Rebar Kurdish Tafsir — Yunus 10:1 – Yusuf 12:111

سووره‌تی (یونس - صلی الله علیه وسلم - ) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٠٩) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم [ الر ] ئه‌م پیتانه‌ى كه‌ له‌سه‌ره‌تاى هه‌ندێك له‌ سوره‌ته‌كاندا هاتوون له‌سه‌ره‌تاى سوره‌تى (به‌قه‌ره‌) باسمان كرد [ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ (١) ] ئایه‌ته‌كانی ئه‌م سووره‌ته‌ ئایه‌تی قورئانی پیرۆزن كه‌ موحكه‌مه‌و حوكمه‌كانی دیاره‌، یاخود حه‌كیمه‌ پڕ حیكمه‌ت و دانایی و كاربه‌جێیه‌، یاخود حاكم و فه‌رمانڕه‌وایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حوكم و بڕیار له‌ نێوان خه‌ڵكیدا بدات.

[ أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ ] كاتێك كه‌ خواى گه‌وره‌ محمدى - صلی الله علیه وسلم - كرد به‌ پێغه‌مبه‌ر عه‌ره‌ب ئینكاریان كرد و وتیان خواى گه‌وره‌ له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ كه‌ مرۆڤـێكى وه‌كو محمد بكات به‌ پێغه‌مبه‌ر خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، ئایا خه‌ڵكی به‌لایانه‌وه‌ سه‌یر بوو كه‌ له‌ناو خۆیاندا ئێمه‌ وه‌حی بۆ پیاوێك بنێرین له‌ خۆیان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - واته‌: ئه‌م شته‌یان بۆ پێ سه‌یره‌ [ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ ] كه‌ تۆ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خه‌ڵكی ئاگادار بكه‌وه‌ [ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ ] وه‌ موژده‌ بده‌ به‌ باوه‌ڕداران كه‌ پله‌و پایه‌ی به‌رزو پاداشتى چاكیان بۆ هه‌یه‌و به‌خته‌وه‌رن، یاخود كه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان له‌ پێش خۆیانه‌وه‌ ناردووه‌ خوای گه‌روه‌ لێیان وه‌رئه‌گرێ [ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ مُبِينٌ (٢) ] به‌ڵام كافران وتیان: به‌ڕاستی ئه‌م پیاوه‌ كه‌ محمده‌ - صلی الله علیه وسلم - جادووگه‌رێكی ئاشكرایه‌.

{خوای گەورە لەسەر عەرشی پیرۆزە} [ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ] به‌ دڵنیایی په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ ئه‌و الله یه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروستكرد له‌ شه‌ش ڕۆژدا [ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ ] پاشان به‌رز بۆته‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆی، به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ك كه‌ شایه‌ن و گونجاو و لایه‌قه‌ به‌ گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌و له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ هیچ له‌ دروستكراوه‌كان ناچێت، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌یشی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نایزانێ، كه‌ پرسیارى (الإستواء) له‌ ئیمامى (مالیك) كرا فه‌رمووى: (الإستواء غير مجهول، والكيف غير معقول، والإيمان به واجب، والسؤال عنه بدعة) واته‌: ئیستوا زانراوه‌، چونكه‌ له‌قورئاندا باسكراوه‌، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌ى نه‌زانراوه‌، چونكه‌ باس نه‌كراوه‌، وه‌ ئیمان هێنان پێى واجبه‌، چونكه‌ ئایه‌تى قورئانى پیرۆزه‌، وه‌ پرسیار كردن له‌ چۆنێتى به‌رز بوونه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆ سه‌ر عه‌رشى پیرۆزى بیدعه‌یه‌، چونكه‌ هاوه‌ڵان ئه‌و پرسیاره‌یان له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كردووه‌، وه‌ چواندنى به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ى دروستكراوه‌كان كوفره‌، چونكه‌ ته‌شبیهـ كردنى خواى گه‌وره‌ى خالقه‌ به‌ دروستكراوى لاوازى مه‌خلوق، وه‌ گۆڕینى ماناكه‌ى حه‌رامه‌، چونكه‌ مه‌به‌ست نیه‌و هه‌ڵه‌یه‌، وه‌كو گۆرینى بۆ (استولى) كه‌ به‌ ماناى زاڵ بوون و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن دێت هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌م ته‌ئویله‌ فاسیده‌ بێت واته‌ پێش خواى گه‌وره‌ كه‌سێكى تر ده‌ستى به‌سه‌ر عه‌رشدا گرتووه‌ كه‌ مرۆڤى ژیر قسه‌ى واناكات، (ابن القیم) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م لامه‌ى كه‌ زیادى ده‌كه‌ن و (استوى) ده‌كه‌ن به‌ (استولى) چه‌ند له‌و نونه‌ ده‌چێت كه‌ به‌نو ئیسرائیل زیادیان كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ پێى فه‌رموون: بڵێن: (حطة) ئه‌وان وتیان: (حنطة) وه‌ خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بى لێگرتن، ئه‌و كه‌سانه‌یشى كه‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ ته‌ئویل ده‌كه‌ن و ماناكه‌ى ده‌گۆڕن با له‌ خواى گه‌وره‌ بترسن نه‌ك وه‌ك به‌نو ئیسرائیل خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ بگرێت [ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ] ته‌نها خواى گه‌وره‌ خۆى كاروباری ئاسمانه‌كان و زه‌وی و بوونه‌وه‌ر هه‌ڵئه‌سووڕێنێ [ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ] هیچ تكاكارێك نیه‌ لای خوای گه‌وره‌ ئیلا له‌ پاش ڕێگه‌ پێدانی خوای گه‌وره‌ نه‌بێ [ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ ] ئه‌م الله یه‌ په‌روه‌ردگاری ئێوه‌یه‌ ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها ئه‌و بپه‌رستن [ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٣) ] ئایا بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌.

[ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا ] وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ى هه‌موویشتان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ] وه‌عدو به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ حه‌قه‌و جێبه‌جێ ئه‌بێ [ إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ سه‌ره‌تا مرۆڤه‌كانی دروست كردووه‌ له‌ خۆڵ (ئاده‌م) پاشان ئه‌یانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ مردن [ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ ] تا پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ بداته‌وه‌ كه‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ به‌ دادپه‌روه‌ری، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ش كه‌ كافرو بێباوه‌ڕ بوون ئاوێكیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ كوڵاوه‌ به‌ ئاگری دۆزه‌خ [ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٤) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌ به‌هۆی ئه‌و كوفرانه‌ی كه‌ كردوویانه‌ به‌ خوای گه‌وره‌.

[ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ وای له‌ خۆر كردووه‌ كه‌ ڕووناك و گه‌رم بێت [ وَالْقَمَرَ نُورًا ] وه‌ وای له‌ مانگ كردووه‌ كه‌ ته‌نها ڕووناك بێت [ وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ ] وه‌ ڕۆیشتنی مانگى ته‌قدیر كردووه‌ پله‌ پله‌یه‌ هه‌ر له‌ شه‌و و ڕۆژێكدا جووڵه‌یه‌ك ئه‌كات سه‌ره‌تا بچوكه‌ پاشان گه‌وره‌ ده‌بێت و كامڵ ده‌بێت پاشان له‌ كۆتایى مانگدا كه‌م ده‌كاته‌وه‌ [ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ ] بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ به‌هۆی خۆره‌وه‌ ژماره‌ى رۆژه‌كان بزانن، وه‌ به‌هۆى مانگه‌وه‌ ژماره‌ی مانگ و ساڵه‌كان و حسابی خۆتان بزانن [ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌م شته‌ی دروست نه‌كردووه‌ ته‌نها به‌حه‌ق نه‌بێ [ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥) ] وه‌ ئایه‌ته‌كانی خۆی درێژه‌ پێ ئه‌دات و ڕوونی ئه‌كاته‌وه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ئه‌م شتانه‌ بزانن.

[ إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ] به‌ دڵنیایی له‌ جیاوازی نێوان شه‌و و ڕۆژ كه‌ شه‌و تاریكه‌و ڕۆژ ڕووناكه‌و شه‌و فێنكتره‌و ڕۆژ گه‌رمتره‌و شه‌و هێمنتره‌و ڕۆژ جه‌نجاڵتره‌ [ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌كان دروستی كردووه‌ له‌ خۆرو مانگ و ئه‌ستێره‌كان، وه‌ له‌ زه‌ویشدا له‌و هه‌موو بوونه‌وه‌رو ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌یه‌ی كه‌ دروستی كردووه‌ [ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ (٦) ] ئه‌مانه‌ هه‌مووی نیشانه‌یه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن تا به‌هۆیه‌وه‌ بگه‌ن به‌ ناسینی خوای گه‌وره‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ ئومێدی گه‌یشتن نین به‌ ئێمه‌و چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ زیندوو ببنه‌وه‌ [ وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا ] وه‌ ڕازی بوونه‌ به‌ ژیانی دونیاو ژیانی دونیایان هه‌ڵبژاردووه‌ به‌سه‌ر قیامه‌تدا، وه‌ دڵیان ئارام و هێمنه‌ بۆ ژیانی دونیا [ وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ (٧) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ بێئاگان له‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌و په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌رناگرن.

[ أُولَئِكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨) ] شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌ به‌هۆی كرده‌وه‌ی خراپی خۆیان و كوفر كردنیان به‌ خوای گه‌وره‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ ] به‌ دڵنیایی ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دونیادا به‌هۆی ئیمان و كرده‌وه‌ی چاكی خۆیان هیدایه‌تیان ئه‌دات، وه‌ له‌ قیامه‌تیش له‌سه‌ر پردى (صيراط) رێنماییان ده‌كات بپه‌ڕنه‌وه‌و بگه‌نه‌ به‌هه‌شت، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٩) ] له‌ناو به‌هه‌شتی هه‌میشه‌ییدا كه‌ تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ژێر دارو ماڵه‌كانیاندا تێئه‌په‌ڕێ.

[ دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ ] له‌ناو به‌هه‌شتدا دوعاو بانگ كردنی ئه‌مان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و به‌ پاك و مونه‌ززه‌هى ڕائه‌گرن [ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ ] وه‌ سڵاوی ئه‌وانیش سه‌لام كردنه‌ هه‌ندێكیان سه‌لام له‌ هه‌ندێكیان ئه‌كه‌ن، یان خوای گه‌وره‌ سه‌لامیان لێ ده‌كات، یان مه‌لائیكه‌ت سه‌لامیان لێ ده‌كات [ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠) ] وه‌ دوا پاڕانه‌وه‌شیان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌ڵێن: حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌موو نازو نیعمه‌تانه‌.

{نابێت دوعای شەڕو خراپە بكرێت} [ وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ په‌له‌ی بكردایه‌و دوعاى شه‌ڕو خراپى مرۆڤه‌كانى قبووڵ بكردایه‌ كه‌ له‌ كاتى توڕه‌ بوون له‌ خۆیان و ماڵ و منداڵیانى ده‌كه‌ن چۆن دوعای خێریان قبوڵ ده‌كات ئاواش دوعای شه‌ڕى قبوڵ بكردنایه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ناوی ئه‌بردن، وه‌كو خه‌ڵكی مه‌ككه‌ كه‌ وتیان: [ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ] (الْأَنْفَال: ٣٢) واته‌: ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ حه‌قه‌و له‌لایه‌نی خوای گه‌وره‌یه‌ با خوایه‌كه‌ت به‌رد ببارێنێته‌ سه‌رمان له‌ ئاسمانه‌وه‌، به‌ڵام خوای گه‌وره‌ په‌له‌ی نه‌كرد له‌ قبوڵ كردنى دوعاى شه‌ڕو خراپه‌یان له‌به‌ر ره‌حم و سۆزو به‌زه‌یى و حیكمه‌تێك كه‌ خۆی ئه‌یزانێ [ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١) ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ئومێدی گه‌یشتن نین به‌ ئێمه‌ وه‌ چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نین كه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت زیندوو ببنه‌وه‌ وازیان لێ دێنین با له‌ناو توغیان و له‌ڕێده‌رچوونی خۆیاندا بگه‌وزێن و به‌رده‌وام بن.

[ وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ ] وه‌ مرۆڤـ جاری وا هه‌یه‌ كه‌ تووشی زه‌ره‌رو زیانێك ئه‌بێ [ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا ] له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا دوعا ده‌كات و له‌ خوا ئه‌پاڕێته‌وه‌ به‌ ڕاكشانه‌وه‌ یان به‌ دانیشتنه‌وه‌ یان به‌پێوه‌ [ فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ زه‌ره‌رو زیان و ته‌نگیه‌كه‌ی له‌سه‌ر لائه‌به‌ین و هه‌ڵئه‌گرین [ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ ] ئه‌ڕوات وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و نه‌بووبێ تووشی زه‌ره‌رو زیان بووبێت و دوعای كردبێ هه‌مووی له‌بیر ده‌كات، وه‌ زۆرێك له‌ موسڵمانانیش وان [ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢) ] به‌م شێوازانه‌ بۆ ئه‌م كه‌سانه‌ كه‌ ئیسراف و زیادڕه‌وی ئه‌كه‌ن له‌ كرده‌وه‌ی خراپدا كرده‌وه‌كانیان بۆ ڕازێندراوه‌ته‌وه‌ تا بێئاگا بن له‌ شوكری خوای گه‌وره‌.

[ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئوممه‌تانی پێش ئێوه‌مان له‌ناوبرد كاتێك كه‌ زوڵم و سته‌میان كرد [ وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ] وه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌ به‌به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراو موعجیزه‌ هاتن بۆ لایان [ وَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (١٣) ] به‌ڵام ئیمانیان نه‌هێناو به‌م شێوازه‌ش له‌ناومان بردن، وه‌ به‌م شێوازه‌ش كه‌سانی تاوانبار له‌ناو ئه‌به‌ین، كه‌ ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ كافرانی مه‌ككه‌.

[ ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ ] پاشان ئێوه‌مان كرده‌ جێنشینی یه‌كتری له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی له‌ پاش ئه‌وان [ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٤) ] تا ته‌ماشا بكه‌ین و بزانین ئێوه‌ش چ كرده‌وه‌یه‌ك ئه‌نجام ئه‌ده‌ن چاك یان خراپ.

[ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ ] وه‌ كاتێك ئایه‌ته‌ ڕوون و ئاشكراكانی ئێمه‌یان به‌سه‌ردا ئه‌خوێندرێته‌وه‌ [ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ] ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ ئومێدی گه‌یشتن نین به‌ ئێمه‌و باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ نیه‌ ئه‌ڵێن: [ ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - قورئانێكی تر بێنه‌ جگه‌ له‌مه‌ یاخود بیگۆڕه‌ [ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: من بۆم نیه‌ له‌لایه‌ن خۆمه‌وه‌ ده‌ستكاری بكه‌م و بیگۆڕم [ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ ] من ته‌نها شوێن ئه‌و وه‌حی یه‌ ئه‌كه‌وم كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆم دێت [ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥) ] من ئه‌گه‌ر سه‌رپێچی په‌روه‌ردگارم بكه‌م له‌ سزای ڕۆژێكی زۆر گه‌وره‌ ئه‌ترسێم كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌.

[ قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ نه‌بوایه‌و فه‌رمانی ئه‌و نه‌بوایه‌ من هه‌ر قورئانیشم بۆتان نه‌ئه‌خوێند وه‌ پێشتانم نه‌ئه‌وت [ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ ] وه‌ ئاگادارم نه‌ئه‌كردنه‌وه‌ به‌ قورئان [ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ ] من پێشتر نزیكه‌ی چل ساڵ له‌ناو ئێوه‌دا ژیاوم هیچم نه‌وتووه‌ تا وه‌حیم بۆ نه‌هات وه‌ ئێوه‌ خۆتان ڕاستگۆیی و ده‌ستپاكی من ئه‌زانن، وه‌ ئه‌زانن من خوێنده‌وار نه‌بوومه‌و له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ ئه‌م قورئانه‌م بۆ هاتووه‌ [ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٦) ] ئه‌وه‌ بۆ عاقڵ نابن و بیر ناكه‌نه‌وه‌.

[ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا ] كێ له‌و كه‌سه‌ سته‌مكارتره‌، واته‌: هیچ كه‌سێك له‌و كه‌سه‌ سته‌مكارتر نیه‌ كه‌ درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵبه‌ستێ و به‌ناو خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌ بكات [ أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ] یاخود وه‌كو ئێوه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ بزانێ [ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ (١٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ كه‌سانی تاوانبار سه‌رفراز ناكات.

{سوودو زیان تەنها بەدەست خوایە} [ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ ] ئه‌وان جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ عیباده‌تی كه‌سان و شتانێك ئه‌كه‌ن كه‌ نه‌ زیانیان لێ لائه‌ده‌ن وه‌ نه‌ سوودیان پێ ئه‌گه‌یه‌نن، چونكه‌ سوودو زیان ته‌نها به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌ڵێن: ئا ئه‌مانه‌ لای خوای گه‌وره‌ تكامان بۆ ئه‌كه‌ن [ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا ئێوه‌ هه‌واڵ به‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ده‌ن له‌ كاتێكدا كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویدا كه‌سێ نیه‌ شه‌ریكی بێت وه‌ كه‌سێكیش نیه‌ بتوانێ تكا بكات به‌بێ ئیزنی خوای گه‌وره‌ [ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٨) ] خوای گه‌وره‌ زۆر پاك و مونه‌ززه‌هترو به‌رزتره‌ له‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئاوا شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بده‌ن.

[ وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً ] وه‌ خه‌ڵكی له‌سه‌ره‌تادا له‌ ئاده‌مه‌وه‌ تا نوح ده‌ سه‌ده‌ بوون هه‌ر هه‌موویان یه‌ك نه‌ته‌وه‌ بوون یه‌كخواپه‌رست و موسڵمان بوون [ فَاخْتَلَفُوا ] به‌ڵام دواتر جیاوازی كه‌واته‌ نێوانیان به‌ناردنی پێغه‌مبه‌ران هه‌ندێكیان بوون به‌بت په‌رست و كافر، وه‌ هه‌ندێكیان له‌سه‌ر موسڵمانێتى و یه‌كخواپه‌رستى مانه‌وه‌ [ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و وشه‌یه‌ نه‌بوایه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ پێشتر بڕیاری دابوو به‌سه‌ریاندا كه‌ ئه‌بێ بمێننه‌وه‌، یاخود تا پێغه‌مبه‌ران نه‌نێرێ سزای هیچ كه‌سێك نادات [ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٩) ] ئه‌و كاته‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دونیادا بڕیاری له‌سه‌ر ئه‌دان و له‌ناوی ئه‌بردن به‌هۆی ئه‌و كێشه‌و ناكۆكی و جیاوازیه‌ی كه‌ له‌ نێوانیاندا هه‌بووه‌.

[ وَيَقُولُونَ لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ ] وه‌ كافرانی مه‌ككه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌وه‌ بۆچی موعجیزه‌و به‌ڵگه‌یه‌ك له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆ محمد نایات - صلی الله علیه وسلم - وه‌ك زیندوو كردنه‌وه‌ی مردوو، وه‌ك ئه‌وه‌ی شاخه‌كان بكات به‌ ئاڵتوون [ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: دابه‌زینی موعجیزه‌ غه‌یبه‌و تایبه‌ته‌ به‌خوای گه‌وره‌ [ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٢٠) ] ده‌ى چاوه‌ڕێ بن منیش له‌گه‌ڵ ئێوه‌ چاوه‌ڕێ ئه‌كه‌م چونكه‌ من هیچ شتێكم به‌ده‌ست نیه‌.

[ وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ خه‌ڵكی تووشی ڕه‌حمه‌تێك بكه‌ین به‌هۆی باران بارین و ڕزق و ڕۆزی فراوانی له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ پێشتر ژیانیان ته‌سك بوو وه‌ وشكه‌ ساڵی و بێ بارانی بووه‌ [ إِذَا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا ] ئه‌وان فێڵ و گاڵته‌ ئه‌كه‌ن به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌دا [ قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: فێڵ و مه‌كر مه‌كه‌ن چونكه‌ له‌به‌رامبه‌ر مه‌كری ئه‌واندا مه‌كری خوای گه‌وره‌ له‌وان خێراتره‌و سزای خوای گه‌وره‌ش خێراتره‌ [ إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ (٢١) ] وه‌ مه‌لائیكه‌ته‌ نێردراوه‌كانی ئێمه‌ مه‌كرو پیلان و نه‌خشه‌و فێڵی ئێوه‌ هه‌مووی ئه‌نووسن و هیچی لای ئه‌وان شاراوه‌ نیه‌.

{كافران لە تەنگانەو ناخۆشیدا تەنها داوای فریاكەوتن لە خوا دەكەن} [ هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ به‌ڕێ ده‌كات و ده‌تانپارێزێت له‌ وشكانی و ده‌ریادا، له‌ وشكانی له‌سه‌ر پێی خۆتان له‌ ده‌ریاش هیدایه‌تی داون كه‌ كه‌شتی دروست بكه‌ن و بچنه‌ ناوی [ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ ] تا كاتێ ئێوه‌ له‌ناو كه‌شتیه‌كاندا ئه‌بن [ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا ] وه‌ بایه‌كی فێنك و خۆشتان بۆ دێت كه‌ كه‌شتیه‌كانتان به‌ڕێوه‌ده‌بات دڵخۆش ده‌بن [ جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ ] وه‌ له‌ناكاودا گه‌رده‌لوولێكی به‌هێزیش دێت [ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ ] وه‌ له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ شه‌پۆلی ده‌ریاكه‌تان بۆ دێت [ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ ] وه‌ وا گومان ئه‌به‌ن كه‌ ده‌وریان دراوه‌و تیا چوونه‌ [ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ] ئا له‌و كاته‌دا به‌وپه‌ڕی ئیخلاص و دڵسۆزیه‌وه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌و داواى فریاكه‌وتنى لێ ده‌كه‌ن، وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی تر له‌بیر ئه‌كه‌ن كه‌ كردبوویانن به‌ شه‌ریك بۆ خوا چونكه‌ ئه‌زانن فریایان ناكه‌ون [ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) ] ئه‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌گه‌ر ئه‌مجاره‌ ڕزگارمان بكه‌ی له‌م ناخۆشیه‌ ئێمه‌ له‌ شوكرانه‌بژێران ده‌بین و به‌ تاك و ته‌نها تۆ ده‌په‌رستین و شه‌ریكت بۆ دانانێین.

[ فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌م ناخۆشیه‌ ڕزگاری كردن ئه‌وان له‌سه‌ر زه‌ویدا ئاشووب ئه‌نێنه‌وه‌ به‌ناحه‌ق [ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ ] ئه‌ی خه‌ڵكی ئێوه‌ كه‌ زوڵم و سته‌م له‌ خه‌ڵكی ئه‌كه‌ن له‌راستیدا له‌ خۆتانی ئه‌كه‌ن چونكه‌ خۆتان سزاكه‌ی وه‌رئه‌گرن [ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] ئه‌مه‌ ته‌نها ژیانی دونیایه‌و ماوه‌یه‌كی كه‌م و كورته‌و ئه‌ڕوات [ ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣) ] پاشان بۆ لای ئێمه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ هه‌واڵتان پێ ئه‌ده‌ین كه‌ چ كرده‌وه‌یه‌كتان له‌ دونیادا كردووه‌، وه‌ سزاتان ئه‌ده‌ینه‌وه‌ له‌سه‌ر خراپه‌كان.

[ إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ ] نموونه‌ی ژیانی دونیا له‌ خێرایى له‌ناوچوونى وه‌كو ئاوێك وایه‌ كه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ دامانبه‌زاندبێ كه‌ ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌كانی زه‌وی هه‌ندێكی تێكه‌ڵ ئه‌بێ به‌سه‌ر هه‌ندێكیدا [ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ ] له‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكی و ئاژه‌ڵ ئه‌یخوات [ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ ] تا زه‌ویه‌كه‌ خۆی ئه‌ڕازێنێته‌وه‌ به‌و گژوگیاو گوڵه‌ جوانانه‌و خۆی جوان ده‌كات [ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا ] خاوه‌نی ئه‌و به‌روبووم و كشتوكاڵه‌ وا ئه‌زانن توانایان هه‌یه‌ بڕۆن سوودی لێ ببینن و به‌رهه‌مه‌كه‌ی بڕننه‌وه‌ [ أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا ] فه‌رمانی ئێمه‌ واته‌: سزای ئێمه‌ ئه‌دا به‌سه‌ر ئه‌و كشتوكاڵ و دانه‌وێڵه‌و به‌روبوومه‌دا به‌ شه‌و یان به‌ڕۆژ [ فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا ] وای لێ ئه‌كه‌ین كه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی دورابێته‌وه‌و به‌رهه‌می ڕنرابێت و هیچی پێوه‌ ناهێلین [ كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ] وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ دوێنێ ئه‌و نه‌بووبێت كه‌ ئاوا جوان و سه‌وزو ڕازاوه‌و ته‌ڕ بووبێت [ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤) ] به‌م شێوازه‌ ئایه‌ته‌كانی خۆمان درێژه‌ پێ ئه‌ده‌ین و ڕوونی ئه‌كه‌ینه‌وه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌، واته‌: ژیانی دونیاش ئاوایه‌ له‌ناكاو له‌ناوتان ئه‌به‌ین و كۆتایتان پێ دێنین.

[ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ بانگتان ئه‌كات و بانگه‌وازتان ئه‌كات بۆ شوێنی سه‌لامه‌تی و هێمنی و ئارامی و پارێزراوی كه‌ به‌هه‌شته‌ [ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت بۆ ڕێگای ڕاستی خۆی.

{باوەڕداران لە بەهەشتدا خوای گەورە دەبینن} [ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ چاكه‌كار بوونه‌ (حوسنا)یان بۆ هه‌یه‌، واته‌: به‌هه‌شت [ وَزِيَادَةٌ ] وه‌ ئه‌جرو پاداشتیان چه‌ند جارێكه‌، وه‌ (زیاده‌) بریتیه‌ له‌ بینینی خوای گه‌وره‌ وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ فه‌رمووده‌ی صه‌حیحدا باسى كردووه‌ [ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هیچ ڕه‌شاییه‌ك زاڵ نابێت به‌سه‌ر روویاندا، وه‌ هیچ دوكه‌ڵی دۆزه‌خ دایانناپۆشێ وه‌كو كافران، به‌ڵكو روویان سپى و پاك و جوان و گه‌شه‌ [ وَلَا ذِلَّةٌ ] وه‌ زه‌لیل و سه‌رشۆڕو په‌شیمان نابن [ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٦) ] ئه‌مانه‌ هاوه‌ڵی به‌هه‌شتن و به‌هه‌میشه‌یی و نه‌مری تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌.

[ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خراپه‌یان كردووه‌ [ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا ] له‌ سزای هه‌ر خراپه‌یه‌ك خوای گه‌وره‌ یه‌ك خراپه‌یان بۆ ئه‌نووسێ یه‌ك به‌ یه‌كه‌و بۆیان زیاد ناكرێ [ وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ] وه‌ زه‌لیلی و ڕیسوایی دایانئه‌پۆشێ [ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ ] هیچ كه‌سێك نیه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ په‌نایان بدات و بیانپارێزێ [ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا ] روویان ڕه‌شه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ پارچه‌یه‌ك له‌ شه‌وی تاریك دایپۆشی بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دووكه‌ڵ و ڕه‌شایی ئاگری دۆزه‌خ دایپۆشیوه‌ ڕوویان ڕه‌ش ئه‌بێ [ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧) ] ئه‌مانه‌ هاوه‌ڵی ئاگری دۆزه‌خن به‌ نه‌مری و به‌هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌و لێی جیا نابنه‌وه‌.

[ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌موویان پێكه‌وه‌ كۆ ئه‌كه‌ینه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ په‌رستراو بوونه‌و ئه‌وانه‌ی كه‌ په‌رستوویانن [ ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ ] پاشان به‌وانه‌ ئه‌ڵێین كه‌ خه‌ڵكیان كردووه‌ به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ له‌ جێی خۆتان ڕاوه‌ستن خۆتان و ئه‌وانه‌ش كه‌ ئێوه‌ كردووتانن به‌ خواو به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ [ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ ] وه‌ ئه‌و كاته‌ لێكیان جیا ئه‌كه‌ینه‌وه‌ [ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ (٢٨) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ كرابوون به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ پێیان ئه‌ڵێن ئێمه‌ فه‌رمانمان به‌ ئێوه‌ نه‌كرد كه‌ ئێمه‌ بكه‌ن به‌ شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ به‌ڵكو شه‌یتان بوو كه‌ ئێوه‌ی گومڕا كرد.

[ فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ ] ئه‌ڵێن: به‌سه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ شایه‌ت بێ له‌ نێوان ئێمه‌و ئێوه‌دا بڕیار بدات له‌ نێوانماندا [ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ (٢٩) ] كه‌ ئێمه‌ بێئاگا بووینه‌و نه‌مانزانیوه‌ كه‌ ئێوه‌ ئێمه‌تان په‌رستووه‌و پێى رازى نه‌بووینه‌.

[ هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ ] ئه‌ له‌وێدا هه‌موو كه‌سێك تاقی ئه‌كرێته‌وه‌ به‌هۆی كرده‌وه‌كانی پێشتری كه‌ له‌ دونیا كردۆتی [ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ ] وه‌ ئه‌گه‌ڕێندرێنه‌وه‌ بۆ لای په‌روه‌ردگاریان كه‌ خوایه‌كی حه‌ق و دادپه‌روه‌ره‌و زوڵم له‌ كه‌س ناكات [ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) ] ئه‌و هه‌موو ئیفتیراو درۆهه‌ڵبستنه‌ی كه‌ ئه‌یانكرد له‌ دونیا كه‌ شه‌ریكیان بۆ خوا دانا هه‌مووی ئه‌ڕوات و نامێنێ و هیچی سوودیان پێ ناگه‌یه‌نێ.

{هاوبەشبڕیاردەران دان بە پەروەردگارێتی خوای گەورەدا دەنێن} [ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: كێیه‌ ڕزقی ئێوه‌ ئه‌دات له‌ ئاسمانه‌كان به‌ باران بارین وه‌ له‌ زه‌وی به‌ ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌و به‌روبووم [ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ ] كێیه‌ كه‌ هه‌سته‌وه‌ره‌كانی بیستن و بینینی به‌ده‌سته‌ و پێى به‌خشیوون [ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ ] وه‌ كێیه‌ له‌ مردووه‌ زیندوو ده‌رده‌كات وه‌ له‌ زیندوو مردوو ده‌ركات وه‌ك له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك له‌ مه‌نی مرۆڤێك ده‌رده‌كات، له‌ هێلكه‌یه‌ك باڵنده‌یه‌ك ده‌رده‌كات، له‌ مرۆڤێكی كافر موسڵمانێك ده‌رده‌كات، وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ [ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ] وه‌ كێ هه‌یه‌ كه‌ كاروباری ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ به‌ڕێوه‌به‌رێت؟ [ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ ] كافران ئه‌ڵێن: ته‌نها الله یه‌ [ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣١) ] ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ ئه‌ی بۆ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن مادام ئه‌زانن هه‌موو ئه‌م شتانه‌ به‌ده‌ست خوایه‌ بۆ به‌تاك و ته‌نها ئه‌م خوایه‌ ناپه‌رستن بۆ شه‌ریكی بۆ دائه‌نێن.

[ فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ ] ئه‌و الله یه‌ په‌روه‌ردگاری حه‌قی ئێوه‌یه‌ نه‌ك ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردووتانن به‌ شه‌ریك بۆ خوا [ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ ] له‌ پاش حه‌قیش هیچ شتێكی تر نیه‌ ته‌نها گومڕایی نه‌بێ [ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) ] بۆچی له‌م حه‌قه‌ ئاشكرایه‌ لائه‌ده‌ن و ئه‌كه‌ونه‌ ناو گومڕاییه‌وه‌.

[ كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) ] به‌م شێوازه‌ وته‌ و حوكم و بڕیاری خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ بوو به‌سه‌ر فاسقاندا ئه‌وانه‌ی له‌ ڕێگای حه‌ق لایانداوه‌ كه‌ ئه‌وان ئیمان ناهێنن چونكه‌ خوای گه‌وره‌ زانیارى هه‌یه‌.

[ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا ئه‌و كه‌سانه‌ی ئێوه‌ كردووتانن به‌شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌سیان ئه‌توانن سه‌ره‌تا خه‌ڵك دروست بكه‌ن و دوایش بیانگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ قیامه‌ت و له‌وێ زیندوویان بكه‌نه‌وه‌ [ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: كه‌س ناتوانێ شتی وا بكات ته‌نها خوای گه‌وره‌ نه‌بێ [ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) ] ئیتر بۆچی له‌ حه‌ق لائه‌ده‌ن.

[ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا ئه‌و كه‌سانه‌ی ئێوه‌ كردووتانن به‌شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌سیان هه‌یه‌ بتوانێ ڕێنمایی خه‌ڵكی بكات بۆ حه‌ق بۆ دینی ئیسلام [ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ ] تۆ بڵێ: ته‌نها خوای گه‌وره‌یه‌ هیدایه‌تی خه‌ڵكی ئه‌دات بۆ حه‌ق و ڕێگای ڕاست [ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ ] ئایا خوایه‌ك كه‌ هیدایه‌تی خه‌ڵكی بدات بۆ ڕێگای ڕاست ئه‌مه‌ شایه‌نتره‌ كه‌ شوێنی بكه‌وی [ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى ] یاخود كه‌سێك كه‌ ناتوانێ هیدایه‌تی خۆی بدات ئیلا مه‌گه‌ر تۆ هیدایه‌تی بده‌یت ئیلا ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی بدات كامیان شایه‌نترن به‌وه‌ی كه‌ شوێنی بكه‌وی خوای گه‌وره‌ یان ئه‌و كه‌سانه‌ [ فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) ] ئێوه‌ چیتانه‌ چ بڕیارێكه‌ كه‌ ئێوه‌ ئه‌یده‌ن به‌وه‌ی ئه‌مانه‌تان كردووه‌ به‌ شه‌ریك بۆ خوا.

[ وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا ] وه‌ زۆرربه‌ی ئه‌وان شوێن هیچ شتێك نه‌كه‌وتوون ته‌نها گومان نه‌بێ كه‌ حه‌قیقه‌تی نیه‌ [ إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا ] وه‌ گومانیش هیچ سوودێك به‌حه‌ق و یه‌قین و زانست ناگه‌یه‌نێ و شوێنى ناگرێته‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٣٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زانایه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن.

[ وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ هه‌ڵنه‌به‌ستراوه‌و قسه‌ى غه‌یری خوا نیه‌ چونكه‌ ئه‌سته‌مه‌ و كه‌س ناتوانێ قسه‌ی وا بكات له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ [ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ ] به‌ڵكو ئه‌م قورئانه‌ به‌ڕاستدانه‌ری كتێبه‌ ئاسمانیه‌كانی پێش خۆیه‌تی كه‌ بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ران دابه‌زیون [ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ ] وه‌ ڕوون كردنه‌وه‌ی ئه‌حكامه‌كانی قورئانه‌ [ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧) ] هیچ گومانێكی تیا نیه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهانه‌وه‌ دابه‌زێنراوه‌.

{هەموو كافران ناتوانن تەنها سوورەتێكی بچوكی هاوشێوەی قورئان بێننەوە} [ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ] یاخود ئه‌ڵێن: ئه‌م قورئانه‌ محمد - صلی الله علیه وسلم - خۆی هه‌ڵیبه‌ستووه‌ [ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ] ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كه‌ن ئێوه‌ش ته‌نها سووره‌تێك هاوشێوه‌ی قورئان بێننه‌وه‌ له‌ ره‌وانبێژى و فه‌صاحه‌تدا وه‌ك قورئانی پیرۆز بێت [ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش تواناتان هه‌یه‌ له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ بانگی بكه‌ن له‌ خه‌ڵكی و خواكانتان ئه‌گه‌ر ڕاستگۆن هه‌مووتان كۆببنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ته‌نها سووره‌تێك هاوشێوه‌ی قورئانی پیرۆز بێنن، (هه‌رگیز ناتوانن چونكه‌ قورئان فه‌رمووده‌و كه‌لامى خوایه‌، چۆن قسه‌ى مرۆڤـ وه‌كو قسه‌ى خواى گه‌وره‌ ده‌بێت).

[ بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ ] به‌ڵكو درۆیان كردو په‌له‌یان كرد له‌ درۆ كردندا سه‌باره‌ت به‌ شتێك كه‌ زانیاریان پێ نیه‌ وه‌ هێشتا ئه‌و هیدایه‌ت و دینه‌ حه‌قه‌ى كه‌ تێیدایه‌ وه‌ریان نه‌گرتووه‌ [ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی پێش خۆیشیان به‌م شێوازه‌ درۆیان كردو به‌درۆیان زانی [ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) ] تۆ بزانه‌ سه‌ره‌نجامی سته‌مكارانی ئوممه‌تانی پێشتر چۆن بووه‌ وه‌كو قورئان گێڕاوێتیه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێوه‌یش ئیمان نه‌هێن خواى گه‌وره‌ وه‌كو ئه‌وان سزاتان ده‌دات.

[ وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ ] وه‌ هه‌یشه‌ له‌وان له‌ دڵی خۆیدا باوه‌ڕی به‌ قورئان هه‌یه‌ [ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ ] وه‌ هه‌یشه‌ له‌ دڵی خۆشیدا باوه‌ڕی به‌ قورئان نیه‌ [ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زاناتره‌ به‌وه‌ی كه‌ كێ ئاشووبگێڕو خراپه‌كاره‌.

[ وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ ] ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر به‌درۆیان زانیت ئه‌وا به‌ڕائه‌تیان لێ بكه‌و بڵێ: كرده‌وه‌ی خۆم بۆ خۆمه‌و كرده‌وه‌ی خۆیشتان بۆ خۆتانه‌ [ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ ] ئێوه‌ به‌رین له‌ كرده‌وه‌ی چاكی من [ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) ] وه‌ منیش به‌ریم له‌ كرده‌وه‌ی خراپی ئێوه‌، هه‌ر كه‌سێكمان خوای گه‌وره‌ به‌ته‌نها لێپرسینه‌وه‌مان له‌گه‌ڵدا ده‌كات.

[ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ ] وه‌ هه‌یشیانه‌ كاتێك كه‌ قورئان ئه‌خوێنیته‌وه‌ گوێت لێ ئه‌گرن به‌ڵام ئه‌وانه‌ كه‌ڕن له‌بیستنى حه‌ق، ئایا تۆ ئه‌توانی وا له‌ كه‌سێكی كه‌ڕ بكه‌ی كه‌ شت ببیستێ [ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) ] هه‌ر چه‌نده‌ عه‌قڵیشیان نیه‌و هیچ شتێك تێناگه‌ن.

[ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ ] وه‌ هه‌یشیانه‌ ته‌ماشات ده‌كات به‌ڵام به‌ چاوى سوكه‌وه‌ ته‌ماشات ده‌كه‌ن، وه‌ ئه‌وانه‌ كوێرن له‌ ئاستى بینینى حه‌ق، ئایا تۆ ئه‌توانی هیدایه‌تی كه‌سێك بده‌ی كه‌ كوێر بێت و حه‌ق نه‌بینێت [ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) ] هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌وان حه‌ق نابینن.

[ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ هیچ سته‌مێك له‌ هیچ خه‌ڵكی ناكات [ وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) ] به‌ڵام خه‌ڵكی خۆیان سته‌م له‌ خۆیان ئه‌كه‌ن به‌وه‌ی كه‌ ئیمان ناهێنن و كرده‌وه‌ی چاك ناكه‌ن.

[ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ خوای گه‌وره‌ كۆیان ئه‌كاته‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ ته‌نها كاتێكی كه‌میان له‌ ژیانی دونیا به‌سه‌ر بردبێت [ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ ] هه‌ست ئه‌كه‌ن ژیانی دونیا ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ بووه‌ كه‌ یه‌كترناسینێكیان تیا كردووه‌، یاخود له‌ رۆژى قیامه‌ت كه‌سوكارو خزمان یه‌كترى ده‌ناسنه‌وه‌ به‌ڵام كه‌س نایپه‌رژێته‌ سه‌ركه‌س [ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ گه‌یشتن نه‌بووه‌ به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌وانه‌ خه‌ساره‌تمه‌ندو زه‌ره‌رمه‌ند بوونه‌و هیدایه‌تدراو نه‌بوونه‌.

[ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - یان ئه‌وه‌تا هه‌ندێك له‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ له‌وانمان كردبوو نیشانتى ئه‌ده‌ین به‌وه‌ی كه‌ دینه‌كه‌ت ئاشكرا ئه‌كه‌ین وه‌ ئه‌وان ئه‌كوژین و له‌ناویان ئه‌به‌ین [ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ ] یاخود ئه‌تمرێنین پێش ئه‌وه‌ی سه‌ركه‌وی به‌سه‌ر كافران [ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ] وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌وان بۆ لای ئێمه‌یه‌و له‌ قیامه‌ت سزایان ده‌ده‌ین [ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) ] پاشان خوای گه‌وره‌ شایه‌ته‌ به‌سه‌ر ئه‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویانه‌و ئه‌نجامیان داوه‌.

[ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ] وه‌ بۆ هه‌موو ئوممه‌تێك پێغه‌مبه‌ری تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی ناردوون، وه‌ كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان دێت و ئاماده‌ ده‌بێت له‌ رۆژى قیامه‌ت خواى گه‌وره‌ بڕیار له‌ نێوان پێغه‌مبه‌ره‌كه‌و ئوممه‌ته‌كه‌ی ده‌دات به‌ دادپه‌روه‌ری تا ده‌ركه‌وێت كێ وه‌ڵامی پێغه‌مبه‌رانى داوه‌ته‌وه‌و كێ وه‌ڵامی نه‌داوه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ئوممه‌ته‌ دوا ئوممه‌ته‌ به‌ڵام له‌به‌ر گه‌وره‌یى و رێزى پێغه‌مبه‌ره‌كه‌مان - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ پێش هه‌موو ئوممه‌تان ده‌كه‌وین و یه‌كه‌م ئوممه‌ت ده‌بین كه‌ خواى گه‌وره‌ بڕیار له‌ نێوانماندا ده‌دات [ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧) ] وه‌ ئه‌وان (خه‌ڵكى) زوڵم و سته‌میان لێ ناكرێت.

[ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨) ] وه‌ كاتێك به‌ كافران بڵێن سزای خوای گه‌وره‌تان بۆ دێت، ئه‌وان په‌له‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌ڵێن: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م وه‌عدو به‌ڵێنه‌ كه‌ى دێت ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن.

{سوودو زیان تەنها بەدەست خوایە} [ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: من بۆ خودی خۆیشم زه‌ره‌رو زیان و سوودم به‌ده‌ست نیه‌ ئیلا ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت و ئاگادارم بكاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر نا توانای سوودو زیانم بۆ خۆم نیه‌ چۆن ئه‌توانم سوودو زیان به‌ جگه‌ له‌ خۆم بگه‌یه‌نم [ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ] هه‌موو ئوممه‌تێك كاتی دیاریكراوی خۆیان هه‌یه‌ [ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) ] كه‌ كاتی دیاریكراوی خۆیان هات ئه‌وه‌ ته‌نها یه‌ك ماوه‌یه‌كی كه‌م نه‌ دوا ئه‌كه‌وێ و نه‌ پێش ئه‌كه‌وێ و خوای گه‌وره‌ ئه‌یانباته‌وه‌.

[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌واڵم بده‌نێ ئه‌گه‌ر سزای خوای گه‌وره‌تان بۆ بێت به‌ شه‌و یاخود به‌ڕۆژ [ مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) ] ئایا بۆچی تاوانباران په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ دابه‌زینی سزادا.

[ أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ ] یاخود ئایا له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ دابه‌زیه‌ سه‌رتان ئه‌و كاته‌ ئێوه‌ ئیمان دێنن [ آلْآنَ ] ئێستا ئیمان دێنن كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ ڕوویدا [ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ] له‌ كاتێكدا ئێوه‌ پێشتر په‌له‌تان ئه‌كردو داوای سزای خوای گه‌وره‌تان ئه‌كرد به‌ڵام كاتێك كه‌ سزا هات ئیمانیش بێنن سوودی نیه‌.

[ ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ ] پاشان به‌ سته‌مكاران ئه‌ووترێ سزا بچێژن به‌ نه‌مری و به‌رده‌وامى و هه‌میشه‌یی [ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) ] ئایا ئێوه‌ هیچ سزایه‌ك دراونه‌ته‌وه‌ ته‌نها به‌هۆى كرده‌وه‌ی خۆتان نه‌بێت، چیتان به‌ده‌ست هێناوه‌ له‌ كوفرو تاوان و سه‌رپێچی ته‌نها سزای ئه‌وه‌تان ئه‌درێته‌وه.

{دەبێت تەنها سوێند بە خوا بخورێت} [ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - داوای هه‌واڵت لێ ئه‌كه‌ن ئایا ئه‌و هه‌واڵانه‌ی كه‌ تۆ به‌ ئێمه‌ى ئه‌ده‌یت سه‌باره‌ت به‌ مردن و زیندوو بوونه‌وه‌و سزادانمان ئایا حه‌قه‌؟ [ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: به‌ڵێ سوێند بێت به‌ په‌روه‌ردگارم هه‌موو ئه‌و شتانه‌ حه‌قه‌و ڕووئه‌دات و جێبه‌جێ ئه‌بێ [ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) ] وه‌ ئێوه‌ش ڕزگارتان نابێ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌، له‌ قورئانى پیرۆز له‌ سێ ئایه‌تدا خواى گه‌وره‌ فه‌رمان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌كات كه‌ سوێند بۆ كافران بخوات به‌ خواى گه‌وره‌ له‌سه‌ر زیندووبوونه‌وه‌: ئه‌م ئایه‌ته‌، وه‌ له‌ سوره‌تى (سبأ/ ٣) [ وَقَالَ الذين كَفَرُواْ لاَ تَأْتِينَا الساعة قُلْ بلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ ] وه‌ له‌ سوره‌تى (التغابن/ ٧) [ زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ].

[ وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ ] هه‌موو سته‌مكاران و كافران ئه‌گه‌ر هه‌رچی له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا هه‌یه‌ له‌ شته‌ به‌نرخه‌كان هه‌مووی هی ئه‌وان بێت هه‌ر هه‌مووی ئه‌به‌خشن بۆ ئه‌وه‌ی خۆیانی پێ ڕزگار بكه‌ن له‌ ئاگری دۆزه‌خ به‌ڵام ڕزگاریان نابێ [ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ ] وه‌ كاتێك كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن په‌شیمانی و غه‌م و په‌ژاره‌یان ئه‌شارنه‌وه‌ له‌ باوه‌ڕداران به‌ڵام دواتر كه‌ سزاكه‌ به‌سه‌ریاندا جێبه‌جێ ئه‌بێ ئه‌و كاته‌ ئاشكرای ئه‌كه‌ن و ده‌ریئه‌بڕن [ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ بڕیار له‌ نێوان موسڵمانان و كافران و، شوێنكه‌وتوان و سه‌ركرده‌كاندا ئه‌دات به‌دادپه‌روه‌ری [ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤) ] وه‌ هیچ كه‌سێك سته‌می لێ ناكرێ لای خوای گه‌وره‌.

[ أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] بزانن هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و له‌ زه‌ویدا هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و له‌ ژێر تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌دایه‌ [ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ] وه‌ بزانن كه‌ به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ حه‌قه‌و ڕوو ئه‌دات و زیندوو ده‌كرێنه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی واته‌: له‌ كافران ئه‌م شته‌ نازانن، وه‌ نازانن چ شتێك سوودی ئه‌وانی تێدایه‌.

[ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) ] هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ ئه‌تانژیه‌نێ و ئه‌تانمرێنێ، وه‌ ژیان و مردنی ئێوه‌ به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌، وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌شتان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌.

{قورئان شیفاو هیدایەت‌و رەحمەتە} [ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ ] ئه‌ی خه‌ڵكی به‌دڵنیایی له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ په‌ندو ئامۆژگاریتان بۆ هاتووه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ [ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ ] وه‌ شیفایه‌ بۆ ئه‌و دڵه‌ى كه‌ له‌ناو سینگه‌كانه‌ بۆ هه‌ر دوودڵى و گومانێك كه‌ رووبه‌ڕووتان بێته‌وه‌ قورئان شیفایه‌ بۆی [ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) ] وه‌ هیدایه‌ت و ڕێنمایی و ڕه‌حمه‌ته‌ بۆ باوه‌ڕداران.

[ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: با دڵخۆش بن به‌فه‌زڵ و چاكه‌و ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌، به‌ ئیسلام و قورئان و سونه‌ت كه‌ هیدایه‌تى داون بۆى با به‌م شته‌ دڵی خۆیان خۆش بكه‌ن نه‌ك به‌ شته‌ دونیاییه‌كان [ هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) ] ئه‌م فه‌زڵ و ڕه‌حمه‌ته‌ی خوای گه‌وره‌ كه‌ به‌هه‌ر كه‌سێكی ببه‌خشێ ئه‌مه‌ باشتره‌ له‌ شته‌ دونیاییه‌كان كه‌ كۆی ئه‌كه‌نه‌وه‌و دڵیان پێی خۆشه‌ چونكه‌ ده‌ڕوات و نامێنێت.

[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌واڵم پێ بده‌ن ئایا ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی دابه‌زاندوون و پێى به‌خشیوون و بۆی حه‌ڵاڵ كردوون له‌ ڕزق و ڕۆزی ئێوه‌ خۆتان هه‌ندێكی لێ حه‌رام ئه‌كه‌ن و هه‌ندێكی حه‌ڵاڵ ئه‌كه‌ن به‌ئاره‌زووی خۆتان وه‌كو له‌ سووره‌تی (ئه‌نعام) دا باسمان كرد، ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا خوای گه‌وره‌ ئیزنی داون ئێوه‌ به‌هه‌واو ئاره‌زووی خۆتان شت حه‌ڵاڵ بكه‌ن و حه‌رام بكه‌ن، ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى بۆ ئینكارى كردن له‌ موشریكان كه‌ به‌ هه‌واو ئاره‌زوى خۆیان ئاژه‌ڵیان بۆ خۆیان حه‌ڵاڵ ده‌كرد و له‌سه‌ر خۆیان حه‌رامیان ده‌كرد [ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) ] یان درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستن و به‌ناوی خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن.

[ وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] ئایا گومانی ئه‌و كه‌سانه‌ چیه‌ به‌خوای گه‌وره‌ كه‌ له‌ دونیا درۆیان بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵبه‌ستووه‌؟ چاوه‌ڕێی چ سزایه‌ك ئه‌كه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا بیاندات؟ [ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ ] به‌راستى خوای گه‌وره‌ خاوه‌ن فه‌زڵ و چاكه‌یه‌ به‌سه‌ر هه‌موو خه‌ڵكیه‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ى سودى بۆیان هه‌بێت لێى حه‌رام نه‌كردوون، ته‌نها ئه‌وه‌ى زیانى هه‌بێت لێى حه‌رام كردوون، وه‌ په‌له‌ ناكات له‌سزادانیان له‌ دونیادا [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن.

{هەموو كاتێك خوای گەورە ئاگای لێمانەو هیچ شتێكی لێناشاردرێتەوە} [ وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ وه‌ تێكڕای خه‌ڵكی وه‌ موسڵمانان له‌ هه‌ر حاڵ و كاروبارێكدابن [ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ ] یان له‌ كاتێك كه‌ قورئان ئه‌خوێننه‌وه‌ [ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ ] وه‌ هیچ كرده‌وه‌یه‌ك نیه‌ كه‌ بیكه‌ن ئیلا ئێمه‌ شایه‌تین به‌سه‌رتانه‌وه‌، وه‌ ئاگامان لێتانه‌ و ئه‌بیستین و ئه‌بینین و زانیاریمان هه‌یه‌ كاتێك كه‌ ده‌ست ئه‌كه‌ن به‌و وته‌و كرده‌وانه‌ [ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ] وه‌ هیچ شتێك له‌ په‌روه‌ردگارت ناشاردرێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ئه‌ندازی مسقاڵى گه‌ردێك بێت، یاخود (ذَرَّةٍ) واته‌: مێرووله‌یه‌كی بچووك به‌ ئه‌ندازه‌ی گه‌ردێكی مێرووله‌یه‌كی بچووك بێ له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌ نه‌ له‌ زه‌وی نه‌ له‌ ئاسماندا [ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ ] وه‌ نه‌ له‌مه‌ بچووكتر وه‌ نه‌ له‌وه‌ گه‌وره‌تر خوای گه‌وره‌ ئاگای له‌ هه‌مووی هه‌یه‌ [ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١) ] ئیلا له‌ كتابێكی ئاشكرادا نووسراوه‌ته‌وه‌ كه‌ (لوح المحفوظ)ه، (ئه‌م ئایه‌ته‌ ڕه‌ده‌ له‌سه‌ر ئه‌و فه‌یله‌سوفانه‌ی كه‌ ئه‌ڵێن: خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ شته‌ گشتی و گه‌وره‌كان هه‌یه‌ به‌ڵام به‌ شته‌ بچووك و جوزئیه‌كان زانیاری نیه‌).

{ئەولیائی خوای گەورە كێن؟} [ أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ] وه‌ ئاگادار بن و بزانن كه‌ به‌ڕاستی ئه‌ولیاو دۆستان و خۆشه‌ویستانی خوای گه‌وره‌ هیچ ترسێكیان له‌سه‌ر نیه‌ له‌ داهاتوویاندا له‌ قیامه‌تدا [ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) ] وه‌ هیچ خه‌فه‌تێكیش ناخۆن له‌وه‌ی كه‌ به‌جێیان هێشتووه‌ له‌ دونیا چونكه‌ خواى گه‌وره‌ باشترو چاكتریان پێ ده‌به‌خشێت.

[ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) ] كێن ئه‌ولیائی خوای گه‌وره‌؟ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ باوه‌ڕدارو ئه‌هلی ته‌وحیدن به‌تاك و ته‌نها خوای گه‌وره‌ ئه‌په‌رستن و یه‌كخواپه‌رستن وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و خۆیان له‌ تاوان ئه‌پارێزن.

[ لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] له‌ ژیانی دونیادا موژده‌یان بۆ هه‌یه‌ له‌سه‌ر زمانی پێغه‌مبه‌ران كه‌ موژده‌ به‌م پیاوچاكانه‌ دراوه‌، یاخود خه‌وبینینى چاك كه‌ موسڵمان خۆى بیبینێت یان پێوه‌ى ببینن كه‌ به‌شێكه‌ له‌ چل و شه‌ش به‌شى پێغه‌مبه‌رایه‌تى [ وَفِي الْآخِرَةِ ] وه‌ فریشته‌كان له‌ كاتی ڕوح كێشاندا، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا موژده‌یان پێ ئه‌ده‌ن كه‌ نه‌ترسێن موژده‌ بێ له‌ ئێوه‌ به‌ به‌هه‌شتی خوای گه‌وره‌ [ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ] وشه‌كان و به‌ڵێنى خوای گه‌وره‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا نایات [ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) ] ئا ئه‌مه‌ بردنه‌وه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ كه‌ ئه‌ولیاو پیاوچاكانی خوای گه‌وره‌ به‌ده‌ستی دێنن.

[ وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خه‌فه‌ت مه‌خۆ له‌ وته‌ی ئه‌وان كه‌ تانه‌و ته‌شه‌رت لێ ده‌ده‌ن و به‌درۆت ئه‌زانن [ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا ] به‌ دڵنیایى عیززه‌ت و باڵاده‌ستی هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ [ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) ] وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌.

[ أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ بزانن هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ به‌ دڵنیایى هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌، وه‌ ئه‌و موشریكانه‌ش كه‌ شه‌ریك بۆ خوا دائه‌نێن ئه‌وانیش موڵكی خوای گه‌وره‌ن خوای گه‌وره‌ ئه‌توانێ چییان لێ بكات بیكات ئیتر چۆن ئه‌بێ ئازاری پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی - صلی الله علیه وسلم - بده‌ن [ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ ئه‌مانه‌ شوێنیان ئه‌كه‌ون و كردوویانن به‌شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌وانیش هه‌ر موڵكی خوای گه‌وره‌ن و له‌ ژێر ده‌سه‌ڵایه‌تی خوای گه‌وره‌دان [ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٦٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هیچ شه‌ریكێكی نیه‌ ئه‌وان ته‌نها شوێن گومان كه‌وتوونه‌ و گومان ئه‌به‌ن و بڕیار ئه‌ده‌ن و ئه‌یخه‌مڵێنن و درۆ هه‌ڵده‌به‌ستن.

[ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ شه‌وی بۆ ئێوه‌ داناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ تیایدا هێمن و ئارام بن و پشوو بده‌ن [ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا ] وه‌ ڕۆژیشی بۆ ئێوه‌ ڕووناك كردووه‌ تا هه‌موو شته‌كان ببینن و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانتانى تیادا ده‌ستبخه‌ن [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) ] ئا ئه‌م گۆڕانكاری شه‌و و ڕۆژه‌ نیشانه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتى خواى گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ حه‌ق ببیستن.

[ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا ] وه‌ كافر و جووله‌كه‌و گاورو موشریكان ئه‌یانووت: خوای گه‌وره‌ مناڵی بۆ خۆی بڕیار داوه‌و خوای گه‌وره‌ كوڕی هه‌یه‌ [ سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ ] پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ خوای گه‌وره‌ زۆر له‌وه‌ پاكتره‌ كه‌ مناڵی هه‌بێ، خوای گه‌وره‌ بێ پێویسته‌و هیچ پێویستی به‌ مناڵ نیه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نامرێ تا مناڵ جێی بگرێته‌وه‌ یان پێویستی به‌یارمه‌تی هه‌بێت [ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ ئیتر مناڵی بۆ چیه‌ [ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا ] ئایا ئێوه‌ كه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ ئه‌كه‌ن هیچ به‌ڵگه‌یه‌كتان پێیه‌ [ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨) ] ئایا قسه‌یه‌ك ئه‌ده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌ كه‌ هیچ زانیاریتان پێ نیه‌و له‌خۆتانه‌وه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن .

[ قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌و كه‌سانه‌ی درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستن و درۆ ئه‌ده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌ ئه‌وانه‌ ڕزگارو سه‌رفراز نابن نه‌ له‌ دونیا نه‌ له‌ قیامه‌ت.

[ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ] له‌ دونیادا له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك بۆ خۆیان ژیان به‌سه‌ربه‌رن به‌ڵام دواتر گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌ [ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) ] پاشان سزای سه‌ختیان پێ ئه‌چێژین به‌هۆی ئه‌و كوفره‌ی كه‌ ئه‌یانكردو ئه‌یانووت: خوای گه‌وره‌ مناڵی هه‌یه‌.

{بەسەرهاتی نوح پێغەمبەر –صلی الله علیه وسلم - ‌و قەومەكەی} [ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی نوح پێغه‌مبه‌ریان - صلی الله علیه وسلم - به‌سه‌ردا بخوێنه‌وه‌ [ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ ] كاتێك كه‌ به‌قه‌ومه‌كه‌ی خۆی فه‌رموو: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئه‌گه‌ر به‌لاتانه‌وه‌ قورس و زه‌حمه‌ت و گه‌وره‌یه‌ من له‌ناوتاندا بمێنمه‌وه‌و ئامۆژگاریتان بكه‌م به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ [ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ ] ئه‌وه‌ من ته‌نها پشتم به‌ خوای گه‌وره‌ به‌ستووه‌و ته‌وه‌كولم كردۆته‌ سه‌ر ئه‌و و كاره‌كانم ته‌نها به‌و سپاردووه‌ [ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ] ئێوه‌ش چیتان له‌ ده‌ست دێت بیكه‌ن، وه‌ خۆتان و ئه‌وانه‌شی كه‌ كردووتانه‌ به‌شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ كۆ ببنه‌وه‌ با سه‌رتان بخه‌ن [ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ] پاشان با كاری ئێوه‌ش ئاشكرابێت ده‌ركه‌وێت و خۆتان یه‌كلا بكه‌نه‌وه‌ [ ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ ] وه‌ چیتان له‌ده‌ست دێت كه‌ ئه‌تانه‌وێ به‌رامبه‌ر به‌ من بیكه‌ن بێ منه‌ت بن [ وَلَا تُنْظِرُونِ (٧١) ] وه‌ هیچ مۆڵه‌تێك به‌ من مه‌ده‌ن و په‌له‌ بكه‌ن ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستان دێت بیكه‌ن، (نوح پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دڵنیا بوو كه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌ری ئه‌خات بۆیه‌ گوێی به‌وان نه‌دا).

[ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر پشت بكه‌ن له‌ ئیمان هێنان به‌ من خۆ من داوای هیچ ئه‌جرو پاداشتێكم له‌ ئێوه‌ نه‌كردووه‌ [ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ ] پاداشتی من ته‌نها لای خوای گه‌وره‌یه‌و ئه‌و پاداشتم ئه‌داته‌وه‌ [ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) ] وه‌ فه‌رمانم پێكراوه‌ كه‌ من له‌ موسڵمانان بم.

[ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ ] ئه‌وان نوح پێغه‌مبه‌ریان - صلی الله علیه وسلم - به‌درۆ زانی، ئێمه‌یش نوح و ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ى له‌گه‌ڵیدا بوون هه‌موومان ڕزگار كردن له‌ناو كه‌شتیه‌كه‌دا [ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ ] وه‌ ئه‌مانمان كرد به‌ جێنشینی خه‌ڵكی و ئه‌وانی ترمان هه‌موو له‌ناوبرد [ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ] وه‌ ئه‌و كافرانه‌ى ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌یان به‌درۆزانی هه‌موومان له‌ناوئاوه‌كه‌دا غه‌رق كرد [ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) ] بزانه‌ سه‌ره‌نجامی ئه‌و كه‌سانه‌ چی بوو كه‌ ئاگادار كرانه‌وه‌و شوێنی پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌ - صلی الله علیه وسلم - نه‌كه‌وتن، ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ كافرانی قوڕه‌یش كه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌یش ئیمان نه‌هێنن سزاتان ده‌ده‌ین و له‌ناوتان ده‌به‌ین.

[ ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ ] له‌ پاش نوحیش كۆمه‌ڵێك پێغه‌مبه‌رانی ترمان نارد وه‌كو هودو صاڵح و ئیبراهیم و لوط و شوعه‌یب و جگه‌ له‌وان بۆ لای قه‌ومه‌كانی خۆیان [ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ] ئه‌مانیش به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرا و موعجیزه‌یان بۆ هێنان [ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ ] به‌ڵام ئیمانیان نه‌هێنا به‌وه‌ی كه‌ پێشتر به‌درۆیان زانیبوو [ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) ] چۆن مۆرماندا له‌سه‌ر دڵى ئه‌م كافرانه‌ به‌م شێوازه‌یش ئێمه‌ مۆر ئه‌ده‌ین به‌سه‌ر دڵی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هاوشێوه‌ى ئه‌مانه‌ سنوور ئه‌به‌زێنن له‌ كوفر كردندا (كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى سه‌خته‌ له‌ كافرانى قوڕه‌یش).

{بەسەرهاتی موسا پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم - ‌و قەومەكەی} [ ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا ] له‌ پاش ئه‌م پێغه‌مبه‌رانه‌ش موساو هارونمان نارد بۆ لای فیرعه‌ون و داروده‌سته‌و گه‌وره‌كانیان به‌ به‌ڵگه‌و موعجیزه‌، كه‌ نۆ موعجیزه‌ی پێ به‌خشیبوو [ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥) ] ئه‌وان خۆیان به‌گه‌وره‌زانی له‌ وه‌رگرتنی حه‌ق وه‌ كه‌سانێكی تاوانبار بوون.

[ فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا ] كاتێك ئه‌و حه‌قه‌ له‌ ئێمه‌وه‌ به‌وان گه‌یشت [ قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) ] وتیان: ئه‌مه‌ به‌ڕاستی سیحرێكی زۆر ئاشكرایه‌ كه‌ موسا ئه‌یكات.

[ قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا ] موسا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئایا به‌م حه‌قه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆتان هاتووه‌ پێی ئه‌ڵێن ئه‌مه‌ سیحره‌ [ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) ] له‌ كاتێكدا ساحیرو جادووگه‌ران سه‌ركه‌وتوو و سه‌رفراز نابن.

[ قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ] وتیان: ئه‌ی موسا ئایا تۆ بۆ ئه‌وه‌ هاتوویته‌ ئێمه‌ لاده‌ی له‌سه‌ر ئه‌و دین و بیروباوه‌ڕه‌ی كه‌ باوك و باپیرانی خۆمان له‌سه‌ری بینیوه‌ [ وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ مه‌به‌ستتان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ (تۆ و هارونى برات) له‌سه‌ر زه‌ویدا ببن به‌ ده‌سه‌ڵاتدار [ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) ] وه‌ ئێمه‌ باوه‌ڕ به‌ ئێوه‌ ناكه‌ین و شوێنتان ناكه‌وین.

[ وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) ] كاتێك كه‌ فیرعه‌ون موعجیزه‌كانی موسای - صلی الله علیه وسلم - بینی وایزانی سیحره‌ بۆیه‌ وتی: هه‌موو ساحیرێكی زانام بۆ كۆ بكه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - هێناویه‌تی به‌تاڵی بكه‌ینه‌وه‌ [ فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ ] كاتێك كه‌ هه‌موو ساحیره‌كانیان كۆكرده‌وه‌و هاتن.

{رووبەڕووبوونەوەی موسا پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم - ‌و جادووگەران} [ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) ] موسى - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: چیتان پێیه‌ ئێوه‌ سیحری خۆتان بكه‌ن كه‌ حه‌بل و گوریس و گۆچانه‌كانیان هه‌ڵداو سیحریان له‌ چاوی خه‌ڵكى كردو له‌ پێش چاوی خه‌ڵكی بوو به‌ مارو هه‌ژدیها.

[ فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ ] كاتێك كه‌ هه‌ڵیانداو سیحریان كرد موسا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: هه‌ر سیحرێك كه‌ ئێوه‌ هێنابێتتان خوای گه‌وره‌ پووچه‌ڵ و به‌تاڵی ئه‌كاته‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) ] به‌راستى خوای گه‌وره‌ ئیشوكاری كه‌سانی ئاشووبگێڕو گه‌نده‌ڵ سه‌ر ناخات و چاكی ناكات به‌ڵكو له‌ناوی ئه‌دات.

[ وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ موعجیزه‌و به‌ڵگه‌كانی خۆی حه‌ق جێگیرو دامه‌زراو ده‌كات وه‌ ڕوونی ئه‌كاته‌وه‌ با خراپه‌كارانیش له‌ فیرعه‌ون و شوێنكه‌وتوانی پێیان ناخۆش بێت.

[ فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ ] كه‌س ئیمانی نه‌هێنا به‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - ته‌نها هه‌ندێك له‌ نه‌وه‌ی به‌نی ئیسرائیل نه‌بێت، یاخود وتراوه‌: له‌ نه‌وه‌ی فیرعه‌ون ئیمانداره‌كه‌ی ئالی فیرعه‌ون و خێزانه‌كه‌ی فیرعه‌ون كه‌ (ئاسیا) بوو، وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ قژی كچه‌كه‌ی فیرعه‌ونى شانه‌ ئه‌كرد ئه‌مانه‌ ئیمانیان هێنا [ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ ] خه‌ڵكی نه‌یانوێرا ئیمان بێنن له‌ ترسی فیرعه‌ون و ده‌سه‌ڵاتداران نه‌وه‌كو تووشی فیتنه‌یان بكه‌ن به‌ سزادان [ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ به‌ دڵنیایى فیرعه‌ون له‌سه‌ر زه‌وی خۆی به‌گه‌وره‌ ئه‌زانی وه‌ لووتبه‌رز بوو [ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) ] وه‌ یه‌كێك بوو له‌وانه‌ی كه‌ زیادڕه‌وی كردبوو له‌ كوشتن و كوفر كردندا.

[ وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) ] موسى - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئیمانتان به‌خوای گه‌وره‌ هێناوه‌ ته‌نها پشت به‌خوای گه‌وره‌ ببه‌ستن و ته‌وه‌كول بكه‌نه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌ و كاره‌كانتان به‌خوای گه‌وره‌ بسپێرن ئه‌گه‌ر ئێوه‌ موسڵمانن خوای گه‌وره‌تان به‌سه‌.

[ فَقَالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا ] ئه‌وانیش موسڵمانان وتیان: ته‌نها پشتمان به‌خوای گه‌وره‌ به‌ست و كاری خۆمان به‌خوای گه‌وره‌ سپارد [ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) ] خوایه‌ مه‌مانكه‌ به‌ فیتنه‌ بۆ سته‌مكاران و ئه‌وان زاڵ مه‌كه‌ به‌سه‌رماندا كه‌ تووشی فیتنه‌مان بكه‌ن و له‌ دینه‌كه‌مان پاشگه‌زمان بكه‌نه‌وه‌ به‌ سزادانمان وابزانن ئه‌وان له‌سه‌ر حه‌قن و ئێمه‌ له‌سه‌ر باتڵین بۆیه‌ زاڵ بوونه‌ به‌سه‌رماندا، یاخود خۆت سزامان مه‌ده‌ وابزانن ئه‌وان له‌سه‌ر حه‌قن و ئێمه‌ له‌سه‌ر باتڵین بۆیه‌ تۆ سزات داوین.

[ وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٨٦) ] وه‌ به‌ڕه‌حمه‌تی خۆت ڕزگارمان بكه‌ له‌م كه‌سه‌ كافرانه‌.

[ وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ ] خوای گه‌وره‌ وه‌حی بۆ موسى و هارونی برای نارد [ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً ] له‌ میصر بۆ قه‌ومه‌كه‌ی خۆتان ماڵ دروست بكه‌ن و ماڵه‌كانتان بكه‌ن به‌ مزگه‌وت و ڕووی بكه‌ن له‌ قیبله‌ كه‌ (بیت المقدس) بووه‌، یاخود وتراوه‌: كه‌عبه‌ی پیرۆز بووه‌، چونكه‌ له‌ فیرعه‌ون ده‌ترسان فه‌رمانیان پێكرا له‌ ماڵه‌كانیان نوێژ و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن، یان كاتێك كه‌ به‌لآو سزایان سه‌خت بوو فه‌رمانیان پێ كرا به‌ نوێژ كردن چونكه‌ دڵنه‌واییه‌و هۆكاره‌ بۆ لابردنى به‌ڵاو غه‌م و خه‌فه‌ت [ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧) ] وه‌ نوێژه‌كانتان بكه‌ن وه‌ موژده‌ بده‌ به‌ باوه‌ڕداران به‌پاداشتى زۆرو سه‌ركه‌وتنى نزیك.

{موسا پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم - دوعا لە فیرعەون‌و دارو دەستەكەی دەكات} [ وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ ] كاتێك كه‌ فیرعه‌ون و ده‌سه‌ڵاتدارانى حه‌قیان وه‌رنه‌گرت و به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر كوفرو سته‌م و تاوان موسا - صلی الله علیه وسلم - دوعاى لێكردن و فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار تۆ جوانی و ماڵی دونیات به‌ فیرعه‌ون و ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌خشیووه‌ له‌ هه‌موو شتێك كه‌ به‌هۆی ئه‌م جوانی و ماڵه‌وه‌ له‌ ژیانی دونیادا خه‌ڵكیان ئاوا گومڕا كردووه‌و له‌ ڕێگای ڕاستی تۆ خه‌ڵكیان لاداوه‌و زاڵ بوونه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا، یاخود خه‌ڵكى پێیان ده‌خه‌ڵه‌تێت واده‌زانن تۆ خۆشت ده‌وێن بۆیه‌ دونیات پێ به‌خشیوون [ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا ] خوایه‌ ماڵیان له‌ناو بده‌ (خواى گه‌وره‌ سه‌روه‌ت و سامانى كردنه‌ به‌رد) وه‌ دڵیان توند بكه‌ و مۆرى لێبده‌ كه‌ حه‌ق وه‌رنه‌گرێت و بۆ ئیمان نه‌كرێته‌وه‌و ئیمان نه‌هێنن [ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٨٨) ] تا سزای به‌ئێش و ئازاری تۆ نه‌بینن كه‌ ئه‌و كاته‌یش ئیمان سوودی نیه.

[ قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ى موسى و هارون ئه‌وه‌ دوعای هه‌ردووكتانم قه‌بووڵ كرد، كه‌ موسا دوعای ئه‌كردو هارون ئامینی ئه‌كرد، (ئامینیش به‌ دوعا حسابه‌ بۆیه‌ نوێژخوێن له‌ پاش ئیمام ئامین بكات وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ خۆى فاتیحه‌ى خوێند بێت) [ فَاسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩) ] ئێوه‌ دامه‌زراو بن له‌سه‌ر دین وه‌ شوێن ڕێچكه‌و ڕێبازی ئه‌و كه‌سه‌ نه‌زان و نه‌فامانه‌ مه‌كه‌ون.

{فیرعەون ئیمانی هێنا بەڵام سودی پێ‌ نەگەیاند} [ وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ ] به‌نی ئیسرائیلمان له‌ ده‌ریاكه‌ په‌ڕانده‌وه‌ بۆ وشكانی [ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا ] فیرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانی شوێنیان كه‌وتن وه‌كو زوڵم و سته‌م و دژایه‌تی كردن و ده‌ستدرێژی كردنه‌ سه‌ریان [ حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ ] تا فیرعه‌ونیش چووه‌ ناو ئاوه‌كه‌ كه‌ پێشتر له‌ سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)و سووره‌ته‌كانی تر باسمان كرد كه‌ خوای گه‌وره‌ دوانزه‌ ڕێگای وشكانی بۆ موساو موسڵمانان كرده‌وه‌و په‌ڕینه‌ ئه‌وبه‌ره‌وه‌ كاتێك كه‌ فیرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانی به‌و ڕێگا وشكانیانه‌ ڕۆیشتن خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی كرد ئاوه‌كه‌ یه‌كیگرته‌وه‌و هه‌موویانى له‌ناو ئاوه‌كه‌ غه‌رق و نوقم كرد كه‌ له‌ رۆژى عاشورادا بوو [ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) ] له‌و كاته‌دا فیرعه‌ون زانی ته‌واو غه‌رق ئه‌بێ وتی: ئیمانم هێنا به‌و خوایه‌ی كه‌ به‌نی ئیسرائیل ئیمانیان پێ هێنا كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ ته‌نها ئه‌و خوایه‌ نه‌بێ كه‌ به‌نی ئیسرائیل ئیمانیان پێی هێناوه‌ وه‌ من ته‌سلیمی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ بوومه‌و منیش یه‌كێكم له‌ موسڵمانان.

[ آلْآنَ ] خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى: به‌ڵام ئێستا ئیمان دێنی كه‌ ئیمان سوودت پێ ناگه‌یه‌نێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕوح گه‌یشته‌ غه‌رغه‌ره‌ ئیمان سوودی نیه‌، جبریلیش به‌ باڵه‌كانی قوڕی ئه‌كرده‌ ناو ده‌می فیرعه‌ونه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زوو گیانی ده‌رچێ و فریای ئیمان هێنان نه‌كه‌وێ [ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) ] وه‌ پێشتر تۆ سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ت ئه‌كرد وه‌ تۆ كه‌سێكی گه‌نده‌لأ و ئاشووبگێڕ بوویت و خراپه‌ت ئه‌نایه‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌وی.

[ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ] ئه‌مڕۆ لاشه‌ی تۆ ئه‌پارێزین به‌بێ گیان، كه‌ به‌نو ئیسرائیل گومانیان هه‌بوو له‌ مردنی فیرعه‌ون خوای گه‌وره‌ لاشه‌ی به‌بێ ڕوح فڕێ دایه‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌ریاكه‌ له‌ شوێنێكی به‌رزدا به‌ مردوویی تا هه‌موویان بینیان وه‌ دڵنیا بوون كه‌ فیرعه‌ون مردووه‌ [ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً ] وه‌ تا بۆ ئوممه‌تانی دواتریش ببیت به‌ په‌ندو عیبره‌ت كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ر كه‌سێك لووتبه‌رزی بكات چی به‌سه‌ر دێنێت [ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ (٩٢) ] وه‌ زۆرێك له‌ خه‌ڵكی بێئاگان له‌ ئایه‌ت و نیشانه‌كانی ئێمه‌و په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌رناگرن.

[ وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ ] وه‌ ئێمه‌ به‌نو ئیسرائیلمان جێگیرو جێنشین كرد له‌ شوێنێكی چاكدا كه‌ (بیت المقدس) بوو، یاخود (میصر) بووه‌ [ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ] وه‌ له‌ هه‌موو خواردنێكی پاك و به‌تام و چێژمان پێی به‌خشین [ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ ] وه‌ جیاوازی نه‌كه‌وته‌ نێوانیان تا زانیاریان پێ گه‌یشت (واته‌: ته‌ورات) وه‌ حوكمه‌كانیان زانی، یاخود تا قورئان هات ئه‌و كاته‌ ئیختیلاف كه‌وته‌ نێوانیانه‌وه‌ هه‌ندێكیان ئیمانیان به‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - هێنا وه‌ هه‌ندێكیان ئیمانیان نه‌هێنا [ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) ] به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارت خۆی له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا بڕیار له‌ نێوانیاندا ئه‌دا له‌و شته‌ی كه‌ جیاوازی كه‌وتۆته‌ نێوانیانه‌وه‌ كێ له‌سه‌ر حه‌قه‌و كێ له‌سه‌ر باتڵه‌.

[ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر تۆ گومانت هه‌یه‌ له‌و وه‌حیه‌ی كه‌ بۆمان دابه‌زاندوویت (هه‌رچه‌نده‌ گومانى نه‌بووه‌ به‌ڵام بۆ ئوممه‌ته‌كه‌یه‌تى تا بزانن سیفه‌تى پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان - صلی الله علیه وسلم - له‌كتابه‌ ئاسمانیه‌كانى تریشدا باس كراوه‌) ئه‌وه‌ بۆ دڵنه‌وایی پرسیار له‌و كه‌سانه‌ بكه‌ كه‌ له‌ پێش تۆدا كتابیان ئه‌خوێنده‌وه‌، واته‌: ئه‌هلی كتاب ئه‌وانه‌ی كه‌ موسڵمان بوونه‌ وه‌كو (عبدالله¬ی كوڕی سه‌لام) و ئه‌وان كه‌ ئه‌زانن سیفه‌تی تۆ له‌ ته‌وراتیشدا هاتووه‌ [ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ] به‌ دڵنیایى له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ حه‌قت بۆ هاتووه‌و هیچ گومانێكی تیا نیه‌ [ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٩٤) ] وه‌ تۆ له‌و كه‌سانه‌ مه‌به‌ كه‌ گومانیان هه‌یه‌، (پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - هیچ گومانێكی نه‌بووه‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ بۆ دامه‌زراوی باوه‌ڕدارانه‌).

[ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ ] وه‌ له‌و كه‌سانه‌ مه‌به‌ كه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌یان به‌درۆ زانیوه‌ [ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٩٥) ] دوایی تۆ ئه‌بیته‌ كه‌سێكی زه‌ره‌رمه‌ند، (پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - له‌و كه‌سانه‌ نه‌بووه‌ كه‌ ئایه‌تی خوای گه‌وره‌ی به‌درۆ زانیبێ به‌ڵكو بۆ خه‌ڵكییه‌).

[ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ بڕیاری خوای گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا جێبه‌جێ بووه‌ كه‌ له‌سه‌ر كوفر به‌رده‌وام بوونه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری پێیه‌ ئه‌وانه‌ ئیمان ناهێنن.

[ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ ] ئه‌گه‌ر هه‌موو نیشانه‌یه‌كیان بۆ بێت سوودی بۆ ئه‌وان نیه‌و ئیمان ناهێنن [ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٩٧) ] تا سزای به‌ئێش و ئازاری خوای گه‌وره‌یان پێ ئه‌گات ئه‌و كاته‌ش وه‌كو فیرعه‌ون ئیمان هێنان سوودیان پێ ناگه‌یه‌نێ.

{سزا لەسەر قەومی یونس پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم – لابرا} [ فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا ] خه‌ڵكی هیچ دێیه‌ك ئیمان سوودی پێ نه‌گه‌یاندن ته‌نها قه‌ومی یونس - صلی الله علیه وسلم - نه‌بێت كه‌ له‌ نه‌ینه‌وا بوون، كاتێك كه‌ ئیمانیان هێنا پێش ئه‌وه‌ی سزای خوای گه‌وره‌ بێت و نیشانه‌كانیان بینی ته‌وبه‌یان كرد وه‌ خوای گه‌وره‌ ڕاستگۆیی ئه‌وانی زانی له‌ ته‌وبه‌كردندا [ كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] خوای گه‌وره‌ له‌ ژیانی دونیادا سزای سه‌رشۆڕی و ریسوایی له‌سه‌ر لابردن، وه‌ وتراوه‌ سزاى قیامه‌تیشیان له‌سه‌ر لاچوو چونكه‌ باوه‌ڕیان هێنا [ وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (٩٨) ] وه‌ تا ماوه‌یه‌كی دیاریكراوی تر له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی ژیاندیانم.

[ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ (ویستی كه‌ونی) ئه‌وا هه‌مووی خه‌ڵكی سه‌ر ڕووی زه‌وی ئیمانی ئه‌هێنا به‌ڵام خوای گه‌وره‌ خه‌ڵكی تاقی ئه‌كاته‌وه‌ [ أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا تۆ ئه‌ته‌وێ به‌زۆر خه‌ڵكى موسڵمان بكه‌ی ئه‌مه‌ توانای تۆ نیه‌و ئیشی تۆ نیه‌.

[ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ هیچ كه‌سێك ئیمان ناهێنێ ئیلا به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ نه‌بێت [ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سزاو گومڕایى دائه‌به‌زێنێته‌ سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ عه‌قڵیان نیه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رناگرن له‌ ئایه‌ته‌كان.

[ قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: بیر بكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رگرن له‌وه‌ی كه‌ له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ كه‌ هه‌مووی به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایی و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خواى گه‌وره‌ [ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١) ] به‌ڵام كه‌سانێك كه‌ ئیمان ناهێنن نه‌ نیشانه‌كان و نه‌ موعجیزه‌كان و نه‌ پێغه‌مبه‌ران كه‌ ئاگاداریان ئه‌كه‌نه‌وه‌ هیچ سوودیان پێ ناگه‌یه‌نن.

[ فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ ] ئایا ئه‌م كافرانه‌ی سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - چاوه‌ڕێی چ شتێكیانه‌ ته‌نها وه‌ك ئه‌و سزایانه‌ نه‌بێ كه‌ خوای گه‌وره‌ سزای ئوممه‌تانی پێشتری داوه‌ له‌ دونیادا [ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: چاوه‌ڕێى به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ بن منیش له‌گه‌ڵ ئێوه‌ چاوه‌ڕێ ئه‌كه‌م.

{ خوای گەورە بە حەقی داناوە لەسەر خۆی باوەڕداران سەربخات} [ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا ] پاشان كافران له‌ناو ئه‌ده‌ین وه‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆمان و - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕداران ڕزگار ئه‌كه‌ین [ كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) ] خوای گه‌وره‌ به‌حه‌قی داناوه‌ له‌سه‌ر خۆی كه‌ باوه‌ڕداران ڕزگار بكات له‌ سزا له‌ كاتێك كه‌ سزای كافران ئه‌دات.

[ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئه‌ی خه‌ڵكی ئه‌گه‌ر ئێوه‌ گومانتان هه‌یه‌ له‌ دینه‌كه‌ی من كه‌ به‌تاك په‌رستنی خوای گه‌وره‌یه‌ [ فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] ئه‌وه‌ من ئه‌و كه‌سانه‌ ناپه‌رستم كه‌ ئێوه‌ له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ ئه‌یانپه‌رستن [ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ ] به‌ڵام من عیباده‌تی ئه‌و خوایه‌ ئه‌كه‌م كه‌ ئێوه‌ ئه‌مرێنێت و مردنی ئێوه‌ به‌ده‌ست ئه‌وه‌ وه‌ سزاتان ئه‌دات [ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) ] وه‌ من فه‌رمانم پێكراوه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ له‌ باوه‌ڕداران بم.

[ وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ له‌سه‌ر دین دامه‌زراو و جێگیربه‌و له‌ شیرك لاده‌ بۆ ته‌وحید [ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) ] وه‌ تۆ له‌و كه‌سانه‌ مه‌به‌ كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌ده‌ن.

[ وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ ] وه‌ تۆ دوعا مه‌كه‌و مه‌پاڕێره‌وه‌ له‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ له‌و كه‌س و شتانه‌ی كه‌ نه‌ سوودت پێ ئه‌گه‌یه‌نن نه‌ زیان چونكه‌ سوودو زیان ته‌نها به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ فَإِنْ فَعَلْتَ ] ئه‌گه‌ر دوعا بكه‌ی له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ [ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) ] ئه‌وه‌ تۆ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زوڵمیان له‌ خۆیان كردووه‌، یاخود له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ موشریكن (الظَّالِمِينَ) واته‌: موشریكین ئه‌وانه‌ی كه‌ دوعا ئه‌كه‌ن له‌ دارو به‌ردو مردوو.

[ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ بیه‌وێ تووشی زیانێكت بكات ئه‌وا كه‌س ناتوانێ ئه‌و زیانه‌ت له‌سه‌ر لابه‌رێت ته‌نها خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێت [ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ بیه‌وێ تووشی خه‌یرو چاكه‌یه‌كت بكات [ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ ] ئه‌وا كه‌س ناتوانێ ئه‌و فه‌زڵه‌ی خوای گه‌وره‌ت له‌سه‌ر لابه‌رێ و بیگه‌ڕێنێته‌وه‌ [ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ] خوای گه‌وره‌ خێرو فه‌زڵی خۆی تووشی هه‌ر كه‌سێك ده‌كات له‌ به‌نده‌كانی كه‌ ویستی لێ بێت [ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: ئه‌ی خه‌ڵكی ئه‌وه‌ حه‌قێكتان له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆ هاتووه‌ كه‌ قورئانه‌ [ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ] جا هه‌ر كه‌سێك هیدایه‌ت وه‌ربگرێ ئه‌وا سووده‌كه‌ی بۆ خۆیه‌تی [ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش گومڕا بێت و له‌ ڕێگای ڕاست لادات ئه‌وا زه‌ره‌رو زیانی ته‌نها بۆ خۆیه‌تی و زه‌ره‌ر به‌ خوای گه‌وره‌ ناگه‌یه‌نێ [ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) ] وه‌ منیش پارێزه‌ر نیم بتوانم ئیشی ئێوه‌ بپارێزم، یان هیداتتان بده‌م به‌ڵكو ته‌نها موژده‌ده‌رو ترسێنه‌رو راگه‌یه‌نه‌رم و حه‌قم بۆ هێناون.

[ وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ شوێنی ئه‌و وه‌حیه‌ بكه‌وه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی ناردوویت [ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ ] وه‌ ئارام بگره‌ تا خوای گه‌وره‌ خۆی بڕیار ئه‌دات له‌ نێوان تۆو كافراندا له‌ دونیاو قیامه‌ت [ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (١٠٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ باشترین و دادپه‌روه‌رترین حاكم و دادوه‌ره‌، والله أعلم.

سووڕه‌تی (هود - صلی الله علیه وسلم - ) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٢٣) ئایه‌ته‌ ئیمامى ئه‌بو به‌كر فه‌رمووى ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - پیر بوویت، فه‌رمووى: (سوره‌تى هود والواقعة والمرسلات وعم يتساءلون وإذا الشمس كورت پیریان كردم) (صحیح الجامع). بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الر ] سه‌باره‌ت به‌و پیتانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزدا هاتوون له‌ سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسمان كرد [ كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ] ئه‌م كتابه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ كتابێكه‌ ئایه‌ته‌كانی موحكه‌مه‌و هیچ كه‌موكوڕیه‌كی تیا نیه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ته‌ورات و ئینجیل و كتێبه‌كانی تره‌وه‌ كه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌و ده‌ستكارى كراوه‌ [ ثُمَّ فُصِّلَتْ ] پاشان هه‌موو شته‌كانى به‌ درێژی تیادا باسكراوه‌و روونكراوه‌ته‌وه‌ [ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ (١) ] له‌لایه‌ن خوایه‌ك كه‌ زۆر كاربه‌جێ و زانایه‌و زانیاریه‌كی وردی هه‌یه‌.

[ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ ] هه‌ر له‌و كتابه‌دا هاتووه‌، یاخود ئه‌م قورئانه‌ بۆ ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ گرنگترین شت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ عیباده‌تی هیچ كه‌سێك نه‌كه‌ن ته‌نها خوای گه‌وره‌ نه‌بێت [ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ (٢) ] من بۆ ئێوه‌ ترسێنه‌رێكم ئه‌تانترسێنم به‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن، وه‌ موژده‌تان ئه‌ده‌مێ به‌ به‌هه‌شت و ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

{داوای لێخۆشبوون كردن لە خوا هۆكاری خۆشگوزەرانییە} [ وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ] وه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ په‌روه‌ردگارتان بكه‌ن له‌ تاوانه‌كانى پێشووتان [ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ] پاشان ته‌وبه‌ بكه‌ن و بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌و خۆتان بپارێزن له‌ داهاتوودا [ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ ژیانێكی خۆش و به‌خته‌وه‌ر ئه‌تانژێنێ له‌ ڕزق و ڕۆزی فراوان تا كاتی دیاریكراوی خۆتان كه‌ مردنه‌ [ وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ ] وه‌ هه‌موو كه‌سێك كه‌ خاوه‌ن فه‌زڵ و چاكه‌ بێت خوای گه‌وره‌ فه‌زڵی خۆی پێ ئه‌به‌خشێ له‌ دونیاو دواڕۆژدا [ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ (٣) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر پشت هه‌ڵبكه‌ن له‌ شوێنكه‌وتنی قورئانی پیرۆزو خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ من له‌ ئێوه‌ ئه‌ترسێم كه‌ سزای ڕۆژێكی زۆر گه‌وره‌ بتانگرێته‌وه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته.

[ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ ] له‌ پاش مردنیش گه‌ڕانه‌وه‌تان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ ] كافران و بێباوه‌ڕان سینگی خۆیان ده‌رئه‌په‌ڕاندو سه‌ریان شۆڕ ئه‌كرده‌ بان سینگیان بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بشارنه‌وه‌و نه‌یانبینێت بۆ ئه‌وه‌ی بانگیان نه‌كات بۆ ئیمان هێنان، یان به‌ گومانى خۆیان بۆ ئه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ نه‌یانبینێت له‌ نه‌زانیاندا، یان له‌ رق لێبوونیان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - [ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ] (ئیبنو عه‌بباس) ده‌فه‌رمێت: هه‌ندێك له‌ هاوه‌ڵان پێیان ناخۆش بوو له‌ كاتى سه‌رئاو كردن یان جیماع كردن به‌ رووتى پشت له‌ ئاسمان بكه‌ن خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: كاتێك كه‌ به‌ پۆشاكه‌كانیان خۆیان دائه‌پۆشن، یان كاتێك كه‌ سینگیان ده‌رئه‌په‌ڕێنن و قسه‌ی خراپ له‌ دڵیاندا ئه‌شارنه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئاگای له‌ نهێنی و ئاشكرای ئه‌وان هه‌یه‌ [ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٥) ] به‌راستى خوای گه‌وره‌ زانایه‌ به‌و دڵه‌ی كه‌ له‌ ناو سینگه‌كاندایه‌ هه‌رچیه‌كی تیا بشارنه‌وه‌.

{ خوای گەورە رزق‌و رۆزی هەموو گیانلەبەران دەدات} [ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا ] وه‌ هیچ ئاژه‌ڵێك له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی نیه‌ ئیلا ڕزق و ڕۆزی له‌سه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ و ڕزق و ڕۆزی هه‌موویان ئه‌دات [ وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا ] وه‌ شوێنی نیشته‌جێ بوونیان له‌ناو ره‌حم، یان له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌زانێ، وه‌ ئه‌و شوێنه‌یش ده‌زانێت كه‌ ئه‌چنه‌ ناوی و بۆی ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ كه‌ مردنه‌ [ كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦) ] هه‌موو ئه‌م شتانه‌ له‌ كتابێكی ئاشكرادا تۆمار كراوه‌ كه‌ (لوح المحفوظ)ه.

[ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی له‌ماوه‌ی شه‌ش ڕۆژدا دروست كرد [ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ ] وه‌ پێش دروست كردنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی عه‌رشی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئاو بوو (له‌به‌ر به‌رزى ناو نراوه‌ به‌ عه‌رش) [ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ] تا تاقیتان بكاته‌وه‌ بزانێ كامتان باشترین كرده‌وه‌ ئه‌كه‌ن، كه‌ باشترین كرده‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بێت و بیدعه‌ نه‌بێت، وه‌ ئیخلاص و دڵسۆزی تیابێ و نیه‌تت پاك بێت بۆ خواو بۆ ریات نه‌بێت، (ده‌فه‌رمێت كامتان كرده‌وه‌كانى چاكتره‌ نافه‌رمێت زۆرتره‌، ئه‌گه‌ر كرده‌وه‌ یه‌كێك له‌م دوو مه‌رجه‌ى تیادا نه‌بێت به‌ كرده‌وه‌ى چاك دانانرێت و خواى گه‌وره‌ قه‌بوڵى ناكات و وه‌ریناگرێت) [ وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر پێیان بڵێیت ئێوه‌ له‌ پاش مردن به‌دڵنیایی زیندوو ئه‌كرێنه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت [ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٧) ] به‌ دڵنیایی كافران و بێباوه‌ڕان ئه‌ڵێن: ئه‌مه‌ ته‌نها سیحرو جادوویه‌كی ئاشكرایه‌.

{ ماناكانى (أمة) له‌ قورئاندا} [ وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ سزایان دوا بخه‌ین تا كاتێكی دیاریكراو [ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ ] ئه‌و كاته‌ پرسیار ئه‌كه‌ن و په‌له‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌ڵێن: ئه‌وه‌ بۆ سزای خوای گه‌وره‌ دانابه‌زێته‌ سه‌رمان چی ڕێگری لێ كردووه‌ [ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ ] با بزانن ڕۆژێك كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ دێت له‌سه‌ر ئه‌وان لاناچێ وه‌ تووشیان ئه‌بێت [ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨) ] وه‌ ئه‌و سزایه‌ى كه‌ په‌له‌یان لێ ئه‌كرد و گاڵته‌یان پێ ئه‌كرد ئه‌یانگرێته‌وه‌، (أُمَّة) له‌قورئانى پیرۆزدا به‌ چه‌ند مانایه‌ك هاتووه‌ له‌وانه‌: (كاتى دیاریكراو) وه‌كو ئه‌م ئایه‌ته‌، وه‌ له‌ سوره‌تى (يوسف/ ٤٥) [ وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ] ، وه‌ به‌ماناى (پێشه‌واو ئیمام) هاتووه‌ وه‌كو له‌ سوره‌تى (النحل/ ١٢٠) [ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً ] ، وه‌ به‌ ماناى (دین) هاتووه‌ وه‌كو له‌ سوره‌تى (الزخرف/ ٢٣) [ إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ ]، وه‌ به‌ماناى جه‌ماعه‌ت و كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكێك هاتووه‌ وه‌كو له‌ سوره‌تى (القصص/ ٢٣) [ وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ].

[ وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ڕه‌حمه‌ت و نازو نیعمه‌تێك به‌ مرۆڤ ببه‌خشین و دواتر لێی بسه‌نینه‌وه‌ [ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ (٩) ] به‌ دڵنیایى مرۆڤ زۆر بێ ئومێده‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ وه‌ زۆر كوفرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ ده‌كات و نیعمه‌ته‌كانی پێشتر له‌بیر ده‌كات.

[ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر بێتوو له‌ دوای ناخۆشی و ژیانی ته‌نگ و ته‌سك و نه‌خۆشى و فه‌قیرى و هه‌ژارى نیعمه‌تی خۆمانی پێ ببه‌خشین و دواتر له‌شی ساغ بكه‌ین و ڕزق و ڕۆزی زۆری پێ ببه‌خشین [ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي ] به‌ دڵنیایی ئه‌ڵێ: ئه‌وه‌ هه‌رچی خراپه‌و به‌ڵاو موسیبه‌ت و ناخۆشی هه‌بوو ڕۆییشت و له‌سه‌رم لاچوو به‌بێ ئه‌وه‌ی شوكری خوای گه‌وره‌ بكات [ إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠) ] وه‌ زۆر خۆشحاڵه‌ و فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ئه‌كات به‌بێ ئه‌وه‌ی شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ی له‌سه‌ر بكات.

[ إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] ته‌نها كه‌سانێك نه‌بێت كه‌ ئارامگرن له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌داو شوكری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن وه‌ كرده‌وه‌ی چاك ئه‌كه‌ن [ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١١) ] ئا ئه‌مانه‌ لێخۆشبوونی خوای گه‌وره‌ بۆ تاوانه‌كانیان هه‌یه‌، وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌.

[ فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ ] له‌وانه‌یه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - هه‌ندێك له‌و شته‌ی كه‌ به‌ وه‌حی بۆت دائه‌به‌زێ وازی لێ بێنی له‌به‌ر قسه‌و هه‌واو ئاره‌زووی كافران [ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ ] یان دڵت پێی ته‌نگ بێ له‌ ترسی ئه‌واندا نه‌وه‌كو گله‌یت لێ بكه‌ن و ئیمان نه‌هێنن [ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ] كاتێك كه‌ ئه‌وان به‌ تۆ ئه‌ڵێن: ئه‌گه‌ر تۆ پێغه‌مبه‌ری خوای - صلی الله علیه وسلم - بۆچی كه‌نزو زێڕو زیوت له‌ ئاسمانه‌وه‌ بۆ دانابه‌زێت [ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ ] یان بۆچی فریشته‌یه‌ك له‌گه‌ڵتدا نایات ڕاستێتی تۆمان پێ بڵێ [ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ته‌نها ترسێنه‌رو ئاگاداركه‌ره‌وه‌ی ئاگاداریان بكه‌وه‌و گوێ به‌ قسه‌ی ئه‌وان مه‌ده‌ [ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئاگای له‌ هه‌موو شتێك هه‌یه‌و كاره‌كانی خۆت ته‌نها به‌خوای گه‌وره‌ بسپێره‌.

{ قورئان تەحەددای كافران دەكات} [ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ] یاخود ئه‌ڵێن: ئه‌م قورئانه‌ت له‌لایه‌ن خۆته‌وه‌ هه‌ڵبه‌ستووه‌و قسه‌ی خوای گه‌وره‌ نیه‌ [ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كه‌ن ئێوه‌ش ده‌ سووره‌ت هاوشێوه‌ی قورئان بێنن [ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٣) ] وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كێیشتان مه‌به‌سته‌ له‌ دۆسته‌كانی خۆتان بانگیان بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی یارمه‌تیتان بده‌ن له‌سه‌ر هێنانه‌وه‌ی ده‌ سووره‌تی بچووك وه‌كو سووره‌ته‌كانی قورئان ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن له‌وه‌ی كه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌م قورئانه‌ كه‌لام و فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌ نیه‌و قسه‌ی منه‌.

[ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ ] ئه‌گه‌ر ئه‌م شته‌یان نه‌كردو وه‌ڵامیان نه‌دایته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توانایان نیه‌و هه‌رگیز قسه‌ى مرۆڤـ وه‌كو قسه‌ى خواى گه‌وره‌ نابێت، هه‌روه‌كو چۆن هیچ كه‌س له‌ خواى گه‌وره‌ ناچێت به‌ هه‌مان شێوه‌ قسه‌ى هیچ كه‌سێكیش له‌ قسه‌ى خواى گه‌وره‌ ناچێت بۆیه‌ تا ئێستا نه‌یانتوانیوه‌ ته‌نها سوره‌تێكى بچوكى هاوشێوه‌ى قورئان بێننه‌وه‌و تارۆژى قیامه‌تیش ناتوانن [ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ ] ئه‌وه‌ ئه‌ی باوه‌ڕداران بزانن و یه‌قینتان هه‌بێ كه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ به‌ زانیاری خوای گه‌وره‌ دابه‌زیوه‌و خوای گه‌وره‌ ئاگای لێیه‌ [ وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] وه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله [ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٤) ] ئایا ئێوه‌ جێگیرو به‌رده‌وامن له‌سه‌ر ئیسلام، واته‌: به‌رده‌وام بن و گوێ به‌ قسه‌ی كافران مه‌ده‌ن.

[ مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا ] هه‌ر كه‌سێك كه‌ له‌ دونیادا ئه‌ژێ مه‌به‌ستی ته‌نها ڕازاوه‌یی و جوانی ژیانی دونیا بێت و بۆ دونیا بژێ [ نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا ] ئه‌وا كرده‌وه‌كانیان به‌ته‌واوی پێ ئه‌ده‌ین و دونیایان بۆ ئه‌ڕازێنینه‌وه‌و ده‌ستیان ئه‌خه‌ین [ وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ (١٥) ] وه‌ له‌ دونیادا وایان لێ ئه‌كه‌ین كه‌ هیچ شتێكیان كه‌م نه‌بێ له‌ ڕزق و ڕۆزی و له‌ش ساغی و هێمنی و ئارامی، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر جوله‌كه‌و گاور دابه‌زیوه‌، وه‌ وتراوه‌ له‌سه‌ر ریابازه‌كان دابه‌زیووه‌.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ ] به‌ڵام ئه‌م كه‌سانه‌ له‌ ڕۆژی دوایی جگه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خ هیچ شتێكی تریان بۆ نیه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان بۆ دونیا ژیاون و قیامه‌تیان نه‌وویستووه‌ [ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٦) ] وه‌ ئه‌گه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی چاكیشیان كردبێت بۆ مه‌به‌ستی دونیاو ناوبانگ هه‌مووی به‌تاڵ و پووچه‌ڵ ئه‌بێته‌وه‌.

[ أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ ] ئایا ئه‌گه‌ر كه‌سێك له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرا بێ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌، یاخود له‌سه‌ر فیتره‌تى پاك بێت (مه‌به‌ست پێى پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ، یاخود باوه‌ڕدارانه‌)، وه‌ قورئان بخوێنێ، وه‌ شایه‌ت بێت له‌سه‌ری به‌ موعجیزه‌و به‌ڵگه‌، یاخود كتابه‌كانی پێشتر شایه‌تی بۆ دابێ وه‌كو ته‌ورات و ئینجیل [ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى ] وه‌ پێشتریش كتابی موسى - صلی الله علیه وسلم - شایه‌تی بۆ پێغه‌مبه‌ری خوا دابێت [ إِمَامًا وَرَحْمَةً ] كه‌ ئه‌و كتابه‌ش له‌ كاتی خۆی پێشه‌واو ڕه‌حمه‌ت بووه‌ بۆ خه‌ڵك و خه‌ڵكى شوێنی كه‌وتوون [ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ] ئا ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌ له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكران ئه‌وانه‌ ئیمان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا دێنن - صلی الله علیه وسلم - [ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش له‌ حیزبه‌كان له‌ ئه‌هلی مه‌ككه‌و غه‌یری ئه‌وان له‌ دینه‌كانی تر كوفر بكه‌ن به‌ قورئان و پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - ئیمانی پێ نه‌هێنن [ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ ] ئه‌وا مه‌وعیدی ئه‌وان ئاگری دۆزه‌خه‌ [ فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ هیچ گومانت له‌ قورئاندا نه‌بێ یان له‌و وه‌عدو به‌ڵێنانه‌ نه‌بێ، (هه‌رچه‌نده‌ پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - هیچ گومانى نه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ رێنماییه‌ بۆ باوه‌ڕداران) [ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ] ئه‌مه‌ حه‌قێكه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (١٧) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئیمان ناهێنن له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرادا.

[ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا ] كێ هه‌یه‌ زاڵمتر واته‌: هیچ كه‌سێك سته‌مكارتر نیه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ درۆ هه‌ڵئه‌به‌ستن بۆ خوای گه‌وره‌و به‌ناو خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن [ أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ ] ئا ئه‌مانه‌ رووبه‌ڕووی خوای گه‌وره‌ ئه‌كرێنه‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت و خوای گه‌وره‌ موحاسه‌به‌یان ده‌كات [ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ ] وه‌ هه‌موو شایه‌ته‌كان له‌ مه‌لائیكه‌ت و پێغه‌مبه‌ران و زانایان ئه‌ڵێن: ئا ئه‌مانه‌ بوون كه‌ له‌ دونیادا درۆیان بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ست و درۆیان ئه‌دایه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌و ئه‌یانووت: مه‌لائیكه‌ت كچی خوایه‌، یان عیسى كوڕی خوایه‌، یان ئه‌مانه‌ تكامان بۆ ئه‌كه‌ن لای خوای گه‌وره‌ [ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨) ] ده‌ى نه‌فره‌ت و له‌عنه‌تی خوای گه‌وره‌ له‌ سته‌مكاران بێ ئه‌وانه‌ی كه‌ درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستن و به‌ناوی خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن و درۆ ئه‌ده‌نه‌ پاڵ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌.

[ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ڕێگری ئه‌كه‌ن له‌ دینی خوای گه‌وره‌و نایه‌ڵن خه‌ڵك موسڵمان بێت [ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا ] وه‌ ئه‌یانه‌وێت و وه‌سفی دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌وه‌ی دینێكی گێڕه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكی لێ دووربخه‌نه‌وه‌، یاخود ده‌یانه‌وێت خه‌ڵكى له‌سه‌ر رێگارى خوارو گێڕ بن [ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (١٩) ] وه‌ ئه‌وانیش بێباوه‌ڕن به‌ ڕۆژی دوایی.

[ أُولَئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ ] ئا ئه‌مانه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا ڕزگاریان نابێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ [ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ] وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ش هیچ دۆست و پشتیوانێكی تریان نیه‌ كه‌ ڕزگاریان بكات له‌ سزای خوای گه‌وره‌ یان سزای خوای گه‌وره‌یان له‌سه‌ر بگه‌ڕێنێته‌وه‌ [ يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ ] سزای ئه‌مانه‌ چه‌ند قاتێكه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی درۆیان هه‌ڵبه‌ستووه‌ بۆ خواى گه‌وره‌و به‌ناو خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌یان كردووه‌و ڕێگریان كردووه‌ له‌ دینی خوای گه‌وره‌و ئیسلامیان وه‌سف كردووه‌ به‌وه‌ی كه‌ دینێكی ناڕێك و خراپه‌ (كافران له‌سه‌ر هه‌موو فه‌رمانێك كه‌ نه‌یانكردبێت، وه‌ له‌سه‌ر هه‌موو قه‌ده‌غه‌كراوێك كه‌ كردبێتیان سزا ده‌درێت) [ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ ] ئا ئه‌مانه‌ نه‌یانئه‌توانی گوێ له‌ حه‌ق بگرن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان له‌ ئاست حه‌قدا كه‌ڕ ئه‌كرد [ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠) ] وه‌ حه‌قیشیان نه‌ئه‌بینی و خۆیان كوێر ئه‌كرد له‌ ئاست بینینی حه‌قدا.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ] ئا ئه‌مانه‌ خۆیان دۆڕاند له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عیباده‌تی غه‌یری خوای گه‌وره‌یان كردو چوونه‌ دۆزه‌خه‌وه‌ [ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢١) ] وه‌ ئه‌و بوهتان و درۆهه‌ڵبه‌ستنانه‌یش كه‌ كردیان و شه‌ریكیان بۆ خوا دانا هه‌ر هه‌مووی ئه‌ڕوات و ئه‌فه‌وتێ و له‌ قیامه‌تدا هیچی نابیننه‌وه‌ تا فریایان بكه‌وێ.

[ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢) ] هیچ گومانی تیا نیه‌ كه‌ له‌ ڕۆژی دواییدا زه‌ره‌رمه‌ندی ڕاسته‌قینه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ن چونكه‌ به‌هه‌شتیان گۆڕیه‌وه‌ به‌ دۆزه‌خ.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌، (كرده‌وه‌ی چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت، وه‌ ئیخلاص و دڵسۆزی بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌بێت و بۆ ریاو رووبینى نه‌بێت) [ وَأَخْبَتُوا إِلَى رَبِّهِمْ ] وه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌و ملكه‌چی خوای گه‌وره‌ن [ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٣) ] ئه‌مانه‌ هاوه‌ڵی به‌هه‌شتن به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تێیدا ده‌مێننه‌وه‌.

[ مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ ] نموونه‌ی ئه‌م دوو كۆمه‌ڵه‌: باوه‌ڕداران و بێباوه‌ڕان وه‌كو كوێرو لاڵ وان كه‌ كافران كوێرن له‌ ئاستی بینینی حه‌قدا وه‌ كه‌ڕن له‌ ئاستی بیستنی حه‌قدا [ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ ] وه‌ باوه‌ڕداران حه‌ق ده‌بینن و ئه‌بیستن [ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا ] ئایا ئه‌م دوو كۆمه‌ڵه‌ یه‌كسانن [ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٢٤) ] ئایا بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگارى وه‌رناگرن و جیاكارى ناكه‌ن له‌ نێوانیاندا؟ نه‌خیر یه‌كسان نین جیاوازیه‌كی زۆر له‌ نێوان موسڵمان و كافردا هه‌یه‌ كه‌ موسڵمانان چاویشیان ئه‌بینێ و گوێشیان ئه‌بیستێ به‌ڵام ئه‌وان چاویان كوێره‌ له‌ ئاست بینینی حه‌ق وه‌ گوێشیان كه‌ڕه‌ له‌ ئاست بیستنی حه‌قدا.

{ بەسەرهاتی نوح پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم – لەگەڵ قەومەكەی} [ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ ] به‌ دڵنیایی ئێمه‌ نوح پێغه‌مبه‌رمان - صلی الله علیه وسلم - نارد بۆ لای قه‌ومه‌كه‌ی خۆی، كه‌ یه‌كه‌م پێغه‌مبه‌ر بوو خواى گه‌وره‌ ناردى بۆ ناو بت په‌رستان [ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٥) ] كه‌ پێی فه‌رموون: من ترسێنه‌رێكی ئاشكرام بۆ ئێوه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ هاتوومه‌ ئه‌تانترسێنم به‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ئیمانم پێ نه‌هێنن.

[ أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ ] كه‌ هیچ كه‌سێك نه‌په‌رستن له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌و به‌ تاك و ته‌نها خوا بپه‌رستن [ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٢٦) ] ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن و به‌رده‌وام بن له‌سه‌ر شه‌ریك دانان بۆ خواى گه‌وره‌ ئه‌وا من له‌ سزای ڕۆژێك ئه‌ترسێم له‌سه‌رتان كه‌ سزاكه‌ی زۆر به‌ ئێش و ئازاره‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌، یاخود ڕۆژی زریان و تۆفانه‌كه‌یه‌.

[ فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا ] ده‌سه‌ڵاتداره‌ كافرو بێباوه‌ڕه‌كان له‌ قه‌ومی نوح وتیان: ئه‌ی نوح - صلی الله علیه وسلم - تۆش ته‌نها مرۆڤێكی وه‌كو ئێمه‌یت و نابینین هیچ جیاواز بیت له‌ ئێمه‌ [ وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ ] وه‌ نابینین هیچ كه‌سێك شوێن تۆ كه‌وتبێ له‌ ده‌سه‌ڵاتداران و پیاوماقولان و گه‌وره‌كان ته‌نها فه‌قیرو هه‌ژاران نه‌بێ كه‌ ته‌نها بۆچوونێكی ساده‌یان هه‌یه‌و یه‌كسه‌ر شوێنت كه‌وتوون به‌ بێ بیركردنه‌وه‌ [ وَمَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ ] وه‌ نابینین ئێوه‌ هیچ فه‌زڵێكتان به‌سه‌ر ئێمه‌وه‌ هه‌بێ له‌ شتی دونیاییدا [ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ (٢٧) ] به‌ڵكو گومان ئه‌به‌ین كه‌ ئێوه‌ درۆزن بن.

[ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي ] نوح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم هه‌واڵم پێ بده‌ن كه‌ من له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرام له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌و موعجیزه‌ی بۆ ناردووم و یه‌قینم هه‌یه‌ [ وَآتَانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ ] و له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ ڕه‌حمه‌تێكی پێ به‌خشیوم كه‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌ [ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ ] به‌ڵام له‌ ئێوه‌ شاراوه‌یه‌و ئه‌و شتانه‌ نایبینن و قه‌درى نازانن [ أَنُلْزِمُكُمُوهَا وَأَنْتُمْ لَهَا كَارِهُونَ (٢٨) ] ئایا ئێمه‌ ئه‌توانین به‌زۆر ئیمان بخه‌ینه‌ دڵی ئێوه‌وه‌ له‌ كاتێك كه‌ ئێوه‌ پێتان ناخۆشه‌؟ واته‌: ناتوانین به‌زۆر موسڵمانتان بكه‌ین.

[ وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا ] وه‌ ئه‌ی قه‌ومی خۆم كاتێك كه‌ من ئه‌ڵێم موسڵمان بن له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ داوای پاره‌تان لێ ناكه‌م و بۆ ئه‌وه‌م نیه‌ كه‌ سه‌روه‌ت و سامانتان ببه‌م [ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ ] به‌ڵكو پاداشتی من ته‌نها لای خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا ] وه‌ من ناچم له‌سه‌ر داواى ئێوه‌ باوه‌ڕداران ده‌ربكه‌م و دووربخه‌مه‌وه‌ كه‌ فه‌قیرو هه‌ژارن [ إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ ] ئه‌وان ئه‌گه‌ن به‌ خوای خۆیان و پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ له‌سه‌ر ئیمان هێنانیان [ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ (٢٩) ] به‌ڵام من ئێوه‌ ئه‌بینم كه‌سانێكى زۆر نه‌زان و نه‌فامن كاتێك داوا ئه‌كه‌ن كه‌ ئه‌و فه‌قیرو هه‌ژاره‌ موسڵمانانه‌ دووربخه‌مه‌وه‌.

[ وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٣٠) ] وه‌ ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئه‌گه‌ر من ئه‌و فه‌قیرو هه‌ژاره‌ موسڵمانانه‌ ده‌ربكه‌م و دووریانبخه‌مه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ سزام ئه‌دات ئه‌و كاته‌ كێ هه‌یه‌ من بپارێزێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌؟ ئه‌ی بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌.

{ تەنانەت پێغەمبەرانیش غەیب نازانن} [ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ ] وه‌ من هه‌رگیز به‌ ئێوه‌م نه‌ووتووه‌ كه‌ خه‌زێنه‌كانی ڕزق و ڕۆزی خوای گه‌وره‌ به‌ده‌ست منه‌، یان من زانیارى غه‌یب ئه‌زانم، یان من فریشته‌م [ وَلَا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا ] وه‌ به‌و كه‌سه‌ فه‌قیرو هه‌ژاره‌ موسڵمانانه‌م نه‌ووتووه‌ خوای گه‌وره‌ خێریان پێ نابه‌خشێ و پاداشتیان ناداته‌وه‌ كه‌ ئێوه‌ به‌كه‌میان ئه‌زانن و سووكایه‌تیان پێ ئه‌كه‌ن، واته‌: خوای گه‌وره‌ تووشی خێری كردوون به‌وه‌ی ئیمانیان هێناوه‌ [ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ ] خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ چی له‌ دڵی ئه‌واندایه‌ له‌ ئیمان و دڵسۆزی و ڕاستگۆیی [ إِنِّي إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٣١) ] ئه‌گه‌ر من ئه‌وان دووربخه‌مه‌وه‌ به‌ڕاستی من كه‌سێكی سته‌مكارم، یان ئه‌گه‌ر من بڵێم خوا خێر به‌وان نابه‌خشێ و به‌ئێوه‌ی ئه‌به‌خشێ كه‌سێكی سته‌مكارم.

[ قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا ] وتیان: ئه‌ی نوح تۆ زۆر ده‌مه‌قاڵێ و مشتومڕت له‌گه‌ڵ كردین وه‌ زۆریشت وت [ فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢) ] ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ له‌ ئێمه‌ى ئه‌كه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنین خوا سزامان ئه‌دات با سزای خوای گه‌وره‌ بێت ئه‌گه‌ر تۆ له‌ ڕاستگۆیانی.

[ قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ ] نوح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومه‌كه‌م سزا به‌ده‌ست من نیه‌و هه‌ر كاتێك خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت ده‌ینێرێت [ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) ] به‌ڵام هه‌ر كاتێك خوای گه‌وره‌ سزا بنێرێ ئێوه‌ ڕزگارتان نابێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌و شوێنێك نیه‌ بۆی ڕا بكه‌ن.

[ وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ ] وه‌ چه‌ندێك من ئامۆژگاریتان بكه‌م ئامۆژگاری من بۆ ئێوه‌ سوودی نیه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌ق وه‌رناگرن وه‌ حه‌قه‌كه‌ ئاشكرایه‌، وه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ بیه‌وێ گومڕاتان بكات كه‌ ئێوه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بن و ڕێگای گومڕایی بگرنه‌ به‌ر [ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤) ] هه‌ر ئه‌و په‌روه‌ردگاری ئێوه‌یه‌و هه‌ر بۆ لای ئه‌ویش ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

[ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ] یاخود كافرانی مه‌ككه‌ ئه‌ڵێن: محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م چیرۆك و به‌سه‌رهاته‌ی نوحی هه‌ڵبه‌ستووه‌، یاخود قورئانى هه‌ڵبه‌ستووه‌ [ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر من شتێكم هه‌ڵبه‌ستبێت و له‌ خۆمه‌وه‌ بیڵێم تاوانه‌كه‌ی له‌سه‌رشانی خۆمه‌و له‌سه‌ر ئێوه‌ نیه‌ [ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) ] وه‌ من به‌ریم له‌ هه‌موو ئه‌و درۆ هه‌ڵبه‌ستن و تاوانانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن.

[ وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ ] دوای نۆ سه‌دو په‌نجا ساڵ ده‌عوه‌و بانگه‌واز خوای گه‌وره‌ وه‌حی بۆ نوح - صلی الله علیه وسلم - نارد ئه‌ی نوح له‌مه‌ودوا هیچ كه‌سێك ئیمان ناهێنێ له‌ قه‌ومه‌كه‌ت ته‌نها ئه‌وانه‌ نه‌بێ كه‌ پێشتر ئیمانیان هێناوه‌ بێئومێد به‌ له‌ ئیمان هێنانیان [ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) ] وه‌ خه‌فه‌ت مه‌خۆ له‌ كرده‌وه‌ خراپه‌كانی ئه‌وان كه‌ ئیمان ناهێنن.

{ فەرمان كرا بە نوح پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - كەشتی دروست بكات} [ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا ] وه‌ له‌ پێش چاوی ئێمه‌ و به‌ ره‌زامه‌ندى و پاراستنى ئێمه‌ كه‌شتیه‌كه‌ دروست بكه‌ [ وَوَحْيِنَا ] وه‌ به‌ وه‌حی و فه‌رمانى ئێمه‌ دروستی بكه‌ پێت ئه‌ڵێین چۆنی دروست بكه‌ به‌و شێوازه‌ [ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا ] به‌ڵام گفتوگۆم له‌گه‌ڵدا مه‌كه‌و داواى ڕزگار كردنى سته‌مكارانم لێ مه‌كه‌ [ إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) ] ئه‌وان ڕزگار نابن و هه‌موویان نوقمی ئاوه‌كه‌ ئه‌بن.

[ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ ] نوح - صلی الله علیه وسلم - ده‌ستی كرد به‌ دروست كردنی كه‌شتیه‌كه‌، وه‌ هه‌ر كۆمه‌ڵێك له‌ قه‌ومه‌كه‌ی به‌لایدا تێئه‌په‌ڕین گاڵته‌یان پێ ئه‌كردو ئه‌یانووت: نوح تۆ پێشتر پێغه‌مبه‌ر بووی ئێستا بووی به‌ دارتاش؟! یاخود ئه‌یانووت: له‌ وشكانیدا كه‌شتی دروست ئه‌كه‌ی ئایا كه‌شتی له‌ وشكانیدا ئه‌ڕوات؟! گاڵته‌یان پێ ئه‌كرد [ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ (٣٨) ] نوحیش - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ئێوه‌ گاڵته‌مان پێ بكه‌ن ئه‌وه‌ ئێمه‌ش سبه‌ینێ له‌ داهاتوو گاڵته‌ به‌ ئێوه‌ ئه‌كه‌ین كاتێك كه‌ نوقم ئه‌بن له‌ناو ئاوه‌كه‌دا.

[ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ ] ئه‌و كاته‌ ئه‌زانن كێ سزایه‌كی بۆ دێت كه‌ ڕیسوا و سه‌رشۆڕی ده‌كات له‌ دونیا [ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٩) ] وه‌ دواتریش له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا سزایه‌كی به‌رده‌وامی ده‌بێ له‌ناو ئاگری دۆزه‌خدا.

[ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ ] تا فه‌رمانی ئێمه‌ هات و سه‌ر زه‌وى هه‌مووى ئاوى لێ هه‌ڵقوڵ، وه‌ ته‌نانه‌ت ته‌نوری نان كردن هه‌مووی ئاوی لێوه‌ هه‌ڵئه‌قوڵ [ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ] وتمان: ئه‌ی نوح - صلی الله علیه وسلم - له‌ هه‌موو ئاژه‌ڵ و باڵنده‌و گیانله‌به‌رو دانه‌وێڵه‌یه‌ك جووتێك نێرو مێ¬یه‌ك هه‌ڵگره‌ بۆ ناو كه‌شتیه‌كه‌ [ وَأَهْلَكَ ] وه‌ كه‌سوكاری خۆتیش بخه‌ره‌ ناو كه‌شتیه‌كه‌، كه‌سوكار مه‌به‌ست موسڵمانان وه‌ ماڵ و منداڵی خۆتیش [ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ ] ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ پێشتر بڕیار درابێ كه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌بێ غه‌رق بن كه‌ كافرانن وه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ى خۆیشى خێزانه‌كه‌ى و كوڕێكى [ وَمَنْ آمَنَ ] وه‌ باوه‌ڕدارانیش هه‌مووی بخه‌ره‌ ناو كه‌شتیه‌كه‌وه‌ [ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ (٤٠) ] وه‌ ته‌نها كه‌سانێكی كه‌م له‌گه‌ڵیدا ئیمانیان هێنا كه‌ وتراوه‌: لای زۆریه‌كه‌ی هه‌شتا كه‌س بوونه‌.

[ وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا ] نوح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: به‌ناوی خوای گه‌وره‌وه‌ سه‌ر بكه‌ونه‌ ناو كه‌شتیه‌كه‌، وه‌ به‌ناوی خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌شتیه‌كه‌ ئه‌ڕوات، وه‌ به‌ناوی خوای گه‌وره‌شه‌وه‌ له‌نگه‌ر ئه‌گرێ و ئه‌وه‌ستێته‌وه‌ [ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) ] به‌راستى په‌روه‌ردگارم زۆر لێخۆشبووه‌ بۆ تاوانه‌كان، وه‌ زۆر به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكه‌ی ڕزگار كرد [ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ ] كاتێك كه‌ كه‌شتیه‌كه‌ له‌ناو ئاوه‌كه‌دا ئه‌ڕۆیشت شه‌پۆلی ئاوه‌كه‌ وه‌كو شاخ ئه‌یدا به‌سه‌ریاندا.

{ نوح پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - بانگی كوڕەكەی دەكات: سەركەوە ناو كەشتییەكە} [ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا ] نوحیش - صلی الله علیه وسلم - بانگی له‌ یه‌كێك له‌ كوڕه‌كانی كرد كه‌ كافر بوو، وه‌ دوور بوو له‌ نوحه‌وه‌: ئه‌ی كوڕی خۆم باوه‌ڕ بێنه‌و له‌گه‌ڵماندا سه‌ربكه‌وه‌ [ وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ (٤٢) ] وه‌ له‌گه‌ڵ كافران و بێ باوه‌ڕاندا مه‌به‌ ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی كه‌شتیه‌كه‌ن و نوقمى ئاوه‌كه‌ ده‌بن.

[ قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ ] وتی: ئه‌ی باوكه‌ ئه‌ڕۆمه‌ سه‌ر یه‌كێك له‌و شاخانه‌ ئه‌مپارێزێ له‌ لافاوه‌كه‌و ئاوم پێ ناگات [ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ ] نوح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی كوڕی خۆم ئه‌مڕۆ هیچ پارێزه‌رێك (یان پارێزراوێك) نیه‌ له‌ فه‌رمان و سزای خوا ئه‌مه‌ سزای خوای گه‌وره‌یه‌ مه‌گه‌ر كه‌سێك خوای گه‌وره‌ خۆی ڕه‌حمی پێ بكات [ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ ] شه‌پۆلی ده‌ریاكه‌ بووه‌ ڕێگر له‌ نێوان هه‌ردووكیانداو لێكی جیا كردنه‌وه‌ [ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) ] كوڕه‌كه‌ی نوحیش - صلی الله علیه وسلم - یه‌كێك بوو له‌وانه‌ی كه‌ له‌ناو ئاوه‌كه‌دا غه‌رق بوون.

[ وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ ] پاشان خوای گه‌وره‌ كه‌ كافران و بێباوه‌ڕانی له‌ناوبرد فه‌رمانی كرد به‌ زه‌ویه‌كه‌ ئه‌ی زه‌وی ئاوی خۆت قوت بده‌ [ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي ] وه‌ ئه‌ی ئاسمان به‌سه‌ باران مه‌بارێنه‌ و با ببڕێته‌وه‌ [ وَغِيضَ الْمَاءُ ] وه‌ ئاوه‌كه‌ ورده‌ ورده‌ كه‌می كرد تا سه‌ر زه‌وی وشك بوو [ وَقُضِيَ الْأَمْرُ ] وه‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ بوو كه‌ كافرانی هه‌موو له‌ناو بردو دواى بڕین {كەشتییەكەی نوح پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لە كوردستان لەنگەری گرت} [ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ ] وه‌ كه‌شتیه‌كه‌ش له‌نگه‌ری گرت له‌سه‌ر شاخی (جودی) له‌ كوردستانی توركیا نزیك موسڵ [ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) ] وه‌ وترا: كه‌سانی زاڵم و كافرو بێباوه‌ڕ هه‌ر دووربن له‌ پاراستن و ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌.

[ وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ ] وه‌ نوح - صلی الله علیه وسلم - بانگی له‌ په‌روه‌ردگارى كرد [ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي ] وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار كوڕه‌كه‌ی منیش كه‌سوكاری من بوو [ وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ ] وه‌ به‌ڵێنی تۆش حه‌قه‌ كه‌ وتت كه‌سوكارت ئه‌پارێزم [ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (٤٥) ] وه‌ تۆ له‌ هه‌موو حاكمه‌كان دادوه‌رتری.

[ قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی نوح با كوڕی تۆیش بێت به‌ كه‌سوكاری تۆ ناژمێردرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كافر بووه‌و موسڵمانان كه‌سوكاری تۆن و من به‌ڵێنم دا كه‌سوكاره‌ موسڵمانه‌كانت رزگار بكه‌م نه‌ك كافران، (كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر كوڕى پێغه‌مبه‌ریش بیت ئیمان و كرده‌وه‌ى چاكى خۆت نه‌بێت سودت پێناگه‌یه‌نێت، چ جاى ئه‌وه‌ى بڵێیت من به‌ نه‌سه‌ب ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ) [ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ ] ئه‌م داواكردنه‌ كرده‌وه‌یه‌كی باش نیه‌ كه‌ تۆ داوا له‌ من ئه‌كه‌ی كوڕێكی كافرت ڕزگار بكه‌م، یاخود خوێندنه‌وه‌ى تر (إِنَّهُ عَمِلَ غَيْرَ صَالِح) یان كوڕه‌كه‌ت كرده‌وه‌كانی باش نه‌بووه‌ كافر بووه‌ بۆیه‌ له‌ناومان برد [ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ] تۆ داوای شتێك له‌ من مه‌كه‌ كه‌ زانیاریت پێی نیه‌ [ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٤٦) ] من ئامۆژگاریت ئه‌كه‌م و ئاگادارت ئه‌كه‌مه‌وه‌ له‌ نه‌زانه‌كان نه‌بیت داوای شتێك نه‌كه‌یت كه‌ له‌ ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌دا نه‌بێت.

[ قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ ] نوح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار په‌نا ئه‌گرم به‌ تۆ كه‌ داوای شتێكت لێ بكه‌م كه‌ من زانیاریم پێ نه‌بێت [ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٤٧) ] وه‌ ئه‌گه‌ر لێم خۆش نه‌بیت و ڕه‌حم و به‌زه‌ییم پێ نه‌كه‌یت و ته‌وبه‌م قبووڵ نه‌كه‌ی ئه‌وه‌ من له‌ زه‌ره‌رمه‌ندان ئه‌بم.

[ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی نوح - صلی الله علیه وسلم - له‌ كه‌شتیه‌كه‌ دابه‌زه‌ بۆ سه‌ر زه‌وی به‌ سه‌لامه‌تى و پارێزراوى له‌ سزاى ئێمه‌، وه‌ سه‌لام و به‌ره‌كه‌تی خۆم ئه‌ڕژێنم به‌سه‌ر ئێوه‌و ئه‌و ئوممه‌تانه‌یشی كه‌ له‌ نه‌وه‌ى ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ له‌ كه‌شتیه‌كه‌ له‌گه‌ڵتان بوون (كه‌ هه‌موو موسڵمانێك ده‌گرێته‌وه‌ تا رۆژى قیامه‌ت) [ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٨) ] وه‌ كه‌سانێكی تر له‌ نه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ كه‌ دواتر كافر ئه‌بن له‌ دونیادا تا كاتى دیاریكراوى خۆیان ئه‌یانژیه‌نین به‌ڵام پاشان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا سزایه‌كی به‌ ئێش و ئازار ئه‌یانگرێته‌وه‌.

{پێغەمبەریش - صلی الله علیه وسلم - غەیبی نەزانیووە} [ تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ ] ئه‌م چیرۆكه‌ هه‌ندێك له‌ هه‌واڵه‌كانی غه‌یبه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - كه‌ به‌ وه‌حی بۆ تۆی ئه‌نێرین [ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا ] كه‌ نه‌ خۆت و نه‌ قه‌ومه‌كه‌ت ئه‌م زانیاریه‌تان نه‌بووه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ به‌ وه‌حی بۆت بنێرین [ فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩) ] تۆ ئارام بگره‌ له‌به‌رامبه‌ر كافراندا به‌ دڵنیایی سه‌ره‌نجام هه‌ر بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن.

{بەسەرهاتی هود پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - و قەومەكەی} [ وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ بۆ لای قه‌ومی عاد هود پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - نارد كه‌ له‌ خۆیان بوو كه‌ له‌ (ئه‌حقاف) له‌ یه‌مه‌ن ئه‌ژیان [ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ ] هود پێغه‌مبه‌ریش - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئێوه‌ ته‌نها عیباده‌تی الله بكه‌ن چونكه‌ جگه‌ له‌ الله هیچ په‌رستراوێكی تری حه‌قتان نیه‌ كه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت [ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ (٥٠) ] ئێوه‌ كه‌ خوای ترتان بۆ خۆتان بڕیار داوه‌ ئه‌مه‌ ته‌نها درۆهه‌ڵبه‌ستنێكه‌و درۆتان هه‌ڵبه‌ستووه‌ هیچ حه‌قیقه‌تێكی نیه‌.

[ يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا ] ئه‌ی قه‌ومه‌كه‌م من داوای پاداشت له‌ ئێوه‌ ناكه‌م كاتێك كه‌ بانگتان ئه‌كه‌م بۆ لای خوای گه‌وره‌و دینی خوای گه‌وره‌تان پێ ئه‌گه‌یه‌نم [ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٥١) ] به‌ڵكو پاداشتی من ته‌نها لای ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ دروستى كردووم بۆ تێ ناگه‌ن.

{تەوبە كردن‌و گەڕانەوە بۆ لای خوا هۆكاری بەهێزی و هەموو بەخششەكانی ترە} [ وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ] وه‌ ئه‌ی قه‌ومی خۆم داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن له‌ تاوانه‌كانى پێشووتان [ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ] پاشان ته‌وبه‌ بكه‌ن و بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌و له‌ داهاتوو خۆتان بپارێزن له‌ تاوان [ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا ] خوای گه‌وره‌ بارانتان بۆ ئه‌بارێنێ به‌ لێزمه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌ك [ وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ ] وه‌ سه‌ره‌ڕای هێزو توانای خۆتان خوای گه‌وره‌ زیاتر به‌هێزو به‌عیززه‌تان ده‌كات به‌هۆی ته‌وبه‌و داوای لێخۆشبوونه‌وه‌ [ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) ] وه‌ پشت هه‌ڵمه‌كه‌ن و خراپه‌كاری مه‌كه‌ن له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی.

[ قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ ] وتیان: ئه‌ی هود به‌ڕاستی تۆ هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی ڕوون و ئاشكرات بۆ ئێمه‌ نه‌هێناوه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ تۆ پێغه‌مبه‌ری خوایت [ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ ] وه‌ له‌به‌ر قسه‌ی تۆ ئێمه‌ واز له‌ خوایه‌كانی خۆمان ناهێنین [ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) ] وه‌ ئێمه‌ ئیمان به‌ تۆ ناهێنین.

{هود پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - تۆمەتبار دەكرێت بە شێتی} [ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ ] ئێمه‌ ئه‌ڵێین: هه‌ندێك له‌ خوایه‌كانی ئێمه‌ كه‌ تۆ قسه‌یان پێ ئه‌ڵێی ئه‌وان ده‌ستیان لێ وه‌شاندوویت و شێتیان كردوویت [ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) ] هود - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: من خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م به‌ شایه‌ت وه‌ ئێوه‌ش شایه‌ت بن كه‌ من به‌ریم له‌ هه‌موو ئه‌و خوایانه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردووتانه‌ به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌و له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ ئه‌یانپه‌رستن.

[ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥) ] جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌، خۆتان و خوایه‌كانتان چیتان بۆ ئه‌كرێ بۆ ئه‌وه‌ی زه‌ره‌رو زیان له‌ من بده‌ن بیكه‌ن وه‌ پاشانیش هیچ مۆڵه‌تم پێ مه‌ده‌ن و په‌له‌ بكه‌ن له‌وه‌ی كه‌ چ زه‌ره‌رو زیانێكم پێ ئه‌گه‌یه‌نن بیگه‌یه‌نن.

[ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ ] من ته‌نها پشتم به‌ خوای گه‌وره‌ به‌ستووه‌ الله كه‌ په‌روه‌ردگاری من و په‌روه‌ردگاری ئێوه‌یشه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ من ئه‌پارێزێ له‌ نه‌خشه‌و پیلان و زه‌ره‌رو زیانی ئێوه‌ [ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ] هیچ ئاژه‌ڵ و گیانله‌به‌رێك نیه‌ له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی ئیلا خوای گه‌وره‌ پێشه‌سه‌ری گرتووه‌، واته‌: له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌دایه‌ [ إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) ] به‌راستى په‌روه‌ردگارم له‌سه‌ر ڕێگای ڕاست و دادپه‌روه‌ریه‌و ئێوه‌ی كافر زاڵ ناكات به‌سه‌ر منی باوه‌ڕداردا.

[ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ ] ئه‌گه‌ر پشتیان هه‌ڵكرد له‌وه‌ی كه‌ ئیمانت پێ بێنن ئه‌وا پێیان بڵێ: ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ منی له‌ پێناویدا بۆ لای ئێوه‌ ناردووه‌ ئه‌وه‌ من به‌ ئێوه‌م ڕاگه‌یاندو به‌ڵگه‌م به‌سه‌رتاندا جێگیر كرد [ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ له‌ناو ئه‌بات و كه‌سانێكی تر له‌ جێی ئێوه‌ جێنشین ده‌كات و ئه‌بن به‌جێگره‌وه‌ی ئێوه‌ كه‌ به‌ تاك و ته‌نها خوا ده‌په‌رستن و شه‌ریكى بۆ دانانێن [ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا ] وه‌ ناتوانن هیچ زیانێك به‌خوای گه‌وره‌ بگه‌یه‌نن [ إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) ] به‌راستى په‌روه‌ردگارم هه‌موو وته‌و كرده‌وه‌ى ئێوه‌ ئه‌پارێزێ وه‌ چاودێرو به‌ده‌سه‌ڵاته‌ به‌سه‌ر هه‌موو شتێكداو سزاتان ده‌داته‌وه‌ له‌سه‌رى.

{خوای گەورە سزای قەومی هود پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم - دەدات‌و تەنها باوەڕداران رزگار دەكات} [ وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا ] وه‌ كاتێك كه‌ فه‌رمان و سزای ئێمه‌ هات هودو ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ى له‌گه‌ڵیدا بوون هه‌موومان به‌ڕه‌حمه‌تی خۆمان ڕزگار كرد [ وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٨) ] وه‌ ئه‌وانمان پاراست له‌ سزایه‌كی زۆر ئه‌ستوور كه‌ ئه‌و بایه‌ بوو كه‌ خۆیان و ماڵیانی هه‌مووی وێران كردو كه‌سیان نه‌ما.

[ وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ ] ئا ئه‌مه‌ قه‌ومی عاد بوون كه‌ نكوڵیان له‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ كردو ئیمانیان پێی نه‌هێنا [ وَعَصَوْا رُسُلَهُ ] وه‌ سه‌رپێچی سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌رانیان كرد، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌وان ته‌نها سه‌رپێچی هودیان كردبوو به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك باوه‌ڕ به‌ پێغه‌مبه‌رێك نه‌كات ئه‌وا باوه‌ڕی به‌ سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌ران نه‌بووه‌ [ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) ] وه‌ شوێن هه‌موو كه‌سێكی موته‌كه‌بیرو عیناد كه‌وتن ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌ركه‌شی ئه‌كه‌ن و مل ناده‌ن بۆ حه‌ق.

[ وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دونیاو قیامه‌ت نه‌فره‌تی لێ كردن و له‌ ڕه‌حمه‌تی خوا دوور ئه‌خرێنه‌وه‌ [ أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ ] بزانن كه‌ عاد كوفریان كرد به‌ په‌روه‌ردگاریان [ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) ] ده‌ى قه‌ومی عاد كه‌ قه‌ومی هود پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بوون به‌رده‌وام دووربن له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌.

{بەسەرهاتی ساڵح پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - و قەومەكەی} [ وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ] بۆ لای قه‌ومی ثهمود صاڵح پێغه‌مبه‌رمان نارد - صلی الله علیه وسلم - كه‌ له‌ خۆیان بوو، قه‌ومی ثهمود له‌ دواى قه‌ومى عاد بوون و له‌ (حیجر) نیشته‌جێ بوون له‌ نێوان (ته‌بوك و مه‌دینه‌) [ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ ] پێى وتن: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله هیچ په‌رستراوێكی تری حه‌قتان نیه‌ كه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت [ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ] هه‌ر ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ی له‌ زه‌وی دروست كردووه‌ (ئاده‌مى باوكتان) [ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا ] وه‌ وای لێكردوون كه‌ سه‌ر زه‌وی ئاوه‌دان بكه‌نه‌وه‌ [ فَاسْتَغْفِرُوهُ ] ئێوه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن له‌ تاوانه‌كانى پێشترتان [ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ] پاشان بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌و ته‌وبه‌ بكه‌ن و له‌ داهاتوودا تاوان مه‌كه‌ن [ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) ] به‌ دڵنیایی په‌روه‌ردگارم وه‌ڵامدانه‌وه‌ی بۆ دوعاو پاڕانه‌وه‌ زۆر نزیكه‌و وه‌ڵامتان ده‌داته‌وه‌.

[ قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا ] وتیان: ئه‌ی صاڵح پێش ئه‌وه‌ی كه‌ تۆ بانگه‌وازمان بكه‌ی بۆ یه‌كخواپه‌رستی له‌ناو ئێمه‌دا ئومێدمان پێت بوو كه‌ ببی به‌ سه‌ردارو گه‌وره‌ی ئێمه‌ [ أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا ] ئایا تۆ به‌رهه‌ڵستى و قه‌ده‌غه‌ی ئه‌وه‌مان لێ ئه‌كه‌ی كه‌ ئێمه‌ عیباده‌تی ئه‌و شتانه‌ بكه‌ین كه‌ باوك و باپیرانمان عیباده‌تیان ئه‌كرد [ وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) ] وه‌ ئێمه‌ گومانمان هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ تۆ بانگمان ئه‌كه‌ی بۆ لای بۆ یه‌كخواپه‌رستی وه‌ له‌ گومانداین.

[ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً ] صاڵح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئایا پێم بڵێن ئه‌گه‌ر من له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراو یه‌قین بم له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌وه‌ ڕه‌حمی خۆی واته‌: پێغه‌مبه‌رایه‌تی پێم به‌خشیوه‌ [ فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ ] ئه‌ی ئه‌گه‌ر من سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ بكه‌م و په‌یامی خوای گه‌وره‌ نه‌گه‌یه‌نم وه‌كو ئێوه‌ پێم ئه‌ڵێن ئه‌ی كێ من سه‌ر ئه‌خات و ئه‌مپارێزێت له‌ سزای خوای گه‌وره‌ [ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) ] وه‌ ئێوه‌ هیچ شتێك بۆ من زیاد ناكه‌ن ته‌نها زه‌ره‌رمه‌ندی نه‌بێ كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ قسه‌ی ئێوه‌ بكه‌م تووشی زه‌ره‌رمه‌ندی دونیاو قیامه‌ت ئه‌بم.

{حوشترەكەی ساڵح پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً ] وه‌ ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئه‌م حوشتره‌ كه‌ خۆتان پێشنیارتان كردبوو خوای گه‌وره‌ له‌و تاوێره‌ بۆى ده‌ركردن [ فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ ] جا لێیبگه‌ڕێن و وازی لێ بێنن با له‌ زه‌وی خوای گه‌وره‌ بله‌وه‌ڕێ [ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ ] وه‌ به‌ خراپه‌ ده‌ستی بۆ نه‌به‌ن [ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ (٦٤) ] چونكه‌ سزایه‌كی نزیك ئه‌تانگرێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ به‌ خراپه‌ لێی نزیك ببنه‌وه‌.

{حوشترەكەیان سەربڕی} [ فَعَقَرُوهَا ] ئه‌وان حوشتره‌كه‌یان سه‌ربڕی كه‌ خوای گه‌وره‌ وه‌كو موعجیزه‌ ناردبووی، (قه‌ددارى كوڕى سالف) سه‌رى بڕى به‌ڵام خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى هه‌موویان سه‌ریان بڕى چونكه‌ هه‌موویان رازى بوون و ره‌زامه‌ندیان وه‌رگیرابوو به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ [ فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ] صاڵح - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ته‌نها سێ ڕۆژ له‌ شوێنی خۆتاندا بمێننه‌وه‌و بژین [ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) ] وه‌ له‌ دوای ئه‌و سێ ڕۆژه‌ خوای گه‌وره‌ سزاتان ئه‌دات وه‌ ئه‌مه‌ به‌ڵێنێكه‌و درۆ نیه‌.

[ فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا ] كاتێك كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ هات [ نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ ] صاڵح و ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ی له‌گه‌ڵیدا بوون به‌ ڕه‌حمه‌تی خۆمان ڕزگارمان كردن له‌سه‌رشۆڕی و سزای ئه‌و ڕۆژه‌ [ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) ] به‌راستى په‌روه‌ردگاری تۆ زۆر به‌هێزو باڵاده‌ست و به‌عیززه‌ته‌.

{خوای گەورە سزای كافرانی داو لە ناوی بردن} [ وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ سته‌میان كرد ده‌نگێكی گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ هات و دڵی بڕین و هه‌موویانی كوشت [ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٦٧) ] له‌ناو شوێن و ماڵى خۆیاندا نووسان به‌ زه‌ویه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌ژنۆ و ده‌م و چاویان و جووڵه‌یان نه‌ماو هه‌موویان مردن.

[ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا ] وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر نیشته‌جێ نه‌بووبێتن له‌و شوێنانه‌داو ئاوه‌دانیان نه‌كردبێته‌وه‌ [ أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ ] وه‌ بزانن كه‌ قه‌ومی ثهمود كوفریان كرد به‌ په‌روه‌ردگاریان [ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ (٦٨) ] ده‌ى قه‌ومی ثهمود هه‌ر دووربن له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌.

{باسی ئیبراهیم پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى ] وه‌ به‌ دڵنیایی نێردراوانی (فریشته‌كانی) ئێمه‌ ڕۆیشتن بۆ لای ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - وه‌ موژده‌یان پێدا به‌ ئیسحاق [ قَالُوا سَلَامًا ] وه‌ سه‌لامیان لێ كرد [ قَالَ سَلَامٌ ] ئه‌ویش سه‌لامی لێ كردن و وه‌ڵامی سه‌لامه‌كه‌ی دانه‌وه‌و وتى به‌به‌رده‌وامى سه‌لامتان لێ بێت (سه‌لام به‌ مه‌رفوعى هاتووه‌ بۆ به‌رده‌وامیه‌) [ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) ] زۆری نه‌خایاندو خێرا ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - گوێره‌كه‌یه‌كی برژاوی بۆ هێنان.

[ فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ ] كاتێك كه‌ بینی ده‌ستیان پێی ناگات و ده‌ستی بۆ درێژ ناكه‌ن پێی ناخۆش بوو وایزانی بۆ شه‌ڕو خراپه‌ هاتوونه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر جاران كه‌سێك بڕۆیشتایه‌ته‌ ماڵی كه‌سێك نیازی خراپ بووایه‌ نمه‌كی نه‌ده‌كردن، نه‌یزانى ئه‌مانه‌ فریشته‌ن چونكه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ى گه‌نجى جوان هاتبوون، وه‌ فریشته‌ ناخۆن و ناخۆنه‌و ئاره‌زوو شه‌هوه‌تیان نیه‌ ( ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - كه‌ باوكى پێغه‌مبه‌رانه‌ غه‌یب نه‌زانێت چۆن كه‌سانێكى ئه‌م سه‌رده‌مه‌ غه‌یب ده‌زانن؟!!) [ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً ] وه‌ هه‌ستی به‌ ترس كردو له‌ دڵی خۆیدا لێیان ترسا [ قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) ] ئه‌وانیش پێیان وت مه‌ترسێ ئێمه‌ فریشته‌ی خوای گه‌وره‌ین و بۆ لای قه‌ومی لوط نێردراوین.

[ وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ ] خێزانه‌كه‌ی ئیبراهیمیش به‌پێوه‌ ڕاوه‌ستابوو خزمه‌تی ئه‌كردن پێكه‌نی، یاخود وتراوه‌: له‌و كاته‌دا كه‌وتۆته‌ سووڕی مانگانه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ پیره‌ژنێكی به‌سالآچوو بووه‌ [ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ ] موژده‌مان پێیدا به‌وه‌ی كه‌ له‌ ئیبراهیم منداڵی ئه‌بێت (ئیسحاقی ئه‌بێت) [ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ (٧١) ] وه‌ له‌ دوای ئیسحقایش له‌ ئیسحاقیش یه‌عقوب ئه‌بێت.

[ قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ ] ساره‌ی خێزانی ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - وتی: هاوار بۆ خۆم ئایا من مناڵم ئه‌بێ له‌ كاتێكدا من پیره‌ژنێكی به‌ساڵاچووم، كه‌ وتراوه‌: ته‌مه‌نی (٩٠) نه‌وه‌د ساڵ بووه‌ [ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا ] ئه‌میش مێرده‌كه‌مه‌ كه‌ ئیبراهیمه‌ ئه‌میش پێره‌مێردێكی به‌ساڵاچووه‌ كه‌ ئه‌ووترێ: ته‌مه‌نی (١٢٠) سه‌دو بیست ساڵ بووه‌ [ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ شتێكی زۆر سه‌رسوڕهێنه‌ره‌.

[ قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ] فریشته‌كان پێیان فه‌رموو: ئایا تۆ سه‌رسام ئه‌بیت له‌ كارو فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ [ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ ] ئه‌ی ئه‌م خانه‌واده‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌ ڕه‌حمه‌ت و به‌ره‌كه‌تی خوای گه‌وره‌تان به‌سه‌ردا بڕژێ [ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) ] به‌راستى خوای گه‌وره‌ زۆر سوپاسكراوه‌و خاوه‌نی به‌رزی و بڵندی و پیرۆزیه‌.

[ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ ] كاتێ كه‌ ئیبراهیم ترسه‌كه‌ی له‌سه‌ر لاچوو [ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى ] وه‌ موژده‌یان پێدا به‌وه‌ی كه‌ مناڵی ئه‌بێت [ يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) ] ئه‌وكاته‌ ده‌مه‌قاڵێ و گفتوگۆی له‌گه‌ڵ مه‌لائیكه‌ته‌كاندا كرد سه‌باره‌ت به‌ قه‌ومی لوط كه‌ پێی وتن چۆن له‌ناویان ئه‌ده‌ن كاتێك كه‌ كه‌سانێكی تیایه‌ موسڵمانن.

[ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ ] به‌ڕاستی ئیبراهیم په‌له‌ی نه‌كردو له‌ كاروباری خۆیدا زۆر له‌سه‌رخۆ بووه‌ [ أَوَّاهٌ ] وه‌ زۆر ملكه‌چ بووه‌ بۆ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌، یان زۆر به‌به‌زه‌یى بووه‌، یان زۆر دوعاى كردووه‌، یان زۆر زیكری خوای گه‌وره‌ی كردووه‌ [ مُنِيبٌ (٧٥) ] وه‌ زۆر بۆ لای خوای گه‌وره‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه.

[ يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا ] ئه‌ی ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - پشت له‌م مشتومڕو موناقه‌شه‌یه‌ بكه‌ له‌گه‌ڵ فریشته‌كانداو وازی لێ بێنه‌ [ إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ ] به‌ دڵنیایى فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ هاتووه‌و بڕیار دراوه‌ ئه‌بێ ئه‌وان سزا بدرێن [ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) ] وه‌ئه‌وان سزایه‌كیان بۆ دێت كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی نیه‌.

{باسی لوط پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا ] وه‌ كاتێك ئه‌م فریشتانه‌ له‌لای ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - ده‌رچوون و رۆیشتن بۆ لای لوط پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - كه‌ چه‌ند فه‌رسه‌خێك لێك دوور بوونه‌ [ سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا ] لوط - صلی الله علیه وسلم - پێی ناخۆش بوو كه‌ میوانی هات، وه‌ دڵی ته‌نگ بوو له‌به‌ر قه‌ومه‌كه‌ی كه‌ قه‌ومێكی خراپ بوون [ وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) ] وه‌ فه‌رمووی: به‌ڕاستی ئه‌مه‌ ڕۆژێكی سه‌خته‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانی كه‌ قه‌ومه‌كه‌ی دێن بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ستدرێژی بكه‌نه‌ سه‌ر میوانه‌كانی.

[ وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ ] خێزانى لوط پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - كافر بوو رۆیشت قه‌ومه‌كه‌ی ئاگادار كرده‌وه‌ له‌ مێوانه‌كانیان ئه‌وانیش به‌ په‌له‌و هه‌روه‌له‌ هاتن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ستدرێژی بكه‌نه‌ سه‌ر میوانه‌كانی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قه‌ومێكی به‌دڕه‌وشت بوون [ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ ] وه‌ پێشتریش ئه‌مان هه‌ر حاڵیان وابوو كه‌ نێربازیان ئه‌كرد [ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي ] لوطيش - صلی الله علیه وسلم - بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ دووریان بخاته‌وه‌ وتی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئه‌وه‌ كچانی منن، واته‌: كچی هۆزو عه‌شیره‌ته‌كه‌ی كه‌ ئه‌م وه‌كو باوكیان وایه‌ [ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ ] ئه‌مانه‌ بۆ ئێوه‌ پاكترن به‌حه‌ڵاڵی بیانهێنن و ماره‌یان بكه‌ن [ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي ] وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و له‌ خوا بترسێن، وه‌ سه‌رشۆڕم مه‌كه‌ن به‌رامبه‌ر میوانه‌كانم [ أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) ] ئایا كه‌سێكی باشتان تیا نیه‌ كه‌ ڕێگریتان لێ بكات له‌م كاره‌ ناشیرینه‌و ڕێنماییتان بكات بۆ ڕێگای ڕاست.

[ قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ ] وتیان: ئه‌ی لوط تۆ ئه‌زانی كه‌ ئێمه‌ هیچ كارێكمان به‌ كچانی عه‌شیره‌ت و هۆزه‌كه‌ت نیه‌ [ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) ] وه‌ تۆ ئه‌زانی كه‌ ئێمه‌ چیمان ئه‌وێ ئێمه‌ ئه‌مانه‌وێ ده‌ستدرێژی بكه‌ینه‌ سه‌ر میوانه‌ پیاوه‌كانی تۆ.

[ قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً ] لوط - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئای خۆزگه‌ ئه‌گه‌ر تواناو هێزم ده‌بوو كه‌ ده‌رم بكردنایه‌و ڕه‌تتانم بكردایه‌ته‌وه‌ [ أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) ] یان په‌نام ببردایه‌ بۆ شوێنێكی زۆر پارێزراو كه‌ مه‌به‌ست پێی عه‌شیره‌ته‌ ئه‌گه‌ر عه‌شیره‌ت و هۆزێكم هه‌بوایه‌ كه‌ منیان بپاراستایه‌ له‌ ده‌ست ئێوه‌ ئه‌و كاته‌ ئه‌مزانی كه‌ چیم لێ ئه‌كردن.

[ قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ ] ئه‌و كاته‌ فریشته‌كان هاتنه‌ وه‌ڵام وتیان: ئه‌ی لوط - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ فریشته‌و نێردراوی خوای گه‌وره‌ین، (لوط - صلی الله علیه وسلم - غه‌یبى نه‌زانى و تا فریشته‌كان خۆیان نه‌ناساند نه‌یناسین ئه‌ى ئیتر خه‌ڵكى تر چۆن غه‌یب ده‌زانن؟!) [ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ ] ئه‌وان توانای ئه‌وه‌یان نیه‌ بگه‌ن به‌ تۆ و ده‌ستدرێژی بكه‌ن، جبریل ده‌رچووه‌ ده‌ره‌وه‌و باڵى كێشا به‌ ده‌موچاویانداو كوێری كردن و گه‌ڕانه‌وه‌ [ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ ] (أَهْلِكَ) واته‌: ئه‌و موسڵمانانه‌ی له‌گه‌ڵتان له‌م دێ یه‌ به‌ شه‌و ده‌ریان بكه‌ [ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ ] له‌ به‌شێك له‌شه‌ودا له‌ كۆتایی شه‌ودا ده‌ریان بكه‌ [ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ ] وه‌ كاتێك كه‌ ڕۆیشتن كه‌س ئاوڕ نه‌داته‌ دواوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ ئێمه‌ی بۆ سزای ئه‌و قه‌ومه‌ ناردووه‌و سزایان ده‌ده‌ین [ إِلَّا امْرَأَتَكَ ] ته‌نها خێزانه‌كه‌ت نه‌بێ با ئه‌ویش له‌ناو كافراندا بمێنێته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌ویش كافرو بێباوه‌ڕ بوو وه‌ هانی قه‌ومه‌كه‌ی ئه‌داو پێی ئه‌ووتن كه‌ میوانمان هاتووه‌ [ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ ] ئه‌و سزایه‌ی تووشی قه‌ومه‌كه‌ت ده‌بێت خێزانه‌كه‌یشت ده‌گریته‌وه‌ [ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ ] به‌ دڵنیایی كاتی له‌ناوبردنى ئه‌وان به‌ره‌به‌یانه‌ [ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) ] به‌ڕاستی به‌ره‌به‌یان نزیكه‌ كاتێك ئه‌زانی دێت و سزایان ئه‌ده‌ین.

{خوای گەورە سزای قەومە بەدڕەوشتەكەی داو لە ناوی بردن} [ فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا ] كاتێك سزای خوای گه‌وره‌یان بۆ هات له‌ خۆركه‌وتندا [ جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا ] ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌رز بوون نزممان كردنه‌وه‌، واته‌: ئه‌و دێ یه‌یان هه‌ڵكه‌ندو بردیانه‌ ئاسمان و به‌ریاندایه‌ خواره‌وه‌و ژێرو ژووریان كردن [ وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) ] وه‌ له‌ بانیشه‌وه‌ به‌رد بارانمان كردن به‌ خشتی سووره‌وه‌كراوى گه‌وره‌ (مَنْضُودٍ)یش واته‌: یه‌ك له‌ دوای یه‌ك.

[ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ ] هه‌مووی نیشانكرا بوو له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌و ناوی هه‌موویانی پێوه‌بوو، هه‌ربه‌رده‌و ناوى ئه‌و كه‌سه‌ى له‌سه‌ر بوو كه‌ لێى ده‌دا [ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) ] وه‌ ئه‌م سزایه‌ش له‌ زاڵمان و سته‌مكاران دوور نیه‌، واته‌: هه‌ر قه‌ومێك ئه‌م پیشه‌ خراپه‌ ئه‌نجام بده‌ن نزیكه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌مان سزایان بداته‌وه‌، یاخود قه‌ومی لوط دوور نین له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ نێوان شام و مه‌دینه‌دان و خه‌ڵكی مه‌ككه‌ خۆتان به‌سه‌ریاندا تێ ئه‌په‌ڕن.

{بەسەرهاتی شوعەیب پێغەمبەر – صلی الله علیه وسلم - و قەومەكەی} [ وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ] بۆ لای قه‌ومی مه‌دیه‌ن كه‌ له‌ نێوان حیجازو شام نیشته‌جێ بوون شوعه‌یب پێغه‌مبه‌رمان نارد - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌میش له‌ خۆیان بووه‌ [ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ ] ئه‌میش وتی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و خوا بپه‌رستن و شه‌ریك بۆ خوا دامه‌نێن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله هیچ په‌رستراوێكی ترى حه‌قتان نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت [ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ ] وه‌ پێوانه‌و كێشانه‌تان كه‌م مه‌كه‌ن به‌جوانی و ته‌واوی به‌خه‌ڵكی بده‌ن [ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ ] وه‌ من ئه‌بینم كه‌ ئێوه‌ خوای گه‌وره‌ ڕزق و ڕۆزیه‌كی فراوان و زۆری پێ به‌خشیون [ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) ] من له‌وه‌ ئه‌ترسێم ئه‌گه‌ر ئێوه‌ له‌سه‌ر ئه‌م كارانه‌ به‌رده‌وام بن خوای گه‌وره‌ سزایه‌كتان بدات له‌ ڕۆژێكدا كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ ده‌ورتان بدات و شوێنی ڕاكردن و په‌ناتان نه‌بێ بۆی ڕا بكه‌ن.

[ وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ ] وه‌ ئه‌ی قه‌ومی خۆم كێشانه‌و پێوانه‌تان با به‌ دادپه‌روه‌ری بێت و نوقستانی مه‌كه‌ن و فێڵی تیا مه‌كه‌ن [ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ ] وه‌ كه‌ شتومه‌ك به‌خه‌ڵكی ئه‌ده‌ن به‌ كه‌می پێیان مه‌ده‌ن [ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) ] وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویشدا ئاشووب مه‌نێنه‌وه‌و ئاشووب بڵاو مه‌كه‌نه‌وه‌و رێگرى و چه‌ته‌یى مه‌كه‌ن (كه‌ پیشه‌یان بووه‌).

[ بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ] ئه‌وه‌ی كه‌ به‌حه‌ڵاڵی خوای گه‌وره‌ پێتان ئه‌به‌خشێ و بۆتان ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ باشتره‌ بۆتان له‌و حه‌رام و فێڵه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ باوه‌ڕدارن [ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) ] وه‌ من پارێزه‌ر نیم به‌سه‌رتانه‌وه‌و چاودێریتان بكه‌م به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ چاودێریتان ده‌كات و موحاسه‌به‌تان ده‌كات له‌به‌ر خوا ئه‌مه‌ بكه‌ن.

[ قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ ] به‌ سوكایه‌تى و گاڵته‌پێكردنه‌وه‌ وتیان: ئه‌ی شوعه‌یب ئایا نوێژ كردنه‌كانته‌ فه‌رمانت پێ ده‌كات كه‌ واز بێنین له‌ په‌رستنی ئه‌و خوایانه‌ی كه‌ باوك و باپیرانمان ئه‌یانپه‌رست، یاخود له‌ ماڵی خۆماندا به‌ ویستی خۆمان كڕین و فرۆشتن نه‌كه‌ین واته‌: فێڵی تیا نه‌كه‌ین و زیادو كه‌می لێ نه‌كه‌ین [ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) ] به‌ سووكایه‌تی و گاڵته‌ پێكردنه‌وه‌ ئه‌یانووت: به‌ڕاستی تۆ كه‌سێكی زۆر نه‌رمونیانی وه‌ سزای به‌رامبه‌ره‌كه‌ت ناده‌ی، وه‌ له‌سه‌ر ڕێگای ڕاستی هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌یانزانی له‌ حه‌قیقه‌ت و ڕاستیشدا هه‌روابووه‌.

[ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي ] شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم هه‌واڵم پێ بده‌ن كه‌ من له‌سه‌ر به‌ڵگه‌یه‌كی ڕوون و ئاشكرام له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ [ وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا ] وه‌ ڕزق و ڕۆزی و ماڵێكی زۆرو باش و حه‌ڵاڵى پێ به‌خشیووم، یان پێغه‌مبه‌رایه‌ت و حیكمه‌تی پێ به‌خشیووم [ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ ] وه‌ من نامه‌وێ پێچه‌وانه‌ی ئێوه‌ بكه‌م و شتێك له‌ ئێوه‌ قه‌ده‌غه‌ بكه‌م و خۆم بیكه‌م [ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ] به‌ڵكو من ته‌نها مه‌به‌ستم چاكسازیه‌و چاكسازیم ده‌وێت چه‌ندێك له‌ توانامدا بێت [ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ] وه‌ ڕێنمایی و هیدایه‌تی من ته‌نها له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ [ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) ] كاره‌كانم هه‌مووی به‌و سپاردووه‌و ته‌وه‌كولم له‌سه‌ر ئه‌وه‌، وه‌ هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌ش ئه‌گه‌ڕێمه‌وه‌.

[ وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي ] وه‌ ئه‌ی قه‌ومی خۆم با ڕق لێبوونتان له‌ من واتان لێ نه‌كات كه‌ من به‌درۆ بزانن و ئیمانم پێ نه‌هێنن [ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ ] چونكه‌ ئه‌و سزایه‌ی كه‌ تووشی قه‌ومی نوح و هود و صاڵح بوو تووشی ئێوه‌ش ده‌بێت و خوای گه‌وره‌ سزاتان ده‌دات [ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) ] وه‌ قه‌ومی لوطيش سه‌رده‌میان یان شوێنیان له‌ ئێوه‌وه‌ دوور نیه‌، بترسێن كه‌ خوای گه‌وره‌ سزای ئێوه‌ش بدات.

[ وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ] وه‌ ئێوه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ په‌روه‌ردگارتان بكه‌ن له‌ تاوانه‌كانى رابردووتان [ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ] پاشان بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌و ته‌وبه‌ بكه‌ن و له‌ داهاتوودا مه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر تاوان [ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) ] به‌راستى په‌روه‌ردگاری من زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌ییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن، وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن خۆشه‌ویستى خوای گه‌وره‌ن و خۆشی ئه‌وێن.

[ قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ ] وتیان: ئه‌ی شوعه‌یب ئێمه‌ تێناگه‌ین له‌ زۆرێك له‌و هه‌واڵ و شتانه‌ی كه‌ تۆ باسی ئه‌كه‌یت له‌ باسی زیندوو بوونه‌وه‌و قیامه‌ت (هه‌رچه‌نده‌ شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - به‌ وتاربێژى پێغه‌مبه‌ران ناسرابووه‌ له‌به‌ر ره‌وانبێژى و زمانپاراوى) [ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا ] وه‌ ئێمه‌ تۆ ئه‌بینین كه‌ له‌ناو ئێمه‌دا لاوازو بێده‌سه‌ڵاتی و ته‌نهایت، وه‌ وتراوه‌ نابینا بووه‌ [ وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر عه‌شیره‌ت و هۆزه‌كه‌ت نه‌بوایه‌ ئێستا به‌ردبارانمان ئه‌كردیت [ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ (٩١) ] وه‌ تۆ له‌لای ئێمه‌ عیززه‌ت و ده‌سه‌ڵاتت نیه‌.

[ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ ] شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئایا عه‌شیره‌ت و هۆزه‌كه‌م به‌لاتانه‌وه‌ گرنگترو به‌عیززه‌تتره‌ له‌ خوای گه‌وره‌ [ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا ] وه‌ خوای گه‌وره‌تان له‌ پشتی خۆتان داناوه‌و گرنگی پێ ناده‌ن و به‌گه‌وره‌ى نازانن [ إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) ] به‌راستى په‌روه‌ردگارم زۆر زانایه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن، وه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌وری داوه‌و ئاگاداره‌و سزاتان ئه‌دات له‌سه‌ری.

[ وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ ] دوای ئه‌وه‌ كه‌ بینی به‌رده‌وامن له‌سه‌ر كوفریان و بێئومێد بوو لێیان فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومی خۆم به‌رده‌وام بن له‌ شوێنی خۆتان و له‌سه‌ر رێبازو كوفرى خۆتان كار بكه‌ن منیش به‌ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م [ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ ] له‌ داهاتوودا ئه‌زانن كه‌ كێیه‌ سزای بۆ دێت و خوای گه‌وره‌ سه‌رشۆڕو ڕیسوای ئه‌كات [ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ ] وه‌ ده‌رئه‌كه‌وێ كه‌ كێ درۆزنه‌ [ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣) ] وه‌ چاوه‌ڕێ بن منیش له‌گه‌ڵ ئێوه‌دا چاوه‌ڕێ ئه‌كه‌م بزانین خوای گه‌وره‌ سزای كێ ئه‌دات.

{خوای گەورە سزای قەومی شوعەیب پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -دەدات ‌و لەناویان دەبات} [ وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا ] كاتێك كه‌ سزای ئێمه‌ دابه‌زی بۆیان [ نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا ] شوعه‌یب پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ى له‌گه‌ڵیدا بوون ڕزگارمان كردن به‌ ڕه‌حمه‌تی خۆمان [ وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ ] به‌ڵام سته‌مكاران ئه‌وانه‌ی كه‌ كوفریان ئه‌كرد صه‌یحه‌و ده‌نگێك هات و ڕوحی له‌ لاشه‌یان ده‌ركرد [ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩٤) ] له‌ناو شوێن و ماڵى خۆیاندا نووسان به‌ زه‌ویه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌ژنۆ و ده‌م و چاویان و جووڵه‌یان نه‌ماو هه‌موویان مردن.

[ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا ] وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ پێشتر له‌و شوێنه‌ هه‌ر نه‌ژیابێتن [ أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥) ] ده‌ى قه‌ومی مه‌دیه‌نیش دوور كه‌ونه‌وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خواو تیاچن هه‌روه‌كو چۆن قه‌وی ثهمودیش دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خواو تیاچوون.

[ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٩٦) ] وه‌ موسامان - صلی الله علیه وسلم - نارد بۆ لای فیرعه‌ون به‌ ته‌ورات و كۆمه‌ڵێك موعجیزه‌وه‌ كه‌ ئه‌و نۆ موعجیزه‌یه‌ بوو كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشی.

[ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ ] ناردمان بۆ لای فیرعه‌ون و ده‌سه‌ڵاتدارانی كه‌ خه‌ڵكی شوێنی ڕێگاو ڕێبازی فیرعه‌ون كه‌وتن [ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) ] له‌ كاتێكدا ڕێگاو ڕێبازی فیرعه‌ون ڕێگایه‌كی ڕاست و هیدایه‌ت نه‌بوو به‌ڵكو گومڕایی و كوفرو نه‌زانى بوو.

[ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش پێش قه‌ومه‌كه‌ی ئه‌كه‌وێ بۆ ناو ئاگری دۆزه‌خ تا ئه‌یانباته‌ سه‌ر ئاگر كه‌ به‌ڕاستی خراپترین بردنه‌سه‌ره‌ له‌ جیاتی بیانباته‌ سه‌ر ئاو ئه‌یانباته‌ سه‌ر ئاگرو ئه‌سووتێن.

[ وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ ] وه‌ له‌ دونیادا نه‌فره‌تیان لێ كراو دوورخرانه‌وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوا، وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا به‌هه‌مان شێوه‌ نه‌فره‌تیان لێ ده‌كرێت [ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) ] كه‌ خراپترین بردنه‌ سه‌ره‌ بۆ ئاگرى دۆزه‌خ، یاخود خراپترین شته‌ كه‌ نه‌فره‌تى دونیاو قیامه‌ت و سزا كۆبێته‌وه‌ له‌سه‌ریان.

[ ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ ] ئه‌مه‌ هه‌واڵی شارو دێیه‌كانه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - كه‌ بۆ تۆی ئه‌گێڕینه‌وه‌ [ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) ] كه‌ هێشتا له‌و شارو دێیانه‌ هه‌یه‌ ماوه‌، وه‌ هه‌یشیانه‌ وێران بووه‌و ڕووخاوه‌.

[ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ] وه‌ ئێمه‌ سته‌ممان لێ نه‌كردوون به‌ڵام ئه‌وان خۆیان زوڵم و سته‌میان له‌ نه‌فسی خۆیان كرد به‌ كوفرو تاوان [ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ ] وه‌ ئه‌و خوایانه‌ی كه‌ لێیان ئه‌پاڕانه‌وه‌و هاواریان پێیان ئه‌كردو ئه‌یانپه‌رستن له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ هیچ سوودێكیان پێ نه‌گه‌یاندن كاتێك كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ هات [ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) ] وه‌ هیچ شتێكیان بۆ زیاد نه‌كردن ته‌نها به‌هیلاك چوون و زه‌ره‌رمه‌ندی نه‌بێت.

[ وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: خواى گه‌وره‌ مۆڵه‌ت به‌ سته‌مكار ده‌دات به‌ڵام كه‌ بیباته‌وه‌و سزاى بدات رزگارى نابێت پاشان ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌: وه‌ بردنه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ به‌م شێوازه‌یه‌ كاتێك كه‌ دێ¬یه‌ك بباته‌وه‌ یان سزایان بدات كه‌ سته‌مكارو هاوبه‌شبڕیارده‌ر بن، به‌راستى بردنه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ئێش و ئازارو سه‌خته‌.

[ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌م له‌ناوبردنى كافران و رزگار كردنى باوه‌ڕدارانه‌ په‌ندو ئامۆژگاری تیایه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ له‌ سزای ڕۆژی دوایی بترسێت [ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ ] كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ ڕۆژێكه‌ هه‌موو خه‌ڵكی سه‌ره‌تاكان و كۆتاییه‌كانى بۆ كۆ ئه‌كرێته‌وه‌ بۆ لێپرسینه‌وه‌ [ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) ] وه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ هه‌موو خه‌ڵكى و فریشته‌كان و پێغه‌مبه‌ران ئه‌یبینن و ئاماده‌ی ئه‌بن.

[ وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) ] وه‌ ئه‌و رۆژه‌ دوا ناخه‌ین مه‌گه‌ر بۆ كاتی دیاریكراوی خۆی.

[ يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ ] له‌و ڕۆژه‌دا هیچ كه‌سێك ناتوانێ قسه‌ بكات و عوزر بێنێته‌وه‌، یان شه‌فاعه‌ت بكات ئیلا به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ نه‌بێ [ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) ] خه‌ڵكی دابه‌ش ئه‌بنه‌ دوو كۆمه‌ڵ هه‌یانه‌ ئه‌هلی دۆزه‌خه‌و به‌دبه‌خته‌، وه‌ هه‌یشیانه‌ ئه‌هلی به‌هه‌شته‌و به‌خته‌وه‌ره‌.

[ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ ] وه‌ كافران و به‌دبه‌ختان و تاوانبارانن ئه‌چنه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ [ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) ] كه‌ ده‌نگی هه‌ناسه‌یان دێت له‌ قوڕگیان كاتێك كه‌ ده‌ریئه‌كه‌ن، وه‌ كاتێك كه‌ وه‌ریئه‌گرن له‌ سینگیاندا له‌ سه‌ختی ئێش و ئازاردا.

[ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ ] له‌ ئاگری دۆزه‌خدا ئه‌مێننه‌وه‌ تا ئاسمانه‌كان و زه‌وی بمێنێته‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ست پێی ئاسمان و زه‌وی ڕۆژی قیامه‌ته‌و بۆ هه‌میشه‌یی ئه‌مێنێته‌وه‌ نه‌ك ئاسمان و زه‌وی دونیا [ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ ] مه‌گه‌ر كه‌سانێك كه‌ خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت له‌ ئاگری دۆزه‌خ ده‌ریان بكات كه‌ تاوانبارانی ئه‌هلی ته‌وحیدن له‌ باوه‌ڕداران به‌ شه‌فاعه‌تى پێغه‌مبه‌ران و فریشته‌كان و شه‌هیدان و باوه‌ڕداران و منداڵى موسڵمانان [ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٠٧) ] به‌راستى په‌روه‌ردگارت هه‌ر شتێكی بوێت له‌ دونیاو قیامه‌تداو ویستی له‌ هه‌ر شتێك بێت ئه‌نجامی ئه‌دات و كه‌س نیه‌ ڕێگری لێ بكات.

[ وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌خته‌وه‌ر بوونه‌ به‌ ئیمان و كرده‌وه‌ی چاك له‌ دونیادا [ فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا ] ئه‌وانه‌ ئه‌خرێنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌و به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یى تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ ] تا ئاسمانه‌كان و زه‌وی قیامه‌ت بمێننه‌وه‌ [ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ ] مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت، واته‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ دره‌نگتر له‌ قه‌بره‌كانیان ده‌رئه‌چن یان له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ر دوائه‌كه‌ون یان له‌ دۆزه‌خن پێش ئه‌وه‌ی بچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ [ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) ] كه‌ ئه‌میش به‌خشینێكه‌ خوای گه‌وره‌ پێیان ئه‌به‌خشێ به‌بێ بڕین و كۆتایی نایات.

[ فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ له‌ گوماندا مه‌به‌ له‌ پووچه‌ڵی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م كه‌سه‌ بت په‌رستانه‌ ئه‌یپه‌رستن له‌ غه‌یری خوا [ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ ] ئه‌مانیش هیچ شتێك ناپه‌رستن ته‌نها ئه‌وانه‌ نه‌بێ كه‌ باوك و باپیرانیان ئه‌یانپه‌رست و شوێن ئه‌وان كه‌وتوونه‌ و لاسایی ئه‌وان ئه‌كه‌نه‌وه‌ به‌ كوێرانه‌ نه‌ك به‌ عه‌قڵ و به‌ڵگه‌ [ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩) ] وه‌ ئێمه‌ سزای خۆیان پێ ئه‌به‌خشین به‌ته‌واوی هیچ شتێكیش له‌ سزایان كه‌م ناكه‌ین.

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ ] وه‌ ئێمه‌ كتابمان به‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌خشی كه‌ ته‌ورات بوو وه‌ خه‌ڵكى ئیختیلاف و جیاوازی كه‌وته‌ نێوانیانه‌وه‌ هه‌بوو ئیمانى پێهێنا، وه‌ هه‌بوو كوفرى پێكرد [ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و وشه‌یه‌ نه‌بوایه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ كه‌ پێشتر هاتبوو كه‌ سزایان پێش ناخرێت تا كاتى دیاریكراوى خۆیان، یان تا به‌ڵگه‌یان به‌سه‌ردا جێگیر نه‌كرێت ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ بڕیاری له‌ نێوانیاندا ئه‌داو كافرانى له‌ناو ده‌بردو موسڵمانانى رزگار ده‌كرد [ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) ] به‌ڵام ئه‌وان له‌ گومان و دوودڵیدان.

[ وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ ] وه‌ په‌روه‌ردگارت هه‌ر یه‌كێك له‌مانه‌ پاداشت یان سزای كرده‌وه‌كانیان به‌ته‌واوی ئه‌داته‌وه‌ [ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) ] به‌راستى خوای گه‌وره‌ زانیاریه‌كی وردی هه‌یه‌ به‌كرده‌وه‌كانیان.

{دامەزراوبە لەسەر خواپەرستی} [ فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - دامه‌زراو به‌ به‌و شێوازه‌ی كه‌ فه‌رمانت پێ كراوه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ [ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ ته‌وبه‌یان كردووه‌ له‌گه‌ڵ تۆداو بۆ لای خواى گه‌وره‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ با ئه‌وانیش دامه‌زراو بن [ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) ] به‌ڵام سنوور مه‌به‌زێنن له‌ خراپه‌كاریدا به‌راستى خوای گه‌وره‌ زۆر بینه‌ره‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن.

[ وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ ] وه‌ ئێوه‌ مه‌یلتان نه‌بێ به‌لای سته‌مكاران و هاوبه‌شبڕیارده‌ران و به‌ كرده‌وه‌ى ئه‌وان رازى مه‌بن و به‌شداریان مه‌كه‌ن دوایی ئاگری دۆزه‌خ ئه‌تانگرێته‌وه‌ [ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣) ] ئه‌و كاته‌ له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ هیچ دۆست و پشتیوانێكتان نابێت كه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خ بتانپارێزێ و ڕزگارتان بكات، پاشان ئێوه‌ كه‌س نیه‌ كه‌ سه‌رتان بخات.

{لە دوای خراپە چاكە بكە چونكە چاكە خراپە دەسڕێتەوە} [ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ ] وه‌ تۆ نوێژه‌كانت بكه‌ له‌ هه‌ردوولای به‌یانی، واته‌: نوێژی به‌یانی و عه‌صر [ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ] وه‌ كات له‌ دوای كات له‌ شه‌ودا، وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی نوێژی مه‌غریب و عیشایه‌، یان ته‌نها نوێژی عیشایه‌، یان شه‌ونوێژه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ پێش فه‌رز بوونى نوێژ دابه‌زى كه‌ سه‌ره‌تا پێش خۆركه‌وتن نوێژێك و پێش خۆرئاوا بوون نوێژێك فه‌رز بوو، له‌گه‌ڵ شه‌ونوێژ پاشان شه‌ونوێژه‌كه‌ له‌سه‌ر ئوممه‌ت لابراو بوو به‌ سوننه‌ت، پاشان له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ریش - صلی الله علیه وسلم - لابراو بوو به‌ سوننه‌ت [ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ] به‌ڕاستی چاكه‌كان خراپه‌كان ئه‌سڕێته‌وه‌و نایهێلێت، پیاوێك ماچى ئافره‌تێكى كرد هاته‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - پێى وت، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند كه‌ دواى خراپه‌و تاوان نوێژو چاكه‌ بكه‌ن خراپه‌كه‌ ده‌سڕێته‌وه‌، پیاوه‌كه‌ وتى ئایا ته‌نها بۆ منه‌؟ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: بۆ هه‌موو ئوممه‌ته‌كه‌مه‌، وه‌ (ئه‌بولیوسر كه‌عبى كوڕى عه‌مرى ئه‌نصارى) ده‌فه‌رمێت: ئافره‌تێك هات خورمام لێ بكڕێت به‌ درهه‌مێك، منیش وتم له‌ ماڵه‌وه‌ خورماى له‌مه‌ چاكترى لێیه‌ چووینه‌ ژووره‌وه‌و ماچم كرد، هاتم بۆ لاى ئه‌بو به‌كر بۆم باسكرد، فه‌رمووى: لاى كه‌س باسى مه‌كه‌و ته‌وبه‌ بكه‌، منیش ئارامم نه‌گرت و هاتم بۆ لاى پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بۆم باسكرد فه‌رمووى: (ئایا كه‌سێك كه‌ چووه‌ بۆ غه‌زاو خێزانه‌كه‌ى به‌جێهێشتووه‌ ئاوات كردووه‌ له‌گه‌ڵیدا ؟ ) تا ئاواته‌خواز بوو تا ئه‌م كاته‌ موسڵمان نه‌بوایه‌، وه‌ وایزانى كه‌ دۆزه‌خیه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - زۆر بێده‌نگ بوو تا خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى به‌ وه‌حى بۆ دابه‌زاند [ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) ] ئه‌مه‌ یادخستنه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رئه‌گرن و بیر ئه‌كه‌نه‌وه.

[ وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) ] وه‌ تۆ ئارامگر به‌ له‌سه‌ر دامه‌زراوی و خواپه‌رستی به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ پاداشتی چاكه‌كاران نافه‌وتێنێت.

[ فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ ] ئه‌گه‌ر له‌ ئوممه‌تانی پێشتر ئه‌وانه‌ی كه‌ سزادران هه‌ندێكیان تیا بوایه‌ خاوه‌ن عه‌قڵ و دینداری و بۆچوونی ڕاست و دروست بوونایه‌ كه‌ ڕێگری خه‌ڵكه‌كه‌یان بكردایه‌ له‌ ئاشووبگێڕی له‌سه‌ر زه‌ویدا، كه‌ ته‌نها كه‌مێكیان تیا بوو له‌وانه‌ی كه‌ فه‌رمانیان به‌ چاكه‌ ده‌كردو رێگریان له‌ خراپه‌ ده‌كرد، وه‌ له‌ كاتى سزادا ته‌نها ئه‌مانه‌مان ڕزگار كرد [ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) ] وه‌ زاڵمان و سته‌مكاران شوێنی تاوان و سه‌رپێچى كه‌وتن و به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر تاوان و خراپه‌و ژیانی دونیایان هه‌ڵبژارد به‌سه‌ر قیامه‌تدا، وه‌ ئه‌وان تاوانبار بوون.

[ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ (١١٧) ] وه‌ په‌روه‌ردگارت هیچ شارو دێ¬یه‌ك له‌ناو نادات و زوڵم و سته‌میان لێ ناكات له‌ كاتێك كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی چاكه‌كار بن و ئیصلاح و چاكسازی بكه‌ن.

[ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ هه‌موو ئوممه‌تی ئه‌كرد به‌ یه‌ك و له‌سه‌ر حه‌ق كۆی ئه‌كردنه‌وه‌ به‌ڵام خوای گه‌وره‌ تاقیان ئه‌كاته‌وه‌ [ وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) ] وه‌ به‌رده‌وام له‌ ئیختیلاف و جیاوازی و ناكۆكیدان.

[ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ] ته‌نها كه‌سانێك نه‌بێ كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمی پێ كرد بێت، واته‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕه‌حمیان پێكراوه‌ له‌ شوێنكه‌وتوانى پێغه‌مبه‌ران ئیختیلاف و جیاوازی له‌ نێوانیاندا نیه‌ [ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ ] وتراوه‌: بۆ ڕه‌حمه‌كه‌ته‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ خوای گه‌وره‌ بۆ ڕه‌حمه‌تی خۆی دروستی كردوون، یاخود بۆ ئیختیلاف دروستی كردوون، یاخود خوای گه‌وره‌ دروستی كردوون كۆمه‌ڵێكیان بۆ به‌هه‌شت و كۆمه‌ڵێكیان بۆ دۆزه‌خ [ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) ] وه‌ وشه‌و فه‌رمووده‌ی په‌روه‌ردگارت ته‌واو بوو كه‌ ئه‌بێ دۆزه‌خ پڕ بكه‌م له‌ جنی و له‌ مرۆڤ به‌ تێكڕا ئه‌وه‌ی كه‌ شایه‌نی دۆزه‌خ بێ ئه‌بێ دۆزه‌خیان لێ پڕ كه‌م.

‌[ وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ ] له‌ هه‌موو هه‌واڵی پێغه‌مبه‌رانت بۆ ئه‌گێڕینه‌وه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ چۆن سه‌ریخستوون و كافرانى له‌ناوبردووه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ دڵت پێى جێگیرو دامه‌زراو و پڕ له‌ دڵنیایی بێت [ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ ] وه‌ له‌م سووڕه‌ته‌یشدا حه‌ق و په‌ندو ئامۆژگاری و به‌سه‌رهاتى ئوممه‌تانى ترت بۆ هاتووه‌ [ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) ] وه‌ یادخستنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ باوه‌ڕداران.

[ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمان ناهێنن پێیان بڵێ: به‌رده‌وام بن و له‌ شوینى خۆتان و له‌سه‌ر رێبازو كوفری خۆتان بن چونكه‌ په‌ندو ئامۆژگاری سوودی نیه‌ بۆتان [ إِنَّا عَامِلُونَ (١٢١) ] وه‌ ئێمه‌ش له‌سه‌ر رێبازو دین و ئیمان و كرده‌وه‌ی چاكى خۆمان ده‌بین.

[ وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) ] وه‌ ئێوه‌ چاوه‌ڕێ بن ئێمه‌ش چاوه‌ڕێی سه‌ره‌نجامی كاره‌كه‌ی ئێوه‌ین بزانین خوای گه‌وره‌ كه‌ی سزاتان ئه‌دات و سزای خوای گه‌وره‌ چۆن ئه‌بێت، (خواى گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕدارانى سه‌رخست و كافرانى تێكشكاند).

[ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی نهێنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی لای خوای گه‌وره‌یه‌و كه‌سی تر نایزانێ [ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش هه‌موو كاره‌كان بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ ] تۆ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌و به‌ته‌نها پشت به‌ خوای گه‌وره‌ ببه‌سته‌و كاره‌كانت به‌و بسپێره‌ [ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) ] وه‌ په‌روه‌ردگارت بێئاگا نیه‌ له‌ كرده‌وه‌ی خراپی كافران و بێباوه‌ڕان و خراپه‌كاران، والله أعلم.

سووره‌تی (یوسف - صلی الله علیه وسلم - ) سووره‌تێكى مه‌ككيیه‌و (١١١) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الر ] سه‌باره‌ت به‌و پیتانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزدا هاتوون له‌ سووره‌تی به‌قه‌ره‌دا باسمان كرد [ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ (١) ] ئه‌م ئایه‌تانه‌ی كه‌ له‌م سووره‌ته‌دا باسكراوه‌ ئایه‌تی قورئانی پیرۆزن كه‌ هه‌موو حوكم و ئیعجازه‌كانی به‌ئاشكراو به‌ ڕوونی تیادا باسكراوه‌.

[ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢) ] ئێمه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان به‌ زمانی عه‌ره‌بی دابه‌زاندووه‌ به‌ڵكو لێی تێ بگه‌ن و فێرى ببن، چونكه‌ زمانى عه‌ره‌بى پاراوترین و فراوانترین و ده‌وڵه‌مه‌ندترین و روونترین و مانابه‌خشترین زمانه‌.

[ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ ] هاوه‌ڵان فه‌رموویان ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - پێمان خۆشه‌ چیرۆكمان بۆ بگێڕیته‌وه‌؟ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئێمه‌ باشترین چیرۆكی ئوممه‌تانی پێشترت بۆ ئه‌گێڕینه‌وه‌ به‌م وه‌حی¬یه‌ى كه‌ له‌م قورئانه‌دا بۆمان دابه‌زاندوویت [ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ (٣) ] هه‌ر چه‌نده‌ تۆ پێش دابه‌زینی وه‌حی بێئاگابوویته‌ له‌ ڕووداو و به‌سه‌رهاتی ئوممه‌تان و پێغه‌مبه‌رانی تر.

{بەسەرهاتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لەگەڵ براكانی} [ إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ (٤) ] كاتێك یوسف - صلی الله علیه وسلم - به‌ باوكی فه‌رموو كه‌ یه‌عقوبی كوڕی ئیسحاقی كوڕی ئیبراهیم بوو (صه‌ڵات و سه‌لامی خوای گه‌وره‌یان له‌سه‌ر بێت): ئه‌ی باوكه‌ من یانزه‌ ئه‌ستێره‌م بینی له‌ خه‌ودا (كه‌ لێكدانه‌وه‌كه‌ی یانزه‌ براكه‌ی بوو)، وه‌ خۆرو مانگیشم بینی (كه‌ لێكدانه‌وه‌كه‌ی دایك و باوكی بوو) هه‌موویان كڕنوشی ڕێزو ئیحتیرامیان بۆ ئه‌بردم، كه‌ پاش چل ساڵ یاخود هه‌شتا ساڵ روویداوه‌.

[ قَالَ يَا بُنَيَّ لَا تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ ] باوكی پێی فه‌رموو: ئه‌ی كوڕی خۆم ئه‌م خه‌وه‌ بۆ براكانت مه‌گێڕه‌وه‌ [ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا ] نه‌وه‌كو ئه‌وانیش لێكدانه‌وه‌كه‌ی بزانن و دواتر له‌ حه‌سوودیدا نه‌خشه‌و پیلانت بۆ دابنێن و له‌ناوتبه‌رن (ئه‌گه‌ر نیعمه‌تێك له‌ ئارادا بوو بیشاره‌وه‌و ده‌ریمه‌خه‌ تا پێده‌گات و خۆى ده‌رده‌كه‌وێت تا كه‌س حه‌سودى پێنه‌بات و نه‌بێته‌ چاوه‌وه‌) [ إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٥) ] چونكه‌ به‌ڕاستی شه‌یتان دوژمنێكی ئاشكرای مرۆڤه‌و وایان لێ ده‌كات كه‌ حه‌سودى به‌یه‌كترى ببه‌ن و دژایه‌تی یه‌كتری بكه‌ن.

[ وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ ] وه‌به‌م شێوازه‌ په‌روه‌ردگار هه‌ڵتئه‌بژێرێ و ده‌تكات به‌ پێغه‌مبه‌ر [ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ ] وه‌ فێری لێكدانه‌وه‌ی خه‌وت ئه‌كات [ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ ] وه‌ نیعمه‌تی خۆی ته‌واو ئه‌ڕژێنێ به‌سه‌رتدا به‌وه‌ی ئه‌تكات به‌ پێغه‌مبه‌ر، وه‌ موڵك و خێری دونیاو قیامه‌تت پێ ئه‌به‌خشێ، وه‌ نیعمه‌تی خۆی ته‌واو ده‌كات به‌سه‌ر ئالی یه‌عقوبدا [ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ ] وه‌كو پێشتریش نیعمه‌تی خۆی ته‌واو ڕژاند به‌سه‌ر ئیبراهیم و ئیسحاقدا به‌وه‌ی كه‌ كردیانی به‌ پێغه‌مبه‌ر، وه‌ ئیبراهیمی پاراست له‌ ئاگره‌كه‌ وه‌ كردی به‌ خه‌لیلی خۆی [ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦) ] به‌راستى په‌روه‌ردگاری تۆ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ لَقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِينَ (٧) ] به‌ڕاستی له‌ هه‌واڵی یوسف و براكانی نیشانه‌و په‌ندو ئامۆژگارى تێدا بوو بۆ ئه‌و جووله‌كانه‌ى كه‌ پرسیاریان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كرد.

{ماناكانى (ضلال) له‌ قورئاندا} [ إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا ] كاتێك كه‌ براكانی وتیان: یوسف و بنیامینى برای له‌لای باوكمان خۆشه‌ویسترن له‌ ئێمه‌، كه‌ یوسف و براكه‌ی برای دایك و باوكی بوونه‌، به‌ڵام براكانی تر ته‌نها برای باوكیى بوونه‌و له‌ باوكیانه‌وه‌ برایان بوونه‌و دایكیان جیا بووه‌ [ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ ] وه‌ ئێمه‌ش كۆمه‌ڵێكین وتراوه‌: (عُصْبَةٌ) له‌ یه‌كه‌وه‌ تا ده‌یه‌ [ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٨) ] به‌راستى باوكمان حه‌قیقه‌تى شته‌كانى ون كردووه‌و لایداوه‌ لێى، مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ باوكمان گومڕا بووه‌ له‌ دین، چونكه‌ ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌ بوایا كافر ده‌بوون، به‌ڵكو به‌ گومانى خۆیان باوكیان حه‌قیقه‌تى شته‌كان نازانێت و فه‌زڵى دوو كه‌سى داوه‌ به‌سه‌ر ده‌ كه‌سدا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى ده‌ كه‌سه‌كه‌ زیاتر به‌ سودن و ده‌توانن كاروباره‌كانى بۆ هه‌ڵسوڕێنن، (ضَلَال) له‌ قورئانى پیرۆزدا به‌ چه‌ند مانایه‌ك هاتووه‌: له‌وانه‌: یه‌كه‌م: ئه‌م مانایه‌ى كه‌ باسمان كرد، وه‌كو له‌م ئایه‌ته‌و ئایه‌تى (٩٥) ئه‌م سووره‌ته‌ هاتووه‌: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ} وه‌ له‌ (سوره‌تى الضحى: ٧) {وَوَجَدَكَ ضَالاً فَهَدَى}، دووه‌م: وه‌ به‌ ماناى گومڕایى له‌ دین هاتووه‌، وه‌كو زۆربه‌ى ئایه‌ته‌كانى قورئان، وه‌كو (سوره‌تى فاتحه‌: ٧) {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ}، سێیه‌م: به‌ ماناى له‌ناوچون و ون بوون و دیار نه‌مان، وه‌كو (سووره‌تى السجدة: ١٠) {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ}. وه‌ (سووره‌تى الأعراف/٥٣) {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}.

{براكانی لە حەسودیدا پیلان بۆ كوشتنی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - دادەڕێژن} [ اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا ] وتیان: یوسف بكوژن یاخود له‌ زه‌وییه‌كدا فڕێى بده‌ن [ يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ ] ئه‌و كاته‌ ڕووی باوكمان تاك و ته‌نها بۆ ئێمه‌ ده‌بێت و ڕوو ئه‌كاته‌ ئێمه‌و ته‌نها ئێمه‌ی خۆش ئه‌وێت خۆشه‌ویستیه‌كی ته‌واو [ وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ (٩) ] له‌ دوای كوشتنی یوسف یاخود له‌ دوای ئه‌و تاوانه‌ی كه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ین ئه‌و كاته‌ ئه‌بینه‌ كه‌سانێكی چاك له‌ گوێڕایه‌ڵی و عیباده‌ت و دینداریدا، یاخود ته‌وبه‌ ده‌كه‌ین.

[ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ ] یه‌كێك له‌و برایانه‌ وتی: یوسف مه‌كوژن به‌ڵكو فڕێی بده‌نه‌ قوڵایی بیره‌وه‌ تا له‌ چاو دیار نه‌مێنێ، بیره‌كه‌ له‌ (بیت المقدس) بووه‌ [ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (١٠) ] دواتر هه‌ندێك له‌ ڕێبواره‌ گه‌ڕۆكه‌كان ئه‌یدۆزنه‌وه‌ و هه‌ڵیئه‌گرن بۆ خۆیان و له‌ ئێمه‌ى دورده‌خه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئه‌م كاره‌ ئه‌كه‌ن مه‌یكوژن ئاوای لێ بكه‌ن باشتره‌.

[ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ (١١) ] پاش ئه‌وه‌ى رێككه‌وتن كه‌ نه‌یكوژن و فڕێى بده‌نه‌ ناو بیره‌وه‌ چوون بۆ لای باوكیان و وتیان: باوكه‌ چیته‌ تۆ بۆ ئه‌مین نیت له‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ كاتێكدا ئێمه‌ ئامۆژگاریكارین و ئه‌یپارێزین.

[ أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ] سبه‌ینێ له‌گه‌ڵماندا بینێره‌ بۆ خۆی له‌و ده‌شته‌ بێت و بڕوات و كاتێكی خۆش به‌سه‌ر به‌رێت و یاری بكات [ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (١٢) ] وه‌ ئێمه‌ به‌دڵنیایی ئه‌یپارێزین.

[ قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ ] یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: من خه‌فه‌تبار ئه‌بم كه‌ ئێوه‌ بیبه‌ن و له‌ منی دووربخه‌نه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆری خۆش ئه‌ویست [ وَأَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ (١٣) ] وه‌ له‌وه‌ش ئه‌ترسێم كه‌ گورگ بیخوات وه‌ ئێوه‌ بێئاگا بن لێی له‌ كاتی یاری و كات به‌سه‌ربردندا (ئه‌م قسه‌یه‌یان وه‌رگرت و دواتر كردیانه‌ بیانووى پیلانه‌كه‌یان).

[ قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ ] وتیان: ئه‌گه‌ر بێتوو گورگ بیخوات و ئێمه‌ش كۆمه‌ڵێك كه‌سین [ إِنَّا إِذًا لَخَاسِرُونَ (١٤) ] كه‌واته‌ ئێمه‌ كه‌سانێكی زه‌ره‌رمه‌ندو بێ سوودو بێده‌سه‌ڵاتین.

{یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - دەخەنە ناو بیرەوە} [ فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ ] كاتێك كه‌ باوكی ڕازی بوو له‌گه‌ڵ خۆیاندا بردیان [ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ ] وه‌ خۆیان یه‌كلا كرده‌وه‌و بۆچونیان كۆ كرده‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بیكه‌نه‌ ناو قوڵایی بیره‌كه‌وه‌ (هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ لاى باوكیان رۆیشتن ده‌ستیان كرد به‌ ئازاردان و لێدان و جوێن پێدانى، كه‌ په‌ناى ببردایه‌ بۆ لاى یه‌كێكیان لێی ده‌دا، وه‌ خۆى بگرتایه‌ به‌ لێوارى بیره‌كه‌وه‌ له‌ ده‌ستیان ده‌دا، پاشان به‌ستیانه‌وه‌ به‌ حه‌بلێك و خستیانه‌ ناو دۆلكه‌یه‌كه‌وه‌و شوڕیان كرده‌وه‌ بۆ ناو بیره‌كه‌، له‌ نیوه‌ى رێگاكه‌ حه‌بله‌كه‌یان بڕى و به‌ریان دایه‌ ناو بیره‌كه‌و كه‌وته‌ ناو ئاوه‌كه‌ پاشان سه‌ركه‌وته‌ سه‌ر تاوێرێك له‌ ناوه‌ڕاستى بیره‌كه‌ [ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٥) ] ئه‌له‌و كاته‌دا خوای گه‌وره‌ وه‌حی بۆ یوسف نارد - صلی الله علیه وسلم - وه‌كو دڵنه‌واییه‌ك كه‌ تۆ رزگارت ده‌بێت و خواى گه‌وره‌ سه‌رت ده‌خات و به‌رزت ده‌كاته‌وه‌ به‌سه‌ریاندا، وه‌ له‌ داهاتوودا تۆ ئه‌م هه‌واڵه‌ به‌ براكانت ئه‌ڵێیته‌وه‌، وه‌ ئه‌وان هه‌ست ناكه‌ن كه‌ تۆ برای ئه‌وانی و ماویت، (دواتر له‌ ئایه‌تی هه‌شتاو نۆ (٨٩) إن شاء الله دێینه‌ سه‌ری و باسی ئه‌كه‌ین).

[ وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ (١٦) ] دوای ئه‌وه‌ی خستیانه‌ ناو بیره‌كه‌وه‌ له‌ شه‌ودا به‌ گریانه‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای باوكیان.

[ قَالُوا يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ ] وتیان: ئه‌ی باوكه‌ ئێمه‌ ڕۆیشتین پێشبڕكێ بكه‌ین له‌ تیر هاویشتن یان له‌ سوارچاكیدا [ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ ] وه‌ یوسفمان له‌لای جلوبه‌رگ و شتومه‌كه‌كانمان داناو گورگ خواردی [ وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ (١٧) ] هه‌ر چه‌نده‌ تۆ باوه‌ڕ به‌ ئێمه‌ ناكه‌یت ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ڕاستگۆیش بین.

{یەعقوب پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - غەیب نازانێت} [ وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ ] قه‌میسه‌كه‌ی یوسفیان - صلی الله علیه وسلم - هێناو به‌رخێكیان سه‌ربڕى و خوێنێكی درۆینه‌یان پیادا كرد به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ قه‌میسه‌كه‌ دڕابێت و هیچ شتێكی لێ هاتبێت (ئه‌گه‌ر گورگ بیخواردایه‌ ده‌بوایه‌ قه‌میسه‌كه‌ى بدڕایا) [ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا ] یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: به‌ڵكو نه‌فسی خۆتان ئه‌م كاره‌ ناشیرینه‌ی بۆ ڕازاندونه‌ته‌وه‌و جوانی كردووه‌ ئه‌وه‌تا قه‌میسه‌كه‌ی نه‌دڕاوه‌و ئه‌مه‌ گورگ نه‌یخواردووه‌، به‌ڵام غه‌یبیشی نه‌زانی كه‌ بزانێ له‌ناو بیره‌كه‌دایه‌و ده‌ری بكات (كه‌ پێغه‌مبه‌رێكى خوا له‌ كاتێكى ئاوا غه‌یب نه‌زانێت چۆن كه‌سانێكى ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بانگه‌شه‌ى زانینى غه‌یب ده‌كه‌ن) [ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١٨) ] فه‌رمووی: ئارام ئه‌گرم ئارامگرتنێكی جوان كه‌ هیچ گله‌یی و گازنده‌یه‌كی تیادا نه‌بێ له‌ خوای گه‌وره‌، وه‌ داوای یارمه‌تی له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م له‌سه‌ر ئه‌و وه‌سفه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردووتانه‌ كه‌ ده‌ڵێن یوسف گورگ خواردوویه‌تی (كاتێكیش بوهتان بۆ عائیشه‌ى دایكى باوه‌ڕداران كرا ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌).

[ وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ ] كۆمه‌ڵێك ڕێبوار له‌ شامه‌وه‌ هاتن ئه‌ڕۆیشتن بۆ میصر [ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ ] یه‌كێكیان نارده‌ سه‌ر بیره‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئاویان بۆ ده‌ربكات [ فَأَدْلَى دَلْوَهُ ] ئه‌ویش دۆلكه‌كه‌ی خسته‌ ناو بیره‌كه‌وه‌و یوسف خۆی پیادا هه‌ڵواسی كاتێك كه‌ ده‌ری كرد [ قَالَ يَا بُشْرَى هَذَا غُلَامٌ ] وتی: موژده‌ بێ ئه‌مه‌ مناڵێكی زۆر جوانه‌ [ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً ] وه‌ شاردیانه‌وه‌ له‌ ڕێبواره‌كانی تر بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌شدار نه‌بن له‌گه‌ڵیاندا، وتیان: له‌سه‌ر بیره‌كه‌ كڕیومانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بڕۆن له‌ میصر بیفرۆشن، یاخود براكانى له‌وێ مانه‌وه‌ بزانن یوسف چى ده‌كات كه‌ ئه‌و رێبوارانه‌ هاتن و ده‌ریان كرد براكانى شاردیانه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ برایان بێت، وه‌ یوسفیش - صلی الله علیه وسلم - شاردیه‌وه‌ كه‌ برایان بێت ترسا له‌وه‌ى كه‌ بیكوژن بۆیه‌ فرۆشتنى هه‌ڵبژارد به‌سه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لاى براكانى و براكانى فرۆشتیان [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زانایه‌ به‌ هه‌ر كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن، وه‌به‌وه‌ى كه‌ به‌سه‌ر یوسفتان هێنا - صلی الله علیه وسلم - (ئه‌مه‌یش ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - كه‌ قه‌ومه‌كه‌ت ئازارت ده‌ده‌ن خواى گه‌وره‌ ئاگاداره‌ به‌ڵام مۆڵه‌تیان ده‌دات و سه‌ره‌نجام بۆ تۆیه‌ وه‌كو یوسف - صلی الله علیه وسلم - ).

[ وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ ] وه‌(براكانی یاخود ڕێبواره‌كان) به‌ نرخێكی زۆر كه‌م به‌ چه‌ند درهه‌مێكی دیاریكراوی كه‌م فرۆشتیان، (ئه‌گه‌ر پاره‌یشیان پێیان نه‌دایه‌ به‌بێ به‌رامبه‌ریش هه‌ر رازى بوون و ده‌یاندا پێیان) [ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) ] وه‌ ئه‌وان هیچ گوێیان پێ نه‌داو له‌ كۆڵیان كرده‌وه‌، چونكه‌ پله‌وپایه‌یان نه‌ده‌زانى.

{بەسەرهاتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لەگەڵ خێزانی عەزیزی میسر} [ وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ ] عه‌زیزی میصر كه‌ وه‌زیری پاشای میصر بوو كڕی و بردییه‌وه‌ بۆ خێزانه‌كه‌ی خۆی كه‌ وتراوه‌: نه‌زۆك بوونه‌و مناڵیان نه‌بووه‌، پێی وت [ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا ] ڕێزی لێ بگره‌ به‌ خواردن و پۆشاك و جێگای باش به‌ڵكو سوودمان پێ بگه‌یه‌نێ یان بیكه‌ین به‌ كوڕی خۆمان [ وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ ] به‌م شێوازه‌ یوسفمان جێگیر كرد له‌سه‌ر زه‌وی [ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ ] وه‌ فێری لێكدانه‌وه‌ی خه‌ومان كرد [ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ باڵاده‌ست و به‌ده‌سه‌ڵاته‌ به‌سه‌ر هه‌ر بڕیارێك كه‌ بیدات و كه‌س ناتوانێ ڕێگری لێ بكات [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی حیكمه‌تى كاره‌كانى خواى گه‌وره‌ نازانن.

[ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ ] وه‌ كاتێك كه‌ پێ گه‌یشت و كامڵ و بالغ بوو [ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ] ئه‌و كاته‌ حوكممان پێی به‌خشی كه‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تییه‌، وه‌ زانیاریشمان پێی به‌خشی كه‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌وه‌ [ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) ] وه‌ به‌م شێوازه‌ ئێمه‌ پاداشتی چاكه‌كاران ئه‌ده‌ینه‌وه‌.

{داوێنپاكی‌و بە ئەمەكی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ ] ئه‌و ئافره‌ته‌ی كه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ بوو خێزانه‌كه‌ی عه‌زیز به‌ نه‌رم و نیانی داوای لێ كرد كه‌ كاری خراپی له‌گه‌ڵدا بكات، چونكه‌ زۆر سه‌رسام بوو به‌ جوانیه‌كه‌ى و زۆر خۆشیئه‌ویست [ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ ] وه‌ ده‌رگاكانی هه‌مووی داخست كه‌ وتراوه‌: حه‌وت ده‌رگا بووه‌ [ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ] وتی: وه‌ره‌ پێشه‌وه‌ كاری خراپم له‌گه‌ڵدا ئه‌نجام بده‌، وه‌ به‌ [ هِئْتُ لَكَ ] ده‌خوێنرێته‌وه‌، واته‌: خۆم بۆت ئاماده‌ كردووه‌ [ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: په‌نا ئه‌گرم به‌خوای گه‌وره‌ [ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ ] هاوسه‌ره‌كه‌ی تۆ گه‌وره‌ی منه‌ ئه‌و چاكه‌ی له‌گه‌ڵدا كردووم و خزمه‌تی كردووم چۆن من خیانه‌تی لێ ئه‌كه‌م [ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) ] هه‌ر كه‌سێك كه‌ سته‌م بكات به‌دڵنیایى سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوو نابێ.

[ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ ] ئافره‌ته‌كه‌ ویستی خراپه‌ له‌گه‌ڵ یوسفدا بكات [ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ ] خیلافێكی زۆر له‌م ئایه‌ته‌ هه‌یه‌ ئیمامی (الشنقيطى) به‌درێژی باسی ده‌كات بگه‌ڕێوه‌ سه‌رى زۆر به‌سوده‌، بۆچوونى ته‌واو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێش و پاشێك له‌ ئایه‌ته‌كه‌ هه‌یه‌، واته‌: (لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ هَمَّ بِهَا) ئه‌گه‌ر به‌ڵگه‌ی خوای گه‌وره‌ی نه‌بینیایه‌ ئه‌وه‌ یوسفیش - صلی الله علیه وسلم - به‌ دڵ دڵی به‌لای ئافره‌ته‌كه‌دا ده‌چوو به‌ڵام به‌ڵگه‌ی خوای گه‌وره‌ی بینی، واته‌: بیری كرده‌وه‌ له‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌و كاته‌ ئه‌سڵه‌ن هیچ هه‌مم و ختوره‌یش به‌دڵیدا نه‌هاتووه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر هاتبێتیش ئه‌وه‌ی دڵ به‌ تاوان نانووسرێ، وه‌ زۆر شتى ئیسرائیلیات له‌ كتێبى ته‌فسیره‌كاندا باسكراوه‌ كه‌ شایان نیه‌ به‌ یوسف پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - [ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) ] به‌م شێوازه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خراپه‌كاری و زینا له‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - دوور بخه‌ینه‌وه‌، به‌راستى ئه‌و یه‌كێك بوو له‌ به‌نده‌ هه‌ڵبژێراو و دڵسۆزو چاك و پاكه‌كانى خوای گه‌وره‌.

[ وَاسْتَبَقَا الْبَابَ ] یوسف ڕای كرد به‌ره‌و ده‌رگاكه‌و خێزانه‌كه‌ی عه‌زیزی میصریش به‌دوایه‌وه‌ بوو راویده‌نا بۆ ئه‌وه‌ى بیگرێت، كه‌ وتراوه‌: ناوی زوڵه‌یخا بووه‌ [ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ ] په‌لاماری یوسفی دا - صلی الله علیه وسلم - له‌ دواوه‌و قه‌میسه‌كه‌ی دڕاند [ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ ] وه‌ گه‌وره‌كه‌ی خۆی (عه‌زیزی میصر)یان بینی له‌لای ده‌رگاكه‌ [ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ ] ئافره‌ته‌كه‌ یه‌كسه‌ر ده‌ستپێشخه‌ری كرد بۆ ئه‌وه‌ی خۆی بپه‌ڕێنێته‌وه‌ له‌و تاوانه‌و وتی: سزای كه‌سێك چیه‌ كه‌ بیه‌وێ خراپه‌ له‌گه‌ڵ خێزانی تۆدا بكات ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ به‌ند بكرێت، واته‌: داوای لێ كرد كه‌ به‌ندی بكات [ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٥) ] یان سزایه‌كی به‌ئێش و ئازاری بده‌.

{شایەتی دانی یەكەم بە پاكێتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئافره‌ته‌كه‌ خۆی بوو كه‌ دوای من كه‌وت و داوای لێ كردم [ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا ] وه‌ شایه‌تێك له‌ كه‌سوكاری خۆیان كه‌ وتراوه‌: پیاوێك بووه‌ ئامۆزای عه‌زیزی میصر بووه‌، یاخود مناڵێك بووه‌ له‌ بێشكه‌داو به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ هاتۆته‌ قسه‌ وتوویه‌تی: [ إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٦) ] ئه‌گه‌ر قه‌میسه‌كه‌ی یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ پێشه‌وه‌ دڕابێ ئه‌وه‌ ئافره‌ته‌كه‌ ڕاست ده‌كات و یوسف - صلی الله علیه وسلم - په‌لاماری ئه‌وی داوه‌ بۆیه‌ له‌ پێشه‌وه‌ قه‌میسه‌كه‌ی دڕاوه‌، وه‌ یوسف له‌ درۆزنانه‌و ئه‌و درۆ ده‌كات و ڕاست ناكات.

[ وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر قه‌میسه‌كه‌ی له‌ دواوه‌ دڕابوو ئه‌وه‌ خێزانه‌كه‌ی تۆ درۆ ده‌كات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یوسف ڕای كردووه‌ ئه‌م له‌دواوه‌ په‌لاماری داوه‌و یوسف له‌ ڕاستگۆیانه‌.

[ فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ ] كاتێك كه‌ قه‌میسه‌كه‌ی یوسفى - صلی الله علیه وسلم - بینی له‌دواوه‌ دڕابوو [ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) ] به‌ خێزانه‌كه‌ی وت ئه‌مه‌ نه‌خشه‌و پیلانی ئێوه‌یه‌ به‌راستى فڕوفێڵ و نه‌خشه‌و پیلانی ئێوه‌ى ئافره‌تان یه‌كجار گه‌وره‌یه‌.

{شایەتی دانی دووەم بە پاكێتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا ] وتی: ئه‌ى یوسف - صلی الله علیه وسلم - پشت له‌م شته‌ بكه‌و بیشاره‌وه‌و باسی مه‌كه‌ [ وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ ] به‌ خێزانه‌كه‌شى وت: تۆیش داوای لێخۆشبوون بكه‌ له‌م تاوانه‌ی كه‌ كردۆته‌ [ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ (٢٩) ] به‌ راستى تۆ له‌م كاره‌تدا له‌ هه‌ڵه‌كاران بوویته‌.

{ئافرەتە خانەدانەكان‌و خێزانی عەزیزی میسر} [ وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ ] كۆمه‌ڵێك ئافره‌تى شازاده‌و خێزانى پیاوه‌ گه‌وره‌كان له‌ شاردا كاتێك ئه‌م هه‌واڵه‌یان بیست وتیان: خێزانه‌كه‌ی عه‌زیزی میصر داوای له‌و گه‌نجه‌ كردووه‌ كه‌ خزمه‌تكاری بووه‌و له‌ ماڵیاندا بووه‌ كه‌ كاری خراپه‌ی له‌گه‌ڵدا بكات [ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا ] به‌دڵنیایى خۆشه‌ویستی ئه‌م گه‌نجه‌ چووه‌ته‌ ناو په‌رده‌ی دڵیه‌وه‌و نه‌خۆشی خستووه‌ [ إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٠) ] به‌راستى ئێمه‌ وا ئه‌بینین كه‌ ئه‌م ئافره‌ته‌ له‌ گومڕاییه‌كی زۆر ئاشكرادایه‌.

[ فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ ] كاتێك ئه‌میش قسه‌ی ئافره‌تانی شاری بیست ناردی به‌ شوێنیاندا، كه‌ وتراوه‌: ئه‌وانیش مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌ بووه‌ به‌هۆی ئه‌م قسه‌یه‌وه‌ بگه‌نه‌ كۆشك و یوسف ببینن [ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً ] وه‌ جێگاو خواردنی بۆ ئاماده‌ كردن [ وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا ] وه‌ میوه‌ی بۆ دانان و هه‌ر یه‌كێك له‌وانیش چه‌قۆیه‌كی دایه‌ ده‌ستیانه‌وه‌ [ وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ ] ئه‌و كاته‌ وتی: ئه‌ی یوسف وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ لایان ( كه‌ ئه‌مه‌یش كه‌مته‌رخه‌می مێرده‌كه‌ی بووه‌ كه‌ دووباره‌ یوسفی - صلی الله علیه وسلم - له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌یدا له‌و ماڵه‌دا هێشتۆته‌وه‌) [ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ ] كاتێك ئافره‌تان یوسفیان بینی زۆر به‌لایانه‌وه‌ گه‌وره‌و جوان بوو وه‌ سه‌ریان سوڕما (نیوه‌ی جوانی دونیا به‌ خۆى و دایكی به‌خشرابوو) [ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ] وه‌ ئاگایان له‌ خۆیان نه‌ماو ده‌ستی خۆیان بڕی (ئافره‌ته‌كه‌ وتى: ئێوه‌ به‌ ته‌نها بینینێكى واتان به‌سه‌رهات ئیتر بۆ لۆمه‌ى من ده‌كه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵیدا ده‌ژیم؟!) [ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ ] وه‌ وتیان: پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌، یان په‌نا به‌خواى گه‌وره‌ [ مَا هَذَا بَشَرًا ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ مرۆڤـ نیه‌و جوانییه‌كه‌ی بێ وێنه‌یه‌ [ إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) ] ئه‌مه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها فریشته‌یه‌كی زۆر جوان و به‌ڕێز نه‌بێ.

[ قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ ] ئافره‌ته‌كه‌ وتی: ئا ئه‌مه‌ ئه‌و كوڕه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ لۆمه‌تان كردم له‌سه‌ری [ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ ] وه‌ دانى پێدا ده‌نێت كه‌ من داوام لێ كرد كه‌ بێت له‌گه‌ڵمدا كاری خراپه‌ بكات به‌ڵام ئه‌و خۆی پاراست وه‌ كاری خراپی له‌گه‌ڵمدا نه‌كرد (ئه‌مه‌ شایه‌تیدانه‌ بۆ پاكێتى یوسف له‌لایه‌ن ئافره‌ته‌كه‌وه‌) [ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ ] وه‌ دووباره‌ داوای ئه‌وه‌ی لێ ئه‌كه‌م ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی نه‌دات له‌گه‌ڵمدا ئه‌بێ بیخه‌مه‌ سجنه‌وه‌ [ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) ] وه‌ ئه‌بێ زه‌لیل و ڕیسوا ببێ له‌ناو سجندا.

{یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - بەندینخانە هەڵدەبژێرێت بەسەر تاواندا} [ قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ ترسى خواى گه‌وره‌و ئومێدى پاداشته‌كه‌ى به‌ند كردنى هه‌ڵبژارد به‌سه‌ر تاوان كردندا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى له‌وپه‌ڕى گه‌نجێتى و جوانێتیدا بوو، وه‌ ئافره‌ته‌كه‌یش له‌وپه‌ڕى جوانى و ده‌وڵه‌مه‌ندى و ده‌سه‌ڵاتدا بوو، فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار سجن و به‌ند كردنم له‌لا خۆشه‌ویستره‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان بانگی منی بۆ ئه‌كه‌ن له‌ خراپه‌كارى، (ئه‌میش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئافره‌تانی تریش به‌ كۆمه‌ڵ داوای ئه‌و كاره‌ خراپه‌یان لێ كردووه‌و له‌ دواتریش كه‌ پاشاكه‌ ئه‌ڵێ: [ قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ ] (يُوسُف : ٥١) واته‌: ئێوه‌ هه‌مووتان به‌ كۆمه‌ڵ داواتان له‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - كرد كه‌ كاری خراپتان له‌گه‌ڵدا بكات [ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌گه‌ر فڕوفێڵ و نه‌خشه‌و پیلانی ئه‌وانم له‌سه‌ر لاناده‌ی له‌وانه‌یه‌ منیش مه‌یلم به‌لایاندا بچێ [ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣) ] ئه‌و كاته‌ له‌ خه‌ڵكی نه‌زان و نه‌فام بكه‌م، له‌ خۆی ترساو په‌نای بۆ خوای گه‌وره‌ بردو خوای گه‌وره‌یش په‌نای دا.

[ فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ ] په‌روه‌ردگارى وه‌ڵامی دایه‌وه‌و پاراستی له‌ نه‌خشه‌و پیلانی ئه‌وان [ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ ] وه‌ نه‌خشه‌و پیلانی ئه‌وانی لێ دوورخسته‌وه‌و لێی لایدا [ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) ] به‌ راستى خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌ره‌ بۆ دوعاو پاڕانه‌وه‌، وه‌ زۆر زانایه‌ به‌حاڵی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ په‌نا بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن (ئێستایش هه‌ركه‌سێك بانگ بكرێت بۆ زیناو له‌ترسى خواى گه‌وره‌ نه‌یكات له‌ رۆژى قیامه‌ت له‌ژێر سێبه‌رى عه‌رشى خواى گه‌وره‌دا ده‌بێت).

[ ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) ] پاشان بۆیان ده‌ركه‌وت له‌ دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و نیشانانه‌یان بینی له‌سه‌ر پاكێتی یوسف، له‌ دڕاندى قه‌میسه‌كه‌ی یان شایه‌تی دانه‌كه‌، یان ده‌ستبڕینی خۆیان دوای ئه‌وه‌ بڕیاریان دا كه‌ بیخه‌نه‌ به‌ندینخانه‌وه‌ تا كاتێكی نادیار.

{بەسەرهاتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لەگەڵ دوو هاوەڵەكەی بەندینخانەی} [ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ ] دوو گه‌نجیش له‌گه‌ڵیدا خرانه‌ به‌ندینخانه‌وه‌ كه‌ یه‌كێكیان نانه‌وای پاشا بووه‌و ئه‌وه‌ی تریشیان خه‌مرو مه‌ی بۆ پاشا دروست كردووه‌و پێی داوه‌، (پاشا گومانى ئه‌وه‌ى پێ بردوون كه‌ ژه‌هر بكه‌نه‌ ناو خواردنه‌كه‌یه‌وه‌ بۆیه‌ به‌ندى كردوون) [ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا ] زانیان كه‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌و ئه‌زانێ یه‌كێكیان وتی: من له‌ خه‌ودا بینیم كه‌ ترێ ئه‌گوشم و مه‌ی لێ دروست ئه‌كه‌م بۆ پاشا [ وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ ] وه‌ ئه‌وه‌ی تریان وتی: من له‌ خه‌ودا بینیم كه‌ نان له‌ بان سه‌رمه‌و هه‌ڵمگرتووه‌و باڵنده‌ش دێت له‌و نانه‌ ئه‌خوات [ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) ] تۆ هه‌واڵی لێكدانه‌وه‌ی ئه‌م خه‌ونانه‌مان بۆ بكه‌ ئێمه‌ وا ئه‌بینین كه‌ تۆ له‌ چاكه‌كارانی له‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌و، یان چاكه‌كاری به‌رامبه‌ر به‌ به‌ندیه‌كان.

[ قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ] فه‌رمووی: هیچ خواردنێكتان له‌لایه‌ن پاشاوه‌ بۆ نایه‌ته‌ ناو به‌ندینخانه‌وه‌ ئیلا من پێتان ئه‌ڵێم كه‌ چ خواردنێكتان بۆ دێت پێش ئه‌وه‌ی كه‌ پێتان بگات، یاخود له‌ خه‌ودا بۆتان نایات ئیلا من پێتان ده‌ڵێم [ ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي ] ئا ئه‌مه‌ په‌روه‌ردگارم فێری كردوم (تا پێیان بڵێ كه‌ من پێغه‌مبه‌ری خوام و وه‌حیم بۆ هاتووه‌و ئه‌مه‌ سیحرو جادووگه‌ری و فاڵچێتی نیه‌) [ إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧) ] من قه‌ومێكم به‌جێ هێشتووه‌ كه‌ ئیمانیان به‌خوای گه‌وره‌ نیه‌ وه‌ ئه‌وان باوه‌ڕیان به‌ ڕۆژی دوایی نیه‌.

[ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ] وه‌ من شوێن دین و بیروباوه‌ڕی باوك و باپیرانم كه‌وتووم ئیبراهیم و ئیسحاق و یه‌عقوب كه‌ هه‌موویان پێغه‌مبه‌ر بوونه‌ [ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ] ئێمه‌ بۆمان نیه‌ هیچ جۆره‌ شه‌ریكێك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بده‌ین، (هیچ كه‌س بۆى نیه‌ به‌ڵام ئه‌مان به‌ تایبه‌ت چونكه‌ پێغه‌مبه‌ر بوونه‌) [ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ ] ئه‌مه‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌سه‌ر ئێمه‌و تێكڕای خه‌ڵكی به‌وه‌ی پێغه‌مبه‌رانی بۆ ناردوون [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی شوكرانه‌بژێری نازو نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن.

[ يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ ] پاشان یوسف - صلی الله علیه وسلم - رووی كرده‌ ئه‌و دوو گه‌نجه‌و بانگى كردن بۆ یه‌كخواپه‌رستى و فه‌رمووى: ئه‌ی هه‌ردوو هاوه‌ڵه‌كه‌ی به‌ندینخانه‌م ئایا كۆمه‌ڵێك په‌روه‌ردگاری لێك جیاواز باشتره‌ كه‌ ئێوه‌ ئه‌یانپه‌رستن [ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ] یاخود ته‌نها خوایه‌ك كه‌ الله یه‌و تاك و ته‌نهاو باڵاده‌ست و به‌توانایه‌.

{بانگەواز كردنی دوو هاوەڵەكەی بەندینخانە بۆ یەكخواپەرستی} [ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ ] ئێوه‌ هیچ شتێك ناپه‌رستن له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ ته‌نها كۆمه‌ڵێك ناو نه‌بێت كه‌ ئێوه‌ خۆتان و باوك و باپیرانتان ناوتان ناوه‌ [ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ ] خوای گه‌وره‌ هیچ به‌ڵگه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و ناوانه‌و په‌رستنی ئه‌و شتانه‌ نه‌ناردۆته‌ خواره‌وه‌، (هه‌موو ئه‌و دارو به‌ردانه‌ى كه‌ ده‌په‌رسترێن و خه‌ڵكى ده‌چنه‌ سه‌ریان و هه‌ر یه‌كه‌یان ناوێكى هه‌یه‌ هه‌مووى خه‌ڵكى خۆیان ناویان ناون و هیچ به‌ڵگه‌یان له‌سه‌ر نیه‌) [ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ] حوكم و بڕیاردان ته‌نها بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ [ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی كردووه‌ كه‌ هیچ كه‌سێك نه‌په‌رستن ته‌نها خوای گه‌وره‌ نه‌بێ به‌تاك و ته‌نهاو شه‌ریكی بۆ دانه‌نێن [ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ] ئا ئه‌مه‌ دینی ڕاست و دامه‌زراوه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ به‌ڵگه‌ى له‌سه‌ر ناردۆته‌ خواره‌وه‌و فه‌رمانى پێكردووه‌ [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئه‌م شته‌ نازانن.

{لێكدانەوەی خەونی دوو هاوەڵەكەی بەندینخانە} [ يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا ] دوای ئه‌وه‌ی باسی ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستی بۆ كردن ئینجا لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كه‌یان بۆ ده‌كات و فه‌رمووى: ئه‌ی هه‌ردوو هاوه‌ڵه‌كه‌ی به‌ندینخانه‌م: یه‌كێك له‌ ئێوه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئیشه‌كه‌ی پێشتری و مه‌ی بۆ پاشا ئه‌گرێته‌وه‌و پێی ئه‌به‌خشێ [ وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ ] وه‌ ئه‌وه‌ی تریشیان كه‌ نانه‌واكه‌یه‌ له‌ خاچ ئه‌درێ و ئه‌كوژرێ [ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ ] ئه‌و كاته‌ باڵنده‌ له‌سه‌ری ئه‌خوات [ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١) ] وتراوه‌ خه‌ونیان نه‌بینیوه‌و ویستویانه‌ تاقی بكه‌نه‌وه‌و كه‌ بۆى لێكدانه‌وه‌ وتیان درۆمان كردو خه‌ونمان نه‌بینیوه‌، یوسفیش - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: ئه‌و خه‌ونه‌ی كه‌ ئێوه‌ پرسیارتان لێی كرد بڕیاری له‌سه‌ر دراو به‌و شێوازه‌ ئه‌بێت و كۆتایى هات.

[ وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا ] به‌و كه‌سه‌ی وت كه‌ گومانی ئه‌برد كه‌ ڕزگاری ئه‌بێ و ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای پاشاو مه‌ی بۆ دروست ده‌كات [ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ ] كاتێك گه‌ڕایته‌وه‌ بۆ لای پاشا حاڵی منی بۆ باس بكه‌ كه‌ به‌بێ تاوان خراومه‌ته‌ به‌ندینخانه‌وه‌ [ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ ] ئه‌ویش به‌ربوو گه‌یشته‌وه‌ لای پاشا به‌ڵام شه‌یتان له‌بیری برده‌وه‌ كه‌ باسی یوسفی - صلی الله علیه وسلم - بۆ بكات [ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢) ] له‌ ماوه‌ی سێ تا نۆ ساڵ یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ به‌ندینخانه‌دا مایه‌وه‌ به‌بێ تاوان.

{خەو بینینی پاشا} [ وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ ] پاشای گه‌وره‌ خه‌وی بینی وتی: من له‌ خه‌ومدا حه‌وت مانگای قه‌ڵه‌و ئه‌بینم حه‌وت مانگاى له‌ڕ ئه‌و حه‌وت مانگا قه‌ڵه‌وانه‌ ئه‌خۆن [ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ ] وه‌ حه‌وت گوڵه‌گه‌نمی سه‌وزو حه‌وت گوڵه‌گه‌نمی وشكیش ئه‌بینم [ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣) ] فاڵچى و خه‌ونلێكده‌رانى كۆكرده‌وه‌و وتى: ئه‌ی پیاوماقولان و ده‌سه‌ڵاتداران هه‌واڵی ئه‌م خه‌ونه‌م پێ بده‌ن ئه‌گه‌ر ئێوه‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ون ئه‌كه‌ن.

[ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ ] وتیان: ئه‌مه‌ خه‌وێكی تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵه‌و هیچ حه‌قیقه‌تێكی نیه‌ [ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ (٤٤) ] وه‌ ئێمه‌ش هیچ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ون نازانین و له‌ لێكدانه‌وه‌یدا زانا نین.

[ وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) ] ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ به‌ندینخانه‌ ڕزگاری بوو له‌ پاش ماوه‌یه‌ك یوسفی - صلی الله علیه وسلم - بیر كه‌وته‌وه‌و به‌ پاشاكه‌ی وت من هه‌واڵی ئه‌م خه‌ونه‌تان بۆ دێنمه‌وه‌ بمنێرن بۆ لای یوسف ئه‌و لێكدانه‌وه‌ی خه‌ون ئه‌زانێ، ڕۆیشت بۆ لای یوسف و پێی وت:

[ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ ] ئه‌ی یوسفى هاوڕێى به‌ندینخانه‌م، یان زۆر راستگۆ، لێكدانه‌وه‌ی ئه‌و خه‌ونه‌مان بۆ بكه‌ كه‌ حه‌وت مانگای له‌ڕ حه‌وت مانگای قه‌ڵه‌و ئه‌خوات [ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ ] وه‌ حه‌وت گوڵه‌ گه‌نمی سه‌وزو حه‌وتی وشك [ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) ] به‌ڵكو بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ لای خه‌ڵكی (پاشا) به‌ڵكو لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كه‌ بزانن.

{لێكدانەوەی خەونەكەی پاشا} [ قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - سه‌رزه‌نشتى نه‌كرد كه‌ بۆچى منت له‌ یاد كرد به‌ڵكو خه‌ونه‌كه‌ى بۆ لێكدایه‌وه‌و فه‌رمووی: حه‌وت ساڵی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك ئێوه‌ كشتوكاڵ ئه‌كه‌ن [ فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ ] ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رهه‌می دێنن ئه‌وه‌ له‌ناو گوڵه‌ گه‌نمه‌كاندا بیهێڵنه‌وه‌و لێكی جیا مه‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تێكنه‌چێت [ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ] ته‌نها كه‌مێك نه‌بێ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌یخۆن، واته‌: لێكدانه‌وه‌ى خه‌وه‌كه‌ی به‌وه‌ بۆیان كرد حه‌وت مانگا قه‌ڵه‌وه‌كه‌ به‌ حه‌وت ساڵ كه‌ پیت و به‌ره‌كه‌ت ئه‌بێ، وه‌ حه‌وت مانگا لاوازه‌كه‌ به‌ حه‌وت ساڵ كه‌ وشكه‌ساڵی و نه‌بوونی ئه‌بێت.

[ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ ] له‌ دوای ئه‌وه‌ حه‌وت ساڵ دێت كه‌ سه‌خت و بێبارانی و وشكه‌ ساڵی ئه‌بێت [ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ ] ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ڵتان گرتووه‌ ئه‌وه‌ ئه‌خۆن [ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ] ته‌نها كه‌مێك نه‌بێ كه‌ هه‌ڵی ئه‌گرن.

[ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ ] دوای ئه‌وه‌ ساڵێك دێت ژیان خۆش ئه‌بێت و باران ده‌بارێت و ئاوی نیل دێت (له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زیاتر كشتوكاڵیان به‌ ئاوی نیل ئه‌كرد نه‌ك به‌ باران) [ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) ] وه‌ ترێ و ئه‌وانه‌ ئه‌وشن و هه‌ڵیئه‌گرن، یاخود ئاژه‌ڵه‌كانتان شیریان زۆر ده‌بێت و ده‌یاندۆشن.

[ وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ ] كاتێك پاشا لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كه‌ی بیست سه‌رسام بوو پێى و وتى: بڕۆن یوسفم - صلی الله علیه وسلم - بۆ بێنن [ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ ] كاتێك نێردراوی پاشا هات بۆ لای یوسف - صلی الله علیه وسلم - [ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - نه‌هاته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ به‌ندینخانه‌كه‌و فه‌رمووی: بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ لای پاشاكه‌ت پرسیاری لێ بكه‌ ڕووداو و به‌سه‌رهاتی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ ده‌ستی خۆیان بڕی چی بوو؟ (پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: ئه‌گه‌ر من بوومایه‌ ئه‌وه‌نده‌ى یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ به‌ندینخانه‌ بمامایاته‌وه‌ ئه‌وا وه‌ڵامى نێردراوه‌كه‌م ده‌دایه‌وه‌و ده‌هاتمه‌ ده‌ره‌وه‌) [ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) ] به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارم زۆر زانایه‌ به‌نه‌خشه‌و فڕوفێڵ و پیلانی ئه‌وان.

{شایەتی دانی سێیەم بە پاكێتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ ] پاشا هه‌موو ئافره‌ته‌كانی كۆكرده‌وه‌و پێى وتن (مه‌به‌ستى خێزانه‌كه‌ى عه‌زیزى میصر بوو) ڕووداو و به‌سه‌رهاتی ئێوه‌ چی بوو كاتێك كه‌ داواتان له‌ یوسف كرد كه‌ خراپه‌تان له‌گه‌ڵدا بكات [ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ ] وتیان: پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ هیچ خراپه‌یه‌كمان له‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - نه‌بینیوه‌ (ئه‌میش شایه‌تیدانى ئافره‌ته‌كانه‌ له‌سه‌ر پاكێتى یوسف - صلی الله علیه وسلم - ) {شایەتی دانی چوارەم بە پاكێتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - } [ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ ] خێزانه‌كه‌ی عه‌زیز وتی: ئێستا حه‌ق ده‌ركه‌وت و ئاشكرا بوو من بووم كه‌ داوام لێكرد كاری خراپه‌م له‌گه‌ڵدا بكات [ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ] وه‌ یوسف له‌ ڕاستگۆیانه‌ له‌و قسانه‌ی كه‌ كردوویه‌تی (ئه‌میش شایه‌تیدانى خێزانی عه‌زیزه‌ له‌سه‌ر پاكێتى یوسف - صلی الله علیه وسلم - ).

[ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی، یان ئافره‌ته‌كه‌ وتى (ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌مانه‌ قسه‌ى ئافره‌ته‌كه‌یه‌ چونكه‌ هێشتا یوسف - صلی الله علیه وسلم - له‌ به‌ندینخانه‌ نه‌هاتۆته‌ ده‌ره‌وه‌): تا عه‌زیزی میصر بزانێ كه‌ من خیانه‌تم لێ نه‌كردووه‌ به‌ زینا كردن كاتێك كه‌ خۆی له‌ ماڵ نه‌بووه‌ به‌ڵكو ته‌نها ویستێك بوو [ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ش هیدایه‌تی نه‌خشه‌و پیلانی ناپاكان و خائینان نادات.

[ وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ ] وه‌ من نه‌فسی خۆم پاك ناكه‌مه‌وه‌ چونكه‌ نه‌فسی هه‌موو كه‌سێك فه‌رمانی پێ ده‌كات به‌ خراپه‌و نه‌فس زۆر فه‌رمانكاره‌ به‌ خراپه‌ [ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ] ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمی پێ بكات له‌و نه‌فسانه‌ وه‌كو نه‌فسی پێغه‌مبه‌ران [ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) ] به‌راستى په‌روه‌ردگارم زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

{یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لە زیندانەوە بۆ دەسەڵات} [ وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي ] پاشاكه‌ دیسان وتی: بڕۆن یوسفم - صلی الله علیه وسلم - بۆ بێنن تایبه‌تی ئه‌كه‌م به‌ خۆم و ئه‌یكه‌م به‌راوێژكارى خۆم [ فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) ] كاتێك پاشا قسه‌ی له‌گه‌ڵدا كردو فه‌زڵ و لێهاتوویى بۆ ده‌ركه‌وت وتی: ئه‌ی یوسف ئه‌مڕۆ تۆ له‌لای ئێمه‌ جێگیریت و خاوه‌ن پله‌و پایه‌ییت، وه‌ ئه‌مینی له‌لای ئێمه‌.

[ قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - وتی: بمكه‌ به‌ سه‌رپه‌رشتیاری خه‌زێنه‌كانی زه‌وی میصر له‌وه‌ی كه‌ خواردن و سه‌روه‌ت و سامانی تیایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ری بڵاو بكاته‌وه‌و زوڵم و سته‌م نه‌هێڵێ وه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ بانگ بكات بۆ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌، (یوسف - صلی الله علیه وسلم - پێغه‌مبه‌ر بووه‌و ئه‌م شته‌ى به‌ وه‌حى كردووه‌، وه‌ ئه‌مه‌ شه‌ریعه‌تى ئێمه‌ نیه‌و له‌ شه‌ریعه‌تی ئێمه‌دا دروست نیه‌ داواى ده‌سه‌ڵات و پۆست بكرێت و پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: ئه‌وه‌ى داواى بكات پێى نابه‌خشین) [ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) ] به‌دڵنیایى من زۆر پارێزه‌رم و هه‌مووی ئه‌پارێزم، وه‌ زۆر زانام له‌م بواره‌دا .

[ وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌م شێوازه‌ پله‌و پایه‌و ده‌سه‌ڵاتمان به‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - دا له‌سه‌ر زه‌وی له‌ میصر [ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ ] له‌ هه‌ر شوێنێك دانیشێت وه‌كو ماڵی خۆی هه‌ڵسوكه‌وت و مامه‌ڵه‌ ده‌كات، دواى ئه‌وه‌ى له‌ به‌ندینخانه‌ى ته‌نگدا بوو [ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ ] ڕه‌حمه‌تی خۆمان به‌هه‌ر كه‌سێك ئه‌به‌خشین كه‌ ویستمان لێ بێت [ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) ] وه‌ ئه‌جرو پاداشتی چاكه‌كاران نافه‌وتێنین.

[ وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) ] به‌ڵام پاداشتی قیامه‌ت باشتره‌ بۆ باوه‌ڕداران كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌.

{بەسەرهاتی یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لەگەڵ براكانی} [ وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ ] براكانی یوسف له‌ زه‌وی كه‌نعان له‌ شامه‌وه‌ هاتن بۆ میصر بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خواردن به‌رنه‌وه‌ چونكه‌ گرانى و نه‌بوونى بوو، وه‌ یوسف ساڵى بارى وشترێكى به‌ خه‌ڵكى شوێنانى تر ده‌دا به‌نرخى ئاسایى خۆى پێش گرانییه‌كه‌ [ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ ] هاتنه‌ ژوره‌وه‌ بۆ لای یوسف - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م ئه‌وانی ناسییه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاتێ به‌جێی هێشتن ئه‌وان هه‌ر گه‌وره‌ بوون [ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) ] به‌ڵام ئه‌وان یوسفیان - صلی الله علیه وسلم - نه‌ناسی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاتێك خستیانه‌ ناو بیره‌كه‌وه‌ ئه‌و بچووك بوو ئێستا گه‌وره‌ بووه‌، وه‌ نایانزانى چى به‌سه‌رهاتووه‌و گومانیان نابرد گه‌یشتبێته‌ ئه‌م پله‌یه‌.

[ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ ] كاتێك ئه‌وه‌ی كه‌ داوایان كرد له‌ خواردن و پێویستی سه‌فه‌ره‌كه‌یان بۆی ئاماده‌ كردن و پێی به‌خشین [ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ڕووداو و به‌سه‌رهاتی خۆیان بۆ یوسف گێڕایه‌وه‌ كه‌ برایه‌كیان له‌ ماڵ به‌جێ هێشتووه‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - داوای لێ كردن كه‌ ئه‌مجاره‌ هاتنه‌وه‌ ئه‌و برایه‌ی ترتان كه‌ له‌ باوكتانه‌و له‌ دایكتان نیه‌ كه‌ بنیامینی برای یوسف خۆی بوو وتی: له‌گه‌ڵ خۆتاندا بیهێنن [ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ ] ئایا نابینن كه‌ من چه‌ند به‌ته‌واوی شتم پێتان داوه‌ (هانى دان بۆ ئه‌وه‌ى بگه‌ڕێنه‌وه‌) [ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) ] وه‌ كه‌ له‌ لای من دابه‌زیون چه‌ندێ چاكه‌م له‌گه‌ڵدا كردوون و ڕێزی میوانداریم لێ گرتوون.

[ فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌مجاره‌ هاتنه‌وه‌ ئه‌و برایه‌تان نه‌هێنا [ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلَا تَقْرَبُونِ (٦٠) ] ئه‌وا هیچ شتێكتان پێ نافرۆشم وه‌ جارێكی تر نزیك من مه‌كه‌ونه‌وه‌.

[ قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ (٦١) ] وتیان: هه‌وڵ ئه‌ده‌ین و كۆشش ئه‌كه‌ین تا باوكی ڕێگه‌مان بدات له‌گه‌ڵ خۆماندا بیهێنین، یاخود فێڵێكی بۆ ئه‌دۆزینه‌وه‌ تا ڕازی بكه‌ین له‌گه‌ڵ خۆماندا بیهێنین، وه‌ ئێمه‌ش هه‌وڵ ئه‌ده‌ین و كه‌مته‌رخه‌می ناكه‌ین تا له‌گه‌ڵ خۆماندا بیهێنین.

[ وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - به‌ گه‌نجه‌ خزمه‌تكاره‌كانى وت ئه‌و خواردن و شتانه‌ی كه‌ هێناویانه‌ بیخه‌نه‌وه‌ ناو باره‌كه‌یان و پێیان بده‌نه‌وه‌ [ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ ] به‌ڵكو بیناسنه‌وه‌ كاتێك گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای كه‌سوكاریان [ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) ] به‌ڵكو جارێكی تر بێنه‌وه‌ كه‌ بزانن خواردنه‌كه‌یان به‌بێ به‌رامبه‌ر پێ دراوه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان هێنابوویان پێیان دراوه‌ته‌وه‌و گه‌ڕێندراوه‌ته‌وه‌ بۆیان (نه‌وه‌كو شتومه‌كى تریان نه‌بێت بیهێننه‌وه‌ بۆ كڕینى خواردنى تر، وه‌ پێى ناخۆش بوو پاره‌ له‌ باوكى و براكانى وه‌ربگرێت).

[ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ ] كاتێك گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای باوكیان [ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا ] وتیان: ئه‌ی باوكه‌ له‌مه‌ودوا هیچ خواردنێكی ترمان پێ ناده‌ن تا تۆ بنیامینی برامان له‌گه‌ڵماندا نه‌نێریت، بۆیه‌ له‌گه‌ڵماندا بینێره‌ [ نَكْتَلْ ] به‌هۆی ناردنی ئه‌وه‌وه‌ بارێكی زیاتر خواردن دێنین [ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٦٣) ] وه‌ ئێمه‌ش به‌ دڵنیایى براكه‌مان ئه‌پارێزین و نایه‌لین تووشی هیچ زه‌ره‌رو زیانێك بێت.

[ قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ ] یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئایا ئه‌مین بم له‌ ئێوه‌ كه‌ ئه‌یپارێزن [ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ ] هه‌روه‌كو چۆن پێشتریش ئه‌مین بووم له‌ ئێوه‌ له‌سه‌ر یوسفى برای به‌ڵام له‌ناوتان برد [ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) ] خوای گه‌وره‌ باشترین پارێزه‌ره‌، وه‌ له‌ هه‌موو به‌ڕه‌حم و سۆزه‌كان به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌ییتره‌و به‌زه‌یى به‌ لاوازى و پیریمدا دێته‌وه‌.

[ وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ ] دواتر كه‌ شتومه‌كه‌كانیان كرده‌وه‌ بینیان ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ خۆیان بردوویانه‌ بۆ ئه‌وێ خواردنی پێ بكڕن هه‌مووی گه‌ڕێندراوه‌ته‌وه‌ بۆیان [ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا ] وتیان: ئه‌ی باوكه‌ ئێمه‌ چیمان له‌م وه‌زیره‌ ده‌وێت ئه‌وه‌تا شتومه‌كی خۆمانی بۆ گه‌ڕاندوینه‌ته‌وه‌ [ وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا ] ئه‌گه‌ر براكه‌مان له‌گه‌ڵمان بنێری خواردنی زیاتر دێنین، وه‌ براكه‌شمان ئه‌پارێزین [ وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ] وه‌ باری حوشترێك خواردن زیاتر له‌گه‌ڵ خۆماندا ئه‌هێنین [ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) ] ئه‌م زیاده‌یه‌یش بۆ پاشاكه‌ یان بۆ یوسف سووك و ئاسانه‌ به‌لایه‌وه‌ كه‌ بمانداتێ و لای قورس نیه‌.

[ قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ ] یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: كوڕه‌كه‌م له‌گه‌ڵتاندا نانێرم تا به‌ڵێنێكم نه‌ده‌نێ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌، واته‌: سوێند نه‌خۆن به‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ ئه‌یپارێزن [ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ ] كه‌ بردتان له‌گه‌ڵ خۆتاندا كوڕه‌كه‌م بۆ بگه‌ڕێننه‌وه‌ [ إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ ] ئیلا ئه‌گه‌ر هاتوو تووشی به‌ڵایه‌ك بوون وه‌ هه‌موتان تیاچوون ئه‌و كاته‌ ئه‌ویش له‌گه‌ڵتاندا تیا بچێ ده‌سه‌ڵاتتان نه‌بێ ئه‌وه‌ ئه‌بێته‌ عوزر بۆتان [ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ ] كاتێك كه‌ سوێندیان خوارد به‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ ئه‌یپارێزن و ئه‌هێننه‌وه‌ [ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) ] وتی: ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌یڵێین خوای گه‌وره‌ چاودێره‌ به‌سه‌رمانه‌وه‌ هیچ شتێكی لێ ناشاردرێته‌وه‌ (یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - ناچار بوو له‌گه‌ڵیاندا بینێرێت بۆ ئه‌وه‌ى خواردن بێننه‌وه‌).

[ وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ ] پاشان كه‌ ڕۆیشتن وتی: ئه‌ی كوڕی خۆم له‌ یه‌ك ڕێگایه‌كه‌وه‌ مه‌چنه‌ ناو میصره‌وه‌ ئه‌گه‌ر تووشی به‌ڵاو موسیبه‌ت بوون تا هه‌مووتان به‌یه‌كه‌وه‌ تووش نه‌بن، یاخود له‌ چاو ترساوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كوڕه‌كانی یه‌كجار جوان بوونه‌ نه‌وه‌كو ببن به‌ چاوه‌وه‌ [ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ ] به‌ڵكو له‌ چه‌ند ڕێگایه‌كی جیاوازه‌وه‌ بچنه‌ ژووره‌وه‌ [ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ] وه‌ كه‌ ڕێگاتان بۆ ئه‌كێشم ناتوانم هیچ زه‌ره‌رو زیانێكتان لێ بگه‌ڕێنمه‌وه‌ یان هیچ سوودێكتان پێ بگه‌یه‌نم و قه‌ده‌رو بڕیارى خواى گه‌وره‌ بگه‌ڕێنمه‌وه‌ [ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ] حوكم و بڕیارو هه‌ڵسوكه‌وت له‌م كه‌ونه‌دا هه‌ر هه‌مووی ته‌نها به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) ] منیش ته‌نها پشتم به‌ خوای گه‌وره‌ به‌ستووه‌و متمانه‌م به‌ خوای گه‌وره‌ هه‌یه‌، وه‌ ئه‌وانه‌یشى ته‌وه‌كول ده‌كه‌ن با ته‌نها ته‌وه‌كول بكه‌نه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌و كاره‌كانیان ته‌نها به‌ خوای گه‌وره‌ بسپێرن.

[ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ] وه‌ كاتێك چوونه‌ ناو میصره‌وه‌ به‌و شێوازه‌ی كه‌ باوكیان فه‌رمانی پێ كردن له‌ چه‌ند ڕێگاو ده‌رگایه‌كی جیاوازه‌وه‌ چوونه‌ ژووره‌وه‌ [ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ] ئه‌مه‌ نه‌یپاراستن و هیچ سوودێكی پێ نه‌گه‌یاندن له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی دانا بوون [ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا ] ئه‌مه‌ ته‌نها ڕه‌حم و سۆزو خۆشه‌ویستى بوو له‌ دڵی یه‌عقوبدا - صلی الله علیه وسلم - بۆ مناڵه‌كانی ده‌ریبڕی [ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) ] وه‌ یه‌عقوبیش - صلی الله علیه وسلم - خاوه‌نی زانیاری بووه‌ كه‌ خۆمان فێرمان كردووه‌ به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئه‌وه‌ی كه‌ یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - ئه‌یزانێ نایزانن.

[ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ ] كاتێك كه‌ چوونه‌ ژووره‌وه‌ بۆ لای یوسف - صلی الله علیه وسلم - دوو دوو له‌ شوێنێكدا دای نان و براكه‌ی به‌ته‌نها مایه‌وه‌ چونكه‌ یانزه‌ كه‌س بوون [ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ ] باوه‌شی به‌ بنیامینى برایدا كرد [ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ ] خۆی پێ ناساندو وتى: من یوسفی براتم [ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) ] وه‌ خه‌فه‌ت مه‌خۆ و دڵته‌نگ مه‌به‌ به‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ی كه‌ له‌ ڕابردوودا به‌رامبه‌ر به‌ من كردوویانه‌ (پێى وت باسى ئه‌م شته‌ نه‌كات و بیشارێته‌وه‌و لاى خۆى ئه‌یهێلێته‌وه‌).

[ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ] وه‌ كاتێك باری بۆ ئاماده‌ كردن و به‌ڕێ كه‌وتن به‌ بێ ئه‌وه‌ى هه‌ست بكه‌ن ئه‌و صاعه‌ی كه‌ خواردنه‌كه‌یان پێ ئه‌پێوا، یان خواردنه‌وه‌ى پێ ده‌خوارده‌وه‌ كه‌ له‌ زیو یان ئاڵتون بوو خستیه‌ ناو باری بنیامینی برایه‌وه‌ [ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ (٧٠) ] پاشان بانگبێژێك بانگی كرد ئه‌ی خه‌ڵكی كاروانه‌كه‌ به‌دڵنیایى ئێوه‌ دزن.

[ قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) ] ئه‌مانیش ڕوویان تێ كردن و وتیان: ئێوه‌ چیتان ون كردووه‌و به‌ دوای چیدا ئه‌گه‌ڕێن.

[ قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ ] وتیان: صاعی پاشامان بزر كردووه‌ [ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) ] پێش ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێین هه‌ر كه‌سێك بمانداته‌وه‌و بۆمان بێنێ باری حوشترێكی تریشی ئه‌ده‌ینێ وه‌ من كه‌فاله‌ت و زه‌مانه‌تی ئه‌كه‌م كه‌ باری حوشترێكی ئه‌ده‌ینێ.

[ قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ ] وتیان: سوێند بێ به‌ خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ خۆیشتان ئه‌زانن و یوسفیش ئه‌زانێ كه‌ ئێمه‌ نه‌هاتووینه‌ ئاشووب له‌سه‌ر زه‌ویدا بگێڕین و دزی بكه‌ین [ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ (٧٣) ] وه‌ ئێمه‌ دز نین و نه‌بووین.

[ قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ (٧٤) ] وتیان: ئه‌ی ئه‌گه‌ر ئێوه‌ درۆتان كردو دزه‌كه‌ له‌ناو ئێوه‌دا بێت سزای ئه‌و كه‌سه‌ چی بێت كه‌ دزیه‌كه‌ی كردووه‌؟

[ قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ ] وتیان: سزای ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ له‌ناو باره‌كه‌یدا ئه‌و صاعه‌ بدۆزرێته‌وه‌ ئه‌وه‌ سزاكه‌یه‌تی، واته‌: ئه‌درێ به‌و كه‌سه‌ى دزێكه‌ى لێكراوه‌ (له‌ دینی یه‌عقوبدا به‌و شێوازه‌ بووه‌) [ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) ] وه‌ به‌و شێوازه‌ سزای سته‌مكاران ئه‌ده‌ینه‌وه‌.

[ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ] ئه‌وانیش یه‌كه‌مجار باری براكان گه‌ڕان پێش باری بنیامینى براى یوسف بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ گومان نه‌چێته‌ سه‌ریان [ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ ] دواتر كه‌ گه‌ڕان له‌ناو باری بنیامیندا ده‌ریان كرد [ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌م شێوازه‌ نه‌خشه‌مان بۆ یوسف دانا نه‌خشه‌یه‌ك كه‌ خوا پێى رازیه‌و پڕه‌ له‌ حیكمه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندى [ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ ] ئه‌و سزای براكه‌ی خۆی نه‌دا به‌ گوێره‌ی شه‌ریعه‌تی پاشاكه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئه‌بوایه‌ لێی بدرایاو دوو قات غه‌رامه‌ بكرایه‌ به‌ڵام ئه‌م به‌ گوێره‌ی شه‌ریعه‌تی یه‌عقوبی باوكی كردو كردی به‌ كۆیله‌و بۆ ماوه‌ی ساڵێك لای خۆی هێشتیه‌وه‌ [ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ ] ئیلا ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت [ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ ] پله‌ی هه‌ر كه‌سێك به‌رز ئه‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ ویستمان لێ بێت وه‌كو پله‌و پایه‌ى یوسفمان - صلی الله علیه وسلم - به‌رز كرده‌وه‌ [ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) ] له‌سه‌رووی هه‌موو خاوه‌ن زانیاریه‌كه‌وه‌ زانایه‌كی تر هه‌یه‌ تا ده‌گاته‌ خوای گه‌وره‌.

[ قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ ] ئه‌وانیش وتیان: ئه‌گه‌ر براكه‌مان دزیشی كرد بێت ئه‌وا پێشتریش برایه‌كی هه‌بوو كه‌ یوسف بووه‌ دزی كردووه‌، كه‌ ئه‌وترێ: باپیری (باوكی دایكی) بتێكی هه‌بووه‌ په‌رستوویه‌تی ئه‌میش دزیویه‌تی و شكاندوویه‌تی، یاخود وتراوه‌: هه‌ر تۆمه‌تێك بووه‌ داویانه‌ته‌ پاڵ یوسف و - صلی الله علیه وسلم - هیچ دزیه‌كی نه‌كردووه‌ [ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا ] یوسف ئه‌م شته‌ی له‌ نه‌فسی خۆیدا شارده‌وه‌و ده‌ری نه‌بڕی، وه‌ خه‌فه‌تی خوارد له‌و قسه‌یه‌ی كه‌ كردیان و ئازاری پێ گه‌یشت، وه‌ له‌ دڵى خۆیدا وتی: ئێوه‌ خراپترین شوێن و مه‌نزیله‌تتان هه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دزى¬ كردنیان دایه‌ پاڵ یوسف - صلی الله علیه وسلم - [ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ (٧٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زاناتره‌ كه‌ ئێوه‌ ڕاستگۆ نین له‌وه‌ی كه‌ دزی ئه‌ده‌نه‌ پاڵ یوسف و به‌م شێوازه‌ وه‌سفی ئه‌كه‌ن.

[ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا ] وتیان: ئه‌ی عه‌زیزی میصر باوكێكی پیره‌مێردی به‌ساڵاچووى ته‌مه‌ن گه‌وره‌ى هه‌یه‌ ناتوانێ به‌بێ ئه‌م كوڕه‌ بژێت [ فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ ] یه‌كێك له‌ ئێمه‌ له‌ جێی ئه‌و دابنێ و له‌لای خۆت به‌ندى بكه‌ [ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) ] ئێمه‌ ئه‌بینین تۆ كه‌سێكی چاكه‌كاری به‌رامبه‌ر به‌ هه‌موو خه‌ڵك، وه‌ به‌تایبه‌تی به‌رامبه‌ر ئێمه‌ش ئه‌م چاكه‌یه‌شمان له‌گه‌ڵدا بكه‌و ئه‌و برایه‌مان بده‌ره‌وه‌ برایه‌كی ترمان له‌لات جێ دێلین.

[ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ ] وتی: په‌نا به‌ خوای گه‌وره‌ ئێمه‌ هیچ كه‌سێك نابه‌ین ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ شتومه‌كه‌كه‌ی خۆمان له‌لای بینیوه‌ته‌وه‌ [ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ (٧٩) ] ئه‌گه‌ر كه‌سێكی تر له‌ جیاتی به‌رین ئه‌وه‌ به‌دڵنیایى زوڵم و سته‌ممان له‌و كه‌سه‌ كردووه‌.

[ فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا ] كاتێك بێ ئومێد بوون له‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - ڕۆیشتن له‌ خه‌ڵكى جیا بوونه‌وه‌و به‌ چپه‌و چپ و نهێنی به‌یه‌كه‌وه‌ قسه‌یان كرد [ قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ ] گه‌وره‌كه‌یان (ئه‌وه‌ى كه‌ پێشتریش وتى یوسف - صلی الله علیه وسلم - مه‌كوژن و بیخه‌نه‌ ناو بیره‌كه‌وه‌) پێی وتن: ئایا نازانن كه‌ باوكتان عه‌هدو به‌ڵێنی لێ وه‌رگرتوون به‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ سوێندتان بۆ خوارد به‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ ئه‌بێ كوڕه‌كه‌ی بپارێزن و بۆى بگه‌ڕێننه‌وه‌ [ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ ] وه‌ پێشتریش كه‌ كه‌مته‌رخه‌میتان كرد له‌ حه‌قی یوسفدا - صلی الله علیه وسلم - [ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي ] وه‌ من ئه‌م زه‌وی میصره‌ به‌جێ ناهێڵم و لێی ئه‌مێنمه‌وه‌ تا مه‌گه‌ر باوكم ئیزنم بدات و بڵێ: وه‌ره‌وه‌ ئه‌و كاته‌ دێمه‌وه‌ [ أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي ] یان خوای گه‌وره‌ بڕیارێكی تر بدات به‌وه‌ی كه‌ بتوانم براكه‌م ڕزگار بكه‌م و بیهێنمه‌وه‌ [ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ باشترین بڕیارده‌ره‌.

[ ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ ] ئێوه‌ش بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای باوكتان بڵێن: ئه‌ی باوكه‌ ئه‌م كوڕه‌ی تۆ دزی كردووه‌ [ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا ] وه‌ به‌چاوی خۆمان نه‌مان بینیوه‌ دزی بكات ته‌نها كاتێك زانیمان كه‌ صاعه‌كه‌یان له‌ناو باره‌كه‌یدا ده‌ركرد [ وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١) ] وه‌ ئێمه‌یش شتێك كه‌ غه‌یب و نادیار بێت ئاگاداری نین تا بۆمان ده‌ركه‌وێ، واته‌: كاتێك كه‌ ئه‌م دزی كردبێت مه‌گه‌ر ئێمه‌ خه‌وتبێتین ئاگامان لێ نه‌بووه‌.

[ وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا ] وه‌ پرسیار بكه‌ له‌ خه‌ڵكی میصر كه‌ ئێمه‌ له‌وێ بووینه‌ [ وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢) ] وه‌ ئه‌و كاروانه‌یشی كه‌ له‌گه‌ڵیاندا هاتین پرسیار له‌وانیش بكه‌ كه‌ ئێمه‌ ڕاستگۆین له‌و قسانه‌ی كه‌ ئه‌یكه‌ین كه‌ دزی كردووه‌و بردوویانه‌.

[ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا ] كاتێك كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌و بۆ یه‌عقوبیان - صلی الله علیه وسلم - گێڕایه‌وه‌ فه‌رمووی: به‌ڵكو ئه‌مه‌ نه‌فستان ئه‌م ئیشه‌ی بۆ جوان كردوون و ڕازاندۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌ڵێن: كوڕه‌كه‌ دزی كردووه‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا ئه‌و دزی نه‌كردووه‌ [ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ] فه‌رمووی: صه‌برو ئارامگرتنێكی جوان ئارام ئه‌گرم كه‌ هیچ گله‌یی و گازنده‌یه‌كی تیا نه‌بێت له‌ خوای گه‌وره‌ [ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ هه‌موویانم بۆ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ [ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) ] به‌دڵنیایى هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ ] پشتی تێ كردن و قسه‌ی له‌گه‌ڵدا بڕین و دیسانه‌وه‌ خه‌فه‌تی بۆ یوسف - صلی الله علیه وسلم - خوارد (له‌ كاتى به‌ڵاو موصیبه‌تدا وتنى: إنا لله وإنا إليه راجعون ته‌نها به‌م ئوممه‌ته‌ به‌خشراوه‌ ئه‌گه‌ر نا ده‌بوایه‌ یه‌عقوب واى بوتایه‌) [ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ ] وه‌ چاوی سپی بوو له‌ غه‌م و خه‌فه‌تداو ڕه‌شایی له‌ چاویدا نه‌ما [ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) ] وه‌ ئه‌و غه‌م و خه‌فه‌تی خۆی ئه‌شارده‌وه‌و بۆ كه‌سى ده‌رنه‌ئه‌بڕی.

[ قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ ] وتیان: سوێند به‌ خوای گه‌وره‌ تۆ به‌رده‌وام بیری یوسف - صلی الله علیه وسلم - ئه‌كه‌یت و خه‌فه‌تی لێ ئه‌خۆی [ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا ] تا له‌ش و عه‌قڵت بێهێز ده‌بێت و له‌ناو ده‌چێت [ أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥) ] یان هه‌ر ئه‌مریت و تیا ئه‌چی ئه‌وه‌نده‌ خه‌فه‌ت ئه‌خۆیت و ئه‌وه‌نده‌ بۆی ئه‌گری (به‌زه‌ییان به‌ باوكیاندا هاته‌وه‌و ویستیان بێده‌نگى بكه‌ن).

[ قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ ] (بَثّ) واته‌: ئه‌وپه‌ڕی غه‌م و خه‌فه‌ت و سه‌ختترینى، یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: شه‌كواو گله‌یی و ئه‌وپه‌ڕى غه‌م و خه‌فه‌تى خۆم بۆ لای خوای گه‌وره‌ ده‌رئه‌بڕم [ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ من ئه‌یزانم ئێوه‌ نایزانن، له‌ ڕه‌حم و به‌زه‌یی خوای گه‌وره‌، یان پاداشت وه‌رگرتن له‌سه‌ر موسیبه‌ت، یاخود خوای گه‌وره‌ پێی وتووم و ئه‌زانم یوسف زیندووه‌، یان یوسف - صلی الله علیه وسلم - خه‌وه‌كه‌ی ڕاست بووه‌و هه‌ر ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌.

{بێئومێد نەبوون لە ڕەحمەتی خوا} [ يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ ] ئه‌ی كوڕی خۆم بڕۆن بگه‌ڕێن به‌دوای یوسف و براكه‌یدا، (ته‌حه‌سوس) گه‌ڕانه‌ بۆ شتی چاك، (ته‌جه‌سوس) گه‌ڕانه‌ بۆ شتی خراپ [ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ ] وه‌ بێئومێد مه‌بن له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ [ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧) ] به‌ دڵنیایى هیچ كه‌سێك بێئومێد نابێت له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ ته‌نها كه‌سانێكی كافرو بێباوه‌ڕ نه‌بێت.

[ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ ] كاتێك گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ میصر چوونه‌ ژووره‌وه‌ بۆ لای یوسف - صلی الله علیه وسلم - [ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ ] وتیان: ئه‌ی عه‌زیزی میصر خۆمان و كه‌سوكارمان تووشی زه‌ره‌رو زیانێكی زۆر بووینه‌، له‌ بێ بارانی و وشكه‌ساڵی و نه‌بوونی [ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ ] وه‌ شتومه‌كێكی خراپمان هێناوه‌ كه‌س لێمانی وه‌رناگرێ و لێمانی ناكڕێ [ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ ] تۆ خواردنمان پێ بده‌ له‌به‌رامبه‌ریدا به‌ باشی و به‌ته‌واوی وه‌كو پێشتر [ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا ] وه‌ چاكه‌شمان له‌گه‌ڵدا بكه‌و زیاترمان بده‌رێ، یاخود براكه‌مان بۆ بگه‌ڕێنه‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌داته‌وه‌ كه‌ چاكه‌كارن و ئه‌به‌خشن.

{یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - خۆی بە براكانی دەناسێنێت} [ قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ ] كه‌ یوسف - صلی الله علیه وسلم - براكانى باسى نه‌بوونى و حاڵى خراپى خۆیان كردو ئه‌میش بیرى باوكى كه‌وته‌وه‌و به‌زه‌یى پێیاندا هاته‌وه‌و خۆى ئاشكرا كردو فه‌رمووی: ئایا ئه‌زانن ئێوه‌ پێشتر چیتان به‌ یوسف و براكه‌ی كرد؟ [ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩) ] كاتێك كه‌ ئێوه‌ نه‌زان بوون.

[ قَالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ ] وتیان: به‌ دڵنیایی تۆ یوسفی، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ كه‌ ناوی یوسفی برد زانیان كه‌ ئه‌مه‌ خۆی یوسفه‌ و سه‌ریان سوڕما [ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي ] فه‌رمووی: به‌ڵێ من یوسفم و ئه‌میش بنیامینی برامه‌ [ قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی ڕژاند به‌سه‌رمانداو ڕزگاری كردین [ إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ ] هه‌ر كه‌سێك ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات و ئارام بگرێ [ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) ] ئه‌وا به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ پاداشتی چاكه‌كاران نافه‌وتێنێت.

[ قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا ] وتیان: سوێند به‌ خوای گه‌وره‌, خوای گه‌وره‌ تۆی هه‌ڵبژاردو فه‌زڵى دایت به‌سه‌ر ئێمه‌دا [ وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١) ] وه‌ ئێمه‌ به‌ڕاستی هه‌ڵه‌و تاوانمان كرد.

{یوسف پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لە براكانی خۆشبوو} [ قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ] فه‌رمووی: ئه‌مڕۆ هیچ سه‌رزه‌نشت و لۆمه‌ ناكرێن به‌ڵكو لێتان ئه‌بوورم [ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ ] خوای گه‌وره‌ لێتان خۆش بێ [ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) ] هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌و له‌ هه‌موو كه‌س به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌ییتره‌.

[ اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا ] ئه‌م قه‌میسه‌م به‌رن هه‌ڵیبده‌نه‌ سه‌ر ڕووی باوكم یه‌كسه‌ر خوای گه‌وره‌ چاوی چاك ئه‌كاته‌وه‌ له‌ نابیناوه‌ ئه‌بێته‌ بینا (له‌ زۆرى گریاندا چاوه‌كانى كوێر ببوون) [ وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) ] وه‌ هه‌موو كه‌سوكارتان بێنن به‌ ژن و خێزان و مناڵه‌وه‌.

[ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) ] كاتێك كاروانه‌كه‌ له‌ میصر ده‌رچوو به‌ره‌و شام باوكیان له‌وێوه‌ وتی: من بۆنی یوسف - صلی الله علیه وسلم - ئه‌كه‌م ئه‌گه‌ر تۆمه‌تبارم نه‌كه‌ن به‌ گێلی و نه‌زانی و عه‌قڵ له‌ ده‌ستدان.

[ قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌وێ بوون له‌ كه‌سوكاری وتیان: سوێند به‌ خوای گه‌وره‌ تۆ له‌ ڕێگای ڕاست لاتداوه‌و له‌سه‌ر ڕێگا كۆنه‌كه‌تی كه‌ ئه‌وه‌نده‌ یوسفت خۆش ئه‌وێ ئاگات له‌ خۆت نه‌ماوه‌ هه‌ر به‌ ئومێدی بگه‌ڕێته‌وه‌.

[ فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا ] كاتێك كه‌ موژده‌ده‌ره‌كه‌ هات قه‌میسه‌كه‌ی یوسفی - صلی الله علیه وسلم - هه‌ڵدایه‌ سه‌ر رووى یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - یه‌كسه‌ر به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ چاوی چاك بوو (ئه‌و كوڕه‌ى بوو كه‌ پێشتر قه‌میسێكى خوێناوى هێنا وتى یوسف - صلی الله علیه وسلم - گورگ خواردوویه‌تى، ویستى به‌م كاره‌ى ئه‌وه‌ى پێشترى بسڕێته‌وه‌) [ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) ] یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئایا من پێم نه‌وتن كه‌ من له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ هه‌ندێك شت ئه‌زانم كه‌ ئێوه‌ نایزانن.

[ قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) ] وتیان: ئه‌ی باوكه‌ داوای لێخۆشبوونمان بۆ بكه‌و لێمان خۆشبه‌ له‌ تاوانه‌كانمان به‌ڕاستی ئێمه‌ هه‌ڵه‌و تاوانمان كرد.

[ قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي ] فه‌رمووی: له‌ دواترا له‌به‌ره‌به‌یاندا داوای لێخۆشبوونتان بۆ ئه‌كه‌م له‌ په‌روه‌ردگارم تا لێتان خۆشبێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و كاته‌دا دوعا قه‌بوڵه‌ [ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) ] به‌راستى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو و به‌به‌زه‌ییه‌.

[ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ ] كاتێك كه‌ ڕۆیشتن بۆ لای یوسف - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و هاته‌ پێشوازیان له‌ ڕێگاو باوه‌شی كرد به‌ دایك و باوكیدا [ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) ] وه‌ پێی وتن: فه‌رموو وه‌رنه‌ ناو میصره‌وه‌ إن شاء الله ئه‌مینن لێره‌ هیچ كه‌سێك سته‌متان لێ ناكات.

[ وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ ] وه‌ دایك و باوكی برده‌ سه‌ر كورسیه‌كه‌ی خۆی [ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا ] وه‌ هه‌موویان كوڕنوشیان بۆی برد هه‌ر یانزه‌ براكه‌و دایك و باوكیشی (ئه‌وه‌ كوڕنوشی ڕێزو ئیحتیرام بوو له‌ شه‌ریعه‌تی ئه‌واندا دروست بووه‌ له‌ شه‌ریعه‌تی ئێمه‌دا دروست نیه‌) [ وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ ] فه‌رمووی: ئه‌ی باوكه‌ ئه‌مه‌ لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كه‌مه‌ كه‌ پێشتر خه‌ونم بینی و بۆم باس كردیت [ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا ] په‌روه‌ردگارم گێڕای به‌ خه‌وێكی حه‌ق و ڕوویدا [ وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ چاكه‌ی له‌گه‌ڵدا كردم كاتێك كه‌ منی له‌ به‌ندینخانه‌ ده‌ركرد [ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ ] وه‌ ئێوه‌شی له‌ ده‌شته‌وه‌ هێنا له‌ زه‌وی كه‌نعان له‌ شامدا كه‌ له‌ ده‌شتدا ئه‌ژیان و ئاژه‌ڵیان هه‌بووه‌ [ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌یتان نێوان من و براكانمی تێكدا (لێره‌ شته‌كه‌ی بۆ شه‌یتان گه‌ڕانده‌وه‌ وه‌كو ڕێزو ئه‌ده‌بێك بۆ براكانی) [ إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ ] به‌دڵنیایى په‌روه‌ردگارم زۆر به‌ڕه‌حم و به‌زه‌یی و نه‌رمونیانه‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت [ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ ] یوسف - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: ئه‌ی په‌روه‌ردگارم پێغه‌مبه‌رایه‌تى و موڵكی میصرو خه‌زێنه‌كانیت پێ به‌خشیم [ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ ] وه‌ فێری لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونت كردم [ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] ئه‌ی دروستكه‌رو داهێنه‌ری ئاسمانه‌كان و زه‌وی [ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ] هه‌ر تۆ دۆست و پشتیوان و سه‌رخه‌رو یارمه‌تیده‌ری منی له‌ دونیاو قیامه‌تدا [ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) ] به‌ موسڵمانێتی بممرێنه‌و بمگه‌یه‌نه‌ به‌ پیاوچاكان له‌ پێغه‌مبه‌ران.

[ ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌مه‌ هه‌ندێك له‌ هه‌واڵه‌كانی غه‌یب و نهێنیه‌ كه‌ به‌ وه‌حی بۆتی ئه‌نێرین [ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) ] وه‌ تۆ له‌لای براكانی یوسف نه‌بووی كاتێك كه‌ ئه‌و بڕیاره‌یان دا كه‌ بیخه‌نه‌ ناو بیره‌كه‌وه‌ وه‌ كاتێك كه‌ پیلان و نه‌خشه‌یان دائه‌ناو فێڵیان ئه‌كرد به‌ڵام خوای گه‌وره‌ به‌ وه‌حی بۆت ئه‌گێڕێته‌وه‌.

[ وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) ] وه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئیمان ناهێنن چه‌ندێك سووربیت له‌سه‌ر هیدایه‌ت دانیان، جووله‌كه‌ داوایان له‌ پێغه‌مبه‌ر كرد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و چیرۆكه‌یان بۆ بگێڕێته‌وه‌، بۆی گێڕانه‌وه‌ به‌ ئومێدی ئه‌وه‌ی موسڵمان بن به‌ڵام موسڵمان نه‌بوون و پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - خه‌فه‌تی خوارد.

[ وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ ] وه‌ تۆ له‌ گه‌یاندنی دین و قورئان خوێندنه‌وه‌و بانگ كردنیان بۆ ئیمان داوای ئه‌جرو پاداشتیان لێ ناكه‌ی به‌ڵكو له‌به‌ر ره‌زامه‌ندى خوا ده‌یكه‌یت [ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤) ] ئه‌م قورئانه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها زیكرو یاد كردنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ هه‌موو جیهان.

[ وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا ] وه‌ چه‌نده‌ها نیشانه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و ته‌وحیدو تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی به‌ڵام ئه‌وان بێئاگان و به‌سه‌ریدا تێئه‌په‌ڕن به‌بێ ئه‌وه‌ی لێی ورد بنه‌وه‌و لێی بكۆڵنه‌وه‌ [ وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥) ] وه‌ پشتی تێ ئه‌كه‌ن و بیری لێ ناكه‌نه‌وه‌.

{زۆربەی خەڵكی هاوبەش بۆ خوا بڕیار دەدەن} [ وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) ] وه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵك ئیمان به‌ خوای گه‌وره‌ ناهێنن ئیلا له‌گه‌ڵ ئیمانه‌كه‌یاندا شه‌ریك بۆ خواى گه‌وره‌ دائه‌نێن (باوه‌ڕیان هه‌یه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ دروستكارو رۆزیده‌ره‌، به‌ڵام دوعا له‌ جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌ ده‌كه‌ن و هاوار له‌ غه‌یرى خوا ده‌كه‌ن و هانا بۆ غه‌یرى خوا ده‌به‌ن و پشت به‌ غه‌یرى خوا ده‌به‌ستن).

[ أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ ] ئایا هاوبه‌شبڕیارده‌ران ئه‌مینن له‌وه‌ی كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ نایات و دایانناپۆشێ [ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) ] یاخود ئه‌مینن له‌وه‌ی كه‌ قیامه‌ت به‌سه‌ریاندا هه‌ڵناسێ له‌ ناكاودا كه‌ ئه‌وان هه‌ست ناكه‌ن، واته‌ ئه‌مین مه‌بن و خۆتان ئاماده‌ بكه‌ن به‌ ئیمان و یه‌كخواپه‌رستى.

[ قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئه‌مه‌ ڕێگاو ڕێبازی منه‌ [ أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ ] بانگه‌واز ئه‌كه‌م بۆ لای خوای گه‌وره‌و به‌تاك په‌رستنى له‌سه‌ر چاوڕۆشنی و زانیاری و یه‌قین [ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ] ئه‌مه‌ ڕێگای من و هه‌ر كه‌سێكیشه‌ كه‌ شوێن من بكه‌وێ [ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) ] وه‌ پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ من له‌و كه‌سانه‌ نیم كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بده‌م.

[ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ ] له‌ پێش تۆش ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - هیچ كه‌سێكمان نه‌ناردووه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ر ته‌نها پیاوان نه‌بن وه‌حیمان بۆ ناردوون (سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌ران پیاو بوون و هیچ پێغه‌مبه‌رێك ئافره‌ت نه‌بووه‌، وه‌ سه‌رجه‌میان مرۆڤـ بوونه‌و هیچ پێغه‌مبه‌رێك له‌ جن نه‌بووه‌) [ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى ] له‌ خه‌ڵكی شاره‌كان (وه‌ پێغه‌مبه‌ران شارنشین بوونه‌ نه‌ك ده‌شتنشین، وه‌ قرية له‌ زۆربه‌ى ئایه‌ته‌كانى قورئاندا مه‌به‌ست پێى شاره‌ وه‌كو له‌ چه‌ند ئایه‌تێك به‌ شارى مه‌ككه‌ وتراوه‌ دێ) [ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] ئایا موشریكان به‌سه‌ر زه‌ویدا نه‌گه‌ڕاون تا سه‌ره‌نجامی ئوممه‌تانی پێش خۆیان ببینن ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیان به‌ پێغه‌مبه‌ران نه‌كردووه‌ چیان به‌سه‌ر هاتووه‌و خوای گه‌وره‌ چۆن له‌ناوی بردوون، تا په‌ندو ئامۆژگارى وه‌ربگرن [ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩) ] به‌ڵام قیامه‌ت باشتره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئایا بۆ عاقڵ نابن و بیر ناكه‌نه‌وه‌.

[ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا ] به‌ [ كُذِّبُوا ] ده‌خوێنرێته‌وه‌، واته‌: تا پێغه‌مبه‌ران بێئومێد بوون له‌ ئیمان هێنانى قه‌ومه‌كه‌یان، وه‌ گومانیان بردووه‌ كه‌ به‌ درۆ زانرابێتن له‌لایه‌ن خه‌ڵكیه‌وه‌، وه‌ به‌ [ كُذِبُوا ] ده‌خوێنرێته‌وه‌، واته‌: تا پێغه‌مبه‌ران بێئومێد بوون و دڵنیا بوون كه‌ قه‌ومه‌كه‌یان به‌ درۆیان زانیون و ئیمانیان پآ ناهێنن، یاخود خه‌ڵكه‌كه‌ گومانی ئه‌وه‌یان بردووه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ درۆیان له‌گه‌ڵدا ده‌كات كه‌ ئه‌ڵێ خوای گه‌وره‌ سزاتان ئه‌دات له‌و كاته‌دا سه‌ركه‌وتنی ئێمه‌یان بۆ هاتووه‌ [ فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) ] ئه‌وه‌ی كه‌ ویستمان لێ بێت ڕزگاری ئه‌كه‌ین وه‌ هیچ كه‌سێك سزای ئێمه‌ ناگه‌ڕێنێته‌وه‌ له‌ كه‌سانی هاوبه‌شبڕیارده‌رو تاوانبار.

[ لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ ] به‌ دڵنیایی چیرۆك و به‌سه‌رهاتی پێغه‌مبه‌ران له‌گه‌ڵ ئوممه‌تانیان، یان ئه‌م چیرۆكه‌ی یوسف له‌گه‌ڵ براكانی و باوكیدا په‌ندو عیبره‌ت و ئامۆژگاری تیایه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خاوه‌ن عه‌قڵێكی سه‌لیمن و تێده‌گه‌ن [ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى ] ئه‌م قورئانه‌ قسه‌یه‌ك نیه‌ هه‌ڵبه‌سترابێ [ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ ] به‌ڵكو به‌ڕاستدانه‌ری كتێبه‌ ئاسمانیه‌كانی پێش خۆیه‌تی له‌ ته‌ورات و ئینجیل و زه‌بور [ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ ] وه‌ درێژه‌ی هه‌موو شتێكی تیایه‌و شه‌ریعه‌تی به‌درێژی تیادا باسكراوه‌ [ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١) ] وه‌ هیدایه‌ت و ڕه‌حمه‌ته‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ئیمان بێنن، والله أعلم.