Rebar Kurdish Tafsir — Ra'd 13:1 – İsra' 17:111

سووره‌تی (ره‌عد) (واته‌: هه‌وره‌ بروسكه‌) سووره‌تێكى مه‌ككى¬یه‌و (٤٣) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ المر ] سه‌باره‌ت به‌و پیتانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزدا هاتوون له‌ سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسمان كرد [ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ ] ئاماژه‌یه‌ بۆ ئایه‌ته‌كانی ئه‌م سووره‌ته‌ [ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ بۆت دابه‌زیوه‌ حه‌قه‌و گومانى تێدا نیه‌ [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (١) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئیمانیان پێی نیه‌.

{خوای گەورە بەرز بووەوە بۆ سەر عەرشی پیرۆزی} [ اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ] الله ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كانی به‌رز كردۆته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كۆڵه‌كه‌یه‌ك له‌ ژێره‌وه‌ ڕایگرتبێ كه‌ ئێوه‌یش ده‌یبینن [ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ ] پاشان په‌روه‌ردگار به‌رزو بڵند بوه‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆی به‌رز بوونه‌وه‌یه‌ك كه‌ شایه‌ن و شیاو و گونجاو بێت به‌ گه‌وره‌یی و مه‌زنی خوای گه‌وره‌ له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی هیچ له‌ دروستكراوه‌كانی ناچێت، وه‌ چۆنیه‌تیه‌كه‌شی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێت كه‌س نایزانێت، پرسیارى (الإستواء) له‌ ئیمامى (مالیك) كرا فه‌رمووى: (الإستواء غير مجهول، والكيف غير معقول، والإيمان به واجب، والسؤال عنه بدعة) واته‌: ئیستوا زانراوه‌، چونكه‌ له‌قورئاندا باسكراوه‌، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌ى نه‌زانراوه‌، چونكه‌ باس نه‌كراوه‌، وه‌ ئیمان هێنان پێى واجبه‌، چونكه‌ ئایه‌تى قورئانى پیرۆزه‌، وه‌ پرسیار كردن له‌ چۆنێتى به‌رز بوونه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆ سه‌ر عه‌رشى پیرۆزى بیدعه‌یه‌، چونكه‌ هاوه‌ڵان ئه‌و پرسیاره‌یان له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كردووه‌، وه‌ چواندنى به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ى دروستكراوه‌كان كوفره‌، چونكه‌ ته‌شبیهـ كردنى خواى گه‌وره‌ى خالقه‌ به‌ مه‌خلوقى دروستكراوى لاواز، وه‌ گۆڕینى ماناكه‌ى حه‌رامه‌، چونكه‌ مه‌به‌ست پێى نیه‌و هه‌ڵه‌یه‌، وه‌كو گۆڕینى بۆ (استولى) كه‌ به‌ ماناى زاڵ بوون و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن دێت هه‌ڵه‌یه‌، كه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌م ته‌ئویله‌ فاسیده‌ ده‌بێت پێش خواى گه‌وره‌ كه‌سێكى تر ده‌ستى به‌سه‌ر عه‌رشدا گرتبێت، كه‌ مرۆڤى ژیر قسه‌ى واناكات، (ابن القیم) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م لامه‌ى كه‌ زیادى ده‌كه‌ن و (استوى) ده‌كه‌ن به‌ (استولى) چه‌ند له‌و (نونه‌) ده‌چێت كه‌ به‌نو ئیسرائیل زیادیان كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ پێى فه‌رموون: بڵێن: (حطة) ئه‌وان وتیان: (حنطة) وه‌ خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بى لێگرتن، ئه‌و كه‌سانه‌یشى كه‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ ته‌ئویل ده‌كه‌ن و ماناكه‌ى ده‌گۆڕن با له‌ خواى گه‌وره‌ بترسن نه‌ك وه‌ك به‌نو ئیسرائیل خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ بگرێت [ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ] وه‌ خۆرو مانگی ژێربار كردووه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی به‌نده‌كانی [ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ] هه‌ر یه‌كێك له‌ خۆرو مانگ ئه‌ڕۆن تا كاتی دیاریكراوی خۆیان كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌، یاخود ده‌ڕۆن بۆ شوێنی دیاریكراوی خۆیان كه‌ ژێر عه‌رشى خواى گه‌وره‌یه‌ (كه‌ ده‌فه‌رمێت: ده‌ڕۆن، به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خۆرو مانگ جێگیر نین و ده‌جولێن) [ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ] خوای گه‌وره‌ كاروباری ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ هه‌ڵئه‌سووڕێنێ به‌ هه‌ر شێوازێك كه‌ خۆی ویستی لێ بێت [ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ (٢) ] ئایه‌ته‌كانی ڕوون ئه‌كاته‌وه‌و درێژه‌ی پێ ئه‌دات به‌ڵكو ئێوه‌ یه‌قینتان هه‌بێ به‌ گه‌یشتن به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا.

[ وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ زه‌وی ڕاخستووه‌و درێژ كردووه‌، وه‌ شاخه‌كانیشی وه‌كو مێخ داكوتیوه‌ له‌ناو زه‌ویدا بۆ ئه‌وه‌ی جێگیر بن، وه‌ ڕووباریشی داناوه‌ تیایدا [ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ] وه‌ له‌ هه‌موو به‌رووبوومێكیش خوای گه‌وره‌ نێرو مێی دروستكردووه‌ [ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ ] به‌ شه‌و ڕووناكی ڕۆژ دائه‌پۆشێ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٣) ] به‌ دڵنیایى هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌و نیشانه‌ن له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ ] وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویشدا پارچه‌ پارچه‌ زه‌وى هه‌یه‌ كه‌ لێك نزیكن هه‌یانه‌ باشه‌و روه‌ك و دانه‌وێڵه‌ى لێ ده‌ڕوێت و هه‌یشه‌ شۆره‌و هیچى لێناڕوێت، وه‌ هه‌یه‌ خاكه‌كه‌ى ره‌شه‌و هه‌یه‌ سوره‌و هه‌یه‌ سپیه‌ [ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ ] وه‌ جۆره‌ها باخ و بێستان هه‌یه‌ له‌ ترێ و جۆره‌ها كشتوكاڵ و به‌رووبووم و دارخورما [ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ ] كه‌ هه‌ندێكیان لێكئه‌چن و یه‌ك بنچینه‌یان هه‌یه‌، وه‌ هه‌ندێكیشیان لێكناچن و بنچینه‌یان جیاوازه‌ [ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ ] له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌ر هه‌موویان به‌ یه‌ك ئاو ئاو ئه‌درێن به‌ڵام تام و ڕه‌نگ و قه‌باره‌یان جیاوازه‌ [ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ ] وه‌ فه‌زڵی هه‌ندێكیان ده‌ده‌ین به‌سه‌ر هه‌ندێكی تریان له‌ خواردندا هه‌یه‌ شیرینه‌ و هه‌یه‌ ترشه‌ و هه‌یه‌ مزره‌ و هه‌یه‌ تاڵه‌ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٤) ] به‌ دڵنیایى هه‌موو ئه‌مانه‌ ئایه‌ت و به‌ڵگه‌و نیشانه‌ن له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵات و گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ عه‌قڵیان هه‌بێت و بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر پێت سه‌یر بێت كه‌ ئه‌وان تۆ به‌ درۆ ئه‌زانن له‌وه‌ش سه‌یرو سه‌رسوڕهێنه‌رتر ئه‌م قسه‌یه‌یانه‌ كه‌ ئه‌ڵێن: [ أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ] ئایا ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ دوای مردن ببین به‌ خۆڵ سه‌رله‌نوێ دروست ئه‌كرێینه‌وه‌و زیندوو ئه‌كرێینه‌وه‌؟! [ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ ] ئا ئه‌م كه‌سانه‌ن كه‌ كوفریان كردووه‌ به‌ په‌روه‌ردگاریان و باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌ نیه‌ [ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ ] وه‌ ئه‌مانه‌ن كه‌ كۆت و زنجیر ئه‌كرێته‌ گه‌ردنیان و رائه‌كێشرێن بۆ ناو ئاگرى دۆزه‌خ، یان وتراوه‌: كرده‌وه‌كانیانه‌ هه‌میشه‌ پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌و وه‌كو كۆت و زنجیر به‌ گه‌رده‌نیانه‌وه‌یه‌ [ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٥) ] وه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ هاوه‌ڵی ئاگرى دۆزه‌خن به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌.

[ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - كافران په‌له‌ت لێ ده‌كه‌ن و داوات لێ ئه‌كه‌ن كه‌ سزای خوای گه‌وره‌یان بۆ پێش بخه‌ی پێش لێبووردن و پارێزراوی [ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ ] كه‌ به‌ دڵنیایى له‌ پێش ئه‌مان خوای گه‌وره‌ سزای میلله‌تانی تری داوه‌ به‌ هاوشێوه‌ی ئه‌و سزایانه‌و بۆته‌ په‌ند بۆ كه‌سانێك كه‌ سودى لێوه‌ربگرن [ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ ] وه‌ به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگار لێخۆشبووه‌ بۆ خه‌ڵكی هه‌ر چه‌نده‌ سته‌م و تاوانیش بكه‌ن په‌له‌ ناكات له‌ سزادانیاندا [ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ (٦) ] وه‌ به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارت سزای زۆر سه‌خته‌ بۆ كافران و بێباوه‌ڕان ئه‌وانه‌ی كه‌ په‌له‌ ئه‌كه‌ن و داوای سزا ئه‌كه‌ن.

[ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ ] وه‌ كافران داوای موعجیزه‌یان له‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌كردو ئه‌ڵێن: ئه‌وه‌ بۆ نیشانه‌و موعجیزه‌یه‌كمان له‌ په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆ ناهێنێ؟ [ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و شتانه‌ به‌ده‌ست تۆ نیه‌ و تۆ ته‌نها ترسێنه‌ری و ئه‌یانترسێنی و ئاگاداریان ئه‌كه‌یته‌وه‌ [ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ (٧) ] وه‌ بۆ هه‌موو قه‌ومێكیش پێغه‌مبه‌رێك هه‌یه‌ كه‌ هیدایه‌تیان ئه‌دات و ڕێنماییان ئه‌كات بۆ ڕێگای ڕاست.

[ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى ] خوای گه‌وره‌ خۆی ئه‌زانێ كه‌ هه‌موو مێیه‌ك له‌ناو ڕه‌حمیدا چی هه‌ڵگرتووه‌ ئایا باشه‌ یان خراپه‌، موسڵمانه‌ یان كافره‌، نێره‌ یان مێ¬یه‌، جوانه‌ یان ناشیرینه‌، درێژه‌ یان كورته‌ [ وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ ] وه‌ ڕه‌حمی ئافره‌ت كاتێك كه‌ كه‌م ئه‌كات به‌وه‌ی كه‌ مناڵه‌كه‌ی ناو سكی دائه‌نێت، یان له‌بارى ده‌چێت، وه‌ زیاد ئه‌كات كاتێك كه‌ ئه‌و مناڵه‌ له‌ سكیدا ڕۆژ به‌ دوای ڕۆژ زیاد ئه‌كات و گه‌وره‌ ده‌بێت [ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ (٨) ] وه‌ هه‌موو شتێك لای خوای گه‌وره‌ كات و ئه‌ندازه‌ی دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌.

[ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ (٩) ] خوای گه‌وره‌ زانای نهێنی و ئاشكراكانه‌ هه‌موو شتێك ئه‌زانێ، وه‌ زۆر گه‌وره‌یه‌ له‌ زات و ناو وسیفاتیدا، وه‌ زۆر به‌رزو باڵاده‌سته‌ له‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتیدا به‌سه‌ر دروستكراوه‌كانیدا.

[ سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ ] لای خوای گه‌وره‌ یه‌كسانه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ئێوه‌ قسه‌یه‌ك به‌ نهێنی بكات یاخود به‌ ئاشكرا خوای گه‌وره‌ ئاگای لێیه‌و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌ [ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ (١٠) ].

{خوای گەورە هیچ قەومێك ناگۆڕێت تا خۆیان نەگۆڕن} وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ تاریكی شه‌ودا به‌ شاراوه‌یی تاوان ئه‌نجام بدات یاخود به‌ ئاشكرا له‌ ڕۆژدا خوای گه‌وره‌ ئاگای له‌ هه‌مووی هه‌یه‌ [ لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ فریشته‌ پارێزه‌ره‌كانى هه‌یه‌ كه‌ له‌ پێش و دواوه‌ی مرۆڤه‌وه‌ به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ مرۆڤه‌كان ئه‌پارێزن له‌ رووداوه‌كان [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ هیچ قه‌ومێك ناگۆڕێت یان له‌ هه‌ر نازو نیعمه‌تێكدا بن لێیان ناگۆڕێ تا خۆیان خۆیان نه‌گۆڕن به‌ خراپه‌كاری [ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ بیه‌وێ كه‌سانێك تووشی سزاو له‌ناو چوون بكات ئه‌وه‌ كه‌س ناتوانێ سزای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ [ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ (١١) ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش نیه‌ كه‌ سه‌رپه‌رشتی كاروباریان بكات له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ یان په‌نای بۆ به‌رن یان سزاكه‌یان له‌سه‌ر لادات.

[ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هه‌وره‌ تریشقه‌تان نیشان ئه‌دات كه‌ هه‌یه‌ لێی ئه‌ترسێ كاتێك كه‌ له‌سه‌فه‌رو له‌ ده‌شته‌دایه‌، وه‌ هه‌یشه‌ كه‌ له‌ ماڵه‌وه‌یه‌ ئومێدى باران بارینی پێی هه‌یه‌ [ وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ (١٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و هه‌وره‌ قورسانه‌ دروست ئه‌كات كه‌ پڕن له‌ ئاو.

[ وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ ] وه‌ هه‌وره‌ بروسكه‌ش ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ پاك و مونه‌ززهه ڕائه‌گرێت و حه‌مدو سه‌ناو ستایشی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات [ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ ] وه‌ مه‌لائیكه‌ته‌كانیش له‌ ترسی خوای گه‌وره‌دا ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - پیاوێك له‌ هاوه‌ڵانى نارد بۆ لاى یه‌كێك له‌ پیاوه‌ گه‌وره‌كانى جاهیلى و بانگى كرد بۆ لاى خواى گه‌وره‌، ئه‌ویش گاڵته‌ى پێدا هات و وتى: خوایه‌كه‌ت كه‌ منى بۆ لا بانگ ده‌كه‌یت چیه‌؟ ئایا له‌ ئاسنه‌؟ له‌ مسه‌؟ له‌ زیوه‌؟ له‌ ئاڵتوونه‌؟ هاوه‌ڵه‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ لاى پێغه‌مبه‌رى خواو - صلی الله علیه وسلم - هه‌واڵه‌كه‌ى پێ راگه‌یاند، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - دووباره‌ ناردیه‌وه‌ بۆ لاى، ئه‌ویش هه‌مان قسه‌ى پێشترى كرد، هاوه‌ڵه‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ لاى پێغه‌مبه‌رى خواو - صلی الله علیه وسلم - هه‌واڵه‌كه‌ى پێ راگه‌یاند، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - بۆ سێیه‌م جار ناردیه‌وه‌ بۆ لاى، ئه‌ویش هه‌مان قسه‌ى پێشترى كرد، هاوه‌ڵه‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ لاى پێغه‌مبه‌رى خواو - صلی الله علیه وسلم - هه‌واڵه‌كه‌ى پێ راگه‌یاند، خواى گه‌وره‌ هه‌وره‌ بروسكه‌یه‌كى نارده‌ سه‌رى و لێیداو سوتاندى، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: وه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌وره‌ بروسكه‌ ئه‌نێرێت و ئه‌یدات له‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت و له‌ناوی ئه‌دات [ وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ ] وه‌ ئه‌وان مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێ ئه‌كه‌ن ده‌رباره‌ی خوای گه‌وره‌و گومانیان هه‌یه‌ له‌ گه‌وره‌یى خواى گه‌وره‌ [ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ (١٣) ] له‌ كاتێكدا سزاو هێزو تواناى خوای گه‌وره‌ زۆر سه‌خته‌.

{نمونەی ئەوانەی كە جگە لە خوا دەپاڕێنەوە} [ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ ] دوعاو پاڕانه‌وه‌ی حه‌ق هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌و به‌تاك و ته‌نها له‌و بپاڕێنه‌وه‌ چونكه‌ هه‌ر ئه‌و توانای وه‌ڵام دانه‌وه‌تانی هه‌یه‌، وه‌ بانگه‌وازى حه‌ق و یه‌كخواپه‌رستى هه‌ر بۆ خواى گه‌وره‌یه‌ [ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌ [ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ ] ئه‌وان ناتوانن وه‌ڵامیان بده‌نه‌وه‌ به‌هیچ شتێك [ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ ] ئیلا وه‌كو كه‌سێك كه‌ له‌ دووره‌وه‌ هه‌ردوو ده‌ستی كردبێته‌وه‌ بۆ ئاوێك بۆ ئه‌وه‌ی ئاوه‌كه‌ خۆی بێته‌ ناو ده‌ستیه‌وه‌و بگاته‌ ناو ده‌می له‌ كاتێك ئاوه‌كه‌ خۆی بۆی نایات، یاخود ده‌ست درێژ بكات بۆ ناو بیرێك به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌بل و دۆلكه‌ی پێ بێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاوه‌كه‌ خۆی بێته‌ ناو ده‌میه‌وه‌، ئه‌و كه‌سانه‌یش كه‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌و داوا له‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن هیچ سوودێك نابینن و هیچ شتێكیان ده‌ست ناكه‌وێ و وه‌كو ئه‌و كه‌سه‌ وان كه‌ ئاوه‌كه‌ نایاته‌ ناو ده‌مى و به‌ره‌و پیری نایات و هیچ سوودی لێ نابینێ [ وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ (١٤) ] وه‌ دوعاو پاڕانه‌وه‌ی كافران له‌ وێڵی و گومڕاییدایه‌و هیچ سوودێكی لێ نابینن.

[ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌ر هه‌موویان سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن جا به‌خۆشی خۆیان بێ وه‌كو موسڵمانان یان له‌ ترسا بێ وه‌كو كافران [ وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (١٥) ] وه‌ سێبه‌ره‌كه‌شیان له‌گه‌ڵ خۆیاندا كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌بات له‌ به‌یانیان و ئێواراندا.

[ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ كافران بڵێ: كێ په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌؟ بڵێ الله یه‌، وه‌ كافرانیش ئه‌ڵێن: الله یه‌و دانى پێدا ده‌نێن [ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: كه‌ ئێوه‌ ئه‌زانن دروستكه‌رو به‌دیهێنه‌ری ئاسمانه‌كان و زه‌وی ته‌نها الله یه‌ ئیتر بۆچی كه‌سانێكی تر ئه‌كه‌نه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌و جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌ ده‌یانپه‌رستن [ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا ] كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئێوه‌ كردووتانن به‌ دۆست و خۆشه‌ویست و خوای خۆتان سوودو زیانیان بۆ خودی خۆشیان به‌ده‌ست نیه‌ چۆن بۆ ئێوه‌ سوودو زیانیان به‌ده‌ست بێت [ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا كوێرو بینا یه‌كسانن؟ واته‌: موسڵمان چوێنراوه‌ به‌ بینا و كافریش به‌ كوێر كه‌ یه‌كسان نین [ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ ] یاخود ئایا تاریكیه‌كان و ڕووناكی یه‌كسانن؟ تاریكیه‌كان مه‌به‌ست كوفرو تاوان و بیدعه‌و خراپه‌كاری و گومڕاییه‌، نووریش ڕووناكی ئیمان و باوه‌ڕو ئیسلام و سوننه‌ته‌ [ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ ] به‌ڵكو ئه‌وان شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار داوه‌، ئایا خواكانیان وه‌كو خوای گه‌وره‌ شت دروست ئه‌كه‌ن تا لێیان تێكچووبێ نه‌زانن كێ دروستكارو خوایه‌و كێیش دروستكراوه‌؟! [ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (١٦) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ته‌نها خوای گه‌وره‌یه‌ دروستكاری هه‌موو شتێكه‌، وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ تاك و ته‌نهایه‌و باڵاده‌ست و به‌توانایه‌.

{نمونه‌ی حه‌ق و باتڵ} [ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ بارانی بۆ دابه‌زاندوون وه‌ دۆڵه‌كان به‌ئه‌ندازه‌ی خۆیان ئه‌و ئاوه‌ وه‌رئه‌گرن، ته‌شبیهی دابه‌زینی قورئانی كردووه‌ به‌ باران وه‌ دڵه‌كانیش به‌و دۆڵانه‌، دڵی وا هه‌یه‌ به‌ته‌واوى قورئان و حه‌ق وه‌رئه‌گرێ، وه‌ هه‌یه‌ كه‌متر وه‌ریئه‌گرێ [ فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا ] وه‌ ئه‌و لافاوه‌ش له‌گه‌ڵ خۆیدا له‌ بانه‌وه‌ له‌ شوێنی به‌رزه‌ كه‌فی سپی هه‌ڵگرتووه‌ كه‌ هیچ سوودێكی تیا نیه‌و دواتر ئه‌ڕوات و نامێنێت، ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌ك، [ وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ ] وه‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ئاگری بۆ ئه‌كه‌نه‌وه‌و ئه‌یتاوێننه‌وه‌ وه‌كو زێڕو زیو و ئاسن و ئه‌وانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خشڵتان لێی ده‌ست بكه‌وێ و خۆتانی پێ بڕازێننه‌وه‌ [ أَوْ مَتَاعٍ ] یاخود قاپ و ئامێره‌كانی لێ دروست بكه‌ن له‌ مس و قوڕقوشم و بابه‌ته‌كانی تر [ زَبَدٌ مِثْلُهُ ] ئه‌وانیش به‌هه‌مان شێوه‌ زه‌به‌دو كه‌فێكی هه‌یه‌و سه‌رئه‌كه‌وێ و هیچ سوودێكی تیا نیه‌و پیسه‌و فڕێ ئه‌درێ [ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ نموونه‌ی حه‌ق و باتڵ دێنێته‌وه‌، حه‌قه‌كه‌ ئاوه‌كه‌یه‌و باتڵه‌كه‌ كه‌فه‌كه‌یه‌، حه‌قه‌كه‌ زێڕو زیوه‌كه‌یه‌و باتڵه‌كه‌ كه‌فه‌كه‌یه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ حه‌قه‌كه‌ ئیسلام و ئیمانه‌و باتڵه‌كه‌ش كوفرو بێباوه‌ڕییه‌ [ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً ] كه‌فی سه‌ر ده‌ریاكه‌و سه‌ر ئاگره‌كه‌ ئه‌ڕوات و نامێنێ، یان وشك ئه‌بێته‌وه‌و ئه‌وه‌ی تریش خۆیان فڕێی ئه‌ده‌ن [ وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ ] به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ سوود به‌ خه‌ڵكی ئه‌گه‌یه‌نێ كه‌ ئاوه‌ پاكه‌كه‌یه‌ یاخود زێڕو زیوه‌كه‌یه‌ [ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ ] ئاوه‌ پاكه‌كه‌ له‌ زه‌وی ئه‌مێنێته‌وه‌و ئه‌ڕواته‌ ناخی زه‌ویه‌وه‌و زه‌وی سوودی لێ ئه‌بینێ، زێڕو زیوه‌كه‌یش خه‌ڵكی سوودى لێ ده‌بینێ، ئه‌وه‌ نموونه‌ی باوه‌ڕدارو بێباوه‌ڕه‌ [ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ (١٧) ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ نموونه‌ ئه‌هێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئێوه‌ تێ بگه‌ن.

[ لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى ] ئه‌وانه‌ی وه‌ڵامی په‌روه‌ردگاریان داوه‌ته‌وه‌و گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چى فه‌رمانه‌كانى بوونه‌ پاداشتی باشیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌ [ وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ وه‌ڵامی په‌روه‌ردگاریان نه‌داوه‌ته‌وه‌و گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چى فه‌رمانه‌كانى نه‌بوونه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ڕۆژی قیامه‌ت به‌پڕایی زه‌وی و هاوشێوه‌ی زه‌ویش ئاڵتون و سه‌روه‌ت و سامانیان هه‌بێت ئه‌یبه‌خشن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان له‌ سزای ڕۆژی قیامه‌ت ڕزگار بكه‌ن به‌ڵام سوودیان پێ ناگه‌یه‌نێت [ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ ] ئا ئه‌مانه‌ به‌هۆی كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆیان خراپترین لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت له‌سه‌ر وردو درشت، وه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش نابێت [ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٨) ] وه‌ شوێنیان ئاگری دۆزه‌خه‌ كه‌ خراپترین جێگاو ڕاخه‌ره‌ كه‌ تیایدا نیشته‌جێ بن.

[ أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى ] ئایا كه‌سێك كه‌ ئه‌زانێ ئه‌م قورئانه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ بۆت دابه‌زیووه‌و حه‌قه‌و گومانی تیانیه‌ وه‌كو كه‌سێك وایه‌ كه‌ كوێر بێت و نه‌زانێت؟ بێگومان یه‌كسان نین [ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ (١٩) ] ته‌نها ئه‌وانه‌ بیر ئه‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ عه‌قڵێكی ته‌واویان هه‌یه‌.

{هه‌ندێك له‌ سیفاتی باوه‌ڕداران} [ الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ (٢٠) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ وه‌فایان هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌ خوای گه‌وره‌یان داوه‌، وه‌ ئه‌و به‌ڵێنانه‌ هه‌ڵناوه‌شێننه‌وه‌و ئه‌یبه‌نه‌ سه‌ر.

[ وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ خزمایه‌تى و سیله‌ی ڕه‌حمه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێ كردووه‌ ئه‌وان ده‌یگه‌یه‌نن و جێبه‌جێی ئه‌كه‌ن [ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ] وه‌ له‌ په‌روه‌ردگاریان ئه‌ترسێن به‌ زانیاریه‌وه‌ [ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ (٢١) ] وه‌ له‌ لێپرسینه‌وه‌ی ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌ترسێن، كه‌ هه‌ر كه‌سێك لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت سزا ئه‌درێ.

[ وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ پێناو ڕووى پیرۆزو ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌دا ئارامیان گرتووه‌ له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵى و به‌رده‌وام بوونه‌ له‌سه‌رى، وه‌ له‌سه‌ر تاوان و سه‌رپێچى و ئه‌نجامیان نه‌داوه‌و خۆیان پاراستووه‌، وه‌ له‌سه‌ر به‌ڵاو موسیبه‌ته‌ به‌ ئێش و ئازاره‌كان و ناشوكریان نه‌كردووه‌و سوپاسگوزار بوونه‌ [ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ نوێژه‌كانیان كردووه‌ به‌و شێوازه‌ی خواى گه‌وره‌ فه‌رمانی پێ كردووه‌ [ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً ] وه‌ له‌وه‌ی كه‌ پێمان به‌خشیوون زه‌كاتی ماڵه‌كه‌یان ئه‌ده‌ن به‌ نهێنی بۆ ئه‌وه‌ى نیه‌تیان پارێزراو بێت، وه‌ هه‌ندێك جاریش به‌ ئاشكرا بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكى چاویان لێ بكات، وه‌ نه‌فه‌قه‌ى خێزان و منداڵه‌كانیان ده‌كه‌ن و یارمه‌تى فه‌قیرو هه‌ژاران ده‌ده‌ن [ وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ] وه‌ به‌ چاكه‌ وه‌ڵامی خراپه‌ ئه‌ده‌نه‌وه‌و تۆڵه‌ بۆ نه‌فسى خۆیان ناسه‌نن [ أُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (٢٢) ] ئه‌مانه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌بنه‌ جێنشین، وه‌ سه‌ره‌نجامی قیامه‌ت و به‌هه‌شتیشیان بۆ هه‌یه‌.

[ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا ] كه‌ به‌هه‌شتێكه‌ شوێنی مانه‌وه‌ی هه‌میشه‌ییه‌ و ئه‌چنه‌ ناویه‌وه‌ [ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ ] وه‌ دایك و باوك و خێزان و مناڵ و نه‌وه‌كانیان ئه‌وه‌ی كه‌ چاك بێت هه‌ر هه‌موویان خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵیاندا كۆیان ئه‌كاته‌وه‌ له‌ به‌هه‌شتداو ئه‌وه‌ى پله‌ى نزمه‌ به‌رزى ده‌كاته‌وه‌ بۆ لاى پله‌ به‌رزه‌كان [ وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ (٢٣) ] وه‌ فریشته‌كانیش له‌ هه‌موو ده‌رگاكانی به‌هه‌شته‌وه‌ دێنه‌ ژووره‌وه‌ بۆ لایان و پێیان ئه‌ڵێن:

[ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ ] سه‌لامتان لێ بێت وه‌ ئێوه‌ له‌مه‌ودوا پارێزراو ئه‌بن له‌ ئازارو سزا به‌هۆی ئارام گرتنتان له‌سه‌ر ته‌قوای خوای گه‌وره‌ له‌ دونیا [ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (٢٤) ] كه‌ ئه‌مه‌ باشترین سه‌ره‌نجام و شوێنی مانه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ تیایدا ئه‌مێننه‌وه.

{هه‌ندێك له‌ سیفاتی كافران} [ وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌یشی كه‌ ئه‌و به‌ڵێنه‌ی به‌ خوای گه‌وره‌یان داوه‌ هه‌ڵیئه‌وه‌شێننه‌وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی پته‌ویان كردووه‌و دایانمه‌زراندووه‌ [ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ ] وه‌ په‌یوه‌ندی خزمایه‌تی ئه‌پچڕێنن كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی كردووه‌ بیگه‌یه‌نن [ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ ئاشووب و خراپه‌كاری له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌نێنه‌وه‌ به‌ كوفرو تاوان [ أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ ] ئا ئه‌مانه‌ نه‌فره‌تیان له‌سه‌ره‌ و ده‌ركردن و دوورخستنه‌وه‌یان بۆ هه‌یه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ [ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٢٥) ] وه‌ خراپترین شوێنیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ ئاگری دۆزه‌خه.

[ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ ] خوای گه‌وره‌ ڕزقی خۆی فراوان ئه‌كات بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت، وه‌ ئه‌یگرێته‌وه‌و كه‌می ئه‌كات له‌ هه‌ر كه‌سێكی تر كه‌ ویستی لێ بێت وه‌كو تاقیكردنه‌وه‌ [ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] كافران دڵخۆش ئه‌بن به‌ ژیانی دونیا كه‌ هه‌یان بێت [ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ (٢٦) ] له‌ كاتێكدا ژیانی دونیا به‌راورد به‌ قیامه‌ت هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها شتومه‌كێكی كه‌م نه‌بێ كه‌ ئه‌ڕوات و نامێنێ، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: دونیا سه‌باره‌ت به‌ قیامه‌ت وه‌كو كه‌سێك وایه‌ په‌نجه‌یه‌كى بخاته‌ ناو ده‌ریایه‌كه‌وه‌ با بزانێت چه‌ندێك ئاوى هه‌ڵگرتووه‌.

[ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ ] كافران ئه‌ڵێن: بۆچی نیشانه‌و موعجیزه‌یه‌ك بۆ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دانابه‌زێ له‌ په‌روه‌ردگاریه‌وه‌ [ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: خوای گه‌وره‌ هه‌ر كه‌سێك گومڕا ئه‌كات كه‌ ویستی لێ بێت و شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بێ [ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ (٢٧) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی ئه‌دات.

{بە زیكری خوا دڵ ئارام‌و ئاسودە دەبێت} [ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌و دڵیان ئارام ئه‌بێت به‌ زیكرو یادی خوای گه‌وره‌ [ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨) ] وه‌ بزانن كه‌ ته‌نها به‌ زیكرو یادی خوای گه‌وره‌ دڵه‌كان هێمن و ئارام و ئاسووده‌ ئه‌بێت.

[ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ به‌خته‌وه‌ری و دڵخۆشى بۆ ئه‌مانه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (طُوبَى) دارێكى گه‌وره‌یه‌ له‌ به‌هه‌شت سوارچاك سه‌د سه‌ڵ به‌ژێریدا ده‌ڕوات نایبڕێت و كۆتایى نایات، جا ئه‌و داره‌ گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌مانه‌ [ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩) ] وه‌ سه‌ره‌نجامی باشیش كه‌ ڕۆژی قیامه‌ت و به‌هه‌شته‌ بۆ ئه‌مانه‌.

[ كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌م شێوازه‌ تۆمان ناردۆته‌ ناو ئوممه‌تێكه‌وه‌ كه‌ له‌ پێش ئه‌ماندا ئوممه‌تانی تر پێغه‌مبه‌ری تریان بۆ هاتووه‌ [ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ] بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و قورئانه‌ی كه‌ به‌ وه‌حی بۆمان ناردوویت بۆیان بخوێنیته‌وه‌ [ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ ] كاتێك كه‌ ئه‌وان كوفر ئه‌كه‌ن به‌ (الرَّحْمَن) كه‌ ناوی خوای گه‌وره‌یه‌و ئینكاری ئه‌و ناوه‌ ئه‌كه‌ن و ده‌ڵێن نایناسین، وه‌كو له‌ رێكه‌وتننامه‌ى حوده‌یبیه‌ ره‌تیان كرده‌وه‌ بنوسن (بسم الله الرحمن الرحیم)، وه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: خۆشه‌ویستترین ناو لاى خواى گه‌وره‌ (عبدالله و عبدالرحمن) ه‌ [ قُلْ هُوَ رَبِّي ] بڵێ: (الرَّحْمَن) په‌روه‌ردگاری منه‌ [ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] هیچ په‌رستراوێكی به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله [ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ ] من ته‌نها پشتم به‌ خوای گه‌وره‌ به‌ستووه‌و كاره‌كانم هه‌موو به‌و سپاردووه‌ [ وَإِلَيْهِ مَتَابِ (٣٠) ] وه‌ ته‌وبه‌و گه‌ڕانه‌وه‌شم هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌.

[ وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى ] كافران وتیان: ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - شاخه‌كانى مه‌ككه‌مان له‌ شوێنى خۆى بۆ ده‌ربكه‌ تا زه‌وى فراوان بێته‌وه‌و بیكێڵین، یان وه‌كو سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - زه‌ویمان بۆ به‌ش به‌ش بكه‌ كه‌ ئه‌و به‌ با ده‌یكرد، یان وه‌كو عیسى - صلی الله علیه وسلم - مردوومان بۆ زیندوو بكه‌وه‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌گه‌ر له‌ كتابه‌ ئاسمانیه‌كانى پێشتریش كتابێك هه‌بوایه‌ به‌م شێوازه‌ بووایه‌ ئه‌وا قورئانى پیرۆز ده‌بوو چونكه‌ پڕه‌ له‌ موعجیزه‌ به‌ڵام شتى وانه‌بووه‌، یاخود ئه‌مه‌ قورئانێكه‌ خوای گه‌وره‌ ویستی لێ نیه‌ ئه‌گه‌ر ویستی لێ بێت بۆ شاخه‌كان بخوێندرێته‌وه‌ له‌ جێی خۆیان ده‌رئه‌چن و ئه‌كه‌ونه‌ ڕێ ئه‌وه‌نده‌ كاریگه‌ره‌، وه‌ بۆ زه‌وی بخوێنرێته‌وه‌ ئه‌وا پارچه‌ پارچه‌ ئه‌بوو، وه‌ بۆ مردووه‌كان بخوێنرایه‌ته‌وه‌ ئه‌وانیش لێی تێ ئه‌گه‌یشتن وه‌كو زیندوو تێئه‌گات به‌ڵام خوای گه‌وره‌ ویستی له‌وه‌ نیه‌ [ بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا ] به‌ڵكو فه‌رمان هه‌مووی به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ ئه‌گه‌ر ویستی لێ بوایه‌ وای ئه‌كرد [ أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا ] ئایا باوه‌ڕداران نه‌گه‌یشتوونه‌ به‌ یه‌قین و بۆیان روون نه‌بۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ هیدایه‌تی هه‌موو خه‌ڵكی ئه‌دا [ وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ ] وه‌ به‌ به‌رده‌وامیش كافران تووشی سزاى خواى گه‌وره‌، یان به‌ڵاو موسیبه‌ت ئه‌بن به‌ده‌ست موسڵمانان به‌كوشتن و گرتن [ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ ] یاخود به‌ڵاو موسیبه‌ته‌كه‌ له‌ نزیك شاری خۆیان ڕووئه‌دات تا زیاتر بترسێن و په‌ند وه‌ربگرن [ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ ] تا به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ دێت كه‌ فه‌تحى مه‌ككه‌یه‌، یان مردنه‌ یان قیامه‌ته‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٣١) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی خۆی ئه‌باته‌ سه‌رو وه‌عده‌ خیلاف ناكات.

[ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ دڵنیایى له‌ پێش تۆیشدا گاڵته‌ به‌ پێغه‌مبه‌رانی تر كراوه‌ [ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢) ] وه‌ مۆڵه‌تم به‌ كافران داوه‌ پاشان بردوومنه‌ته‌وه‌و سزام داون جا بزانه‌ سزای من بۆ ئه‌و كافرانه‌ چۆن بووه‌ كه‌ گاڵته‌یان به‌ پێغه‌مبه‌ران كردووه.

[ أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ ] ئایا خوایه‌ك كه‌ هه‌ڵسوڕێنه‌ری هه‌موو كه‌سێكه‌و كاروباری هه‌موو خه‌ڵكێك به‌ڕێوه‌ ئه‌بات و چاودێره‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌ وه‌كو ئه‌و بت و كه‌سانه‌ وایه‌ كه‌ ئه‌وان كردوویانه‌ به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ [ قُلْ سَمُّوهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ده‌ی ناوی ئه‌و كه‌سانه‌ بێنن كه‌ كردووتانن به‌ شه‌ریك بۆ خواى گه‌وره‌ [ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ ] یان ئێوه‌ هه‌واڵ به‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ده‌ن به‌ شتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ نازانێ له‌سه‌ر زه‌ویدا شه‌ریكی هه‌بێ [ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ ] یاخود ته‌نها گومان و قسه‌یه‌كى پوچه‌ڵه‌ ئه‌یكه‌ن و هیچ حه‌قیقه‌ت و ڕاستیه‌كی نیه‌ [ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ ] به‌ڵكو كافران مه‌كرو فڕوفێڵیان بۆ ڕازێندراوه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن شه‌یتانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی گومڕا بكه‌ن [ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ ] وه‌ ڕێگریان ئه‌كرد له‌ دینى خوای گه‌وره‌، یان شه‌یتان ڕێگری ئه‌وانی ئه‌كرد له‌ دینى خوای گه‌وره‌ [ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كه‌ خوای گه‌وره‌ گومڕای بكات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شایه‌نی هیدایه‌ت نیه‌ كه‌س ناتوانێ هیدایه‌تی بدات بۆ ڕێگای ڕاست.

[ لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] له‌ ژیانى دونیادا خوای گه‌وره‌ كافران سزا ئه‌دات به‌ده‌ست باوه‌ڕداران به‌ كوشتن و گرتن [ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ ] به‌ڵام سزای قیامه‌ت زۆر سه‌ختتره‌ له‌ سزای دونیا چونكه‌ سزاى دونیا كۆتایى دێت و سزاى قیامه‌ت كۆتایى نایات، وه‌ ئاگرى دونیا به‌شێكه‌ له‌ حه‌فتا به‌شى ئاگرى دۆزه‌خ [ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤) ] وه‌ له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ كه‌س نیه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ بیانپارێزێ.

[ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] نموونه‌ی نازو خۆشیه‌كانى ئه‌و به‌هه‌شته‌ی كه‌ به‌ڵێن دراوه‌ به‌ خۆپارێزان له‌ تاوان جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دارو خانووه‌كانیاندا ئه‌ڕوات [ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا ] خواردن و به‌رهه‌م و سێبه‌ره‌كه‌یشی هه‌میشه‌ییه‌و كۆتایی نایات و كه‌م ناكات [ تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا ] ئه‌مه‌ سه‌ره‌نجامی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌ [ وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥) ] وه‌ سه‌ره‌نجام و عاقیبه‌تی كافرانیش ئاگری دۆزه‌خه‌.

[ وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌شی كه‌ كتابمان پێ به‌خشیوون و كار به‌ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ى ده‌كه‌ن له‌ گاورو جووله‌كه‌ دڵیان خۆشه‌ به‌وه‌ی بۆ تۆ دابه‌زیوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌بینن موافیقی كتابه‌كانی خۆیانه‌ [ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ ] له‌ناو ئه‌حزابه‌كانیشدا موشریك و جووله‌كه‌و گاور هه‌یانه‌ كه‌ ئینكاری هه‌ندێك شت ئه‌كات له‌ قورئان كه‌ پێیان باش نیه‌و ناگونجێ له‌گه‌ڵ هه‌واو ئاره‌زوویاندا [ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: من له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ فه‌رمانم پێ كراوه‌ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌م و هیچ جۆره‌ شه‌ریكێك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار نه‌ده‌م [ إِلَيْهِ أَدْعُو ] هه‌ر بۆ ئه‌م یه‌كخواپه‌رستیه‌یش بانگه‌وازی خه‌ڵكی ئه‌كه‌م [ وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) ] وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ش هه‌ر به‌تاك و ته‌نها بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌.

‌[ وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا ] وه‌ به‌م شێوازه‌ ئه‌م قورئانه‌مان دابه‌زاندووه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی ئاشكرا هه‌روه‌كو چۆن بۆ ئوممه‌تانی تریش به‌ زمانی خۆیان كتابمان دابه‌زاندووه‌ [ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر تۆ شوێن هه‌واو ئاره‌زووی ئه‌وان بكه‌وی له‌ دوای ئه‌وه‌ی زانیاریت بۆ هاتووه‌ [ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ (٣٧) ] ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ دۆست و پشتیوانت نابێ وه‌ كه‌سیش نابێت كه‌ بتپارێزێ له‌ سزای خوا (ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ زانایان كه‌ شوێنى رێچكه‌ى گومڕایان نه‌كه‌ون له‌ پاش ئه‌وه‌ى رێبازى سوننه‌تتان گرته‌به‌ر).

[ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ دڵنیایی له‌ پێش تۆیشدا چه‌نده‌ها پێغه‌مبه‌رانمان ناردووه‌ [ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً ] وه‌ خێزان و منداڵیشیان هه‌بووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤـ بوونه‌و مه‌لائیكه‌ت نه‌بوونه‌ [ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ هیچ پێغه‌مبه‌رێكیش ناتوانێ موعجیزه‌یه‌ك له‌ خۆیه‌وه‌ بێنێ كه‌ كافران داوای لێ بكه‌ن ئیلا به‌ ئیزنی خوا نه‌بێت [ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ (٣٨) ] هه‌موو بڕیارێكی خوای گه‌وره‌، یان هه‌موو كتابێك كه‌ دایبه‌زاندبێت كاتی دیاریكراوی خۆی هه‌یه‌.

[ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ ] خوای گه‌وره‌ ویستی له‌هه‌ر شتێك بێت ئه‌یسڕێته‌وه‌و ویستی له‌ هه‌ر شتێك بێت جێگیری ئه‌كات، مه‌لائیكه‌ته‌كان هه‌موو شتێك ئه‌نووسن له‌ وته‌و كرده‌وه‌، كه‌ دووشه‌ممه‌و پێنج شه‌ممه‌ كرده‌وه‌كان به‌رز ده‌كرێنه‌وه‌ هه‌ر شتێك كه‌ تاوان و پاداشتی له‌سه‌ر نه‌بێ ده‌یسڕنه‌وه‌، ئه‌وه‌یشی كه‌ تاوان بێ و سزای له‌سه‌ر بێت، یان چاكه‌ بێ و پاداشتی له‌سه‌ر بێت ئه‌وانه‌ ئه‌مێنێته‌وه‌و به‌رز ده‌كرێته‌وه‌، یاخود ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ شه‌ریعه‌ته‌كانی تر ویستی لێ بێت نه‌سخی ئه‌كات ئه‌وه‌یشی ویستی لێ بێت ئه‌یهێڵێته‌وه‌ [ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ (٣٩) ] وه‌ ئه‌سڵی كتابه‌كه‌ كه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا نایات له‌ (لوح المحفوظ)ه‌ لای خوای گه‌وره‌.

[ وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - یان هه‌ندێك له‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ له‌ كافرانى ئه‌كه‌ین نیشانتی ئه‌ده‌ین و به‌ چاوی خۆت ئه‌یبینی كه‌ سزایان ده‌ده‌ین و سه‌رشۆڕیان ده‌كه‌ین یاخود ده‌تمرێنین پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان سزا بده‌ین [ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠) ] ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر تۆیه‌ ته‌نها دینه‌كه‌یان پێ بگه‌یه‌نه‌ وه‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئێمه‌یه‌.

{كه‌مكردنی زه‌وی } [ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا ] ئایا كافرانى مه‌ككه‌ نابینن كه‌ ئێمه‌ زه‌وی كه‌م ئه‌كه‌ین و له‌ لایه‌كانه‌وه‌ ته‌سكی ئه‌كه‌ینه‌وه‌ لێیان به‌وه‌ی كه‌ ڕۆژ به‌ ڕۆژ دێ و شار فه‌تح ئه‌كرێ و ئه‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی موسڵمان و ژیان له‌وان ته‌سك ئه‌بێت، یاخود مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ به‌ مردنی زانایان زه‌وی وێران و كاول ئه‌بێت، یاخود به‌ زوڵم و سته‌می فه‌رمانڕه‌وایان زه‌وی وێران ئه‌بێت [ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی بڕیار ئه‌دات وه‌ كه‌س نیه‌ له‌ پاش بڕیاری خوای گه‌وره‌ هیچ بڕیارێكی تر بدات و بڕیاری خوای گه‌وره‌ هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌ یان بیگۆڕێت [ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٤١) ] وه‌ لێپرسینه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر خێرایه‌.

[ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا ] كافرانی پێش ئه‌مانیش نه‌خشه‌و پیلان و فێڵیان دانا بۆ پێغه‌مبه‌رانیان، وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ توانای به‌سه‌ر كافراندا هه‌یه‌و نه‌خشه‌و فێڵ و پیلانى ئه‌وان هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌و كاریگه‌ری نه‌مێنێت [ يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ هه‌موو نه‌فسێك چی به‌ده‌ست دێنێ وه‌ كرده‌وه‌كانی چۆن ئه‌بێ [ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) ] وه‌ كافرانیش له‌ داهاتوودا ئه‌زانن كه‌ سه‌ره‌نجام بۆ كێ ئه‌بێ له‌ دونیاو قیامه‌تدا كه‌ بۆ موسڵمانانه‌.

[ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا ] وه‌ كافران ئه‌ڵێن: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی نه‌نێردراویت و پێغه‌مبه‌رى خوا نیت [ قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ بڵێ: خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ كه‌ شاهێد بێ له‌ نێوان من و ئێوه‌دا ئه‌و ئه‌زانێ كه‌ كێ ڕاستگۆیه‌و كێ ڕاستگۆ نیه‌ [ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ش كه‌ زانیاری كتابیان پێیه‌ له‌وانه‌ی كه‌ موسڵمان بوونه‌ وه‌كو (عبدالله¬ی كوڕی سه‌لام و سه‌لمانى فارسى و ته‌میمى دارى) ئه‌وانیش شایه‌تی ئه‌ده‌ن كه‌ من پێغه‌مبه‌ری خوام - صلی الله علیه وسلم - ، یاخود ئه‌وه‌ی كه‌ زانیارى كتابى لایه‌ مه‌به‌ستی (لوح المحفوظ)ه كه‌ خوای گه‌وره‌یه‌ ئه‌زانێ كه‌ من پێغه‌مبه‌ری خوام و ڕاستگۆم و بۆ لای ئێوه‌ نێردراوم، والله أعلم.

سووره‌تی (ئيبراهيم - صلی الله علیه وسلم -) سووره‌تێكى مه‌ككيیه‌و (٥٢) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الر ] سه‌باره‌ت به‌و پیتانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزه‌وه‌ هاتوون له‌ سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسمان كرد [ كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كتابێكه‌ بۆ تۆمان دابه‌زاندووه‌ [ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (١) ] تا به‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ خه‌ڵكی له‌ تاریكیه‌كانی كوفرو شیرك و نه‌زانی و گومڕایی ده‌ربكه‌ی بۆ ڕووناكی ئیمان و ئیسلام و هیدایه‌ت و زانیاری به‌ ئیزنی په‌روه‌ردگاریان بۆ ڕێگای خوای گه‌وره‌ى زۆر به‌ده‌سه‌ڵاتى سوپاسكراوه‌.

[ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] الله ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ [ وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٢) ] وه‌ سزاو تیاچوون بۆ كافران له‌ سزای سه‌ختی خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ بۆی داناون، یاخود وه‌یل دۆڵێكه‌ له‌ دۆزه‌خ.

[ الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ ] ئه‌و كافرانه‌ى كه‌ ژیانی دونیای كه‌م و فه‌وتاویان له‌لا خۆشه‌ویسته‌و هه‌ڵیئه‌بژێرن به‌سه‌ر ژیانی دواڕۆژدا كه‌ هه‌میشه‌یی و نه‌بڕاوه‌یه‌ [ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] وه‌ ڕێگری خه‌ڵكی ئه‌كه‌ن له‌ دینی خوای گه‌وره‌ [ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا ] وه‌ ئه‌یانه‌وێ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ گێڕو خوار بكه‌ن بۆ مه‌به‌ست و مه‌رامی خۆیان [ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (٣) ] ئا ئه‌مانه‌ له‌ گومڕاییه‌كی زۆر دووردان.

{ پێغەمبەران بە زمانی قەومەكانیان نێردراون} [ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ ] وه‌ ئێمه‌ هیچ پێغه‌مبه‌رێكمان نه‌ناردووه‌ ئیلا به‌ زمانی قه‌ومه‌كه‌ی خۆی نه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی لێی تێ بگه‌ن تا دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌یان بۆ ڕوون بكه‌نه‌وه‌ [ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ] خوای گه‌وره‌ به‌ ویستى خۆى هه‌ر كه‌سێك گومڕا ئه‌كات كه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بێت، وه‌ به‌ ویستى خۆى هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت بێت و رێگاى هیدایه‌ت بگرێت [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

[ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا ] به‌ دڵنیایی ئێمه‌ موسامان - صلی الله علیه وسلم - ناردو نۆ موعجیزه‌مان پێ به‌خشی [ أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ] كه‌ به‌نی ئیسرائیلى قه‌ومت ده‌ربكه‌ له‌ تاریكیه‌كانی كوفرو شیرك و نه‌زانی بۆ ڕووناكی ئیمان و ئیسلام و هیدایه‌ت [ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ ] وه‌ سزاكانی خوای گه‌وره‌یان یاد بخه‌ره‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ر قه‌ومه‌كانی تری وه‌كو نوح و عادو ثهمود دا هێناوێتی، یاخود نیعمه‌ته‌كانى خواى گه‌وره‌یان یاد بخه‌ره‌وه‌ كه‌ له‌ زوڵم و سته‌م و چه‌وسانه‌وه‌ى فیرعه‌ون رزگارى كردن و ده‌ریاكه‌ى بۆ له‌ت كردن و به‌ هه‌ور سێبه‌رى بۆ كردن و گه‌زۆو سوێسكه‌ى بۆ دابه‌زاندن وه‌ چه‌نده‌ها نیعمه‌تى تر [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٥) ] به‌ دڵنیایی ئه‌م یادخستنه‌وانه‌ نیشانه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و گه‌وره‌یی و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ هه‌موو كه‌سێك كه‌ زۆر ئارامگر بێ له‌كاتى ناخۆشى، وه‌ زۆر شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكات له‌سه‌ر نازو نیعمه‌ته‌كانی.

[ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ] وه‌ كاتێك موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌ قه‌ومه‌كه‌ی خۆی فه‌رموو ئێوه‌ یادی نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ بكه‌نه‌وه‌ له‌سه‌رتان [ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ] كاتێك كه‌ ڕزگارى كردن له‌ فیرعه‌ون و داروده‌سته‌كه‌ی و ئه‌وانی غه‌رق كرد له‌ناو ئاوه‌كه‌ [ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ ] كه‌ ئه‌وان سه‌ختترین سزایان پێتان ئه‌چه‌شت وه‌ ئێوه‌یان كردبوو به‌ كۆیله‌و كاری سه‌ختیان پێ ئه‌كردن [ وَيُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ ] وه‌ كوڕانتانیان سه‌رئه‌بڕی [ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ ] وه‌ئافره‌تانیشیان ئه‌هێشته‌وه‌ بۆ خزمه‌تكردن و سووكایه‌تی پێ كردن [ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٦) ] وه‌له‌م شتانه‌شدا تاقیكردنه‌وه‌یه‌كى گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ كه‌ تاقیتان ئه‌كاته‌وه‌.

{بە سوپاسگوزاری بەخششەكان زیاد دەكەن} [ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ] وه‌ په‌روه‌ردگارتان ڕایگه‌یاندووه‌، یان سوێندى خواردووه‌ ئه‌گه‌ر شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكه‌ن له‌سه‌ر ئه‌و نیعمه‌تانه‌ی كه‌ پێی به‌خشیوون ئه‌وا منیش بۆتان زیاد ئه‌كه‌م [ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ (٧) ] وه‌ ئه‌گه‌ر كوفر بكه‌ن و شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ نه‌كه‌ن ئه‌وه‌ به‌دڵنیایى سزای من زۆر سه‌خته.

[ وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ] وه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌گه‌ر ئێوه‌و هه‌رچی خه‌ڵكی سه‌ر ڕووی زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووتان كوفر بكه‌ن به‌ خوای گه‌وره‌ [ فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ (٨) ] ئه‌وا به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندو بێ پێویسته‌و پێویستی به‌ سوپاس كردنى ئێوه‌ نیه‌، وه‌ سوپاسكراوه‌ له‌ زه‌وى و ئاسمانداو هه‌موو دروستكراوه‌كان سوپاسگوزاری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن.

{گفتوگۆی نێوان پێغەمبەران‌و قەومەكانیان} [ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ] ئایا هه‌واڵی ئوممه‌تانی پێش خۆتانتان بۆ نه‌هاتووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ چی به‌سه‌ریان هێناوه‌ [ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ ] وه‌كو قه‌ومه‌كانی نوح و عادو ثهمودو ئه‌وانه‌ی دوای ئه‌وانیش كه‌ ژماره‌یان خوا نه‌بێ كه‌سی تر نایزانێ وه‌ زانیاریان ته‌نها خوای گه‌وره‌ خۆی ئه‌یزانێ [ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ] كه‌ پێغه‌مبه‌رانیان به‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراوه‌ هاتن بۆ لایان [ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ ] به‌ڵام ئه‌وان ده‌ستیان كرده‌ ناو ده‌می خۆیان و ئه‌یانگه‌ست وه‌كو ڕق لێبوون و تووڕه‌ بوون له‌و دینه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ران هێناویانه‌، یاخود ده‌ستیان ده‌خسته‌ سه‌ر ده‌میان وه‌كو به‌ درۆزانینى پێغه‌مبه‌ران، وه‌ ئاماژه‌ بووه‌ بۆ بێده‌نگ بوون و وه‌ڵام نه‌دانه‌وه‌ى پێغه‌مبه‌ران، یاخود به‌ده‌ستیان ئاماژه‌یان بۆ ده‌می پێغه‌مبه‌ران ده‌كرد كه‌ بێده‌نگ بن له‌ بانگه‌واز كردنمان و قسه‌ی پێغه‌مبه‌رانیان ڕه‌ت ئه‌كرده‌وه‌ [ وَقَالُوا إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ ] وه‌ پێیان وتن: ئێمه‌ كافرین به‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ی پێ نێردراون له‌ ئیمان و یه‌كخواپه‌رستى [ وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٩) ] وه‌ ئێمه‌ گومانمان هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ بانگمان ئه‌كه‌ن بۆ لای له‌ یه‌كخواپه‌رستی وه‌ دوودڵین لێى.

[ قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] پێغه‌مبه‌رانیان پێیان وتن: ئایا دوودڵى و گومان هه‌یه‌ له‌ خوای گه‌وره‌دا كه‌ به‌دیهێنه‌رو دروستكاری ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كانه‌ [ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ ] كه‌ بانگتان ئه‌كات بۆ ئیمان هێنان پێی وه‌ بۆ یه‌كخواپه‌رستى خوای گه‌وره‌ تا به‌هۆیه‌وه‌ له‌ تاوانه‌كانتان خۆش بێت [ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ] وه‌ دواتان بخات تا كاتێكی دیاریكراو، واته‌: سزاتان نه‌دات وه‌ له‌ناوتان نه‌بات تا خۆتان كاتی مردنتان دێت [ قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا ] ئه‌مانیش وتیان: ئێوه‌ هیچ شتێك نین ته‌نها مرۆڤێكن وه‌كو ئێمه‌و فریشته‌ نین و ئه‌خۆن و ئه‌خۆنه‌وه‌ [ تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا ] ئێوه‌ ئه‌تانه‌وێ ڕێگریمان بكه‌ن له‌و په‌رستراوانه‌ی كه‌ باوك و باپیرانمان ئه‌یانپه‌رست [ فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (١٠) ] ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كه‌ن به‌ڵگه‌و موعجیزه‌یه‌كی ئاشكرامان بۆ بێنن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ بانگمان ئه‌كه‌ن بۆی.

[ قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ] پێغه‌مبه‌رانیان پێیان وتن: ڕاسته‌ ئێمه‌ هیچ شتێك نین ته‌نها مرۆڤێكین وه‌كو ئێوه‌و فریشته‌ نین [ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ فه‌زڵ و نیعمه‌تی خۆی ئه‌ڕژێنێ به‌سه‌ر هه‌ر كه‌سێك له‌ به‌نده‌كانی كه‌ ویستی لێ بێت وه‌كو به‌سه‌ر ئێمه‌ ڕژاندوویه‌تی و ئێمه‌ی هه‌ڵبژاردووه‌و كردوومانی به‌ پێغه‌مبه‌ر [ وَمَا كَانَ لَنَا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطَانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ ئێمه‌ هیچ توانایه‌كمان نیه‌ و ناتوانین هیچ به‌ڵگه‌و موعجیزه‌یه‌كتان بۆ بێنین له‌ لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ ئیلا به‌ ئیزن و ویستی خوای گه‌وره‌ نه‌بێت [ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١) ] وه‌ باوه‌ڕداران با كاره‌كانیان ته‌نها به‌ خوای گه‌وره‌ بسپێرن و ته‌وه‌كول بكه‌نه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌.

[ وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا ] وه‌ ئێمه‌ چیمانه‌و چ عوزرو بیانوویه‌كمان هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ته‌وه‌كول نه‌كه‌ینه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌ له‌ كاتێك هیدایه‌تی داوین بۆ ڕێگای ڕاستی خۆی [ وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا ] وه‌ به‌دڵنیایى ئێمه‌ ئارام ئه‌گرین له‌سه‌ر ئه‌و ئازارانه‌ی ئێوه‌ كه‌ ئازارمان ئه‌ده‌ن به‌ وته‌و كرده‌وه‌ [ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (١٢) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ته‌وه‌كول ئه‌كه‌ن با به‌تاك و ته‌نها ته‌وكول بكه‌نه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌.

[ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا ] كافران به‌ پێغه‌مبه‌رانیان وت یان ئه‌وه‌تا له‌ زه‌وی خۆمان ده‌رتان ئه‌كه‌ین و شار به‌ده‌رتان ئه‌كه‌ین [ أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا ] یان ئه‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر دینه‌كه‌ی ئێمه‌ كه‌ شه‌ریك دانانه‌ بۆ خوای گه‌وره‌ [ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) ] په‌روه‌ردگار وه‌حی بۆ پێغه‌مبه‌ران نارد به‌دڵنیایى ئه‌م كافره‌ زاڵم و سته‌مكارانه‌ له‌ناو ئه‌ده‌ین.

[ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ] وه‌ له‌ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مانمان له‌ناو برد به‌دڵنیایى ئێوه‌ جێگیر ئه‌كه‌ین له‌ شوێنی ئه‌واندا [ ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ (١٤) ] ئه‌مه‌ بۆ كه‌سانێكه‌ كه‌ بترسێن له‌ رۆژى ڕاوه‌ستانیان له‌پێش من بۆ لێپرسینه‌وه‌، وه‌ له‌ سزاو هه‌ڕه‌شه‌ی من بترسێن.

[ وَاسْتَفْتَحُوا ] وه‌ پێغه‌مبه‌ران داوای سه‌ركه‌وتنیان له‌ خوای گه‌وره‌ كرد به‌سه‌ر دوژمناندا، یاخود كافران داوایان كرد كه‌ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات له‌ نێوان ئه‌وان و پێغه‌مبه‌رانداو ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ران راستن ئه‌مان له‌ناو بدات و سزایان بدات [ وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (١٥) ] وه‌ هه‌موو خۆبه‌گه‌وره‌زان و عینادى كافران زه‌ره‌رمه‌ند بوون.

[ مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ (١٦) ] له‌ دوای ئه‌م له‌ناو بردنه‌ش، یاخود (وَرَاء) به‌ماناى پێشیان دێت، واته‌: له‌ پێشانه‌وه‌ دۆزه‌خێك هه‌یه‌ كه‌ ئه‌چنه‌ ناوی وه‌ ئاویان پێ ئه‌درێ و خواردنه‌وه‌ی ئه‌وان ئاوێكه‌ كه‌ خوێن و كێماو زوخاو برینی دۆزه‌خیه‌كانه‌ كه‌ لێیان ئه‌چۆڕێته‌وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌خۆن.

[ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ ] له‌به‌ر گه‌رمی ئاگره‌كه‌ كه‌ تێنوویان ئه‌بێ جار له‌ دوای جار ئه‌یخۆنه‌وه‌ به‌ڵام توانایان نیه‌ كه‌ قوتی بده‌ن به‌ڵكو ئه‌یتفێننه‌وه‌و پێیان ناخۆشه‌ به‌ڵام له‌ تێنوویه‌تیدا هه‌ر په‌نای بۆ ئه‌به‌نه‌وه‌، یاخود فریشته‌كان به‌زۆر ده‌رخواردیان ده‌ده‌ن (په‌نا به‌ خواى گه‌وره‌) [ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ ] وه‌ له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ هۆكاره‌كانی مردنیان بۆ دێت و سزایان ئه‌وه‌نده‌ سه‌خته‌ كه‌ تووشی مردن ببن به‌ڵام له‌ دۆزه‌خدا مردن نیه‌ تا پشوو بده‌ن به‌ڵكو هه‌مووی سزایه‌ [ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ (١٧) ] وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ش سزایه‌كی زۆر توندو ئه‌ستوورو سه‌ختیان بۆ هه‌یه‌.

{ نمونەی كافران} [ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ ] نموونه‌ی ئه‌و كافرانه‌ی كه‌ كوفریان به‌ په‌روه‌ردگاریان كردووه‌ كرده‌وه‌كانیان وه‌كو ته‌پوتۆزو لمێك وایه‌ كه‌ له‌ ڕۆژێكی زریان و گه‌رده‌لولى به‌هێزدا بایه‌كی سه‌خت بدات به‌و لمه‌دا، چۆن له‌ شوێنی خۆی نایهێڵێ و شوێنه‌كه‌ی چۆڵ ئه‌كات ئه‌وانیش له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا كرده‌وه‌یان بۆ نامێنێت و هه‌مووی به‌تاڵ ئه‌بێته‌وه‌ [ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ ] توانایان نیه‌ ئه‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویانه‌ كۆی بكه‌نه‌وه‌ چونكه‌ پووچه‌ڵ بۆته‌وه‌و هیچیان بۆ نه‌ماوه‌ته‌وه‌ چۆن ناتوانن له‌ دونیا ئه‌و ته‌پ وتۆزو لمه‌ كۆبكه‌نه‌وه‌ [ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ (١٨) ] ئا ئه‌مه‌یه‌ گومڕایی دوور له‌ ڕێگای حه‌ق.

[ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ] ئایا نابینی كه‌ خوای گه‌وره‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كانی دروست كردووه‌ به‌حه‌ق [ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ (١٩) ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت ئێوه‌ له‌ناو ئه‌بات و دروستكراوی تازه‌ دروست ئه‌كات و ئه‌یانهێنێ.

[ وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ (٢٠) ] وه‌ ئه‌مه‌یش لای خوای گه‌وره‌ قورس نیه‌و ئاسانه‌و خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

{ مشتومڕی سەركردەكان‌و شوێنكەوتوانیان لە ناو دۆزەخدا} [ وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا ] وه‌ خه‌ڵكی له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌موویان ده‌رئه‌كه‌ون بۆ خوای گه‌وره‌و له‌ قه‌بره‌كانیان ده‌رئه‌چن و به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر به‌ڕێ ده‌كه‌ون و له‌وێ كۆ ئه‌بنه‌وه‌ [ فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا ] شوێنكه‌وتوه‌ لاوازه‌كان به‌ سه‌ركرده‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ به‌هێزو خۆبه‌گه‌وره‌زانه‌كان ئه‌ڵێن: ئێمه‌ له‌ دونیادا شوێن ئێوه‌ كه‌وتبووین و گوێڕایه‌ڵتان بوون [ فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ] ئایا ئێوه‌ ئه‌توانن شتێك له‌ سزای خوای گه‌وره‌مان له‌سه‌ر لاده‌ن یان دووری بخه‌نه‌وه‌ [ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ ] ئه‌وانیش ئه‌ڵێن: ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی ئێمه‌ی بدایه‌ بۆ ئیمان ئێمه‌ش هیدایه‌تی ئێوه‌مان ئه‌دا [ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ (٢١) ] ئه‌گه‌ر ئارام بگرین یان ئارام نه‌گرین یه‌كسانه‌و هیچ ڕزگاربوونێكمان نیه‌و شوێنێك نیه‌ كه‌ بۆی ڕا بكه‌ین له‌ سزای خوای گه‌وره‌.

{وتاری شەیتان لە ناو دۆزەخدا} [ وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ ] وه‌ كاتێك كه‌ بڕیار ئه‌درێ ئه‌هلی به‌هه‌شت ئه‌چنه‌ به‌هه‌شت وه‌ ئه‌هلی دۆزه‌خ ئه‌چنه‌ دۆزه‌خ شه‌یتان وتار بۆ دۆزه‌خییه‌كان ده‌دات و پێیان ئه‌ڵێت: به‌ڕاستی ئه‌و به‌ڵێنه‌ی كه‌ په‌روه‌ردگار پێى دابوون له‌سه‌ر زمانى پێغه‌مبه‌ران كه‌ ئه‌وه‌ى شوێنیان بكه‌وێت سه‌رفراز ده‌بێت، وه‌ زیندووبوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ڵێنێكی حه‌ق بوو [ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ ] وه‌ منیش به‌ڵێنێكی پووچه‌ڵم پێدان كه‌ وتم: زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌و به‌هه‌شت و دۆزه‌خ نیه‌، وه‌ من وه‌عده‌ خیلافم له‌گه‌ڵ كردن و راستگۆ نه‌بووم له‌گه‌ڵتان [ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ ] وه‌ من لێره‌ هیچ تواناو ده‌سه‌ڵاتێكم نیه‌ كه‌ ڕزگارتان بكه‌م، یاخود له‌ دونیاشدا هیچ تواناو ده‌سه‌ڵاتێكم به‌سه‌رتاندا نه‌بوو، یاخود هیچ به‌ڵگه‌یه‌كم پێ نه‌بوو [ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي ] ته‌نها من بانگم كردن بۆ كوفرو تاوان و ئێوه‌ش وه‌ڵامتان دامه‌وه‌ [ فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ ] بۆیه‌ ئێستا كه‌ چوونه‌ته‌ ناو دۆزه‌خ لۆمه‌ی من مه‌كه‌ن و ته‌نها لۆمه‌ی خۆتان بكه‌ن [ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ ] من ناتوانم فریای ئێوه‌ بكه‌وم وه‌ ئێوه‌ش ناتوانن فریای من بكه‌ون [ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ ] من بێباوه‌ڕم و نكوڵى له‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ له‌ دونیا ئێوه‌ منتان كرده‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ [ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٢) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌دڵنیایى هاوبه‌شبڕیارده‌ران و سته‌مكاران هه‌ر هه‌موویان سزای به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه.

[ وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ باوه‌ڕداربوون و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ ئه‌خرێنه‌ ناو باخ و به‌هه‌شتێك كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ژێر دارو ماڵه‌كانیاندا ئه‌ڕوات، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ خَالِدِينَ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ ] به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ [ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ (٢٣) ] وه‌ مه‌لائیكه‌تیش له‌ به‌هه‌شتدا سه‌لامیان لێ ئه‌كه‌ن.

{ نمونەی وشەی پاك‌و چاك} [ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً ] ئایا نابینی خوای گه‌وره‌ چۆن نموونه‌ی وشه‌ی چاك و پاكی هێناوه‌ته‌وه‌ كه‌ وشه‌ی ئیسلام و ته‌وحیدو لا إله‌ إلا الله یه‌، یان هه‌موو وشه‌یه‌كی پاك و چاكه‌ كه‌ فه‌رمان كردن به‌چاكه‌و ڕێگری كردن له‌ خراپه‌ بێت [ كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ (٢٤) ] نموونه‌ی ئه‌م وشه‌یه‌ وه‌كو دارێكی پاك وایه‌ كه‌ وتراوه‌: دار خورمایه‌ كه‌ ڕه‌گه‌كه‌ی جێگیره‌ له‌ ناخی زه‌ویداو لق و چڵه‌كانی به‌رز بۆته‌وه‌ بۆ ئاسمان، به‌م شێوه‌یه‌ش وشه‌ی ته‌وحید له‌ دڵی ئیمانداردا جێگیره‌و لق و چڵی به‌رز بۆته‌وه‌و له‌ ژیانی مرۆڤى ئیماندار ڕه‌نگ ئه‌داته‌وه‌.

[ تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا ] هه‌موو كاتێك به‌رووبوومی خۆی ئه‌دات به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌، وشه‌ی ته‌وحید هه‌موو كاتێك هانی خاوه‌نه‌كه‌ی ئه‌دات بۆ خێرو چاكه‌، یاخود چۆن دارخورما هه‌موو كات به‌رهه‌مى هه‌یه‌ باوه‌ڕداریش وایه‌ هه‌موو كات كرده‌وه‌ى چاكى به‌رز ده‌بێته‌وه‌ [ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌م شێوازه‌ نموونه‌ بۆ خه‌ڵكی ئه‌هێنێته‌وه‌ به‌ڵكو بیر بكه‌نه‌وه‌.

{نمونه‌ی وشه‌ی پیس} [ وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ ] وه‌ نموونه‌ی وشه‌ی پیس كه‌ وشه‌ی كوفرو شیرك و خراپه‌یه‌ وه‌كو دارێكی پیس وایه‌ كه‌ وتراوه‌: گوژاڵكه‌ [ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ (٢٦) ] كه‌ هه‌ڵكێشرابێ و له‌سه‌ر زه‌وی فڕێ درابێت و با بیبات هیچ له‌سه‌ر زه‌ویدا جێگیر نابێ، وشه‌ی كوفرو شیرك و تاوانیش به‌م شێوازه‌یه‌، یاخود كافریش وه‌كو گوژاڵكى هه‌ڵكێشراوى فڕێدراو وایه‌ بێخێره‌و كرده‌وه‌ى به‌رز نابێته‌وه‌و لێى قه‌بوڵ ناكرێت.

[ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ ] خوای گه‌وره‌ باوه‌ڕداران جێگیر ئه‌كات به‌ وشه‌ی جێگیر كه‌ وشه‌ی لا إله‌ إلا الله یه‌ له‌ ژیانی دونیاو قیامه‌تدا، وه‌ له‌ناو گۆڕیشدا ئه‌توانن وه‌ڵامی فریشته‌كان بده‌نه‌وه‌ به‌ زمانى پاراو كه‌ الله په‌روه‌ردگارمانه‌و محمد - صلی الله علیه وسلم - پێغه‌مبه‌رمانه‌و ئیسلام دینمانه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر سزاى ناو گۆڕ دابه‌زیوه‌ [ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ زاڵم و سته‌مكار بن یان مونافیق بن خوای گه‌وره‌ گومڕاو وێڵیان ئه‌كات و له‌ناو قه‌بریشدا ناتوانن وه‌ڵامی فریشته‌كان بده‌نه‌وه‌ [ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ (٢٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ویستی له‌ هه‌ر شتێك بێ جێبه‌جێی ئه‌كات.

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا ] ئایا نابینیت و نازانیت ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌یان گۆڕیه‌وه‌ به‌ كوفر كردن [ وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) ] وه‌ قه‌ومه‌كه‌یان برد به‌ره‌و شوێنی به‌هیلاك چوون كه‌ وتراوه‌: سه‌ركرده‌كانی قوڕه‌یش بوون كه‌ قه‌ومه‌كه‌یان برد به‌ره‌و له‌ناوچوون كه‌ له‌ به‌دردا خوای گه‌وره‌ تێكی شكاندن.

[ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ (٢٩) ] وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا ئه‌یانخاته‌ ناو دۆزه‌خ كه‌ خراپترین شوێنی نیشته‌جێ بوون و مانه‌وه‌یه‌.

[ وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ ] وه‌ شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیاردا بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ومه‌كه‌یان گومڕا بكه‌ن و له‌ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ لایان بده‌ن [ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ڕابوێرن له‌ شه‌هه‌وات و ئاره‌زووبازی خۆتان و گومڕاكردنی خه‌ڵكیدا به‌ڵام سه‌ره‌نجامی ئێوه‌ بۆ ئاگری دۆزه‌خه‌.

[ قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ به‌نده‌ باوه‌ڕداره‌كانی من بڵێ: با نوێژه‌كانیان ئه‌نجام بده‌ن به‌و شێوازه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ فه‌رمانى پێكردوون [ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً ] وه‌ له‌وه‌ی كه‌ پێمان به‌خشیوون با لێی ببه‌خشن به‌ نهێنی بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ نیه‌تیان پارێزراو بێت، وه‌ به‌ ئاشكرا بۆ ئه‌وه‌ى خه‌ڵكى چاویان لێ بكات [ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ ] پێش ئه‌وه‌ی ڕۆژێك بێت كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ هیچ كڕین و فرۆشتنێكی تیا نیه‌و مرۆڤـ ناتوانێ له‌وێ به‌ پاره‌ خۆی بكڕێته‌وه‌ [ وَلَا خِلَالٌ (٣١) ] وه‌ هیچ خه‌لیل و خۆشه‌ویستێكیش نیه‌ كه‌ فریای خۆشه‌ویستی خۆی بكه‌وێت و له‌ سزای ئاگری دۆزه‌خ ڕزگاری بكات.

{هةنديَك لة بةخششةكانى خواى طةورة} [ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] الله ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست كردووه‌، وه‌ له‌ ئاسمانیشه‌وه‌ بارانی دابه‌زاندووه‌ [ فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ ] وه‌ جۆره‌ها ڕزق و ڕۆزی له‌ به‌رووبووم بۆ ئێوه‌ ده‌ركردووه‌ له‌ ناخی زه‌وی [ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ ] وه‌ كه‌شتییه‌كانیشی ژێربار كردووه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌دا له‌ناو ده‌ریادا بڕۆن به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ [ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ (٣٢) ] وه‌ ڕووباره‌كانیشی ژێربار كردووه‌ كه‌ ئێوه‌ ئه‌توانن له‌ناویدا بڕۆن وه‌ سوودی لێ ببینن.

[ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ ] وه‌ خۆرو مانگیشی بۆ ژێربار كردوون تا سوودی لێ ببینن وه‌ به‌رده‌وام ئه‌وان له‌ ڕۆیشتندان بێزار نابن له‌ ڕۆیشتن وه‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ ئه‌كه‌ن، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر رۆیشتن و جولاندنى خۆرو مانگ و جێگیر نه‌بوونیان) [ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (٣٣) ] وه‌ شه‌و و ڕۆژیشی بۆ ژێربار كردوون تا له‌ شه‌ودا پشوو بده‌ن وه‌ له‌ ڕۆژیشدا بژێوی خۆتان په‌یدا بكه‌ن.

[ وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ ] وه‌ له‌ هه‌موو شتێك له‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ داواتان كردووه‌ خوای گه‌وره‌ پێى به‌خشیون [ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر بتانه‌وێ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ بژمێرن ئه‌وه‌ له‌ ژماردن نایه‌ن و توانای ژماردنیتان نیه‌ له‌به‌ر زۆری ئه‌و نیعمه‌تانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیون [ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤) ] به‌ڕاستی مرۆڤ زۆر زوڵم و سته‌م له‌ نه‌فسی خۆی ئه‌كات وه‌ زۆر كوفرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات.

{دوعاو پاڕانەوەی ئیبراهیم پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - لە خوای گەورە} [ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا ] ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - دوعای كرد ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌م شاره‌ كه‌ مه‌ككه‌یه‌ بیكه‌ به‌ شارێكی ئه‌مین و هێمن و ئارام [ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ (٣٥) ] وه‌ خۆم و نه‌وه‌كانم بپارێزه‌ له‌وه‌ی كه‌ بت بپه‌رستین (كه‌ ئیبراهیم ئه‌م دوعایه‌ بكات ئێمه‌ ئه‌بێ زیاتر له‌ خۆمان بترسین و ئه‌م دوعایه‌ بۆ خۆمان و دایك و باوك و نه‌وه‌كانمان بكه‌ین).

[ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌م بتانه‌ بوونه‌ته‌ هۆی گومڕا كردنى زۆرێك له‌ خه‌ڵكی [ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي ] جا هه‌ر كه‌سێك شوێن من بكه‌وێ ئه‌وه‌ له‌ منه‌ [ وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك سه‌رپێچیم بكات ئه‌وه‌ تۆ ئه‌ی په‌روه‌ردگار زۆر لێخۆشبوو و به‌ به‌زه‌ییت (لێره‌ سه‌رپێچی مه‌به‌ست پێی تاوانه‌، نه‌ك به‌ درۆزانین و شوێن نه‌كه‌وتن).

[ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار من نه‌وه‌كانم (هاجه‌رى خێزانم و ئیسماعیلى كوڕم) جێگیرو نیشته‌جێ كردووه‌ له‌ دۆڵێكدا كه‌ هیچ كشتوكاڵێكی لێ نیه‌ له‌لای ماڵه‌كه‌ی تۆ له‌ مه‌ككه‌ كه‌ موحه‌ڕه‌مه‌، واته‌: حه‌رامه‌ له‌سه‌ر سته‌مكاران و كافران كه‌ بێڕێزی به‌رامبه‌ری بكه‌ن یان سووكایه‌تی پێ بكه‌ن [ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار بۆیه‌ له‌وێ جێگیرو نیشته‌جێم كردوون تا نوێژ بۆ تۆ ئه‌نجام بده‌ن [ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ ] وه‌ تۆش وا له‌ دڵی خه‌ڵكی بكه‌ كه‌ دڵیان ڕاكێشی بۆ لای ئه‌و ماڵه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حه‌ج بكه‌ن و عیباده‌تی تۆى لێ بكه‌ن [ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ ] وه‌ ڕزقیان بده‌ له‌ به‌رووبوومه‌كان [ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) ] به‌ڵكو ئه‌وانیش شوكرانه‌بژێری تۆ بكه‌ن.

[ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار تۆ زانای كه‌ ئێمه‌ چ شتێكمان شاردۆته‌وه‌و چ شتێكمان ئاشكرا كردووه‌ (نیه‌تى من ده‌زانیت له‌ دوعاكردنم بۆ مه‌ككه‌ كه‌ مه‌به‌ستم ره‌زامه‌ندى تۆیه‌) [ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ (٣٨) ] وه‌ هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌ نه‌ له‌ زه‌وی و نه‌ له‌ ئاسمان.

[ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ ] حه‌مدو ستایش بۆ په‌روه‌ردگار كه‌ له‌ ته‌مه‌نی پیریدا كه‌ خۆم و خێزانیشم ته‌مه‌نمان گه‌وره‌یه‌و پیر بووین ئیسماعیل و ئیسحاقی پێ به‌خشیم، كه‌ وتراوه‌: كاتێك كه‌ ئیسماعیلی بووه‌ ته‌مه‌نی نه‌وه‌دو نۆ (٩٩) ساڵ بووه‌، وه‌ كه‌ ئیسحاقی بووه‌ ته‌مه‌نی سه‌دو دوانزه‌ (١١٢) ساڵ بووه‌ [ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩) ] به‌ دڵنیایی په‌روه‌ردگاری من هه‌موو دوعاو پاڕانه‌وه‌یه‌ك ئه‌بیستێ وه‌ وه‌ڵام ئه‌داته‌وه‌.

[ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار وام لێ بكه‌ به‌رده‌وام نوێژه‌كانم ئه‌نجام بده‌م وه‌ نه‌وه‌كانیشم به‌هه‌مان شێوه‌ [ رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠) ] وه‌ ئه‌ی په‌روه‌ردگار دوعاكانمان قه‌بوڵ بكه.

[ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار له‌ خۆم و دایك و باوكم خۆشبه‌، (كاتێك ئه‌م دوعایه‌ی كرد نه‌یزانی باوكى له‌سه‌ر كوفر ئه‌مرێت) [ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١) ] وه‌ له‌ باوه‌ڕداران خۆشبه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ خه‌ڵكی هه‌ڵئه‌ستنه‌وه‌ بۆ لێپرسینه‌وه‌ له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ردا.

[ وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ ] وا حیساب نه‌كه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ بێئاگا بێت له‌وه‌ی كه‌ زاڵمان و سته‌مكاران ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن [ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ (٤٢) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ سزایان نادات وه‌ دوای ئه‌خات بۆ ڕۆژێك كه‌ چاوه‌كان به‌رز ئه‌بێته‌وه‌ وه‌ نانوقێنرێت و ئه‌بڵه‌ق ئه‌بێت له‌ سه‌ختی ئه‌و دیمه‌نانه‌ی كه‌ ئه‌یبینێ له‌ ڕۆژی قیامه‌تداو سه‌رسام ئه‌بن.

[ مُهْطِعِينَ ] وه‌ به‌خێرایی ئه‌ڕۆن به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر [ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ ] سه‌ریان به‌رز كردۆته‌وه‌و ته‌ماشای یه‌كتری ناكه‌ن [ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ ] وه‌ چاویان بۆ لایان ناگه‌ڕێته‌وه‌ هه‌ر سه‌یری پێش خۆیان ئه‌كه‌ن و نایتروكێنن له‌ ترسى ئه‌و سزایانه‌ى كه‌ توشیان ده‌بێت [ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣) ] وه‌ دڵیشیان خاڵییه‌و هیچ شتێكی تیا نه‌ماوه‌و وێرانه‌ له‌به‌ر سه‌ختی ئه‌و دیمه‌نانه‌ی كه‌ ئه‌یبینن، یاخود شوێنى دڵیان خاڵیه‌ چونكه‌ له‌ ترسا دڵیان ده‌رچووه‌ لاى گه‌روویانه‌.

[ وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئاگاداری خه‌ڵكی بكه‌وه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ سزایان بۆ دێت وه‌ بیانترسێنه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت [ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ ] كه‌ كافران ئه‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار مۆڵه‌تمان بده‌رێ وه‌ ته‌مه‌نمان درێژ بكه‌ ئه‌گه‌ر بۆ كاتێكی نزیكیش بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ دونیا تا وه‌ڵامی بانگه‌وازی تۆ بده‌ینه‌وه‌ له‌سه‌ر زمانی پێغه‌مبه‌ران وه‌ شوێن پێغه‌مبه‌رانت بكه‌وین [ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤) ] خوای گه‌وره‌ش وه‌كو سه‌رزه‌نشت كردن پێیان ئه‌فه‌رمووێ: ئایا ئێوه‌ نه‌بوون كه‌ سوێندتان ئه‌خوارد كه‌ ئێوه‌ له‌ناو ناچن و بۆ هه‌میشه‌یی له‌ دونیا ئه‌ژین و قیامه‌ت و زیندووبوونه‌وه‌ نیه‌.

[ وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ] وه‌ ئێوه‌ جێگیر بوون له‌ شوێنی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زوڵمیان له‌ خۆیان كرد به‌كوفرو تاوان، واته‌: قه‌ومی ثهمودو عادو ئه‌وانه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن ئێوه‌ش له‌وێ ژیان بۆ په‌ندو عیبره‌تتان وه‌رنه‌گرت [ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ ] وه‌ بینیشتان كه‌ ئێمه‌ چیمان به‌وان كردو چۆن له‌ ناومان بردن و سزامان دان به‌هۆی كوفرو تاوانیانه‌وه‌ [ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ (٤٥) ] وه‌ چه‌نده‌ها نموونه‌مان بۆ هێنانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنن.

[ وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ ] وه‌ ئه‌وان ئه‌و حه‌قه‌یان گه‌ڕانده‌وه‌و نه‌خشه‌و فێڵی خۆیان كرد [ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ ] وه‌نه‌خشه‌و فێڵیان له‌لای خوای گه‌وره‌ بوو [ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦) ] هه‌ر چه‌نده‌ نه‌خشه‌و فێڵیان ئه‌وه‌نده‌ سه‌خت بوو كه‌ نزیك بوو شاخه‌كان له‌جێی خۆی لابه‌رێ و هه‌ڵبكۆڵێ به‌ڵام خوای گه‌وره‌ به‌تاڵی كرده‌وه‌و دینه‌كه‌ی خۆی سه‌رخست، یاخود خۆ نه‌خشه‌و پیلان و فێڵیان ئه‌وه‌نده‌ قورس نه‌بوو تا شاخه‌كان له‌ جێی خۆی هه‌ڵكه‌نێ و لای به‌رێ خۆ ئه‌گه‌ر وایش بوایه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ به‌تاڵی ئه‌كرده‌وه‌و پێغه‌مبه‌ران و شوێكه‌وتووان و دینه‌كه‌ی خۆی سه‌رئه‌خست.

[ فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ ] وه‌ وادامه‌نێن و وامه‌زانن كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و وه‌عدو به‌ڵێنه‌ی به‌ پێغه‌مبه‌رانی داوه‌ نایباته‌ سه‌ر كه‌ فه‌رمووی: ئێمه‌ پێغه‌مبه‌ران سه‌ر ئه‌خه‌ین [ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌سته‌و تۆڵه‌ له‌ دوژمنانی ئه‌سه‌نێت.

[ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌و زه‌ویه‌ ئه‌گۆڕێ به‌ زه‌ویه‌كی تر، وه‌ ئاسمانه‌كانیش ئه‌گۆڕێن، یاخود وتراوه‌: شێوازی ئه‌گۆڕێ، عائیشه‌ پرسیارى له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - كرد ئه‌ى خه‌ڵكى له‌و رۆژه‌دا له‌ كوێن؟ فه‌رمووى: له‌سه‌ر پردى صیراتن [ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) ] وه‌ هه‌موو خه‌ڵكی له‌ قه‌بره‌كان ده‌رئه‌چن و ده‌رئه‌كه‌ون بۆ خوایه‌ك كه‌ تاك و ته‌نهاو باڵاده‌سته‌.

[ وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩) ] له‌و ڕۆژه‌دا تاوانباران و كافران ئه‌بینی كه‌ كۆت و زنجیر كراون و به‌ستراونه‌ته‌وه‌، یاخود له‌گه‌ڵ شه‌یتاندا كۆت و زنجیر كراون.

[ سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ ] وه‌ جل و به‌رگ و پۆشاكیان له‌ مسی تواوه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زوو ئاگر ئه‌گرێ و بۆنی ناخۆشه‌ [ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) ] وه‌ ئاگریش هه‌موو ده‌م و چاو و ڕوویان ئه‌گرێته‌وه‌و به‌رز ئه‌بێته‌وه‌ پیایاندا، بۆیه‌ ده‌م و چاو و ڕوویان باسكراوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ڕێزترین شوێنی مرۆڤه‌ وه‌ هه‌سته‌وه‌ره‌كانی تیایه‌.

[ لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ ] تا خوای گه‌وره‌ پاداشت یان سزای هه‌موو كه‌سێك بداته‌وه‌ به‌ گوێره‌ی كرده‌وه‌ی خۆی [ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١) ] به‌دڵنیایى لێپرسینه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر خێرایه‌ له‌ یه‌ك كاتدا ئه‌توانێ لێپرسینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو خه‌ڵكیدا بكات.

[ هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ گه‌یاندنێكه‌ بۆ تێكڕاى خه‌ڵكی كه‌ ئه‌مه‌یان به‌سه‌ تا ئاگادار بكرێنه‌وه‌و بترسێنرێن [ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ ] وه‌ تا بزانن ته‌نها په‌رستراوی حه‌ق زاتی پیرۆزی الله یه‌ تاك و ته‌نهاو بێ شه‌ریكه‌ [ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٥٢) ] وه‌ تا خاوه‌ن عه‌قڵ و هه‌سته‌كان په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن و بیر بكه‌نه‌وه‌ والله أعلم.

سوورەتی(حيجر) (حیجر: شوێنێك بووە لە نێوان تەبوك و مەدینە قەومی ثەمود لەوێ نیشتەجێ بوونە) ‏پێناسەیەكى ئەم سورەتە: ١- سورەتى (حیجر) سورەتێكى مەككییە جگە لە ئایەتى ژمارە (٨٧) نەبێت كە مەدەنییە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (حیجر) (٩٩) ئایەتە. ٣- سورەتى (حیجر) زنجیرەى ژمارە پانزەیە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (حیجر) لە دواى سورەتى (یوسف صلى الله علیه وسلم ) دابەزیوە. ٥- سورەتى (حیجر) لەو سورەتانەیە كەوا بە پیتە پچڕپچڕەكان دەست پێ دەكات. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرى ئەم سورەتە زیاتر لە دەورى ئەوە دەسوڕێتەوە كە باسی كێشەو ململانێی ئەو كەسە سەركەش و یاخییانە دەكات لە بەرامبەر پێغەمبەران و نێردراوانى خواى گەورەدا دەوەستانەوەو بە درۆیان دەزانین بە درێژایی مێژو و سەردەمە جیاوازەكان، هەر لەبەر ئەوە سەرەتاى سورەتەكە بە وریاكردنەوەو هەرەشەكردن لەو كەسانە دەست پێ دەكات. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الر ] سەبارەت بەو پیتانەی كە لە سەرەتای هەندێك لە سوورەتەكانی قورئانی پیرۆزەوە هاتوون لە سوورەتی (بەقەرە)دا باسمان كرد [ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ (١) ] ئاماژەیە بۆ ئایەتەكانی ئەم سوورەتە، وە ئەم قورئانە پیرۆزە هەموو شتێكی بە ئاشكرا تیادا ڕوون كراوەتەوەو قورئانێكی ئاشكرایە .

[ رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ (٢) ] لەوانەیە كافران ئاواتەخواز بن كە موسڵمان بن دوای ئەوەی كە بەتاڵی دینەكەی خۆیانیان بۆ دەرئەكەوێ، یاخود لەسەرەمەرگدا ئەوانیش ئاواتەخوازن موسڵمان بوونایە، یاخود بۆ ڕۆژی قیامەتە كاتێك كە لەناو دۆزەخدا كافران بە موسڵمانە تاوانبارەكان دەڵێن ئیسلام سودى پێ نەگەیاندن ئەوەتا ئێوەیش لەگەڵ ئێمەدا لە ناو ئاگردان، ئەوانیش دەڵێن ئێمە بەهۆى تاوانەكانمانەوە لە دۆزەخین، خواى گەورە ئەم قسانە دەبیستێت و دەفەرمێت ئەوەى موسڵمانە لە دۆزەخ دەری بكەن، كافران كە ئەبینن موسڵمانان ئەچنە بەهەشتەوەو ئەوان سزا دەدرێن ئەو كاتە خەفەت دەخۆن و پەشیمان دەبن و ئاواتەخوازن ئەوانیش موسڵمان بوونایەو لەگەڵ موسڵمانان لە ئاگرى دۆزەخ دەربكرانایا .

[ ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم وازیان لێ بێنە با بخۆن و ڕابوێرن وەكو ئاژەڵ چۆن ئەخوات و ڕائەبوێرێ [ وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ ] وە با هیواو ئومێدیان سەرقاڵیان بكات لە تەوبەكردن و تەوبە نەكەن [ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٣) ] ئەوە لە داهاتوودا سەرەنجامی كارەكەیان ئەزانن، كە ئەمە هەڕەشەكردنێكى سەختە .

[ وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٌ مَعْلُومٌ (٤) ] وە ئێمە هیچ دێ یان شارێكمان لەناو نەبردووە ئیللا كاتی دیاریكراوی خۆیان هەیە لای خوای گەورە كە پێش و دوا ناكەوێ .

[ مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ (٥) ] هیچ یەك لەو ئوممەتانە ئەجەل و كاتی دیاریكراوی خۆیان پێش و دوا ناكەوێ .

[ وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ (٦) ] كافرانی مەككە بە پێغەمبەرى خوایان صلى الله علیه وسلم وت: ئەی ئەو كەسەی كە بەحسابی خۆت ئەم قورئان و زیكرەت بۆ دابەزیوە بەڕاستی تۆ كەسێكی شێتی .

[ لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧) ] ئەی بۆ مەلائیكەتمان بۆ ناهێنی شایەتیت بۆ بدەن لەسەر ڕاستگۆییت ئەگەر تۆ ڕاستگۆیت، یان با مەلائیكەت بێت سزامان بدات ئەگەر ئێمە درۆ بكەین و تۆ ڕاست ئەكەیت و پێغەمبەری خوایت صلى الله علیه وسلم .

[ مَا نُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئێمە مەلائیكەت دانابەزێنین ئیللا بەحەق نەبێت (یان بۆ دابەزاندنى پەیام یان بۆ سزا) وە حیكمەتی خوای گەورە چۆن بخوازێ [ وَمَا كَانُوا إِذًا مُنْظَرِينَ (٨) ] ئەو كاتەش كە مەلائیكەتمان دابەزاند مۆڵەت بەمان نادەین بەڵكو سزایان پێش ئەخەین و سزایان ئەدەین.

خواى گەورە خۆى قورئان دەپارێزێت [ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئێمە خۆمان قورئانی پیرۆزمان دابەزاندووە لە رێگاى جبریلەوە (كە سوننەتیش دەگرێتەوە) [ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٩) ] وە هەر ئێمە خۆیشمان ئەیپارێزین و كەس ناتوانێ دەستكاری بكات و زیادو كەمی لێ بكات یان گۆڕانكاری لێ بكات تا ڕۆژی قیامەت .

[ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ (١٠) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم بە دڵنیایى لە پێش تۆیشدا بۆ ناو هەموو ئوممەت و كۆمەڵ و گروپەكان پێغەمبەرانمان ناردووە .

[ وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (١١) ] وە هیچ پێغەمبەرێكیشیان بۆ نەڕۆیشتووە ئیللا گاڵتەیان پێ كردووە چۆن كافرانی مەككە گاڵتە بە تۆ ئەكەن (ئەمە دڵدانەوەى پێغەمبەرى خوایە صلى الله علیه وسلم ) .

[ كَذَلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (١٢) ] بەم شێوازە گومڕایی و شیرك ئەخەینە ناو دڵی تاوانبارانەوە ئەوانەی كە شایەنی هیدایەت نین و عینادى دەكەن لە وەرگرتنى حەق .

[ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ ] ئیمان ناهێنن بەو قورئانە كە دامانبەزاندووە [ وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ (١٣) ] وە بە دڵنیایى ڕێگاو ڕێبازی ئوممەتانی پێشتریش جێبەجێ بوو كە خوای گەورە چۆن لەناوی بردن .

[ وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ ] ئەگەر ئەو كەسانەی كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بەدرۆ ئەزانن دەرگایەكیان لە ئاسمانەوە بۆ بكەینەوە [ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤) ] وە بەو دەرگایەدا سەر بكەونە ئاسمان و شتە سەیرو سەرسوڕهێنەرەكانی ئاسمان ببینن .

[ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا ] هێشتا ئیمان ناهێنن بەڵكو ئەڵێن: ئێمە چاومان سەرخۆش بووەوداخراوەو كوێر بووەو ئاگامان لە خۆمان نەماوە [ بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (١٥) ] بەڵكو ئێمە كەسانێكین كە محمد صلى الله علیه وسلم سیحرو جادووی لێ كردووین .

[ وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: بە دڵنیایى لە ئاسمانیشدا بورجمان داناوە كە ئەستێرە گەڕۆكەكانە كە دوانزەن [ وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ (١٦) ] وە ئاسمانمان بەو ئەستێرانە ڕازاندۆتەوە بۆ ئەو كەسانەی كە تەماشای ئەكەن و تێی ئەڕوانن و تێی ئەفكرن.

ئاسمان پارێزراوە لە شەیتان [ وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (١٧) ] وە ئاسمانیشمان پاراستووە لە هەموو شەیتانێكی ڕەجمكراو كە بەرز ببنەوە بۆ ئاسمان كە شتێك لە وەحی یاخود لە فەرمایشتی خوای گەورە بدزن وە بیدەن بە ساحیرو فاڵچییەكان .

[ إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ ] ئیللا شەیتانێك كە بیەوێ شتێك بدزێ لە وەحییەكە یان لە فەرمانی خوا [ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُبِينٌ (١٨) ] ئەوە پارچە ئەستێرەو نەیزەكێكی ئاشكرا ئەیگرێتەوەو ئەیسووتێنێ و ئەیكوژێ و لەناوی ئەبات .

[ وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا ] وە زەویشمان فراوان كردووەو ڕاخستووە وەكو فەرش و ڕاخەر [ وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ ] وە شاخەكانمان وەكو مێخ تیادا داكووتیوە بۆ ئەوەی جێگیر بێ [ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩) ] وە هەموو ڕووەكێكیشمان تیایدا ڕوواندووە بە ئەندازەیەكی زانراو و دیاریكراو بە گوێرەی حیكمەتی خوای گەورەو پێویستی خەڵكی .

[ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ ] وە سەر زەویشمان بۆ كردوون بە شوێنی ژیان و بژێوی كە لەسەری بژین و هۆكارەكانی ڕزقمان بۆ داناون [ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ (٢٠) ] وە بۆ ئەوانەی تریش كە ئێوە ڕزقیان نادەن وەكو تێكڕای ئاژەڵان .

[ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ ] وە هیچ شتێك نییە ئیللا خەزێنەكانی لەلای ئێمەیە [ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢١) ] وە دایشی نابەزێنین لە ئاسمانەوە بۆ زەوی وە بۆ بەندەكان نایهێنین مەگەر بە ئەندازەیەكی دیاریكراو بە گوێرەی پێویستیان.

[ وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ ] وە با ئەنێرین بۆ سەر هەورەكان و پڕی ئەكات لە ئاو وە دارەكان ئەپیتێندرێ بۆ ئەوەی كە بێتە بەرهەم (الریاح بە جمع باسكراوە چونكە بەرهەم و سودى هەیە، بەڵام بایەك بۆ سزا بێت بە تاك باسكراوە (الریح) چونكە بێ بەرهەم و بێسودە) [ فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ ] لە ئاسمانەوە ئاوێكى سازگارتان بۆ دائەبەزێنین بۆ خواردنەوەی خۆتان و ئاژەڵەكانتان وە بۆ زەوی ئاودان [ وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ (٢٢) ] وە ئێوە ناتوانن خەزنی بكەن ئەگەر خوای گەورە بۆتان دانەبەزێنێ و خەزنى نەكات لە زەویداو نەیپارێزێت .

[ وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ ] وە ژیان و مردنی دروستكراوەكان تەنها بە دەست خۆمانە [ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ (٢٣) ] وە هەر ئێمەش ئەمێنینەوە، لەبەر ئەوەی دوای ئەوەی كە دروستكراوەكان لەناو ئەچێ بەتەنها خوای گەورە ئەمێنێتەوە .

[ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤) ] وە بە دڵنیایی ئێمە ئەزانین و زانیاریمان هەیە بەوانەی كە لە پێشدا لە دایك ئەبن وە ئەوانەی كە لە دواییدا لە دایك ئەبن، یاخود ئەوانەى لە كاتى ئادەمەوە مردوون و ئەوانەى كە زیندوون و دواتر دێن تا رۆژى قیامەت زانیاریمان بە هەمووى هەیە، یاخود ئەوانەی كە پێش ئەكەون لە گوێڕایەڵیدا وە ئەوانەی كە دوائەكەون، یاخود ئەوانەی كە لە نوێژدا دێنە ریزەكانی پێشەوەو ئەوانەی كە خۆیان دوا ئەخەن ئاگامان لە هەمووی هەیە، (كەسانێك لە دووڕووەكان یان ئەوانەى تازە موسڵمان ببون و ئیسلام لە دڵیاندا جێگیرو دامەزراو نەبوو خۆیان دوا دەخست لە نوێژدا بۆ ئەوەى لە ریزى ئافرەتان نزیك ببنەوەو بیانبینن خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند) .

[ وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ ] بە دڵنیایى هەر خوای گەورە خۆی حەشریان ئەكات و كۆیان ئەكاتەوە [ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥) ] بەدڵنیایى خوای گەورە زۆر كاربەجێ و زانایە.

دروستكردنى ئادەم [ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ ] وە بە دڵنیایى ئێمە مرۆڤمان دروست كردووە لە قوڕێكی وشكى لووس، مەبەست پێی ئادەمە [ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦) ] (حَمَإ) واتە: قوڕێكی ڕەش (مَسْنُون) واتە: گۆڕاو، یەكەمجار قوڕە دواتر كە بۆگەن ئەكات و ڕەنگ و بۆنی ئەگۆڕێت پێی ئەووترێ: (حَمَإٍ مَسْنُونٍ) وە كاتێك كە وشك ئەبێتەوەو لووس دەبێت ئەو كاتە پێی ئەووترێ: (صَلْصَالٍ) .

دروستكردنى جن [ وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧) ] وە جنیشمان دروست كردووە لە پێش ئادەمدا لە ئاگرێك كە گڕو بڵێسەی هەیە، مەبەست پێی ئیبلیسە، بۆیە پێی ئەووترێ: (الْجَانَّ) یان جنی لەبەر ئەوەی لەبەر چاو دیار نییە .

[ وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) ] وە كاتێك پەروەردگار بە فریشتەكانی فەرموو: من مرۆڤێك دروست ئەكەم لە قوڕێكی وشكى رەشى گۆڕاوى لووس .

[ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٢٩) ] وە كاتێك كە شێوەكەیم ڕێكخست و ڕوحم كردە بەری ئێوە هەمووتان كڕنوشی بۆ بەرن كڕنوشی ڕێزو سڵاو كردن نەك عیبادەت، (لێرە ئیزافەی ڕوح ئەكات بۆ ڕێزلێنان و بەگەورەزانینە، ڕوحەكان هەمووی خوای گەورە دروستی كردووە نەك خوای گەورە لە ڕوحی خۆی كردبێتە بەری ئەو كاتە ئەبوایە ئادەمیش مردنی بەسەردا نەهاتایەو ئەزەلی و هەمیشەیی بوایە بەڵام ئیزافەكە بۆ ڕێزلێنان و بەگەورەزانینە) .

[ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) ] فـریشتـەكـان هەر هەموویان كڕنوشیان بۆ ئادەم بردو فـەرمانی خـوای گـەورەیان جێبەجێ كرد .

[ إِلَّا إِبْلِيسَ ] تەنها ئیبلیس نەبێ هەر چەندە ئەم جنی بوو لە مەلائیكەت نەبوو بەڵام لەبەر ئەوەی زۆر عیبادەتی خوای ئەكرد خوای گەورە لەگەڵ مەلائیكەتەكان باسی كرد [ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) ] ڕەتی كردەوە كە لەگەڵ فریشتەكاندا كڕنوش بەرێت.

گفتوگۆى نێوان خواى گەورەو ئیبلیس [ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) ] خواى گەورە فەرمووى: ئەى ئیبلیس ئەوە چیتە بۆ لەگەڵ فریشتەكان كڕنووش نابەیت؟

[ قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) ] وتی: ئەی پەروەردگار من كڕنوش نابەم بۆ مرۆڤێك كە تۆ دروستت كردووە لە قوڕێكی بۆگەنی گۆڕاوی وشكى لووس (وە من لەو باشترم چونكە منت لە ئاگر دروستكردووە، ئیبلیس یەكەم كەس بوو كە عەقڵى بەكارهێنا و بە عەقڵى خۆى ئیشی كردو فەرمانى خواى گەورەى پێ رەتكردەوە، بۆیە نابێت فەرمانى خواى گەورەو پێغەمبەرەكەى صلى الله علیه وسلم بە عەقڵ رەت بكرێتەوە) .

[ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) ] خوای گەورە فەرمووی: دەی تۆ دەرچۆ لە بەهەشت وە تۆ دەركراوی لە ڕەحمەتی خوای گەورە.

[ وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) ] وە نەفرەتی منت لەسەرە تا ڕۆژی سزاو ڕۆژی قیامەت .

[ قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) ] ئیبلیس وتی: ئەی پەروەردگار مۆڵەتم بدەو بمهێلەرەوەو تا ڕۆژی زیندوو بوونەوە مەممرێنە .

[ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) ] خوای گەورە وەڵامی دایەوەو فەرمووی: تۆ لەوانەی كە ئەمێنیتەوەو مۆڵەتت ئەدەم .

[ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨) ] تا كاتی دیاریكراو كە ڕۆژی قیامەتە، لە ڕۆژی قیامەت كە قیامەت هات لەگەڵ سەرجەم دروستكراوانی تردا ئیبلیسیش ئەمرێ .

[ قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ ] ئیبلیس وتی: ئەی پەروەردگار بەهۆی ئەوەی كە تۆ گومڕات كردم ئەبێ لەسەر زەویدا تاوان بۆ خەڵكی بڕازێنمەوەو خۆشەویستى بكەم لایان تا ئەنجامى بدەن (ئیبلیس یەكەم كەس بوو كە گومڕا كردنەكەی دایە پاڵ خوای گەورەو قەدەرى كردە بەڵگە لەسەر تاوان و سەرپێچیەكەى، ئەوانەیشى كە تاوان دەكەن و دەڵێن خوا لەسەرى نوسیوین شوێن شەیتان كەوتون) [ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) ] وە ئەبێ هەموویان گومڕا بكەم و لە ڕێگای ڕاست دەریان بكەم .

[ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) ] تەنها ئەو بەندە پاك و دڵسۆزانەت نەبێ كە هەڵتبژاردوون بۆ عیبادەتی خۆت .

[ قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) ] خوای گەورە فەرمووی: ئەمە ڕێگای ڕاستی منە كە تۆ توانات بەسەر بەندەكانی مندا نابێ ئەوەی لەسەر ئەم ڕێگا ڕاستە بێت و سەرەنجامتان بۆ لاى من دەگەڕێتەوە .

[ إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ ] بە دڵنیایی بەندە دڵسۆزو هەڵبژێردراوانم تۆ تواناو دەسەڵاتت بەسەریاندا نییە كە گومڕایان بكەی [ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ (٤٢) ] تەنها ئەو كەسانە نەبێ كە خۆیان شوێنی تۆ بكەون و لە گومڕاییدا بن.

[ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) ] وە بە دڵنیایى دۆزەخیش مەوعیدی هەر هەمووتانە ئەوانەی كە شوێن تۆ بكەون.

دۆزەخ حەوت دەرگاى هەیە [ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤) ] كە حەوت دەرگای هەیە هەر یەكێك لەو حەوت دەرگایە بەشی دیاریكراوی خۆی هەیە كە خەڵكى لێوەی ئەچێتە ژوورەوە .

[ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ] ئەو كەسانەی تەقوای خوای گەورەیان كردووە بەدڵنیایى لەناو باخ و سەرچاوەكانی ئاوى بەهەشتدان .

[ ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ (٤٦) ] پێیان ئەووترێ: بچنە ناو بەهەشتەوە ئێوە سەلامەت و پارێزراون لە هەموو دەردو بەڵایەك وە ئەمینن لە هەموو ترسێك .

[ وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا ] بەهەشتییەكان هەر ڕق و كینەیەك لە دڵیاندا بوو بێت پێش ئەوەی بچنە بەهەشت خوای گەورە هەمووی دەرئەكات و ئەیانكات بە برای یەكتری [ عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٧) ] لەسەر جێگای بەرز دایان ئەنێن كە بۆیان ئامادە كراوە بەرامبەر یەكتر دائەنیشن و تەماشای یەكتری ئەكەن .

[ لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ ] لە بەهەشتدا تووشی ماندوو بوون نابن [ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ (٤٨) ] وە ئەوەی بچێتە بەهەشتەوە جارێكی تر لە بەهەشت دەرناكرێن، وە نەخۆش ناكەون و پیر نابن .

[ نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم هەواڵ بە بەندەكانم بدە كە بە دڵنیایى منم زۆر لێخۆشبوو بە بەزەییم.

[ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ (٥٠) ] وە بە دڵنیایى سزای من یەكجار سزایەكی بە ئێش و ئازارە.

میوانەكانى ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ (٥١) ] وە هەواڵیان پێ بدە سەبارەت بە میوانەكانی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم كاتێك كە فریشتەكان هاتن بۆ لای لەسەر شێوەی مرۆڤدا .

[ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا ] كاتێك هاتنە ژوورەوە بۆ لای سەلامیان لە ئیبراهیم كرد صلى الله علیه وسلم [ قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) ] ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم دوای ئەوەی كە گوێلكێكی بۆ سوور كردنەوەو بۆى هێنان نەیانخوارد، پێی فەرموون: كە ناخۆن من لێتان ئەترسێم نەك نیازی خراپتان هەبێ، وەكو لە سوورەتی (هود) باسمان كرد.

[ قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ (٥٣) ] وتیان: مەترسێ ئێمە موژدەت پێ ئەدەین بە منداڵێكی زۆر زانا كە ئیسحاق بووە .

[ قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ ] ئیبراهیمیش صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: ئایا ئێوە موژدە بە من ئەدەن لە كاتێكدا كە من پیاوێكی پیرو بەتەمەنم و چوومەتە ناو ساڵەوە، كە وتراوە خۆى تەمەنى (١٢٠ ساڵ) و خێزانى تەمەنى (٩٠ ساڵ) بووە [ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) ] موژدەی چیم پێ ئەدەن؟ پێی سەیر بوو .

[ قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ ] وتیان: ئەو موژدەیەی ئێمە پێت ئەدەین یەقینەو حەقە [ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) ] تۆ لەو كەسانە مەبە كە بێ ئومێد بوونە .

[ قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ (٥٦) ] ئیبراهیمیش صلى الله علیه وسلم فەرمووی: كێ هەیە بێ ئومێد بێ لە ڕەحمەتی خوای گەورە مەگەر كەسانێكی گومڕا، من بێ ئومێد نیم و بە دووری نازانم كە لەم تەمەنەدا مناڵم ببێ چونكە دەزانم تواناو رەحمەتى خواى گەورە چەند فراوانە .

[ قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) ] ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم دواى ئەوەى ترسەكەى نەما فەرمووی: ئەی نێردراوانی خوای گەورە ئێوە كارتان چییەو بۆچی هاتوون؟

[ قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) ] وتیان: ئێمە لە لایەن خوای گەورەوە نێردراوین بۆ لای كەسانێكی تاوانبار كە قەومی لوط صلى الله علیه وسلم بوون .

[ إِلَّا آلَ لُوطٍ ] تەنها كەسوكارو شوێنكەوتوانی لوط صلى الله علیه وسلم نەبێت [ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) ] ئێمە هەموو ئەوان ڕزگار ئەكەین.

[ إِلَّا امْرَأَتَهُ ] تەنها خێزانەكەی نەبێ كە كافر بوو ئەو ڕزگاری نابێ [ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠) ] بڕیارمان داوە كە بە فەرمانی خوای گەورە ئەو ئەمێنێتەوەو لەگەڵ كافراندا سزا ئەدرێ و لەناودەچێت.

سەردانى كردنى فریشتەكان بۆ لاى لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) ] كاتێك فریشتە نێردراوەكانی خوای گەورە لەسەر شێوەى گەنجى زۆر جوان چوون بۆ لای لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم .

[ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) ] لوطيش صلى الله علیه وسلم پێی فەرموون: ئێوە كەسانێكی نەناسراون من ناتانناسم.

[ قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) ] وتیان: ئێمە ئەو سزایەمان بۆ كافرانی قەومەكەت هێناوە كە ئەوان گومانیان لێی هەبوو .

[ وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ ] وە حەقمان بۆ هێناویت كە سزاكە تووشی ئەوان ئەبێ [ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤) ] وە ئێمە ڕاستگۆین لەم هەواڵەدا .

[ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ ] وە كەسوكارو شوێنكەوتوانت لە بەشێكی تاریكی شەودا بەرە [ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ ] خۆت لە دوای هەموویانەوە بڕۆ نەوەكو كەس بەجێ بمێنێ [ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ ] وە با كەس لە ئێوە ئاوڕ نەداتە دواوە نەوەكو سزاكە ببینێ و دوا بكەوێ [ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) ] وە چۆن فەرمانتان پێ كراوە بۆ ئەو شوێن و ئاراستەیە بۆ ئەوێ بڕۆن، كە وتراوە: بۆ لای ئیبراهیم پێغەمبەر بوو صلى الله علیه وسلم .

[ وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ ] ئەم شتەمان بە وەحی بۆ لوط صلى الله علیه وسلم نارد كـە قەومەكـەی لەناو ئەچێ [ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) ] كە بە دڵنیایى ئەم قەومەی تۆ دوایان ئەبڕینەوە لە بەرەبەیاندا .

[ وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) ] خەڵكی شارەكەش لە كافرانى قەومی لوط كاتێك زانیان میوانی هاتووە بە موژدەو دڵخۆشییەوە هاتن بۆ ئەوەی دەستدرێژی بكەنە سەر میوانەكانی لوط صلى الله علیه وسلم .

لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم غەیب نازانێت و فریشتەكان ناناسێت [ قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ (٦٨) ] لوط صلى الله علیه وسلم پێش ئەوەى بزانێت ئەمانە فریشتەن فەرمووی: ئەمانە میوانی منن ئێوە ئابڕووم مەبەن بەوەی كە دەستدرێژی بكەنە سەریان .

[ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ (٦٩) ] وە لە خوای گەورە بترسێن و سەرشۆڕم مەكەن كە دەستدرێژی بكەنە سەر میوانەكانم .

[ قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠) ] وتیان: ئەی لوط صلى الله علیه وسلم ئایا ئێمە پێشتر تۆمان قەدەغە نەكرد لەوەی كە نابێ ئیتر میوانت بێت، یاخود پێمان نەوتیت ئەگەر میوانت هات نابێ ڕێگریمان لێ بكەی لە دەستدرێژى كردنە سەریان .

[ قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) ] لوط صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئا ئەمانە هەمووی كچی منن، واتە: كچی قەومەكەمن (ئەم وەكو باوكیان وایە) ئەگەر ئێوە ئەتانەوێ و حەزتان لەو شتەیە بڕۆن مارەیان بكەن و بیانخوازن بەحەڵاڵی، بەڵام ئەمە حەرامە ئەنجامى مەدەن .

[ لَعَمْرُكَ ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: سوێند بێ بە تەمەن و ژیانى تۆ ئەی محمد صلى الله علیه وسلم (خوای گەورە بۆی هەیە بە هەر شتێك سوێند بخوات سوێند ئەخوات بەڵام ئێمە دروست نییە سوێند بە غەیرى خواى گەورە بخۆین و شەریك دانانە بۆ خواى گەورە) [ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) ] ئەوان وەكو سەرخۆشیان لێ هاتووەو ئاگایان لە خۆیان نەماوەو بێئاگا بوونەو لە گومڕایی خۆیاندا یاری دەكەن و خەڵافاون و گەوزاون.

خواى گەورە سزاى بەدڕەوشتانى داو بەردبارانى كردن [ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) ] خوای گەورە سزای دان بە دەنگێكی گەورە لە كاتی ڕۆژهەڵاتندا .

[ فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا ] وە دێ یەكەیانمان ئەمدیو و ئەمدیو كردو بەرزیەكەیمان كردە نزمی و بردمانە ئاسمان وە بەرمان دایەوە [ وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) ] وە دواتریش لە بانیشەوە بەردبارانمان كردن بە بەردێك لە قوڕێكی سوورەوەكراو بە ئاگری دۆزەخ .

[ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) ] بە دڵنیایى ئەمە هەمووی نیشانەیە بۆ ئەو كەسانەی كە بیر ئەكەنەوەو تێ ئەڕوانن و پەند و ئامۆژگارى وەردەگرن (مُتَوَسِّم): ئەوەی كە لە سەرتەوە تا پێت تێ ئەڕوانێ .

[ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) ] وە ئەمە ڕێگایەكە تا ئێستا ماوەتەوەو لەسەر شوێنێكی جێگیرن كە شوێنەكەیان لە ڕێگای مەدینە بۆ شام بووەو بۆتە دەریاچەیەكى بۆگەنى پیس.

[ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) ] بە دڵنیایى ئەمە بەڵگەو نیشانەیە بۆ باوەڕداران تا پەندو ئامۆژگاری لێ وەربگرن.

سزادانى هەندێك لە ئوممەتە كافرەكان [ وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ (٧٨) ] هەرچەندە هاوەڵانی (ئەیكە) لە ستەمكاران بوونە (شەریكیان بۆ خوا داناوەو چەتەیى و رێگریان كردووەو لە كێشانەو پێوانەدا فێڵیان كردووە)، وتراوە: (ئەیكە) دارى چڕ بووە، یاخود ناوی دێ یەكەیان بووە كە قەومی شوعەیب بوونە.

[ فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ ] وە تۆڵەمان لەوانیش سەندو زەویمان لەژێریاندا هەژاندو بە دەنگێگى گەورە لە ناومان بردن [ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ (٧٩) ] وە ئەوانیش شوێنیان ئاشكراو دیار بووە.

[ وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) ] وە بە دڵنیایى هاوەڵانی (حیجر)یش سەرجەم پێغەمبەرانیان بەدرۆزانى (چونكە ئەوەى پێغەمبەرێك بە درۆ بزانێ ئەوا سەرجەم پێغەمبەرانى بە درۆ زانیووە) كە قەومی ثەمود بوونە لە نێوان تەبوك و مەدینە نیشتەجێ بوونە خوای گەورە پێغەمبەر ساڵحی بۆ ناردوون

[ وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا ] وە ئایەت و موعجیزەكانى خۆمان پێ بەخشین لەوانە حوشترەكە [ فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٨١) ] بەڵام ئەوان پشتیان تێكردو پەندو ئامۆژگاریان وەرنەگرت وە حوشترەكەیان سەربڕی و بێفەرمانی پێغەمبەرەكەیان كرد .

[ وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ (٨٢) ] وە زۆر بەهێز بوون لە شاخەكاندا ماڵی ئەمینیان بۆ خۆیان هەڵئەكۆڵی بۆ ئەوەی بە گومانى خۆیان بیانپارێزێ لە سزای خوای گەورە .

[ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) ] ئەمانیش لە بەرەبەیاندا دەنگێك لەلایەن خوای گەورەوە هات و گرتیانیەوەو هەموویانى لەناوبرد .

[ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) ] وە ئەو هێزو توانایەی پێشتر كە هەیان بوو، یان ماڵ و سەروەت و سامانیان هیچ سوودێكی پێ نەگەیاندن بەڵكو خوای گەورە لەناوی بردن .

[ وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ ] وە ئێمە ئاسمانەكان و زەوی و ئەوەی لە نێوانیاندا هەیە دروستمان نەكردووە ئیللا بەحەق نەبێ، هەمووی حەقەو سوودو بەرژەوەندی خەڵكی تیایە [ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ ] وە بە دڵنیایی قیامەتیش دێت و گومانی تیادا نییە [ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ لێبووردەو لێخۆشبوو بە بەرامبەر ئەو كەسانەی كە خراپەیان لەگەڵدا كردووى.

[ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (٨٦) ] بە دڵنیایى پەروەردگارت زۆر دروستكارەو هەموو دروستكراوانی دروست كردووە، وە زۆر زانایشە بە حاڵیان .

[ وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) ] وە بە دڵنیایى سوورەتی فاتیحەو ئەو قورئانە گەورەیەشمان پێ بەخشیویت (سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي) وتراوە: مەبەست پێی سوورەتی فاتیحەیە كە ژمارەی ئایەتەكانی حەوتە، وە (الْمَثَانِي) لەبەر ئەوەی لە هەموو نوێژێكدا دووبارە ئەبێتەوە، یاخود وتراوە مەبەست پێى حەوت سورەتە درێژەكەى سەرەتاى قورئانە (بەقەرەو ئالى عیمران و نساء و مائیدەو ئەنعام و ئەعراف و یونس، یان لە جێى یونس ئەنفال و تەوبە) .

[ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ ] تۆ چاو مەبڕەو مەڕوانە ئەو كەسانەى كە ژیانی دونیایان بۆ ڕازێندراوەتەوە (أَزْوَاج) واتە: ئەوانەی كە دەوڵەمەندن و هاوشێوەیانن [ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ ] وە خەفەتیش مەخۆ كاتێك كە باوەڕ ناهێنن [ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) ] وە تۆ باڵت شۆڕ بكەوە بۆ باوەڕداران واتە: خۆبەكەمزان و نەرمونیان بە لەگەڵیان .

[ وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) ] وە پێیان بڵێ: بە دڵنیایى من ئاگاداركەرەوەو ترسێنەرێكی ئاشكرام بۆ ئێوە كە ئاگادارتان ئەكەمەوە لـە سزای خـوای گەورە .

[ كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) ] هەروەكو چۆن سزامان دابەزاندە سەر ئەوانەی كە هاوپەیمانیەتیان بەست، كە وتراوە: شانزە پیاو بوونە كە (وەلیدی كوڕی موغیرە) لە كاتی مەوسیمی حەجدا دەیناردنە لەسەر ڕێگاكانی مەككە ڕائەوەستان هەر كەسێك بهاتایە ئەیانوت: بە محمد صلى الله علیه وسلم هەڵنەخەڵەتێن لەبەر ئەوەی شێتە یاخود ساحیرە یاخود شاعیرە یان فاڵچییە

[ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١) ] ئەوانەی كە قورئانیان بەش بەش كرد هەندێكیان ئەیانوت: ئەم قورئانە شیعرەو هەندێكیان ئەیانوت: سیحرەو هەندێكیان ئەیانوت: فاڵچیەتیەو هەندێكیان ئەیانوت: پەندو بەسەرهاتی ئوممەتانی پێشترە، یاخود وتراوە: ئیمانیان بە هەندێك لە قورئان هەبووەو كوفریان بە هەندێكی كردووە .

[ فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) ] وە سوێند بێ بە پەروەردگاری تۆ ئەی محمد صلى الله علیه وسلم لە ڕۆژی قیامەت پرسیار لەو كافرانە لە هەر هەموویان ئەكەین لەسەر لا إله الا الله .

[ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) ] لەو كردەوە خراپانەی كە لە دونیا ئەنجامیان ئەدا، وە چى وەڵامى پێغەمبەرانیان داوەتەوە .

[ فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ] تۆ ئەوەی كە خوای گەورە فەرمانی پێ كردوویت ئاشكرای بكەو بە ئاشكرا بیڵێ و بانگەوازیان بكە بۆ یەكخواپەرستی خوای گەورە [ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) ] وە پشت بكە لە موشریكان و گوێیان پێ مەدە .

[ إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) ] بە دڵنیایى ئێمەت بەسە بۆ لە كۆڵكردنەوەی ئەوانەی كە گاڵتەت پێ ئەكەن، خوای گەورە ئەوانەت لە كۆڵ ئەكاتەوەو دەتپارێزێت .

[ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ] ئەو كەسانەی كە لەگەڵ خوای گەورەدا شەریك بۆ خوای گەورە دائەنێن و خوای تر ئەپەرستن [ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) ] لە داهاتووا سەرەنجامی ئەم شەریك دانانەیان بۆ خوای گەورە ئەزانن كە خوای گەورە چۆن سزایان ئەدات (ئەمە هەڕەشەیەكى سەختە لەو كەسانەى كە شەریك بۆ خواى گەورە دادەنێن) .

[ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ (٩٧) ] وە ئێمە ئەزانین كە تۆ دڵت تەنگ ئەبێ بەوەی كە ئەوان سەبارەت بە تۆ ئەیڵێن وە تۆمەتبارت ئەكەن بەوەی كە تۆ ساحیرو جادووگەری یان فاڵچیت یان شێت بوویتە یان درۆ ئەكەی .

[ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ ] تۆ تەسبیحاتی پەروەردگارت بكەو حەمدو سەنای خوای گەورە بكە [ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) ] وە تۆ لەو كەسانە بە كە كڕنوش بۆ خوای گەورە ئەبەن .

[ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) ] وە عیبادەتی پەروەردگارت بكە تا ئەو كاتەی ئەمریت و مردنت پێ ئەگات، یەقین واتە: مردن، نەك وەكو كەسانێكى نەزان و نەفام لێی تێگەیشتوون كە دەڵێن یەقین واتە ناسینى خواى گەورەو پلەیەكە هەندێك كەس پێى دەگەن و ئیتر نوێژو عیبادەت ناكەن و دەڵێن گەیشتوینەتە یەقین و تەكلیفمان لەسەر نەماوە!!ئەگەر وابوایە دەبوایە پێغەمبەران نوێژو عیبادەتى خوایان نەكردایا، چونكە كەس وەكو ئەوان خواى گەورەى نەناسیوەو نەگەیشتۆتە یەقین، بەڵام لەگەڵ ئەوەیش لە هەموو كەس زیاتر نوێژو عیبادەتیان كردووەو خوایان پەرستووە بە تایبەتى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم بەمەش نەزانى و گومڕایى ئەو كەسانە دەردەكەوێت. والله اعلم.

سووره‌تی (نه‌حل) (واته‌: مێشهه‌نگ) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٢٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ ] سزای كافران، یاخود ته‌واوتر ڕۆژی قیامه‌ته‌، واته‌: ڕۆژی قیامه‌ت هاتووه‌ هیچ گومانێكی تیا نیه‌ به‌ڵام ئێوه‌ په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ هاتنیدا (به‌ صیغه‌ى رابردوو هاتووه‌ چونكه‌ قیامه‌ت دێت و روو ده‌دات هیچ گومانێكى تێدا نیه‌) [ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (١) ] پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ له‌و هاوه‌ڵبڕیاردانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌، خوای گه‌وره‌ زۆر له‌وه‌ پاك و مونه‌ززه‌هو به‌رزتره‌.

[ يُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ ] خوای گه‌وره‌ فریشته‌كان دائه‌به‌زێنێ به‌ وه‌حی به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌، وه‌حیه‌كه‌ی ناوناوه‌ به‌ روح له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤـ پێی ئه‌ژێت چۆن به‌ روح ئه‌ژێ [ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ] بۆ هه‌ر كه‌سێك له‌ به‌نده‌كانی خۆی كه‌ ویستی لێ بێت وه‌حی دائه‌به‌زێنێ و ئه‌یكات به‌ پێغه‌مبه‌ر [ أَنْ أَنْذِرُوا ] كه‌ ئاگاداری خه‌ڵكه‌كه‌ بكه‌نه‌وه‌ [ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ (٢) ] كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت ئیلا زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ، كه‌واته‌ ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها خوای گه‌وره‌ بپه‌رستن وه‌ خۆتان بپارێزن له‌وه‌ی كه‌ شه‌ریك بۆ خوا دانێن چونكه‌ رووبه‌ڕووی سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌بنه‌وه.

‌[ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ] خوای گه‌وره‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی به‌حه‌ق دروست كردووه‌ [ تَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣) ] خوای گه‌وره‌ زۆر له‌وه‌ به‌رزو بڵندتره‌ كه‌ هاوبه‌شبڕیارده‌ران هاوه‌ڵ بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌ده‌ن.

[ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ مرۆڤی له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك دروست كردووه‌ [ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٤) ] به‌ڵام كاتێك كه‌ گه‌وره‌ بووه‌ بووه‌ به‌ دوژمن و خه‌صمێكی ئاشكرای خوای گه‌وره‌و به‌ ئاشكرا دژایه‌تی خوای گه‌وره‌ ده‌كات.

{هەندێك لە سودەكانی ئاژەڵ} [ وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئاژه‌ڵانیشی بۆ ئێوه‌ دروست كردووه‌، وشترو مانگاو مه‌ڕو بزن ئه‌مانه‌ ئه‌نعامیان پێ ئه‌ووترێ [ لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ ] كه‌ به‌ صوف و خوریه‌كه‌یان پۆشاك دروست ده‌كه‌ن و خۆتان گه‌رم ئه‌كه‌نه‌وه‌ [ وَمَنَافِعُ ] وه‌ سوودی تریشیان بۆتان هه‌یه‌ له‌ شیرو گۆشت و به‌رهه‌میان، وه‌ هه‌یانه‌ بۆ سواربوونه‌و هه‌یانه‌ بۆ زه‌وى كێڵانه‌و چه‌نده‌ها سودى تر [ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٥) ] وه‌ هه‌یشه‌ گۆشته‌كه‌ی ئه‌خۆن.

[ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ ] وه‌ هه‌یانه‌ بۆ جوانی به‌كاریان دێنن جوانه‌ بۆ ته‌ماشا كردن [ حِينَ تُرِيحُونَ ] كه‌ به‌ ئێواره‌ له‌ له‌وه‌ڕگا ئه‌یانگه‌ڕێننه‌وه‌ [ وَحِينَ تَسْرَحُونَ (٦) ] وه‌ كاتێك له‌ به‌یانیان ده‌ریان ئه‌كه‌ن بۆ له‌وه‌ڕگا.

[ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ ] وه‌ باری قورسی ئێوه‌ هه‌ڵئه‌گرن بۆ شارو وڵاتانێكی تر كه‌ ئه‌گه‌ر به‌هۆی ئه‌مانه‌وه‌ نه‌بوایه‌ ئێوه‌ نه‌تانئه‌توانی بگه‌ن به‌و شوێنانه‌ مه‌گه‌ر به‌ زه‌حمه‌ت و مه‌شه‌قه‌ت و ناڕه‌حه‌تیه‌كی زۆر نه‌بێ [ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٧) ] به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ زۆر به‌ ڕه‌ئفه‌ت و ڕه‌حمه‌ت و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانه‌.

[ وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً ] وه‌ ماین و هێسترو گوێدرێژی بۆ دروست كردوون تا بۆ سواری به‌كاریان بهێنن وه‌ جوانیشن [ وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ داهاتوودا شتی وایش دروست ده‌كات كه‌ ئێوه‌ نایزانن وه‌كو فڕۆكه‌و ئه‌و شتانه‌.

[ وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ ] وه‌ دیاری كردن و ڕوون كردنه‌وه‌ی ڕێگاى راست و ئیسلام له‌سه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَمِنْهَا جَائِرٌ ] وه‌ هه‌یشه‌ له‌و رێگایانه‌ چه‌وت و گێڕه‌و له‌ ڕێگا ڕاسته‌كه‌ لاتان ئه‌دات و وێڵتان ئه‌كات [ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (٩) ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ هیدایه‌تی هه‌مووتانی ئه‌دا بۆ ڕێگا ڕاسته‌كه‌.

{هەندێك لە بەخششەكانی خوای گەورە} [ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ بارانی بۆ دابه‌زاندوون [ لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ ] له‌و بارانه‌ ئێوه‌ بۆ خۆتان و ئاژه‌ڵه‌كانتان بۆ خواردنه‌وه‌ به‌كاری دێنن [ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ (١٠) ] وه‌ داریشی لێ ئه‌ڕوێ كه‌ ئه‌و دارانه‌ ئه‌بێ به‌ له‌وه‌ڕ بۆ ئاژه‌ڵه‌كانتان.

[ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ ] هه‌ر به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ زه‌رعاتتان بۆ ئه‌ڕوێنێ له‌ دار زه‌یتون و دارخورما و دارمێو (ترێ) [ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ] وه‌ له‌ هه‌موو جۆره‌ به‌رووبووم و میوه‌یه‌ك خوای گه‌وره‌ به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ بۆتان ئه‌ڕوێنێ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١) ] به‌ دڵنیایی ئه‌م باران باراندن و ده‌ركردنی ڕووه‌ك و دانه‌وێڵانه‌ هه‌مووی نیشانه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و گه‌وره‌یی و تاك و ته‌نهایى خوای گه‌وره‌ به‌ڵام بۆ كه‌سانێك كه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌ له‌ دروستكراوه‌كانی خوای گه‌وره.

[ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌و و ڕۆژو خۆرو مانگ و ئه‌ستێره‌كانی بۆ ژێربار كردووه‌ن و له‌ ژێر فه‌رمانی خوای گه‌وره‌دان به‌ گوێره‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌ دێن و ئه‌ڕۆن [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٢) ] به‌ دڵنیایی هه‌موو ئه‌م دروستكراوه‌ گه‌ورانه‌ی خوای گه‌وره‌ نیشانه‌ن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و گه‌وره‌یی و تاك و ته‌نهایى خوای گه‌وره‌ كه‌ تاك و ته‌نهاو بێ شه‌ریكه‌ به‌ڵام بۆ كه‌سانێك كه‌ عه‌قڵیان هه‌بێ و بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ] وه‌ له‌سه‌ر زه‌وی جۆره‌ها شتی ڕه‌نگ جیاوازی بۆ سوودو به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌ دروست كردووه‌ له‌ ئاژه‌ڵ و كانزا و رووه‌ك [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣) ] به‌ دڵنیایی ئه‌مانه‌یش نیشانه‌و به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر تواناو ده‌سه‌ڵات و گه‌وره‌یی و تاك و ته‌نهایی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ده‌ریا گه‌ورانه‌یشی بۆ ژێربار كردوون و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌ دروستی كردوون [ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا ] تا گۆشتی ماسی و نه‌هه‌نگه‌كان به‌ تازه‌یی بخۆن [ وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا ] وه‌ له‌ ده‌ریاشه‌وه‌ خشڵ و مروارى و مه‌رجان و ئه‌وانه‌ ده‌ركه‌ن و خۆتانی پێ بڕازێننه‌وه‌و له‌به‌ری بكه‌ن [ وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ ] وه‌ كه‌شتیه‌كان ئه‌بینی كه‌ ئاوی ئه‌و ده‌ریایه‌ ئه‌بڕێت [ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ] وه‌ تا ئێوه‌ به‌هۆی فه‌زڵی خوای گه‌وره‌وه‌ بازرگانی به‌و كه‌شتیانه‌ بكه‌ن و داوای فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤) ] وه‌ به‌ڵكو شوكرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ ] وه‌ له‌ زه‌ویشدا ئه‌و شاخانه‌ی چه‌قاندووه‌ وه‌كو مێخ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ زه‌وی نه‌جووڵێت و نه‌هه‌ژێت [ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا ] وه‌ ڕووبارو ڕێگایشى بۆ داناون بۆ ئه‌وه‌ی له‌ گه‌شته‌كانتاندا به‌و ڕێگایانه‌دا بڕۆن [ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥) ] به‌ڵكو ڕێگای خۆتانی پێ بدۆزنه‌وه‌.

[ وَعَلَامَاتٍ ] وه‌ جۆره‌ها نیشانه‌ی داناوه‌ كه‌ ڕێی خۆتانی پێ بدۆزنه‌وه‌ [ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (١٦) ] وه‌ به‌هۆی ئه‌ستێره‌یشه‌وه‌ به‌ شه‌وان ئه‌توانن ڕێگای خۆتان بدۆزنه‌وه‌ له‌ گه‌شته‌كانتاندا.

[ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ ] ئایا خوایه‌ك كه‌ ئه‌م هه‌موو دروستكراوه‌ گه‌ورانه‌ی دروست كردبێ وه‌كو كه‌سێك وایه‌ كه‌ هیچ شتێكی دروست نه‌كردبێ یه‌كسانن وه‌ك ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یانپه‌رستن [ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٧) ] ئه‌وه‌ بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌ چۆن كه‌سانێك ئه‌كه‌نه‌ شه‌ریك بۆ ئه‌و خوایه‌ گه‌وره‌یه‌ كه‌ ئه‌و هه‌موو دروستكراوه‌ی دروست كردووه‌.

[ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ بتانه‌وێ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ بژمێرن ئه‌وه‌ له‌ ژماردن نایه‌ن له‌به‌ر زۆری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌سه‌رتانه‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ به‌زه‌ییه.

[ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (١٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری هه‌یه‌ به‌وه‌ی كه‌ شاردووتانه‌وه‌و ده‌ری نابڕن وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ ئاشكرای ئه‌كه‌ن و ده‌ری ئه‌بڕن زانیاری به‌هه‌مووی هه‌یه‌.

{بێ دەسەڵاتی خوا پوچەڵەكان} [ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ لێیان ئه‌پاڕێنه‌وه‌و دوعایان لێ ئه‌كه‌ن و ده‌یانپه‌رستن ئه‌وان توانای دروست كردنی هیچ شتێكیان نیه‌ نه‌ گه‌وره‌ نه‌ بچووك [ وَهُمْ يُخْلَقُونَ (٢٠) ] به‌ڵكو ئه‌وان خۆیان دروستكراون.

[ أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ ] وه‌ ئه‌وانه‌ مردوون و زیندوو نین [ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٢١) ] وه‌ هه‌ستیش ناكه‌ن كه‌ی زیندوو ئه‌كرێنه‌وه‌و ئاگایان له‌ هیچ شتێك نیه‌ چۆن ئه‌مانه‌ ئه‌كه‌نه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره.

[ إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ ] په‌رستراوی ئێوه‌ یه‌ك په‌رستراوه‌ كه‌ زاتی پیرۆزی الله یه‌ به‌ تاك و ته‌نها شایه‌نی په‌رستنه‌ [ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ ڕۆژی قیامه‌ت نیه‌ [ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢) ] وه‌ نكوڵی ئه‌و شته‌ ئه‌كه‌ن، یاخود دڵیان خراپه‌و هیچ په‌ندو ئامۆژگاریه‌ك سوودی بۆیان نیه‌، وه‌ خۆیان به‌ گه‌وره‌ ئه‌زانن له‌ وه‌رگرتنی حه‌ق.

[ لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ] گومانی تیادا نیه‌ و حه‌قیقه‌ته‌ن هه‌رچی ئێوه‌ شاردووتانه‌ته‌وه‌ یان ئاشكرای ئه‌كه‌ن له‌ وته‌و كرده‌وه‌تان خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌هه‌مووی هه‌یه‌ [ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (٢٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ كه‌سانی خۆبه‌گه‌وره‌زان و لووتبه‌رزی خۆش ناوێ.

[ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ موسڵمانان به‌ كافران ئه‌ڵێن په‌روه‌ردگارتان چی دابه‌زاندووه‌ [ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤) ] ئه‌ڵێن: سه‌رگوزشته‌و به‌سه‌رهاتی ئوممه‌تانی پێشتره‌.

[ لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] تا ئه‌م كافرانه‌ تاوانی خۆیان به‌ته‌واوی هه‌ڵگرن له‌ ڕۆژی دواییدا [ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ ] وه‌ تاوانی ئه‌و كه‌سانه‌ش هه‌ڵگرن كه‌ به‌بێ زانیاری ئه‌مان گومڕایان ئه‌كه‌ن، تاوانی ئه‌وانیش دێته‌ سه‌رشانی ئه‌مان به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ تاوانی خۆیان كه‌م بكاته‌وه‌ [ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ (٢٥) ] كه‌ ئه‌مه‌ خراپترین تاوانه‌ كه‌ هه‌ڵی بگرن.

[ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ی پێش ئه‌مانیش نه‌خشه‌و پیلانیان داناو فێڵیان كرد، كه‌ وتراوه‌: (نه‌مرودی كوڕی كه‌نعان) بووه‌ له‌ گه‌وره‌كانی بابل بووه‌، كۆشكێكی یه‌كجار گه‌وره‌و به‌رزی دروست كردووه‌ تا به‌ گومانى خۆى پیایدا سه‌ركه‌وێت و كوشتاری خوای گه‌وره‌ بكات [ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ ] خوای گه‌وره‌ خانووه‌كه‌یانی له‌ بنچینه‌وه‌ هه‌ڵكه‌ندووه‌ [ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ ] وه‌ سه‌قفه‌كه‌یشی ڕووخاندووه‌ به‌سه‌ریاندا له‌سه‌رووی خۆیان [ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سزای داون به‌شێوازێك كه‌ هه‌ستیان نه‌كردووه‌ ئه‌م سزایه‌ی خوای گه‌وره‌ چۆن هاتووه‌، زانایانی ته‌فسیر ئه‌فه‌رموون: خوای گه‌وره‌ مێشووله‌یه‌كی بۆ ئه‌م پیاوه‌ ناردووه‌و كردۆتیه‌ لووتیه‌وه‌ چوار سه‌د ساڵ ژیاوه‌ به‌ چه‌كوش داویانه‌ته‌ بان سه‌ریدا، وه‌ خه‌ڵكى به‌ ده‌ست و مشته‌كۆڵه‌ داویانه‌ به‌سه‌ریدا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مێك له‌ ئێش و ئازاره‌كه‌ی سووك بكات، تا سه‌ره‌نجام به‌هۆى مێشوله‌یه‌كى بچوكه‌وه‌ كوشتى.

[ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ ] پاشان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ سه‌رشۆڕیان ده‌كات به‌وه‌ی كه‌ ئه‌یانخاته‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌و ئابڕوویان ئه‌بات [ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ ] وه‌ ئه‌فه‌رمووێ: كوا ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ گومانی خۆتان كردبووتان به‌ شه‌ریكی من ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێتان له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ران و باوه‌ڕداراندا ئه‌كرد له‌ كوێن ئه‌وانه‌ بۆ نایه‌ن فریاتان بكه‌ون [ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ (٢٧) ] زانایان ئه‌فه‌رموون: به‌دڵنیایى سه‌رشۆڕی و ڕیسوایی له‌م ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ بۆ كافران و بێباوه‌ڕانه‌ و تایبه‌ته‌ به‌وان.

[ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ فریشته‌كان ڕوحیان ئه‌كێشن كه‌ زوڵمیان له‌ نه‌فسی خۆیان كردووه‌ به‌وه‌ی كه‌ كوفریان كردووه‌ به‌ خوای گه‌وره‌ [ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ] ته‌سلیم ئه‌بن و دانئه‌نێن به‌ خوایه‌تی خوای گه‌وره‌دا كاتێك كه‌ فریشته‌كان ئه‌بینن گیانیان ئه‌كێشن [ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ ] ئه‌ڵێن: ئێمه‌ هیچ خراپه‌یه‌كمان نه‌كردووه‌، واته‌ شه‌ریكمان بۆ خوا دانه‌ناوه‌ [ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) ] فریشته‌كان ئه‌فه‌رموون: به‌ڵێ خوای گه‌وره‌ به‌ڕاستی زانایه‌ به‌ كرده‌وه‌ خراپه‌كانی ئێوه‌ ئێستا درۆ سوودتان پێ ناگه‌یه‌نێ.

{سەرەنجامی مرۆڤی خۆبەگەورەزان} [ فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا ] ده‌ی له‌ ده‌رگاكانی دۆزه‌خه‌وه‌ بڕۆن و بچنه‌ ناو دۆزه‌خه‌وه‌ به‌نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا بمێننه‌وه‌ [ فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٢٩) ] كه‌ دۆزه‌خیش خراپترین شوێنی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ له‌ دونیا خۆیان به‌گه‌وره‌ زانی بوو له‌ ئاستی ئیمان هێنان و كرده‌وه‌ی چاكدا.

{سەرەنجامی مرۆڤی خۆپارێزو موتتەقی} [ وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ] وه‌ به‌ باوه‌ڕداران ئه‌ووترێ ئه‌وانه‌ی ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كرد [ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ ] خوای گه‌وره‌ چی دابه‌زاند بۆتان [ قَالُوا خَيْرًا ] ئه‌ڵێن: خوای گه‌وره‌ خێرو چاكه‌و ره‌حمه‌تی بۆ دابه‌زاندین له‌ وه‌حیه‌كه‌یدا [ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ ] وه‌ پێیان ئه‌ووترێ: ئه‌وه‌ی له‌ دونیا چاكه‌ی كردبێ ئه‌وا له‌ قیامه‌تیشدا چاكه‌ی بۆ هه‌یه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌ [ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ ] وه‌ به‌ دڵنیایى شوێن و پاداشتی قیامه‌ت باشتره‌ كه‌ به‌هه‌شته‌ [ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ (٣٠) ] وه‌ باشترین شوێنی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌.

[ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا ] كه‌ به‌هه‌شتێكه‌ شوێنی مانه‌وه‌ی هه‌میشه‌ییه‌ كه‌ ئه‌چنه‌ ناوی [ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] كه‌ ئاو به‌ژێر دارو ماڵه‌كانیاندا ئه‌ڕوات [ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ ] داوای هه‌ر شتێك بكه‌ن و هه‌ر شتێكیان بوێت له‌ به‌هه‌شته‌دا پێیان ئه‌درێ و ده‌ستیان ناگه‌ڕێندرێته‌وه‌ له‌ هیچ شتێك [ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١) ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌داته‌وه‌ كه‌ له‌ دونیا ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌و خۆیان له‌ شیرك و تاوان پاراستووه‌.

[ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ مه‌لائیكه‌ت ڕوحیان ئه‌كێشێ كه‌ پاك بوونه‌ له‌ شیرك و تاوان [ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ] پێیان ئه‌ووترێ: سڵاوی خوای گه‌وره‌تان لێ بێت، یاخود ئێوه‌ سه‌لامه‌تن له‌ ترس و سزا [ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢) ] بچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ چاكانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردووتانه‌.

[ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ ] ئایا چاوه‌ڕێی چ شتێكن ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ مه‌لائیكه‌ت بێت بۆ گیانكێشانیان [ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ ] یاخود سزای خوای گه‌وره‌ بێت بۆ كافران له‌ دونیادا [ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] كافرانی پێش ئه‌مانیش هه‌مان شتیان كردو به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر كوفرو به‌درۆ زانین تا خوای گه‌وره‌ سزای دان و له‌ناوی بردن [ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ش كاتێك له‌ناوی بردن سته‌می لێ نه‌كردن [ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) ] به‌ڵكو ئه‌وان خۆیان زوڵم و سته‌میان له‌ نه‌فسی خۆیان كرد به‌ كوفر كردن.

[ فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا ] وه‌ خراپه‌ی كرده‌وه‌كانیان رووبه‌ڕوویان بوه‌وه‌و تووشیان بوو [ وَحَاقَ بِهِمْ ] وه‌ سزای خوای گه‌وره‌ له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ دابه‌زیه‌ سه‌ریان و ده‌وری دان [ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٤) ] ئه‌و سزایه‌ی كه‌ پێشتر خۆیان گاڵته‌یان پێ كرد رووبه‌ڕوویان بۆوه.

{هاوبەشبڕیاردەران قەدەر دەكەنە بەڵگە بۆ شیرك‌و تاوان كردنیان} [ وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ ] وه‌ موشریكانی مه‌ككه‌ ئه‌یانووت ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ ئێمه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ شتێكی ترمان نه‌ئه‌په‌رست نه‌ ئێمه‌و نه‌ باوك و باپیرانمان، وه‌ هیچ شتێكیشمان له‌سه‌ر خۆمان حه‌رام نه‌ده‌كرد وه‌كو له‌ سووره‌ته‌كانی تر باسمان كرد كه‌ هه‌ندێك ئاژه‌ڵیان له‌سه‌ر خۆیان حه‌رام كردبوو (واته‌: تاوانه‌كه‌یان گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ خواو قه‌ده‌ریان كرده‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر شیرك و خراپه‌كاریان) [ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٣٥) ] كافرانی پێش ئه‌مانیش هه‌مان كرده‌وه‌یان كرد وه‌ هه‌مان ده‌مه‌قاڵێیان له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌راندا كرد به‌ڵام هیچ سوودێكی پێ نه‌گه‌یاندن، وه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌ هیچ شتێكیان له‌سه‌ر نیه‌ ته‌نها ته‌بلیغی ئوممه‌ته‌كانیان بكه‌ن و به‌ ئاشكرا دینی خوای گه‌وره‌یان پێ بگه‌یه‌نن و دواتر خوای گه‌وره‌ خۆی سزایان ئه‌دات.

{بانگەوازی سەرجەم پێغەمبەران یەك بووە} [ وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا ] وه‌ به‌دڵنیایى ئێمه‌ بۆ هه‌موو كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌ شوێنێك ژیابێتن پێغه‌مبه‌رێكمان بۆ ناردوون [ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ ] ئیشی هه‌موو پێغه‌مبه‌ران ئه‌وه‌ بووه‌ به‌ خه‌ڵكه‌كه‌یان وتووه‌: ئه‌ى خه‌ڵكینه‌ به‌تاك و ته‌نها خوای گه‌وره‌ بپه‌رستن و شه‌ریك بۆ خوا دامه‌نێن وه‌ خۆتان دووربخه‌نه‌وه‌ له‌ تاغوته‌كان وه‌كو شه‌یتان و فاڵچیه‌كان و ساحیره‌كان و بت و هه‌موو كه‌سێك كه‌ بپه‌رسترێت و ڕازی بێت به‌و په‌رستنه‌، یان بانگه‌وازی خه‌ڵكی بكات بۆ په‌رستنی خۆی، یان باوه‌ڕى به‌ حوكمى خواى گه‌وره‌ نه‌بێت و به‌ كۆنه‌په‌رستى بزانێت، یان حوكمێكى تر به‌باشتر بزانێت له‌ حوكمى خوا، یان یه‌كسانى بكات به‌ حوكمى خوا [ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ ] هه‌یان بووه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تى داون له‌سه‌ر ده‌ستی پێغه‌مبه‌ران [ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ ] وه‌ هه‌یشیان بووه‌ گومڕایى به‌سه‌ریاندا جێبه‌جێ بووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بوونه‌ [ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) ] ده‌ی ئێوه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا بگه‌ڕێن و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رگرن و بزانن سه‌ره‌نجامی ئوممه‌تانی پێشتر كه‌ پێغه‌مبه‌رانی خوایان به‌ درۆ زانیوه‌ وه‌كو عادو ثهمودو ئه‌وانه‌ چیان به‌سه‌رهاتووه‌و سه‌ره‌نجامیان چۆن بووه‌و خوای گه‌وره‌ چۆن له‌ناوی بردوون.

[ إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر تۆ سووریش بیت له‌سه‌ر هیدایه‌ت دانیان و چه‌ندێك هه‌وڵ بده‌یت و كۆشش بكه‌یت [ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ ] ئه‌وا به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانێك نادات كه‌ گومڕای كردبێتن و شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بن [ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٧) ] وه‌ كه‌سیش نیه‌ سه‌ریان بخات و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ رزگاریان بكات.

[ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ ] وه‌ سوێندیان ئه‌خوارد به‌ خوای گه‌وره‌و كۆششیان ئه‌كرد له‌ سوێند خواردندا كه‌ هه‌ر كه‌سێك بمرێ خوای گه‌وره‌ زیندووی ناكاته‌وه‌و زیندوو بروونه‌وه‌ نیه‌ [ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌ڵێ زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌یه‌و به‌ڵێنێكه‌و خوای گه‌وره‌ داوێتی و حه‌قه‌و جێبه‌جێ ئه‌بێ [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكى ئه‌م شته‌ نازانن و له‌ نه‌زانیاندا كوفر ده‌كه‌ن.

[ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ ] خوای گه‌وره‌ زیندوویان ئه‌كاته‌وه‌ تا ئه‌وه‌ی له‌ دونیا جیاوازی هه‌بووه‌ له‌ نێوانیاندا بۆیان ڕوون بكاته‌وه‌ كه‌ ئایا ئه‌مه‌ حه‌قه‌ یان باتڵه‌ [ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ (٣٩) ] وه‌ تا كافران بزانن كه‌ ئه‌وان درۆیان ئه‌كرد كه‌ سوێندیان ده‌خواردو ئه‌یانووت: زیندووبوونه‌وه‌ نیه‌.

[ إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: وته‌ی ئێمه‌ بۆ هه‌ر شتێك كه‌ بمانه‌وێ جێبه‌جێی بكه‌ین [ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠) ] ته‌نها پێی ئه‌ڵێین ببه‌ یه‌كسه‌ر ئه‌و شته‌ دروست ئه‌بێت.

[ وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كۆچیان كردووه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌و ماڵ و وڵاتی خۆیان به‌جێ هێشتووه‌ [ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی سته‌میان لێكرا له‌لایه‌ن كافرانه‌وه‌ وه‌كو خه‌ڵكی مه‌ككه‌ كه‌ چۆن زوڵم و سته‌میان له‌ موسڵمانان كرد [ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً ] له‌ دونیادا جێگیریان ئه‌كه‌ین به‌ جێگیركردنێكی باش له‌ مه‌دینه‌، یان به‌ رزق و رۆزى باش [ وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ ] وه‌ له‌ قیامه‌تیش پاداشتیان ئه‌ده‌ینه‌وه‌ كه‌ پاداشتی قیامه‌ت زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ پاداشتی دونیا [ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) ] ئه‌گه‌ر زاڵم و سته‌مكاران بزانن، یان ئه‌و موسڵمانانه‌ى كه‌ له‌ كۆچ كردن دوا كه‌وتوونه‌.

[ الَّذِينَ صَبَرُوا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئارامیان گرتووه‌ له‌سه‌ر ئازارى كافران [ وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) ] وه‌ كاره‌كانیان به‌ خوای گه‌وره‌ سپاردووه‌و پشتیان به‌ خوا به‌ستووه.

{سەرجەم پێغەمبەران مرۆڤـ بوونەو پیاو بوونە} [ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌ پێش تۆشدا هیچ كه‌سێكمان نه‌ناردووه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ر ئیلا پیاوانێك بوونه‌ كه‌ وه‌حیمان بۆ ناردوون و كه‌سیان فریشته‌ نه‌بوونه‌ [ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) ] ئه‌ی موشریكان ئێوه‌ پرسیار له‌ ئه‌هلی زیكر له‌ باوه‌ڕدارانی ئه‌هلی كتاب بكه‌ن ئه‌گه‌ر نازانن ئه‌وان پێتان ئه‌ڵێن كه‌ سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌ران مرۆڤـ بوونه‌و كه‌سیان مه‌لائیكه‌ت نه‌بوونه.

{سوننەت روونكەرەوەی قورئانە} [ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ ] پێغه‌مبه‌رانمان ناردووه‌ به‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراو زه‌بور، واته‌: به‌ كتێب [ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م قورئانه‌شمان بۆ دابه‌زاندوویت [ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ ] تا تۆ خۆت به‌ وته‌و كرده‌وه‌و سوننه‌ته‌كانت ئه‌و قورئانه‌ی كه‌ بۆت دابه‌زیوه‌ بۆیان ڕوون بكه‌یته‌وه‌، (سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ڕوونكه‌ره‌وه‌و ڕاڤه‌كاری قورئانی پیرۆزه‌، وه‌ به‌بێ سوننه‌ت ناتوانین له‌ قورئان تێبگه‌ین و عیباده‌تى خواى گه‌وره‌ بكه‌ین به‌ راست و دروستى) [ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) ] وه‌ به‌ڵكو بیر بكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن.

[ أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ ] ئایا ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خراپه‌یان كردووه‌و نه‌خشه‌و پیلانی خراپیان داناوه‌ بۆ دژایه‌تی كردنی ئیسلام و موسڵمانان و بۆ ئازاردانی پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕداران ئایا ئه‌مینن له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ ناخی زه‌ویدا نایانباته‌ خواره‌وه‌ هه‌روه‌كو چۆن (قارون)ی برد [ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥) ] یان ئه‌مینن له‌وه‌ی كه‌ له‌ كاتی بێئاگاییدا خوای گه‌وره‌ سزایان نادات كاتێ هه‌ر هه‌ست ناكه‌ن وه‌كو چۆن قه‌ومی لوط و غه‌یری ئه‌وانیشی له‌ كاتی بێئاگاییدا سزادا.

[ أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ ] یان ئه‌مینن له‌ كاتی سه‌فه‌رو گه‌شت و بازرگانیه‌كانیاندا نایانباته‌وه‌ [ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) ] كه‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیان نیه‌و ناتوانن سزای خوای گه‌وره‌ له‌ خۆیان دووربخه‌نه‌وه‌.

[ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ ] یاخود ئایا ئه‌مینن له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ كاتێك كه‌ ئه‌ترسێن له‌و كاته‌ بیانباته‌وه‌ (واته‌ نابێت ئه‌مین بن له‌ سزاى خواى گه‌وره‌و ده‌بێت هه‌موو كات خۆتان ئاماده‌ بكه‌ن) [ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٤٧) ] وه‌ به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ڕه‌ئفه‌ت و ڕه‌حمه‌ته‌و په‌له‌ ناكات له‌ سزاداندا.

{هەموو دروستكراوەكان سوجدە بۆ خوا دەبەن} [ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ ] ئایا نابینن له‌و هه‌موو شته‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ دروستی كردووه‌ [ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ ] كه‌ سێبه‌ره‌كانیان لار ئه‌بێته‌وه‌ له‌لای ڕاست و له‌لای چه‌په‌وه‌ له‌سه‌ره‌تای ڕۆژو له‌ كۆتایی ڕۆژدا [ سُجَّدًا لِلَّهِ ] هه‌موویان سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن [ وَهُمْ دَاخِرُونَ (٤٨) ] وه‌ هه‌موو دروستكراوه‌كان و سێبه‌ره‌كانیش سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن و ملكه‌چی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ن.

[ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌بات و ملكه‌چه‌ بۆ خوای گه‌وره‌ [ مِنْ دَابَّةٍ ] ته‌نانه‌ت ئاژه‌ڵ و گیانه‌وه‌رو هه‌رچی به‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا بڕوات هه‌موویان سوجده‌ بۆ خواى گه‌وره‌ ده‌به‌ن و خوا ده‌په‌رستن [ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) ] وه‌ مه‌لائیكه‌ته‌كانیش سوجده‌ بۆ خوا ده‌به‌ن و خۆیان به‌گه‌وره‌ نازانن له‌ ئاست عیباده‌تی خوای گه‌وره‌.

[ يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ] له‌ په‌روه‌ردگاری خۆیان ئه‌ترسێن له‌ سه‌رووی خۆیانه‌وه‌، كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌رزه‌ له‌سه‌رووی عه‌رشی پیرۆزی خۆیه‌تی [ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠) ] وه‌ هه‌ر فه‌رمانێك به‌ مه‌لائیكه‌ت بكرێ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ ئه‌وان ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن و جێبه‌جێی ئه‌كه‌ن.

[ وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئێوه‌ دوو خوا بۆ خۆتان بڕیار مه‌ده‌ن، وه‌كو كه‌سانی تر كه‌ باوه‌ڕیان به‌ خوای خێرو شه‌ڕو خوای ڕووناكی و تاریكی هه‌بووه‌ [ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ ] به‌ڵكو ته‌نها په‌رستراوێك كه‌ حه‌ق بێت و شایانى په‌رستن بێت ته‌نها خوایه‌كه‌ كه‌ زاتی پیرۆزی الله یه‌و تاك و ته‌نهاو بێ شه‌ریكه‌ [ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) ] وه‌ ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها له‌ من بترسێن.

[ وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویش هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ] وه‌ دینێكی پاك و جێگیرو به‌رده‌وامیش بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌یه‌ كه‌ گوێڕایه‌ڵی و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌یه‌، مرۆڤ تا له‌ ژیاندا بێ ئه‌بێ تاعه‌ت و عیباده‌تی خوا بكات به‌ به‌رده‌وامى و واجبه‌ له‌سه‌رى [ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) ] ئایا ئێوه‌ ته‌قوای غه‌یری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن؟ نه‌خێر ته‌نها له‌ خوای گه‌وره‌ بترسێن.

{هەموو بەخششەكان لە خواوەیە} [ وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ] وه‌ هه‌رچی نازو نیعمه‌تێكیش هه‌یه‌ به‌ هه‌موو جۆرو شێوازه‌كانییه‌وه‌ دینی بێت یان دونیایی بێت هه‌ر هه‌مووی له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ [ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ ] پاشان ئه‌گه‌ر ئێوه‌ تووشی زه‌ره‌رو زیانێك ببن له‌ نه‌خۆشی و به‌ڵاو پێویستی و نه‌بوونی [ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ (٥٣) ] ته‌نها په‌نا بۆ خوای گه‌وره‌ دێننه‌وه‌ تا له‌سه‌رتانی هه‌ڵگرێ وه‌ یارمه‌تیتان بدات، چونكه‌ ده‌زانن جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌ كه‌سى تر تواناى نیه .

[ ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ ] پاشان كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و زه‌ره‌رو زیان و ناخۆشیه‌ی له‌سه‌رتان هه‌ڵگرت [ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) ] كۆمه‌ڵێك له‌ ئێوه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌ده‌نه‌وه‌.

[ لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ ] سه‌ره‌نجامیشیان ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ كوفریان كردووه‌ به‌و نیعمه‌تانه‌ی كه‌ ئێمه‌ پێمان به‌خشیون [ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥) ] ده‌ی ڕابوێرن له‌ عیباده‌ت كردنی غه‌یری خوا له‌ داهاتوودا سه‌ره‌نجامی ئه‌م شته‌تان ئه‌زانن كه‌ خوای گه‌وره‌ چۆن سزاتان ئه‌دات.

[ وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ ] وه‌ كه‌سانێك كه‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ ئه‌په‌رستن به‌شێك له‌و ڕزق و ڕۆزیه‌ى كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیوون دایئه‌نێن بۆ خواكانیان كه‌ له‌ حه‌قیقه‌تیشدا نازانن ئه‌مانه‌ شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ بن و سودو زیانیان به‌ده‌ست بێت [ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) ] سوێند به‌ خوای گه‌وره‌ له‌و درۆ هه‌ڵبه‌ستنانه‌ى كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ دائه‌نێن له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ له‌ هه‌مووی لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ده‌كات.

[ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ ] وه‌ هه‌ندێك له‌ عه‌ره‌به‌ كافره‌كان كچیان بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌داو ئه‌یانووت: مه‌لائیكه‌ته‌كان كچی خوای گه‌وره‌ن [ سُبْحَانَهُ ] پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌، خوای گه‌وره‌ زۆر له‌وه‌ پاكترو گه‌وره‌تره‌ كه‌ كچی هه‌بێ یان مناڵ [ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) ] له‌ كاتێكدا كه‌ خۆیان حه‌زیان له‌ كچ نیه‌و به‌ كچ رازى نین و ئاره‌زووی كوڕ ئه‌كه‌ن به‌ڵام كچ ئه‌ده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌.

{كچ زیندەبەچاڵ كردن} [ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ] وه‌ كاتێك یه‌كێك له‌وان موژده‌ی پێ بدرایه‌ كه‌ خێزانه‌كه‌ت مناڵی بووه‌و كچی بووه‌ [ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا ] به‌ به‌رده‌وامی و به‌ درێژایی ڕۆژ ڕه‌نگی ڕه‌ش هه‌ڵئه‌گه‌ڕا له‌ خه‌فه‌تدا [ وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) ] وه‌ غه‌م و خه‌فه‌تی خۆی ئه‌خوارده‌وه‌و ده‌رینه‌ئه‌بڕی كه‌ چه‌ندێك خه‌فه‌تبار ئه‌بوو.

[ يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ ] له‌ناو قه‌ومه‌كه‌یدا له‌ناو خه‌ڵكیدا خۆی ئه‌شارده‌وه‌و شه‌رمی ئه‌كرد له‌ خراپی ئه‌و موژده‌یه‌ی كه‌ پێی دراوه‌ كه‌ تووشی چ عه‌یب و عارێك بووه‌ كه‌ كچی بووه‌ [ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ ] نه‌ی ئه‌زانی ئایا ئه‌بێت ئه‌م كچه‌ بهێلێته‌وه‌و دواتر ببێته‌ هۆی سه‌رشۆڕی ئه‌و كه‌ لای ئه‌وان مانه‌وه‌ی كچ و به‌شوودانی سه‌رشۆڕی بووه‌ و كچه‌كه‌یشیان سه‌رشۆڕ كردووه‌و بایه‌خ و میراتیان پێ نه‌داوه‌ [ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ ] یاخود بیشارێته‌وه‌ له‌ناو خۆڵداو زینده‌به‌چاڵی بكات وه‌كو هه‌ندێك له‌ عه‌ره‌ب وایان ئه‌كرد [ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩) ] به‌ڕاستی خراپترین بڕیار بوو كه‌ ئه‌یاندا سه‌باره‌ت به‌ كچانیان.

[ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ خوای گه‌وره‌ نیه‌ خراپترین نموونه‌ دێننه‌وه‌ كه‌ ئه‌یانووت: مه‌لائیكه‌ت كچی خوای گه‌وره‌یه‌، واته‌ بۆ خۆیان ڕازی نه‌ئه‌بوون كه‌ كچیان هه‌بێ به‌ڵام كچیان ئه‌دایه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌ [ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى ] له‌ كاتێكدا نموونه‌و سیفاتی هه‌ره‌به‌رز بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

[ وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ سزای خه‌ڵكی بدایه‌ به‌هۆی زوڵم و سته‌م و كوفری خۆیانه‌وه‌ [ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ ] ئه‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئاژه‌ڵانیشی به‌جێ نه‌ئه‌هێشت كه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا بڕۆن به‌هۆی گرتنه‌وه‌ی باران لێیانه‌وه‌ وه‌ كاتێك كه‌ سزایه‌ك بێ هه‌موویان ئه‌گرێته‌وه‌ [ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ دوایان ئه‌خات تا كاتی دیاریكراوی خۆیان كه‌ كۆتایی ته‌مه‌نیانه‌، یاخود كاتی سزادانیانه‌ [ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) ] وه‌ كه‌ كاتی سزادانیان هات هیچ كاتێك دوا ناكه‌وێ وه‌ پێشیش ناخرێ، وه‌ له‌ كاتی دیاریكراو خوای گه‌وره‌ سزایان ئه‌دات.

[ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ ] موشریكان ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ خۆیان پێیان ناخۆشه‌ كه‌ پێیان ناخۆش بوو كچیان ببێ ئه‌یاندایه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌و ئه‌یانووت: مه‌لائیكه‌ت كچی خوایه‌، یاخود خۆیان پێیان ناخۆشه‌ شه‌ریكیان هه‌بێت له‌ ماڵ و سامانیان به‌ڵام شه‌ریك بۆ خواى گه‌وره‌ داده‌نێن [ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ ] وه‌ به‌ زمانیشیان درۆیان ئه‌كرد [ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى ] كه‌ ئه‌یانووت: ئێمه‌ كوڕمان هه‌یه‌و كوڕ بۆ ئێمه‌یه‌، یاخود ئه‌گه‌ر زیندووبوونه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وا پاداشتی چاك بۆ ئێمه‌یه‌ [ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ ] وانیه‌و بێ گومان له‌ حه‌قیقه‌تدا ئاگری دۆزه‌خ بۆ ئه‌وانه‌ [ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢) ] وه‌ ئه‌وان په‌له‌یانه‌و پێشئه‌خرێن بۆ خستنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خ وه‌ به‌جێ ئه‌هێلرێن تیایدا.

[ تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ ] سوێند به‌ خوای گه‌وره‌ بۆ ئوممه‌تانی پێش ئێوه‌ش پێغه‌مبه‌رانمان ناردووه‌ [ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ ] وه‌ شه‌یتان كرده‌وه‌ خراپ و ناشیرینه‌كانی بۆ ڕازاندنه‌وه‌ [ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦٣) ] وه‌ ئه‌مڕۆش شه‌یتان دۆست و سه‌رخه‌ری ئه‌وانه‌ كه‌ سزای ئاگری دۆزه‌خیان بۆ هه‌یه‌و شه‌یتان ناتوانێ سه‌ریان بخات.

{هەندێك لە بەخششەكانی خوای گەورە} [ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ ] وه‌ ئێمه‌ ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌مان بۆ دانه‌به‌زاندووى ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ نه‌بێت ئه‌و شته‌ی كه‌ ناكۆكى و جیاوازی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ له‌ بابه‌تی یه‌كخواپه‌رستی و زیندوو بوونه‌وه‌ تا تۆ بۆیان ڕوون بكه‌یته‌وه‌ [ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) ] وه‌ ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ هیدایه‌ت و ڕه‌حمه‌ته‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ئیمانیان هه‌بێت و ده‌ستى پێوه‌ بگرن و شوێنى بكه‌ون.

[ وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ بارانی بۆ دابه‌زاندوون [ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ] له‌ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ زه‌ویه‌كه‌ مردوو وشك بوو خوای گه‌وره‌ ئه‌و زه‌ویه‌ مردووه‌ی پێ زیندوو ئه‌كاته‌وه‌و گژو گیاو دانه‌وێڵه‌ی لێ ئه‌ڕوێنێت و سه‌وزی ده‌كات [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) ] به‌دڵنیایى ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌ڵگه‌و نیشانه‌یه‌ له‌سه‌ر گه‌وره‌یی و تواناو ده‌سه‌ڵات و تاك و ته‌نهایی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ قسه‌ ببیستن و لێى تێبگه‌ن.

[ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً ] وه‌ ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ دروستی كردووه‌و بۆی ژێربار كردوون به‌ دڵنیایى په‌ندو ئامۆژگاری بۆ ئێوه‌ تێدایه‌و به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ره‌حمه‌ت و حیكمه‌ت و تواناى خواى گه‌وره‌ (الْأَنْعَامِ) وشترو مانگاو مه‌ڕو بزن ئه‌گرێته‌وه‌ [ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ ] له‌ناو سكی ئه‌واندا ئێمه‌ خواردنه‌وه‌ به‌ ئێوه‌ ئه‌ده‌ین كه‌ شیره‌ [ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا ] له‌ نێوان پاشه‌ڕۆی ناو گه‌ده‌ و خوێنی ناو سكی شیرێكی پاكمان داناوه‌ [ سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ (٦٦) ] شیرێك كه‌ پاڵێوراوه‌و هیچ له‌و دوو شته‌ی تیا نیه‌، وه‌ هه‌ر كه‌سێك ئه‌یخوات تام و چێژو له‌زه‌تی لێ ئه‌كات و به‌ ئاسانی هه‌رسی ئه‌كات وه‌ سوودی لێ ئه‌بینێ.

[ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ ] وه‌ له‌ به‌رووبوومی خورماو ترێ ئه‌ویش به‌ ئێوه‌ ئه‌به‌خشین [ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ] له‌وه‌شدا هه‌ندێكتان مه‌ی لێ دروست ئه‌كه‌ن وه‌ هه‌یشتانه‌ بۆ خواردنه‌وه‌یه‌كی باش به‌كاری ئه‌هێنن، وتراوه‌: ئه‌م ئایه‌ته‌ پێش دابه‌زینی ئایه‌تی حه‌رام بوونی مه‌ی بووه‌ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧) ] به‌ دڵنیایی ئه‌مانه‌یش به‌ڵگه‌و نیشانه‌ن له‌سه‌ر گه‌وره‌یی و تواناو ده‌سه‌ڵات و تاك و ته‌نهایی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ عه‌قڵیان هه‌بێ و بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ] وه‌حی لێره‌ به‌مانای ئیلهام و رێنمایى دێت، په‌روه‌ردگار ئیلهامی نارد بۆ مێشهه‌نگ و رێنمایی كردن كه‌ له‌ شاخه‌كان و له‌ناو داره‌كان بۆ خۆتان ماڵ دروست بكه‌ن وه‌ له‌و كووره‌ی هه‌نگه‌ى كه‌ مرۆڤه‌كان بۆتان دروست ئه‌كه‌ن.

{هەنگوین شیفایە بۆ خەڵكی} [ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ] پاشان له‌ هه‌موو به‌رهه‌م و به‌ری گوڵێك بخۆن [ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ] وه‌ ئه‌و ڕێگایه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ تێی گه‌یاندوون و فێری كردوون بیگرنه‌ به‌ر له‌ شاخه‌كان و له‌ناو داره‌كان و له‌ كووره‌ی خۆتان [ ذُلُلًا ] وه‌ ملكه‌چ بن و ئه‌و ڕێگایه‌شی بۆ ئاسان كردوون و به‌ئاسانی پێی ئه‌گه‌ن و ده‌یدۆزنه‌وه‌ [ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ ] له‌ناو سكی ئه‌م مێشهه‌نگانه‌یش خواردنه‌وه‌یه‌ك بۆ ئێوه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌نگوینه‌، وه‌ ڕه‌نگی جیاوازه‌ هه‌یه‌ سپییه‌ و هه‌یه‌ سووره‌ و هه‌یه‌ زه‌رده‌ [ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ] كه‌ شیفای تیایه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ نه‌خۆشیه‌كان بۆ خه‌ڵكی [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩) ] به‌ دڵنیایی ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌ڵگه‌و نیشانه‌ن له‌سه‌ر تواناو ده‌سه‌ڵات و تاك و ته‌نهایی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ ] خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ی دروست كردووه‌ پاشان ئه‌تانمرێنێ [ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا ] وه‌ هه‌یشتانه‌ ئه‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی ته‌مه‌نی پیریه‌تی كه‌ عه‌قڵی تیا له‌ ده‌ست ئه‌دات كه‌ پێشتر ئه‌و زانیاریه‌ی ده‌ست كه‌وتووه‌ ئێستا هه‌مووی له‌ ده‌ست ئه‌دات و هیچ شتێكی له‌بیر نامێنێ نه‌ زۆر نه‌ كه‌م، (پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - په‌ناى به‌ خواى گه‌وره‌ گرتووه‌ كه‌ نه‌گاته‌ ئه‌م ته‌مه‌نه‌، وه‌ نه‌گه‌یشتووه‌و پێش ئه‌وه‌ كۆچى دوایى كردووه‌) [ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو به‌تواناو به‌ده‌سه‌ڵاته.

[ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ ] خوای گه‌وره‌ فه‌زڵی هه‌ندێكتانی داوه‌ به‌سه‌ر هه‌ندێكتاندا له‌ ڕزق و ڕۆزی [ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ ] خاوه‌نداران كه‌ ڕزقیان زیاتره‌ كۆیله‌كان ناكه‌نه‌ شه‌ریكى خۆیان، واته‌: ئێوه‌ خۆتان كه‌ كۆیله‌تان هه‌یه‌و له‌ كۆیله‌كانتان زیاترتان هه‌یه‌ به‌شداریان ناكه‌ن له‌گه‌ڵ خۆتانداو یه‌كسانیان ناكه‌ن و نایانكه‌نه‌ شه‌ریكى خۆتان ئه‌ی بۆچی مرۆڤ ئه‌كه‌ن به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ له‌ كاتێكدا ئاماده‌نین ئه‌و كۆیله‌و به‌ندانه‌ بكه‌نه‌ شه‌ریك له‌ ماڵی خۆتاندا؟ [ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) ] ئایا ئێوه‌ نكوڵی نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن.

[ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ نه‌فس و جنسى خۆتان خێزانی بۆ داناون كه‌ هاوسه‌رگیریان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن [ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً ] وه‌ له‌ خێزانه‌كانیشتان مناڵ و مناڵی مناڵى (كوڕه‌زاى) بۆ داناون [ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ] وه‌ له‌ جۆره‌ها خواردنی پاك و به‌تام و به‌چێژی پێ به‌خشیون [ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ ] ئایا ئێوه‌ به‌ شتێكی پووچه‌ڵ باوه‌ڕ ئه‌كه‌ن كه‌ باوه‌ڕتان وایه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی هه‌بێ [ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢) ] وه‌ كوفرانه‌ی ئه‌و هه‌موو نیعمه‌ته‌ زۆره‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن كه‌ پێی به‌خشیوون.

[ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا ] وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كه‌سانێك ئه‌په‌رستن كه‌ هیچ ڕزق و ڕۆزیه‌كیان به‌ده‌ست نیه‌و ناتوانن ڕزقی ئێوه‌ بده‌ن نه‌ له‌ ئاسمانه‌كان و نه‌ له‌ زه‌ویدا هیچ شتێكیان نیه‌ [ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) ] وه‌ تواناشیان نیه‌ كه‌ هیچ ڕزقێك به‌ ئێوه‌ بده‌ن و هیچ هه‌ڵسوكه‌وتێك بكه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مردوون یان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دارو به‌ردو بێگیانن.

[ فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ ] بۆیه‌ ئێوه‌ نموونه‌ بۆ خوای گه‌وره‌ مه‌هێننه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ تاك و ته‌نهایه‌ [ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ خۆی باشتر ئه‌زانێ وه‌ ئێوه‌ نازانن و هیچ زانیاریه‌كتان نیه‌.

[ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ ] خوای گه‌وره‌ نموونه‌ی كۆیله‌یه‌ك ئه‌هێنێته‌وه‌ كه‌ خاوه‌نی هه‌یه‌و توانای هیچ شتێكی نیه‌ كه‌ به‌ده‌ستی بهێنێ [ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا ] به‌ڵام خاوه‌نه‌كه‌ی ڕزق و ڕۆزیه‌كی باشمان پێی به‌خشیوه‌ [ فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا ] كه‌ ئه‌م خاوه‌نه‌ به‌ نهێنی و به‌ ئاشكرا ئه‌به‌خشێت و خزمه‌تی كۆیله‌كه‌ی خۆی ده‌كات [ هَلْ يَسْتَوُونَ ] ئایا ئه‌م دووانه‌ ئه‌و كۆیله‌یه‌ له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كه‌یدا یه‌كسانن و وه‌كو یه‌ك وان؟ نه‌خێر یه‌كسان نین، ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كه‌، باشه‌ ئه‌گه‌ر كۆیله‌یه‌ك له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كه‌یدا یه‌كسان نه‌كه‌ن چۆن خوای گه‌وره‌ یه‌كسان ئه‌كه‌ن به‌م دروستكراوه‌ بێده‌سه‌ڵاتانه‌ [ الْحَمْدُ لِلَّهِ ] حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر ته‌واویه‌تی خوای گه‌وره‌ [ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی ئه‌م راستیانه‌ نازانن.

[ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ نموونه‌ی موسڵمان و كافر به‌ دوو كه‌س ده‌هێنێته‌وه‌ [ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ ] یه‌كێكیان لاڵه‌و توانای قسه‌كردن و هیچ شتێكی نیه‌ [ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ ] وه‌ ئه‌و بارقورسیه‌ به‌سه‌ر خاوه‌نه‌كه‌یه‌وه‌ [ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ ] بۆ هه‌ر شوێنێك ئاراسته‌ی بكات هیچ خێرێك ناهێنێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توانای هه‌ڵسوكه‌وت و قسه‌ كردنى نیه‌، كه‌ ئه‌مه‌ نمونه‌ى كافره‌كه‌یه‌ كه‌ بێخێره‌ [ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) ] ئایا ئه‌م كۆیله‌یه‌ كه‌ حاڵی وایه‌ یه‌كسانه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سێكدا كه‌ فه‌رمان ده‌كات به‌ دادپه‌روه‌ری وه‌ ئه‌و له‌سه‌ر ڕێگای ڕاسته‌؟ ئه‌مه‌ نمونه‌ى موسڵمانه‌كه‌یه‌، كه‌ ئه‌مه‌ مه‌به‌ست پێی ئیمامی عوسمانه‌ (ڕه‌زاو ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) كه‌ كۆیله‌یه‌كی هه‌بووه‌ چه‌ندێك خزمه‌تی ئه‌كرد ئه‌و هه‌ر موسڵمان نه‌ئه‌بوو وه‌ هیچ خێرێكی تیا نه‌بوو خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند.

[ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی نهێنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ تایبه‌ته‌ به‌ خوای گه‌وره‌و هه‌ر خۆی ئه‌یزانێ [ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ ] وه‌ هاتنی ڕۆژی قیامه‌تیش وه‌كو چاو تروكاندنێك وایه‌ ئاوا به‌خێرایی دێت یاخود له‌ویش نزیكتره‌ [ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) ] به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌، وه‌ له‌وانه‌ش كه‌ قیامه‌ت ئاوا به‌خێرایی بهێنێ.

{هەندێك لە بەخششەكانی خوای گەورە} [ وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ سكی دایكتان ده‌ریكردوون كه‌ مناڵ بوونه‌و هیچ شتێكتان نه‌ئه‌زانی [ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) ] وه‌ پاشان هه‌سته‌وه‌ری بیستن و بینین و دڵی پێ به‌خشیوون به‌ڵكو شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ ] ئایا نابینن و ته‌ماشای ئه‌و باڵندانه‌ ناكه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ ژێرباری كردوون له‌ هه‌وای ئاسماندا ئه‌ڕۆن [ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ ] كه‌س ناتوانێ له‌و هه‌وایه‌دا بیانگرێت ته‌نها خوای گه‌وره‌ نه‌بێ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩) ] به‌ دڵنیایی ئه‌مه‌ هه‌مووی نیشانه‌ی تواناو ده‌سه‌ڵات و تاك و ته‌نهایی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ئیماندار بن و ئیمان بێنن.

[ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ له‌ ماڵه‌كانتان جێگای بۆ داناون كه‌ تیایدا هێمن و ئارام بن و پشوو بده‌ن [ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا ] وه‌ له‌ پێستی ئاژه‌ڵه‌كانیش ماڵی بۆ داناون، واته‌: ئه‌و خێمانه‌ی كه‌ له‌ ده‌شتدا ئه‌چنه‌ ناوی وه‌كو ماڵ [ تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ ] وه‌ هه‌ڵگرتنی به‌لاتانه‌وه‌ سووكه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ له‌سه‌فه‌ردان كه‌ به‌ده‌شتدا ئه‌گه‌ڕێن، وه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ له‌ شوێنی خۆتاندا جێگیرن [ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ(٨٠) ] وه‌ له‌ خوری و صوف و توك و مووه‌كانی شتومه‌كی ناو ماڵى لێ دروست ئه‌كه‌ن، صوف بۆ مه‌ڕه‌، (ئه‌وبار) بۆ وشتره‌، (ئه‌شعار)یش بۆ بزن به‌كار دێت، ئه‌مانه‌ هه‌مووی شتومه‌كی ماڵ و پۆشاك و راخه‌رى لێ دروست ئه‌كه‌ن، وه‌ ماڵی پێ ئه‌ڕازێننه‌وه‌ تا كاتی دیاریكراو كه‌ نامێنێت.

[ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سێبه‌ریشى بۆ دروست كردوون له‌ هه‌ندێك شوێن كه‌ خۆتانى له‌ گه‌رمی خۆر پێ ئه‌پارێزن [ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا ] وه‌ له‌ شاخه‌كانیشدا شوێنی وای داناوه‌ كه‌ په‌ناتان ئه‌دات له‌ باران [ وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ ] وه‌ جل و به‌رگیشی بۆ داناون له‌ صوف و لۆكه‌و كه‌تان كه‌ ئه‌تانپارێزێ له‌ گه‌رمای هاوین [ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ ] وه‌ جل و به‌رگی تریش كه‌ له‌ كاتی جه‌نگدا وه‌كو قه‌ڵغانێك به‌كاری دێنن و خۆتانی پێ ئه‌پارێزن له‌ دوژمن [ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ نیعمه‌ته‌كانی خۆی ته‌واو ده‌كات به‌سه‌ر ئێوه‌دا [ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) ] به‌ڵكو ته‌سلیم و ملكه‌چی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ ببن و موسڵمان بن، یاخود به‌ هۆى ئه‌و قه‌ڵغانانه‌وه‌ پارێزراو بن له‌ بریندارى.

[ فَإِنْ تَوَلَّوْا ] ئه‌گه‌ر پشتیان هه‌ڵكردو موسڵمان نه‌بوون [ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٨٢) ] ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر تۆیه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ته‌نها ڕاگه‌یاندنێكی ئاشكرایه‌ كه‌ دینه‌كه‌ى خواى گه‌وره‌ت گه‌یاندووه‌.

[ يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا ] نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ هه‌مووی ئه‌زانن و ئه‌یناسن به‌ڵام له‌ دوای ئه‌وه‌ نكوڵى لێ ئه‌كه‌ن به‌وه‌ی كه‌ عیباده‌ت بۆ غه‌یری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ (٨٣) ] وه‌ زۆربه‌شیان كافرو بێباوه‌ڕن.

[ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت له‌ هه‌موو ئوممه‌تێك شایه‌تێك زیندوو ئه‌كه‌ینه‌وه‌و ئه‌یهێنین كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یانه‌ شایه‌تی ئه‌دات له‌سه‌ر ئوممه‌ته‌كه‌ی [ ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) ] پاشان ئیزنى كافران نادرێ كه‌ عوزرو بیانوو بهێننه‌وه‌، یان داوای گه‌ڕانه‌وه‌ بكه‌ن بۆ دونیا، یاخود ڕێگایان پێ نادرێ كه‌ خوا رازى بكه‌ن.

[ وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ ] وه‌ كاتێك كه‌ سته‌مكاران سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن له‌ناو ئاگرى دۆزه‌خ كه‌ ئه‌مان شایه‌نی ئه‌و سزایه‌ن [ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هیچ سزایه‌كیان له‌سه‌ر سووك ناكرێ [ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) ] وه‌ هیچ مۆڵه‌تێكیان پێ نادرێ تا ته‌وبه‌ بكه‌ن و بگه‌ڕێنه‌وه‌.

[ وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ دونیا شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ داناوه‌ شه‌ریك و بته‌كان یان په‌رستراوه‌كان ئه‌بینن [ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُو مِنْ دُونِكَ ] ئه‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئا ئه‌مانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ئێمه‌ كردبوومان به‌ شه‌ریك بۆ تۆ و جگه‌ له‌ تۆ له‌وان ئه‌پاڕاینه‌وه‌و دوعامان له‌وان ئه‌كردو ئه‌وانمان ده‌په‌رست [ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌وانه‌ دێنێته‌ قسه‌ ئه‌گه‌ر بت بن یان هه‌ر شتێكی تر بن [ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ (٨٦) ] ئه‌ڵێن: ئێوه‌ درۆ ئه‌كه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی نه‌بوو بۆ ئێمه‌تان كرده‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌و تاوانی خۆتان بوو.

[ وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا ته‌سلیم و ملكه‌چى خوای گه‌وره‌ ده‌بن به‌ڵام سوودی نیه‌ [ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیفتیرایان ئه‌كردو درۆیان هه‌ڵئه‌به‌ست و شه‌ریكیان بۆ خوا دانا هه‌مووی ئه‌فه‌وتێ و هیچی دیار نامێنێ و فریایان ناكه‌ون.

[ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌و ڕێگریان كردووه‌ له‌ دینی خوای گه‌وره‌و بڵاو بوونه‌وه‌ی دینی خوا [ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ ] سه‌ره‌ڕای سزای خۆیان سزایه‌كی زیاتریشیان ئه‌ده‌ین له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕێگریان كردووه‌ له‌ دینی خوای گه‌وره‌ (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ كافران له‌ دۆزه‌خدا سزایان جیاوازه‌ هه‌روه‌كو چۆن باوه‌ڕداران له‌ به‌هه‌شتدا پله‌و پایه‌یان جیاوازه‌) [ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) ] به‌هۆی ئه‌و خراپه‌و ئاشووبه‌ی كه‌ كردوویانه‌.

[ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌یشدا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ له‌ناو هه‌موو ئوممه‌تێك شایه‌تێك دێنین له‌ خۆیان له‌ جنسی خۆیان كه‌ شایه‌تی له‌سه‌ریان ئه‌دات كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یه‌ [ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆش ئه‌هێنین وه‌كو شایه‌تێك به‌سه‌ر ئوممه‌ته‌كه‌ی خۆت شایه‌تیان له‌سه‌ر بده‌ی [ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ ] وه‌ ئێمه‌ ئه‌و قورئانه‌مان بۆت دابه‌زاندووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو شتێك بۆ خه‌ڵكی ڕوون بكه‌یته‌وه‌ [ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ هیدایه‌ت و ڕه‌حمه‌ت و موژده‌یه‌ بۆ موسڵمان.

{فەرمانكردن بە دادپەروەری‌و چاكە كردن} [ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ فه‌رمان ده‌كات به‌ دادپه‌روه‌ری و چاكه‌كردن [ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى ] وه‌ به‌خشین به‌ خزمه‌ نزیكه‌كانتان [ وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ ] وه‌ به‌رهه‌ڵستی ده‌كات له‌ هه‌موو شتێكی به‌دڕه‌وشتی و خراپه‌كاری و سته‌م [ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) ] خوای گه‌وره‌ ئامۆژگاریتان ده‌كات به‌ڵكو بیر بكه‌نه‌وه‌و یاد بكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری سوودی بۆتان هه‌بێ.

[ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ به‌ڵێنێكتان به‌ خوای گه‌وره‌ دا به‌ڵێنه‌كه‌تان به‌رنه‌ سه‌ر، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر به‌یعه‌ت وه‌رگرتنى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ هاوه‌ڵان دابه‌زى [ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا ] وه‌ ئه‌و به‌ڵێنانه‌ هه‌ڵمه‌وه‌شێننه‌وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ڵێنه‌كه‌تان جێگیر كردووه‌و داوتانه‌ [ وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا ] وه‌ ئێوه‌ خوای گه‌وره‌تان كردووه‌ به‌ شایه‌ت و به‌ زامن [ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زانایه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن (ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌و كه‌سانه‌ى كه‌ به‌ڵێن هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌و نایبه‌نه‌ سه‌ر).

[ وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا ] وه‌ ئێوه‌ وه‌ك ئه‌و ئافره‌ته‌ مه‌بن كه‌ ڕێسه‌كه‌ی كرده‌وه‌ به‌ خوری دوای ئه‌وه‌ی كه‌ خوریه‌كی زۆری ڕێسابوو دواتر هه‌مووی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ [ تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ ] سوێند خواردنه‌كه‌تان ئه‌كه‌نه‌ فڕوفێڵ و غه‌ش كردن له‌ نێوان خۆتاندا [ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ ] به‌وه‌ هه‌ڵمه‌خه‌ڵه‌تێن ئوممه‌ت و كه‌سانێك زۆرتر ماڵ و سه‌روه‌تیان هه‌یه‌ له‌ كه‌سانێكی تر، یان ژماره‌یان زۆرتره‌، واته‌: ئه‌ی موسڵمان ئێوه‌ به‌ زۆری كافران هه‌ڵمه‌خه‌ڵه‌تێن، واته‌: ئه‌و به‌یعه‌ته‌ی به‌ پێغه‌مبه‌ری خواتان داوه‌ - صلی الله علیه وسلم - بیبه‌نه‌ سه‌ر، كه‌سانێك كه‌ هاوپه‌یمانیان له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری خوا بووه‌ - صلی الله علیه وسلم - زۆری دوژمنه‌كانی پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلی الله علیه وسلم - ببینیایه‌ په‌یمانه‌كه‌یان هه‌ڵئه‌وه‌شانده‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئێوه‌ وامه‌كه‌ن [ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ ] ته‌نها خوای گه‌وره‌ تاقیتان ئه‌كاته‌وه‌ بزانێ كێ وه‌فای هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر عه‌هدو په‌یمان و به‌ڵێن [ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دونیا ئێوه‌ جیاوازی و ناكۆكیتان هه‌بووه‌ له‌سه‌ری له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ بۆتان ڕوون ئه‌كاته‌وه‌و ده‌ری ئه‌خات.

[ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً ] وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ هه‌مووتانی ئه‌كرده‌ یه‌ك ئوممه‌ت و له‌سه‌ر حه‌ق كۆی ده‌كردنه‌وه‌ [ وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت هه‌ر كه‌سێك گومڕا ده‌كات كه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بێ و به‌دوای هیدایه‌تدا نه‌گه‌ڕێ و له‌ هیدایه‌ت لابدات [ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ] وه‌ هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت كه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت بێت [ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) ] وه‌ به‌ دڵنیایی له‌رۆژى قیامه‌تیشدا پرسیارتان لێ ئه‌كرێ له‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا ئه‌نجامتان داوه‌.

[ وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ ] وه‌ سوێنده‌كانتان یاخود ئه‌و به‌یعه‌تانه‌ی كه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ری خواتان داوه‌ - صلی الله علیه وسلم - هه‌ڵیمه‌وه‌شێننه‌وه‌و مه‌یكه‌نه‌ فڕوفێڵ و غه‌ش كردن له‌ نێوان خۆتاندا [ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا ] كه‌ پێ هه‌ڵبخلیسكێ له‌ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ جێگیرو دامه‌زراو بووه‌ له‌سه‌ر په‌یمانه‌كه‌ [ وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] ئه‌و كاته‌ خراپی ئه‌و به‌یعه‌ت هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یه‌ ئه‌چێژن كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌بن به‌ ڕێگر له‌ ڕێگای دینی خوای گه‌وره‌، (چونكه‌ كافر ببینێت موسڵمان په‌یمان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌ متمانه‌ى به‌ دین نامێنێت و موسڵمان نابێت) [ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٩٤) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر گه‌وره‌تان بۆ ئه‌بێ كه‌ سزای ڕۆژی دواییه‌.

[ وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ] وه‌ ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌ خوای گه‌وره‌تان داوه‌ هه‌ڵیمه‌وه‌شێننه‌وه‌ له‌به‌ر نرخێكی كه‌می دونیایی، شتى دونیایى چه‌ندێك زۆر بێ له‌ چاو پاداشتى خواو به‌هه‌شتدا هه‌ر بێنرخ و كه‌مه‌ [ إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ] ئه‌وه‌ی لای خوای گه‌وره‌یه‌ و بۆ ئێوه‌ی داناوه‌ ئه‌وه‌ زۆر بۆ ئێوه‌ باشتره‌، وه‌كو سه‌ركه‌وتن له‌ دونیا و ڕزقی فراوان له‌ غه‌نیمه‌ت، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا به‌هه‌شتی نه‌بڕاوه‌ [ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ زانیاریتان هه‌یه‌.

[ مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ ] ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ هه‌تانه‌ چه‌ندێك زۆر بێ هه‌ر كۆتایی دێت [ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ ] به‌ڵام ئه‌و پاداشته‌ی لای خوای گه‌وره‌یه‌ له‌ به‌هه‌شتدا هه‌ر ئه‌مێنێته‌وه‌و كۆتایی نایات و هه‌میشه‌ییه‌ [ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ له‌ دونیادا ئارامیان گرتووه‌و جێگیر بوونه‌ له‌سه‌ر عه‌هدو به‌ڵێنیان به‌ خوای گه‌وره‌و به‌ پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - به‌ خه‌ڵكى پاداشتیان ئه‌ده‌ینه‌وه‌ به‌ باشترین شێواز له‌وه‌ى كه‌ له‌ دونیا كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌.

{ژن و پیاو یه‌كسانن له‌ پاداشتدا} [ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ] هه‌ر كه‌سێك كرده‌وه‌ی چاك بكات ئه‌گه‌ر پیاو بێ یان ئافره‌ت به‌ مه‌رجێك باوه‌ڕدار بێ ئه‌وا ئه‌یژیه‌نین ژیانێكی زۆر خۆش قه‌ناعه‌ت و ڕزقی حه‌ڵاڵی ئه‌ده‌ینێ وه‌ به‌خته‌وه‌رو سه‌ركه‌وتووی ئه‌كه‌ین له‌ دونیادا [ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) ] وه‌ به‌ دڵنیایی له‌ به‌هه‌شتیشدا پاداشتیان ئه‌ده‌ینه‌وه‌ به‌ باشتر له‌وه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویانه‌.

[ فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٩٨) ] كه‌ ویستت قورئانی پیرۆز بخوێنی ئه‌وا په‌نا بگره‌ به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ شه‌یتانی ڕه‌جمكراو دوورخراو له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌، واته‌: بڵێ: (أعُوْذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم) تا قورئان خوێندنه‌كه‌ت لێ تێك نه‌دات و بیرت له‌ لاى بێت و لێى تێبگه‌یت.

[ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) ] به‌دڵنیایى شه‌یتان تواناو ده‌سه‌ڵاتی نیه‌ به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌و ته‌وه‌كولیان له‌سه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌و كاره‌كانیان به‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌سپێرن.

[ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ ] به‌ڵكو تواناو ده‌سه‌ڵاتی شه‌یتان ته‌نها به‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌وه‌یه‌ كه‌ شه‌یتان ئه‌كه‌نه‌ دۆستی خۆیان و گوێڕایه‌ڵی ئه‌كه‌ن و سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌ده‌ن، یان به‌هۆى گوێڕایه‌ڵى شه‌یتان شه‌ریكیان بۆ خوا داناوه‌.

‌[ وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئایه‌تێك شوێنه‌كه‌ی بگۆڕین و له‌ جیاتی ئایه‌تێكی تر داینێین، واته‌: ئایه‌تێك نه‌سخ بكه‌ینه‌وه‌و بیسڕینه‌وه‌و نه‌یهێڵین، یان حوكمه‌كه‌ی نه‌هێڵین له‌ جیاتی ئایه‌تێكی تر داینێین [ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ ] خوای گه‌وره‌ خۆی باشتر ئه‌زانێ كه‌ چی دائه‌به‌زێنێ بۆ ئێوه‌ [ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ ] ئه‌و كاته‌ كافرانی قوڕه‌یش ئه‌ڵێن: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ درۆ ئه‌كه‌یت و خۆت قسه‌ هه‌ڵئه‌به‌ستی و ئه‌یده‌یته‌ پاڵ خوای گه‌وره‌ [ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) ] به‌ڵام زۆربه‌یان ئاگایان له‌ نه‌سخ نیه‌ له‌ قورئاندا، وه‌ حیكمه‌تی نه‌سخ نازانن.

[ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ جبریل دایبه‌زاندووه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌و حه‌ق و راست و دادپه‌روه‌ره‌و هیچ هه‌ڵه‌یه‌كی تیا نیه‌ [ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا ] بۆ ئه‌وه‌ی باوه‌ڕداران جێگیرو دامه‌زراو بكات له‌سه‌ر باوه‌ڕه‌كه‌یان [ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) ] وه‌ هیدایه‌ت و موژده‌یه‌ بۆ موسڵمان.

[ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ ] (عبدالله بن مسلم الحضرمي) دوو منداڵى كۆیله‌ى یه‌مه‌نى هه‌بوو كه‌ ناویان (یه‌سارو جه‌بر) بوو، كه‌ ته‌وراتیان ده‌خوێنده‌وه‌، جارى وا هه‌بوو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ لایان داده‌نیشت، كافرانى قوڕه‌یش وتیان: محمد بۆیه‌ لایان داده‌نیشێت بۆ ئه‌وه‌ى لێیانه‌وه‌ فێر بێت و له‌وانه‌وه‌ وه‌ریده‌گرێت، خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌ دڵنیایی ئێمه‌ ئه‌زانین كه‌ كافران ئه‌ڵێن ئه‌م قورئانه‌ مرۆڤێك فێرى محمدی كردووه‌ - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌ڵێن كه‌سێكی گاور پێغه‌مبه‌ری خوای - صلی الله علیه وسلم - فێر ئه‌م قورئانه‌ كردووه‌ زمانی ئه‌وان ئه‌عجه‌می بووه‌ عه‌ره‌بی نه‌بووه‌ [ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ش به‌ زمانێكی عه‌ره‌بی ئاشكرا دابه‌زیوه‌ پڕه‌ له‌ ڕه‌وانبێژی و به‌لاغه‌ت و فه‌صاحه‌ت.

[ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمان به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ناهێنن و باوه‌ڕیان پێى نیه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تیان نادات [ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌.

[ إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ] ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ درۆ هه‌ڵئه‌به‌ستن كه‌ ئیمانیان به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ نیه‌ له‌ كافران و بێباوه‌ڕان [ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٠٥) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ خۆیان درۆزنن.

{هەركەسێك بە زۆر كوفری پێ‌ بكرێت كافر نابێت ئەگەر دڵی پڕ لە باوەڕ بێت} [ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ ] هه‌ر كه‌سێك كوفر بكات به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ پاش ئیمان هێنانی [ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ ] مه‌گه‌ر كه‌سێك زۆری لێ بكرێ و به‌ زۆر كوفری پێ بكرێ پێى بڵێن: ئه‌گه‌ر كوفر نه‌كه‌ی ئه‌تكوژین ئه‌ویش ته‌نها به‌ ده‌م كوفر بكات و دڵی پڕ له‌ باوه‌ڕ بێ ئه‌وا ڕێگاى پێدراوه‌و عوزری هه‌یه‌ وه‌كو (عه‌مماری كوڕی یاسر) كاتێك كه‌ دایك و باوكیان كوشت ئه‌گه‌ر كوفری نه‌كردایه‌ خۆیشیان ئه‌كوشت كوفری كردو دواتر پرسیارى له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كرد خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، به‌ڵام زانایان كۆده‌نگن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ خۆى بگرێت و كوفر نه‌كات تا ده‌یكوژن ئه‌وا باشتره‌و به‌هه‌شت بۆ خۆى مسۆگه‌ر ده‌كات [ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا ] به‌ڵام كه‌سێك كوفر بكات و ڕازی بێ پێی و دڵی پێی ئارام بێ به‌و كوفره‌ی كه‌ كردوویه‌تی [ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ ] ئه‌وانه‌ غه‌زه‌بی خوای گه‌وره‌یان له‌سه‌ره‌و خوای گه‌وره‌ لێیان تووڕه‌ ئه‌بێ [ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌.

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ ] چونكه‌ ئه‌مانه‌ ژیانی دونیایان هه‌ڵبژاردووه‌ به‌سه‌ر قیامه‌تداو به‌لایانه‌وه‌ خۆشتر بووه‌و له‌ پێناو دونیادا كوفریان كردووه‌و له‌ دین هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ [ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (١٠٧) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانی كافر نادات.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ دین هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ خوای گه‌وره‌ مۆر ئه‌دات له‌سه‌ر دڵ و گوێ و چاویان تا ئیتر حه‌ق نه‌بیستن و نه‌بینن [ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٠٨) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ خۆیان بێئاگان.

[ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٠٩) ] گومانی تیا نیه‌ وه‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا ئه‌مانه‌ له‌ ڕۆژی دواییدا زه‌ره‌رمه‌ندی ڕاسته‌قینه‌ن.

[ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) ] پاشان ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كۆچیان كردووه‌ له‌ وڵاتی كوفره‌وه‌ بۆ وڵاتی ئیسلام له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن كافرانه‌وه‌ سزا دران، پاشان جیهادیان كردوه‌ له‌ پێناوى خوای گه‌وره‌و ئارامیان گرتووه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ى زۆریان لێ كرا بێت و كوفریشیان كردبێ و دواتر كۆچیان كردووه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌، كه‌سانێك له‌ موسڵمانان له‌ مه‌ككه‌ مابوونه‌وه‌ كۆچیان نه‌كردبوو خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاندو موسڵمانان بۆیان ناردن و وتیان: خواى گه‌وره‌ ده‌روى خێرى لێكردنه‌وه‌ ئه‌وانیش كۆچیان كردو كافران دوایان كه‌وتن و كوشتاریان كردن ئه‌وه‌ى كوژرا كوژراو ئه‌وه‌ى رزگارى بوو رزگارى بوو.

[ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هه‌موو كه‌سێك دێت و له‌سه‌ر نه‌فسی خۆی مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی خۆی ڕزگار بكات [ وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١) ] وه‌ هه‌موو كه‌سێك به‌ گوێره‌ی كرده‌وه‌ی خۆی پاداشت یان سزای ئه‌درێته‌وه‌و هیچ كه‌سێك سته‌می لێ ناكرێ.

{بە سوپاس نەكردن نازو نیعمەتەكان لەناو دەچن} [ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً ] خوای گه‌وره‌ نموونه‌ی شارێك ئه‌هێنێته‌وه‌ كه‌ وتراوه‌: مه‌ككه‌ بووه‌ یان مه‌دینه‌ بووه‌ یان شارێكی تر بووه‌ كه‌ هێمنی و ئارامی باڵی به‌سه‌ردا كێشاوه‌ [ يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ ] خوای گه‌وره‌ ڕزق و ڕۆزیشی داون به‌ فراوانی و به‌ زۆری له‌ هه‌موو شوێنێكه‌وه‌ [ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ ] به‌ڵام ئه‌وان كوفریان كرد به‌ نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌و شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌یان نه‌كرد [ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) ] خوای گه‌وره‌ توشى برسێتی و ترسی كردن به‌هۆی كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆیانه‌وه‌.

[ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ ] وه‌ خه‌ڵكی مه‌ككه‌ پێغه‌مبه‌رێكیان له‌ خۆیان بۆ هات كه‌ محمده‌ - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵام ئه‌وان به‌درۆیان زانی [ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١١٣) ] سزای خوای گه‌وره‌ گرتیانیه‌وه‌، وه‌ ئه‌وان كه‌ ئیمانیان نه‌هێنا زوڵم و سته‌میان له‌ خۆیان كرد.

[ فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا ] ئێوه‌ بخۆن له‌و ڕزقه‌ پاكه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ حه‌ڵاڵی پێی به‌خشیون وه‌ پاك و به‌تام و چێژه‌ [ وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ ] وه‌ شوكرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌سه‌رتانه‌وه‌ [ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن.

{هەندێك لە حەرامكراوەكان} [ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ ] ته‌نها خوای گه‌وره‌ مرداره‌وه‌بووی له‌سه‌رتان حه‌رام كردووه‌ جگه‌ له‌ كولله‌و ماسی [ وَالدَّمَ ] وه‌ خوێنی له‌سه‌رتان حه‌رام كردووه‌ جگه‌ له‌ جگه‌رو سپڵ و ئه‌و خوێنه‌ی له‌ناو ده‌ماره‌كانی ئاژه‌ڵه‌كان ئه‌مێنێته‌وه‌ [ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ ] وه‌ گۆشتی به‌رازی لێتان حه‌رام كردووه‌ [ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ ] وه‌ هه‌ر ئاژه‌ڵێك بۆ غه‌یری خوای گه‌وره‌ سه‌ر ببڕێت حه‌رامى كردووه‌ [ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ ] به‌ڵام كه‌سێك ناچار بێ ئه‌له‌مانه‌ش بخوات له‌ گۆشتی به‌رازو مرداره‌وه‌بوو ئه‌وا دروسته‌و حه‌ڵاڵه‌ به‌ڵام زیادڕه‌وی تیادا نه‌كات و ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ بخوات له‌ برسا نه‌مرێ، وه‌ جارێكی تریش نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ری [ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) ] ئه‌وا به‌دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ] وه‌ ئێوه‌ له‌ خۆتانه‌وه‌ درۆ مه‌كه‌ن به‌ناو خوای گه‌وره‌وه‌و له‌ دینی خوای گه‌وره‌دا بڵێن: ئه‌مه‌ حه‌ڵاڵه‌و ئه‌مه‌ حه‌رامه‌و درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵبه‌ستن و به‌ناو خواى گه‌وره‌وه‌ قسه‌ بكه‌ن (بیدعه‌یش ده‌گرێته‌وه‌ چونكه‌ ئه‌و كه‌سه‌ى بیدعه‌ ده‌كات و ده‌یهێنێته‌ ناو دینه‌كه‌ى خوا به‌ ناوى خواوه‌ قسه‌ى كردووه‌و درۆى بۆ خواى گه‌وره‌و دینه‌كه‌ى هه‌ڵبه‌ستووه‌) [ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦) ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستن سه‌رفراز نابن له‌ دونیاو قیامه‌تدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌ڵاڵ كردن و حه‌رام كردن ئیشی خوای گه‌وره‌یه‌.

[ مَتَاعٌ قَلِيلٌ ] ژیان و خۆشیه‌كی كه‌م له‌ دونیا ڕائه‌بوێرن به‌وه‌ی كه‌ شت حه‌ڵاڵ و حه‌رام ئه‌كه‌ن به‌ ئاره‌زووی خۆیان [ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١٧) ] به‌ڵام له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا سزایه‌كی به‌ ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌.

[ وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ جووله‌كه‌ بوون هه‌ندێك شتمان له‌سه‌ر حه‌رام كردن كه‌ پێشتر بۆمان گێڕایته‌وه‌ (له‌ ئایه‌تی سه‌دو چل و شه‌شی سووره‌تی ئه‌نعام باسمان كرد) [ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) ] وه‌ كه‌ ئه‌م شتانه‌مان لێ حه‌رام كردن زوڵممان لێ نه‌كردن به‌ڵكو ئه‌وان خۆیان زوڵمیان له‌ نه‌فسی خۆیان ئه‌كردو خۆیان له‌سه‌ر خۆیانیان حه‌رام كرد پاشان خوای گه‌وره‌ وه‌كو سزایه‌ك له‌سه‌ری حه‌رام كردن.

[ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ] پاشان ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خراپه‌یان كردووه‌ به‌ نه‌زانی و نه‌یانزانیوه‌ [ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا ] پاشان ته‌وبه‌یان كردووه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌و چاكسازیان كردووه‌ له‌ كرده‌وه‌كانیاندا [ إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩) ] به‌دڵنیایى په‌روه‌ردگاری تۆ له‌ دوای ئه‌وه‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً ] به‌ دڵنیایی ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - به‌ته‌نها خۆی ئوممه‌تێك بووه‌، واته‌: پێشه‌واو مامۆستای خێرو چاكه‌ بووه‌ [ قَانِتًا لِلَّهِ ] وه‌ گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چ بووه‌ بۆ خوای گه‌وره‌ [ حَنِيفًا ] له‌ دینه‌ پووچه‌ڵه‌كان لایداوه‌ بۆ دینی حه‌ق [ وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) ] وه‌ له‌و كه‌سانه‌ نه‌بووه‌ كه‌ هاوبه‌شیان بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار داوه‌.

[ شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ ] شوكرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ی كردووه‌ [ اجْتَبَاهُ ] خوای گه‌وره‌ هه‌ڵیبژاردووه‌ بۆ پێغه‌مبه‌رایه‌تی [ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) ] وه‌ هیدایه‌تی داوه‌ بۆ ڕێگای ڕاست.

[ وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً ] وه‌ له‌ دونیاشدا مناڵی باشمان به‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - به‌خشی، یان پێغه‌مبه‌رایه‌تیمان پێی به‌خشیوه‌ [ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ] وه‌ به‌دڵنیایى ئه‌و له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش له‌ پیاوچاكانه‌.

[ ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ] پاشان ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌حیمان بۆ تۆش دابه‌زاندووه‌ كه‌ شوێنی دینی ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - بكه‌وه‌ كه‌ دینی ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستی و لادان بووه‌ له‌ شیرك بۆ ته‌وحید [ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) ] وه‌ ئه‌و له‌ هاوبه‌شبڕیارده‌ران نه‌بووه‌.

[ إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ ] سزای ڕۆژی شه‌ممه‌ ته‌نها بۆ ئه‌و جووله‌كانه‌ بوو كه‌ خوای گه‌وره‌ كردیانی به‌ مه‌یمون و به‌راز كه‌ ئیختیلاف كه‌وته‌ نێوانیان سه‌باره‌ت به‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌یانووت: ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - جووله‌كه‌ بووه‌ یان گاور بووه‌، یان ئه‌وانه‌ی له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌ جیاوازى كه‌وته‌ نێوانیان كه‌ جووله‌كه‌كان خۆیان بوون كه‌ رۆژى شه‌ممه‌یان هه‌ڵبژارد [ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) ] وه‌ به‌ دڵنیایى له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش خوای گه‌وره‌ خۆی بڕیار ئه‌دات له‌ نێوانیاندا له‌و ناكۆكى و جیاوازیه‌ی كه‌ كه‌وتبووه‌ نێوانیان.

{بانگەواز كردن بۆ دینی خوا} [ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ ] تۆ بانگه‌وازی خه‌ڵكی بكه‌ بۆ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ به‌ حیكمه‌ته‌وه‌، واته‌: به‌ دانایی و كاربه‌جێیی، یاخود به‌ سوننه‌ت بانگه‌وازیان بكه‌ [ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ] وه‌ به‌ ئامۆژگاری جوان [ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك گومانی هه‌بوو مشومڕو گفتوگۆی له‌گه‌ڵ بكه‌ به‌ جوانترین شێواز تا تێی بگه‌یه‌نیت و وه‌ڵامى گومانه‌كانى بده‌یته‌وه‌ [ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ ] به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگاری تۆ زاناتره‌ به‌ كه‌سێك كه‌ گومڕا بووه‌و له‌ ڕێگای ڕاست لایداوه‌ [ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) ] وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ زاناتره‌ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هیدایه‌تدراون و له‌سه‌ر ڕێگای ڕاستن.

{لێخۆشبوون باشترە لە تۆڵەسەندن} [ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ ] له‌ غه‌زاى ئوحود دا شه‌ست و چوار پیاوى ئه‌نصارى و شه‌ش پیاوى كۆچكه‌ر پێكران، كه‌ ئیمامى حه‌مزه‌یشیان تێدا بوو، وه‌ كافران لاشه‌یان شێواندن، ئه‌نصاریه‌كان وتیان ئه‌گه‌ر رۆژێك زاڵ بین به‌سه‌ریاندا ده‌بێت وایان لێبكه‌ینه‌وه‌ به‌ زیاده‌وه‌، كه‌ فه‌تحى مه‌ككه‌ كرا خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، پیاوێك وتى: له‌مه‌ودوا قوڕه‌ش نامێنێت، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: وازیان لێبێنن ته‌نها چوار كه‌سیان نه‌بێت: خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى: ئه‌گه‌ر ویستتان سزای كه‌سێك بده‌ن ئه‌وه‌ سزایان بده‌ن به‌ هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان سزای ئێوه‌یان دابوو [ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئارام بگرن و لێیان خۆش بن ئه‌مه‌ باشتره‌ بۆ ئارامگران.

[ وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ ] وه‌ تۆ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئارام بگره‌، وه‌ ئارامگرتنه‌كه‌شت به‌ یارمه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ ] وه‌ خه‌فه‌ت مه‌خۆ له‌ كافران كه‌ ئیمان ناهێنن [ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) ] وه‌ دڵیشت ته‌نگ نه‌بێ له‌و فێڵ و نه‌خشه‌و پیلانانه‌ی كه‌ ئه‌وان دایئه‌ڕێژن بۆ تۆ.

[ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) ] به‌ دڵنیایی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن وه‌ چاكه‌كارن خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵیاندایه‌ به‌ سه‌رخستن و یارمه‌تیدان، والله أعلم.

سووره‌تی (ئيسراء) (واته‌: شه‌وڕه‌وى كردن) سوره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها ئایه‌ته‌كانى (٢٦و ٣٢و ٥٧ و له‌ ئایه‌تى ٧٣-٨٠) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نی یه‌ (١١١) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - هه‌موو شه‌وێك سوره‌تى (ئيسراء و زومه‌ر) ى ده‌خوێند بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {شەوڕەوی‌و بەرز بوونەوەی پێغەمبەری خوا - صلی الله علیه وسلم -} [ سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى ] پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ ئه‌و خوایه‌ی كه‌ شه‌وڕه‌وی كرد به‌ به‌نده‌كه‌ی خۆی كه‌ محمده‌ - صلى الله عليه وسلم - له‌ (مسجد الحرام) له‌ كه‌عبه‌ی پیرۆزه‌وه‌ بۆ (مسجد الاقصی) له‌ (بیت المقدس)، بۆیه‌ پێی ئه‌ووترێ: (الْأَقْصَى) مزگه‌وتی ئه‌وپه‌ڕ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و كاته‌دا له‌ولایه‌وه‌ هیچ مزگه‌وتێكی تر نه‌بووه‌، وه‌ كه‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌ به‌نده‌كه‌ی، ڕێزه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ندایه‌تی به‌رزترین پله‌یه‌ (وه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ شه‌وڕه‌وى به‌ لاشه‌و روح بووه‌، چونكه‌ عه‌بد بریتیه‌ له‌ لاشه‌و روح، وه‌ به‌خه‌به‌ر بووه‌ نه‌ك خه‌وتوو، چونكه‌ خه‌و بوایه‌ كه‌س له‌ كافران نكوڵیان لێ ناكردو له‌ خه‌ودا ئاساییه‌ مرۆڤ هه‌ر شتێك ببینێت كه‌س پێى ناڵێت درۆت كرد) [ الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ ] كه‌ ده‌وروبه‌ری (بیت المقدس)مان پڕ خێرو به‌ره‌كه‌ت كردووه‌ به‌ به‌رووبووم و ئاو و دابه‌زینی وه‌حى و ناردنى پێغه‌مبه‌ران و شوێنی پیاوچاكان [ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا ] بۆیه‌ شه‌وڕه‌ویمان به‌و به‌نده‌یه‌ی خۆمان كرد تا هه‌ندێك له‌ موعجیزه‌و ئایه‌ته‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی خۆمانی نیشان بده‌ین [ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (١) ] به‌دڵنیایى هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ زۆر بیسه‌رو بینه‌ره‌، (شه‌وڕه‌وی به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا كرا - صلى الله عليه وسلم - له‌ ساڵی ده‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تی سێ ساڵ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ كۆچ بكات بۆ مه‌دینه‌ له‌و ساڵه‌ی كه‌ (ئه‌بو تاڵیب)ی مامی و (خه‌دیجه‌)ی خێزانی وه‌فاتیان كرد).

[ وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ] وه‌ ئێمه‌ ته‌وراتمان به‌ موسى - صلى الله عليه وسلم - به‌خشیوه‌ كه‌ له‌ كاتی خۆی هیدایه‌ت بووه‌ بۆ به‌نی ئیسرائیل ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ڕاستی شوێنی بكه‌وتنایه‌ [ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا (٢) ] جگه‌ له‌ من پشت به‌ كه‌سی تر مه‌به‌ستن و كاره‌كانتان به‌ كه‌سى تر مه‌سپێرن.

[ ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا (٣) ] ئه‌ی نه‌وه‌ى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ نوحدا - صلى الله عليه وسلم - له‌ كه‌شتیه‌كه‌دا هه‌ڵمان گرتن وه‌ ڕزگارمان كردن ئێوه‌یش وه‌كو نوح - صلى الله عليه وسلم - بن كه‌ عه‌بدێك بووه‌ شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ی كردووه‌، وه‌سفی نوحیش - صلى الله عليه وسلم - ئه‌كات به‌ عبودیه‌ت و به‌ندایه‌تی كردنی بۆ خوای گه‌وره‌ وه‌ زۆر سوپاسگوزاری خوای گه‌وره‌ بووه‌، چونكه‌ له‌ پاش خواردن و خواردنه‌وه‌و پۆشاك له‌به‌ركردن و هه‌موو حاڵه‌تێكیدا حه‌مدو سوپاسى خواى گه‌وره‌ى كردووه‌.

{تاوان كردن هۆكارە بۆ تێكشكاندن} [ وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ ] له‌و كتابه‌دا كه‌ ته‌وراته‌ هه‌واڵمان به‌ به‌نی ئیسرائیل داوه‌و پێمان ڕاگه‌یاندوون و بڕیارمان داوه‌ كه‌ ئێوه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا مه‌به‌ست پێی (بیت المقدس)ه‌ له‌و شوێنه‌دا دوو جار خراپه‌ ئه‌كه‌ن و ئاشووب ئه‌گێڕن [ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤) ] وه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكدا زاڵ ئه‌بن به‌ زوڵم و سته‌م و سنوور به‌زاندن.

[ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا ] كاتێك كاتی یه‌كه‌م ئاشووب و خراپه‌كاریتان دێت له‌و دووانه‌ی كه‌ باس كرا [ بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ ] به‌نده‌گه‌لێكی خۆمان ئه‌نێرینه‌ سه‌رتان كه‌ خاوه‌ن هێزو توانایه‌كی زۆرن وه‌ زاڵ ئه‌بن به‌سه‌رتاندا، وه‌ به‌سه‌ر وڵاتاندا ئه‌گه‌ڕێن و كوشتارتان ئه‌كه‌ن و دێن و ئه‌ڕۆن و له‌كه‌س ناترسێن، كه‌ وتراوه‌ (جالوت) بووه‌، یان (سه‌نحاریب)ى پاشاى موصڵ بووه‌، یان (بوختنه‌صر)ى پاشاى بابل بووه‌ [ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا (٥) ] وه‌ ئه‌ویش به‌ڵێنێكه‌و ڕووئه‌دات و هیچ گومانێكی تیا نیه‌.

{تەوبە كردن‌و گەڕانەوە بۆ لای خوا هۆكارە بۆ سەركەوتن بەسەر دوژمندا} [ ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن و بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ زاڵتان ده‌كه‌ین به‌سه‌ریاندا [ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ ] وه‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ماڵ و منداڵتان نامێنێ دیسانه‌وه‌ پشتیوانیتان ئه‌كه‌ین و ماڵ و منداڵتان پێ ئه‌به‌خشین [ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا (٦) ] وه‌ ژماره‌شتان زیاتر ئه‌كه‌ین له‌ دوژمنه‌كه‌تان بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ جه‌نگیان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن.

[ إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ ] ئه‌گه‌ر چاكه‌ بكه‌ن ئه‌وه‌ پاداشتى چاكه‌كه‌ بۆ خۆتان ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر خراپه‌ش بكه‌ن ئه‌وا زه‌ره‌رو زیان و تاوانى خراپه‌كه‌ هه‌ر بۆ خۆتان ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ ده‌ست ده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ خراپه‌ به‌ڵێنی دووه‌م جار دێت و دیسان دوژمن به‌سه‌رتاندا زاڵ ئه‌بێته‌وه‌ تا شێوازی تێكشكاندن به‌ رووتانه‌وه‌ دیار بێت [ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بێنه‌وه‌ ناو مزگه‌وتی قودس و داگیری بكه‌ن هه‌روه‌كو جاری یه‌كه‌م هاتن و داگیریان كرد [ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا (٧) ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو شتێك وێران بكه‌ن و تێكی بده‌ن و زاڵ بن به‌سه‌رتاندا.

[ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ ] به‌دڵنیایی ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌و ته‌وبه‌ بكه‌ن ئه‌وا خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمتان پێ ئه‌كات و دوژمنتان له‌ كۆڵ ده‌كاته‌وه‌ [ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر بۆ جاری سێیه‌میش بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ خراپه‌كاری ئه‌وا ئێمه‌ش سزاتان ئه‌ده‌ین و دوژمن به‌سه‌رتاندا زاڵ ئه‌كه‌ین (كه‌واته‌ گه‌وره‌ترین هۆكارى زاڵ بوونى دوژمن و داگیر كردنى وڵات بریتیه‌ له‌ تاوان و سه‌رپێچى، وه‌ گه‌وره‌ترین هۆكارى له‌ كۆڵكردنه‌وه‌ى دوژمن و زاڵ بوون به‌سه‌ریاندا و سه‌ربه‌خۆیى و رزگارى بریتیه‌ له‌ ته‌وبه‌ كردن و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لاى خواى گه‌وره‌) [ وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨) ] وه‌ دۆزه‌خیشمان داناوه‌ بۆ كافران كه‌ له‌ دۆزه‌خدا گه‌مارۆ بدرێن و به‌ند بكرێن.

[ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ] به‌دڵنیایى ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ هیدایه‌تی خه‌ڵكی ئه‌دات بۆ دامه‌زراوترین بیروباوه‌ڕو ڕه‌وشت و ئاكار [ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا (٩) ] وه‌ موژده‌ ئه‌دات به‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ كه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نیه‌تت بۆ خوا بێت و ریاى تیا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت).

[ وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٠) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌یشی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ ڕۆژی دوایی نیه‌ به‌دڵنیایى سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازارمان بۆ داناون كه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌.

[ وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ ] وه‌ مرۆڤی وا هه‌یه‌ چۆن دوعای چاكه‌ ئه‌كات ئاوا دوعای خراپه‌ له‌ خۆى و ماڵ و منداڵی ئه‌كات [ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا (١١) ] وه‌ مرۆڤـ حاڵی وایه‌ كه‌ زۆر په‌له‌ ئه‌كات، ئه‌وه‌تا په‌له‌ ئه‌كات له‌وه‌ی كه‌ دوعای شه‌ڕ له‌ خۆى و ماڵ و منداڵی ئه‌كات.

[ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ ] وه‌ ئێمه‌ شه‌و و ڕۆژمان داناوه‌ كه‌ دوو نیشانه‌ن [ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ ] وه‌ روناكى و نیشانه‌كه‌ی شه‌ومان سڕیوه‌ته‌وه‌و كوژاندۆته‌وه‌ كه‌ مانگه‌ [ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً ] به‌ڵام نیشانه‌كه‌ی ڕۆژ بینراوه‌ كه‌ خۆره‌و به‌ڕۆژ ڕووناكه‌ [ لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ ] تا به‌هۆی ڕووناكی ڕۆژه‌وه‌ به‌ دوای بژێوی ژیانتاندا بگه‌ڕێن، وه‌ به‌هۆی تاریكی شه‌وه‌وه‌ پشووی تیا بده‌ن [ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ ] وه‌ تا به‌هۆی شه‌و و ڕۆژو مانگ و خۆره‌وه‌ ژماره‌و حساب و مێژووی خۆتان بزانن [ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا (١٢) ] وه‌ ئێمه‌ درێژه‌مان به‌ هه‌موو شتێك داوه‌و ڕوونمان كردۆته‌وه‌.

[ وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ ] (طَائِرَ) واته‌: كرده‌وه‌ی مرۆڤـ له‌ چاكه‌ یان له‌ خراپه‌، وه‌ هه‌موو مرۆڤێكیش له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كرده‌وه‌ی خۆی له‌ چاكه‌ یان له‌ خراپه‌ له‌ گه‌رده‌نیایه‌تی، له‌ سه‌رده‌مى نه‌زانى و نه‌فامیدا عه‌ره‌ب كارێكى گرنگیان هه‌بوایه‌ بۆ ئه‌نجامدانى باوه‌ڕیان به‌ باڵنده‌ هه‌بووه‌و باڵنده‌یان هه‌ڵده‌فڕاند بزانن به‌كام لاو ئاراسته‌دا ده‌ڕوات تا بزانن كاره‌كه‌یان ئه‌نجام بده‌ن یان نا، به‌ختیان پێ ئه‌وت، به‌ڵام له‌ ئیسلامدا ئه‌و شتانه‌ نیه‌و باوه‌ڕ بوون پێى شه‌ریك دانانه‌ بۆ خواى گه‌وره‌، له‌ جیاتى ئه‌وه‌ نوێژى (الإستخارة) هه‌یه‌ [ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا (١٣) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا كتاب و نامه‌ی كرده‌وه‌كانی بۆ ده‌رئه‌كه‌ین كه‌ هه‌موو كرده‌وه‌كانی تیا نووسراوه‌ته‌وه‌و پارێزراوه‌، وه‌ بۆی بڵاو ئه‌كرێته‌وه‌و وه‌ری ئه‌گرێت، وه‌ پێی ئه‌وترێ:

[ اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (١٤) ] تۆ نامه‌ی كرده‌وه‌كانی خۆت بخوێنه‌وه‌ به‌سه‌ ئه‌مڕۆ خۆت لێپرسینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خۆتدا بكه‌یت (هه‌موو كه‌سێك خوێنده‌وارو نه‌خوێنده‌وار له‌و رۆژه‌دا ده‌توانێت كتاب و نامه‌ى كرده‌وه‌كانى بخوێنێته‌وه‌).

[ مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ] جا هه‌ر كه‌سێك ڕێگای هیدایه‌ت و چاكه‌ وه‌رگرێ ئه‌وه‌ بۆ خۆی هیدایه‌تی وه‌رگرتووه‌و چاكه‌كه‌ی بۆ خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش گومڕا بێ ئه‌وه‌ خراپه‌كه‌ی ته‌نها بۆ سه‌ر خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ {سزای هیچ نەتەوەیەك نادەین تا پێغەمبەریان بۆ نەنێرین} [ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ] وه‌ كه‌س تاوانی كه‌س ناخرێته‌ سه‌رشانی، وه‌ كه‌س باری كه‌س هه‌ڵناگرێ له‌ خراپه‌دا (مه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ خه‌ڵكى چاوى لێ كردبێت یان بانگه‌وازى خه‌ڵكى كرد بێت بۆ خراپه‌ ئه‌و كاته‌ تاوانى خه‌ڵكیش دێته‌ سه‌رشانى به‌بێ ئه‌وه‌ى له‌ تاوانى خه‌ڵكى كه‌م بكرێته‌وه‌) [ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا (١٥) ] وه‌ ئێمه‌ سزای هیچ میلله‌تانێك ناده‌ین تا پێغه‌مبه‌ریان بۆ نه‌نێرین و په‌یامی خوای گه‌وره‌یان پێ نه‌گه‌یه‌نێت و به‌ڵگه‌یان به‌سه‌ردا جێگیر نه‌كات (به‌ڵام شێت و كه‌سێك له‌ سه‌رده‌مێك ژیابێت پێغه‌مبه‌ری پێ نه‌گه‌یشتبێت له‌گه‌ڵ به‌ساڵاچوویه‌ك كه‌ پێغه‌مبه‌ر هاتبێت ئه‌و عه‌قڵى له‌ده‌ست دابێت ئه‌مانه‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت تاقیده‌كرێنه‌وه‌و پێیان ده‌وترێت بچنه‌ ئاگره‌وه‌، ئه‌وه‌ى گوێڕایه‌ڵى خواى گه‌وره‌ بكات و بچێته‌ ناوى ساردو سه‌لامه‌ت ده‌بێت و ده‌یخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌، وه‌ ئه‌وه‌ى گوێڕایه‌ڵى نه‌كات ده‌یخاته‌ دۆزه‌خه‌وه‌، وه‌ منداڵى كافرانیش كه‌ به‌ منداڵى مردبێتن و ئیسلامیان پێ نه‌گه‌یشتبێت ده‌خرێنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌و ده‌بن به‌ خزمه‌تكارى به‌هه‌شتیان).

[ وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً ] وه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ شارێك یان دێیه‌ك له‌ناو بده‌ین [ أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا ] فه‌رمان به‌ ده‌سه‌ڵاتداران و گه‌وره‌كانیان ئه‌كه‌ین به‌ تاعه‌ت و خێرو چاكه‌و ته‌وحید به‌ڵام ئه‌وان خراپه‌و تاوان ئه‌كه‌ن ئه‌و كاته‌ ئێمه‌ش له‌ناویان ئه‌ده‌ین، یاخود (أَمَرْنَا) واته‌: (أَمَّرْنَا) ئه‌یانكه‌ین به‌ ده‌سه‌ڵاتدار خراپه‌ ئه‌كه‌ن و له‌ناویان ئه‌ده‌ین [ فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ ] ئه‌و كاته‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا جێبه‌جێ ئه‌بێ [ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦) ] وه‌ له‌ ناویان ئه‌ده‌ین و وێرانیان ئه‌كه‌ین.

[ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ ] وه‌ له‌ دوای نوح پێغه‌مبه‌ریش - صلى الله عليه وسلم - چه‌نده‌ها میلله‌تانی ترمان له‌ناوبرد وه‌كو عادو ثهمود به‌هۆی كوفرو تاوانیانه‌وه‌ (هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ كافرانى قوڕه‌یش ئه‌گه‌ر ئێوه‌یش ئیمان نه‌هێنن وه‌كو ئه‌وان له‌ناوتان ده‌به‌ین) [ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧) ] وه‌ به‌سه‌ كه‌ په‌روه‌ردگارت زۆر زاناو بینایه‌ به‌ تاوانی به‌نده‌كانی خۆی و هیچ شتێكی لێ ناشاردرێته‌وه‌.

[ مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ] هه‌ر كه‌سێك له‌ ژیانیدا مه‌به‌ستی دونیا بێت و بۆ دونیا هه‌وڵ بدات ئه‌وه‌ ئێمه‌ش بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستمان لێ بێت و بمانه‌وێت بۆی پێشئه‌خه‌ین و له‌ دونیادا پاداشتی ئه‌ده‌ینه‌وه‌ [ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨) ] به‌ڵام پاشان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا دۆزه‌خمان بۆى داناوه‌ كه‌ ئه‌چێته‌ ناویه‌وه‌ كه‌زه‌مكراوه‌و ده‌ركراوه‌و دوورخراوه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌.

[ وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش له‌ دونیادا مه‌به‌ست و هه‌وڵ و تێكۆشانی بۆ قیامه‌ت بێت [ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ ] وه‌ هه‌وڵی خۆی بۆ بدات به‌ مه‌رجێك باوه‌ڕدار بێت و كرده‌وه‌كانى له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت [ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩) ] ئه‌وا هه‌وڵ و تێكۆشانی ئه‌مانه‌ لای خوای گه‌وره‌ وه‌رگیراو و سوپاسكراوه‌.

[ كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ ] هه‌ردوو كۆمه‌ڵه‌كه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دونیای ئه‌وێ و ئه‌وه‌ی كه‌ قیامه‌تی ئه‌وێ له‌ دونیادا به‌ هه‌ردووكیان ئه‌به‌خشین [ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠) ] وه‌ به‌خشینی خوای گه‌وره‌ قه‌ده‌غه‌ نیه‌ له‌سه‌ر هیچ لایه‌كیان.

[ انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ ] ته‌ماشا بكه‌و بزانه‌ چۆن فه‌زڵی هه‌ندێكمان داوه‌ به‌سه‌ر هه‌ندێكیاندا له‌ دونیادا هه‌یه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌و هه‌یه‌ فه‌قیره‌، هه‌یه‌ به‌هێزه‌و هه‌یه‌ لاوازه‌، هه‌یه‌ نه‌خۆشه‌و هه‌یه‌ له‌ش ساغه‌ له‌به‌ر حیكمه‌تی خوای گه‌وره‌ [ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا (٢١) ] به‌ڵام پله‌كانی قیامه‌ت گه‌وره‌تره‌و فه‌زڵی قیامه‌ت زۆر زیاتره‌، (گرنگ ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤـ له‌ قیامه‌ت فه‌زڵ و پله‌ى به‌رز بێت و له‌ پله‌كانى سه‌ره‌وه‌ى به‌هه‌شت بێت نه‌ك له‌ پله‌كانى خواره‌وه‌ى دۆزه‌خ).

[ لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ] تۆ له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا خوایه‌كی تر بڕیار مه‌ده‌ كه‌ بیپه‌رستی [ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢) ] ئه‌و كاته‌ دائه‌نیشیت به‌ زه‌مكراوی و سه‌رشوڕى، خوای گه‌وره‌و فریشته‌كان زه‌مت ئه‌كه‌ن، وه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌رت ناخات به‌ڵكو سه‌رشۆڕ ئه‌بیت.

{فەرمان كردن بە چاكە كردن لەگەڵ دایك‌و باوك} [ وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ] وه‌ په‌روه‌ردگارت فه‌رمانی كردووه‌و بڕیاری داوه‌ كه‌ هیچ كه‌سێك نه‌په‌رستن ته‌نها زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ چونكه‌ ته‌نها ئه‌و شایه‌نی په‌رستنه‌ [ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ] وه‌ فه‌رمانی كردووه‌و بڕیاری داوه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ دایك و باوكتاندا چاكه‌كار بن [ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا ] به‌تایبه‌تی كاتێك یه‌كێك له‌وان یان هه‌ردووكیان له‌ ته‌مه‌نی پیریدا لای تۆ ئه‌بن [ فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ ] ئه‌وا كه‌مترین وشه‌یان پێ مه‌ڵێ كه‌ پێیان ناخۆش بێت ته‌نانه‌ت پێیان مه‌ڵێ ئۆف، (ئۆف كه‌مترین وشه‌یه‌ بۆیه‌ خواى گه‌وره‌ به‌كارى هێناوه‌، ئه‌گه‌ر له‌و وشه‌یه‌ كه‌متر هه‌بوایه‌ ئه‌وه‌یشى به‌رامبه‌ر دایك و باوك قه‌ده‌غه‌ ده‌كرد) [ وَلَا تَنْهَرْهُمَا ] وه‌ به‌ ڕه‌قی و به‌ توندی و ناشیرینى مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا مه‌كه‌ (ده‌ست رامه‌وه‌شێنه‌ به‌سه‌ریاندا) [ وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (٢٣) ] به‌ڵكو به‌ وشه‌یه‌كی نه‌رمونیان و سۆزو به‌زه‌یی و ئه‌ده‌ب و رێزه‌وه‌ قسه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه‌.

[ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ] وه‌ باڵی زه‌لیلیان بۆ شۆڕ بكه‌وه‌و به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و خۆبه‌كه‌مزانبه‌ له‌گه‌ڵیاندا [ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا ] وه‌ دوعایان بۆ بكه‌ بڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ڕه‌حمیان پێ بكه‌ [ كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (٢٤) ] هه‌روه‌كو چۆن ئه‌وان به‌ منداڵی و به‌ بچووكی منیان په‌روه‌رده‌ كردووه‌.

[ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ ] په‌روه‌ردگارتان زاناتره‌ چی له‌ نه‌فسی ئێوه‌دایه‌ [ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ خۆتان چاكه‌كارو پیاوچاك بن [ فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا (٢٥) ] ئه‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێته‌وه‌و ته‌وبه‌ بكات خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبووه‌و لێیان خۆش ئه‌بێ.

{مافی هه‌ژاران و ڕێبواران} [ وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ خزمی نزیكتن یان مسكینن ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی به‌ڵام به‌شی ناكات پێیان ببه‌خشه‌ [ وَابْنَ السَّبِيلِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی ڕێبواره‌و له‌ شاری خۆی دوور كه‌وتۆته‌وه‌و پاره‌ى لێبڕاوه‌ [ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) ] به‌ڵام زیادڕه‌وی و ئیسراف مه‌كه‌.

[ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ ] چونكه‌ به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیسراف و زیادڕه‌وی ئه‌كه‌ن برای شه‌یتانن، واته‌: هاوشێوه‌ی شه‌یتانن وه‌ شه‌یتان وایان لێ ئه‌كات كه‌ زیادڕه‌وی بكه‌ن (ئیسراف و زیادڕه‌وه‌ى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پاره‌و ماڵت له‌ تاوان یان شتى بێسوددا به‌كار بهێنیت ئه‌گه‌ر كه‌میش بێت، به‌ڵام چه‌ند زۆر ببه‌خشیت له‌ پێناو خواى گه‌وره‌ ئه‌وه‌ ئیسراف نیه‌) [ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧) ] وه‌ شه‌یتانیش به‌رامبه‌ر په‌روه‌ردگاری زۆر كوفری كردووه‌.

[ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو پشتیشت له‌ خزمی نزیك و فه‌قیرو هه‌ژارو ڕێبواران كرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ڕزق و ڕۆزیت نیه‌ و چاوه‌ڕێی ڕزق و ڕۆزی خوای گه‌وره‌ی كه‌ پێت ببه‌خشێ [ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا (٢٨) ] ئه‌و كاته‌ كه‌ ڕه‌دیانت كرده‌وه‌ قسه‌یه‌كی ئاسان و سووك و نه‌رمیان پێ بڵێ و عوزرێكی مه‌قبوول بهێنه‌ره‌وه‌و لێیان تووڕه‌ مه‌به‌و بڵێ ئه‌گه‌ر شتێك هاته‌ ده‌ستمان ئه‌وا إن شاء الله پێتان ده‌ده‌ین.

{مامناوه‌ند بوون له‌ به‌خشیندا} [ وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ ] وه‌ ڕه‌زیل مه‌به‌ وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌ستت به‌سترابێته‌وه‌ به‌ گه‌رده‌نته‌وه‌و نه‌توانی هیچ ببه‌خشی [ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ ] وه‌ زۆریش ده‌ست مه‌كه‌ره‌وه‌ كه‌ ئیسراف بكه‌ی [ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩) ] ئه‌و كاته‌ كه‌ ڕه‌زیل بیت لۆمه‌كراو ئه‌بیت له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌، وه‌ كه‌ ئیسرافت كرد هیچت نامێنێت و لاوازو گه‌مارۆ دراو ئه‌بیت.

[ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ ] به‌دڵنیایى په‌روه‌ردگارت ڕزقی خۆی به‌ فراوانى ئه‌دات به‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت، وه‌ له‌ هه‌ندێك كه‌سیشى ئه‌گرێته‌وه‌و كه‌م ده‌كات به‌ گوێره‌ی حیكمه‌تی خۆی [ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠) ] به‌دڵنیایى په‌روه‌ردگار به‌ به‌نده‌كانی خۆی زۆر زانیاری وردی هه‌یه‌ وه‌ زۆر بینایه‌و هیچ شتێكی لێ ناشاردرێته‌وه‌.

[ وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ ] وه‌ منداڵی خۆتان مه‌كوژن له‌ ترسی هه‌ژاریدا، (عه‌ره‌ب له‌ كۆندا هه‌ندێكیان وایان ئه‌كرد) [ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ ] ئێمه‌ ڕزقی مناڵه‌كان و خۆیشتان ئه‌ده‌ین [ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١) ] به‌ڕاستی كوشتنی منداڵ تاوانێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌.

[ وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا ] وه‌ ئێوه‌ نزیكی زینا مه‌كه‌ونه‌وه‌ وه‌ پێشه‌كیه‌كانی زینا هه‌مووی حه‌رامه‌ [ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا (٣٢) ] به‌دڵنیایى ئه‌مه‌ تاوانێكى بێزێنراوه‌ وه‌ خراپترین ڕێگایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ره‌و دۆزه‌ختان ئه‌بات.

{خوێن نه‌رشتن به‌ناحه‌ق} [ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ] وه‌ ئه‌و نه‌فسه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ حه‌رامی كردووه‌ بیكوژن ئێوه‌ مه‌یكوژن ئیلا به‌ حه‌ق نه‌بێ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك له‌ دین هه‌ڵگه‌ڕێته‌وه‌، یان كه‌سێك به‌ ناحه‌ق بكوژێ، یان له‌ دوای زه‌واجێكی شه‌رعی زینا بكات، ئه‌مه‌ حاكمی موسڵمان بۆی هه‌یه‌ بیانكوژێته‌وه‌ نه‌ك خه‌ڵكى [ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك به‌ سته‌ملێكراوی بكوژرێ [ فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا ] ئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتمان به‌ كه‌سوكاری ئه‌و كوژراوه‌ به‌خشیوه‌ به‌سه‌ر بكوژه‌كه‌داو ئه‌توانێ داواى كوشتنه‌وه‌ى له‌ حاكم بكات و بڵێ بیكوژه‌وه‌، یان ئه‌توانێ لێی ببورێ، یان ئه‌توانێ پاره‌ی لێ وه‌ربگرێ [ فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر كوشتیشیه‌وه‌ با زیادڕه‌وی نه‌كات له‌ كوشتندا به‌وه‌ی كه‌ له‌ ژێر ئه‌شكه‌نجه‌دا بیكوژێ، یاخود گوێ و لووتى ببڕێت و لاشه‌ى بشێوێنێت، یاخود كه‌سوكاره‌كه‌ی بكوژێته‌وه‌ با وا نه‌كه‌ن [ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣) ] ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سوكاری كوژراوه‌كه‌یه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌ری ئه‌خات وه‌ پشتیوانێتی.

[ وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ] وه‌ نزیك ماڵی هه‌تیو مه‌كه‌ونه‌وه‌ ئیلا به‌ باشترین شێواز نه‌بێ كه‌ سه‌رپه‌رشتی ماڵه‌كه‌یان بكه‌ن [ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ] تا ئه‌و منداڵه‌ بێ باوكه‌ بالغ ئه‌بێ وه‌ پێ ئه‌گات ئه‌و كاته‌ پاره‌كه‌یان بده‌نه‌وه‌ [ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ ] وه‌ كه‌ په‌یمانێكتان هه‌بوو بیبه‌نه‌ سه‌رو وه‌فاتان به‌رامبه‌ری هه‌بێت و بیپارێزن [ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا (٣٤) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌دڵنیایى مرۆڤـ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا له‌سه‌ر په‌یمانه‌كانى پرسیاری لێ ئه‌كرێ.

{فێڵ نه‌كردن له‌ كێشانه‌ و پێوانه‌} [ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر شتێكتان پێوا به‌ ته‌واوی بیپێون و لێی كه‌م مه‌كه‌نه‌وه‌ [ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ] وه‌ شتێكیشتان كێشا به‌ ته‌رازوویه‌كی دادپه‌روه‌ر بیكێشن یان به‌دادپه‌روه‌ری و عه‌داله‌ت [ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٣٥) ] ئا ئه‌مه‌ باشتره‌ لای خوای گه‌وره‌و لای خه‌ڵكی، وه‌ له‌دونیاو قیامه‌ت، وه‌ باشترین سه‌ره‌نجامه‌ كه‌ خه‌ڵك بۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌.

[ وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ] وه‌ له‌ شتێكیشدا كه‌ زانیاریت نه‌بوو قسه‌ی تیا مه‌كه‌ به‌تایبه‌تی له‌ دیندا، یاخود شایه‌تى ناحه‌ق مه‌ده‌ [ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا (٣٦) ] به‌راستى بیستن و بینین و دڵی مرۆڤ هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ پرسیاریان لێ ئه‌كات و ئه‌یانهێنێته‌ قسه‌.

[ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا ] وه‌ به‌ فه‌خرو شانازی كردن و لووتبه‌رزی به‌سه‌ر زه‌ویدا مه‌ڕۆ [ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ ] به‌دڵنیایى تۆ ناتوانی زه‌وی ببڕیت [ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا (٣٧) ] وه‌ ناگه‌ی به‌ درێژایی شاخه‌كان و ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ نیت ئیتر بۆ فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ئه‌كه‌ی.

[ كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨) ] ئه‌م شتانه‌ی كه‌ له‌ ئایه‌ته‌كانی پێشتردا به‌رهه‌ڵستى لێ كرا ئه‌مانه‌ هه‌مووی خراپه‌یه‌، وه‌ لای خوای گه‌وره‌ ڕق لێبووه‌و پێى ڕازی نیه‌و حه‌رامه‌.

[ ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ ] ئه‌م شتانه‌ی كه‌ پێشتر ئاماژه‌ی بۆ كرا هه‌مووی خوای گه‌وره‌ به‌ وه‌حی بۆی ناردوویت وه‌ پڕه‌ له‌ حیكمه‌ت و دانایی خوای گه‌وره‌ [ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ جه‌خت ئه‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ره‌تاش فه‌رمووی لێره‌ش ئه‌فه‌رمووێ: له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا هیچ خوایه‌كی تر دامه‌نێ [ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩) ] هه‌ر كه‌سێك شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات فڕێ ئه‌درێته‌ ناو دۆزه‌خه‌وه‌ به‌ لۆمه‌كراوی (خواى گه‌وره‌و خه‌ڵكى لۆمه‌ى ده‌كه‌ن)، وه‌ به‌ دوورخراوی له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌.

[ أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ ] ئایا په‌روه‌ردگارتان ئێوه‌ی هه‌ڵبژاردووه‌ به‌وه‌ی كه‌ كوڕتان پێ ببه‌خشێ [ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا ] وه‌ كچی بۆ خۆی بڕیار داوه‌ وه‌كو هه‌ندێك له‌ عه‌ره‌ب كه‌ ئه‌یانووت: مه‌لائیكه‌ت كچی خوای گه‌وره‌یه‌ ئایا خوای گه‌وره‌ فه‌زڵی ئێوه‌ی به‌سه‌ر خۆیدا داوه‌ كوڕی به‌ ئێوه‌ داوه‌و كچی بۆ خۆی بڕیار داوه‌، چونكه‌ ئه‌وان به‌ كچ رازى نابوون و كچیان زینده‌ به‌چاڵ ده‌كرد [ إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا (٤٠) ] به‌ڕاستی ئێوه‌ قسه‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌یده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌.

{لە قورئاندا هەموو شتێك روونكراوەتەوە} [ وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا ] وه‌ ئێمه‌ له‌م قورئانه‌دا هه‌موو شتێكمان باس كردووه‌و روونكردۆته‌وه‌و نموونه‌مان هێناوه‌ته‌وه‌و دووباره‌مان كردۆته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی بیر بكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن [ وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤١) ] به‌ڵام كافران هیچ شتێكیان زیاد ناكات ته‌نها دووركه‌وتنه‌وه‌و ڕاكردن نه‌بێ له‌ حه‌ق.

[ قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا خوایه‌كی تر هه‌بوایه‌ وه‌كو ئێوه‌ ئه‌ڵێن [ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا (٤٢) ] ئه‌وه‌ ئه‌و خوایانه‌ی تر ئه‌ڕۆیشتن بۆ لای خوای گه‌وره‌ى خاوه‌ن عه‌رش و ڕێگه‌یان ئه‌گرته‌ به‌ر بۆ ئه‌وه‌ی به‌سه‌ریدا زاڵ بن و قه‌ده‌غه‌ی بكه‌ن، هه‌روه‌كو چۆن پاشاكان له‌سه‌ر زه‌ویدا هه‌ندێكیان شه‌ڕ له‌گه‌ڵ هه‌ندێكیان ئه‌كه‌ن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات.

[ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣) ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ زۆر له‌وه‌ پاك و مونه‌ززه‌هترو به‌رزتره‌ كه‌ كافران ئه‌یده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌ له‌و وته‌ ناشیرینانه‌، به‌رزێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌ له‌ زاتی پیرۆزیدا له‌ ناوه‌كانیدا له‌ كرداره‌كانیدا له‌ سیفاته‌كانیدا له‌ ده‌سه‌ڵاتیدا.

{هەموو دروستكراوەكان عیبادەتی خوا دەكەن} [ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ] هه‌رچی له‌ هه‌ر حه‌وت ئاسمانه‌كه‌و حه‌وت زه‌ویه‌كه‌ هه‌یه‌ وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌و له‌ ناویاندا هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی ته‌سبیحات و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌ مرۆڤـ و فریشته‌و جنی و بێگیان و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌وه‌ [ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ] وه‌ هیچ شتێك نیه‌ ئیلا ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات و حه‌مدو سه‌ناو ستایشی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات [ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ] به‌ڵام ئێوه‌ى مرۆڤـ له‌ ته‌سبیحاتی ئه‌وان تێ ناگه‌ن [ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر حه‌لیمه‌ په‌له‌ ناكات له‌ سزادانی به‌نده‌كانیدا وه‌ زۆر لێخۆشبووه‌.

[ وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥) ] وه‌ كاتێك كه‌ قورئانی پیرۆزت خوێنده‌وه‌ له‌ نێوان تۆ و ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان به‌ قیامه‌ت نیه‌ وه‌ پشت له‌ قورئان خوێندنی تۆ ئه‌كه‌ن په‌رده‌یه‌ك دائه‌نێین كه‌ لێكتان جیا بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌بیستن و نه‌تبینن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شایه‌نی هیدایه‌ت نین، كاتێك كه‌ (تَبَّتْ يَدَا أبِي لَهَبٍ) دابه‌زى (ئوم جه‌میل)ى خێزانى (ئه‌بو له‌هه‌ب) هات بۆ لاى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - وه‌ (ئه‌بو به‌كر)یش دانیشتبوو له‌وه‌ ترسا كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - ببینێت و قسه‌ى پێ بڵێت، وتى ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - ئه‌مه‌ ئافره‌تێكى جوێنفرۆشه‌ بۆ لێره‌ ناڕۆیت، فه‌رمووى: (نامبینێت و ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌)، ئه‌ویش هات به‌ڵام نه‌یبینى و گه‌ڕایه‌وه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: (به‌رده‌وام فریشته‌یه‌ك به‌ باڵى دایپۆشیبووم).

[ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ ] وه‌ په‌رده‌مان به‌سه‌ر دڵیشیاندا داوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ قورئان تێ نه‌گه‌ن [ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ] وه‌ گوێشیانمان كه‌ڕو قورس كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بیستن [ وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ ] وه‌ كاتێك تۆ له‌ قورئانی پیرۆزدا به‌تاك و ته‌نها باسی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌یت و باسی خوایه‌كانی ئه‌وان ناكه‌یت و ده‌ڵێیت: لا إله إلا الله [ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦) ] ئه‌وان پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن و به‌ پشتدا ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌و ڕائه‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی گوێیان له‌ خوێندنه‌وه‌ی تۆ نه‌بێ.

[ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ ] ئێمه‌ زاناترین به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان گوێ له‌ قورئان ئه‌گرن بۆ ئه‌وه‌ی سووكایه‌تی پێ بكه‌ن [ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ] كاتێك كه‌ گوێ ئه‌گرن ئێمه‌ ئاگامان لێیه‌ له‌ نێوان خۆیاندا چپه‌ چپ ئه‌كه‌ن و به‌ نهێنی قسه‌ ئه‌كه‌ن و گاڵته‌ به‌ قورئان ئه‌كه‌ن و به‌ درۆی ئه‌زانن [ إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا (٤٧) ] سته‌مكاران ئه‌ڵێن: ئێوه‌ شوێن هیچ كه‌سێك نه‌كه‌وتوون ته‌نها پیاوێكی سیحرلێكراو نه‌بێت و محمد - صلى الله عليه وسلم - سیحرو جادووی لێكراوه‌و عه‌قڵی له‌ ده‌ست داوه‌.

[ انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ ] ته‌ماشا بكه‌ بزانه‌ چۆن نموونه‌ بۆ تۆ ده‌هێننه‌وه‌ جارێك ئه‌ڵێن: فاڵچیه‌و جارێك ئه‌ڵێن: ساحیره‌و جارێك ئه‌ڵێن: شاعیره‌و جارێك ئه‌ڵێن: شێت بووه‌ [ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا (٤٨) ] خۆیان گومڕا بوونه‌و له‌ ڕێگای ڕاست لایان داوه‌ وه‌ ناتوانن بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ڕێگای هیدایه‌ت.

[ وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا ] وه‌ ئه‌ڵێن: ئایا ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ببین به‌ ئێسقان و ئێسقانه‌كانمان ڕزی و نه‌ماو بوو به‌ خۆڵ [ أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٤٩) ] ئایا ئێمه‌ سه‌رله‌نوێ ئه‌كرێینه‌وه‌ دروستكراوێكی تازه‌؟! نكوڵیان ئه‌كردو به‌دووریان ئه‌زانی.

{ئەگەر ئێوە بەردو ئاسنیش بوونایە خوای گەورە هەر زیندووی دەكردنەوە} [ قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا (٥٠) ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ نه‌ك گۆشت و ئێسقان بوونایه‌و بڕزێ به‌ڵكو ئه‌گه‌ر به‌رد یان ئاسنیش بوونایه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ پاش مردن زیندووی ده‌كردنه‌وه‌.

[ أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ ] یان هه‌ر دروستكراوێكی تر كه‌ له‌لای ئێوه‌ چه‌ندێك گه‌وره‌ بێ له‌ به‌ردو ئاسنیش گه‌وره‌ترو به‌هێزتر بێت وه‌كو ئاسمان و زه‌وى و شاخه‌كان خوای گه‌وره‌ هه‌ر زیندووی ده‌كردنه‌وه‌ [ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا ] ئه‌ڵێن: كێیه‌ سه‌رله‌نوێ ئه‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌و دروستمان ئه‌كاته‌وه‌ [ قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌و خوایه‌ی كه‌ سه‌ره‌تا یه‌كه‌مجار دروستی كردن هه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌تانگه‌ڕێنێته‌وه‌و دروست و زیندووتان ئه‌كاته‌وه‌ [ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ ] ئه‌وان وه‌كو گاڵته‌ پێ كردن سه‌ریان ئه‌جوولێننه‌وه‌ [ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ ] وه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌مه‌ كه‌یه‌و كه‌ی زیندوو ئه‌كرێینه‌وه‌؟ [ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا (٥١) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بڵێ: له‌وانه‌یه‌ نزیك بێ، چونكه‌ هه‌ر شتێك ڕووبدات ئه‌وا نزیكه‌.

[ يَوْمَ يَدْعُوكُمْ ] له‌و ڕۆژه‌دا خوای گه‌وره‌ بانگتان ئه‌كات بۆ ساحه‌ی مه‌حشه‌ر [ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ ] ئێوه‌یش وه‌ڵامی خوای گه‌وره‌ ئه‌ده‌نه‌وه‌و حه‌مدی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و ملكه‌چ و گوێڕایه‌ڵن و ده‌سه‌ڵاتتان نیه‌ [ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا (٥٢) ] كاتێك كه‌ ناخۆشیه‌كانی قیامه‌ت ئه‌بینن گومانی ئه‌وه‌ ئه‌به‌ن كه‌ له‌ ناو قه‌بره‌كه‌دا یان له‌ ژیانى دونیادا ته‌نها كاتێكی كه‌متان به‌سه‌ر بردووه‌.

{بەكارهێنانی باشترین وتە} [ وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - به‌ به‌نده‌كانم بڵێ: با باشترین وته‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتری به‌كار بهێنن و زبری و ره‌قى و توندوتیژی تیا نه‌بێ [ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر قسه‌ی خراپ بكه‌ن به‌ دڵنیایى شه‌یتان ڕق و كینه‌و دژایه‌تی ئه‌خاته‌ نێوانیانه‌وه‌ [ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا (٥٣) ] به‌ دڵنیایى شه‌یتان بۆ مرۆڤ دوژمنێكی زۆر ئاشكرایه‌.

[ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ ] په‌روه‌ردگارتان زاناتره‌ به‌ ئێوه‌ كه‌ كێ شایه‌نى هیدایه‌ته‌و كێ شایه‌نى نیه‌ [ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ ] ئه‌گه‌ر ویستی لێ بێت ڕه‌حمتان لێ ئه‌كات به‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنن [ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ویستی لێ بێت سزاتان ئه‌دات كه‌ ئیمان نه‌هێنن [ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (٥٤) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - وه‌ تۆمان نه‌ناردووه‌ كه‌ قه‌ده‌غه‌یان بكه‌ی له‌ كوفر كردن یان به‌زۆر وایان لێ بكه‌ی كه‌ موسڵمان بن، به‌ڵكو ته‌نها گه‌یاندنى په‌یامه‌كه‌ت له‌سه‌ره‌.

[ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ په‌روه‌ردگارت زاناتره‌ به‌ حاڵی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویدا هه‌ن كامیان گوێڕایه‌ڵ و كامیان سه‌رپێچیكارن [ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ فه‌زڵی هه‌ندێك پێغه‌مبه‌رانمان داوه‌ به‌سه‌ر هه‌ندێكی تریان وه‌كو ئیبراهیم و موسى و عیسى و نوح و محمد (سه‌ڵات و سه‌لامى خوایان له‌سه‌ر بێت) كه‌ گه‌وره‌ترینیان پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلى الله عليه وسلم - [ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا (٥٥) ] وه‌ زه‌بوریشمان به‌ داود پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - به‌خشیووه‌.

{تەنها خوا دەتوانێت زیان‌و ناخۆشییەكانمان لەسەر هەڵگرێت} [ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - به‌ هاوبه‌شبڕیارده‌ران بڵێ: بانگی ئه‌و كه‌سانه‌ بكه‌ن كه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌تانپه‌رستن [ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا (٥٦) ] ئه‌وان ناتوانن ئه‌و زه‌ره‌رو زیانه‌ی بۆ سه‌ر ئێوه‌ دابه‌زیوه‌ له‌سه‌رتانی هه‌ڵگرن یاخود بیگوازنه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تواناو ده‌سه‌ڵاتیان نیه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ى تواناو ده‌سه‌ڵاتى هه‌یه‌ ته‌نها خواى گه‌وره‌یه‌.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ ] هه‌ندێك له‌ عه‌ره‌ب هه‌ندێك جنیان ده‌په‌رست، جنییه‌كان موسڵمان ببوون و مرۆڤه‌كانیش نه‌یانده‌زانى ئه‌وان موسڵمان بوونه‌و به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر په‌رستنیان خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ دوعایان لێ ئه‌كه‌ن و لێیان ئه‌پاڕێنه‌وه‌و عیباده‌تیان بۆ ئه‌كه‌ن و ئه‌یانپه‌رستن وه‌كو مه‌لائیكه‌ت و عیسى و عوزێرو پیاوچاكان ئه‌وانه‌ خۆیان هه‌ر هۆكارێك باش بێت و هه‌ر كرده‌وه‌یه‌ك چاك بێت و به‌ خوای گه‌وره‌یان بگه‌یه‌نێت و له‌ خوای گه‌وره‌یان نزیك بكاته‌وه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ ئه‌گرنه‌ به‌ر بۆ خۆ نزیك كردنه‌وه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ [ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ ] وه‌ به‌ ئومێدی ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ن وه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێن، ئیتر بۆ ئێوه‌ ئه‌وان ئه‌په‌رستن و به‌تاك و ته‌نها خوا ناپه‌رستن (ئومێد بوون به‌ خوا هانت ده‌دات له‌سه‌ر چاكه‌، وه‌ ترسان له‌ خوا ده‌تگه‌ڕێنێته‌وه‌ له‌ خراپه‌، بۆیه‌ عیباده‌ت به‌بێ ئه‌م دوانه‌ ته‌واو نیه‌) [ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا (٥٧) ] به‌دڵنیایى سزای خوای گه‌وره‌ شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی حه‌زه‌ری لێ بكات و خۆی لێ بپارێزێ.

[ وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ] وه‌ هیچ دێ و شارێك نیه‌ له‌ شوێنی كافران ئیلا ئێمه‌ له‌ناوی ئه‌به‌ین پێش ڕۆژی قیامه‌ت به‌ مردن بێت یان به‌ سزادان كه‌ ڕیشه‌كێشیان ده‌كه‌ین [ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا ] یان سزایه‌كی به‌ئێش و ئازاریان ئه‌ده‌ین [ كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا (٥٨) ] ئا ئه‌مه‌یش له‌ كتابێكدا نووسراوه‌ته‌وه‌ كه‌ (لوح المحفوظ)ه.

[ وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ ] خه‌ڵكی مه‌ككه‌ داوایان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - كرد كه‌ كێوی صه‌فایان بۆ بكات به‌ ئاڵتوون، وه‌ شاخه‌كانیان بۆ لادا تا زه‌رعاتی لێ بكه‌ن، جبریل هات فه‌رمووی: ئه‌گه‌ر ئه‌ڵێی وه‌ڵامیان ناده‌ینه‌وه‌و داواكارییه‌كانیان جێبه‌جێ ناكه‌ین و دوایان ده‌خه‌ین، وه‌ ئه‌گه‌ر ویستت لێیه‌ ئێستا داواكاریه‌كانیان بۆ جێبه‌جێ ئه‌كه‌ین به‌ڵام ئیمان نه‌هێنن یه‌كسه‌ر سزایان ئه‌ده‌ین و له‌ناویان ده‌ده‌ین وه‌كو چۆن ئوممه‌تانى پێشوو له‌ناوچوون، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: نه‌خێر به‌ڵكو په‌له‌یان لێ ناكه‌ین و له‌ناویان مه‌به‌ن، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: وه‌ هیچ شتێك ڕێگری له‌ ئێمه‌ ناكات كه‌ سزایان بۆ بنێرین و زۆر ئاسانه‌ لامان ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ ئوممه‌تانى پێشوو ئه‌و موعجیزانه‌ى كه‌ داوایان كرد بۆمان ئه‌نجامدان كه‌ به‌ درۆیان زانی ئه‌و كاته‌ خوای گه‌وره‌ په‌له‌ ئه‌كات له‌ سزادانیان و مۆڵه‌تیان نادات وه‌ سوننه‌تی خوای گه‌وره‌ له‌ناو خه‌ڵكیدا به‌م شێوازه‌یه‌، ئه‌گه‌ر داواكاریه‌كانى ئێوه‌یش ئه‌نجام بده‌ین و ئیمان نه‌هێنن په‌له‌ ده‌كه‌ین له‌ سزادانى ئێوه‌یشدا [ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا ] وه‌ قه‌ومی ثهمودیش داواى موعجیزه‌یان كردو ئه‌و حوشتره‌مان له‌و تاوێره‌ بۆ ده‌ركردن كه‌ به‌ چاوی خۆیان بینیان به‌ڵام نكوڵیان كردو ئیمانیان نه‌هێناو سه‌ریانبڕی و سته‌میان كردو خواى گه‌وره‌یش له‌ناوى بردن [ وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا (٥٩) ] وه‌ ئێمه‌ نیشانه‌و موعجیزه‌كانى خۆمان نانێرین له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ران ته‌نها بۆ ترساندنی ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ پێغه‌مبه‌ران به‌ درۆ ئه‌زانن.

[ وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێمان وتوویت په‌روه‌ردگارت ده‌وری هه‌موو خه‌ڵكی داوه‌و هه‌موویان له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌دان به‌تایبه‌تی خه‌ڵكی مه‌ككه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ریاندا هه‌یه‌و تۆ ده‌پارێزێت لێیان [ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ] وه‌ ئه‌و خه‌و بینینه‌ش كه‌ تۆ بینیت، كه‌ به‌ چاوی خۆی بینی نه‌ك له‌ خه‌وتندا كه‌ (ئیسراء) و شه‌وڕه‌وی كردن بوو وه‌كو له‌سه‌ره‌تای ئه‌م سووره‌ته‌دا باسمان كرد ئه‌مه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ خه‌ڵكی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ندێك خه‌ڵكى موسڵمان بوون كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - هه‌واڵی شه‌وڕه‌وی بۆ گێڕانه‌وه‌ ئه‌وان له‌ دین هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌، خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌مه‌ فیتنه‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌ خه‌ڵكی پێ تاقیده‌كه‌ینه‌وه‌، یاخود وتراوه‌: خه‌و بینینێكی تر بووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ كوشتنی كافرانی له‌ شه‌ڕی به‌دردا نیشانی پێغه‌مبه‌ری خوا داوه‌ - صلى الله عليه وسلم - [ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ] وه‌ ئه‌و داره‌ نه‌فره‌ت لێكراوه‌ی كه‌ له‌ قورئاندا باسى كردووه‌ كه‌ داری زه‌قومه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - نیشانی درا له‌ دۆزه‌خدا كه‌ خوارده‌مه‌نی دۆزه‌خییه‌كانه‌ [ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا (٦٠) ] وه‌ ئه‌یانترسێنین به‌ڵام هیچ شتێكیان زیاد ناكات ته‌نها سه‌ركه‌شی كردن و سنوور به‌زاندنێكی زۆر گه‌وره‌ نه‌بێ.

{كفتوگۆی نێوان خوای گەورەو ئیبلیس} [ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ] وه‌ كاتێك به‌ فریشته‌كانمان وت كڕنوشی ڕێزو ئیحتیرام بۆ ئاده‌م به‌رن [ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ ] هه‌موویان كڕنوشیان برد ته‌نها ئیبلیس نه‌بێ [ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا (٦١) ] وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من كڕنوش به‌رم بۆ كه‌سێك كه‌ تۆ له‌ قوڕ دروستت كردووه‌.

[ قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ ] وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار هه‌واڵم پێ بده‌ سه‌باره‌ت به‌و كه‌سه‌ی كه‌ ڕێزت لێناوه‌ كه‌ ئاده‌مه‌ كه‌ منت له‌ ئاگر دروست كردووه‌ ئه‌وت له‌ قوڕ دروست كردووه‌ بۆچی فه‌زڵی ئه‌وتدا به‌سه‌ر مندا [ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ] ئه‌گه‌ر دوام بخه‌ی تا ڕۆژی قیامه‌ت [ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا (٦٢) ] ئه‌وه‌ زاڵ ئه‌بم به‌سه‌ر نه‌وه‌كانیداو هه‌موویان گومڕا ئه‌كه‌م ته‌نها كه‌مێكیان نه‌بێ كه‌ به‌نده‌ دڵسۆزو باوه‌ڕداره‌كانن.

[ قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا (٦٣) ] خوای گه‌وره‌ش فه‌رمووی: ئه‌وه‌ ئه‌مێنیته‌وه‌ بڕۆ هه‌ر كه‌سێكیش گوێڕایه‌ڵی تۆ بكات و شوێنت بكه‌وێ ئه‌وه‌ به‌دڵنیایى جه‌هه‌ننه‌م سزای ئێوه‌یه‌ سزایه‌كی ته‌واو.

[ وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ ] وه‌ گومڕایان بكه‌و له‌ ڕێى راست ده‌ریانبكه‌ وه‌ بیانترسێنه‌ به‌ ده‌نگه‌كه‌ت، واته‌: به‌ وه‌سوه‌سه‌كه‌ت، یاخود به‌ گۆرانی، یان هه‌ر كه‌سێك بانگه‌وازى خه‌ڵكى بكات بۆ سه‌رپێچى خواى گه‌وره‌ [ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ ] وه‌ به‌ سواری و به‌ پیاده‌ دیسانه‌وه‌ خه‌ڵكی گومڕا بكه‌و بۆیان بڕۆ و زاڵ به‌ به‌سه‌ریاندا [ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ ] وه‌ به‌شداریان بكه‌ له‌ ماڵدا، به‌شداری كردن له‌ ماڵدا به‌وه‌ی كه‌ وایان لێ بكه‌ له‌ ڕێی حه‌رامدا ماڵ په‌یدا بكه‌ن وه‌كو دزی و ڕیبا، وه‌ له‌ حه‌رامدا سه‌رفی بكه‌ن [ وَالْأَوْلَادِ ] وه‌ به‌شداریان بكه‌ له‌ مناڵیشیاندا به‌وه‌ی كه‌ مناڵیان به‌ زینا ببێ و تووشی زینایان بكه‌، یاخود ناوی بنێن به‌ عه‌بدی غه‌یری خوای گه‌وره‌، وه‌كو به‌ناوی (عبداللات و عبدالعزی) و ئه‌وانه‌وه‌ ناوى منداڵه‌كانیان بنێن، وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ مناڵه‌كانیان ئه‌كوشت له‌ ترسی برسێتی و كچیان زینده‌ به‌چاڵ ئه‌كرد یان منداڵیان كافر ئه‌كرد هه‌مووى شه‌یتان واى لێ ده‌كردن [ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (٦٤) ] وه‌ به‌ڵێنیان پێ بده‌ وه‌ وه‌عدو به‌ڵێنی شه‌یتان ته‌نها له‌ خشته‌ بردنه‌و هیچ حه‌قیقه‌ت و ڕاستیه‌كی نیه‌.

[ إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ ] به‌دڵنیایى به‌نده‌ دڵسۆزو باوه‌ڕداره‌كانی من تۆ تواناو ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ریاندا نیه‌ [ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا (٦٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ كه‌ باوه‌ڕداران پشتى پێ ببه‌ستن وه‌ كاری خۆیانى پێ بسپێرن و خوای گه‌وره‌ پارێزه‌رو پشتیوان و سه‌رخه‌ریان بێت.

[ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ ] په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ ئه‌و په‌روه‌ردگاره‌یه‌ كه‌ كه‌شتیه‌كانتان وا لێ ئه‌كات له‌ناو ده‌ریادا بڕوات [ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ] بۆ ئه‌وه‌ی به‌ دوای فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێن بۆ بازرگانی له‌ ده‌ریادا وه‌ باره‌كانتان بۆ بگوازێته‌وه‌ [ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٦٦) ] به‌دڵنیایى په‌روه‌ردگار زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو میهره‌بانه‌ به‌رامبه‌ر ئێوه‌.

{بێ‌ وەفایی هاوبەشبڕیاردەران} [ وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ] وه‌ كاتێك كه‌ له‌ناو ده‌ریادا تووشی زیانێك ئه‌بن و مه‌ترسی نقوم بوونتان ببێ [ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ كاتی خۆشیدا دوعاتان لێیان ئه‌كردو لێیان ئه‌پاڕانه‌وه‌ له‌ خواكانتان هه‌موویان ئه‌ڕۆن و نامێنن و فریاتان ناكه‌ون و به‌ دڵسۆزى به‌ ته‌نها له‌ خواى گه‌وره‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌، چونكه‌ ده‌زانن ته‌نها خواى گه‌وره‌ ده‌توانێت رزگارتان بكات [ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕزگارتان ئه‌كات وه‌ ئه‌تانگه‌یه‌نێته‌ وشكانی ئه‌و كاته‌ پشت ئه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ خواپه‌رستی و دوعا ئه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ خواكانی خۆتان و ئه‌وان ئه‌په‌رستنه‌وه‌ [ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا (٦٧) ] به‌ڕاستی مرۆڤ زۆر كوفرانه‌ی نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات.

[ أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ ] ئایا ئێوه‌ ئه‌مینن له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ ناخی زه‌ویدا ناتانباته‌ خواره‌وه‌ واته‌ كه‌ له‌ ده‌ریا ڕزگاری كردن و گه‌یشتنه‌ وشكانی شه‌ریك بۆ خوا دائه‌نێن ئه‌مینن لێره‌ خوای گه‌وره‌ سزاتان نادات [ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ] یاخود بایه‌كی به‌هێزتان بۆ نانێرێ له‌ ئاسمانه‌وه‌ كه‌ به‌ردی تیا بێت و به‌رد بارانتان بكات [ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا (٦٨) ] پاشان كه‌س نه‌بێ كه‌ بتانپارێزێ و ڕزگارتان بكات.

[ أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى ] یان ئه‌مینن جارێكی تر ئێوه‌ ڕێگاتان ناكه‌وێته‌وه‌ ناو ده‌ریا [ فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ] ئه‌و كاته‌ بایه‌كی به‌هێزو سه‌ختتان بۆ بنێرێ كه‌ ده‌نگێكی سه‌ختی له‌گه‌ڵدا بێت و كه‌شتیه‌كه‌تان بشكێنێت و نوقمتان بكات به‌هۆی كوفری خۆتانه‌وه‌ [ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩) ] دواتریش نابینن كه‌س هه‌بێت دوای خوای گه‌وره‌ بكه‌وێت و داوای تۆڵه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ بكات (كه‌س توانای تۆڵه‌ سه‌ندنی له‌ خوای گه‌وره‌ نیه‌).

{رێزلێنانی خوای گەورە لە ئادەمیزاد} [ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ ] وه‌ به‌دڵنیایى ئێمه‌ ڕێزمان له‌ مرۆڤـ ناوه‌ له‌ شێوه‌ی دروست كردن و پێدانى عه‌قڵ و ناردنی پێغه‌مبه‌ران بۆیان [ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ] وه‌ له‌ وشكانی و ده‌ریادا هه‌ڵمان گرتوون، له‌ وشكانی له‌سه‌ر ئاژه‌ڵ و هه‌ڵگره‌كانى تر، وه‌ له‌ ده‌ریایشدا له‌ناو كه‌شتیدا [ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ] وه‌ جۆره‌ها خواردنی به‌تام و چێژو باشمان پێ به‌خشیوون [ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (٧٠) ] وه‌ فه‌زڵمان داون به‌سه‌ر زۆرێك له‌ دروستكراوه‌كان كه‌ دروستمان كردوون (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر فه‌زڵى مرۆڤـى خواپه‌رست به‌سه‌ر مه‌لائیكه‌تدا).

[ يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هه‌موو خه‌ڵكێك به‌ پێشه‌واكه‌ی خۆیان بانگ ئه‌كه‌ین، واته‌: به‌ كتابه‌كه‌یان، ئه‌ووترێ: ئه‌هلی قورئان، ئه‌هلی ئینجیل، ئه‌هلی ته‌ورات، یاخود مه‌به‌ست پێى پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یانه‌، یاخود مه‌به‌ست پێى نامه‌ى كرده‌وه‌كانیانه‌ [ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ ] جا هه‌ر كه‌سێك كتابه‌كه‌ی به‌ ده‌ستی ڕاستی پێ بدرێ [ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ ] ئه‌مانه‌ كتابی خۆیان ئه‌خوێننه‌وه‌ به‌ دڵخۆشى چونكه‌ پڕه‌ له‌ كرده‌وه‌ى چاك [ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧١) ] وه‌ هیچ سته‌مێكیان لێ ناكرێ به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌و ده‌زووه‌ باریكه‌ی له‌ ناوكی خورمادا هه‌یه‌.

[ وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش له‌ دونیادا كوێر بێت و حه‌ق نه‌بینێ [ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا (٧٢) ] ئه‌وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا هه‌ر كوێره‌، وه‌ گومڕاتره‌و ڕێگای خۆی نادۆزێته‌وه‌.

{هەوڵە شكستخواردووەكانی هاوبەشبڕیاردەران} [ وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ] وه‌فدى (سه‌قیف) هاتن وتیان ئه‌ى محمد - صلى الله عليه وسلم - ئێمه‌ موسڵمان ده‌بین به‌ڵام ساڵێك واز له‌ خوایه‌كه‌مان بێنه‌و مه‌یشكێنه‌و با خه‌ڵكى قوربانى بۆ بكه‌ن، پێغه‌مبه‌ریش له‌ سوربوونى له‌سه‌ر موسڵمان بوونى خه‌ڵكى به‌ دڵیدا هات كه‌ رازى بێت، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - نزیك بوو ئه‌وان فێڵت لێ بكه‌ن وه‌ داوات لێ بكه‌ن بچیته‌ سه‌ر دینه‌كه‌ی ئه‌وان و له‌وه‌ت لاده‌ن كه‌ به‌ وه‌حی بۆمان ناردوویت [ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ ] به‌وه‌ی شتێكی تر بڵێی جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ بۆمان ناردوویت [ وَإِذًا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا (٧٣) ] ئه‌و كاته‌ تۆیان ئه‌كرد به‌ خۆشه‌ویستی خۆیان ئه‌گه‌ر شوێن هه‌واو ئاره‌زووی ئه‌وان بكه‌وتیتایه‌.

[ وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر تۆمان جێگیر نه‌كردایه‌ له‌سه‌ر حه‌ق و نه‌مان پاراستیتایه‌ [ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا (٧٤) ] ئه‌وه‌ نزیك بوو كه‌مێك مه‌یلت به‌لای ئه‌واندا بڕوات به‌ڵام خوای گه‌وره‌ پاراستی هیچ مه‌یلێكی به‌لای ئه‌واندا نه‌ڕۆی.

[ إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ] ئه‌گه‌ر مه‌یلت به‌لای ئه‌وان بڕۆیشتایه‌ ئه‌وا له‌ دونیاو قیامه‌تیشدا دوو قات سزامان ده‌دایت [ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا (٧٥) ] پاشان كه‌س نه‌ئه‌بوو كه‌ سه‌رت بخات و سزای ئێمه‌ت لێ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ موسڵمان نابێت له‌ دینه‌كه‌ى ته‌نازول بكات بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ خه‌ڵكى لێى رازى بن و موسڵمان بن، چونكه‌ خواى گه‌وره‌ به‌مه‌ رازى نیه‌).

[ وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا ] كافرانى قوڕه‌یش ویستیان پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - له‌ مه‌ككه‌ ده‌ربكه‌ن خواى گه‌وره‌ به‌م ئایه‌ته‌ هه‌ڕه‌شه‌ى لێكردن: وه‌ كافران نزیك بوو له‌سه‌ر زه‌وی مه‌ككه‌ بێزارت بكه‌ن تا مه‌ككه‌ به‌جێ بێلی و ده‌رت بكه‌ن لێی [ وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا (٧٦) ] وه‌ ئه‌گه‌ر ده‌ریان بكردیتایه‌ ئه‌و كاته‌ له‌ دوای ده‌ركردنی تۆ زۆری نه‌ئه‌خایاند خوای گه‌وره‌ له‌ناوی ئه‌بردن.

[ سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا ] ئه‌وه‌ سوننه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ پێش تۆ پێغه‌مبه‌رانمان بۆ ناردوون كه‌ قه‌ومه‌كانیان ده‌ریان كردبێتن ئیلا له‌ دوای ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردوون [ وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا (٧٧) ] وه‌ سوننه‌تی ئێمه‌ هیچ گۆڕانێكی به‌سه‌ردا نایات.

{فەرمانكردن بە نوێژ كردن} [ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ ] نوێژه‌كانت بكه‌ كاتێك كه‌ خۆر لار ئه‌بێته‌وه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی ئاسمان تا تاریكی شه‌و كۆ ئه‌بێته‌وه‌، كه‌ نوێژی نیوه‌ڕۆو عه‌سرو مه‌غریب و عیشا ده‌گرێته‌وه‌ [ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ ] وه‌ نوێژی به‌یانیش بكه‌ [ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (٧٨) ] به‌ڕاستی مه‌لائیكه‌ته‌كان ئاماده‌ی نوێژی به‌یانی ئه‌بن، بۆیه‌ پێی وتراوه‌: قورئان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ نوێژی به‌یانیدا قورئانی زۆری تیادا ئه‌خوێندرێ و سوننه‌ته‌ قورئانی زۆری تیادا بخوێندرێ.

[ وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ ] وه‌ به‌ شه‌ویش له‌ پاش خه‌وتن هه‌ڵسه‌وه‌و شه‌ونوێژ بكه‌ [ نَافِلَةً لَكَ ] وه‌كو زیاده‌یه‌ك له‌سه‌ر فه‌رزه‌كان [ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا (٧٩) ] به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ ئه‌و پله‌و پایه‌ سوپاسكراوه‌ت پێ ئه‌به‌خشێ كه‌ شه‌فاعه‌تی هه‌ره‌ گه‌وره‌ ئه‌كه‌ی له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا وه‌ خه‌ڵكی هه‌موو حه‌مدو سوپاست ئه‌كه‌ن، (عَسَى) له‌ لایه‌ن خواوه‌ بۆ جه‌خت كردنه‌، واته‌: به‌ دڵنیایی/

[ وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - كاتێك كه‌ ڕۆیشتیته‌ مه‌دینه‌وه‌ بڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار چوونه‌ ناو مه‌دینه‌م چاك و باش بێ، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - كه‌ رۆیشته‌ شارى مه‌دینه‌ فه‌رمووى: (خوایه‌ مه‌دینه‌مان لا خۆشه‌ویست بكه‌ هه‌روه‌كو چۆن مه‌كه‌ت لا خۆشه‌ویست كردبووین، یان زاتریش له‌ مه‌ككه‌، وه‌ ته‌ندروستى بكه‌و به‌ره‌كه‌تمان بۆ بخه‌ره‌ كێشانه‌و پێوانه‌وه‌ى) [ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ ] وه‌ كه‌ له‌ مه‌ككه‌ش ده‌ركرام ده‌ركردنه‌كه‌یشم هه‌ر چاك بێت و به‌عیززه‌ت و سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ بێت [ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠) ] وه‌ له‌لایه‌ن خۆته‌وه‌ حوجه‌و به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكرام پێ ببه‌خشه‌ كه‌ سه‌رم بخه‌یت و پشتیوانیم بكه‌یت.

[ وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا (٨١) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بڵێ: ئه‌وه‌ حه‌ق هات و باتڵ و پووچه‌ڵ و شیركیش نه‌ماو پووچه‌ڵ بوه‌وه‌، به‌ڕاستی پووچه‌ڵ و باتڵ و شیرك هه‌ر له‌ناو چووه‌و نه‌ماوه‌، له‌ فه‌تحی مه‌ككه‌دا سێ سه‌دو شه‌ست بت له‌ ناو كه‌عبه‌ی پیرۆزدا هه‌بوو پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - یه‌ك یه‌ك ده‌یشكاندن و به‌ری ئه‌دانه‌وه‌و ئه‌م ئایه‌ته‌ى ده‌خوێنده‌وه‌.

{قورئان شیفاو رەحمەتە بۆ باوەڕداران} [ وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ] وه‌ ئێمه‌ ئایه‌ته‌كانی قورئانى پیرۆز داده‌به‌زێنین كه‌ شیفاو ڕه‌حمه‌ته‌ بۆ باوه‌ڕداران شیفای ده‌روونی و جه‌سته‌یی، وه‌ شیفای دڵه‌ له‌ گومان و نیفاق و شیرك [ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا (٨٢) ] وه‌ ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ هیچ شتێك بۆ سته‌مكاران زیاد ناكات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ درۆیان زانیوه‌ ئیلا زه‌ره‌رمه‌ندی و به‌هیلاك چوون نه‌بێت.

[ وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ ] وه‌ كاتێك كه‌ نیعمه‌تی خۆمان بڕژێنین به‌سه‌ر مرۆڤدا وه‌ك له‌شساغی و ده‌وڵه‌مه‌ندی ئه‌و پشت له‌ شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ ئه‌كات [ وَنَأَى بِجَانِبِهِ ] وه‌ ڕووی خۆی و لایه‌كانی وه‌رئه‌گێڕێ و پشت ئه‌كات له‌ شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ [ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا (٨٣) ] به‌ڵام كاتێك تووشی خراپه‌یه‌ك بێت وه‌كو نه‌خۆشی و هه‌ژاری ئه‌و كاته‌ زۆر بێ ئومێد ئه‌بێ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌.

[ قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بڵێ: هه‌موو كه‌سێك با كار بكات له‌سه‌ر ئاراسته‌و سرووشت و نیه‌ت و دین و ڕێگای خۆی، ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌ كافران [ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا (٨٤) ] په‌روه‌ردگارتان خۆی زاناتره‌ به‌وه‌ی كه‌ كێ هیدایه‌تی وه‌رگرتووه‌و له‌سه‌ر ڕێگای ڕاسته‌ وه‌ كێیش كافرو بێباوه‌ڕه‌.

{كەس نازانێت حەقیقەتی روح چییەو چۆنە} [ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ] (عبدالله¬ى كوڕى مه‌سعود) ده‌فه‌رمێت: له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - له‌ناو كێڵگه‌یه‌ك ده‌ڕۆیشتین له‌ مه‌دینه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - خۆى دابووه‌ سه‌ر لقه‌ دارێكدا، به‌ لاى كۆمه‌ڵێك جوله‌كه‌ تێپه‌ڕى، هه‌ندێكیان وتیان پرسیارى لێ بكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ روح، وه‌ هه‌ندێكیان وتیان پرسیارى لێ مه‌كه‌ن نه‌وه‌كو شتێك بڵێت پێتان ناخۆش بێت، پرسیاریان لێ كرد ده‌رباره‌ى روح و وتیان ئه‌ى محمد - صلى الله عليه وسلم - روح چیه‌؟ ده‌فه‌رمێت به‌رده‌وام خۆى دابوو به‌سه‌ر داره‌كه‌ گومانم ده‌برد وه‌حى بۆ دابه‌زێت، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاندو خوێندیه‌وه‌، هه‌ندێكیان وتیان: وتمان پرسیارى لێ مه‌كه‌ن، واته‌: ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن ده‌رباره‌ی روح و حه‌قیقه‌تی روح چیه‌؟ بڵێ: روح كاری خوای گه‌وره‌یه‌و خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نازانێ حه‌قیقه‌تی روح چیه‌و چۆنه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌ مه‌ككه‌یش دابه‌زیوه‌ كه‌ قوڕه‌یش به‌ جوله‌كه‌یان وت شتێكمان پێ بڵێن تا پرسیارى له‌ محمد پێ بكه‌ین، ئه‌وانیش وتیان پرسیارى لێ بكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ روح، ئه‌وانیش پرسیاریان لێ كردو خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاندو دواتریش له‌ مه‌دینه‌ دووباره‌ دایبه‌زانده‌وه‌ [ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (٨٥) ] وه‌ ئێوه‌ له‌ زانیاری شتێكی كه‌م نه‌بێ هیچتان پێ نه‌دراوه‌و نایزانن.

[ وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ویستمان لێ بێت ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ وه‌حی بۆمان دابه‌زاندوویت ئه‌یسڕینه‌وه‌و شوێنه‌واری ناهێلین، یاخود مه‌به‌ست پێى پێش هاتنى قیامه‌ته‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ قورئان به‌رز ده‌كاته‌وه‌ بۆ لاى خۆى و لاپه‌ڕه‌كان به‌ سپێتى ده‌مێنێته‌وه‌و یه‌ك وشه‌ى تێدا نامێنێت [ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلًا (٨٦) ] وه‌ دواتریش كه‌ قورئانمان له‌بیرت برده‌وه‌و نه‌مانهێشت نابینی هیچ كه‌سێك پشتیوانت بێ.

[ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ] به‌ڵام كه‌ وا ناكه‌ین ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ تۆ [ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا (٨٧) ] به‌ دڵنیایی فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ به‌سه‌رته‌وه‌ یه‌كجار زۆره‌ كه‌ كردووتی به‌ پێغه‌مبه‌رو كتابی بۆ دابه‌زاندووى.

{قورئان تەحەددای مرۆڤ ‌و جن دەكات} [ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر مرۆڤه‌كان و جنیه‌كان هه‌ر هه‌موویان كۆببنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌م قورئانه‌ بێنن ناتوانن هاوشێوه‌ی قورئان بێنن [ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا (٨٨) ] ئه‌گه‌ر هه‌ندێكیان پشتیوان و سه‌رخه‌ری هه‌ندێكی تریان بن و یارمه‌تی هه‌ندێكی تریان بده‌ن (چونكه‌ قورئان كه‌لامى خوایه‌و چۆن قسه‌ى مرۆڤـ وه‌كو قسه‌ى خواى گه‌وره‌ ده‌بێت؟!) .

[ وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ ] به‌دڵنیایى له‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌دا ئێمه‌ هه‌موو نموونه‌و به‌ڵگه‌یه‌كمان تیادا هێناوه‌ته‌وه‌و درێژه‌مان پێداوه‌و باسمان كردووه‌ [ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٨٩) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی ته‌نها كوفرانه‌بژێریان هه‌ڵبژاردووه‌و ئیمانیان پێ نه‌هێناوه‌.

{پەڵپ‌و بیانووە بێ‌ بنەماكانی كافران!} [ وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا (٩٠) ] وه‌ كافره‌ ناودارو گه‌وره‌گانی مه‌ككه‌ وتیان: ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئیمانت پێ ناهێنین تا له‌م زه‌ویه‌وه‌ كانیمان بۆ هه‌ڵنه‌قوڵێنیت و ئاوه‌كه‌ی به‌به‌رچاومانه‌وه‌ نه‌ڕوات.

[ أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ ] یاخود باخت نه‌بێت له‌ دار خورماو ترێ [ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا (٩١) ] وه‌ له‌ناو ئه‌وانیشدا كانی هه‌ڵبقوڵێنی وه‌ به‌خێرایی ئاو له‌ ناوه‌ڕاستیاندا هه‌ڵبقوڵێت و ده‌رپه‌ڕێ.

[ أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا ] یاخود ئاسمان پارچه‌ پارچه‌ بكه‌یت و به‌ری بده‌یته‌وه‌ بان سه‌رمان چۆن ده‌ڵێیت له‌ قیامه‌تدا واى لێدێت [ أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا (٩٢) ] یان خوای گه‌وره‌و مه‌لائیكه‌ته‌كان كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ بێنی تا به‌چاو خۆمان بیانبینین.

[ أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ ] یان ئه‌بێ ماڵێكت هه‌بێ له‌ زێڕو ڕازاوه‌ بێت [ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ ] یاخود به‌رز بیته‌وه‌ بۆ ئاسمان [ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ ] كه‌ به‌رزیش بوویته‌وه‌ بۆ ئاسمان و هه‌ڵفڕیت ئه‌وا ئیمان به‌ به‌رز بوونه‌وه‌كه‌تیش ناهێنین تا له‌و سه‌ره‌وه‌ گه‌ڕایته‌وه‌ كتابێكمان بۆ نه‌هێنی له‌ لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ به‌ڵگه‌ بێ له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌رایه‌تیت و خۆمان كتابه‌كه‌ بخوێنینه‌وه‌، ئه‌بێ ئه‌وه‌نده‌ شته‌ بكه‌ی ئه‌و كاته‌ ئیمانت پێ دێنین [ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ توانای هه‌موو شتێكی هه‌یه‌ [ هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا (٩٣) ] به‌ڵام من هیچ شتێك نیم ته‌نها مرۆڤێكم و پێغه‌مبه‌ری خوام و توانای هیچ شتێك له‌مانه‌م نیه‌و مه‌لائیكه‌ت نیم تا به‌رز ببمه‌وه‌ بۆ ئاسمان.

[ وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى ] چی ڕێگری له‌ خه‌ڵكی ئه‌كات كه‌ ئیمان بێنن كاتێك كه‌ هیدایه‌تیان بۆ هات [ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا (٩٤) ] ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ ئه‌یانوت: ئایا خوای گه‌وره‌ مرۆڤێكی كردووه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ر؟! ئه‌یانوت چۆن ئه‌بێ پێغه‌مبه‌ر مرۆڤ بێ.

[ قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌ویدا فریشته‌ بژیایه‌و به‌هێمنی و ئارامی به‌سه‌ر زه‌ویدا بڕۆیشتنایه‌ [ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا (٩٥) ] ئه‌وه‌ ئێمه‌ش له‌ ئاسمانه‌وه‌ مه‌لائیكه‌تێكمان بۆ ده‌ناردن و ئه‌مانكرد به‌ پێغه‌مبه‌ر، به‌ڵام ئه‌وان ئیمان به‌ مرۆڤه‌كه‌ ناهێنن چۆن ئیمانیان به‌ مه‌لائیكه‌ت ئه‌هێنا.

[ قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بڵێ: خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ شایه‌ت بێت له‌ نێوان من و ئێوه‌دا كه‌ په‌یامی خوای گه‌وره‌م پێ ڕاگه‌یاندوون [ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٩٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ به‌ به‌نده‌كانی خۆی زۆر زانیاری وردی هه‌یه‌ وه‌ زۆر بینایه‌و هه‌موو شتێكیان ئه‌بینێ و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

[ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی بدات ئه‌وه‌ هیدایه‌تدراوه‌ بۆ حه‌ق [ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش خوای گه‌وره‌ گومڕای بكات ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كه‌س نیه‌ كه‌ سه‌ریان بخات [ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش حه‌شریان ئه‌كه‌ین له‌سه‌ر ده‌م و چاویان، وه‌ پێیه‌كانیان به‌ ئاسمانه‌وه‌یه‌ [ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا ] ئه‌مانه‌ كوێرو لاڵ و كه‌ڕن [ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ] وه‌ شوێنی مانه‌وه‌شیان دۆزه‌خه‌ [ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا (٩٧) ] هه‌ر كاتێك ئاگره‌كه‌ی كپ بێته‌وه‌و دامركێته‌وه‌ زیاتر گڕو بڵێسه‌ی ئه‌ده‌ین.

[ ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا ] ئه‌مه‌ سزای ئه‌وانه‌ له‌ دۆزه‌خدا به‌م شێوه‌یه‌ سزا ئه‌درێن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كوفریان به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ كرد [ وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا ] وه‌ ئه‌یانوت: ئایا ئێمه‌ ئه‌گه‌ر بووین به‌ ئێسقان و ئێسقانه‌كان ڕزین [ أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨) ] ئایا ئێمه‌ سه‌رله‌نوێ دروست ئه‌كرێینه‌وه‌و ئه‌بینه‌وه‌ به‌ دروستكراوێكی تازه‌.

[ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ ] ئایا نابینن ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست كردووه‌ توانای هه‌یه‌ كه‌ هاوشێوه‌ی ئه‌وانیش دروست بكاته‌وه‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت [ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ ] وه‌ كاتێكی دیاریكراوی بۆ داناون كه‌ مردنه‌، یان ڕۆژی قیامه‌ته‌ هیچ گومانێكی تیا نیه‌ [ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا (٩٩) ] به‌ڵام زاڵم و سته‌مكاران ڕه‌تیان كرده‌وه‌ كه‌ ئیمان بێنن و ته‌نها كافر بوونیان هه‌ڵبژارد.

[ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر خه‌زێنه‌كانی ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ له‌ ڕزق و ڕۆزی به‌ده‌ست ئێوه‌ بوایه‌ ئه‌وه‌ ئێوه‌ نه‌تانئه‌به‌خشی و ڕه‌زیلیتان ئه‌كرد [ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ ] له‌ ترسی ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌واو بێت [ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠) ] وه‌ به‌ڕاستی مرۆڤـ زۆر ڕه‌زیل و چروكه‌.

{نۆ موعجیزەكەی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ نۆ موعجیزه‌ی ئاشكراو ڕوونمان به‌ موسى - صلى الله عليه وسلم - به‌خشی وه‌كو به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌كه‌ی له‌وانه‌: زریانه‌كه‌و كولله‌و ئه‌سپێ و بۆق و خوێن و گۆچانه‌كه‌ی و ده‌ستی و وشكه‌ساڵی و كه‌می له‌ به‌روبوومدا، موعجیزه‌ى تریشى پێبه‌خشرا بوو وه‌كو به‌ گۆچانه‌كه‌ى ده‌ستى له‌ به‌رده‌كه‌ى داو ئاوى لێهه‌ڵقوڵا، وه‌هه‌ورى سپى سێبه‌رى بۆ كردن، وه‌ سوێسكه‌و گه‌زۆیان بۆ دابه‌زى، به‌ڵام لێره‌ باسى نۆ موعجیزه‌ كراوه‌ چونكه‌ ئه‌م نۆیه‌ فیرعه‌ون و قه‌ومه‌كه‌ى بینیان و به‌ڵگه‌ بوو به‌سه‌ریانه‌وه‌ [ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - تۆ پرسیار له‌ به‌نی ئیسرائیل بكه‌ له‌وانه‌ی كه‌ موسڵمان بوونه‌ وه‌كو (عبدالله¬ی كوڕی سه‌لام) بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر دڵنیا بیت [ إِذْ جَاءَهُمْ ] كاتێك كه‌ ئه‌م شتانه‌یان بۆ هات كاتێك كه‌ موسى - صلى الله عليه وسلم - چوو بۆ لایان [ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا (١٠١) ] فیرعه‌ون وتی: ئه‌ی موسى من گومان ئه‌به‌م كه‌ تۆ سیحرت لێكرابێت و عه‌قڵت له‌ده‌ست دابێت، یاخود ساحیرو جادوگه‌ر بیت.

[ قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ ] موسى - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی فیرعه‌ون به‌ دڵنیایی تۆ ئه‌زانی ئه‌م نیشانه‌و موعجیزانه‌ كه‌س داینه‌به‌زاندووه‌ ته‌نها په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌وی نه‌بێ كه‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرایه‌و به‌چاو ئه‌بینرێت [ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢) ] وه‌ من یه‌قینم هه‌یه‌ ئه‌ی فیرعه‌ون كه‌ تۆ به‌هیلاك چوویت و زه‌ره‌رمه‌ندی.

[ فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ ] فیرعه‌ون ویستی بێزاریان بكات و له‌ زه‌وی میصر ده‌ریان بكات و دووریان بخاته‌وه‌ [ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) ] فیرعه‌ون و ئه‌وانه‌شی له‌گه‌ڵیدا بوون له‌ سوپاكه‌ی كه‌ دوای موسى - صلى الله عليه وسلم - و به‌نی ئیسرائیل كه‌وتن هه‌موومان له‌ ئاوه‌كه‌دا غه‌رق كردن.

[ وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ ] وه‌ له‌ دوای له‌ناوبردنی فیرعه‌ون به‌ به‌نی ئیسرائیلمان وت له‌ (بیت المقدس) نیشته‌جێ بن (ئه‌مه‌ موژده‌یه‌ بۆ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - كه‌ فه‌تحى مه‌ككه‌ ده‌كه‌یت) [ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ ] تا كاتێك به‌ڵێنی دواجار دێت كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ [ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤) ] هه‌مووتان له‌ قه‌بره‌كان ده‌رئه‌كه‌ین و كۆتانده‌كه‌ینه‌وه‌.

[ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان به‌ حه‌ق دابه‌زاندووه‌و ئه‌ویش حه‌قی هێناوه‌و حه‌قی تیایه‌و به‌ پارێزراوى گه‌یشتۆته‌ ده‌ستى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - [ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) ] وه‌ تۆمان نه‌ناردووه‌ ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئیلا موژده‌ده‌ر بیت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گوێڕایه‌ڵیت ده‌كه‌ن به‌به‌هه‌شت، وه‌ ترسێنه‌ر بیت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ سه‌رپێچیت ده‌كه‌ن به‌ دۆزه‌خ.

[ وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا (١٠٦) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌شمان دابه‌زاندووه‌ به‌ به‌ش به‌ش نه‌ك به‌ یه‌كجار بۆ ئه‌وه‌ی بۆ خه‌ڵكی بخوێنیته‌وه‌ به‌ هێواشی و له‌سه‌رخۆیى، چونكه‌ ئه‌گه‌ر هه‌مووی به‌یه‌كه‌وه‌ دابه‌زیایه‌ نه‌یانئه‌توانی له‌به‌ری بكه‌ن، یان جێبه‌جێ كردنى ئه‌و هه‌موو حوكمانه‌ له‌سه‌ریان قورس ئه‌بوو.

[ قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئیمانی پێ بێنن یان ئیمان نه‌هێنن هیچ شتێك زیاد ناكات وه‌ هیچ شتێكی لێ كه‌م ناكات [ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ ] به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ی كه‌ زانا بوونه‌ له‌ پێش ئه‌وه‌ی قورئان دابه‌زێ وه‌كو (زه‌یدی كوڕی عه‌مری كوڕی نوفه‌یل و، وه‌ره‌قه‌ی كوڕی نه‌وفه‌ل و، عبدالله¬ی كوڕی سه‌لام) ئه‌مانه‌ كاتێك ئایه‌تی قورئانیان به‌سه‌ردا بخوێندرایه‌ته‌وه‌ [ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) ] ئه‌وه‌ له‌سه‌ر چه‌ناگه‌و ڕوویان سوجده‌و كوڕنوشیان بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌برد وه‌كو ملكه‌چى و ئیمان هێنان به‌ خواى گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌رى خواو - صلى الله عليه وسلم - قورئانى پیرۆز.

[ وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا (١٠٨) ] وه‌ ئه‌یانووت: پاك و مونه‌ززه‌یی بۆ په‌روه‌ردگار به‌ڕاستی وه‌عدو به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ركه‌وتنی باوه‌ڕداران جێبه‌جێ ئه‌بێ و گومانی تیا نیه‌.

[ وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ ] دیسانه‌وه‌ له‌سه‌ر چه‌ناگه‌و ڕوویان كوڕنوشیان بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌برد [ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩) ] ئه‌گریان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قورئان كاریگه‌ری ئه‌كرده‌ سه‌ر دڵیان وه‌ دڵیان زیاتر نه‌رم ئه‌بوو.

[ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: بپاڕێنه‌وه‌ له‌ الله یان له‌ ره‌حمان جیاوازیان نیه‌و هه‌ردووكیان ناوى تایبه‌تى خوای گه‌وره‌ن [ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى ] له‌ هه‌ر كامێكیان بپاڕێنه‌وه‌ ئه‌وه‌ ناوه‌ جوانه‌كانیان هه‌یه‌ [ وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - خۆى شاردبووه‌وه‌ له‌ مه‌ككه‌، كه‌ پێشنوێژى بۆ هاوه‌ڵانى بكردایه‌ ده‌نگى به‌رز ده‌كرده‌وه‌، كه‌ هاوبه‌شبڕیارده‌ران گوێیان لێبوایه‌ جوێنیان ده‌دا به‌ قورئان و ئه‌وه‌ى دایبه‌زاندووه‌و ئه‌وه‌ى هێناوێتى، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - كاتێك كه‌ نوێژ ئه‌كه‌ی ده‌نگ به‌رز مه‌كه‌وه‌ با كافران نه‌یبیستن و جوێن به‌ قورئان نه‌ده‌ن [ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا ] وه‌ ده‌نگیش زۆر نزم مه‌كه‌وه‌ كه‌ هاوه‌ڵه‌كانت نه‌یبیستن [ وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١١٠) ] به‌ڵكو مامناوه‌ند به‌ نه‌ زۆر به‌رزو نه‌ زۆر نزم، یان ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر به‌ته‌نها نوێژت كرد، به‌ڵام ئیمام له‌ نوێژه‌ ئاشكراكاندا له‌ به‌یانی و مه‌غریب و عیشا وه‌ له‌ ڕۆژی جومعه‌دا له‌ ڕكاتی یه‌كه‌م و دووه‌مدا ده‌نگ به‌رز ئه‌كاته‌وه‌، ئیمامى ئه‌بو به‌كر شه‌ونوێژى ده‌كرد به‌ ده‌نگى نزم، پرسیارى لێكرا وتى: من له‌گه‌ڵ خواى گه‌وره‌ گفتوگۆ ده‌كه‌م و خوایش ده‌یبیستێت، وه‌ ئیمامى عومه‌ر به‌ده‌نگى به‌رز شه‌ونوێژى ده‌كرد پرسیاریان لێكرد وتى: شه‌یتان ده‌رده‌كه‌م و خه‌وتوان به‌خه‌به‌ر دێنم، كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى به‌ ئه‌بو به‌كر وترا كه‌مێك ده‌نگ به‌رز بكه‌وه‌، به‌ عومه‌ریش وترا كه‌مێك ده‌نگ نزم بكه‌وه‌.

[ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بڵێ: حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ په‌روه‌ردگار كه‌ هیچ مناڵی بۆ خۆی بڕیار نه‌داوه‌ وه‌كو گاورو جووله‌كه‌و موشریكان وا ئه‌ڵێن [ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ ] وه‌ له‌ موڵكیشدا كه‌س نیه‌ كه‌ شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ بێ [ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش نیه‌ كه‌ پشتیوانی خوای گه‌وره‌ بێ چونكه‌ خوای گه‌وره‌ بێ ده‌سه‌ڵات نیه‌و بێ پێویسته‌ له‌ پشتیوان و یارمه‌تیده‌رو سه‌رخه‌ر [ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - تۆ خوای گه‌وره‌ به‌ گه‌وره‌ بزانه‌ كه‌ له‌ هه‌موو گه‌وره‌یه‌ك گه‌وره‌تره‌، والله اعلم.