulunan Kâbe-i Muazzama’ya da and olsun. Bu beyt-i mâmurdan maksat, yâhut Arşın altında ve yerkürenin üstündeki üçüncü veya dördüncü veya altıncı gökte bulunan “Zurah” denilen bir mübârek makamdır ki, her gün birkaç melâike-i kirâm tarafından tavaf olunmaktadır.

(Ve yükseltilmiş tavana) da and olsun. Bu da güneşler ile, aylar ile, yıldızlar ile süslenen ve aydınlanan yüce bir âlemdir ki, irşâdı da kürsîyi de kapsamaktadır.

(Ve dolmuş denize de) Yâni: Okyanusa da yâhut tutulmuş, etrafa dağılarak yeryüzünü sular içinde bırakmaktan korunmuş denize de veyahud yanmış bir tandır gibi âteş ile dolmuş olan herhangi bir büyük denize de and olsun ki, bu son görüşe göre denizlerin altında bir âteşli tabakanın bulunduğuna işâret vardır ki, bugün bu kefiyefen tarafından da kabul edilmiş bulunmaktadır. Bir rivâyete göre de kıyamet olunca denizler de âteş kesilerek cehennem âteşine katılmış olurlar.” § Mescur; Kelimesi, dolmuş boşanmış, bahsedilmiş, yakılmış mânalarında müstâmeldir.

(Şüphe yok, Rab’bin azabı elbette vuku bulacaktır.) İşte bu, yapılan yeminlerin cevabıdır. Bu azabın fevkalâde şiddetini, ehemmiyetini, kesin şekilde sâbit olduğunu beyân için ve bu azabı gerektirecek hareketlerden insanların kaçınmalarını bildirmek için böyle birçok yemin vâki olmuş, bu da insanlık için Allah’ın lütfunun bir işâreti bulunmuştur.

(Onun için) O kâfirleri kuşatacak olan kıyamet azabı için (engel olacak hiçbir şey yoktur.) o şiddetli azabı hiçbir kimse, hiçbir şey o kâfirlerden bertaraf edemeyecektir, ondan kaçıp kurtulmayacaklardır. O müthiş azab elbette vâki olacaktır.

Bu mübârek âyetler de o vukuuna yemin edilen müthiş azabın ne zaman meydana geleceğini bildiriyor, onun vukuu zamanında bir takım kevni değişmelerin vücuda geleceğine işâret buyuruyor. O kâfirlerin inkâr ettikleri cehennem âteşine nasıl atılacaklarını ve kendilerinin nasıl kınanacaklarını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: O bertaraf edilmesi mümkün olmayan kıyamet azabı vâki olacaktır. (O günde ki, gök bir çalkanış çalkalanır.) Yâni Müthiş bir harekete gelir, o günün korkusundan dolayı tereddütler, ızdıraplar içinde kalır, değirmen gibi dönüverir. Ve Râzî merhumun beyânına göre duman gibi gelir, gider, sonra yok olur. “Temur” kelimesi lûgatte muztarib olur demektir. “Mevr” lâfzı da şiddetli izdırab demektir. Mutlaka yürümek, gidip gelmez, tereddüt göstermek mânasında da kullanılmaktadır.

(Ve) O gün (dağlar) da (bir yürüyüş yürüyüverir.) bulutlar gibi bulundukları yerlerden başka yerlere intikâl ederler, sonra mahv ve yok olurlar.

(Artık o gün vay!.) Şiddetli helâk (yalanlayanlar için.) Evet.. Peygamberlerini yalanlayan, ilâhî haberleri tasdik etmeyen inkârcı kimseler, öyle müthiş bir felâkete uğrayacaklardır. Varsın kahr oluversinler.

(O kimseler ki,) O yalanlamaya cür’et eden şahıslar ki, öyle bir helâke uğrayacaklardır. Çünkü: (onlar bir bataklıkta oynarlar) Bâtıl kanaatlere dalarlar, Allah’ın dini hakkında alaycı vaziyetler alırlar hesabı ve cezayı aslâ düşünmezler, yâni: Küfrlerinde ısrar edip durmuş bulunurlar, işte o pek müthiş ve ebedî azabı hak eden onlardır. § Havz; Lûgatte suya dalmak, su içinde yürümek mânasınadır. Sonra bâtıl, boş şeyler ile uğraşmak, mânasında kullanılmıştır.

(Bir gün ki,) Bir kıyamet zamanı ki, gelir de o inkârcılar o gün (cehennem âteşine şiddetli bir sûretle) tam bir şiddet ve kahr ile (atılıp defedilirler.) cehennem bekçileri tarafından o kâfirler, elleri boyunlarına bağlanarak yüzleri üzerine cehennem âteşine bırakılırlar. § Yüd’avn; Kelimesi sertlik ve şiddetle, yâni: Yumuşaklıkla olmayıp sertlikle def. edilirler demektir.

O gün o kâfirlere bir kınamak için hitab edilerek (bu,) uğradığınız azab (o âteştir ki, siz bunu) dünyada iken (yalanlamıştınız.) denilir. Sizler bu korkunç istikbâli size bildiren Peygamberleri, ilâhî kitabları inkâr ediyordunuz, kendi bâtıl kanaatleriniz içinde yaşıyordunuz, şimdi anladınız mı?.

Ey kâfirler!. (Bu da mı bir sihir?.) Bu uğradığınız azab da bir sihirden, bir hayâlden mi ibâret?. Siz Peygamberlerin gösterdikleri hârikalara sihir diyor, kendilerini inkâr ediyorsunuz, şimdi bu azaba da bir sihir eseri diyebilecek misiniz.? Ne mümkün. (yoksa siz mi görmüyorsunuz?.) Hâlâ kör müsünüz, hâlâ uykuda mı bulunuyorsunuz?. Gözleriniz kapandı da birşey görmez mi bulunuyorsunuz?. Hayır, hayır. Artık cehenneme atılınca o azabı gözleriniz ile görmüş, onun bir hakikat olduğunu anlamış bulunacaksınız. Ne yazık ki, artık size pişmanlığınız bir fâide vermeyecektir.

Evet.. (Oraya giriniz) inkâra bir kudretiniz kalmamıştır (artık sabr edin veya sabr etmeyin) bu güçsüz düşüren azaba karşı nasıl bir vaziyet alırsanız alınız (size karşı müsavidir) faraza sabredebilecek olsanız da o size bir fâide vermeyecektir. (siz ancak yaptığınız şey ile) Dünyadaki kötü kanaatlarınızın, hareketlerinizin bir neticesi olmak üzere şimdi bu âhiret âleminde ebediyyen (cezalandırılmış olacaksınızdır.) herkes, kendi amellerine göre muamele görecektir. Binaenaleyh sizin için de lâyık olduğunuz bu azabtan kurtuluş yoktur. İşte küfrün müthiş neticesi, böyle bir ebedî azabtan ibârettir.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin hilâfına olmak üzere mümin, takvâ sâhibi zâtların kavuşacakları ebedî nîmetleri, kalbin hazlarını bildiriyor. Onların korkulardan emin, tam bir zevk ile nîmetlere erişmiş ve tahtlar üzerinde oturarak pek güzîde eşlere kavuşacaklarını müjdeliyor ve öyle mümin zâtlara kendileri gibi imân ile vasıflanan zürriyetlerinin katacaklarını ve amellerinin mükâfatını noksansız göreceklerini haber veriyor ve her şahsın kendi kazancına göre muameleye tâbi olacağını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Müttakiler ise) Cenab-ı Hak’dan korkan, üzerlerine düşen dinî vazifeleri samimi bir şekilde yapmaya çalışan mümin zâtlar ise, kâfirlerin ve münâfıkların aksine olarak (cennetler ve nîmetler içindedirler.) o müttakiler, yarın âhirette ne muhteşem bostanlara, bağlara ve bahçelere erişmiş ve ne kadar çeşitli, kıymetli nîmetler ile nîmetlenmiş olacaklardır.

O takvâ sâhibi zâtlar (Kendilerine Rab’lerinin) kerem sâhibi Yüce mâbud’un (verdiği şey ile) ihsân buyurduğu mevki ile (sevinmiş olmaktadırlar) yâni: Onlar gelecekte fevkalâde mutlu ve gönülleri ferah bulunmuş olacaklardır, bu muhakkaktır, (ve) Özellikle (onların Rab’leri) ibâdet ve itaate eriştirmiş günâhlardan uzaklaştırmış, öyle bir ilâhî koruma sâyesinde (cehennem azabından korumuştur.) onları o pek şiddetli bir tarzda parıldayıp duran cehennem nârından korumuştur. Ne muazzam bir kurtuluş ve selâmet!.

Ve mutlu zâtlara denilecektir ki: (Yiyiniz ve içiniz) Cennetlerin nîmetlerinden istifâde ediniz, size (afiyetler olsun) hiçbir zahmete, bir gâileye düşmeksizin bu pek lezzetli, eşsiz cennet sularından, yiyeceklerinden istifâde etmiş olacaksınızdır, böyle pek muazzam bir nîmete, bir lutfa kavuşmanız ise dünyada iken (işlediğiniz şey sebebiyle) dir. Yâni: Kalblerinizi imân nûru ile aydınlatmış, üzerinize düşen dinî vazifeler yerine getirmeye çalışmış olduğunuz büyük bir mükâfatı olmak üzere şimdi bu ebedî nîmetler, Allah tarafından sizlere ihsân buyurulmuştur. Artık ne kadar tebrike lâyık bulunmaktasınız!.

Evet.. O pek mes’ut zâtlar, kendilerine cennetlerde (Sıra sıra dizilmiş) birbirlerinin civarında bulunmuş olan (tahtlara) koltuklara (yaslanarak) tam bir zevk ve huzur ile oturunuz, denilecektir. Kerem sâhibi Yaratıcı onların haklarında büyük bir nîmeti olmak üzere de buyuruyor ki: (ve onları güzel gözlü huriler ile evlendirdik) yâni: O takvâ sâhibi kullara gözleri pek güzel, giyiniş ve kendileri gâyet güzel ve pek uygun olan cennet kızlarını hayat arkadaşı olmak üzere ihsân buyurduk.

Yüce mâbud, diğer büyük bir lütfunu da şöylece beyân buyuruyor: (Ve o kimseler ki imân ettiler) Dünyada iken İslâm dini ile şereflendiler (ve kendilerine zürriyetleri de imân ile tâbi oldular) onların çocukları ve torunları da kendileri gibi inanıp Allah’ı birlediklerinden aralarında dini bir bağ gerçekleşmiş oldu. Artık (onlara) o babalara ve dedelere onların imân ehlinden olan (zürriyetlerini de kattık) hepsini de cennetlere beraber girdirmiş olduk. Yâni: Âhirette hepsi de cennetlerde beraber bulunacaklardır. Bu da pek büyük bir ilâhî lütuftur. Bir babanın evlâdını kendisiyle beraber yüce bir makamda görmesi, ne kadar kalbinin ferahlamasına vesîle olur. Henüz mükellef olmayan çocuklar, babalarının imânı sebebiyle babalarına tâbi olurlar. Mükellef olan çocuklar ve torunlar ise kendileri de mümin oldukları takdirde yarın âhirette babalarına, dedelerine tâbi olurlar, İbn-i Abbas Hazretleri diyor ki: Allah Teâlâ cennette müminin zürriyetini, onun derecesine yükseltir, isterse, mertebe itibariyle o zürriyet, o müminlerin mertebesinden aşağı bulunmuş olsunlar. Tâki, o müminlerin gözleri onlar ile aydın olsun, yâni: Kendisine hürmet ettiklerinden dolayı kalbi ferah bulunsun. Elverir ki, o zürriyet, mükellef kimseler iseler bizzât imân ile vasıflanmış bulunsunlar. Ve Cenab-ı Hak, şöyle de buyuruyor: (ve onlar için) O kendilerine zürriyetleri tâbi kılınacak olan müminler hakkında (amellerinden birşey de eksiltmedik.) bu katma sebebiyle onların mükâfatları azaltılmış olmayacaktır. Belki onların mümin olan zürriyetlerinin mertebeleri Allah’ın bir lütfu olarak babalarının derecesine yükseltilmiş bulunacaktır. Bununla beraber takvâ sâhibi olanlardan vesâireden (herbir şahıs, kendi kazandığı şeye bağlıdır.) kendi amelinden mes’uldür, başkasının günâhı, onun üzerine yükseltilmez, ister baba ve ister oğul olsun.

Bu mübârek âyetler de takvâ sâhibi müminlerin âhirette daha nice nîmetlere kavuşacaklarını tasvir buyuruyor. Onlara diledikleri çeşitli meyvelerin, gıda maddelerinin verileceğini bildiriyor. Onlardan temiz, zevk verici şerbetleri içerek günâhtan beri, temiz bir tarzda sohbetlerde bulunacaklarını haber veriyor, kendilerine pek güzel, nûranî cennet hizmetçilerinin hizmette bulunacaklarını ve kendilerinin birbirleriyle konuşarak dünyadaki hayat tarzlarını ve Cenab-ı Hak’ka duada bulunmuş olduklarını şimdi ise o gâfur, rahîm olan Kerem sâhibi Mâbudun yardımı sâyesinde korkulardan emin, olduklarını ve mutluluğa ulaştıklarını konu edineceklerini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Yüce Yaratıcı, o takvâ sâhibi kulları hakkında cennette tecellî edecek olan ilâhî lütfunu beyân için buyuruyor ki: (Ve onlara arzu edeceklerinden) Kalben bir eğilim duyacakları herhangi (bir meyve ve bir et vermişizdir) böyle her zevk alacakları nîmetler, kendilerine fazlasiyle verilecektir.

(Ve) O mes’ut zâtlar (orada) o cennette (karşılıklı kadeh tokuştururlar) lezzetli gönül açan meşrubattan birbirlerine karşı içiverirler veyahut o içilecek şeyin ne büyük bir ilâhî lütuf olduğunu gösterir ve kendi sevinçlerini belli etmek için ve bir lâtife olmak üzere onu birbirinden çekip almaya çalışırlar, (onda) O içecekleri şeyde (ne bir boş söz vardır) onu içtikleri sırada lüzumsuz, boş lâkırdılarda bulunmazlar (ve ne de bir günâh vardır) onun içilmesi, bir günâha sebebiyet vermiş olmaz. Yâni: O, dünyadaki şarablara benzemez, içenleri sarhoş etmez, onları abes lâkırdılara sevkeylemez, onları günâha sevk etmiş bulunmaz.

(Ve onların üzerlerine) O cennete girecek takvâ sâhiplerine karşı (kendilerine mahsus bir takım genç hizmetçiler) o meşrubatı takdim etmek ve sâir hizmetlerde bulunmak üzere (dolaştılar ki,) bunlar, onlara ihsân buyrulan kölelerdir, hizmetçilerdir. Ve denilmiştir ki: Bunlar, kendilerinden evvel ölmüş olan çocuklarıdır. (sanki onlar) O hizmet edecekler (saklı) sedefleri içinde korunmuş (olan incilerdir) öyle saflığa, güzelliğe sâhip bulunan birer yaratılış eseridir.

O takvâ sâhipleri, cennette öyle büyük nîmetlere nâil olunca fevkalâde bir sevinç içinde kalırlar, artık (Bazıları bâzısı üzerine yönelip) birbirlerinden (sual ediverirler.) dünyadaki zahmetli hâlleriyle cennetteki pek mutlu vaziyetlerini mukayesede bulunmak isterler.

O zâtlar, birbirlerine (Derler ki: Biz muhakkak ki, evvelce) dünyada iken (ailelerimiz arasında) bulunurken (korkar kimseler idik.) Cenab-ı Hak’kın azabını düşünerek, hâlimizin âkıbetini tefekkür ederek bir korku ve dehşet içinde yaşar durur idik, kulluk vazifelerimizi gerektiği şekilde yerine getiremeyeceğimizi takdir ederek bundan dolayı büyük bir mes’uliyete hedef olacağımızı düşünür titrer idik.

(Şimdi Allah) Teâlâ Hazretleri (bizim üzerimize lûtf ve ihsânda bulundu) bizi rahmetine muvaffak buyurdu (ve bizi o Semum) cehennem nârının (azabından korudu.) şimdi cennete nâil olduk, kendisinden korkar olduğumuz cehennemden emin bulunduk. “Semum” Âteş azabıdır ve cehennemin isimlerinden biridir. Bu kelime âsi lûgatte gündüzleri olan pek şiddetli sıcaklık veya soğukluk demektir.

Ve o müttaki zâtlar, şöyle de diyeceklerdir: (Şüphe yok kî, biz evvelce) Dünyada iken (O’na) o kerem sâhibi Yaratıcımıza (dua eder olmuştuk) ona yalvarır, ibâdette bulunur, ondan koruma, afv ve kerem niyâz eder idik (muhakkak ki, O) Yüce mâbud (vâ’dinde sâdıktır) O, ihsân edicidir, O’nun kulları hakkındaki lütuf ve keremi pek geniştir. Ve o kerem sâhibi Yaratıcı (çok esirgeyicidir.) rahmeti, mağfireti pek çoktur, yapılan ibâdetleri kabul eder, duaları kabul buyurur, işte o takvâ sâhibi kullarını nîmetlere nâil buyurması da o Kerem Sâhibi Yaratıcının bir ilâhî rahmeti eserinden ibâret bulunmaktadır.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’e öğütleriyle insanları irşâda devam edip İnkârcıların lâkırdılarına, şairlik, kâhinlik vesâire isnadlarına ehemmiyet vermemesini emrediyor. Ve o dinsizlerin Hz. Peygamber hakkındaki bâtıl, birbirine ters isnadlarını ve bozuk kanaatlarını kınıyor ve teşhir eyliyor. Yüce Peygamberin o inkârcıları tehdit ile ve onların feci âkıbetlerine işâret etmekle emrolunduğunu gösteriyor. Ve o kâfirlere Allah’ın bir kelâmı olduğunu kabul etmedikleri Kur’an-ı Kerim’in bir benzerini meydana getirmelerini teklif ederek onların âcizliklerini, cehâletlerini, iddialarındaki bozukluğu ortaya koymakta ve ilân etmektedir. Şöyle ki: Ey Peygamberlerin Efendisi!. (Artık sen öğüt vermeğe devam et) Kendilerine Peygamber gönderilmiş olduğun kavimleri, cemaatleri Kur’an-ı Kerim’in âyetleriyle irşâda, aydınlatmaya çalış, bir takım inkârcıların bâtıl iddialarından dolayı öğütlerini terk etme, (çünkü, sen, Rab’bin nîmeti hakkı için) Sana verdiği peygamberlik ve yüksek akıl ve zekâ hakkı için veya sen öyle bir nîmete kavuşma sebebiyle büyük bir mertebeye sâhipsin, sen (ne bir kâhinsin ve ne de bir mecnun) o inkârcıların sana karşı yaptıkları öyle bir isnad pek bâtıldır, kendilerinin cehâletlerini teşhir etmektedir. “Kâhin” Kendi zânnına göre gaipten, geçmişe âid meçhul hâdiselerden haber veren falcı demektir.

(Yoksa) O inkârcılar (diyorlar mı ki:) o Peygamberlik iddiasında bulunan Muhammed -Aleyhisselâm- (bir şairdir) sözleri, şiirsel hayâllerden ibârettir (onun hakkında zamanın ızdırab veren felâketini bekliyoruz.) o bir gün ölecek veya bir felâkete uğrayacak, iddiasında muvaffak olamayacaktır. “Reyb” Izdırab veren mûsibet ve felâket gibi hâdiseler demektir. “Memnun” de dehr = zaman veya ölüm mânasınadır.

Hak Teâlâ Hazretleri de Yüce Peygamberine hitaben buyuruyor ki: Habibim!. O inkârcılara (De ki: Gözetiniz) bekleyiniz (çünkü ben de şüphe yok ki, sizinle beraber gözeticilerdenim) bakalım, hakkımızda Allah’ın takdiri ve hükmü ne şekilde tecellî edecektir. Bu, daha sonra görülecektir. Artık güzel bir âkıbete veya dünyevî ve uhrevî muvaffakiyet kimin hakkında meydana gelecektir, bunu yakında bileceksinizdir. Yâhut siz benim helâkımı gözetmede, yâni ona beklemede bulunduğunuz gibi ben de sizin helâkinizi bekler bulunmaktayım, sonra kimin helâk olup olmayacağı ortaya çıkacaktır.

(Yoksa onlara) O inkârcılara (bunu) bu çelişkili şeyleri isnad etmeyi (akılları mı emr ediyor?.) bu ne kadar bâtıl, asılsız bir isnad?. Bütün varlık mükemmellikleri parlayıp duran bir Yüce Peygamberlere gâh şairlik, gâh kâhinlik ve gâh cinnet isnadına cür’et ediyorlar. (yoksa onlar, bir azgın kavim midirler?.) Evet Onlar, inatta kibirde sınırı aşmış bir guruptur. Onları böyle bir isnâda sevk eden ruhsal durum, kendilerinin azgınlığıdır ve kendilerinin inatçı olmalarının, haktan uzak düşmüş bulunmalarının bir neticesidir.

(Yoksa) O dinsizler, daha büyük bir iftirada, daha fâhiş bir çelişkide bulunarak (diyorlar mı ki: Onu) o Kur’an-ı Kerim’i (kendisi uydurdu) onu kendisi yalan yere söyleyerek Allah Teâlâ’ya isnad etti. (Hayır..) O kâfirler, pek büyük bir cehâlet ve ahmaklık içinde bulunuyorlar, onlar (imân etmezler), onları kendi dinsizlikleri böyle çok kötü bir söze sevk etmiş bulunuyor.

Eğer Kur’an-ı Kerim, Hz. Peygamber’in sözü ise (Haydi) kendileri de (onun benzeri bir söz getiriversinler) onlar da öyle ebedi, mânaları doğru, gayba ve tarihe âid haberleri içeren, eşsiz bir eser, bir söz meydana getirsinler. (eğer) Kendi iddialarınca (doğru sözlü kimseler oldu iseler.) çünkü, kendilerinin insanlık, ırk ve lisân itibariyle Hz. Peygamber ile ortak yanları vardır. Kendilerinin arasında birnice şairler, kâhinler, hatipler, dünya tarihini bilenler mevcuttur. Buna rağmen hepsi de o Kur’an-ı Kerim’in bir sûresine bile benzer bir söz yazmaktan âciz bilmektedir, kırk yaşına kadar aslâ peygamberlik iddiasında bulunmamıştır. Bir kimseden birşey okuyup yazmamıştır, ve şiir ile, kehanet ile de aslâ uğraşmamıştır, kendisinden ahlâka aykırı bir hareket de aslâ görülmemiştir. Artık öyle kutsal yaşantı sâhibi bir zât, Allah Teâlâ adına iftira ederek öyle mûcizevî bir kitabı uydurabilir mi?. Buna muktedir olabilir mi?. Bunu o inkârcılar hiç düşünmemişler midir?. Bu ne kadar insaftan, muhakemeden mahrumiyet?. Bu hususta “Şuarâ Sûresi”nin tefsîrine de müracaat!.

Bu mübârek âyetler de ilâhlığı inkâr edenleri ve Cenab-ı Hak’ka ortak koşanları ve O’na kız evlâdı isnad edenleri red ediyor ve değersiz gösteriyor. O dinsizlerin ne kadar câhilce ve kibirli şekilde hareket ettiklerini göstererek onlardan bir ücret isteyerek onları sıkıntıya uğratmış olmadığını beyân ve onların kurdukları tuzaklara kendilerinin düşmüş olduklarını ihtar ederek Resûl-i Ekrem’in Allah’ın yardımına eriştiğine işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: O inkârcılar, Yüce Yaratıcıyı nasıl inkâr ediyorlar?. Onlar (Yoksa) kendi iddialarınca (birşey olmaksızın mı yaratıldılar?.) kendilerini yaratan bir Yaratıcı, ezelî bir icâd edici bulunmaksızın mı yaratılmış oldular?. Bu kadar üstün, eşsiz, mükemmel bir sûrette yaratılmış olan insanlar, kudret ve hikmet sâhibi kerim bir yaratıcı bulunmaksızın hiç kendi kendilerine meydana gelmiş olabilirler mi?. Aklen de sâbittir ki, yokluktan varlığa geçen her mevcut için elbette bir Yaratıcı vardır, (yoksa yaratıcılar onlar mıdır?.) O insanlar mı kendi vücutlarını kendileri yarattılar?. Bunu hangi akıl sâhibi iddia edebilir?. Hiç esasen mevcut olmayan birşey, kendisinin yaratıcısı olabilir mi?. Elbette ki olamaz. Bu apaçık bir durumdur. Artık bunu kim iddia edebilir. Ebedî ve ezelî bir Yüce Yaratıcının varlığı nasıl inkâr edilebilir?. Bütün bu varlıklar, o ezelî Yaratıcının varlığına birer açık şâhittir.

(Yoksa) O inkârcılar (gökleri ve yeri mi yarattılar?.) onlar bir kere düşünmeli değil midirler ki: Kendi nefslerini faraza kendileri yaratmış olsalar bile şu muntazam kâinatı da kendileri mi yarattılar?. Elbette böyle bir iddiaya cür’et edemezler, artık bir kâinatı yaratanın varlığını nasıl inkâr edebilirler?, (hayır onlar) O inkârcılar (yakinen bilemezler.) kendileri de kesin bir bilgi yoktur, onun içindir ki, Yüce Peygamberin tebligâtını anlayıp kabul etmezler. Yâhut onlar, kendi iddialarını da kat’î sûrette bilemezler, kendi iddialarının da doğruluğuna kesinlik derecesinde inanmış değildirler. Hattâ onlardan bir kısmına bu kâinatı kim yaratmıştır? Diye bir sual yöneltilince “bunları Allah yaratmıştır” derler. Sonra da o Yüce Yaratıcının birliğini tasdik etmezler, ona ibâdette bulunmazlar. Eğer bu cevapları kendilerince kesinlik arz etseydi elbette o âlemi Yaratanın birliğini tasdik ederek yalnız ona ibâdet ve itaatte bulunurlardı, küfr ve şirke düşmüş olmazlardı.

(Yoksa onların yanlarında Rab’bin hazineleri mi var?.) Cenab-ı Hak’ka mahsus olan rahmet, lütuf, rızık verme hazinelerinin anahtarları o dinsizlerin ellerinde midir ki, diledikleri kimselere peygamberlik versinler, dilediklerini servet ve nîmete nâil kılsınlar dilediklerini de mahrum bıraksınlar?. (yoksa onlar, musallat, zorba) Yâni: Galibiyet sâhibi (kimseler midir?.) ki, bu kâinatta diledikleri gibi tasarrufta bulunsunlar, rablığa âid işleri idare etsinler?. Elbette ki, onlar böyle bir kabiliyet ve selâhiyete sâhip değildir. Bu kâinatta hakîm, tasarruf sâhibi olan, dilediğini yapmaya kaadir bulunan ancak Allah Teâlâ Hazretleridir. Ne için bunu takdir edemiyorlar?. Nedir onlardaki o gâflet ve cehâlet!.

(Yoksa onlar için) O kâfirlere mahsus (bir merdiven mi var?.) onunla semâlara yükseliyorlar da (orada) meleklerin konuşmalarını (dinliyorlar?.) ve meleklere vahyedilen gayba âid şeyleri dinleyip öğrenmiş bulunuyorlar. Ondan dolayı birçok kâhince sözler söylüyorlar, (öyle ise) yâni: Eğer faraza böyle semâya yükselerek oradaki konuşmaları dinleyen (dinleyicileri) var ise onlar bu hususta iddialarını isbat için (açık bir burhan getirsin) buna dâir açık bir delil meydana koysunlar. Nasıl ki, Muhammed -Aleyhisselâm- kendisinin peygamberliğine dâir teblîğ ettiği şeylerin Allah tarafından olduğuna âid kesin delil gösteriyor, kendisinin doğru sözlü olduğunu göstermeye muvaffak olduğu mûcizeler ile isbat edip duruyor. O inkârcılar da kendi iddialarını öyle kesin delil ile isbat etmeli değil midirler?. Heyhat. Bilâkis onların yalancı, hakkı kabulden kaçan kimse oldukları apaçık ortadadır.

O müşrikler, ne kadar câhilce bir iddiada bulunurlar. Melekler Allah’ın kızlarıdır, derler, bu ne cehâlet!. İşte onların bu cehâletlerini teşhir için de buyuruluyor ki: (Yoksa onun için) O Kâinatın Yaratıcısına mahsus (kızlar var da) ey beyinsiz müşrikler!, (sizin için oğlanlar mı) Var?. Halbuki, kâinattaki bütün varlıklar, o Yüce Yaratıcının kudret eseridir, birer mahlûkundan ibârettirler, onun için hiçbir kimse, evlât olmak kabiliyetine, selâhiyetine sâhip olamaz. Artık nasıl oluyor da Allah’ın birer mahlûku olan melekleri, Allah’ın kızları, sanıyorsunuz?. Halbuki, bir çoğunuz kız babası olmaktan bir utanç duyuyorsunuz. Buna rağmen o Yüce Yaratıcıya kızları isnad etmekten sıkılmıyorsunuz. Bu ne kadar ahmakça bir iddiâ!.

(Yoksa) Ey Peygamberlerin efendisi!. (onlardan) O inkârcılardan peygamberlik vazifen karşılığında (bir ücret mi istiyorsun da artık onlar borçtan dolayı) kendilerine yüklediğin bir borçtan bir karşılıktan dolayı (ağır bir yük altında bulunmuşlardır?.) elbette peygamberliğin şânı, böyle bir talebte bulunmaktan yücedir. Sen onları sırf Allah rızâsı için dine, ibâdet ve itaate dâvet ediyor, kendilerini irşâda çalışıyorsun, onlar ise bu pek samimî, iyilik sever muameleyi takdir edemiyorlar, peygamber hakkında bir takım uygunsuz lâkırdılara cür’et edip duruyorlar. “Magrem” Garamet, mutlak borç, kefâlet gibi bir sebeple lâzım gelen zarar demektir.

(Yoksa gayb onların yanında mı ki,) Levh-i mahfuzda bulunanları biliyorlar mı ki, (artık ondan yazıyorlar.) o gayba âid şeyleri kaydediyorlar da sonra onları insanlar arasında yaymaya çalışıyorlar, bir takım kâhince muamelelerde bulunuyorlar. Dilediklerini isbata ve dilediklerini red ve inkâra cür’et gösteriyorlar.

(Yoksa) O müşrikler, o vicdansızlar (bir tuzak kurmak mı istiyorlar?.) Resûl-i Ekrem Hazretlerine karşı bir suikastte mi bulunmak cür’etini gösteriyorlar. Darünnedve’de toplanarak bu hususa dâir istişârelerde mi bulunuyorlar?. (Fakat o kimseler ki, kâfir oldular) Öyle tuzak kurmak alçaklığında bulundular, işte (tuzağa düşmüş olanlar, onlardan ibârettir.) onların kendi hileleri, kendi başlarına gelecektir. Nitekim Resûl-i Ekrem’e karşı böyle düşmanca vaziyet alanların bir çoğu, Bedr gazvesinde lâyık oldukları cezalara, helâke uğramışlardır. Öyle din düşmanları elbette ki, nihâyet mağlûp ve kötü kuruntularının cezalarına mâruz kalacaklardır. “Fethülbeyân”da anlatıldığı üzere bu âyet-i kerîme, gayba, istikbâle âid bir haberi içermektedir. Çünkü bu Tûr sûresi, Mekke-i Mükerreme’de nâzil olmuştu, şânlı Peygambere karşı yapılmak istenilen bir tuzak bir hile ise daha sonra hicret gecesi düşünülmüştür. Sonra da o hileyi yapmak isteyenler bunun cezasına uğramışlar, Bedr gazvesinde mağlûp olup helâke mâruz kalmışlardır.

Bu mübârek âyetler de Allah Teâlâ’nın ortak ve benzerden münezzeh olduğunu bildiriyor. Müşriklerin nasıl yanlış görüşlü bulunduklarına işâret ediyor. Onların artık kıyamet gününe kadar terk edilmelerini ve onların kendi hile ve tuzaklarından bir fâide göremeyeceklerini, bilâkis kat kat azablara uğrayacaklarını ihtarda bulunuyor. Resûl-i Ekrem’in de Allah’ın himâyesinde olduğunu müjdeleyerek o mübârek zâtın Allah’ın hükmüne karşı sabr ile ve muayyen vakitlerde tesbîh ve hamd etmekle mükellef bulunduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (yoksa onlar için) O kâinatı yaratanın birliğini inkâr eden kâfirler için (Allah’tan başka bir ilâh mı vardır?.) ki, kendilerini tevhid dininden men ediyor veya azabtan emin olmaları için ona istinad etmiş bulunuyorlar?. (Allah) Teâlâ Hazretleri ise (onların) o müşriklerin (ortak koştuklarından münezzehtir.) onların taptıkları putları vesâire hâşâ Cenab-ı Hak’ka ortak ve benzer olamazlar.

O müşrikler, o kadar inat ve azgınlık içindedirler ki: (Eğer gökten bir parçanın) bir azab parçasının başlarına (düşücü olduğunu görseler) yine bâtıl sözlerinden, kanaatlerinden dönmezler (derler ki:) bu düşecek şey (toplanmış bir bulut) dan başka değil, işte onların gözleri öyle bir hakikati görmez, onlar, kalbleri mühürlenmiş kimselerdir. “Kisef”: Kıt’a, parça, birbiri üzerine toplanmış şeyler demektir. “Merküm” da toplanmış bâzısı bazısiyle birikmiş mânasınadır.

Hak Teâlâ Hazretleri de Resûl-i Ekrem’ine emrediyor ki: (Artık) Habibim!. (onları bırak) O müşriklerin hâllerine bakıp üzülme, onlar lâyık oldukları azaba kavuşacaklardır. Sen onları o kötü hâlleri üzerine terk et (o kavuşacakları güne değin ki:) o söz kabul etmeyen dinsizler (onda) o takdir edilen zamanda (çarpılıp helâk olacaklardır.) onlar, o günden itibaren Allah’ın kahrına uğrayacaklardır. O günden maksat ise müfessirlerin çoğunluğuna göre “Bedr Günü”dür. Maamafih bu ilâhî emir, o müşrikler hakkında büyük bir tehdidi içermektedir. Onların er geç lâyık oldukları azablara kavuşacaklarını ihtar etmektedir. “Yüs’akun” öldürüleceklerdir veya durumlarının şiddetinden dolayı öleceklerdir, demektir.

“(O gün ki,) Onlar öyle helâk olacaklardır. Artık o gün (onların tuzaktan) onların hileleri, Hz. Peygamber aleyhindeki düşmanca hareketlere cür’etleri (kendileri için hiçbir fâide vermeyecektir.) ondan aslâ istifâde etmiş olmayacaklardır. (ve onlar) Hiçbir kimse tarafından (yardım da edilmeyeceklerdir.) kendilerine çarpacak olan azabı kendilerinden hiçbir kimse isterse bir dakika olsun bertaraf edemeyecektir.

(Ve şüphe yok ki, zulm edenler için) Cenab-ı Hak’kın birliğini Resûlullâh’ın peygamberliğini inkâr eden, birçok isyânları işleyen kimseler için (ondan önce) bilâhare mâruz kalacaklarını müthiş helâkten evvel (bir azab da vardır) öyle bir azaba da uğrayacaklardır. Bu azabdan maksat, yâ kabir azabıdır, veya kıtlık ve pahalılıktır (velâkin onların birçokları bilemezler.) kendi dinsizliklerinin bir cezası olmak üzere öyle bir azaba tutulduklarını anlamazlar. Nitekim Resûl-i Ekrem’e karşı düşmanca bir vaziyet almış olan Kureyş müşrikleri Bedr gazvesinde helâk olmalarından evvel yedi sene kadar kıtlık ve pahalılığa uğramak sûretiyle azab görmüşlerdir.

Artık ey Yüce Peygamber!. Sen üzülme (Ve Rab’bin hükmü için) o dinsizlere bir müddet mühlet verildiğine dâir olan ilâhî hükmden dolayı (sabret) takdir edilen gün gelince onlar helâke mâruz kalacaklardır, (çünkü: Sen, muhakkak bizim korumamız ve himâyemizdesin) Senin güzelce çalışma ve gayretini görmekteyiz, seni muhafaza edeceğiz, sana o düşmanların bir zarar veremeyeceklerdir. (ve kalkacağın vakit) Yâni: Uykudan veya oturduğun yerden kalkacağın zaman (Rab’bini hamd ile tesbîhte bulun) yâni: Sübhaneke Allahümme ve bihamdike, diye oku. Yâhut kalkıp namaza başladığın zaman sübhaneke Allâhümme ve bihamdike vetebarekesmüke ve Teâlâ ceddüke ve lâ ilâhe gayrüke, mübârek cümlesini okuyuver.

(Ve) Ey Yüce Peygamber!, (geceden de) Muayyen vakitlerde (ve yıldızların batmaya başladıklarında da) yâni gecenin sonuna doğru sabah vaktinin ışığıyla yıldızların görünmez bir hâle gelecekleri zaman da (O’nu) o Yüce Yaratıcını (tesbîhe devam et) onu birlemek ve tenzih etmekle kalbini nurlandırmaya kulluk lisânını süslemeye devam ederek bu hususta da ümmetine uyulması gereken büyük bir örnek ol. Denilmiştir ki: Geceleyin yapılacak tespihten maksat, akşam ve yatsı namazlarıdır. Veyâ nâfile = teheccüt namazlarıdır. Yıldızların idbarındaki, yâni geriye dönerek batma zamanındaki tesbîhten maksat da sabah namazıdır. Geceleyin ve sabaha yakın uykuyu, istirahatı terk ederek uyanmak, ibâdet ve itaat için hazır bulunmak, dini yönden sağlamlığın bir göstergesidir, bir gönül rahatlığı ve temiz inancın alâmetidir, nefse karşı bir cihâd mahiyetindedir ve daha nice fâideleri, hikmetleri içermektedir. Yıldızların öyle doğması ve batması da Allah’ın muazzam birer kudret eseridir. İşte bunun içindir ki: Bu âyet-i kerîme de bu vakitler gösterilerek bunlarda tesbîh ve tahmîde devam edilmesi emr olunmuştur ve bu Tûr Sûresi’nin bu son âyeti ile bunu tâkibeden Necm Sûresi’nin ilk âyetinde de yıldızlar beyân olunarak onların birer kudret delili olduğuna işâret buyurulmuştur. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemizi bu mübârek vakitlerde tevhîd ve tesbîhe devam eden zâtların arasına katsın. Peygamberlerin efendisinin hürmetine âmin… Sonraki Sure: Necm Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in noksanlardan uzak ve boş lâkırdılardan kaçınmış olup beyânlarının birer ilâhî vahye dayanmış olduğunu bir kudret eserine yemin etmek sûretiyle bildiriyor. Ve Resûl-i Ekrem’in ilâhî vahyi pek büyük bir kuvvet sâhibi olan Cibril-i Emîn vasıtasiyle almış ve Hz. Cibril’i iki defa asıl sûretiyle görmüş bulunduğunu haber veriyor. Ve Cibril-i Emîn’in Yüce peygamberimize ne kadar yaklaşarak ilâhî vahyi teblîğ etmiş olduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Yıldıza; doğmaya başladığı zaman) Veya battığı vakit (and olsun ki,) peygamberlerin efendisi hakkında verilecek olan bilgiler, hakikatin tâ kendisidir. Tefsirlerde ayrıntılı olarak beyân olunduğu üzere bu yıldızdan maksat, yâ Süreyya yıldızıdır, çünkü, bu yıldız, pek parlak, pek açık bir kudret eseridir veyahut mutlak yıldız cinsidir ki, bütün gök yıldızları kasdedilebilir. Yıldızların varlığı, göklerdeki hareket tarzları, etrafa ışıklar yaymaları fevkalâde enteresandır, ilâhî kudretin büyüklüğüne dâir birer parlak delil bulunmaktadır. İşte bu pek parlak kudret eserlerine yemin edilmesi, hem bunların ehemmiyetine, Allah’ın birliğine şâhitlik etmelerine dikkatleri çekmek içindir, hem de haber verilecek hususun tam bir dikkatle düşünülmesini tavsiye hikmeti taşımaktadır. Bununla beraber bu yıldızdan maksat, bâzı zâtlara göre, Kur’an-ı Kerimdir. Kur’an’ın âyetleri müneccemen, yâni: Çeşitli zamanlarda yukarıdan aşağıya inmiş olduğu için kendisine böyle “Necm” ismi de verilmiştir. Bâzı zâtlara göre bu necm’den maksat, Hz. Muhammed Aleyhisselâm’dır. Çünkü O, insanlık dünyasını aydınlatan ve süsleyen bir kudret yıldızıdır ve Mîrac gecesi, göklere yükselmiş, sonra yine yeryüzüne inivermiştir. “Heva” kelimesi, düşmek, batmak, yukarıdan aşağıya inmek demektir, diğer bir itibar ile de yükselmek, yukarı çıkmak mânasınadır.

(Arkadaşınız) yâni: Dâima kendisini görüp pek temiz ahlâk ve davranışlarına şâhid bulunduğunuz Hz. Muhammed Aleyhisselâm (şaşırmadı) hak yolundan dönmedi, doğruluktan ayrılmadı (ve bâtıla inanmadı.) doğru olmayan bir yola girmiş bulunmadı. O mübârek zât, dâima hidâyet yolunu tâkibetmekte, yüksek yaratılışını dâima muhafaza eylemektedir.

(Ve) O pek muhterem ve mâsumlukla vasıflanmış olan Yüce Peygamber (hevadan söz söylemez.) onun bütün beyânları, birer hikmet ve faydaya dayanmaktadır, bir takım hayâller ile, şahsî kuruntular ile aslâ alâkası yoktur.

(O) Yüce Peygamber (başka değil) öyle arzusuna göre ve hayâlî sözleri söylemekten uzak olarak onun Kur’an-ı Kerim adına bildirdiği şeyler (ancak bir vahydir) ki, kendisine Allah tarafından (vahy olunuverir.) o da öyle vahiy yoluyla aldığı şeyleri ümmetine teblîğ buyurur. O Yüce Peygamber, hak ve hakikate muhalif birşey söylemiş olamaz, onu Allah Teâlâ korumaktadır.

Evet.. (Onu) O vahy olunan şeyleri o Yüce Peygamber’e (kuvvetleri pek şiddetli olan) harikulâde bir kuvvet ve kudrete sâhip bulunan Cibril-i Emîn adındaki pek seçkin ve Allah tarafından teblîğ etmekle emrolunmuş bir melek (öğretmiştir) gelip teblîğ etmiş ve öğretmiştir. Artık o Kur’an-ı Kerim’in âyetlerine nasıl “esâtirülevvelin öncekilerin masalları” denilebilir?. Onlar nasıl bir hurâfe telâkki edilebilir?. Cibril-i Emîn’in ne kadar kuvvetli olduğu düşünülmelidir ki, bir anda göklerden yeryüzüne inebilmektedir ve onun yalnızca sesiyle Semud kavmi helâk olmuştur.

Evet.. O Cibril-i Emîn (Bir kuvvet) akıl ve dirâyeti itibariyle bir kabiliyet ve dînen bir güç (sâhibi) dir (ki,) Hz. Peygamber’e karşı (dosdoğru göründü) yâni: Nasıl bir melek sûretiyle yaratılmış ise tamamen o sûrette Resûl-i Ekrem’e görünmüş oldu. Peygamber Efendimiz, Cibril-i Emîn’i öyle aslî sûreti üzere görmek temennîsinde bulunmuştu. Cibril-i Emîn de o kendi sûretinde olarak göründü. “Zûmirre” kelimesi, kuvvet, tâkat, büyük kudret sâhibi demektir. Güzel manzara sâhibi diye de ifâde edilmiştir. “İstivâ” ise müsâvi ve bir seviyede olmak, ölçülülük ve doğruluk üzere bulunmak demektir.

(Ve O) Hz. Cibril, Resûl-i Ekrem’e öyle melek sûretinde göründüğü zaman (en yüksek bir semâ, kıyısında idi) yâni: Güneşin ufkunda bulunarak oradan varlığını göstermişti. “Ufuk-u âlâ” bakanlara karşı en yüksek bulunan taraf demektir.

(Sonra) Cibril-i Emîn, Resûl-i Ekrem’e (yaklaştı da) yâni, yaklaşmak, onun mübârek huzurunda varlığını göstermek istedi ve semâdan (aşağıya iniverdi.) en yüksek ufuktan yeryüzüne inmiş bulundu.

(Derken) O mübârek melek, yeryüzüne şeref vererek Resûl-i Ekrem’e karşı (iki yay kadar veya daha yakın oluverdi.) o miktar yaklaşarak kendisini aslî sûreti üzere göstermiş oldu. Binaenaleyh Yüce Peygamberimiz, Hz. Cibril’i iki defa melek sûretinde müşahede etmiştir ki, birisinde kendisi Hira’da bulunarak Cibril-i Emîn ise gökte, güneşin ufkunda bulunmuştu, diğerinde ise Cibril-i Emîn de yeryüzüne inmiş idi.

Artık Cibril Aleyhisselâm (Hemen) O Yüce Yaratıcının (kuluna) muhterem Peygamber Efendimize (vahy ettiğini) Cenab-ı Hak tarafından teblîğ etmekle emrolunduğu pek büyük bir şeyi (vahy etti) gelip tebliğde bulundu. Yâhut bizzât Cenab-ı Hak, Peygamberine vasıtasız bir vahyde bulunmuş oldu. Allah’ın kudretine göre bu gibi hârikaların vücuda gelmesi, aslâ imkânsız görülemez. Hikmet sâhibi Yaratıcı dilediği vakit melekleri de, sâir nûranî varlıkları da dilediği muhterem kullarına birer insan sûretinde veya kendilerinin asıl bulundukları şekil ve mahiyette gösterebilir. Bunlar öteden beri vuku bulmuştur. Binaenaleyh Cibril-i Emîn’in de öyle görünmesi ve ortaya çıkması, Allah’ın kudretine göre elbette ki, garîb görülemez. İşte buna işâret için şöyle buyuruluyor.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem’in görmüş olduğu ilâhî kudret eserlerinin yalanlanması mümkün olmayan birer sâbit hakikat olduğunu bildiriyor. O Yüce Peygamberler ile bu hususta mücadeleye hiçbir kimsenin kudreti olmadığına işâret buyuruyor. Ve o Yüce Peygamberin Cibril-i Emîn’i Cennetül mevânın yanında bulunan ve birçok kudret eserini içine alan Sidret-ül Müntehâda müşahede etmiş olduğunu haber veriyor. Ve o Yüce Peygamberin birçok büyük delilleri tam açıklıkla görmüş bulunduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Hz. Peygamber, Cibril-i Emîn’i aslî şekli ile görmüş, o hususa dâir kesin bir hâlde kendisinde kanaat meydana gelmişti. Artık (Gördüğü şeyi kalbi yalanlamadı.) o gördüğü zâtın Cibril-i Emîn olduğunu kalben bilmiş, kendisince kesinlik hasıl olmuştu. Binaenaleyh mübârek kalbi faraza tereddüt etse idi, onu ben bilemedim diye yalanlasaydı yalan söylemiş olurdu. Çünkü onu kat’î sûrette bilmiştir.

Artık ey inkârcı olan müşrikler!. Siz (Onun) Yüce Peygamber’in öyle açıkça (gördüğüne karşı onunla şimdi mücadelede mi bulunacaksınız?.) o doğru sözlü olan Peygamberi yalanlayarak onun Cibril-i Emîn’i görmemiş olduğunu mu iddiaya cür’et göstereceksiniz?. Şüphe yok ki, onun verdiği haber hakikatin ta kendisidir.

Evet.. (And olsun ki,) Muhakkak bir hâdisedir ki, Muhammed Aleyhisselâm (O’nu) Cibril-i Emîn’i (diğer bir inişinde de gördü.) o mübârek meleği tekrar bir defada olduğu gibi müşahede etmiş bulundu.

Bu müşahede ise (Sidret-ül Müntehâ’nın yanında.) vâki olmuştur. “Sidre” müfessirlerin beyânlarına göre yedinci gökte, arşın sağ tarafında bulunan bir makamdır. “Nebık” Sidre ağacının yemişi demektir ve Sidre Arabistan kirazı tâbir edilen fevkalâde bir ağaçtır ki, onun pek büyük vasıfları ve altından ırmakların akmakta bulunduğu kaydedilmektedir. “Müntehâ”dan maksat ise yâ bu isimde bir yerdir ki, o ağaç bu yerde bulunuyormuş veya bundan maksat, bir makamdır ki, meleklerin ve Peygamberlerin gidişleri orada nihâyet bulur, veya müminlerin ruhları oraya kadar gider. Bu hususta başka görüşler de vardır. “Resûl-i Ekrem’in böyle göklere kaldırılması, ve bu peygamberi yükselişin vukuu zamanında Allah’ın zâtını gözleriyle müşahede edip etmediği, İslâm âlimleri arasında uzun uzadıya tartışma konusu olmuştur. Evet.. Cenab-ı Hak, dilerse yüce zatını, şânına lâyık bir şekilde dilediği kuluna gösterebilir. Nitekim âhirette müminler, böyle bir lütfa mazhar olacaklardır. Fakat daha dünyada bulunan zâtlardan hiçbiri, Allah’ın zatını maddî gözleriyle görmüş değildirler. Âlimlerin çoğunluğunun kanaatleri böyledir. Bu mes’ele kelâm ilminde izah edilmiştir, “İsra Sûresi”nin tefsirine de bakınız.

(Onun) O Sidrenin (yanında ise Cennet-ül me’va bulunmaktadır.) yâni: Takvâ sâhiplerinin veya şehitlerin ruhlarının gidip kendilerine yurd edinecekleri bir cennet civarındadır. Yâhut orası, meleklere mahsus bir cennettir ki, Sidre’de onun civarında bulunmaktadır. “Me’va” lûgatte sığınak, sığınılacak yer, yurd edinilen yer demektir.

İşte Resûl-i Ekrem, Cenab-ı Hak’kın pek büyük âyetlerini, yâni kudret ve büyüklüğünü gösteren eserleri, alâmetleri gördü (O vakit ki, Sidre’yi bürüyen bürüyordu.) birçok melekler, Allah’ın yüceliğine işâret eden birçok mahlûkat, Sidretül Müntehâ’yı kaplamış, birer perde teşkil etmiş, orasını örtmekte bulunmuşlardı. Yâhut orasını ilâhî nûrlar kaplamıştı. Çünkü Resûl-i Ekrem, oraya ulaşınca Rabbani tecellilere kavuşmuş, o vesîle ile Sidre’yi kutsî nûrlar doldurmuştu.

İşte öyle ilâhî feyzlerin tecelli ettiği Sidre-i Müntehâda Resûl-i Ekrem’e âid olan mübârek (Göz ne çevrildi) o gördüğü nûrlu manzaralardan başkasına ne meyletti ve yöneldi, (ve ne de sınırı aştı.) Ne de oradaki enteresan güzel şeylerin dışında olup kendilerine bakmakla mükellef bulunmadığı şeylere iltifatta bulundu. Ancak kendisine karşı tecelli eden yüce varlıklara karşı tam bir ihtimam ile sebât edip durdu, onları müşahede ile pek büyük bir ruhanî zevk almış oldu.

(And olsun ki,) Hz. Peygamber, öyle semâlara yükselmiş olduğu vakit (Rab’binin en büyük delillerinden) mühim bir kısmını (gördü) Kâinatın yaratıcısının pek büyük saltanatını, yüce eserlerini seyr etti ki, onları ifâdelerle belirlemek ve anlatmak mümkün değildir. Bâzı zâtların beyânına göre Yüce Peygamber o gece büyük peygamberlerin ruhlarıyla karşılaştı ve ufukları kaplayan bir yeşil refrefi göklere yükselen bir nakil vasıtasını müşahede buyurdu. Maamafih görülen âyetlerin nelerden ibâret olduğu açıklanmadığı için onların neler olduğu konusuna girmeyip Allah’ın ilmine havale etmek daha uygundur.

Bu mübârek âyetlerle müşriklerin bir takım âdi şeylere mâbutluk isnad ederek ne kadar boş hareketlerde, -kanaatlerde bulunmakta olduklarını gözler önüne seriyor ve kınıyor. Kendilerine Allah’ın birliğinin, İslâm dininin gerçek din olduğunu bildiren bir hidâyet rehberi geldiği hâlde yine kendi nefslerinin arzularına tâbi olan o müşriklerin öyle bâtıl mâbutlarından bir fâide göremeyeceklerini, zâten Cenab-ı Hak’kın müsaadesi olmadıkça meleklerin bile kimseye şefaat edemeyeceklerini ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey insanlar!. (Siz Lât’ı ve Uzza’yı gördünüz mü?.) O putlar, öyle âdi şeyler hiç mâbutluk sıfatına sâhip olabilirler mi?.

(Diğer üçüncü) Bir put (olan Menat’ı da) gördünüz mü?. Bunların hepsi de zelîl, kuvvetten ve kudretten mahrum şeylerdir, hiç onlar tanrı edinilebilir mi?. Ne yazık ki, birçok kimseler bunlara tapınıyorlar, bunlardan bir fâide bekliyorlar. Bu gibi sualler, halkı irşâd ve müşrikleri kınamak ve cehâletlerini göstermek içindir. “Câhiliye zamanında” Lât, Haif’te Sakiyf kabilesi tarafından veya Nahle’de kureyş kabîlesi tarafından edinilen bir sanem, bir puttur. Esasen hacılara kavut hazırlayan bir şahıs imiş, sonra ölünce mezarına devam ederek kendisine tapınmaya başlamışlardı. Daha sonra da onun için bir heykel yaparak ona ibâdet eder olmuşlardı. “Uzza” da Gazfan’da bulunan bir ağaç imiş, ona taparlar imiş, o ağacı Resûl-i Ekrem’in emriyle Hâlit İbni Velîd Radiyallâhü Anh kesivermiştir. “Menât” da Hüzeyl ve Huzaa kabîlelerine âid bir büyüktaş imiş, kurbanlarını onun yanında kesip kanlarını akıtırlardı, ve o tasa tapınıp dururlardı. İşte böyle yaratılmış, âciz, yok olmaya mâruz şeyleri mâbud edinen kimselerin ne kadar akıldan, muhakemeden mahrum bulunmuş olduklarını Cenab-ı Hak bildiriyor. Bu kadar kudret eseri gözleri önünde parlayıp dururken Kâinatın yaratıcısının birliğini, kudret ve hikmetini takdir edemeyip de öyle âdi şeylerden fâide bekleyen, onlara ibâdette bulunan beyinsizlerin o pek câhilce, gâfilce hâllerini teşhir ediyor.

O Yüce Yaratıcı, o müşriklere kınamak için buyuruyor ki: (Sizin için) Evlâd olmak üzere (erkek de, O’nun) o ezelî mâbud (için dişi mi?) buna nasıl inanabiliyorsunuz?. Yâni: Ey müşrikler!. Siz bir takım putları, melekleri kız sanıyorsunuz ve onlar Allah’ın kızlarıdır, diyorsunuz. Kendiniz ise kız evlâdından utanıyorsunuz, erkek evlâd sâhibi olmak istiyorsunuz. O hâlde sıkılmıyor musunuz ki, Yüce Yaratıcı’ya evlâd, hem de dişi evlâd isnadında bulunuyorsunuz. Bütün bu kâinat, onun birer mahlûku, birer kudret eseri değil midir?. Bunu neden takdir edemiyorsunuz?.

(Bu) Ey müşrikler!. Sizin böyle bir isnadda bulunmanız (o hâlde adilce olmayan bir taksim!) bu bir noksanlıktır, lâyık olmayan bir kısmetten ibârettir. Kendinize râzı olduğunuz kimseleri ayırıyorsunuz. Çirkin gördüğünüz kimseleri de evlâd olmak üzere Yüce Yaratıcıya izafe ediyorsunuz, bu ne kadar büyük bir iftira, bir hürmetsizlik!. “Diza”; Zulüm, hakaret, haddi aşmak, adâletli olmayan hareket demektir.

(Onlar) Öyle tanrı edindiğiniz putlar, ilâhlık mâbutluk itibariyle (hiçbir şey değil) dirler, öyle bir yüce vasfa aslâ sâhip olamazlar, onlar (ancak bir takım isimlerdir ki) onlar için tanrılık vasfına sâhip olacak varlıklar yoktur (onları) o isimleri (siz ve babalarınız takmışsınızdır) yoksa onlar, haddi zâtında o isimler ile anılan birer mâbutluk vasfına sâhip değildirler. (Allah) Teâlâ (ona dâir) onların birer mâbutluk sıfatına sâhip bulduklarına âid (bir delil indirmemiştir) ey müşrikler, siz kendi iddialarınızı isbat edecek ve kuvvetlendirecek bir delile sâhip değilsinizdir. Sırf körü körüne bir taklit sebebiyle öyle müşrikçe bir iddiaya cür’et edip duruyorsunuz. Evet.. O hitaba lâyık olmayan müşrikler, (zândan ve nefslerinin arzu ettiğinden başka birşeye tâbi olmuyorlar.) onlar, bir zânna, bir nefsanî heva ve arzuya uyuyorlar, körü körüne atalarını taklit edip duruyorlar. (Halbuki, onlara Rab’lerinden bir hüda) Resûl-i Ekrem gibi, Kur’an-ı Kerim gibi birer hidâyet rehberi (gelmiştir) o hidâyet rehberine tâbi olup da selâmet ve saadete kavuşmaya çalışmalı değil midirler?.

O müşrikler ne diye aldanıyor?. Nelere ümit bağlayarak selâmete ereceklerini bekliyorlar?. (Yoksa insan için her temennî ettiği şey var mıdır?.) ki, onlar da o putlar sâyesinde temennî ettikleri şefaate, selâmete nâil olabilsinler. Bu ne kadar yanlış bir kanaat!.

(Fakat Allah içindir) Allah’ın zâtına mahsustur (âhirette dünyada) bütün bunlar, o Yüce Yaratıcının mahlûkudur, onun mülküdür, onun tasarrufları altındadır. Artık öyle putlardan ne beklenilebilir?. Onlar, kendilerine tapınanlara yarın âhirette şefaat mi edebilecekler?. Ne mümkün!.

(Ve) Değil ki, öyle âdi, aşağılık putlar, şefaat edebilsinler, hattâ (göklerde nice melekler vardır ki,) öyle yüksek mâkama nâil, Allah katında makbul oldukları hâlde (onların) bile (şefaatleri hiç) bir kimse hakkında bir (fâide vermez.) onlar kendi kendilerine her diledikleri kimselere şefaate güç yetiremezler. (meğerki, Allah Teâlâ’nın dilediği ve râzı olduğu kimse için müsaade verdiğinden sonra olsun.) İşte ancak imân ve tevhid ehlinden olan bir kimse hakkında şefaat etmelerine ilâhî bir izin tecellî ederse o zaman melekler de şefaat etmelerine ilâhî bir izin tecellî ederse o zaman melekler de şefaatde bulunabilirler, böyle bir müsaade ise meleklere vesâireye tapan müşrikler, ve dinsizler hakkında tecellî etmeyeceği muhakkak olduğundan artık şefaatlerine ulaşmak ümidiyle meleklere tapınanlar da pek aldanmış, hayâlâta düşmüş, ilâhî tebligâta muhalefet etmiş bulunmaktadırlar. Binaenaleyh bir kere düşünülsün, mübârek melekler böyle öyle şefaate selâhiyetli olmadıkları hâlde bir takım âdi, hayattan mahrum, yeryüzünde sefilce kalmaya mahkûm şeylerden ne beklenilebilir?. O hâlde onlardan nasıl bir şefaat, bir menfaat beklenilir ki, kendilerine tapınmak câiz olabilsin. Böyle bir tapınma ne kadar bir cehâlet, bir ahmaklık eseridir.

Bu mübârek âyetler de müşriklerin diğer bir câhilce iddialarını kınıyor. Meleklere dişilerin adlarını veren o câhillerin bu hususta hiçbir bilgileri olmadığını, onların yalnız bir bâtıl zânna tâbi olduklarını buyuruyor. Resûl-i Ekrem’e de öyle yalnız dünya hayatını dileyen, Allah’ı zikirden yüz çeviren dinsizlerden uzaklaşmasını emr eyliyor. Allah Teâlâ’nın ise sapıklığa düşenler ile hidâyete erenlerin hâllerini bildiğini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Muhakkak o kimseler) O dini olmayan şahıslar (ki, âhirete imân etmezler) âhiret hâllerini Peygamberlerin beyân etmiş oldukları şekilde bilip tasdik eylemezler, onlar birçok câhilce iddialarda bulunurlar, bu cümleden olmak üzere (elbette melekleri dişilerin adiyle adlandırırlar.) onlar, meleklere Allah’ın kızlarıdır demek cehâletinde bulunurlar. Allah’ın şânı ise kız ve oğlan babası olmaktan uzaktır.

(Onların) Öyle bir iddiada bulunan müşriklerin (ona dâir bir bilgileri yoktur) bu iddiaları bir delile dayanmış değildir. Onlar, aslâ bir delile bir ilâhî vahye dayanmış olmaksızın meleklere “Allah’ın kızları” demek cür’etinde bulunurlar. Kâinatın Yaratıcısının çocuk edinmekten uzak olduğunu takdir edemezler. Onlar (Zândan başka bir şeye tâbi olmazlar) onların o iddiaları bir zânna bir kuruntuya dayanmaktadır. (halbuki, şüphe yok zân, haktan hiçbir şey ifâde etmez.) Çünkü bir şeyi hakikî bir sûrette bilmek, en kesin olan, kuvvetli delillere dayalı bir bilgiye bağlıdır. O müşrikler ise böyle bir bilgiden mahrumdurlar.

Hak Teâlâ Hazretleri de Resûl-i Ekrem’ine emr ediyor ki: (Artık) Habibim!. (sen bizim zikrimizden yüz çevirenden) Öyle müşrikler gibi Allah’ın kitabındaki beyânları kabul etmeyip aklın ve temiz yaratılışın kabul etmeyeceği şeyleri iddiada bulunan ve tercih eden (ve dünya hayatından başkasını dilemeyen) bütün çalışma ve gayretleri yalnız dünyanın fâni varlığına âid olan dinsiz (kimselerden yüz çevir.) onlar kendi kabiliyetlerini kaybetmiş kimselerdir.

(İşte onların) O dinsiz, müşrik kimselerin (ilmden erebildikleri budur) onların bilgilerinin son derecesi, ancak dünya hayatını bilip âhiret hayatını inkâr etmekten ibârettir. Onlar yalnız dünyaya âid şeyleri, varlıkları düşünürler, onları kazanmaya çalışırlar, ebedî hayatlarını temin edecek şeyleri bilmek istemezler, o husustaki bilgilerden kaçınırlar. Artık öyle pek fâideli pek lüzumlu olan şeylere dâir bilgi ve kanaat sâhibi bulunmazlar. Velhâsıl onlar, dünya hayatını âhiret hayatı üzerine tercih etmiş, ebedî istikbâllerini pek mühim tehlikelere mâruz bırakmışlardır. Halbuki, insan dünyada bulundukça hem meşrû sûrette dünya için çalışmalı, hem de ebedî hayatını temin edecek vazifelerini bilip yapmaya gayret etmelidir. Bilgisi, mesâisi yalnız dünya hayatına âid bulunmamalıdır, (şüphe yok ki, Rab’bin) Evet.. (O) Yüce mâbud (yolundan sapıtan kimseyi) kurtuluş yolunu, tevhid yolunu bırakıp hilâfını tercih eden, küfr ve şirke düşen herhangi bir şahıs (en iyi bilendir) öyle bir şahsın açıkça ve gizlice olan bütün işlerini ve fiillerini ilmen kuşatmıştır, onu lâyık olduğu müthiş bir âkıbete erdirecektir, (ve O) Kerem sâhibi mâbud (hidâyete eren kimseyi de en iyi bilendir) din ve fâzilet yolunu tâkibeden, Allah’ın rızâsını kazanmaya çalışan herhangi bir mümin kulunu da tamamen bilir, onu da şüphe yok ki, ebedî saadete kavuşturacaktır. Artık ey peygamber!. Sen sabret üzülme, herkes lâyık olduğu âkıbete kavuşacaktır.

Bu mübârek âyetler de göklerde ve yerdeki herşeye sâhip olan ve her şeyi bilen Allah Teâlâ’nın kullarını kendilerinin fenâ ve iyi amellerine göre ceza ve mükâfata erdireceğini haber veriyor. İyi kulların vasıflarını ve ilâhî ilmin genişliğini beyân ve kulların hayatî davranışlarına işâret ediyor ve onları, kendilerini temize çıkarmaktan men ediyor. Biraz sonra cimrilik yapan bir şahsın hakka tâbi olmaktan kaçındığına dikkatleri çekiyor ve onun gaybı bilmediğini ilân ediyor. Mûsa ve İbrâhim Aleyhisselâm’ın sahifelerindeki birçok mühim bilgiden ne için haberdar olmadığını kınamak için sual buyurmaktadır. Şöyle ki: (Göklerde olanlar da, yerde olanlar da Allah’ındır) Bütün mahlûkat Hak Teâlâ’nın kudreti altındadır, hepsi de yaradılış ve mülkiyet ve idare itibariyle o Yüce Yaratıcının tasarrufu altındadır, o ezelî mâbuda bunlardan hiçbiri gizli kalamaz. Binaenaleyh (fenâlıkta bulunanları yaptıkları ile cezalandıracaktır) onların işledikleri günâhların, yaptıkları sapıklıkların gerektirdiği azablara uğrayacaktır (ve güzellikte bulunmuş olanları da) yâni: Hidâyete ulaşmış, dinî vazifelerini yerine getirmeye devam eden, din yolunda düşmanların ezâ ve cefâlarına karşı sabr gösteren ve cihâdda bulunanları da (daha güzeli ile) pek güzel olan cennet ile veya pek güzel olan amelleri sebebiyle (mükâfatlandıracaktır.) onları cennetlere kavuşturacaktır, orada akıl ve hayâle gelmeyen büyük nîmetler ile nîmetlendirecektir.

O güzellikte bulundukları beyân olunan zâtlar ise (O kimselerdir ki) o muhterem mümin kullardır ki, (günâhın büyüklerinden) sakınırlar, yâni: Cenab-ı Hak’ka ortak isnad etmek gibi, mâsum kimseleri öldürmek gibi, başkalarının mallarını alıp haksız yere sarf etmek gibi, farz olan ibâdetleri, vazifeleri terk etmek gibi dinen haram olan şeyleri tercih etmezler (ve fâhiş şeylerden) de (kaçınırlar.) yâni: Tâbiatıyla çirkin görülen, aklen inkâr edilen, şer’an kötü sayılan hareketlerden, iffet ve temizliğe muhalif muamelelerden, müstehcen lâkırdılardan da uzak bulunurlar, onlara eğilim göstermezler, (küçük günâh müstesnâ.) İnsanlık icabı böyle küçük bir günâhı işlemek, hemen cezayı gerektirici değildir. Büyük günâhlardan kaçınanların bu küçük günâhlarından dolayı haklarında Allah’ın affı tecellî eder. Fakat bu küçük günâhlara da devam edip durmak büyük bir günâh hükmünde bulunmuş olur. Nitekim (Küçük günâh ısrar edilirse büyür, küçük günâhda tevbe edilirse bağışlanır.)” buyurulmuştur. “Lemen” Küçük günâhlar demektir. Bâzılarına göre günâha yaklaşmak mânasınadır. Gayr-ı meşrû birşeyi düşünüp ondan vazgeçmek gibi. Nikâhı düşenlere bakmak, lüzumsuz şakalarda bulunmak, kibirli bir tarzda yürümek, bir mûsibetten dolayı yakayı yırtmak, yüze çarpmak, fâsıklar arasında sohbet etmek üzere oturmak gibi şeyler küçük günâhlardan sayılmaktadır. (Şüphe yok ki, Rab’bin mağfireti geniş olandır.) Binaenaleyh bir günâh işlenildi mi hemen ondan tevbe edip Allah’ın affına sığınılmalıdır. Büyük günâhlardan kaçınanların da küçük günâhlarını affeder ve bağışlar, (ve O) Yüce Yaratıcı, ey insanlar!, (sizi en iyi bilendir.) Sizin bütün amellerinizi, kanaatlerinizi, arzularınızı sizden fazla bilmektedir, bütün hâllerinizi görmektedir. (o vakit ki, sizi yerden yarattı) Atanız Âdem Aleyhisselâm’ın içinde sizi topraktan halk etti (ve o vakit ki, siz analarınızın karınlarında ceninler hâlinde idiniz.) doğmaya hazırlanmakta bulunan çocuklar vaziyetinde bulunuyordunuz. Bütün sizler öyle yaratılışınızın başlangıcından beri Allah tarafından bilinmişsinizdir. (artık kendinizi temize çıkarmayınız) küçük olan günâhlar dahi birer kusurdur, bunlardan dolayı hesaba çekilmem, Allah’ın lütfunun birer eseridir, bundan dolayı da, Cenab-ı Hak’ka şükür etmelidir. Yoksa kendi nefslerinizi her yönüyle temizleyerek bencillikte bulunmayınız, kendinizi günâhlardan tamamen uzak görüp o şekilde medh ve senaya cür’et etmeyiniz. Özellikle ikiyüzlülükle yapılan bir amel ile kendini beğenmek aslâ câiz değildir. İnsanlardan insanlık hâli bir nice günâhlar görülebilir, artık dâima alçak gönüllü olmalı ve ilâhî korumaya sığınmalıdır. (O) Kerem sâhibi Yaratıcı (müttaki olanı en iyi bilendir.) onları lâyık oldukları mükâfatlara kavuşturur, onların kendilerini lüzumsuz yere temize çıkarmalarına ihtiyaç yoktur. Evet o ilim sâhibi Yaratıcı, günâhkâr olanları da bilir. Onları da lâyık oldukları âkıbetlere kavuşturur.

İşte o günâhkârlardan bir numune olmak üzere buyuruluyor ki: (Şimdi gördün mü o kimseyi ki,) imân şerefine nâil olmak üzere iken bilâhare ondan (yüz çevirdi.) dinsizliği tercih etti, hakka tâbi olmakta, o hususta sebât etmekten kaçındı.

(Ve) Kendisini saptıran şahsa (bir az şey verdi) az bir mal bağışladı, vermeyi üzerine aldığı malın öyle bir miktarını verdi, (gerisini de men etti.) Vermekten kaçındı, sözünde durmadı. “Küdye” lûgatte yalçın kaya, kazılması zor yer demektir. “İkda” da, öyle bir yeri kazımak mânasınadır. Bundan cimrilik, vermemek mânası kastedilir. Rivâyete göre bu âyet-i kerîme, Velid İbn-ül Mugayre hakkında nâzil olmuştur. Bu Velid, Resûl-i Ekrem’in Kur’an-ı Kerim’i okuduğunu ve nasihat verdiğini dinlemiş, kalbinde İslâmiyet’e karşı bir eğilim uyanmış, fakat sonra kendisini müşriklerden bir şahıs, kınamış, atalarının dinini terk mi ediyorsun?. Sen kendi dinine dön. Sen eğer azabından korkuyorsan ben senin adına o azabı yüklenirim. Şu kadar var ki, sen bana şu miktar mal ver, demiş. Velid de, bu sözü uygun görmüş, o kadar malı vermeyi üzerine almış, İslâmiyet’ten yüz çevirmiş. Fakat o kendisini saptıran şahsa da üzerine aldığı malın bir kısmını vermiş, gerisini vermemiş, cimrilik göstermiş, İşte bu âyet-i kerîme, o hâdiseye işâret buyurmaktadır.

(Yâ gaybî bilgi onun) O bir şahsın aldatmasına kapılarak İslâmiyet’ten yüz çeviren mürteddin (yanında mıdır ki, artık o görüyor?.) âhirette ne muamele yapılacağını biliyor. Kendi günâhını o aldatan şahsın yükleneceğini anlıyor, onun sözüne kıymet veriyor, bu ne kadar ahmaklık!.

(Yoksa) O İslâmiyet’ten çevrilen mürtede (Mûsa’nın sahifelerinde olan şeyden haber verilmedi mi?.) Tevrat’ta yazılı olan bir takım dini hükmlerden hiç haberdar olmamış mıdır?. Halbuki, onun bulunduğu muhitde Tevrat, yaygın bulunmaktadır, ona müracaat edilmesi mümkün bulunmuştur.

(Ve emrolunduğu şeyi) Cenab-ı Hak’ka karşı üzerine aldığı Peygamberlik vazifesini (hakkıyla tamamlamış olan İbrâhim’in..) sahifelerinde olan şey de, bir kısım şer’î hükümler de o muhitde yayılmış bulunmakta idi. Bunlara olsun müracaat etmeli değil mi idi?.. Ne için öyle şeytanî vasıfları olan bir şahsın aldatmasına kapıldı. İşte Hz. Mûsa Hz. İbrâhim’e âid o sahifelerdeki pek mühim hükümlerdenden, hâdiselerden on besini şu âyet-i celîle göstermektedir.

Bu mübârek âyetler, Hz. Mûsa ile Hz. İbrâhim’in kitablarında bulunan ve bu iki büyük Peygambere tâbi ve hürmetkâr olduklarını iddia eden Arab müşrikleriyle kitab ehli denilen Yahudî’ler ve Hıristiyanlarca bilinmesi lâzım gelen on beş mühim dinî esası bildiriyor. Bunlara muhalif görüşte olanların cehâletlerini teşhir buyurmaktadır. Şöyle ki: (Hakikaten hiçbir günâhkâr, başkasının günâhını yüklenmez.) Hiç yüklü bir şahıs başkasının yükünü taşımaz. Yâni: Hiçbir kimse başkasının günâhiyle hesaba çekilmez ki, o başkasını cezadan kurtarabilmiş olsun. Binaenaleyh Velid İbn-ül Mugiyre gibi herhangi bir şahıs da kendi günâhını, kendisini dinden mahrum bırakan diğer bir şahsa yükletemez ki, kendisi günâhtan kurtulmuş olabilsin. Şu kadar var ki, bir günâhı işleyen kendi fiilinden dolayı hesaba çekileceği gibi onu o günâha sevk ve teşvik eden bir kimse de bu saptırmasından dolayı hesaba çekilecektir. Çünkü bu da o diğer kimsenin işlediği bir günâhtır. Evet.. Herhangi bir günâha sebebiyet vermek de ayrıca bir günâhtır ki, o sebebiyet verene âid bulunur. Deniliyor ki: Vaktiyle bir şahıs bir cinâyet işleyince, meselâ birini öldürünce onun yerine babası veya evlâdı veya amcası veya eşi gibi bir yakını öldürülürmüş sonra İbrâhim Aleyhisselâm Peygamber gönderilince kendisine bu meâldeki bir âyet-i kerîme nâzil olmuş, bunun üzerine kavmini öyle adâlete muhalif bir hareketten men etmiştir. İşte bu birinci bir esas-ı dinîdir. Hiçbir kimsenin bir cinâyetinden dolayı başkası mes’ul olmaz. Meğer ki, o cinâyete sebebiyet versin.

(Ve şüphesiz ki,) Başkasının amelinden yararlanmaya insanın hakkı olamaz (insan için kendi çalıştığından başkası yoktur.) yâni: Bir insan, kendisi sebebiyet vermiş olmayınca başkasının günâhından mes’ul olmayacağı gibi güzel amelinden dolayı da bir mükâfatı hak etmiş olamaz. Meselâ: Bir zâtın namaz kılmasından, Hacc etmesinden, Kur’an okumuş olmasından dolayı diğer bir şahıs sevaba nâil olamaz. Ancak bir hadis-i şerifte beyân olunduğu üzere insan ölünce artık onun ameli nihâyet bulmuş olur. Üç şey müstesnâ. Biri hayırlı evlâddır ki, babası için duada bulunur, İkincisi: Vakıflar gibi sadaka-i câriyedir ki, kendisinden sonra devam eder. Üçüncüsü de kendisinden istifâde olunan ilmdir. Bunlar ise haddizâtında yine bir şahsın kendi çalışması neticesi demektir. Bir de müminler, Peygamberlerin ve meleklerin şefaatlerine nâil olacaklardır. Kezâlik: Din kardeşlerinin dua etmelerinden ve sırf Allah rızâsı için Kur’an-ı Kerim’i okumalarından ve sadaka vermelerinden faydalanmış bulunacaklardır. Fakat bunlar da imânlarının bir mükâfatı demektir ve bunlara kendileri herhâlde lâyık olmayıp bunlar kendi haklarında ilâhî bir lütuftan ibâret bulunmaktadırlar. Bu da ikinci bir dinî esastır.

(Ve elbette ki,) Her mükellef insan (çalışmasını yakında görecektir.) yâni: Ölünce dünyadaki amellerinin mükâfat veya cezasına kavuşmuş olacaktır. Kıyamet gününde amel defteri açılacak, amelleri mizâna vurulacak, ona göre hakkında muamele yapılacaktır. Bu da üçüncü bir dinî esastır.

(Sonra) O âhirete gidecek şahsın dünyadaki çalışması, güzel amelleri (tastamam bir mükâfat ile mükâfatlandırılacaktır.) Yâni: Herkes, çalışma ve gayretinin meyvesine kavuşacaktır. Şöyle ki: Bir günâhı işlemiş olan bir kimse, o günâhın karşılığı olan bir cezaya uğrayacaktır. O günâhın afv edilmesi de umulur, elverir ki, küfrü gerektirici olmasın. Fakat bir güzel amelde bulunan bir mümin de samimiyet derecesine, hayatî durumuna göre o amelinin en az on misli sevaba nâil olacaktır. Yedi yüz misli sevaba nâil olacak olanlar da bulunacaktır. Bu da dördüncü bir dinî esastır.

(Ve şüphe yok ki, en son gidiş Rab’binedir) Bütün mahlûkatın, bütün işlerin sonu, varacağı yer, kıyamet gününde Allah’ın huzurudur. O gün de herkes hesaba çekilecek, amellerinin karşılığını görecek, bir kısım halk, cennetlere, bir takım halk da cehennemlere sevk edileceklerdir. Bu ilâhî beyân, sâlih kullar için bir müjdeyi, günâhkârlar için de bir tehdidi ve Resûl-i Ekrem hakkında da bir teselliyi içermektedir. Buyurulmuş oluyor ki: Resûlüm!. İnkârcıların hâllerine bakıp da üzülme. Onlar nihâyet âhirette lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır. Bu da beşinci bir dinî esastır.

(Ve muhakkak O’dur ki,) O hikmet sâhibi yaratıcıdır ki, kullarını hikmetin gereğine göre (güldürdü ve ağlattı.) onlarda gülmek ve ağlamak kuvvetini yarattı. Yarın âhirette de mümin kullarını tam bir ferahlığa ulaştırarak güldürecektir. Kâfirleri de ebedî azaba uğratarak ağlatacaktır. Sâlih amellerde bulunanlar, ruhanî bir sevince, bir gönül neş’esine nâildirler, kötü amellerde bulunanlar da üzüntü içinde yaşayarak korkunç istikbâllerini düşünerek ağlayamaya lâyıkdırlar. Bu da altıncı bir dinî esastır.

(Ve şüphe yok, O’dur) O ezeli Yaratıcıdır, evet.. (O’dur ki: Öldürdü ve hayata erdirdi.) kullarını yaratan, yaşatan, öldüren sonra yine hayata kavuşturacak olan o Yüce Yaratıcıdır. Kâfirleri küfrleri sebebiyle saadete dayalı hayattan mahrum bırakan, müminleri de imânları sebebiyle ebedî, mes’ut bir hayata kavuşturan o âlemlerin Rabbinden başkası değildir. İnsanların birbirlerini öldürmeleri, ölümün dış sebeplerine teşebbüs etmelerinden ibârettir. Yine onun üzerine ölümü meydana getiren Yüce Yaratıcıdır. Ondan başka yaşatan ve öldüren yoktur. Bu da yedinci bir dinî esastır.

(Ve muhakkak ki, iki çifti) İnsanlardan ve hayvanlardan ibâret olan iki zümreyi, yâni: (erkek ile dişiyi) Bu iki gurubu (O) Yüce Yaratıcı (yarattı) onları enteresan bir şekilde meydana getirdi.

Evet.. (Bir nutfeden, rahimlere döküldüğü zaman.) Onları hayatî aşamalara nâil ederek birer hayat sâhibi kılmıştır. Bütün bunlar, birer kudret eseridir. Bu da sekizinci bir dinî esastır.

(Ve muhakkak ki, O’na âidtir) Cenab-ı Hak’ka mahsustur (ölenlerin daha sonra diriltilmeleri) O Kerem sâhibi Yaratıcı, öldürdüğü kullarını bilâhare tekrar hayata kavuşturacak, tâki, iyilik yapanlarla yapmayanları lâyık oldukları mükâfat ve cezaya kavuştursun. Bu da dokuzuncu bir dinî esastır.

(Ve şüphe yok ki, O’dur) O Kerem sâhibi Yaratıcıdır, kullarını (zengin eden ve fakir düşüren O’dur.) başkası değildir. O hikmet sâhibi Yaratıcı kullarını kabiliyetlerine, çalışmalarına göre bu dünya hayatında ya servet ve zenginliğe kavuşturur veya mahrumiyetlere düşürür. Bu bir içtimaî hikmet gereğidir. Bu da onuncu bir dinî esastır.

(Ve muhakkak ki, O’dur) O âlemlerin Rabbidir. (Şı’ra’nın) bu isimdeki parlak bir yıldızın (Rab’bi O’dur.) başkası değildir. Şiddetli sıcaklık zamanlarında Cevza yıldızının arkasından doğan pek ışıklı bir yıldıza “Şı’ra” denilmektedir. Câhiliye devrinde Hımyer ve Huzâe kabîleleri bu yıldıza ibâdet ederlermiş, bir kısım Arablar, buna saygı gösterirler, bunun âlemde tesiri olduğuna inanırlar, bunun doğuşu zamanında gaybla ilgili şeyler üzerine lâkırdılarda bulunurlar imiş. İşte bu gibi câhillerin kötü itikatlarını teşhir için bu yıldız zikredilmiştir. Yoksa ondan daha nice büyük, ışıklı gök cisimleri vardır. Hepsi de Allah’ın birer mahlûkudur. Bu da onbirinci, bir dinî esastır.

(Ve şüphe yok ki. O) Yüce Yaratıcı (helâk etti evvelki Âd’ı) bunlar Hûd Aleyhisselâm’ın kavmidir. Kuvvetli bir cemaat hâlinde bulunuyorlardı. Peygamberlerine karşı isyânda bulunmuşlar ve nihâyet büyük bir rüzgâr ile helâk olmuşlardır. Bir de Âd’ı Uhra vardır ki, onlar da ya Semud kavmidir veya Âd’ı Ulânın evlâdından türemiş diğer bir guruptur. Bu da on ikinci bir dinî esastır.

(Ve Semud’u) da o Yüce Yaratıcı müthiş bir ses ile helâk etti. (artık) Onlardan hiçbirini bâki kılıp yeryüzünde (bırakmadı) onlar da lâyık oldukları cezalarına kavuşmuş oldular. Bu da on üçüncü bir dinî esastır.

(Ve evvelce de) Âd ve Semud kavimlerinden öncede (Nûh kavmini) Cenab-ı Hak dehşetli bir Tûfan ile helâk etmişti. (şüphe yok ki, onlar olmuşlardı.) evet.. (onlar, en zâlim ve en azgın) kimseler. Çünkü: Zulm ve küfre ilk başlayan onlar olmuşlardı, başka kavimler için pek fenâ bir örnek teşkil etmiş bulunuyorlardı. Nihâyet cezalarına kavuştular. Bu da on dördüncü dinî esastır.

Yüce Yaratıcı (Altüst olan şehirleri de) Lût kavminin beldesini de (yerlere atıverdi.) Cibril Aleyhisselâm’ın kanadı ile havaya kaldırdıktan sonra yeryüzüne düşürdü, daha sonra da başlarına âteşli taşlar yağdırdı.

(Artık onların yurdlarını kaplayan kapladı.) Çeşit çeşit azablara tutulmuş bulundular. İşte bu da o ezelî sahifelerde yazılı bulunan on beşinci bir dinî esastır, bir hikmetli ihtardır. Binaenaleyh o müşrikler ve kitab ehli sayılan, haddizâtında ise ilâhî kitaplara aykırı hareketlerde, itikatlarda bulunup duran kimseler, kendi muhitlerinde yayılmış bulunan bu gibi dinî esaslardan, meselelerden, ihtarlardan bir ibret dersi almalı değil midirler?. Nedir onlardaki o cehâlet, o nankörlük, o inkârcı vaziyet!.

Bu mübârek âyetler, âlemlerin Rabbi’nin yaratıcılığına, rablığına işâret eden çeşitli nîmetlerine karşı insanların şek ve şüphede bulunmalarına imkân bulunmadığını bildiriyor. Hz. Peygamberin de diğer Peygamberler gibi bir uyarıcı, bir hidâyet rehberi olduğunu haber veriyor, kıyametin ise yaklaşmış bulunduğunu, maamafih onun meydana gelme zamanını âlemlerin yaratıcısından başkasının bilemeyeceğini ihtar ediyor. Kur’an-ı Kerim’e karşı teaccübte bulunmanın, onun tesiriyle ağlamayıp da gâfilce bir hâlde gülüp durmanın muvafık olamayacağını beyân ve Allah için secdeye kapanılıp ibâdette bulunulmasını emretmektedir. Şöyle ki: Ey insan!. Cenab-ı Hak’kın insanlığa öteden beri ne kadar çok nîmetler vermiş olduğu evvelki kitaplarda da gösterilmiş bulunuyor. (artık Rab’bin hangi nîmetlerinden şüphe edersin?.) Bütün o nîmetler, Allah’ın birer ihsânıdır. O nîmetler, Kerem sâhibi Yaratıcının varlığına, kudret ve lütfuna bir delildir. Bunda şek ve şüpheye aslâ yer yoktur.

(İşte bu da) Muhammed Aleyhisselâm da veya Kur’an-ı Kerim de insanlık için en büyük bir ilâhî nîmettir ve bu Yüce Peygamber veya Kur’an-ı Kerim (evvelki korkutuculardan) insanlara ilâhî azabı ihtar ederek onları uyandırmak isteyen Peygamberlerden veya diğer semâvî sahifeler kabilinden (bir korkutucudur.) evet.. Bu bizim muhterem Peygamberimiz de ve ona nâzil olan Kur’an-ı Kerim de bu ümmeti irşâda çalışıyor. Âhiret hayatını haber veriyor, Allah’ın azabını ihtarda bulunuyor. Bütün insanları hidâyet yoluna sevk etmek istiyor. Artık bunu takdir etmeli değil midirler?.

(Saat yaklaştı) Yâni kıyamet yaklaştı, işte bu âyet-i celîlenin bu haberi de bir uyarı, bir mühim ihtar mesabesindedir. Artık o günü düşünüp ona göre hareketlerimizi tanzime çalışmalıyız. “Ezife”; yaklaşan şey demektir ki, kıyametin isimlerinden biridir.

(Onun için) O kıyametin vuk’u bulacağı vakit için (Allah Teâlâ’dan başka yoktur bir açıcı) onun meydana geliş zamanını bilmek, ortaya çıkmak ancak âlemlerin Yaratıcısına âittir. Hiçbir nefs, onun ne zaman meydana geleceğini bilip tâyin edemez. Bu da bir ilâhî hikmet gereğidir. Tâki, İnsanlar, dâima ihtiyat üzere bulunsunlar, kıyametin bir gün ansızın vuk’u bulacağını düşünerek kulluk vazifelerini yerine getirmede kusur etmesinler, sonra pişmanlık fâide vermez.

(Şimdi siz) Ey insanlar!, (bu kelâmdan mı teaccüb ediyorsunuz?.) bu Kur’an-ı Kerim’in âhirete vesâireye dâir verdiği haberleri garîb görerek teaccübte mi bulunuyorsunuz?. Böyle bir teaccüb, kulluk şânına yakışır mı?. O Kur’an-ı Kerim’in ne kadar yüce hakikati beyân edici olduğunu ne için anlamıyorsunuz?. Bütün insanlığın maddî ve mânevî selâmet ve saadetini temin eden hükümleri, emirler ve yasakları kapsayan öyle kutsal bir kitaptan dolayı teaccübte bulunmak, ne kadar akıldan, güzel muhakemeden yoksun olmanın bir neticesidir.

(Ve) Ey gâfiller!. Ey güzelce düşünmeden nasibi olmayan kimseler!. Siz, o Kur’an’ın beyânlarına karşı, kıyamete vesâireye dâir ihtarlarına karşı alaycı bir vaziyet alarak (gülüyorsunuz da) müthiş âkıbetinizi düşünerek (ağlamıyorsunuz?.) hayatınızı boş yere sarf etmiş, hakikî istikbâlinizi teminden mahrum kalmış olduğunuzu bir az düşünerek ah vah etmeniz icâbetmez mi?.

(Ve halbuki, siz gâfillersiniz.) Hayatınızı oyun ve eğence ile boş yere zâyi etmiş oluyorsunuz da bunun farkına varamıyorsunuz, öğütlerden gâfil, gayr-i meşrû hareketlere düşkün bir vaziyette bulunup duruyorsunuz. “Sâmid” bir şeyden gaflet eden, yüz çeviren veya oyunlar ile, eğlencelerle uğraşıp duran kimse demektir. Masdan “Semud”dur.

(Artık) Ey insanlar!. Kerem sâhibi Yaratıcının nîmetlerini düşünün, Kur’an-ı Kerim’in nasıl mukaddes bir ilâhî kitab bir ilâhî öğüt olduğunu takdir ederek tam bir tevazu ile (secde ediniz) şükür secdesine kapanınız (ve) Yüce mâbudunuza (ibâdette bulununuz.) putlara vesâir mahlûkatlara tapınmayı bırakınız, İslâm dinine muhalif hareketlerden sakınınız. Tâki: Selâmet ve saadete nâil olabilirsiniz. Evet.. insanlığın hakikî bir kurtuluş ve selâmete bir ebedî saadete kavuşması, ancak Kâinatın yaratıcısının birliğini, yaratıcılığını tasdik etmek, onun gösterdiği yolu tâkib eylemek, yalnız onun için hürmet secdesinde bulunmak ve ibâdet ve itaate devam etmekle temin edilmiş olur. Bu (62.) âyeti kerîme, ilk nâzil olan bir secde âyetidir, bu nâzil olunca Resûl-i Ekrem Efendimiz Ashâb-ı kiramiyle beraber tilavet secdesinde bulunmuşlardır. Tilavet secdesinin dînen vâcip olup olmadığı hususunda müctehidlerin ihtilâfları vardır. İmam-ı Şafiî ve İmam-ı Ahmed’e göre, tilavet secdesi vâcip değildir, müstehabdır. Dileyen zâtlar secde ederler. Ömer İbn-il Hattab Radiyallâhü Anhdan da böyle bir rivâyet vardır. Fakat Hanefiye ve Süfyan-ı Sevriye göre, tilâvet secdesi vâcipdir, onu okuyana da ve dinleyene de secde etmesi icabeder. Hattâ deniliyor ki: Tilavet secdesini özürsüz geriye bırakmak, tenzihen mekruhtur. Bu meseleye dâir Alusî Tefsirinde ve Essiraç-ül Münîr’de ayrıntılı bilgi vardır.

Bu mübârek âyetler, kıyametin yaklaştığını, ay’ın ikiye ayrıldığını, kâfirlerin ise kendi hevalarına uyarak gördükleri mûcizelerden yüz çevirir olduklarını bildiriyor. İnsanları uyandıracak olan son derece hikmetli öğütlerin varlığına rağmen dinsizlerin o mevîzelerden kaçındıklarını teşhir ediyor. Fakat kıyamet kopunca bir çağrı sesi ile inkârcıların kabirlerinden nasıl müthiş bir şekilde çıkacaklarını ve o günün şiddetini itirafa mecbur olacaklarını beyân buyurmaktadır, şöyle ki: (Kıyamet yaklaştı) Kıyametin kopacağı saat, yakin oldu, bu dünyanın sona ermesine pek az bir zaman kaldı. Çünkü, dünyanın belki milyonlarca sene evvel yaratılmış olduğuna göre kalan devamı, ne kadar bir nice sene olsa da yine nispeten pek az bir müddet demektir. (ve) Özellikle bunun yaklaştığına büyük bir alâmet olmak üzere (ay ikiye ayrıldı) Son Peygamberin bir mûcizesi olmak için onun bir işâretiyle ay, iki parçaya ayrılıp sonra yine eski vaziyetini aldı. Evet. En muteber tefsirlerde ve sahîh-i Büharî ve Müslim gibi en makbul hadis kitaplarında genişçe beyân olunduğu üzere Hz. Peygamberin hicretinden beş sene kadar önce, Mekke ahâlisi, Resûl-i Ekrem’den bir mûcize talebinde bulundular. Yüce Peygamber Efendimiz de mübârek eliyle ay’a işâret etti, ay derhal iki kısma ayrıldı, bir kısmı Hira dağının üstünde, diğer bir kısmı da aşağı tarafı karşısında görülmeğe başladı, sonra da yine birleşerek eski vaziyetini almış oldu. Ay’ın ikiye ayrılmasının bir mûcize olmak üzere Hz. Peygamber zamanında vuk’u bulduğuna bütün müslümanlar inanırlar. Şerh-i Mevakıf’da deniliyor ki: Bu ay’ın ikiye ayrılması hâdisesi, tevatüren sâbittir. Allâme İbnüssübki de bunu tercih etmiştir. Bu, Kur’an-ı Kerimde hakkında âyet bulunan bir olaydır ve Sahihayn’da vesâirede rivâyet olunmuştur, bunun tevatür yoluyla sâbit olduğunda şübhe edilemez. Buna dâir Hz. Ali ve Hz. Enes ile İbn-i Mes’ut ve İbn-i Abbas gibi Ashâb-ı kirâm’dan sahîh rivâyetler vardır. Tefsîr-il Alusî, Sirac-ül Münîr. Bu ay’ın ikiye ayrılmasının ileride kıyamet zamanı vuk’u bulacağına veya bu ikiye ayrılmadan maksat, ay’ın doğuşu zamanında karanlığın dağılıp bertaraf olacağından ibâret bulunduğunu iddia, aslâ uygun değildir. Bu ay’ın yarılması olayının en büyük aklî ve naklî delili bu âyet-i kerîmedir. Eğer böyle bir inşikak, vuk’u bulmamış olsa idi, bu âyet-i kerîme, nasıl teblîğ edilebilirdi. Şüphe yok ki, o takdirde bu âyet-i kerîme, tekzîb edilirdi ve Resûl-i Ekrem’e imân edenler bulunmazdı. Bu hâdiseyi dışardan gelenler de görmüş olduklarını söylemişlerdir. Kıyamet koptuğunda yalnız ay değil, bütün gök cisimleri parçalanacak, darmadağın bir hâle gelecek, kim bilir daha nasıl bir vaziyet alacaklardır. Artık o cisimler arasında nispeten çok küçük bulunan ay’ın ikiye ayrılmasını özellikle söz konusu etmek nasıl uygun olabilir?. Sonra kıyamette görülecek hâdiseleri hiçbir kimse inkâr ederek sihirdir diyemez. Halbuki ay’ın yarılmasını görenlerin onu bir sihir eseri sandıklarına yine Kur’an-ı Kerim işâret buyuruyor. Demek ki, o yarılma, Hz. Peygamber zamanında meydana gelmiştir. Bir kere düşünmeli!. Allah’ın kudretine göre öyle bir yarılmanın vukuu nasıl inkâr edilebilir?. Bu yarılma hâdisesi, bir hârika olmakla beraber haddizâtında mümkündür. Her cisim, bölünmeyi ve bütünleşmeyi kabul ettiği gibi ay da eder. Her mümkün olan şey ise, ilâhî kudret ile elbette ki, meydana gelebilir. Yeryüzünde büyük büyük dağların yarılması vâdilerin ortaya çıkması, karaların denizlere ve tersine denizlerin karalara dönüşmesi görülmektedir. Bu değişmeleri meydana getiren zelzeleleler, infilâklar ile birer âdi sebeptir ki, onlar da ilâhî takdir ile vücude gelmektedir. Artık Kâinatın Yaratıcısı Hazretleri, böyle âdi sebeplere ihtiyaç bırakmaksızın da öyle yarılmaları meydana getirebilir. Buna inanmışızdır. Bununla beraber bir kısım ilim adamlarının iddialarına göre yerküresi ile bir kısım yıldızlar, esasen güneşten ayrılmışlardır, bir gün yine güneş ile birleşeceklerdir. Artık onlar da ay’ın bu yarılmasının mümkün olduğunu elbette ki, inkâr edemezler. Şöyle de denilmektedir ki: Bu yarılma hâdisesi, meşhur hadisler ile sâbittir. Geceleyin meydana geldiği için bunun vukuu tevatüren rivâyet edilmemiş olabilir. Ve ay’ın safhâları, aynı zamanda yerküresinin her tarafında aynı şekilde görünemez, o hâdise bâzı yerlerde görülememiş olabilir. Fakat bu tevatürün olmaması, bu mûcizenin vukuunda tereddüde sebep olamaz. Bunun vukuuna âyet-i kerîme işâret buyuruyor. Şu kadar var ki, bu yarılmanın meydana gelişi itibariyle mütevatir değildir. Âyet-i kerîme de bu hususta açık ve kesin bir delil hükmünde bulunmuyor. Binaenaleyh bunun vuk’u bulmuş olduğuna inanmayanlara kâfir denilmez. Bu hususlara dâir Tefsir-ül Vazih’te ve Tefsir-i Alusi’de geniş bilgi vardır.

(Onlar) O müşrikler (bir mûcize) Hz. Muhammed’in peygamberliğinin hakikatin kendisi olduğuna dâir bir alâmet, bir hüccet (görecek olsalar ondan yüz çevirirler) onu kabul etmezler, (ve daimî) kuvvetli ve şiddetli veya gelir geçer gider, devam etmez (bir büyüdür derler.) o mûcizeyi bir sihir sanırlar. İşte ay’ın yarılması hakkındaki bâtıl kanaatları da böyledir. O muazzam hârikayı da gördükleri hâlde yine inanmamışlar, onu bir sihir eseri sanmışlardı.

(Ve onlar) O müşrikler (tekzîb ettiler) Hz. Peygamber’in gösterdiği mûcizeyi inkâra cür’et gösterdiler (ve kendi hevalarına uydular) şeytanî vesveselere, bâtıl kuruntulara tâbi oldular, öyle ay’ın ikiye ayrılması gibi açık, parlak bir mûcizeyi sihir sandılar (halbuki, her iş, kararlaşmıştır.) takdir edilen şeylerden herbiri bir gayeye ulaşacaktır. İşte o cümleden olmak üzere son peygamberin peygamberliği de yerleşecek, onun yüce şânı da ortaya çıkacak, gösterdiği şeylerin birer hakikî mûcize olduğu ortaya çıkmış bulunacaktır. O inkârcıların sonları da bir pişmanlıktan, bir elîm azabtan ibâret olacaktır. Nitekim Bedr savaşında ve diğerlerinde öyle bir mağlûbiyete uğramış uhrevî azaba kavuşmuş oldular.

(And olsun ki, onlara) O ay’ın ikiye ayrılmasını, Resûlullâh’ın peygamberliğinin kâr eden inkârcı, inatçı kimselere, Kur’an-ı Kerim’de ve diğer peygamberlerin sahifelerinde (haberlerden öylesi gelmiştir ki,) eski kavimlerin Peygamberlerini inkârları yüzünden nasıl felâketlere, azablara uğramış olduklarına âid tarihî kıssalar, müthiş vak’alar bildirmiştir ki, (onda) o gelen haberlerde, insanları inkârcı hareketlerden (sakındıracak öğüt vardır.) artık o gibi haberlerden, kıssalardan bir uyanma dersi alınması gerekmez mi?. “Müzdecer; Yasaklayan ve men eden, sakındıran öğüt demektir.

Evet.. O haberler, kıssalar (Son derecedeki bir hikmettir) insanları uyandırmak için, hidâyet yoluna sevk etmek için en mükemmel bir nasihattir, (fakat bu korkutucular,) Bu felâketleri, azabları ihtar eden öğütler, o inkârcılara (bir fâide vermiyor.) onlar güzelce düşünmedikleri için, câhilce bir hâlde yaşamayı benimsedikleri için hiçbir öğütten, hiçbir kıssadan bir ibret hissesi almıyorlar. “Nüzür” lâfzı “nezir’in” çoğuludur ki, münzir yâni korkutucu olanlar demektir. Bir de “Nüzür” kelimesi inzar, yâni korkutmak, tehdîd etmek mânasında kullanılmaktadır.

(Artık) Ey son peygamber!, (sen onlardan) O inkârcı, inatçı şahıslardan (yüz çevir) onlar ile tartışmada bulunma, onlar verilen nasihatlardan, bildirilen kıssalardan faydalanacak bir durumda bulunmuyorlar, (o gün ki, dâvetçi) yâni: İsrâfil Aleyhisselâm, onları (bir korkunç, hoş olmayan bir şeye dâvet eder) hesap mevkiine çağırır, onlar da kıyametin pek müthiş korkutucu hâllerini görmüş olurlar. “Nükür” misli görülmemiş olup akılların çirkin saydığı şey demektir.

O gün, o kâfirler (Gözleri zelîller olarak) büyük bir zillete bir hayrete tutulmuş bulunarak (kabirlerinden çıkacaklardır.) yeniden hayat bulacaklardır. (sanki onlar) O kabirlerinden çıkacak olanlar (dağılmış çekirgelerdir.) öyle pek büyük bir kalabalık, bir dağınıklık hâlinde etrafa yayılacaklardır, nereye varacaklarını kestiremeyeceklerdir. “Huşşâ” kelimenin tekili olan”Haşî” lâfzı: Zelîl, mütevazî, sakin, yatışmış mânasınadır.

Artık o kabirlerinden çıkanlar (O dâvet ediciye koşucular olarak) O’na tâbi olacaklardır. O’na muhalefete, O’ndan geri kalmaya aslâ cesaret edemeyeceklerdir. (kâfirler) de (derler ki: Bu) bulunduğumuz vakit, (çok çetin bir gün.) son derece şiddetli, korkunç bir zaman!. İşte Peygamberlerini inkâr eden, onların gösterdikleri yolu tâkib etmeyen kâfirlerin âkıbetleri böyle bir felâkettir. Artık Son Peygamber Efendimizin zamanındaki inkârcılar da o eski kâfirlere âid haberleri, kıssaları bir ibret için göz önüne ve tefekküre almalı değil midirler?. “Muhtıîn” kelimesi süratle koşan, itaat eden ve boyun eğen mânasınadır.

Bu mübârek âyetler Nûh Aleyhisselâm’ın kıssasını ve O’nun sonrakiler için nasıl bir ibret vesîlesi olduğunu bildiriyor. Kur’an-ı Kerimin de nasıl kolaylıkla anlaşılacak bir ilâhî öğüt bulunduğunu haber veriyor. Bunlardan bir uyanma payı alamayanların da hâllerinin rezâletine işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Bunlardan evvel) Mekke-i Mükerreme’deki müşriklerden önce (Nûh kavmi) Peygamberleri olan Nûh Aleyhisselâm’ı (tekzîb etti) onun peygamberliğini inkârda bulundular. Evet.. Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (artık) O kavim (kulumuzu) o muhterem kulumuz olan Nûh Aleyhisselâm’ı (yalancı sandılar) onun peygamberlik iddiasını tasdik etmediler (ve) öyle bir Yüce Resûle (mecnun dediler) onun sözlerine cinnet ürünü dediler (ve) o Yüce Peygamber, artık risâletini o kavme tebliğden (vazgeçirilmiş idi) o kavim, o mübârek zâta birçok ezâ ve cefâda bulundular ve “Ey Nûh!. Eğer bu peygamberlik iddiana son vermez isen elbette taşlanmışlardan olursun” diye tehdite cür’et gösterdiler, mübârek zâtın peygamberlik görevini ifâ etmesine engel oldular. Bu ilâhî beyân, Son Peygamber Efendimiz hakkında bir teselliyi içermektedir. “Uzdücir” tâbiri, çeşit çeşit ezâ ve cefâ ile peygamberlik görevini tebliğden yasaklandı ve men edildi demektir.

(O da) Nûh Aleyhisselâm da (Rab’bine dua etti) hâlini arzederek yalvardı ve Yarabbi!. (Şüphe yok ki, ben mağlûbum) Ben bir şahısım, kavmim ise büyük bir cemiyet hâlinde bulunarak maddî kuvvetlere sâhip bulunuyorlar, teblîğ ettiğim dinî hükümleri kabule yaklaşmıyorlar, bilâkis bana karşı tehakküme suikaste yelteniyorlar. (artık) Ey Yüce mâbudum!. O inkârcılardan (intikam al.) diye niyâzda bulundu.

Hak Teâlâ Hazretleri de buyuruyor ki: (Bize gök kapılarını birçok su ile açtık) Yâni: Nûh Aleyhisselâm’ın duasını kabul ederek o inkârcı kavmin üzerine gök tarafından müthiş yağmurlar yağdırdık. “Münhamir” Ziyade, seyyal, akıcı bulunan demektir.

(Ve yeri de pınarlar hâlinde fışkırttık) Yeryüzünün her tarafında sular ortaya çıkarak yeryüzünü kaplamış bulundu (artık su) o gökte yağan, yerden kaynayıp fışkıran su kitleleri, Allah tarafından (takdir edilmiş bir emre binaen) o kavmin Tûfan ile helâki gereğine binaen (birbirine kavuşuverdi.) yeryüzü büyük bir deniz hâline geldi.

(Ve O’nu) Hz., Nûh’u, o Tûfandan kurtarmak için (levhaları ve kenetleri bulunan birşey) yâni: Tahtalardan ve o tahtaları biriktiren çivilerden, urganlardan teşekkül eden gemi (üzerine yükledik) duasını kabul ederek kendisini ve kendisine imân edenleri o tûfan belâsından kurtardık. “Düsür” gemiyi bağlayan tahta ve demir, çivi gibi şeyler demektir.

Yüce Yaratıcı Hazretleri buyuruyor ki: Nûh Aleyhisselâm’ın binmiş olduğu gemi (Bizim gözetimimiz altında) korunmuş ve bir selâmet semte yönelerek (akıp gidiyordu) bütün âfetlerden, ârızâlardan emin bulunuyordu. Böyle harikulâde bir şekilde selâmete erdiriliş ise o (tekzîb edilmiş olana) yâni Nûh Aleyhisselâm’a Allah tarafından (bir mükâfat olarak) nasîb olmuştur.

(Ve şânım hakkı için) O gemiyi (bir ibret olmak üzere bıraktık) dünya tarihinde pek mühim bir hâdise olmak üzere bıraktık. Hattâ deniliyor ki: O gemi uzun bir müddet Cezîre havalisindeki Cûdi dağı üzerinde kalmıştır. Velhâsıl: Bu tûfan hâdisesi insanlar için büyük bir düşünme ve uyanma vesîlesi bulunmuştur. Bundan her kavim, ibret dersi almalı değil midir?, (fakat hani) Bu hâdiseyi güzelce (hatırlayıp ibret alan?.) yâni: Böyle insanları pek ziyade uyandırmaya ve bir Yüce Yaratıcının varlığını, kudret ve büyüklüğünü göstermeğe vesîle olan harikulâde bir hâdise malûm, meşhur iken yine insanlığın büyük bir kısmı dinsizlik içinde yaşıyor, kendilerinin de bir gün Nûh kavmi gibi bir müthiş azaba uğrayabileceklerini düşünmüyorlar, bu pek fâideli nasihatlardan faydalanma kabiliyetini gösteremiyorlar, ne yazık bir ruhî durum!. “Muddekir” hatırlayan, ibret alan, uyanıkça harekette bulunan kimse demektir.

Yüce Yaratıcı Hazretleri şöyle de buyuruyor: (Artık) Bu tûfan hâdisesi bir düşünülsün, o münkir kavmin sonunda nasıl bir ilâhî kahra uğramış oldukları bir düşünülsün. (benim azabım ve korkutmam nasıl imiş?.) Bu bir güzelce anlaşılsın. İşte Peygamberleri inkâr eden kâfirce ve kibirlice vaziyet alan her kavmin âkıbeti böyle pek fecî olacaktır. Bir kısmı dünyada geçici olarak rahat yaşasalar da âkıbet, ölerek hak ettikleri azablara kavuşacaklardır. Ne müthiş bir ilâhî tehdit!. Kur’an-ı Kerim’de tekrar tekrar beyân olunan bu gibi tehditlerde yine bir ilâhî merhamet eseridir ki: Kabiliyetli olan kimseler bunları düşünerek hayatlarını tanzîme, kalblerini imân nûru ile aydınlatmaya muvaffak olsunlar. Bunları takdir edemeyenler ise kendilerini kendi kötü tercihleriyle ebedî bir hüsrâna mâruz bırakmış olurlar da vaktiyle onun farkında bulunamazlar.

İşte kerîm mâbudumuz şöyle de buyuruyor: (Ve and olsun ki, biz Kur’an’ı düşünülmek) O’ndan ibret alınmak (için kolaylaştırdık) her isteyen Kur’an-ı Kerim’in âyetlerini kolaylıkla ezberleyebilir. Nice mâsum çocuklar bile Kur’an âyetlerini birkaç ay içinde ezberliyor ki, böyle bir kolaylık, hiçbir eserde görülmemektedir ve her isteyen Kur’an-ı Kerim’in beyânları hakkında malûmat edinebilir, o mukaddes kitabın kapsadığı kıssalardan, nasihatlardan yararlanabilir. Elverir ki: Vicdanî bir şevk ile bu yüce gayeye yönelinsin. (fakat) Bu yönü (düşünen) ibret nazarına alıp öğüt alan, günâhlardan kaçınan (var mı?.) ne kadar az!. Birçok kimseler ise bu düşünceden nâsipsiz bulunmaktadırlar.

Bu mübârek âyetler de Âd kavminin kıssasına dikkatleri çekiyor, o kavmin dinsizlikleri yüzünden nasıl müthiş bir helâke mâruz kalmış olduklarını bildiriyor. İlâhî azap ve tehdidin pek şiddetli olduğunu, Kur’an-ı Kerim’in de ne gibi bir hikmet ve kolaylığa dayanmış bulunduğunu beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (Âd) Kavmi de Peygamberleri olan Hûd Aleyhisselâm’ı (tekzîb etti) onun tebligâtını kabul etmeyerek imân nîmetinden mahrum kaldı. Cenab-ı Hak da buyuruyor ki: (artık) Onların haklarında (azabım tehdidim nasıl oldu?.) onlar da ne kadar müthiş bir azaba uğradılar, korkutulmuş oldukları cezaya kavuştular. Onlardan sonraki inkârcılar da öyle müthiş bir âkıbeti düşünmeli değil midirler?.

(Şüphe yok ki, biz onların) O Âd kavminin (üzerine uğursuz) nuhusetli ve (devamlı) helâklerini vücuda getirinceye kadar bu uğursuzluğu devam etmiş (bir günde) yâni: Bir vakit ve müddet için (bir soğuk) pek şiddetli bir gürültüsü olan bir (rüzgâr gönderdik.) bu rüzgâr, yedi gece ve sekiz gün devam etmiş idi. “Sarsar”; pek soğuk rüzgâr demektir. “Nahs” de uğursuz, şeametli şey mânasınadır.

Öyle bir rüzgâr ki, (İnsanları koparıyordu) onları parçalıyordu vücutlarını başlarından ayırarak darmadağın ediyordu, (onlar) Bu azaba uğrayan inkârcı kavim (sanki dibinden kopmuş hurma kütükleri imişler) hayattan mahrum kaldılar, parçalanmış birer cisimden ibret bulunmuş oldular. “A’caz” kökler, dipler, asıllar demektir. “Münkaır” de koparılmış, sökülmüş mânasınadır.

Artık bir kere düşünülsün, (O hâlde nasıl oldu azabını) ve onların hakkındaki (tehditlerini?.) onlar dünyada öyle müthiş bir cezaya çarpılmış oldukları gibi âhirette de ne büyük azablara uğrayacaklardır! Artık onların bu uğursuz, felâket dolu âkıbetlerini başkaları da düşünüp ibret almalı değil midirler?.

(And olsun ki,) Bir kesin hakikattir ki, (biz Kur’an’ı düşünülmek için) insanların ondan öğüt alarak dindarca bir hayata nâil olmaları için (kolaylaştırdık) her hüsnüniyete sâhip olan insan, o apaçık kitaptan istifâde edebilir. (fakat düşünen var mı?.) Bu hakikati güzelce düşünerek o ilâhî kitabın gösterdiği yolu tâkibedenler ne kadar az!. Bu, üzülecek bir hâl değil midir?.

Bu mübârek âyetler de Semud kavminin gururluca bir vaziyet alıp Sâlih Aleyhisselâm’ı tekzîb etmiş olduklarını bildiriyor. Bir imtihan için harikulâde bir şekilde yaradılışı olan bu deveyi o kavmin boğazlayarak bu yüzden kendilerinin de nasıl bir ilâhî kahra uğramış olduklarını haber veriyor, ilâhî azabın ve Rabbani ihtarın dehşini, Kur’an-ı Kerim’in de ne gibi bir hikmete mebnî kolaylaştırılmış olduğunu beyân ederek bu kutsal kitaptan istifâde edilmesi lüzumuna işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Semud) Kavmi (korkutucuları) kendilerine ilâhî azabı ihtar eden Peygamberleri (tekzîb etti.) Gerçek şu ki, bu kavme yalnız Sâlih Aleyhisselâm gönderilmişti, fakat onu tekzîb etmeleri, bütün Peygamberleri tezîb hükmünde olduğu için çoğul kipi ile “nüzür = korkutucular denilmiştir. Çünkü bütün Peygamberler arasında esasen bir birlik vardır, hepsi de halkı Allah’ı birlemeye dâvet etmiştir, hepsi de âhiret hayatını haber vermiş, insanlara günâhlardan kaçınmayı tenbih buyurmuşlardır.

(Ve) Semud kavmi (dediler ki: bizden bir tek insana mı, ona mı tâbi olacağız.) kavmimiz arasında bir üstünlüğe sâhip olmayan, eşraftan sayılan büyük bir servete sâhip olmayan bir kimseyi mi kendimize rehber edineceğiz?. (şüphe yok ki, biz o vakit) Ona tâbi olduğumuz zaman (elbette bir sapıklık ve çılgınlık içinde bulunmuş oluruz.) o hâlde biz nasıl olur da onun gösterdiği yolu tâkib ederiz?. “Şuur” delilik demektir. Sair’in çoğulu olarak niyran = cehennem mânasını da ifâde eder.

O inkârcı kavim, şöyle de demişlerdir (O zikr) Onun iddia ettiği ilâhî vahy, semâvî kitap (bizim aramızda onun üzerine mi bırakılmıştır?.) o da bizim gibi bir insandır, belki bizim aramızda o zikre, o ilâhî vahye ondan daha lâyık olanlar vardır. (Hayır.. O) Peygamberlik iddiasında bulunan (bir mağrur) kibirli (fazla yalancıdır.) aramızda başkanlık elde etmek için öyle bir iddiada bulunuyor.

Allah Teâlâ Hazretleri de o kavmin bu iddiasını red için Salîh Aleyhisselâm’a hitaben buyurmuştur ki: (Yakında bileceklerdir ki,) Kendilerine dünyevî helâk geldiğinde anlayacaklardır ki, (o mağrur o ziyade yalancı kim imiş!.) artık kendilerinin ne kadar yanlış ve hakikate aykırı bir iddiada bulunmuş oldukları meydana çıkmış olacaktır. “Eşir” ziyade ve büyüklük taslayarak sevinen, böbürlenen, hayret, gaflet, dehşet içinde bulunan kimse demektir.

O câhil kavim, güyâ Sâlih Aleyhisselâm’ın hâşâ yalancı olduğunu meydana çıkarmak için ondan büyük bir mûcize talebinde bulundular, büyük bir kayadan dişi bir devenin çıkarılmasını ona teklif ettiler. Yüce Yaratıcı Hazretleri de o mübârek Peygamberlerinin doğruluğunu göstermek için öyle bir devenin meydana çıkarılacağını kendisine şöylece müjdeledi. (Şüphe yok ki, biz onlar için bir fitne) Bir imtihan (olmak üzere) onların îmana gelip gelmeyeceklerinin meydana çıkması için (o) istedikleri (dişi deveyi göndericileriz) bu, o kavim için bir büyük alâmet, Hz. Sâlih’in doğruluğu hususunda da muazzam bir delil olacaktır, (artık) Ey Yüce Peygamber!, (onları gözetle) Bak ki, âkıbetleri neye varacaktır, (ve sabr et.) Onların dedikodularına karşı sabr ve sebât ile karşılık ver.

Hak Teâlâ Hazretleri Sâlih Aleyhisselâm’a vahyen şöyle de emr etti ki: (Onlara) O kavmine (haber ver ki, muhakkak su) kendilerine mahsus olan büyük bir kuyunun suyu (onların aralarında taksimdir.) o kavim ile o meydana gelecek deve bu sudan muayyen zamanlarda nöbetleşme istifâde edeceklerdir. (her bir içiş için) Nöbetinde sâhibi (hazır bulunmuş olacaktır.) bir gün deve, diğer bir günde de o kavim hazır bulunarak o sudan içip faydalanmış olacaklardır. Demek ki, o deve pek büyük olacağı için kendi o suyu tamamen içebilecek bir vaziyette bulunmuş, ve o kavmin hayvanları bu muazzam deveden korkup kaçacakları için o deveye bir muayyen gün tâyin edilmiş idi.

O kavim bu nöbetleşme usulüne biraz devam ettiler, sonra bundan usandılar. O deveden kurtulmak istediler de (Artık arkadaşlarını çağırdılar) Kudar Bin-i Salef adındaki bedbahtlardan bulunan bir şahıstan o deveyi boğazlamasını istediler (O da) o şahısta (alacağını aldı da) kılcını yüklendi de o deveyi (sihirleyip öldürdü.) onu yaralı bir hâle getirerek boğazladı. “Akr” yaralamak, boğazlamak, şaşkın olmak manâsınadır. Köşk, yüksek binâ mânasında da kullanılmıştır.

Yüce Yaratıcı Hazretleri de buyuruyor ki: (O hâlde nasıl olmuş oldu azabını ve tehditlerim!.) Yâni: O isyânkâr kavim hakkında o cinâyetlerinden dolayı ne büyük bir azap, ne korkunç tehditler meydana gelmiş oldu, bunu diğer isyânkâr kavimler de düşünüp ibret almalı değil midirler?.

(Muhakkak ki, onların üzerlerine bir gürültü gönderdik) Onları Cibril-i Emîn vasıtasiyle pek müthiş bir gürültüye mâruz bıraktık. Buna aslâ tâkat getiremediler, (artık onlar, ağıla konmuş kuru ot gibi oldular.) hayattan mahrum kalıp darmadağın bir hâle gelmiş bulundular. “Heşim kurumuş, parçalanmış ot demektir, “muhtezir”: da koyunlar için ağaçlar ile, dikenli şeyler ile yapılmış olan “Hazîre = ağıl” mânasınadır.

(And olsun ki,) Kudret ve azametimle (biz Kur’an-ı) o beyânı hikmet dolu kitabı (düşünülmek) yüce beyânatı güzelce dinleyerek düşünmeye dalmak ve hükümleriyle amel edilerek iki âlemde de şeref ve saadete ermek (için kolaylaştırdık) herkes dilerse ondan istifâde edebilir, (fakat düşünen var mı?.) O Kur’an-ı Kerim’in öyle muazzam bir ilâhî lütuf olduğunu düşünerek onun gösterdiği hidâyet yolunu tâkib edenler bulunuyor mu?. Asıl gaye, bu ilâhî kitabı güzelce düşünerek ondan nasihat almaktır, insani fâzilete nâil olmaktır.

Bu mübârek âyetler de Lût kavminin Peygamberlerini tekzîb ve nasıl rezilce bir temennîye cesaret edip sonunda başlarına pek büyük bir azabın gelmiş olduğunu bildiriyor. Lût Aleyhisselâm’a tâbi olan mü’minlerin ise îmanlarının mükâfatı olarak kurtuluşa ermiş olduklarını haber veriyor. Kur’an-ı Kerim’in de bu gibi hâdiseleri bildirerek bunlardan alınacak ibretleri, nasihatları içermiş olduğuna işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Lût kavmi, korkutucuları) Kendilerine ilâhî azabı hatırlatan Peygamberlerini veya âyetleri (tekzîb etti.) inkârlarında ısrar edip durmak istedi.

Fakat onlar, bir gün o inkârlarının cezasına kavuşacaklardır, İşte bunu beyân için de Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (Biz onların üzerlerine bir şiddetli rüzgâr gönderdik.) hepsini de mahv ve yok etmiş oldu (Lût’un ailesi ise müstesnâ) onlar o rüzgâra uğramadılar (onları seher vakti kurtardık.) onlar ilâhî bir vahye binaen gecenin sonuna doğru yurtlarından çıkıp başka bir sahaya varmışlardı, onları müteâkip seher vakti o rüzgâr çıkarak o dinsiz, ahlâksız kavmi helâk etti. “Hasib” ufak taşları bile yerlerinden kaldırıp etrafa savuran rüzgâr demektir. Yaya olan bir cemaat mânasında da kullanılmıştır.

Cenab-ı Hak buyuruyor ki: Lût ailesinin kurtuluşa ermesi (Bizim tarafımızdan bir nîmet olarak.) vâki olmuştur. Çünkü onlar Hz. Lût’a tâbi olmuş, ilâhî dini kabul etmişlerdi. (işte şükredeni) Bizim nîmetlerimize îman ile ve ibâdet ve itaat ile arz-ı şükrânda bulunanı (öylece mükâfatlandırırız.) öyle müstesnâ, mümtâz bir şekilde kurtuluşa erdiririz.

(Celâlim hakkı için) O Helâke mâruz kalan Lût kavmini, Peygamberleri olan Lût Aleyhisselâm (azabımızın şiddetiyle korkutmuş idi) onları uyandırmak için nasihatlarda bulunmuş, ilâhî azabın şiddetini ihtar etmiş idi (fakat onlar, bu korkutuş ile şek ve şüphede bulundular) onu tasdik etmediler. “Batş”: Azap ile şiddetli bir şekilde yakalamak demektir.

(And olsun ki,) Muhakkak bir gerçektir ki, o Lût kavmi (o misafirlerden dolayı) Hz. Lût’un yanına gelmiş olan o genç ve güzel erkekler kıyafetine girmiş melekler hakkında (O’ndan) Lût Aleyhisselâm’dan (istekte bulunmuşlardı) o misafirlere suikastta bulunmak gibi pek rezilce bir muamelede bulunmak istemişlerdi (artık biz de onların gözlerini silip kör ettik) onların gözlerine Cibril-i Emîn’in bir tokat çarpmasiyle hepsinin de gözleri görmez bir hâle gelmiş bulundu ve onlara (haydi azabımı ve tehditleri tadın) da dedik, onlar bir lisân-ı hâl ile veya melekler lisâniyle böyle bir azap hitabına uğrayarak eli boş ve ziyana uğramış bir hâlde kalmışlardır. “Tams” eskimek, mahv ve yok olmak, böyle bir hâle getirmek mânasınadır.

(And olsun ki, onları) O Lût kavmini (sabahleyin erkenden bir daimî azap yakaladı.) onları tamamen helâk etti, onlar âhirette de ebedî olarak azaba çarptırılacaklardır.

(Artık) O kavme, bir kınama ve ceza vermek üzere (azabımı ve tehditlerimi tadın) dedik, onları öyle ebedî bir azaba sevk etmiş olduk. Ne ibret alınacak bir tarihi hâdise!.

(And olsuna ki, biz Kur’an-ı) Bütün insanlığa hitabeden o ilâhî kitabı (düşünülmek için) içerdiği hükümlerin, haberlerin, kıssaların güzelce düşünülüp ve tefekkür edilmesi için (kolaylaştırdık) her isteyen, o açık kitaptan faydalanabilir. (fakat düşünen var mı?.) Nedir bu gaflet ki, Kur’an-ı Kerim’in o pek yüce ve pek yararlı beyânatını düşünüp ona göre hayatlarını, kanaatlerini tanzim edenler, pek az oldukları için yok mesabesinde bulunuyorlar. Bu mübârek âyetlerin böyle tekrar tekrar inmesi, insanları uyanmaya dâvet ve beyân olunan kıssaların önemine ve birer müstakil hakikat olduğuna işâret gibi hikmetlere dayanmaktadır.

Bu mübârek âyetler de bu sidre-i celîledekî kıssaların beşincisini kapsamaktadır. Fir’avun ile kavminin müthiş bir âkıbete uğramış olduklarını bildiriyor. Öyle kuvvetli kimselerin küfrleri yüzünden helâk olup gittikleri malûm iken artık o kadar kuvvetli olmayan asr-ı saadetteki kâfirlerin nelerine güvenerek ilâhî azabı düşünmediklerini kınamak için soruyor. Onların, dünyada azaba çarptırılacakları gibi asıl âhirette daha büyük azaplara tutulacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Celâlim hakkı için) Malûm ve meşhur bir hâdisedir ki, (Fir’avun’un kavmine) Mısır’da Kıbt kavminin hükümdarı olan ve ilâhlık iddiasında bulunan Fir’avun’a tâbi olanlara öyle pek âciz, fâni, yalancı olan bir mahlûka tapınmak alçaklığında bulunan kimselere (korkutucular gelmişti.) onları uyandırmak, ilâhî azaptan haberdar etmek için Mûsa ve Hârûn Aleyhisselâm vasıtalariyle bir nice korkutucu hârikalar, mûcizeler vücuda getirilmişti. Buna rağmen onlar yine dinsizliklerinden vaz geçmediler.

Evet.. (Âyetlerimizin hepsini de tekzîb ettiler) Hz. Mûsa’nın gösterdiği âsa, beyaz el gibi hârikaları birer sihir sandılar ve yâhut Cenab-ı Hak’kın birliğine kudret ve azametine aklen ve naklen delâlet eden âyetleri: Hârikaları takdir edemeyip küfr içinde yaşamaya devam eylediler, (artık biz de onları bir kudret sâhibi azîzin) Dâima galip olup aslâ mağlûp olmayan ve hiçbir şeyden âciz bulunmayan bir zât-ı ahadiyetin (yakalamasiyle yakaladık) hepsini de küfrleri sebebiyle cezaya çarptırmış olduk. İşte bu müthiş tarihî olayı sonraki kâfirler de düşünmeli değil midirler?.

Ey Kureyş cemaati!. Ey Son Peygamberin zamanından beri dünyaya gelip yaşayan milletler!. (Sizin kâfirleriniz) Küfr içinde yaşamaya devam eden fertleriniz cemiyetleriniz (onlardan) o Fir’avun ile onun kavminden (hayırlı mıdır?.) kuvvet ve kesret itibariyle daha seçkin midirler veya müşrikçe dinleri, daha makbul mudur?. Böyle bir şeyi iddia edebilir misiniz?, (yoksa sizin için kitapta bir beraat mi vardır?.) Sizin küfrünüzden dolayı mes’ul olamayacağınıza dâir bir semâvî kitap mı nâzil olmuştur. Elbette ki, böyle bir kitap da mevcut ve düşünülebilir değildir.

(Yoksa) O sonraki dinsizlikler, Kureyş müşrikleri (biz yardımlaşır) intikamımızı alabiliriz (bir cemaatiz mi diyorlar?.) “bize karşı kimse mukavemet edemez, bize hiçbir kuvvet galip gelemez,” diye böbürleniyorlar mı?. Öyle ise ne kadar aldanıyorlar, kendilerinden daha ne kadar kuvvetli cemaatlerin dinsizlikleri yüzünden ne felâketlere, yenilgilere uğramış olduklarını hiç düşünmüyorlar mı?.

(O cemiyet) O kendi kuvvetlerine güvenerek hakkı kabulden kaçınan, İslâmiyet’e karşı düşmanlık gösteren câhil tâife (muhakkak ki, yakında bozulacak) mağlûbiyete uğrayacak (ve arkalarını çevireceklerdir.) darmadağın bir hâle gelerek mahv ve perişan olacaklardır, o gururluca iddialarının ne kadar boş olduğunu anlamayacaklardır. Nitekim az sonra bunu anlamış oldular. Bedr savaşında o kâfirler büyük bir yenilgiye uğradılar, Mûcize Kur’an-ı Kerim’in bir ebedî mûcize olduğu, bu haber verdiği hâdisenin ortaya çıkmasıyla da görünmüş oldu. Halbuki, bu âyet-i kerîme nâzil olduğu zaman Resûl-i Ekrem Efendimiz henüz Mekke-i Mükerreme’de idi, düşmanlarına galip olacak bir askeri kuvvete sâhip bulunmuyordu. Bilâhare bu galibiyet gerçekleşmiş ve Yüce Peygamber Efendimiz Bedr savaşında bu âyet-i kerîmeyi okumuştur.

(Hayır) O dinsizlerin dünyada görecekleri azaplar, uğrayacakları mağlûbiyetler, onların tam cezaları değildir, (onlara asıl vâ’d olunan) onların, asıl azaplarının vâ’d olunan zamanı (kıyamettir) asıl en büyük azaplara o kıyamet gününde uğrayacaklardır. Evet.. (o kıyamet ise daha dehşetlisidir.) En büyük bir belâdır, mûsibettir (ve daha acıdır.) ebedî yok olmayan bir azaptan ibârettir, artık bu pek müthiş âkıbeti bir düşünmeli değil midirler?. “Edha” pek rüsvaylık, kendisinden kurtuluş ümidi bulunmayan pek rezilâne bir iş bir belâ ve felâket demektir. “Emer” de pek ziyade hararetli şey mânasınadır.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin asıl âhirette ne müthiş azaplara, âteşlere tutulacaklarını bildiriyor. Kâinatın Yaratıcısının her şeyi kaza ve kaderiyle ve dilediği an derhal vücuda getirmekte olduğunu haber veriyor. O Yüce mâbudun sonraki kâfirlerin emsâlini evvelce helâk etmiş olduğunu bir uyanma vesîlesi olmak üzere ihtar ediyor. İnsanların yaptıkları büyük ve küçük her şeyin bir özel defterde yazılmakta olduğunu beyân buyuruyor. Müttaki kulların da cennetlere, nehirlere nâil ve azîz ve Kerem Sâhibi olan Kâinatın Yaratıcısı’nın tecellilerine mazhar olacaklarını müjdelemektedir. Evet.. (Şüphe yok ki, günâhkârlar) Yâni: Müşrikler Allah’ın birliğini inkârcılar, Peygamberlerine tâbi olmayanlar öteden beri (bir sapıklık) dadırlar, onlar, doğru yoldan ayrılmış, kendi nefslerini helâke mâruz bırakmışlardır, (ve çılgın âteşler içindedirler) âhirette de cehennemlerin âteşi içinde kalacaklardır. İşte küfrün ebedî cezası!. “Süur” Niran, cehennemler demektir. Tekili “sair” dir. Azap, mihnet ve meşakkat mânasında da kullanılmıştır.

Evet.. O dinsizler, o cezalara uğrayacaklardır (O gündeki) o kıyamet zamanındaki (yüzleri üzerine o âteş içine sürükleneceklerdir.) öyle ebedî bir şekilde azaba çarpılacaklardır ve kendilerine (tadın cehennemin dokunuşunu) bütün vücudunuzu kaplayacak olan şiddetli hararetine uğrayınız denilecektir. “Sehb” çekmek, cezbetmek demektir. “Sekar” de cehennemin bir ismidir.

Bütün olayların birer ilâhî takdire dayanmış olduğunu beyân için de Yüce Yaratıcı Hazretleri şöyle buyuruyor: (Muhakkak ki, biz her şeyi bir kader ile yarattık.) Yâni büyük ve küçük her mahlûk olan şey, bir hikmet ve fayda gereği olmak üzere Cenab-ı Hak’kın takdiriyle oluşturması ile vücuda gelmiştir.

(Bizim emrimiz de) Hangi bir şeyin vücuda gelmesini irâde ettiğimiz zaman o şey ne kadar büyük olursa olsun, ona yönelik olan emrimiz (başka değil, ancak bir bir) tekrar tekrar emirlere, tekitlere ihtiyaç yoktur, (göz ile bir bakış gibidir.) Fazla bir külfete muhtaç değildir. Bu ilâhî beyân mahlûkatı yaratmak hususunda Allah’ın dilemesinin pek süratle yerine geldiğini bir temsîl yoluyla bildirmektedir. Ve bu âyet-i Kerîme, takdir-i ilâhîyi inkâr edenleri red etmektedir. Bir takım câhiller, bu âlemdeki hâdiseleri yıldızların kavuşmasına nispette bulunmuşlardır. Halbuki Allah Teâlâ’nın irâdesi, yaratması olmadıkça hiçbir şey vücuda gelemez.

(Ve) Ey Hz. Muhammed’in peygamberliğini inkâr eden müşrikler!, (şüphe yok ki, sizin emsâlinizi) Küfr ve isyân bakımından sizin gibi olan eski kavimleri (helâk ettik) onları çeşit çeşit cezalara uğrattık, onların kıssalarını bir kere nazarı itibara almalı değil misiniz?. (fakat düşünen hani!.) Siz bir büyük cehâlet ve gaflet içinde yaşıyorsunuz o eski kavimleri küfrleri yüzünden helâk etmiş olan bir Yüce mâbud, sizleri de bu küfrünüzden dolayı bir gün helâk etmez mi?. Ne için böyle bir sonu düşünerek küfrünüze son vermiyorsunuz?.

(Ve) O eski kavimlerin ve bütün kulların (her ne yapmış oldukları ise defterlerdedir.) Koruyucu, değerli yazıcı meleklerin kitaplarında veya levh-i mahfuzda kayıtlı bulunmaktadır.

(Ve her bir küçük ve büyük) Şey, mahlûkatın yaradılışları, amelleri, ecelleri (yazılmıştır.) levh-i mahfuzda tamamen yazılı bulunuyor. Hiçbir şey gizli kalamaz, artık bunu bir düşününüz.

(Muhakkak ki, müttakiler) Allah’tan korkan, ilâhî dine muhalefette bulunmaktan çekinen mü’min zâtlar, yarın âhirette (cennetlerde ve ırmaklardadırlar.) onlar nice güzel, gönül rahatlatıcı ağaçları içeren bahçelerde bostanlarda bulunacaklardır, oralardaki çeşitli nehirlerin lezîz sularından içeceklerdir. “Nehr” kelimesi, nûr ve ziya mânasını da ifâde etmektedir. Ehl-i Cennet’in nûrlara, tecellilere mazhar olacaklarını da ifâde etmektedir.

Evet.. O mutlu takvâ sâhibi zâtlar, yarın âhirette (Bir doğruluk ikâmetgâhında) bir ebedî hakikat olan bir makamda, sâdıklara mahsus bulunan bir yüce mecliste (gâyet kudret sâhibi bir hükümdarın huzurunda) yâni: Her şeye kaadir âcizlikten uzak ve hâkimiyeti, tasarrufları, bütün kâinat üzerinde cereyan edip duran bir Yüce mâbudun mânevî huzurunda (bulunacaklardır.) hâşâ mekân, lütuf itibariyle öyle bir mânevî yakınlığa nâil olacaklardır. İşte mü’minler, yarın o Yüce Yaratıcı’nın öyle tecelliyatına, ilâhî lütuflarına mazhar bulunmak şerefine kavuşacaklardır. Bizler de öyle bir mazhariyeti o Kerem ve merhamet sâhibi Yaratıcımızdan niyâz ederiz. Onun lütuf ve ihsânı, nîmetleri sonsuzdur. Nitekim bu sûre-i celîleyi tâkibeden mübârek “Errahmân” sûresi de o Yüce Yaratıcı’nın sonsuz nîmetlerini bildirerek insanlığı uyanmaya, ve kulluk ve şükrân vazifelerini ifâya dâvet buyurmaktadır. Başarı Allah’tandır. Sonraki Sure: Rahman Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, Allah Teâlâ’nın mahlûkatı hakkında ne kadar geniş rahmet ve hikmet sâhibi olduğunu bildiriyor. Kur’an-ı Kerim’in insanlık hakkında ne büyük bir ilâhî lütuf olduğuna işâret ediyor. Yeryüzündeki ve semâlardaki kudret eserlerine dikkatleri çekiyor. Gök cisimlerinin ne kadar güzel, hârika bir vaziyetlerde bulunduklarını gösteriyor. Kâinatta bir adâlet dengesinin bulunduğunu haber veriyor. O Yüce Yaratıcımızın muazzam nîmetlerini insan ve cinnin inkâr edemeyeceklerini ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (O Rahmân) Mahlûkatı hakkında lütuf ve ihsânı sonsuz olan Yüce Yaratıcı Hazretleri o Kerem Sâhibi mâbuddur ki:

İnsanlık hakkında en büyük lutfu olmak üzere Son Peygamber’e (Kur’an-ı) Cibril Emîn vasıtasiyle (öğretti.) o Kadri Yüce Peygamber vasıtasiyle de bütün insanlık âlemine o kutsal kitabın hükümleri yayılmış ve teblîğ edilmiş oldu. Diğer bir yoruma göre de “Kur’an-ı bir alâmet, bir delil bir mûcize kıldı.” Evet.. Kur’an-ı Kerim, en yüce bir nîmettir, dünyevî ve uhrevî saadetin vesîlesidir. Bütün hükümleri, insanlığı yüksek bir medeniyete, bir ahlâkî terbiyeye kavuşturmaya kâfidir. Elverir ki, ona hakkıyla riâyet edilsin. Bu âyet-i kerîme, bir takım inkârcılara da bir cevap teşkil etmektedir. Rivâyete göre “Rahmâna secde edin” meâlindeki bir âyet-i kerîme inince müşrikler demişlerdi ki: “Rahmân” nedir?. Biz onu bilmiyoruz. Sonra diyorlardı ki: Kur’an-ı Muhammed’e -Aleyhisselâm- bir insan öğretiyor. Bu âyet-i Kerîme ise onları red için buyuruyor ki: Kur’an-ı insanlar değil, kerem ve merhamet sâhibi Yüce Rahmân ismine de sâhip olan Allah Teâlâ öğretmiştir. O ilâhî kitap bir ilâhî vahye dayanmış bulunmaktadır.

O rahîm ve rahmân olan Hikmet Sâhibi Yaratıcı (insanı yarattı) bu cins mahlûkatı da yok iken var etti, vücuda getirdi, onu da kabiliyetli, seçkin bir zümre kıldı.

(Ona) O insanlık zümresine (beyânı) maksadı ifâde etmesini (öğretti) Evet.. O Hikmet Sâhibi Yaratıcıdır ki: İnsanları zâhirî ve bâtınî kuvvetler ile donattı, onları maksatlarını anlatbilecek bir kabiliyete nâil buyurdu. Kullarına bu gibi kabiliyetleri, varlıkları ihsân buyuran bir Yüce Yaratıcı, elbette ki, onları irşâd için de ayrıca bir nîmet olmak üzere Yüce Peygamberine Kur’an-ı Kerim’i indirmiş ve öğretmiştir. Bu nasıl uzak görülebilir?.

Bir kere o Yüce Yaratıcının büyük kudretini düşününüz ki: (Güneş ve ay) takdir edilmiş muntazam (bir hesab iledir.) onlar, gök cisimlerinin en büyüklerindendir. Kendi burçlarında, menzillerinde belli vakitlerde, muntazam birer şekilde deveran edip durmaktadırlar. Bununla yer yüzünde muhtelif mevsimler, vakitler zuhura geliyor, bu sâyede insanlığın da hayat faaliyeti tanzim edilmiş oluyor, bir nice faydalı mahsulat gelebiliyor.

(Ve çimen) Buğday ve arpa gibi sapı bulunan bitkiler (ve ağaç) hurma ve portakal ağaçları gibi sakları = sapları bulunan şeyler merhametli mâbud Hazretlerine (secde ederler) yaratılışları itibariyle ilâhî irâde ne ise ona itaatta bulunurlar. Onların öyle muhtelif şekillerde, özelliklerde olarak varlık alanına gelmeleri, ilâhî irâdeye boyun eğmelerinin bir neticesidir. Ve onlar kendilerine mahsus bir kulluk secdesi vaziyetinde bulunmuş olurlar. Fakat biz onun farkında olamayız.

Ve o merhamet ve hikmet sâhibi olan Yüce Yaratıcı (Semâyı yükseltti) gök kubbelerini yüksek yarattı, onları meleklerin birer ikâmetgâhı kıldı, dinî hükümlerin o taraftan Peygamberlerine inmesini takdir etti. (ve dengeyi koydu.) yâni: Bu âlemin nizam ve intizamını temin buyurdu. Bütün ilâhî hükümleri, birer adâlet ve hikmete dayanmış bulundu ve her şeyde bir intizamın, bir adâletin cereyanını emretmiş oldu, adâleti ve dengeyi temine vesîle olacak kabiliyeti de o Yüce Yaratıcı, kullarınca yaratmıştır. Elverir ki, bu kabiliyetler kötüye kullanılmasın.

Evet.. Hikmet Sâhibi Yaratıcı, dengeyi koydu. (Tâ ki,) ey insanlar!. Siz (mizânda hadd-i tecâvüz etmeyesiniz.) adâletten, doğruluktan ayrılmayasınız, toplumsal hayatınız bir intizam içinde, güzelce ahlâk düsturlarına riâyet dairesinde devam edip dursun.

(Ve mizânı adâletle yerine getiriniz) Onu doğru tutunuz, dikkatle hareket ediniz (ve tartıyı noksan etmeyiniz) adâlet ve insafa aykırı bir vaziyette bulunmayınız, doğruluktan aslâ ayrılmayınız, bu mühim bir vazifedir, buna dikkat edilmesi icap eder.

Ve Kâinatın Yaratıcısı Hazretleri (Yeryüzünü de her hayat sâhibi için döşedi.) yer sahası, üzerinde yaşayan bir nice çeşitli hayat sâhipleri için ve bilhassa insan nev-i için yaşayışa elverişli bir vaziyette yaratılmıştır.

(Orada) Yer yüzünde (çeşitli meyveler) şekilleri, lezzetleri, fâideleri muhtelif yemişler (ve tomurcuklar sâhibi olan hurma ağaçtan vardır) hurmaların büyüyüp gelişmesini sağlamaya zâ’y olmalarını men’e vesîle olan bir takım çiçek gılafları mevcuttur.

(Ve) Yeryüzünde (yaprak sâhibi dane) ler (vardır) buğday, ve arpa gibi geçim sebebi olan toprak ürünleri mevcuttur (ve iyi kokulu bitki) de (vardır) insanın dimağını kuvvetlendiren, içerisine neşe veren güzel kokulu nice çiçekler ve sâire de yaratılmıştır. “Reyhan fesleğen denilen güzel kokulu bitkidir. Cenab-ı Hak’kın rahmetine ve ihsân buyurduğu rızka da “Reyhanullâh” denilmektedir.

(Artık) Ey insan ve cin tâifleri (Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) o kerem sâhibi, lütuf edici olan Yaratıcımızın öyle sonsuz olan nîmetlerinden hangisini inkâr ederek nankörlükte bulunursunuz?. Böyle bir inkâr, pek büyük bir nankörlük değil midir?. Bunu takdir edemez misiniz?. Bu âyet-i Kerîme, inkârcılara karşı büyük bir kınamayı içermektedir, ilâhî nîmetleri inkârın pek büyük bir rezâlet olduğuna işâret için ve insanların dikkatlerini Allah’ın nîmetine çekerek onları gafletten kurtarmak için otuz bir kere tekrar buyurulmuştur. Böyle bir tekrara edebiyatımızda “terci-i bend” deniliyor. Mühim bulunan mevzular, tekrar edilerek onunla enzar-ı dikkat çekilmiş bulunur. “İlâ” ve “Elâ”: Nîmet, lütuf ve ihsân demektir. Çoğulu: “lâ”dır. Zahirî ve bâtınî nîmetlerin hepsini de kapsamaktadır. “Nâ, mâ” lâfzı da böyledir.

Bu mübârek âyetler de ilâhî nîmetlerin bir kısmına dâir açıklamalarda bulunuyor, insanların ve cinlerin nelerden yaratılmış olduklarını bildiriyor. Doğu ve batı taraflarının birer ilâhî eser olduğunu haber veriyor, birçok kıymetli şeyleri sînesinde saklayan denizlerin ve onlarda akıp giden muazzam, gemilerin birer ilâhî nîmet olduğuna işâret ediyor ve bütün bu nîmetlerin inkâr edilemeyeceğini ihtar buyuruyor. Şöyle ki: O Yüce Yaratıcı (İnsanı) Âdem Aleyhisselâm’ı (pişmiş çamurdan yapılmış çanak gibi bir kurumuş, ses verir balçıktan yarattı.) öyle hayattan mahrum bir şeye insaniyet vererek onu hayat nîmetine nâil buyurdu, öyle bir yaratılış hârikası vasıtasiyle insanlık silsilesini vücuda getirmekte bulundu. “Selsal” kuru balçıkdır ki, kumla karışıp kurumuş olur ve kendisine el dokundukça ses verir. “Fehhar” da balçıktan yapılan çanak ve bardak demektir.

(Cini de) O garip mahiyetteki tâifeyi de veya onların ilk babalarını da (dumanı olmayan sade bir âteş alevinden yarattı.) o sûretle vücuda getirdi. “Mâric” dumansız, ışınlı sade âteş.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Hiç gözlerinizin önünde parlayıp duran bu kadar ilâhî nîmetleri nasıl inkâra cür’et edebilirsiniz?. Siz bu nîmetleri hiç görmüyor musunuz?. Kendi varlığınızı da mı inkâr ediyorsunuz?.

O Yüce Yaratıcı, (İki doğunun Rab’bi ve iki bâtının Rab’bidir.) yaz ve kısa âid doğuları ve batıları yaratmakta olan ancak o âlemlerin Rabbi’dir ki, o sâyede dört mevsim meydana geliyor, havalarda, mahsulatta ve diğer şeylerde değişiklikler ve çeşitlilikler meydana geliyor, yer yüzünde hayatı devam ettirmek mümkün oluyor.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz) Bütün bu varlık âlemindeki değişiklikler, birer nîmettir, birer hikmet gereğidir. Bunların ehemmiyetleri, fâideleri de nasıl inkâr edilebilir?.

O Hikmet Sâhibi Yaratıcı, (iki denizi) birbirine bitişik olan tatlı ve acı iki büyük denizi (salıvermiştir) onlar cereyan eder giderler (birbirine kavuşurlar) yeryüzünde birbirine temas ediverirler, görünüşe göre aralarında bir ayrılık yoktur. “Merc” göndermek ve karıştırmak demektir.

Fakat o iki denizin (Aralarında bir engel vardır) bir haciz, bir mâni bulunmaktadır. (birbirine tecâvüz etmezler.) Her biri kendi yolunu tâkibeder, gideceği yere muntazaman akar gider. Bu da ne büyük bir ilâhî kudret eseridir, ve bunların böyle yaradılışında ne kadar fâideler vardır. Meselâ: Faris Denizi ile Rûm Denizi bu kabildendir. Nil nehri de Habeşistan dağlarından çıkarak kuzeye doğru akar, Akdeniz’e gidip dökülünceye kadar birbirine tecâvüzde bulunmaz. “Berzah” iki şey arasındaki fasıla, iki denizi birbirinden ayıran dar yer mânasınadır. Cehennem ve sıkıntılı yer mânasında da kullanılmıştır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) O kadar büyük denizlerin, ırmakların mevcudiyeti bir nice fâideleri, menfaatleri içermiş bulunmaktadır. Bunların bu pek mühim, faydalı varlıkları da nasıl inkâr edilebilir?. Bunları bir kere düşünmez misiniz?.

(O ikisinden) O tatlı ve acı denizlerden (inci ile mercan çıkar.) o iki kıymetli cevher, her ne kadar acı denizden çıkmakta ise de tatlı denizlerden de çıkarılmaktadırlar. Özellikle bu iki deniz neticede biribirine kavuştuğu için birinde bulunan fâideli şeyler, diğerlerinde de bulunmuş demektir.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bu denizlerin böyle birer cevahir merkezi, birer menfaat kaynağı olmaları ne büyük birer nîmettir, şimdi bunları da inkâr mümkün müdür?.

(Ve onun içindir) O Yaratıcımızın irâdesine, yaratma ve icadına dayanmaktadır (denizde dağlar gibi yapılmış) mesnu bulunmuş (olan büyük gemiler) ki, istenilen tarafa akıp giderler. Onların varlıkları da birer ilâhî nîmettir ki, o vasıtalarla, şehirler arasında seyahatler, ticaretler mümkün oluyor, birçok istifâdeler temin ediliyor.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bütün o gemilerde ilâhî kudretin birer muntazam eseridir, bir çok menfaatleri temine vesîledir, o hâlde bu nîmetleri nasıl inkâr edebilirsiniz?. Ey inkârcılar!. Hiç bu inkârların tehlikeli âkıbetini düşünmez misiniz?

Bu mübârek âyetler de Yüce Yaratıcıdan başka bütün varlıkların yok olmaya mâruz bulunduklarını bildiriyor. Bütün mahlûkatın muhtaç oldukları şeyleri o Yüce Yaratıcıdan taleb eder olduklarını haber veriyor. Ve bütün insan ve cin’in yakında bir muhasebeye tâbi tutulacaklarını ihtar ediyor. Afv ve keremine ilticâ edilecek olan o Kerem Sâhibi Rab’binizin nîmetlerini inkâra imkân bulunmadığına işâret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Onun üzerinde bulunan) Yeryüzünde yaşayan (herkes fânidir) hiçbir mahlûk bu dünyada ebedî bir biçimde yaşayacak değildir. İnsanlar da, cinler de tamamen öleceklerdir. Bilâhare Allah’ın kudreti ile yeniden hayata kavuşup âhiret âlemine sevk edileceklerdir, orada hak ettikleri âkıbete kavuşacaklardır.

(Celâl ve ikram sâhibi olan) Tasavvurların üstünde büyüklük ve ululuk sâhibi ve lûtf ile, ihsân ile vasıflanmış bulunan (Rab’binin zâtı ise bâki kalacaktır.) onun mukaddes zâtı, ezelidir ve ebedîdir, fânilikten yücedir. Yerde ve gökte bulunan her hayat sâhibi ise bir gün yok olmaya mâruz kalacaktır. Tekrar vücuda gelmesi de yine ilâhî takdir ile vuk’u bulacaktır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bütün bu kâinattaki ilâhî tasarruflar birer hikmete ve kullarına âid birer menfaate, birer mühim gayeye dayanmaktadır. Bir kere hayat büyük bir nîmettir, bundan istifâde edenler, dünyalarını da, âhiretlerini de temin etmiş olurlar, ölüm de, mü’minler hakkında büyük bir nîmettir. Ölümü göz önüne alan mütefekkir insanlar, daha hayatta iken ebedî geleceklerini düşünüp temine çalışırlar ve özellikle îman ile, sâlih ameller ile ölüp âhirete gidenler dünyanın fânî varlığından kurtularak ebedî bir hayata, bir saadete nâil bulunurlar. Artık bu ölüm, o gibi zâtlar hakkında pek büyük bir ilâhî nîmetten ibârettir. Evet.. “Halk ölüm sandığını sanma ölüm ey Hakkı” “İyd’i Ekber’dir o kim sanma mematım geldi” Velhâsıl: Kerem Sâhibi Rab’bimizin hiçbir nîmetini inkâr câiz olamaz.

(göklerde ve yerde her kim var ise) Bütün melekler, insanlar, cinler (O’ndan) o Yüce Yaratıcıdan muhtaç oldukları, arzu ettikleri şeyleri (dilerler) talebte bulunurlar. Evet.. Bütün mahlûkat o Yüce Yaratıcıdan birer lisân-ı hâl ile veya söz ile veya her ikisi ile de birçok şeyler niyâz eder dururlar. Kısaca bir nice insanlar, cinler, afv ve mağrifet talebinde bulunurlar, melekler de mü’minler hakkında ilâhî mağrifetin tecellîsini niyâz ederler. (O) Yüce Yaratıcı ise (her gün bir iştedir.) Bir emrdedir. Şöyle ki: O âlemlerin Rabbi, mahlûkatını diriltir, öldürür, rızıklandırır, izzete veya zillete uğratır, sıhhatle veya hastalığa mâruz bırakır, servete veya ihtiyaca düşürür. Göklerde ve yerlerde bulunanların birçok taleblerini karşılar. Bütün bunlar, birer hikmeti kapsamakta ve Allah’ın işlerinden sayılmaktadırlar.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) O Yüce mâbud ki, kendi kullarına öyle niyâzda bulunmalarına müsaade etmiştir, onların hikmet ve faydaya muvafık olan dualarını, istirhamlarını kabul buyurmaktadır. O hâlde o kerem, merhamet sâhibi olan Yaratıcımızın hangi bir lutf ve ihsânı inkâr edilebilir?.

(Ey ins ve cin!. Yakında) Yâni kıyamet gününde (sizin için teveccüh edeceğiz.) yâni: Mahşer gününde hesabınızı görmek için sizlere yöneleceğiz, sizleri lâyık olduğunuz mükâfatlara ve cezalara kavuşturacağız, bu ilâhî ihtar da sizlerin hakkında bir ilâhî nîmettir ki, bunu düşünesiniz, uyanıp fiil ve davranışlarınızı tanzîme muvaffak olasınız. “Sekaleyn” insanlar ile, cinlere verilmiş bir addır. Bunlar yeryüzünde bulunan diğer mahlûkata göre mükellefiyetleri itibariyle daha büyük bir varlığa sâhip oldukları için bu ünvânı almışlardır, veyahut bunlar, yeryüzüne hayatlarıyle ve ölümleriyle bir ağırlık vermekte oldukları için kendilerine böyle sekaleyn denilmiştir.

(Artık) Ey insanlar ve cinler!. (Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) O Kerem Sâhibi Rab’binizin sizleri mükellef tutması, sizleri hesaba tâbi bulundurması da hakkınızda birer nîmettir, birer uyanma vesîlesidir, bunu takdir etmeyip de inkârda bulunmanız nasıl uygun olabilir?.

Bu mübârek âyetler de kıyamet gününde hiçbir kimsenin kaçıp kendisini mesuliyetten kurtaramayacağını ve ehl-i Cehenneme gelecek âteşin ne kadar müthiş bulunduğunu ihtar ediyor. O günde semâ tabakalarının nasıl parçalanarak bir vaziyet alacağını bildiriyor. İnsanların ve cinlerin o gün bir müddet soruya tâbi tutulmayıp hayretler, dehşetler içinde kalacaklarına işârette bulunuyor. İşte kullarına bu gibi hakikatları lûtfen haber veren âlemlerin Rabbi’nin nîmetlerini inkâr imkânı bulunmadığını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: Yüce Yaratıcı Hazretleri şunu da ihtar buyuruyor: (Ey cin ve insan cemaati!. Eğer göklerin ve yerin çevrelerinden çıkıp gitmeğe) Kaçıp kurtulmaya (gücünüz yeterse) hiç durmayınız (hemen çıkıp gidiniz) kendinizi Allah’ın azabından kurtarınız. Heyhât ki, bu ne mümkün!. (halbuki siz bir kuvvet olmadıkça) bir güç ve üstünlüğe sâhip bulunmadıkça (çıkıp gidemezsiniz) öyle bir kuvvet ve galibiyet ise sizin için ne arar!. Sizler böyle âciz olduğunuz hâlde o Yüce Yaratıcı, sizleri yine kusurlarınızdan dolayı hemen cezalandırmıyor, durumlarınızı ıslâha dâvet buyuruyor.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Cenab-ı Hak’kın size böyle bir mühlet vermesi, sizi tevbe ve istiğfar ettiğiniz takdirde afv ve mağfiret buyuracağını vâ’d etmesi, ne mühim birer nîmettir. Bunların ne büyük bir ilâhî lütuf olduğu da nasıl inkâr edilebilir?.

Bir kere düşünmelisiniz ki, eğer o Yüce mâbudunuza îman ve itaatta bulunmaz da inatçı bir vaziyet alır, küfr ve isyânda devam eder iseniz (Sizin üzerinize âteşten dumansız bir alev ve alevsiz bir duman gönderilir) kabirlerinizden çıkıp mahşere gönderildiğiniz zaman öyle çeşitli âteşin azaplara uğrarsınız (artık yardımlaşamazsınız) bâzınız bâzınıza yardım ederek o başınıza, gelen azapları ortadan kaldıramazsınız.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Size akıl vermiştir, size uyanasınız diye o müthiş âkıbetleri haber veriyor, size verilen bu nasihatları kabul edebilecek bir yetenek de ihsân buyurmuştur. Bunları inkâr, hiç mümkün müdür?. Binaenaleyh bunları güzelce düşünmelidir ki, o gelecek azaptan kurtarılabilsin.

(İşte o zaman ki, gök parçalanır da hemen kızıl gibi bir kül olur.) Böyle garip bir vaziyet alır. Yâhut gök eriyerek yağlar gibi akıcı bir hâle gelir. O zaman ne kadar müthiş hâdiseler vücuda gelmiş olacaktır. “Dıhan” kızıl deri ve zayıf yağmur ve çiçekten, yemişten vesâireden çıkarılan yağ mânasına olan “Dühn” kelimesinin çoğuludur.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Geleceğe âid olan bu pek mühim hâdiseleri haber vermek, yetenekli olanları fenâlıklardan, sorumluluktan getirecek muamelelerden men ve engellemeye vesîle olacağı için böyle haberlerde birer ilâhî nîmettir ki, bunları da inkâr aslâ câiz olamaz.

(İşte o gün) O kabirlerinden çıkarılarak mahşere sevk edilecekleri zaman (ne bir insan ve ne de bir cin günâhından sorulmayacaktır) daha sonra mahşere, hesap yerine sevk edilince orada soruya mâruz kalmayacaklardır. Yâhut onların haklarındaki soru sorulmamasından maksat, hâlleri hakkıyla bilgi edinmek maksadiyle olan sorudur. Böyle bir soruya ihtiyaç yoktur. Onların simâları, hâllerini göstermeğe kâfidir. Fakat kınamak, azarlamak için bir soruya tâbi olacaklardır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) O Hikmet Sâhibi Yaratıcının kullarını bir muhasebeye tâbi tutup tutmaması da ve bunları kullarına haber vermesi de bir nevî nîmettir, bir uyanmak vesîlesidir, bir irşâd ve uyarma hikmetine dayanmaktadır. Artık bu gibi nîmetler de nasıl inkâr edilebilir?.

Kabirlerinden çıkarılacak olan (Günâhkârlar, simâlariyle tanınırlar) yüzlerinde ortaya çıkan bir siyahlık, bir uğursuzluk ve isyân alâmeti onların nasıl suçlu kimseler olduğunu gösterir, (artık alınlarıyla ve ayaklarıyla yakalanırlar.) Onlar kendilerine mahsus, uğursuz alâmetleriyle başkalarında temayüz etmiş bulunurlar. O vakit melekler tarafından soruya ihtiyaç kalmaksızın o suçlular mahşere, sonra da cehenneme sevk edilirler. Nitekim dünyada da bâzı kimseler, yüzlerindeki bâzı alâmetlere bakılınca kendilerinin sevinçli mi, üzüntülü mü, güzel ahlâklı mı, değil mi olduğu anlaşılır. Parmaklarındaki çizgiler ile de bir takım hırsızlık vesâire fiillerinin kimler tarafından yapılmış olduğu tâyin edilebilmektedir. Bütün bunlar, Allah’ın mahlûkatı hakkında birer gayeye, birer fayda ve menfaate dayanmaktadır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Görülüyor ki: O Hikmet Sâhibi Yaratıcı hiçbir şeyi abes yere yaratmamıştır. Her yaradılışı bir nice gayeleri, fâideleri içermektedir. Binaenaleyh bunları inkâra, elbette ki, hiçbir kimsenin selâhiyeti olamaz.

Bu mübârek âyetler de inkârcıları kınamak için cehennemin müthiş vaziyetini ihtar ediyor. Takvâ sâhibi olan zâtlar için de çeşitli ağaçları meyveleri, çeşmeleri içeren iki nevî cennetin takdir edilmiş olduğunu müjdelemektedir. Şöyle ki: Cehenneme sevk edilecek olan inkârcılara bir kınamak ve azarlamak yoluyla denilecektir ki: (İşte bu, o cehennemdir ki, bunu o günâhkârlar tekzîb ederler.) Yâni: Ey dinsizler, siz, dünyada iken bu cehennemi inkâr eder dururdunuz, şimdi gördünüz mü?. Ne kadar kâfirce kanaatte bulunmuş olduğunuzu anladınız mı?.

Artık o inkârcılar (O cehennemin) o âteşin azabın (arasiyle son derece sıcak bir su arasında dolaşacaklardır.) cehennemin âteşlerinden içerileri yanıp tutuştukça güyâ kendilerini kurtarabilmek için bir suya koşacaklardır, fakat pek âteşin bir sudan başkasını bulamayacaklardır. İçecekleri su da kendilerini ayrıca yakıp yandıracaktır. İşte kâfirler için takdir edilmiş bu felâketleri düşünüp de uyanık bulununuz.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Ey insan ve cin tâifeleri!. Kerem Sâhibi mâbudunuz, o geleceğe âid hâdiseleri, belâları haber veriyor ki: imân ile takvâ ile nitelenmiş olasınız da öyle müthiş azaplara tutulmayasınız, bu gibi ihtarlar ve irşatlar da ne büyük birer nîmettir. Bunları da inkâr elbette ki, câiz değildir.

Fakat îman ile nitelenmiş (Ve Rab’binin makâmından korkan kimse için) yâni: O Yüce Yaratıcının kıyamette tâyin edeceği hesap yerinden, onun mânevî huzurunda hesaba tâbi olmaktan korku ve endişede bulunan her bir takvâ sâhibi için (iki cennet vardır) biri Adin cenneti diğeri de Naîm Cennetidir, veya biri ruhanî Cennettir ki, orada mukaddes tecellilere mazhar olur, Yüce Allah’ın cemalini seyretme saadetine nâil bulunur. Diğeri de cismâni cennettir ki orada da çeşitli nîmetlerden istifâde eder durur.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Böyle mü’min takvâ sâhibi kullarını çeşitli cennetlere, nîmetlere mazhar edecek olan bir Rab’bi Kerîm’in nîmetleri nasıl inkâr edilebilir?. Buna hangi akıllı bir şahıs inanabilir?.

O iki cennetin ikisi de (Çeşitli ağaçlara ve meyvelere sâhiptirler.) onlarda öyle fâideli, iç açıcı şeyler mevcuttur. “Efnan” Çeşitli mânasınadır. Tekili “Fen” dir.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini inkâr edersiniz.) O Yüce Yaratıcı; mümin kullarını ebediyet âleminde o kadar çeşitli nîmetlere nâil buyuracaktır, bunları kim inkâra cür’et edebilir.

O iki cennetin ikisinde de (İki pınar vardır ki, cereyan ederler) bu iki pınardan birine “Tesnim” diğerine de “Selsebil” adı verilmiştir. Bunlar fevkalâde güzel, leziz bulunmaktadırlar. Bunlardan cennetlerdeki ağaçlar da, bitkiler de faydalanırlar.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Böyle birer hayat suyu olan ve kıymetleri, ehemmiyetleri tasavvurların üstünde bulunan ilâhî nîmetler inkâra nasıl cür’et gösterilebilir?. Bunlar birer muazzam nîmettir ki, bunlardan ancak o inkârcı olanlar mahrum bulunacaklardır.

O iki cennetin (İkisinde de her türlü yemişten iki çift vardır) Her meyve iki sınıfa ayrılmıştır. Birisi yaş, diğeri de kurudur, bununla beraber biri lezzet ve güzellik itibariyle diğerinden noksan değildir, dünya meyvelerine benzemezler.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bu nîmetlerin hepsi de güzel, zevkli bulunmaktadır. Onlar nasıl inkâr edilebilir?.

Bu mübârek âyetler de cennetlere nâil olacak zâtların nasıl mutlu bir vaziyette bulunacaklarını bildiriyor. Onlar için nasıl seçkin eşler tahsis buyurulacağını müjdeliyor. İyiliğin karşılığı iyilikten başka olmayacağını ve ilâhî nîmetlerin inkârı mümkün bulunmadığını beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: O Yüce Yaratıcıdan korkan takvâ sâhibi zâtlar o cennetlerde (astarları kalın ipek kumaştan olan döşekler üzerine dayanmış bir hâlde olacaklardır.) o döşeklerin astarları böyle kıymetli olunca yüzleri daha ne kadar süslü, kıymetli bulunacaktır. O takvâ sâhipleri işte böyle pek nefs, pek temiz, eşsiz cennet eşyasına sâhip olacaklardır, (ve o iki cennetin meyvelerinin toplanışı da yakındır.) O meyveler, zahmetsizce elde edilebilir bir hâlde bulunurlar. Rivâyet olunduğu üzere meyve ağaçları, meyvelerini almak isteyene ehl-i Cennet’e karşı eğilirler, onların meyvelerini kolaylıkla almak mümkün olur.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) O cennet âlemindeki şu kadar çeşitli nîmetler de ne kadar güzeldir, lezizdir, müminler için birer ilâhî lütuftur. Binaenaleyh onları da inkâr aslâ doğru olamaz.

(Onlarda) O cennetlerde (gözlerini) yalnız kendi kocalarına (hasretmiş kadınlar vardır ki, kendilerine) o kadınlara (onlardan önce) o cennetlerdeki kocalarından evvel (ne bir insan ve ne de bir cin dokunmamıştır.) onlar bâkire bir hâlde bulunmuşlardır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) O âlemlerin Rabbi, takvâ sâhibi kullarına cennetlerde öyle fevkalâde güzel, temiz eşler de ihsân buyuracaktır ki, bu husustaki vâ’d-i ilâhîde kesindir, bunları da inkâr nasıl uygun olabilir?.

Evet.. O eşler pek güzel ve müstesnâdırlar (Sanki onlar yâkut ve mercandır) onlar, yâhut nefîsler, bu berraklığa sâhiptirler, ufak dâneli inciler gibi de beyaz ve parlakdırlar.

(Artık Rab’binizin hangi bir nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bu pek seçkin eşler de ne kadar büyük birer nîmettirler. Bunları da inkâr nasıl câiz görülebilirler?.

(İyiliğin mükâfatı iyilikten başka mıdır?.) Elbette ki değildir. Güzel amellerin, takvâ ile yapılan hareketlerin karşılığı, sevaptır, ilâhî ihsâna kavuşmaktır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Öyle inkârcı, ilâhî lütuflardan habersizce yaşamak, kulluk şânına lâyık olur mu?.

Bu mübârek âyetler de mü’minlerin nâil olacakları çeşitli cennetlerin ne gibi güzel nîmetleri içerdiğini bildiriyor. O cennetlerde ne kadar temizlik ve güzelliğe sâhip hurilerin bulunacağını haber veriyor, ehl-i Cennet’in de ne kadar muhteşemce bir vaziyette bulunacaklarını müjdeliyor. Bu gibi ilâhî nîmetlerin inkâr edilemeyeceğini ihtar buyuruyor. Büyüklük ve ululuğunun, ikram ve ihsânının sonu bulunmayan Allah Teâlâ Hazretlerinin de yüceliğini ve kutsiyetini beyân buyurmaktadır. Şöyle ki: (o iki cennetin ötelerinden de) Kendilerine yakın bir tarafta da (iki cennet vardır) bu iki cennet de ehl-i yemîn denilen mü’minlere mahsustur. Bunlarda bitkiler ve yeşil reyhanlar yetişir ve gelişir, bunlar da güzel bir manzara teşkil eder. Mukatilden rivâyet edildiğine göre evvelki iki cennetten maksat Adn Cenneti ile Naîm cennetidir. Sonraki iki cennetten maksat da Firdevs cenneti ile Me’va Cennetidir. Ruhülbeyanda anlatılmış olduğu üzere müttakiler = Allah’tan korkanlar, iki kısımdır. Birisi Allah’a yakın olanlardır. Diğeri de sağdakilerdir. Bu ikinci kısım, yüksek fâziletler ve ameller bakımından birinci kısımdan aşağı derecededir. Binaenaleyh birinci kısma âid cennetler de ikinci kısma âid cennetlerden üstündür. Allah’a yakın olanların iyilerden üstünlüğü gibi. Allah doğruyu daha iyi bilir.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bu pek yüce, mutluluk veren cennetler de ne muazzam birer ilâhî nîmettir. Bunları da inkâr etmek, ne kadar cehâlet ve nankörlük eseri değil midir?.

O iki cennet (iki koyu yeşil renktedirler.) fazla yeşil oldukları için siyahımsı bir renkte görünür gibi bulunurlar. “Müdhamme” kelimesi karalık mânasına olan dühme kelimesinden türemiştir ki, çok yeşil renkte bulunduğundan dolayı siyah renkte görünen şey demektir.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bütün bu cennetler birer nîmettir, bunları inkâr etmek nasıl uygun olabilir?.

(O ikisinde) Her mü’min’in nâil olacağı iki cennetin ikisinde de (iki fışkıran pınar vardır.) lezîz lezîz suları feveran eder durur.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bu gibi birer hayat suyu kaynağı olan çeşmelerde birer mühim ilâhî nîmettir. Bunlar da elbette ki, inkâr edilemez.

(O ikisinde de) O ikişer cennetin her birinde pek fâideli olan (her nevî meyve) ve özellikle kış ve yaz bulunan ve birer gıda teşkil eden (hurma ve nar) ağaçları (vardır.) bunlardan da ehl-i cennet, faydalanarak zevk-u sefa içinde yaşarlar.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bütün bunlar birer ilâhî nîmettir, birer ilâhî lütuftur, bunları da inkâra kimsenin selâhiyeti yoktur.

(Onlarda) O cennetlerde (iyi huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır.) her biri pek güzel ahlâk ile, pek güzel simâ ile vasıflanmış bulunmaktadırlar. Yüce Yaratıcı, onları öyle temiz, seçkin bir sûrette yaratmıştır.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?) Bütün bunlar birer ilâhî nîmettir, birer ilâhî lütuftur, bunları da inkâra kimsenin selâhiyeti yoktur.

Evet.. O güzel, hayırlı kadınlar (çadırlarda) cennetlerde kendilerine mahsus, pek kıymetli, ferahlık veren ikâmetgâhlarda (ikâmete devam eden) örtülü, ötede beride dolaşıp durmaktan sakınan (hurilerdir.) ehl-i cennete vâ’dedilmiş olan pek güzel yüzlü, siyah gözlü kızlardır ki, gözlerini yalnız kocalarına tahsis ederek pek temiz bir hâlde yaşarlar. Pek seçkin örtülü hanımlardan bulunurlar. Bunlarda ne büyük birer nîmet!.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Böyle temiz eşlere kavuşmak da birer ilâhî nîmettir, elbette ki, bunları inkârda aslâ uygun olamaz.

(Onlara) O güzel hurilere (kocalarından evvel) o ikişer cennetlere nâil olan zâtlardan önce (ne bir insan ve ne de bir cin dokunmamıştır.) onlar, bâkire olarak kocalarına mahsus birer seçkin nîmetlerdir.

(Artık Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bu kadar güzel, çeşitli nîmetlerden hangi birini inkâra cür’et edilebilir?. Böyle bir inkâr, büyük bir nankörlük eseri değil midir?.

O cennet ehli (Yeşil yastıklara ve pek güzel, nâdir) hoş, güzel (döşemelere yaslanmış) bir hâlde bulunacak (lardır) böyle çeşitli, istirahat sağlayan nîmetlere nâil olacaklardır.

(Artık) Ey insan ve cin zümreleri!. (Rab’binizin hangi nîmetlerini tekzîb edersiniz?.) Bütün bu sonsuz nîmetler, birer ilâhî lütuftur. Mü’minler, bu nîmetlere nâil olacaklardır. Bunları inkâr edenler de kendi kötü inançlarının cezasına kavuşacaklar, bu nîmetlerden ebediyyen mahrum kalacaklardır. Çünkü âlemlerin Rabbi Hazretlerinin nîmetlerini bilip ona şükredenlerin hakkında o nîmetler artar, o inkâr etmek ise o nîmetlerden mahrumiyete sebep olur. Artık inkârcılar, nankörler bu âkıbeti bir düşünmeli değil midirler.

(Celâl ve ikram sâhibi olan) Kudret ve azametle, lütuf ve ihsân ile vasıflanmış bulunan (Rab’binin ismi) zât ve sıfatı (mübârek) yüce ve mukaddes (olmuştur) bütün âlemleri ve nîmetleri kudretiyle yaratan inkârcıları azamet ve celâliyle azaba çarptıran, itaatli kullarını da lütuf ve keremiyle nice nîmetlere nâil buyuran, ancak yüce yaratıcıdır. İşte o âlemlerin rabbi hazretlerinin varlığını, kudret ve yüceliğini, bütün ilâhî beyânlarını tasdik etmek ve yüceltmek, onun kulları için en mühim, en kesin bir kulluk vazifesidir. Bütün kulların selâmet ve saadeti, ebedî nîmetlere nailiyetleri ancak bu kulluk vazifesini ifâ etmelerine bağlıdır. Bu pek lüzumlu kulluk vazifesini ifâya muvaffakiyetimizi kerem ve merhamet sâhibi Rab’bimizden niyâz eyleriz. Başarı Allah’tandır. Sonraki Sure: Vakıa Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, kıyametin şüphesiz kopacağını bildiriyor. Bâzı tâifeleri alçaltıp bâzı zümreleri yükselteceğini haber veriyor. O gün de yer küresinin ne gibi değişikliklere uğrayacağını ihtar ediyor. İnsanların da o gün sağ ehli, sol ehli ve ileri geçenler adıyla üç sınıfa ayrılacaklarını ve ileri geçenler vasfına sâhip olanların Allah’a en yakın kimseler olup Naîm cennetlerine nâil olacaklarını beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Kıyamet hâdisesi vâki olduğu zaman) Yâni İkinci üfleme ile kıyamet koptuğu, o pek müthiş hâdise meydana geldiği vakit artık kıyamet gerçekleşmiş olur.

O hâlde (Onun) o kıyametin (oluşu için bir yalan yoktur.) o hakikaten meydana gelmiş, dünya âlemi sona ermiş bulunur, bunda şüphe yoktur. Yâhut artık o zaman, kıyametin kopmasını inkâr edecek bir nefis bulunamaz, herkes de onun koptuğunu görmüş, anlamış olur.

O kıyamet (Alçaltıcıdır) bir nice kavimleri zillete, hakarete, azaba uğratır ve yine o kıyamet (yükselticidir) mümin kulları da izzete, saadete kavuşturur. Onların kadrini yüceltir. Yâni: Bedbahtları cehennemlerin aşağı derecelerine atar, bahtiyar olanları da cennetlerin yüksek derecelerine kavuşturur.

(O zaman) O kıyamet koptuğu an (yer şiddetli bir sarsıntı ile sarsılmıştır.) Yâni: Kıyamet koptuğu vakit yer küresi müthiş bir sarsıntıya tutulmuş olacaktır.

(Ve) O zaman (dağlar parçalanmakla parçalanmıştır.) yâni: Yer yüzündeki dağlar parça parça olmuş, mahv ve yok olmuş bir hâle gelmiş bulunacaktır. Artık binalardan, kal’alardan vesâireden hiçbiri varlığını koruyabilmiş olmayacaktır.

(Artık) gün bütün dağlar (dağılmış, toz hâline gelmiştir.) yâni: O kıyamet sebebiyle bütün yeryüzündeki en kuvvetli varlıklar da darmadağın olmuş, rüzgârların çarpıp savurdukları toz ve duman gibi bir hâle gelmiş bulunacaklardır.

(Ve) Ey insanlar!. O gün (siz de üç sınıf olmuşsunuzdur) dünyadaki inancınıza, amellerinize göre üç zümreye ayrılmış bulunacaksınızdır.

(İmdi) Biri (Ashab-ı Meymene’dir.) yâni Kitapları kendilerine sağ taraflarından verilecek olan müminlerdir, (nedir Ashab-ı Meymene?.) Onlar ne kadar mutlu zâtlardır. Onların hâl ve şanları bizim takdirimizin üstünde güzeldir.

(Ve) İkincisi (Ashab-ı Meş’emedir.) kıyamette kitapları kendilerine sol tarafından verilecek olan inkârcılardır (nedir Ashab-ı Meş’eme?.) onların hâl ve şanları da ne kadar korkunçtur, onlar cehenneme sevk edilecek olan pek kötü hâl sâhibi kimselerdir.

(Ve) Üçüncü zümreyi teşkil eden zâtlar ise (ileri geçenlerdir) yâni: Yüce peygamberlerdir. Muhacirler ve Ensâr-ı Kirâm’dır, hayır ve iyiliklerde yarışan mü’minlerdir, güzel hâlleriyle şöhret bulmuş, fâziletleri ve güzel davranışları bilinmiş olan mü’minlerdir. Bunlara “Sabikun” (ileri geçenler) denilmiştir. Hz. Âişe, Radiyallâhü Teâlâ Anha’nın rivâyet ettiği bir hâdis-i şerife göre sabikun, Hak Teâlâ’nın rahmet gölgesine ilk koşup nâil olacak zâtlardır ki, kendilerine hak verildiği zaman kabul ederler, ve kendilerinden hak istenildiği zaman onu bolca verirler ve insanlar için, kendi şahısları için hükmettikleri gibi hükmederler.

(İşte mukarreb olanlar) mânevî yakınlığa nâil, yüce Arş’a tâyin olanlar, yüce mertebelere sâhip olup “mukarrebin” adını alanlar (onlardır.) o Sabikun zümresini teşkil eden temiz ruhlar, tertemiz bir hayat sâhibi bulunan zâtlardır.

O Allah’a yakın olan zâtlar (Naîm cennetlerinde) bulunacaklardır. Onlar, o pek yüksek cennetlerde gözlerin görmediği, kulakların işitmediği ve bir insanın aklına gelmediği nîmetler ile nîmetlenmiş olacaklardır. Ne yüce bir mazhariyet!.

Bu mübârek âyetler ileri geçenlerin kimlerden ibaret olduklarını bildiriyor. Onların âhirette nasıl şanlı vaziyetlere, çeşitli nîmetlere, seçkin hizmetçilere ve pek güzel eşlere nâil olacaklarını müjdeliyor. Onların boş lâkırdılardan uzak olup birbirlerine selâm vereceklerini beyan ve aralarındaki samimiyete, ahlâki temizliğe işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: O mukarrebîn denilen ileri geçenler (Evvelkilerden bir cemaattir.) Hz. Âdem’den beri son peygamber Hazretlerine kadar olan ümmetler arasında bulunmuş olan pek seçkin, sâlih, takva sâhibi bir zümredir.

(Ve) O ileri geçenler adını alan zâtlar (biraz da sonrakilerdendir.) bunlar da Hz. Muhammed Aleyhisselâm’a ümmet olan bir kısım seçkin zâtlardır. Gerçekten bu ümmet arasında da pek çok mukarrebîn bulunmaktadır. Fakat yüz yirmi binden ziyade olduğu rivâyet edilen geçmiş peygamberlerin ümmetlerinin çokluğuna göre hu müslümanların nispeten az bulunduğu kabul edilen bir gerçektir.

O ileri geçenlerden zâtlar, yarın âhirette (Altundan örülmüş) inciler ile, yakutlar ile süslenmiş gâyet süslü (tahtlar üzerindedirler.) öyle kıymetli istirahat vasıtalarına sâhip olacaklardır.

(Onların) O güzel tahtların (üzerine karşı karşıya olarak yaslanıcılardır.) birbirlerine tam bir hürmetle bakar birbirlerine karşı muhalif, cephe almayarak, güzel bir şekilde geçinmeye devamda bulunurlar. Ne kadar güzel edep ile, güzel ahlâk ile vasıflanmış oldukları ortaya çıkmış olur.

(Onların üzerlerine) O ileri geçmişlerden bulunan mü’minlere hizmet için (dâima aynı hâlde kalan) ihtiyarlamayan, değişme ve bozulmaya uğramayan (genç hizmetçiler dolaşır.) onlara hizmet etmekte bulunurlar. Bu gençlerden maksat, İmam-ı Ali’den ve Hasan-ı Basrî’den rivâyet edildiğine göre müslümanların daha çocuk iken vefat etmiş, ne iyilikleri ve ne de kötülükleri bulunmamış olan evlâtlarıdır. Selman-ı Farisîye göre de bunlar, müşriklerin çocuklarıdır. Çünkü bunların güzel amelleri yoktur ki, ondan dolayı mükâfata ersinler, günahları da yoktur ki, onunla cezalandırılsınlar. Bununla beraber bir hâdis-i şerifte de “kâfirlerin çocukları, cennet ehlinin hizmetçileridir.” diye buyurulmuştur. “Sirac-i münir, tefsir-i ebissuud.”

O hizmetçiler, (Çeşmelerden) su kaynaklarından (akan) fışkıran (şuruplar ile) pek lezzetli içilecek sular ile dolu (testiler ile ve ibrikler ile ve bardaklar ile.) dolaşırlar, o muhterem zâtlara onları sunarlar.

(Onlardan) O içilecek lezîz şuruplardan dolayı içen zâtlar (baş ağrısına uğramazlar.) ondan aslâ bir zarar görmezler, (ve) O şuruplar, kendilerine içenlerin (akıllarını da gidermiş olmazlar) onlar, dünyadaki sarhoşluk veren zararlı meşrûbata aslâ benzemezler. Bilakis onlar, içenlerin zevk ve neşvelerini arttırmaya sebep olur.

(Ve) O hizmetçiler, ehl-i cennetin (tercih ettikleri meyveler ile dolaşırlar.) çeşit çeşit, lezîz lezîz meyveleri ehl-i cennete takdim ederler..

(Ve) O hizmetçiler, cennet ehlinin (canlarının çektiği kuş eti ile) de dolaşırlar. Çeşitli tatlı kuş etlerini onlara ikram için takdim eylerler.

Maamafih o cennet âleminde (Pek güzel güzel huriler de) vardır. Beyaz ve iri, parlak gözlü kadınlar da mevcuttur.

O huriler, sedefler içinde (Saklı inci emsâli gibi) pek güzeldirler, bir temizlik ve güzelliğe sâhiptirler.

O muhterem cennet ehli, dünyadalarken (işler oldukları güzel amellerine mükâfat olarak.) bu çeşitli nîmetlere nâil olacaklardır.

O cennet ehli (Orada ne bir boş lâf) işitirler (ne de) kendilerini (günaha sokacak bir şey işitirler.) cennetlerde öyle fâidesiz zararlı lâkırdılardan, bir şey işitilemez.

Cennetlerde (Ancak bir söz) işitirler (ki) o da en iyi, en güzel bir söz olan (selâm selâm) dan ibarettir. Yâni: Birbirlerine selâm ile selâmlaşmada bulunurlar veya kendilerine melekler böyle selâm verirler. Veyâhut Allah tarafından kendilerine böyle bir selâmette devamlı olacakları tekrar tekrar müjdelenir. Ne muazzam bir selâmet ve saadet!.

Bu mübârek âyetler de defteri sağından verilenlerin yüksek kadrine işârette bulunuyor. Onların cennetlerde nasıl nîmetlere, bâkire eşlere nâil olacaklarını haber veriyor ve onların geçmiş ümmetlerden ve sonraki ümmetlerden birer cemaat bulunmuş olduklarını beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ashab-i yemîn ise) yâni: Yukarıda Ashab-i mey’mene adıyla anlatılmış olan o seçkin zevata gelince (nedir Ashab-i yemîn?.) onlarda ne kadar yüce, yüksek bir mertebeye sâhiptirler. Arap lisânında böyle soru usulünü kullanmak, ya övme veya yerme hususunda mübalağayı ifade içindir. Burada ise medh ve övmeyi kapsar bulunmuştur.

O muhterem zâtlar da cennetlerde (Dikensiz kiraz ağaçları altındadırlar.) o ağaçlar, dünyadaki “Sidr”, “nabk” denilen dikenli kiraz ağaçları gibi değildirler, gâyet nefis, faydalı bulunmaktadırlar.

(Ve) O mutlu zâtlar, cennetlerde (meyveleri kat kat olmuş muz ağaçları altındadırlar.) onların da meyvelerinden müstefit olacaklardır. O ağaçlar ve onların meyveleri dünya ağaçlarının ve meyvelerinin adıyla anılmakla beraber mahiyetleri, lezzetleri itibariyle dünya ağaçlarının ve meyvelerinin pek çok fevkindedirler.

(Ve) O cennet sâhipleri (yayılmış gölgede) dirler. Yâni: Devam edip duran, güneş gibi bir şeyin doğmasıyla yok olmayan güzel, rahatlatıcı bir gölgeye de nâil bulunacaklardır. Nitekim tan yerinin ağarması ile güneşin doğması arasındaki gölgede sâkin ve sûreklidir. Cennetteki o gölge Rahmân’ın Arşının gölgesi olacağı gibi bâzı ağaçların harikulâde gölgeleri de olabilir.

(Ve) O mutlu cennet ehli (çağlayıp akan bir su) başın (da) dırlar. Kendi ikâmetgâhları etrafından sular cereyan eder, o sulardan pek kolaylıkla yararlanırlar, onları öteden, birden getirmeye muhtaç olmazlar.

(Ve) O cennetlere nâil olan zâtlar, türleri ve cinsleri itibariyle (pek çok meyve) li bir yer (de) dirler. Onlar, diledikleri bu meyvelerden bol bol yer, zevk alırlar. Vakıa Suresi 313. Ayet Meali ve Tefsiri

Evet.. O zâtlar (Ne kesilmiş) son bulmuş (ve ne de men edilmiş) bulunmayan meyveler arasındadırlar. Onların meyveleri aslâ kesilmez ve kendilerinden men edilmez.

(Ve) O defteri sağından verilenler (yükseltilmiş yataklardadırlar.) onlar, kadri pek yüce, pek rahatlatıcı döşeklere de nâildirler. Diğer bir yoruma göre de bundan maksat, cennet kadınlarıdır ki, onlar yüksek bir mahiyette, pek güzel ahlâka sâhip, kocalariyle birlikte bulunacaklardır.

Ve Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (şüphe yok ki, biz onları) O cennetteki kadınları, o kocalariyle aynı yatakta olacak eşleri (bir yaradılış ile yarattık) onları yeni bir yaratılışla meydana getirdik veya onları ilk kez yaratılmış kadınlar kıldık. Cennetlerdeki kadınların bir kısmı, yeniden ehl-i cennet için yaratılmış hurîlerden, pek güzel, bâkire kadınlar tâifesinden ibarettir. Bir kısmı da dünyadaki îman sahibesi olan kadınlardır ki, dünyadalarken ihtiyar bulunmuş olsalar da cennetlerde yeniden genç bir hâlde bulunmuş olacaklardır.

(İşte onları) O cennet kadınlarını (bâkireler kıldık) kocaları onları dâima bâkire bir hâlde bulacaklardır. Onlardan maksat, ya hûrül’ayn denilen kadınlardır ki, onlar doğmaksızın yaratılmışlardır.

Ve o kadınları (kocalarına düşkün) onları ziyâdesiyle sever bir yaratılışta yarattık. Ve onları (hep bir yaşıt yaptık.) Yaşları eşit bulunacaktır. Kendileri de, kocaları da otuz üçer yaşlı gibi bir vaziyet alacaklardır.

O güzel kadınlar, böyle seçkin bir şekilde (ashabı yemîn için) yaratılmışlardır, hilkat alanına çıkarılmışlardır. Onlar, ashabı yemîne verileceklerdir.

O defteri sağından verilenler (Evvelkilerden bir cemaattir) geçmiş ümmetlerin mümin olanlarından bir cemaat teşkil etmektedirler.

(Ve) O defteri sağından verilenler (sonrakilerden) de (bir cemaattir.) bu ümmeti Muhammediye’nin mü’minlerinden de bir cemaat hâlinde bulunmaktadırlar. Son peygamber Hazretlerine mahsus bir ilâhî lütuf olmak üzere onun ümmeti arasında ashabı yeminden olmak şerefine sâhip olanlar, pek çok bulunacaktır. Cennet ehlinin büyük bir kısmını bu müslümanların teşkil edeceğine dair hâdis-i şerifler vardır.

Bu mübârek âyetler de defteri solundan verilen ve ikinci sınıfı teşkil eden uğursuz kimselerin pek müthiş âkıbetlerini ve bunun sebeplerini tasvîr buyuruyor. Onların evvelce nâil oldukları nîmetleri kötüye kullanıp büyük günahlara devam etmiş olmalarının cezasına kavuşmuş olduklarını ihtar ediyor. Ve onların âhiret hayatını inkâr eder bulunmuş olduklarını teşhîr buyurmaktadır. Şöyle ki: Kendilerine “Ashab-i Meş’eme” denilen veya onların en aşağı derecesinde bulunan (Ashab-i şimal ise) ne uğursuz bir hâlde bulunan kimselerdir?. Onlar (ne Ashab-i şimaldir?.) onlara kitaplara sol taraflarından verilecektir, onların durumlarının uğursuzluğunu tasvir ne kadar mühimdir?.

Onlar, yarın kıyamette (gözeneklere kadar nüfuz eden bir sıcaklık) içinde kalacaklardır, (ve son derece hararetli bir su içindedirler.) O su, onların etlerini eritecek derecede şiddetli bulunacaktır.

(Ve) Onlar (pek siyah bir dumandan bir gölge içindedirler.) öyle muhtelif şeyler ile dâima muazzep olup duracaklardır.

O gölge ise (Ne soğuktur) ki, ruhlara biraz ferahlık versin. (ne de fâidelidir.) ki, kendisinden biraz istifâde olunsun. Kendisinden hiçbir hayır beklenemez, kendisine aslâ alışılamaz.

O kitapları soldan verilenler, böyle badirelere uğrayacaklardır. Bunun sebebine gelince (Çünkü şüphe yok, onlar bundan evvel) daha dünyadalarken çeşitli (nîmetlere) servetlere, mevkilere, sâhip, zevklerine, şehvetlerine (düşkünler idiler.) üzerlerine düşen kulluk vazîfelerini îfaya çalışmıyorlardı.

(Ve) Onlar (büyük günah üzerine ısrar eder olmuşlardı.) küfür ve şirke düşmüşlerdi, nice büyük günahları işledikleri hâlde onlardan aslâ tevbe ve istiğfar etmemişlerdi.

(Ve) O suçlu şahıslar (demekte olmuşlardı ki: Biz öldüğümüz ve biz bir toprak) kesildiğimiz (ve kemikler olduğumuz vakit mi?.) tekrar hayata ereceğiz?, (mutlaka bizler mi elbette diriltilip) kabirlerimizden (kaldırılmış kimseleriz?.) Bu ne mümkün!.

(Ve) Şöyle de demekte idiler ki: (bizlerin evvelce geçmiş atalarımız da mı?.) tekrar hayat bularak kabirlerinden kalkacaklar?. Bu nasıl olabilir?, işte o inkârcılar, böyle şehvetlerine, gafletlerine dalmış, âhiret âlemini inkâr etmiş oldukları için âhirette öyle müthiş azaplara çarpılacaklardır.

Bu mübârek âyetler de kıyameti inkâr eden defterleri soldan verilenlere bir cevap teşkîl ediyor. Onların herhâlde mahşere sevk edileceklerini, orada ne müthiş şekilde cezalara uğrayacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Yüce Allah, Resûl-i Ekrem’ine emr ediyor ki: Resûlüm!. O inkârcıların inkârlarını red için (de ki: Şüphe yok evvelkiler de) tarihe karışmış olan bir nice eski kavimler de (sonrakiler de) bilâhare dünyaya gelmiş olan ey inkârcılar!. Sizin gibi insanlar da tamamen mahvolup gitmiş olmayacaktır.

(Elbette ki,) Allah katında (belli bir günün) bir kıyamet gününün (belirli bir vaktinde) kabirlerinden kaldırılıp mahşere (toplanılmış) olacak (lardır.) bu, muhakkaktır. Bu, nasıl inkâr edilebilir?.

(Sonra şüphe yok ki, sizler) Ey kıyametin kopacağına inanmayan dinsizler!, (ey sapıklar!.) Hidâyet yolunu kaybetmiş olanlar!. Ve ey (tekzib ediciler!.) haşr ve neşri inkâra cür’et gösterenler!.

(Elbette ki,) Siz o küfrünüzün bir cezası olmak üzere âhirette (zakkumdan olan bir ağaçtan yiyecek kimselersiniz) o vasıta ile de derin bir azaba uğramış olacaksınızdır.

(Artık) Sizler, ey inkârcılar!, (karınlarınızı ondan) O zakkum ağacından, onun zehirli meyvelerinden (doldurucularsınızdır.) ister istemez ondan yemek mecburiyetinde kalacaksınızdır.

(Sonra onun üzerine) Sizlerde meydana gelen pek şiddetli bir susuzluk etkisiyle (o pek kaynar sudan içicilersinizdir) ne yazık ki, o su sizin hararetinizi azaltmış değil, bedenî ızdıraplarınızı arttırmış olacaktır.

Evet.. O suyu alışılmış bir şekilde içmiş olmayacaksınız, (artık) o zaman (kendisine bir nevî hastalık ârız olmuş devenin içişi gibi içicilersinizdir.) siz öyle gayrı tabiî bir vaziyette, şiddetli bir hararetin tesiriyle onu içmiş olacaksınızdır. Fakat ondan bir menfaat değil, büyük bir zarar görmüş bulunacaksınızdır. § Hiym; Bir devedir ki: Kendisine “Hüyam” denilen istiska (su istediği) gibi bir hastalık ârız olmuş olur da ölünceye kadar su içer içer de yine kanmaz.

(İşte bu,) Bildirilen zakkum vesâir çeşitli azaplar (onların) o sapık, inkârcı kimselerin (o ceza günündeki ziyâfetleridir.) yâni: Misafirler için ilk takdim edilen yemek vesâire kabilindendir. Onlar ancak böyle bir ziyâfete lâyık bulunmuşlardır. Bu ifade, bir alay etme ve kınamayı gerektirir bulunmaktadır. Artık onlar, cehennemde kalacaklarına dair karar verildiği zaman ne kadar çeşit çeşit azaplara uğrayacaklarını düşünsünler!.

Bu mübârek âyetler de inkârcıları red için Cenab-ı Hak’kın ilâhlığına, yaratıcılığına, âlemin rızkını verici olduğuna ait delilleri getiriyor, insanları da ölümden sonra tekrar hayata erdirmeğe ve kıyameti de, o ceza gününü de vücuda getirmeğe kaadir olduğuna işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey âhiret hayatını inkâr edenler!. (Biz sizi yarattık) Sizden hiçbir eser yok iken sizi kudret ve azametle vücuda getirdik (artık) sizi öldürdükten sonra da tekrar hayata kavuşturacağımızı (tasdik eder olmalı değil mi idiniz?.) bir şeyi yoktan icat etmek, onu tekrar diriltmekten daha mühim değil midir?. Sizi icada kaadir olan Yüce Yaratıcı, sizi, tekrar diriltmeye kaadir olamaz mı?. Neden siz âhiret hayatını inkâra cür’et ediyorsunuz?.

Bir kere kâinatı yaratanın kudretinin etkisini düşünmeli değil misiniz? Kısaca (Rahimlere döktüğünüz meniyi gördünüz mü?.) onu bir ibret için göz önüne aldınız mı?. Bana haber veriniz.

(Onu siz mi yaratıyorsunuz?.) O meniye muhtelif şekiller vererek sonunda onu bir insan olarak siz mi vücuda getiriyorsunuz?, (yoksa) Onu öyle yaratılışı tam olarak (yaratıcılar biz miyiz?.) elbette onu öyle mükemmel, hayat sâhibi bir şekilde yaratan, kudret ve azamet sâhibi olan Kâinatın Yaratıcısı Hazretleridir. Elbette bunun aksini iddia edemezsiniz. O hâlde sizi bilâhare tekrar hayata kavuşturmasını nasıl uzak görebilirsiniz?.

Şunu da düşününüz ki, ey insanlar!. (Sizin aranızda ölümü biz takdîr ettik) her birinizin vefatı için belirli bir zaman tahsis eyledik. Bu, bir hikmet gereğidir ki, bunu hiçbir kimse değiştiremez ve bozamaz, (biz önüne geçilmiş olanlar değiliz) bizi âciz bırakacak bir kimse tasavvur edilemez, biz aslâ âcizler, mağlûplar değiliz.

Ey insanlar!. (Sizin emsâlinizi değiştirmek) Sizin şekillerinizi, huylarınızı değiştirmek (ve sizi bilmediğiniz bir neş’ettte yaratmak) şahsiyetlerinizi değiştirdikten sonra yeni bir şekil ve sûrette yaratıp iadede bulunmak (üzere) kaadiriz. Bizi bundan âciz bırakacak bir kudret sâhibi tasavvur olunamaz. Bütün kâinatta istediği gibi tasarruf edici olan, ancak yaratıcınızın zati kutsiyyet sıfatıdır.

(Ve muhakkak siz ilk yaradılışı bildiniz) İlk babanız Hz. Âdem’in nasıl bir kudret hârikası olarak vücuda getirilmiş olduğundan haberdarsınız, kendinizin de bir nice kuvvetlere özelliklere sâhip olmak üzere birer damla meniden yaratılmış olduğunuzu bilmektesiniz, (o hâlde düşünmez misiniz?.) Sizleri ilk kez böyle yaratmış olan bir Yüce Yaratıcı, sizleri öldürdükten sonra tekrar yaratamaz mı?. Bunu nasıl olur da düşünüp tasdik etmiyorsunuz?.

Bir kere de şu eser-i kudreti düşünmeli değil misiniz?. (Şimdi ektiğiniz tohumu gördünüz mü?.) Birer daneden ne kadar çok daneler, başaklar, çiçekler vücuda geliyor. Artık haber veriniz bakalım!.

(Onu) O ekeni (sizler mi bitiriyorsunuz?.) onu öyle mükemmel bir hâlde geliştirip artırmaya siz mi kaadir oluyorsunuz?, (yoksa) Onu öyle mükemmel bir tarzda (bitirenler biz miyiz?.) şüphe yok ki, insanların o hususta hiçbir kabiliyeti yoktur, o tohumları topraklar içinde gelişip çoğaltmaya nâil eden, bir daneden nice daneler vücuda getiren ancak Yüce Yaratıcı Hazretleridir, bunu kim inkâr edebilir?.

İşte o Yüce Yaratıcı buyuruyor ki: (Eğer dilese idik onu) O ekini (elbette bir ot kırıntısı yapardık.) öyle güzelce gelişip çoğalarak kendisinden istifâde edilecek bir tarzda meydana çıkarmazdık, onun o fâideli varlığından bir eser görülmezdi. (artık siz şaşırır dururdunuz) ekinlerinizin en hâle geldiğini görüp hayretler içinde kalırdınız, istifâdeden mahrûm bulunur idiniz.

(Şüphe yok ki, biz çok ziyana uğramışlarız.) Malımız, karşılıksız zayi olduğundan büyük bir azaba, helâke mâruz kalmışız derdiniz.

(Belki biz mahrûm kimseleriz.) Bize rızkımız men edilmiş bulundu, bizim bu ziraatımızdan bir nasibimiz yok imiş diye söylenirdiniz. Binaenaleyh ey inkârcılar!. Sizi de, sizin rızkınızı da yaratan, besleyen ancak Allahü Teâlâ’dır. Artık o Yüce Yaratıcı, sizleri daha sonra tekrar yaratamaz mı?. Neden bunu inkâr cehâletinde bulunuyorsunuz?.

Bu mübârek âyetler de başka bir hüccet olmak üzere Yüce Yaratıcı’nın bu âlemdeki diğer bir kısım tasarruflarını bildiriyor. İnsanların uyanmasına, istifâdesine vesîle olan bir parlak kudret eserine dikkatleri çekiyor. Bunları yaratan âlemlerin Rabbi’nin tesbîh ve takdis edilmesini emretmektedir. Şöyle ki: Ey insanlar!, (şimdi gördünüz mü?.) Haber veriniz (içer olduğunuz suyu) kendisiyle hararetinizi gidermek, hayatınızı devam ettirdiğiniz o büyük nîmeti.

Evet.. (Onu) O pek fâideli suyu (buluttan siz mi indirdiniz?.) o su ile yeryüzünü vakit vakit siz mi hayat suyu içinde bıraktınız?, (yoksa) o suyu (indiriciler bizler miyiz?.) o suların sırf ilâhî kudret ile yeryüzüne indirilmiş olduğunu hiç düşünmez misiniz?.

Evet.. O suları öyle şeffaf, lezîz, faydalı bir tarzda yeryüzüne indiren ancak kerem sâhibi Yüce Yaratıcımızdır. (Eğer dilese idik onu acı bir su yapardık.) ondan istifâde edemezdiniz. (artık şükretmeli değil misiniz?) Size o kadar tatlı suları veren, sizi o kadar kıymetli nîmetlere nâil buyuran Yaratıcınıza dâima kullukta, şükrü îfada bulunmalı değil misiniz?.

(Sonra) Ey insanlar!. Şunu da düşününüz: (gördünüz mü) haber veriniz bakalım (o ateşi ki, çakıverirsiniz?) bir yeşil ağaçtan çıkarmakta bulunursunuz.

(Onun) O ateşin (ağacını) o yaş, yeşil, ateşfeşan hârika ağacı (siz mi yarattınız) onu öyle garip, güzel bir şekilde vücuda getirdiniz (yoksa) onu (yaratanlar, biz miyiz?.) elbette şüphe yok ki, onu da sâir eşyayı da yaratan, meydana getiren, çeşitli özelliklere nâil buyuran, ancak Yüce Yaratıcı Hazretleridir.

İşte O Yüce Yaratıcı buyuruyor ki: (Biz onu) O ağaçtan alınan ateşi (bir muhtıra) ilâhî kudret ile ne garip, hayret verici şeylerin vücuda gelebileceğini düşünmek için ve cehennem ateşini hatırlamak için bir ibret vesîlesi olarak vücuda getirdik, (ve sahraya konup geçenler için bir menfaat’ kıldık.) o ağaçtan çıkarılan ateş ile yolcular istifâde eder dururlar. Çöllerde gezip duran Arap’lar “Merh” denilen bir yeşil ağacı “Afar” denilen diğer bir yeşil ağaca sürterek bunlardan bir su çıkar, ondan bir ateş meydana gelir. İşte soğuk, akıcı bir şeyden, öyle kızgın bir ateşin çıkması, ne büyük bir kudret eseridir. Nitekim çakmak taşlarından, elektriklerden ateşlerin çıkması da böyle birer yaratılış hârikasıdır. Artık bu hârikaları vücuda getiren Yüce Yaratıcı, insanları da öldürdükten sonra tekrar diriltemez mi?. Bunu hangi akıllı, insaflı bir kimse inkâr edebilir?.

(Artık) Ey Yüce Peygamber!. Ve Ey kabiliyet sâhibi olan herhangi bir insan!. Bu kadar fâideli şeyleri kudretiyle yaratmakta olan kerem sâhibi (azim Rab’binin ismiyle tesbihte bulun.) O Yüce Yaratıcı’nın her türlü acz lekelerinden, ilâhlık şanına lâyık olmayan şeylerden yüce tutmaya devam et. İşte insanları öldürdükten sonra tekrar hayata erdireceği de muhakkaktır. O Yüce Yaratıcınızın böyle bir iadeye kaadir olduğunu da bilip itirafa devam etmeniz icabeder.

Bu mübârek âyetler de ilâhlık hakkındaki, delillerden sonra Kur’an-ı Kerim’in ilâhî bir kitap olduğunu kesin olarak bildiriyor. Kur’an-ı Kerim’in yüce vasıflarına işaret buyuruyor. O mukaddes kitaba karşı nasıl hürmette bulunulacağını gösteriyor. O Kur’an-ı Kerîm’e karşı hürmete aykırı, tekzîb eder hareketleri red etmekte ve kınamaktadır. Şöyle ki: (Artık hayır.) Muhakkaktır ki, (o yıldızların mevkilerine) onların gökteki akıp gittikleri, battıkları yerlere (yemîn derim.) yâni: O ibret verici yerlere, hâdiselere dikkatleri çekerek beyan olunacak şeyin bir hakikat olduğunu size telkîn eylerim.

(Ve şüphe yok ki, o) Pek mühim yemîn (eğer bilseniz elbette ki.) onun büyüklüğünü ve ehemmiyetini itiraf edersiniz. Çünkü o, (pek büyük bir yemindir.) o yemîn edilen şey, uyanmak için dikkat çekecek bir hâdisedir, Cenab-ı Hak’kın kudretine, hikmetine, rahmetinin sonsuzluğuna delâlet eden bir vakıadır. Öyle bir nice yıldızların doğup sonra batmaları, bir hikmet sâhibi müessirin, bir kudret sâhibi yaratıcının varlığına büyük bir delildir. Binaenaleyh böyle muazzam kudret eserlerine Cenab-ı Hak’kın yemîn etmesi, bir olan zâtının kudretine, azametine dikkatleri çekmek hikmetini vesâire içermektedir. Diğer bir yoruma göre de yıldızlardan maksat, Kur’an-ı Kerim’in zaman zaman parça parça nâzil olan âyetlerdir. Onun mevkilerinden maksat da, nâzil olduğu vakitlerdir. Şüphe yok ki, Kur’an-ı Kerim’in her âyeti de bir ilâhî rahmettir, bir ilâhî delildir. İmam Kuşeyrî diyor ki: Bu, bir yemindir. Allah Teâlâ ise dilediği şeye kasem=yemîn eder. Fakat bizim için Allah Teâlâ’dan ve O’nun kadîm sıfatlarından başka bir şeye yemîn etmek selâhiyeti yoktur. “Sirac-i Münîr.”

(Muhakkak ki, o) Hakkında yemîn edilen, muksemmün aleyh bulunan şey, (elbette bir değerli Kur’an’dır) fâideleri pek çok olan, insanlığa selâmet ve saadet yollarını gösteren, en mühim ilmlerin esasını içeren bir ilâhî kitaptır.

O Kuranı Kerîm, (Bir korunmuş kitaptadır.) yâni: Levh-i mahfuzda yazılmıştır. Onun âyetleri Cenab-ı Hak’kın koruması ve himâyesindedir. Onu orada Allah’a en yakın olan melâike-i kirâmdan başkası bilemez, başkalarına karşı kapalıdır.

(Ona) O mushaf-ı şerife (tamamen temiz olanlardan başkası el süremez.) binaenaleyh tam bir taharet hâlinde bulunmayan bir şahıs, Kur’an-ı Kerîm’i eline alamaz, yâni: Alması dînen yasaklanmıştır. Cumhur-i ulemâya göre taharetsiz olan bir kimse, Kur’an-ı Kerîm’e dokunamaz, eline alamaz. Velev ki, bir kılıf, bir sandık içinde bulunsun. Fakat bir cemaate göre taharetsiz bir kimsenin Kur’an-ı mes etmesi câiz değilse de onu kendisine bitişik olmayan bir zarf, bir sandık içinde olarak eline alması câizdir. İmam-ı Şafiî’ye göre bir cünüp, Kur’an-ı Kerîm’i okuyamaz, fakat bir abdestsiz müslüman, ezber olarak okuyabilir. Çocukların Kur’an-ı Kerîm’i elerine alarak okumaları, bir zarurete binaen mübah bulunmuştur. Çünkü onlar, Kur’an-ı okuyup öğrenmek mecburiyetindedirler ve onlar mükellef değildirler. Fukahanın beyanatında işaret vardır ki: Kıraat hükmü, maksada göre değişir. Binaenaleyh cünüp için zikr, tesbîh ve dua câizdir. Yâni: Bunların Kur’an okumak kasdiyle olmaksızın yapılması, mübahtır. Haiz ve nüfesa da bu gibi ahkâm hususunda cünüp gibi sayılırlar. “Rühülbeyan, Sirac-i Münîr.” Bu âyet-i kerîm’e şöyle de yorumlanmıştır: O levh-i mahfuza günahlardan tertemiz olanlardan başkası, yâni: Meleklerden başkası dokunamaz.

O Kur’an-ı Kerim (âlemlerin Rabbi tarafından) müneccemen, yâni: Sûre sûre, âyet âyet olarak (indirilmiştir.) O öyle kutsiyyete sâhiptir. O hâşâ bir sihir, bir kehanet, bir şiir kabilinden değildir, onun şanı bu gibi şeylerden yücedir, artık ona her bakımdan hürmet lâzımdır.

(Şimdi siz mi?) Ey bir takım inkârcılar!. (Bu kelâma ehemmiyet vermeyicilersiniz?.) Bu ilâhî kelâmı hor gören, buna yağ sürmek isteyen, bunu lekedar etmeğe cür’et gösteren sizler misiniz? Ne aşağılık ki, böyle bir cür’ette bulunuyorsunuz?. § İdhan; Lügâtte yağ sürmek demektir. Bir hususta küçümseme, mülayenet göstermek yerinde kullanılır. Binaenaleyh “müdhin” de, mütehavin mânâsına dır ki, bir şeye hor bakan, hakir gören demektir.

(Ve) Ey inkârcılar!, (rızkını) Haz ve nasibinizi, Kur’an’dan istifâde etmenizi (yalanlamanızdan) o apaçık kitabı tekzîb etmenizden (ibaret mi kılacaksınız?.) öyle bir nîmete nâil olmanızdan dolayı şükretmeniz lâzım gelirken, sizin onu inkâr etmeniz, ne kadar bir cehâlet eseridir. Bu inkârınızdan ne istifâde edeceksiniz?. Şuna da işaret vardır ki: Ey inkârcılar!. Siz dünyada bir rızka, bir servete nâiliyet için dinsizliği, Kur’an-ı Kerim gibi ilâhî bir kitabı tekzîb etmeyi bir vesîle mi ediniyorsunuz?. Öyle inkârcı bir hâlde yaşamanızı dünyalığa nâilliyete bir sebep mi sanıyorsunuz?. Bu ne kadar yanlış bir düşünce!. Ne kadar kâfirce bir hareket?. Şüphe yok ki, rızkı da, ebedî selâmet ve saadeti de kullarına ihsân eden, ancak Allahü Teâlâ’dır. Onun dinine, onun kitabına sarılanlar, daimî şekilde hakikî nîmetlere, saadetlere nâil olurlar. O Yüce Yaratıcı’nın dinine, kitabına muhalefet edenler de ebedî mahrûmiyetlere mâruz kalırlar.

Bu mübârek âyetler de kâinatı yaratanı inkâr edenleri kınıyor. Eğer onlar, Yüce Yaratıcıyı inkâr edip de kendilerinde bir yaratıcılık sıfat görüyorlarsa ölmek üzere olan bir şahsın tekrar hayata kavuşturulmasını temin etmelerini kendilerine teklif ile onların acz ve cehâletlerini teşhîr buyuruyor. Allah’a yakınlardan olan zâtlar ile defteri sağından verilen zâtlara da âhirette nâil olacakları nîmetleri ve iltifatları müjdeliyor. İnkârcı, sapık şahısların da âhirette ne kadar ceza çekeceklerini gösteriyor. Bu verilen haberlerin bir kesin hakikat olduğunu bildiriyor ve Yüce Yaratıcı’nın tesbîh ve tenzîh edilmesini emretmektedir. Şöyle ki: (artık değil mi ki?.) can (boğaza geldiği vakit) sizden birinin ölümü anında ruhu boğazına dayanıp çıkmak üzere bulunduğu zaman.

(Ve) Halbuki, (siz) ey öyle ölüm hâlinde bulunan kimsenin yanında bulunanlar!. (O zaman) Ona (bakar durursunuz) elinizden bir şey gelmez, bir seyirci vaziyetinde bulunmuş olursunuz.

(Ve) Halbuki, (biz) yâni: Ruhları almaya memur olan melekler ve ilim ve kudret ve tasarruf itibariyle bir olan zatım, o can çekiştirene (sizden daha yakınız.) siz onun zahirî hâlini görürsünüz. Cenab-ı Hak ise onun bütün ahvâlini, bütün mukadderatını bilmektedir. Onun ne hâlde olduğunu, nasıl bir gâyeye kavuşacağını görüp bilmektedir.

(O hâlde) Ey âhiret hayatını inkâr edenler!, (haydin! Eğer siz ceza görmeyecekler oldunuz iseniz?.) Siz yeniden hayat bulup hesaba, cezaya ilâhî kahra mâruz kalmayacak kimseler bulundunuz iseniz.

(Onu) O boğaza gelmiş canı, o çıkmak üzere bulunan ruhu (geri çevirseniz a) evvelki hâline iâde edip de sâhibini hayatta bıraksanız a!, (eğer siz doğrular oldunuz iseniz?.) kıyamet hayatını inkâr hakkında, Allah’ın yaratıcılığını tasdik etmeme hususunda doğru sözlü kimseler iseniz, öyle ölüm hâlinde bulunan bir kimseyi ölümden kurtarmalı değil misiniz?. Heyhât!. Sizin için bu ne mümkün!.

(Artık) insanlar, herhâlde öleceklerdir, ve onlar üç tabakaya ayrılmış bulunacaklardır. Şöyle ki: Ölen bir insan (eğer -Allah’a- yakınlardan oldu ise) pek ziyade ibâdet ve takvâsıyla mânevî yakınlığa nâil zâtlardan bulundu ise ne büyük mükâfatlara nâil olacaktır.

(İşte) Ona, öyle yakın olma şerefine mazhar zâta (bir rahat) bir rahmet, bir ebedî istirahat vardır ve (bir güzel rızk) vardır. Pek güzel nîmetlere, pek ziyade hoş, güzel râyihalı bitkilere, çiçeklere nâil olacaktır (ve bir naîm cenneti) vardır. Çeşitli nîmetleri, meyveleri kapsayan bir bostana, bir saadet yurduna kavuşacaktır.

(Ve eğer) O ölen zât (Ashab-i Yemîn’den ise) amel defterleri sağ tarafından verilecek mü’minlerden bulunuyorsa:

O zâta hitaben kendisi gibi Ashab-ı yemîn tarafından selâm verilecek. Ona hitaben: (Sana Ashab-i Yemîn’den bir selâm) denilecektir. Yâni: Biribirlerini selâmetle, saadete nâiliyetle müjdelemiş olacaklardır. Diğer bir yoruma göre de melekler, o zâtı müjdeleyerek derler ki: Artık sana bir korku yoktur, sen selâmete ermiş bulunuyorsun, sen defteri sağdan verilenlerden bir zâtsın.

(Ve fakat) O ölen şahıs, âhiret hayatını (eğer tekzîb edenlerden, sapıklardan) defteri soldan verilen inkârcılardan (oldu ise) öyle pek fâhiş bir inanç ile hayatı terk etmiş bulundu ise:

(Artık) Ona da âhiret âleminde (pek kaynar sudan bir ziyâfet vardır.) yiyeceği zakkumdan neşet eden şiddetli bir hareket tesiriyle içmek mecburiyetinde kalacağı su, içerisini yakacak derecede sıcak bulunacaktır.

(Ve) O inkârcı için bir ziyâfet olmak üzere (cehenneme bir atılış) da vardır. O, artık cehennemde ikâmete mecburdur. Orada çeşitli azaplara mâruz kalıp duracaktır.

(Şüphe yok ki, bu,) mübârek sûrede bildirilen âhiret hayatı vesâire (elbette bu) verilen haberler (dosdoğru bir hakikattir.) bunlar Allah tarafından haber verilen ve haklarında birçok deliller bulunan birer sâbit, gelecek hâdiselerdir ki, sanki bugün gözler önünde görünür bir hâlde bulunmaktadır.

(Artık) Ey Yüce Peygamber!. Ve ey o kadri yüce Peygambere tâbi olan ehli îman!, (azîm olan Rab’binin ismiyle tesbîhte bulun.) Size bu hakikatları haber veren, kulları hakkında lütuf ve ihsânı sonsuz bulunan azamet ve kudreti bütün âlemleri kuşatan merhametli, kerem sâhibi âlemlerin Rabbini tevhît ve tesbîhe, takdis ve yüceltmeye devam et. Öyle bir takım inkârcıların hâllerinden dolayı üzülme. O inkârcılar, elbette ki, lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır. Siz ehl-i îman, tevhît ve tesbîhe devam ediniz, insanlığın saadeti ancak bu sâyede meydana gelir. Nitekim bu mübârek sûreyi takip eden sûre-i Hadîdin ilk âyet-i kerîmesi de bütün göklerde ve yerlerde bulunanların âlemlerin Rabbini tesbîh ve yüceltmede bulunduklarını beyan buyurmaktadır. Rivâyet olunuyor ki: Resûl-i Ekrem Sallâlâhü Aleyhi Vesellem Efendimiz, âyet-i kerîmesi nâzil olunca bunu rükûunuzda okuyunuz, diye buyurmuş ve âyet-i kerimesi nâzil olunca da bunu secdelerinizde okuyunuz diye emretmiştir. “Essiracül’münîr.” Bir hâdis-i şerif de şu meâldedir: “Her kim vakıa sûresini her bir gecede okursa ona fakirlik ebediyen isâbet etmez.” Hak Teâlâ Hazretleri cümlemizi Kur’an’ın feyizlerinden devamlı olarak faydalandırsın, âmin. Peygamberlerin efendisinin hürmetine duamızı kabul buyur.. Sonraki Sure: Hadid Suresi Meali ve Tefsiri