Rebar Kurdish Tafsir — Kehf 18:1 – Enbiya 21:112

سووره‌تی (كه‌هف) (واته‌: ئه‌شكه‌وت) سووره‌تێكى مه‌ككيیه‌ ته‌نها ئایه‌تى (٣٨) و ئایه‌تى (٨٣-١٠١) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نيیه‌و (١١٠) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (هه‌ر كه‌سێك ده‌ ئایه‌تى سه‌ره‌تاى سووره‌تى كه‌هف بخوێنێت ئه‌وا پارێزراو ده‌بێت له‌ فیتنه‌ى ده‌ججال). وه‌ ده‌فه‌رمێت: (هه‌ر كه‌سێك ده‌ ئایه‌تى كۆتایى سووره‌تى كه‌هف بخوێنێت ئه‌وا پارێزراو ده‌بێت له‌ فیتنه‌ى ده‌ججال). وه‌ ده‌فه‌رمێت: (هه‌ركه‌سێك له‌ رۆژى جومعه‌ سووره‌تى كه‌هف بخوێنێت ئه‌وا له‌ لاى خۆیه‌وه‌ تا مه‌ككه‌ نورو روناكى بۆ ده‌كات له‌ رۆژى قیامه‌ت). كافرانى مه‌ككه‌ چه‌ند كه‌سێكیان نارد بۆ لاى جوله‌كه‌كانى مه‌دینه‌ كه‌ چه‌ند شتێكمان پێ بڵێن تا محمدى پێ تاقی بكه‌ینه‌وه‌ بزانین راست ده‌كات پێغه‌مبه‌رى خوایه‌ یان نا، ئه‌وانیش وتیان پرسیارى لێ بكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ پیاوێك كه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا گه‌ڕاوه‌ (ذو القرنين)، وه‌ ده‌رباره‌ى ئه‌و چه‌ند گه‌نجه‌ى چوونه‌ ئه‌شكه‌وته‌كه‌وه‌، وه‌ ده‌رباره‌ى روح، ئه‌گه‌ر زانى ئه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ره‌و راست ده‌كات، ئه‌وانیش هاتنه‌وه‌و پرسیاریان كرد، پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: به‌یانى وه‌ڵامتان ده‌ده‌مه‌وه‌و نه‌یوت: إن شاء الله، خواى گه‌وره‌ پانزه‌ رۆژ وه‌حى دواخست و دواتر سوره‌تى (كه‌هف) ى دابه‌زاند. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا (١) ] حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ى دابه‌زاندۆته‌ سه‌ر عه‌بدی خۆی كه‌ محمده‌ - صلى الله عليه وسلم - وه‌ هیچ گێڕی و خوارى و كه‌مو كوڕی و نوقستانی و جیاوازیه‌كی تیا نیه‌ نه‌ له‌ له‌فزدا نه‌ له‌ مانادا .

[ قَيِّمًا ] به‌ڵكو له‌وپه‌ڕی دامه‌زراوی و ڕێكیدایه‌و هیچ گێڕی و خواریه‌كی تیانیه‌ وه‌ باڵاده‌سته‌ به‌سه‌ر كتێبه‌ ئاسمانیه‌كانی پێشتردا [ لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ ] تا ئاگاداری كافران بكاته‌وه‌ به‌ سزایه‌كی سه‌خت له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن [ وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا (٢) ] وه‌ موژده‌ بدات به‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ كرده‌وه‌ی چاك ئه‌كه‌ن كه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی چاكیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نیه‌تت بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) .

[ مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا (٣) ] له‌ناو ئه‌و ئه‌جرو پاداشته‌ باشه‌دا له‌ به‌هه‌شتدا بۆ هه‌میشه‌یی ئه‌مێننه‌وه‌ هیچ پچڕانێكی به‌سه‌ردا نایات وه‌ نافه‌وتێ.

[ وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا (٤) ] وه‌ ئاگاداری ئه‌و كه‌سانه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌ڵێن خوای گه‌وره‌ منداڵی بۆ خۆی بڕیار داوه‌ وه‌كو جووله‌كه‌و گاورو هه‌ندێك له‌ موشریكان .

[ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِآبَائِهِمْ ] كه‌ هیچ زانیارییه‌كیان نیه‌ به‌م شته‌ نه‌ خۆیان نه‌ باوك و باپیرانیان وه‌ هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی ڕاستیان نیه‌ به‌ڵكو له‌ گومڕایی خۆیاندا وا ئه‌ڵێن [ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ ] ئه‌م وشه‌یه‌ زۆر گه‌وره‌یه‌ كه‌ له‌ ده‌میان دێته‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ بوهتان بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبًا (٥) ] هیچ شتێك ناڵێن ته‌نها درۆ نه‌بێ ئه‌مه‌ درۆیه‌كه‌و ئه‌یكه‌ن و هیچ بواری ڕاستی تیانیه‌.

{دڵسۆزی‌و خەمخۆری پێغەمبەری خوا - صلی الله علیه وسلم -} [ فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا (٦) ] له‌وانه‌یه‌ ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - خۆت به‌ هیلاك بده‌ی ئه‌وه‌نده‌ غه‌م و خه‌فه‌ت بخۆی كاتێك كه‌ ئه‌وان پشتت تێ ئه‌كه‌ن و ئیمان به‌م قورئانه‌ ناهێنن، واته‌: خه‌فه‌تیان لێ مه‌خۆ ئه‌وه‌نده‌ت له‌سه‌ره‌ په‌یامی خوای گه‌وره‌ بگه‌یه‌نیت .

[ إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا ] به‌دڵنیایى هه‌رچی له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا هه‌یه‌ ئێمه‌ كردوومانه‌ به‌ جوانی بۆ زه‌وی [ لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا (٧) ] تا مرۆڤه‌كانی پێ تاقیبكه‌ینه‌وه‌ بزانین كامیان باشترین كرده‌وه‌ ئه‌كات كه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت، وه‌ ئیخلاص و دڵسۆزیان بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌بێت و ریا نه‌بێت، (خواى گه‌وره‌ داواى باشترین كرده‌وه‌ى لێكردووین نه‌ك زۆرترین) .

[ وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا (٨) ] وه‌ به‌دڵنیایى ئه‌وه‌یشی له‌سه‌ر زه‌ویه‌ له‌ جوانى و رازاوه‌یى و نازو نیعمه‌ت له‌ كۆتاییدا ئێمه‌ نایهێلین و له‌ ناوى ده‌به‌ین و هه‌مووی ئه‌كه‌ینه‌وه‌ به‌ خۆڵ، بۆیه‌ به‌ دونیا هه‌ڵمه‌خه‌ڵه‌تێن و با دونیا فریوتان نه‌دات (جُرُزًا) واته‌: هیچ زه‌رعات و كشتوكاڵ و رووه‌ك و جوانیه‌كی تیا ناهێلین.

{بەسەرهاتی هاوەڵانی ئەشكەوت} [ أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا (٩) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - تۆ وا گومانت بردو واتزانی كه‌ هاوه‌ڵانی ئه‌شكه‌وته‌كه‌ و (ره‌قیم) شتێكی سه‌یرو سه‌رسوڕهێنه‌رن، نه‌خێر هه‌ر ئه‌مانه‌ نیه‌ به‌ڵكو ئیشی خوای گه‌وره‌ زۆر له‌مه‌ سه‌یرو سه‌رسوڕهێنه‌رتره‌، وه‌ ئه‌و به‌ڵگه‌و موعجیزانه‌ى كه‌ ئاشكرام كردووه‌ بۆ به‌نده‌كانم زۆر له‌مه‌ گه‌وره‌ترو سه‌رسوڕهێنه‌رتره‌، (ڕه‌قیم) ناوی ئه‌شكه‌وته‌كه‌ بووه‌، یان ناوی دۆڵه‌كه‌ بووه‌، یان ناوی دێیه‌كه‌ بووه‌، یان ناوى ئه‌و شاخه‌ بووه‌ كه‌ ئه‌شكه‌وته‌كه‌ى تێدا بووه‌، یان ئه‌و له‌وحه‌ بووه‌ كه‌ ناویانی لێ نووسراوه‌و له‌ ده‌رگاى ئه‌شكه‌وته‌كه‌یان داوه‌ .

[ إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً ] كاتێك ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ گه‌نجه‌ باوه‌ڕداره‌ بۆ پاراستنى دینه‌كه‌یان له‌ده‌ستى قه‌ومه‌كه‌یان رایانكردو چوونه‌ ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌وه‌و وتیان: ئه‌ی په‌روه‌ردگارمان له‌لایه‌ن خۆته‌وه‌ ڕه‌حممان پێ بكه‌ وه‌ بمانپارێزه‌ له‌ دوژمن و سه‌ره‌نجاممان باش بكه‌ [ وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا (١٠) ] وه‌ كاره‌كه‌شمان چاك بكه‌ كه‌ ڕائه‌كه‌ین له‌ده‌ست كافران و لێیان دوور ئه‌كه‌وینه‌وه.

[ فَضَرَبْنَا عَلَى آذَانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَدًا (١١) ] ئێمه‌ش دامان به‌ گوێیاندا بۆ ئه‌وه‌ى هیچ نه‌بیستن و چه‌ند ساڵێكی زۆر خه‌واندمانن له‌ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌دا .

[ ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا (١٢) ] پاشان به‌خه‌به‌رمان هێنان له‌و خه‌وه‌ تا بزانین كام له‌م دوو حیزب و كۆمه‌ڵه‌ له‌ باوه‌ڕداران و كافران كه‌ جیاوازی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ ده‌زانن چه‌ندێك له‌ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌دا به‌ خه‌وتوویی ماونه‌ته‌وه‌.

{ئەوان گەنجانێكی باوەڕدار بوون} [ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئێمه‌ هه‌واڵی ئه‌وانت به‌ حه‌ق بۆ باس ئه‌كه‌ین و بۆت ئه‌گێڕینه‌وه‌ نه‌ك وه‌ك ئه‌و هه‌واڵانه‌ی له‌لای ئه‌هلی كتاب هه‌یه‌ كه‌ ڕاست نیه‌ [ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ ] به‌دڵنیایى ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵێك گه‌نج بوون ئیمانیان به‌ خوای خۆیان هێنا (هه‌میشه‌ گه‌نجان زیاتر روو له‌ حه‌ق ده‌كه‌ن، وه‌ ئه‌وانه‌یشى باوه‌ڕیان به‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - هێنا زۆربه‌یان گه‌نج بوون و كه‌مێك له‌ پیره‌كان موسڵمان بوون و زۆربه‌یان له‌سه‌ر شه‌ریك دانان بۆ خوا مردن) [ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى (١٣) ] وه‌ ئێمه‌ش زیاتر هیدایه‌تمان دان و دامه‌زراومان كردن (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئیمان زیادو كه‌م ده‌كات، به‌ گوێڕایه‌ڵى و كرده‌وه‌ى چاك زیاد ده‌كات و به‌ تاوان و سه‌رپێچى كه‌م ده‌كات) .

[ وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ ] وه‌ دڵیانمان جێگیرو به‌هێز كرد و ئارامگرمان كردن به‌وه‌ی كه‌ له‌ كافران دووركه‌ونه‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ زۆر خۆشگوزه‌ران بوون و له‌ نه‌وه‌و خزمه‌ نزیكه‌كانى پاشاى رۆم بوون، وه‌ ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م به‌سه‌رهاته‌ پێش هاتنى عیسى - صلى الله عليه وسلم - بووه‌، چونكه‌ زاناكانى جوله‌كه‌ بایه‌خیان داوه‌ به‌ پاراستنى به‌سه‌رهاته‌كه‌یان و له‌ كتابى ئه‌واندا باسكراوه‌و ئه‌وانیش پێش عیسى - صلى الله عليه وسلم - بوونه‌ [ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] كاتێك كه‌ هه‌ستان و كۆبوونه‌وه‌ له‌ پشت شاره‌وه‌و بڕیاریان دا كه‌ بڕۆن و وتیان: په‌روه‌ردگاری ئێمه‌ په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌ [ لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا ] جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ عیباده‌ت بۆ هیچ خوایه‌كی تر ناكه‌ین، كه‌ ئه‌وان خوایان هه‌بووه‌و په‌رستوویانن [ لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا (١٤) ] ئه‌گه‌ر ئێمه‌ عیباده‌ت بۆ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ین ئه‌وه‌ به‌دڵنیایى زیادڕه‌ویمان كردووه‌و سنوورمان به‌زاندووه‌و له‌ حه‌ق دووركه‌وتووینه‌ته‌وه‌و قسه‌یه‌كى پوچه‌ڵ و به‌تاڵمان كردووه‌.

{كاری هاوبەشبڕیاردەران بێ‌ بەڵگەیە} [ هَؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً ] ئه‌م قه‌ومه‌ی ئێمه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ خوای تریان بۆ خۆیان بڕیار داوه‌ [ لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ ] ئه‌ی بۆ به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكرا ناهێنن له‌سه‌ر خوایه‌تی خواكانیان [ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا (١٥) ] كێ سته‌مكارتره‌؟ واته‌: هیچ كه‌سێك زاڵمتر نیه‌ له‌و كه‌سه‌ی كه‌ درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستێ و شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌دات (كه‌واته‌: هاوبه‌شبڕیارده‌ران سته‌مكارترین زاڵمن و كه‌س له‌وان سته‌مكارتر نیه‌) .

[ وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ ] وه‌ كاتێك كه‌ ئێوه‌ له‌ بت په‌رستان و خواكانیشیان دووركه‌وتنه‌وه‌ و جیابوونه‌وه‌و [ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ ] ڕۆیشتن و په‌ناتان برد بۆ ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌ [ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ ] وه‌ په‌روه‌ردگار ڕه‌حمه‌تی خۆیتان بۆ بڵاو ئه‌كاته‌وه‌و به‌فراوانی ئه‌یڕێژێ به‌سه‌رتاندا، (له‌به‌ر خوا چوونه‌ ئه‌شكه‌وتێكى ته‌سكه‌وه‌، خواى گه‌وره‌ ره‌حمه‌تى فراوانى خۆى رژاند به‌سه‌ریاندا) [ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا (١٦) ] وه‌ كاریشتان ئاسان ئه‌كات (پاشا زۆر به‌دوایاندا گه‌ڕاوه‌ نه‌یدۆزینه‌وه‌و خواى گه‌وره‌ وێڵى كردن، هه‌روه‌كو چۆن كافرانى وێڵ كرد له‌ دۆزینه‌وه‌ى پێغه‌مبه‌رى خواو - صلى الله عليه وسلم - ئه‌بو به‌كر له‌ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌ هه‌رچه‌نده‌ چونه‌ سه‌ر ئه‌شكه‌وته‌كه‌یش) .

[ وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ ] وه‌ كاتێك كه‌ خۆر هه‌ڵدێت له‌سه‌ر ئه‌شكه‌وته‌كه‌یان لائه‌داو لار ئه‌بێته‌وه‌ به‌لای ڕاستدا [ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ ] وه‌ كاتێك كه‌ خۆر ئاوا ئه‌بێ به‌هه‌مان شێوه‌ لائه‌دات و لێیان دوورئه‌كه‌وێته‌وه‌ به‌لاى چه‌پدا [ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ] وه‌ ئه‌وانیش له‌ شوێنێكدا بوونه‌ له‌ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌ كه‌ كونی هه‌بووه‌و كراوه‌و فراوان بووه‌، واته‌: له‌ كاتی خۆرهه‌ڵاتن و خۆرئاوابوونیشدا خۆر لێى نه‌داون و له‌ سێبه‌ردا بوونه‌و خوای گه‌وره‌ پاراستنی له‌وه‌ [ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ ] پاراستنی لاشه‌ی ئه‌وان یه‌كێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌ [ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ ] هه‌ر كه‌سێك خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی بدات ئه‌وه‌ هیدایه‌تدراوه‌ (كه‌ خواى گه‌وره‌ رێنمایى كردن بۆ چوونه‌ ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌) [ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا (١٧) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كه‌ خوای گه‌وره‌ گومڕای بكات نابینی دۆستی هه‌بێت و ڕێنمایی بكات بۆ ڕێگای ڕاست.

{سودی هاوەڵایەتی كردنی پیاوچاكان} [ وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ ] وه‌ تۆ وا هه‌ست ئه‌كه‌ی كه‌ ئه‌وان به‌خه‌به‌رن له‌ كاتێكدا ئه‌وان خه‌وتوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی چاویان كراوه‌ته‌وه‌ [ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ ] وه‌ له‌ كاتی خه‌وتندا ئه‌مدیو و ئه‌ودیویان پێ ئه‌كه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی زه‌وی لاشه‌یان نه‌خوات [ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ ] وه‌ سه‌گه‌كه‌یشیان كه‌ له‌گه‌ڵیاندا بوو هه‌ردوو ده‌ستى شۆڕ كردۆته‌وه‌ له‌ به‌رده‌م ده‌رگاكه‌دا (نه‌چۆته‌ ژووره‌وه‌ بۆ پاسه‌وانى كردنیان، وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى مه‌لائیكه‌تى ره‌حمه‌ت ناچێته‌ ماڵێكه‌وه‌ كه‌ سه‌گ و وێنه‌ى تێدا بێت) (ئه‌میش وه‌كو ئه‌وانى به‌سه‌ر هات، وه‌ له‌ قورئانى پیرۆز له‌گه‌ڵیاندا باسكراوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ سودى هاوه‌ڵایه‌تى كردنى پیاوچاكانه‌) [ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا ] ئه‌گه‌ر تۆ بیانبینی ئه‌وه‌ لێیان ڕائه‌كه‌ی [ وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا (١٨) ] وه‌ لێیان ئه‌ترسیت و ترس پڕ دڵت ئه‌بێ به‌هۆی ئه‌و شێوازه‌ی كه‌ ئه‌وانی تیادان و خواى گه‌وره‌ واى كردبوو هه‌ركه‌س بیانبینێت لێیان رابكات تا كاتى دیاریكراو، یاخود وتراوه‌ له‌به‌ر درێژی نینۆك و قژو ریشیان .

[ وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ ] وه‌ به‌م شێوازه‌ به‌خه‌به‌رمان هێنان كه‌ له‌شساغ و ته‌ندروست بوون تا له‌ناو خۆیاندا پرسیار بكه‌ن چه‌ندێك ماوینه‌ته‌وه‌؟ [ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ ] یه‌كێك له‌وان وتی: چه‌ندێك لێره‌ ماونه‌ته‌وه‌و خه‌وتوونه‌؟ [ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ] وتیان: ڕۆژێك یان هه‌ندێك له‌ ڕۆژێك ماوینه‌ته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ به‌یانی هاتوونه‌و خوای گه‌وره‌ بۆ ئێواره‌ به‌ خه‌به‌ری هێنان بۆیه‌ وتوویانه‌: ڕۆژێك [ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ ] وه‌ هه‌ندێكی تریان وتیان: خوای گه‌وره‌ خۆی ئه‌زانێ ئێوه‌ چه‌ندێك ماونه‌ته‌وه‌ [ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ ] یه‌كێكتان به‌م پاره‌یه‌ی كه‌ پێتانه‌ كه‌ پاره‌ی زیو بووه‌ بینێرن بۆ شاره‌كه‌ [ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ ] با بزانێ كام خواردنه‌ له‌ هه‌مووی پاكترو حه‌ڵاڵتره‌ بۆمان بێنێت [ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا (١٩) ] وه‌ با به‌ نهێنی بڕوات تا كه‌س نه‌یناسێته‌وه‌و كه‌س هه‌ستی پێ نه‌كات و شوێنه‌كه‌مان نه‌زانێت .

[ إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ ] چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئاشكرا بین و ئه‌وان ئاگایان لێمان بێت و شوێنمان بزانن به‌ دڵنیایى ڕه‌جم و به‌رد بارانمان ئه‌كه‌ن [ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ ] یان ئه‌مانگه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌ر دینه‌كه‌ی خۆیان [ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا (٢٠) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دینی ئه‌وان ئه‌وه‌ هه‌رگیز نه‌ له‌ دونیاو نه‌ له‌ قیامه‌ت سه‌رفرازو ڕزگاری نابێت.

[ وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ ] وه‌ به‌م شێوازه‌ شوێنه‌كه‌یانمان ئاشكرا كردو خه‌ڵك دۆزیانیه‌وه‌ [ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ] تا خه‌ڵكی بزانن به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ حه‌قه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌ خه‌ڵكى باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ لاواز ببوو [ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا ] وه‌ به‌ دڵنیایى قیامه‌تیش دێت وه‌ هیچ گومانێكی تیانیه‌ [ إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌سێكیان چوو له‌ بازاڕ خواردن بكڕێت خه‌ڵكى پاره‌كه‌یان بینی وایانزانی ئه‌مه‌ كه‌نزێكه‌و دۆزیوێتیه‌وه‌و بردیان بۆ لای پادشا دواتر شوێنه‌كه‌یان ئاشكرابوو زانیان ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ وه‌كو موعجیزه‌ خه‌واندوونی وه‌ له‌وێدا خوای گه‌وره‌ مراندنی وه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ كێشه‌ كه‌وته‌ نێوانیانه‌وه‌ [ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ ] وتیان: شوێنێكیان له‌سه‌ر دروست بكه‌ن خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ به‌مان [ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا (٢١) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ زاڵ بوون به‌سه‌ر كاره‌كه‌داو قسه‌ رۆیشتوو ده‌سه‌ڵاتدار بوون وتیان: مزگه‌وتێكیان له‌سه‌ر دروست ده‌كه‌ین (كه‌واته‌ مزگه‌وت دروست كردن له‌سه‌ر گۆڕ له‌ دینه‌كانى تره‌وه‌ هاتۆته‌وه‌ ناو موسڵمانانه‌وه‌و خه‌ڵكى ئه‌و بڕیاره‌یان داوه‌و له‌ ئیسلامدا حه‌رامه‌و خواى گه‌وره‌ نه‌فره‌تى كردووه‌ له‌ جوله‌كه‌و گاور چونكه‌ گۆڕى پێغه‌مبه‌رانیان كردووه‌ به‌ مزگه‌وت).

{ژمارەی هاوەڵانی ئەشكەوت} [ سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ ] هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكى ئه‌ڵێن: ئه‌مانه‌ سێ كه‌س بوونه‌و چواره‌میان سه‌گه‌كه‌یان بووه‌ [ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ ] وه‌ هه‌ندێكى تریان ئه‌ڵێن: پێنج بوونه‌و شه‌شه‌میان سه‌گه‌كه‌یان بووه‌ [ رَجْمًا بِالْغَيْبِ ] له‌ خۆیانه‌وه‌ به‌ گومان و بێ زانیارى قسه‌ ئه‌كه‌ن (كه‌واته‌ ئه‌م دوو بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌یه‌) [ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ ] وه‌ هه‌ندێكى تریان ئه‌ڵێن: حه‌وت بوونه‌و هه‌شته‌میان سه‌گه‌كه‌ بووه‌ (ئه‌مه‌یان ته‌واوتره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی لێره‌ نافه‌رمووێ: (رَجْمًا بِالْغَيْبِ) و لێى بێده‌نگ بووه‌) [ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بڵێ: په‌روه‌ردگارم خۆی زاناتره‌ به‌ ژماره‌یان چه‌ند بووه‌ [ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ ] كه‌س ژماره‌یان نازانێ ته‌نها كه‌مێك نه‌بێت، (ابن عباس) ده‌فه‌رمووێ: من له‌و كه‌مانه‌م كه‌ خوای گه‌وره‌ جیای كردوومه‌ته‌وه‌و ژماره‌یان ئه‌زانم حه‌وت كه‌س بوونه‌ به‌ سه‌گه‌كه‌وه‌ هه‌شت بوونه‌ [ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا ] تۆ تیایدا ڕۆمه‌چۆ وه‌ مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێی تیا مه‌كه‌ ته‌نها باس كردنێكی ئاشكراو سوك نه‌بێت به‌وه‌ی كه‌ زۆر ڕۆنه‌چن تیایدا ته‌نها بیگێڕنه‌وه‌ (سه‌باره‌ت به‌ ناوى خۆیان و سه‌گه‌كه‌یان و شوێنه‌كه‌یان گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر گرنگ بوایه‌ خواى گه‌وره‌ باسى ده‌كرد، ئه‌وه‌ى كه‌ هاتووه‌ ئیسرائیلیاته‌و صه‌حیح نیه‌، گرنگ په‌ندو ئامۆژگارى وه‌رگرتنه‌ له‌ به‌سه‌رهاته‌كه‌و ده‌رخستنى تواناو ده‌سه‌ڵاتى خواى گه‌وره‌یه‌و پشتیوانى كردنێتى له‌ موسڵمانان) [ وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٢٢) ] وه‌ تۆ داوای فه‌توا له‌ هیچ كه‌سێك له‌وان مه‌كه‌ له‌ جووله‌كه‌كان چونكه‌ زانیاریان نیه‌و له‌ خۆیانه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، وه‌ خواى گه‌وره‌ خۆى بۆى باس كردیت له‌ قورئانى پیرۆزدا كه‌ حه‌قه‌و هیچ گومانێكى تیا نیه‌.

{وتنی (إن شا‌ء الله)} [ وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) ] جووله‌كه‌ پرسیاریان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا كرد - صلى الله عليه وسلم - سه‌باره‌ت به‌ هاوه‌ڵانی ئه‌شكه‌وت، فه‌رمووی: به‌یانی هه‌واڵتان پێ ئه‌ده‌م نه‌یفه‌رموو: (إن شاء الله)، خوای گه‌وره‌ پانزه‌ ڕۆژ وه‌حی له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - گرته‌وه‌ پاشان ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: وه‌ بۆ هیچ شتێك مه‌ڵێن به‌یانی ئه‌و شته‌ ئه‌كه‌م .

[ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ ] ئیلا بڵێن ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت [ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بیرت چوو بڵێی: (إن شاء الله) ئه‌وا زیكری خوای گه‌وره‌ بكه‌ چونكه‌ شه‌یتان له‌ بیرى بردوویته‌وه‌و به‌ زیكرى خواى گه‌وره‌ شه‌یتان نامێنێت و دور ده‌كه‌وێته‌وه‌ [ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤) ] وه‌ ئه‌گه‌ر پرسیارى شتێكت لێكراو نه‌تزانى ئه‌وا داوا له‌ خواى گه‌وره‌ بكه‌و بڵێ: به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵگه‌م پێ بدات تا له‌ ڕاستێتی ئه‌م هه‌واڵه‌ نزیك ببمه‌وه‌و بیزانم.

{مانەوەی هاوەڵانی ئەشكەوت لە ئەشكەوتەكەدا} [ وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ ] له‌ ناو ئه‌شكه‌وته‌كه‌یاندا سێ سه‌د ساڵى هه‌تاوى مانه‌وه‌ [ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) ] وه‌ نۆ ساڵیش زیاتر، واته‌: سێ سه‌دو نۆ ساڵ، سێ سه‌د ساڵى خۆری سێ سه‌دو نۆ ساڵی مانگی ده‌كات.

[ قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئه‌گه‌ر زانیاریت نه‌بوو بڵێ: خوای گه‌وره‌ خۆی باشتر ئه‌زانێ كه‌ چه‌ندێك مانه‌وه‌، یاخود له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكى دۆزیانیه‌وه‌ تا كاتی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلى الله عليه وسلم - چه‌ندێك بووه‌ ته‌نها خوا خۆى ده‌زانێت [ لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] نهێنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی ته‌نها لای خوای گه‌وره‌یه‌و كه‌سى تر نایزانێت [ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ ] سه‌رسامم به‌وه‌ی كه‌ خواى گه‌وره‌ هه‌موو شتێك ئه‌بینێت و ئه‌بیستێت و هیچ شتێكى لێ ناشاردرێته‌وه‌و كه‌س وه‌كو خوا نابینێت و نابیستێت [ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ ] ئه‌وان جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ دۆست و سه‌رخه‌رێكیان نیه‌ [ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦) ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ نیه‌ له‌ حوكمی خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات، یان خوای گه‌وره‌ ڕاوێژی پێ بكات .

[ وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - بۆیان بخوێنه‌وه‌ له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ى كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ وه‌حی بۆی ناردوویت [ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ ] هیچ گۆڕانێك به‌سه‌ر وشه‌كانی خواى گه‌وره‌دا نایات كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ قورئانى پیرۆز كه‌لامى خواى گه‌وره‌یه‌و دروستكراو نیه‌) [ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧) ] ئه‌گه‌ر قورئانى پیرۆز نه‌خوێنیت و شوێنى نه‌كه‌ویت و كار به‌ ئه‌حكامه‌كانی نه‌كه‌ی ئه‌وا جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ پشتیوان و په‌نایه‌ك نیه‌ كه‌ په‌نای بۆ به‌ری.

{گوێڕایەڵی نەكردنی خراپەكاران} [ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئارام بگره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌ به‌یانیان و به‌ ئێواران مه‌به‌ستیان ڕووی پیرۆزی خوای گه‌وره‌و ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌یه‌ (هاندانه‌ بۆ خوێندنى زیكرى به‌یانیان و ئێواران، وه‌ فه‌زڵى ئه‌و كه‌سانه‌ى به‌رده‌وامن له‌سه‌ر ئه‌و زیكرانه‌) [ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ ] وه‌ تۆ چاو له‌وان لامه‌ده‌ بۆ لای جگه‌ له‌وان [ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] كه‌ مه‌به‌ستت جوانی ژیانی دونیایه‌و ئه‌ته‌وێ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتداراندا دابنیشی بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنن [ وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ ] وه‌ گوێڕایه‌ڵی ئه‌و كه‌سانه‌ مه‌كه‌ كه‌ دڵیانمان بێئاگا كردووه‌ له‌ زیكری خۆمان وه‌ شوێن هه‌واو ئاره‌زووی خۆیان كه‌وتوونه‌ [ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨) ] وه‌ كاری ئه‌وانیش كه‌مته‌رخه‌می و فه‌وتاندن و نه‌زانی تیایه‌، كاتێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ كافره‌كان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلى الله عليه وسلم - وت: ئه‌م فه‌قیرو هه‌ژارانه‌ له‌ خۆت دووربخه‌وه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵتدا دائه‌نیشین خوای گه‌وره‌ نه‌هی لێ كرد .

[ وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - به‌و بێ ئاگایانه‌ بڵێ: ئه‌م دینه‌ى كه‌ من هێناومه‌ حه‌قه‌و هیچ گومانى تێدا نیه‌و له‌ لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌و له‌ لایه‌ن كه‌سی تره‌وه‌ نیه‌ [ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ ] جا هه‌ر كه‌سێك ویستی لێیه‌ با ئیمان بێنێ [ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش ویستی لێیه‌ با كوفر بكات، به‌ڵام [ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ] ئێمه‌ بۆ سته‌مكاران ئه‌وانه‌ی كه‌ كوفر هه‌ڵئه‌بژێرن ئاگرێكمان بۆ داناون كه‌ ده‌وری ماڵیانی گرتووه‌، (سورادق): خانوو ماڵێك له‌ قوماش دروست كرابێ وه‌كو خێمه‌ چۆن ئاگری پێوه‌ بنێیت به‌ یه‌كجار هه‌موو لایه‌كانی ئه‌یگرێ به‌و شێوازه‌ ئاگر ئه‌یانگرێته‌وه‌و ده‌وریان ئه‌دات و رزگاربوونیان نیه‌ [ وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر داوای فریاكه‌وتن و ئاو بكه‌ن ئه‌وه‌ ئاوێكیان پێ ئه‌درێ وه‌كو زه‌یت و مسی تواوه‌ وایه‌، وه‌ ره‌ش و خه‌ست و بۆگه‌نه‌ به‌ئاگرى دۆزه‌خ كوڵێنراوه‌و له‌وپه‌ڕى گه‌رمیدایه‌و ده‌موچاو و ڕوویان ئه‌سووتێنێ له‌به‌ر گه‌رمی [ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩) ] كه‌ ئه‌مه‌ خراپترین خواردنه‌وه‌یه‌ وه‌ خراپترین شوێنه‌ كه‌ تیایدا پشوو بده‌ن.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا (٣٠) ] به‌دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ ئێمه‌ ئه‌جرو پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ نافه‌وتێنین (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ نیه‌تت بۆ خوا بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت).

{رازاندنەوەی بەهەشتییەكان} [ أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ ] ئه‌وانه‌ به‌هه‌شتیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ شوێنی مانه‌وه‌ی هه‌میشه‌ییه‌ [ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ ] ئاو به‌ ژێر دارو ماڵه‌كانیاندا ئه‌ڕوات [ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ ] وه‌ بازنی ئاڵتوونیان له‌ ده‌ست ئه‌كرێت [ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ ] وه‌ پۆشاكی سه‌وزیش له‌به‌ر ئه‌كه‌ن له‌ ئاوریشمی ته‌نك و ناسك و له‌ ئاوریشمی ئه‌ستوورو دره‌وشاوه‌ [ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ ] پاڵیان داوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ بۆیان دانراوه‌ كه‌ جێگای له‌سه‌ر ڕاخراوه‌و به‌رزه‌ وه‌كو جۆلانی [ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١) ] كه‌ ئه‌مه‌ باشترین پاداشته‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ وه‌ باشترین شوێنی پاڵدانه‌وه‌یشه‌ كه‌ پاڵی لێ ئه‌ده‌نه‌وه‌و لێى ده‌مێننه‌وه‌.

{بەسەرهاتی خاوەن دوو باخەكە} [ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - تۆ نموونه‌ی دوو پیاویان بۆ بهێنه‌ره‌وه‌ كه‌ یه‌كێكیان موسڵمانه‌و ئه‌وى تریان كافره‌ [ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ ] كه‌ كافره‌كه‌ دوو باخی هه‌بووه‌ باخێكیان له‌ ره‌زى ترێ وه‌ ده‌وریشمان دابوون به‌ دار خورما [ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) ] وه‌ له‌ناو ئه‌و دارانه‌شدا زه‌رعاتی تر هه‌بووه‌ [ كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا ] هه‌ردوو باخه‌كه‌ به‌رهه‌می پێ گه‌یشت و به‌رهه‌می هێنا .

[ وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا ] وه‌ هیچ به‌رهه‌مه‌كه‌ی كه‌می نه‌كرد به‌رده‌وام به‌رهه‌می باشی ئه‌هێنا [ وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) ] له‌ناویشیانه‌وه‌ ئاومان هه‌ڵقوڵاندبوو كانی به‌ناو باخه‌كاندا ئه‌ڕۆیشت .

[ وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ] وه‌ جگه‌ له‌م دوو باخه‌ به‌رهه‌می تریشی هه‌بووه‌، یاخود وتراوه‌: زێڕو زیوی هه‌بووه‌ [ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤) ] شانازی به‌سه‌ر هاوڕێ باوه‌ڕداره‌كه‌ی ده‌كرد و گفتوگۆی له‌گه‌ڵدا ئه‌كردو ئه‌یوت: من ماڵ و مناڵ و خزمه‌تكارم له‌ تۆ زۆرتره‌، وه‌ پیاوانێكی زۆر به‌ده‌ورمه‌وه‌یه‌.

[ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ ] وه‌ چووه‌ ناو باخه‌كه‌ی خۆی و موسڵمانه‌كه‌یشى برده‌ ناوی و نیشانیدا كه‌ ئه‌و زوڵمی له‌ خۆی ئه‌كرد به‌ كوفر كردن و لووتبه‌رزى [ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) ] وتی: گومان نابه‌م ئه‌م باخ و باخاته‌ له‌ناو بچێت و بۆ هه‌میشه‌یی ئه‌مێنێته‌وه‌ .

[ وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً ] وه‌ گومان نابه‌م كه‌ قیامه‌ت هه‌بێ و له‌ دوای مردن زیندوو بینه‌وه‌ [ وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي ] وه‌ ئه‌گه‌ر زیندوو بوونه‌وه‌ش هه‌بێ وا دابنێین كه‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ [ لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦) ] ئه‌وه‌ له‌ دونیا باشترم ده‌ست ئه‌كه‌وێ .

[ قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ ] هاوڕێ باوه‌ڕداره‌كه‌ی گفتوگۆى له‌گه‌ڵدا كردو پێی وت: [ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ] ئایا تۆ كوفرت كرد به‌و خوایه‌ی كه‌ تۆی له‌ خۆڵ دروست كردووه‌ واته‌: ئاده‌می باوكت [ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ] پاشان خۆتی له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك له‌ مه‌نی دروست كردووه‌ [ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا (٣٧) ] پاشان كردوتی به‌م مرۆڤه‌ ڕێكه‌ هه‌موو ئه‌ندامه‌كانتی به‌ ڕێكی دروست كردووه‌ .

[ لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨) ] به‌ڵام الله په‌روه‌ردگاری منه‌ وه‌ هیچ كه‌سێك ناكه‌مه‌ شه‌ریكى په‌روه‌ردگارم [ وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ ] وه‌ كاتێك كه‌ تۆ هاتیته‌ ناو باخه‌كه‌ته‌وه‌ ئه‌گه‌ر بتوتایه‌ (ماشاء الله لا قوة إلا بالله) وه‌ ویست و هێزو توانات هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕاندایه‌ته‌وه‌و دانت به‌م شتانه‌دا بنایه‌و حه‌مدو سوپاس و ستایشى خواى گه‌وره‌ت بكردایه‌ .

[ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا (٣٩) ] ئه‌وه‌تا من ئه‌بینی ماڵ و مناڵیشم له‌ تۆ كه‌متره.

[ فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ له‌ به‌هه‌شتدا باشتر له‌و باخانه‌ی تۆم پێ ببه‌خشێ [ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ ] وه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ ده‌ردو به‌ڵاو باران و زریانێك بۆ سه‌ر باخه‌كانی تۆ بنێرێت [ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) ] وه‌ بیكاته‌ زه‌ویه‌كی لووسی بێ ڕووه‌ك و هیچی تیا نه‌هێلێ .

[ أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا ] یان ئاوه‌كه‌یشى به‌ ناخی زه‌ویدا بڕواته‌ خواره‌وه‌ [ فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١) ] نه‌توانی ده‌ستت پێی بگات و داوای بكه‌ی، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ كه‌سێك به‌ هۆى سه‌روه‌ت و سامانه‌كه‌یه‌وه‌ كافرو گومڕا بوو بێت دروسته‌ دوعاى لێ بكه‌یت خوا سه‌روه‌ت و سامانه‌كه‌ى لێبسه‌نێته‌وه‌) .

[ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌وری به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌م پیاوه‌ كافره‌ی داو له‌ناوی برد [ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا ] دواتر ده‌ستی ئه‌مدیو و ئه‌مدیو ئه‌كردو خه‌فه‌تی ئه‌خوارد له‌وه‌ی كه‌ چی سه‌رف كردووه‌ له‌م باخانه‌دا [ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا ] باخه‌كانی لای سه‌ره‌وه‌ی كه‌وته‌ خواره‌وه‌و هیچی به‌سه‌ر هیچه‌وه‌ نه‌ما [ وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢) ] ئینجا په‌شیمان بووه‌وه‌ ئه‌یوت: خۆزگه‌ هیچ كه‌سێكم نه‌كردایه‌ته‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌و شه‌ریكم بۆ خوا دانه‌نایه‌ .

[ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] وه‌ هیچ كه‌سانێك نه‌بوون له‌ غه‌یری خوای گه‌وره‌ سه‌ری بخه‌ن له‌وانه‌ى كه‌ پێشتر شانازى پێوه‌ ده‌كردن [ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) ] وه‌ خۆشی نه‌یتوانی خۆی سه‌ربخات و نه‌یه‌لێ خوای گه‌وره‌ باخه‌كانی له‌ناو بدات .

[ هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ ] له‌م شوێنه‌دا سه‌رخستن و حوكم و بڕیار هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌، یاخود له‌ كاتى دابه‌زینى سزادا هه‌موو كه‌س بێده‌سه‌ڵات و ملكه‌چى خواى گه‌وره‌ن [ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤) ] وه‌ پاداشتی خوای گه‌وره‌ باشتره‌ بۆ دۆستانی خۆی له‌ دونیاو قیامه‌ت، وه‌ سه‌ره‌نجامی باشیش هه‌ر لای خوای گه‌وره‌یه‌.

{نمونەی ژیانی دونیا} [ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - نموونه‌ی ژیانی دونیا بۆ خه‌ڵكى بهێنه‌وه‌ كه‌ چۆن له‌ناو ده‌چێت [ كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ ] وه‌كو ئاوێك وایه‌ كه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ دای ئه‌به‌زێنینه‌ خواره‌وه‌ [ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ ] ئه‌و ئاوه‌ تێكه‌ڵ به‌ ڕووه‌ك و گژوگیای زه‌وی ئه‌بێ [ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ پێ ئه‌گات دواتریش وشك ئه‌بێ و تێكئه‌شكێ وه‌ كاتێك كه‌ بایه‌كه‌ لێی ئه‌دات له‌سه‌ر زه‌ویدا بڵاوی ئه‌كاته‌وه‌و نایهێلێ وه‌كو پێشتر كه‌ هیچ نه‌بوو، ژیانى دونیایش ئاوا له‌ناو ده‌چێت و تا سه‌ر بۆ كه‌س نامێنێت [ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌ .

[ الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] ماڵ و منداڵ جوانی و ڕازاوه‌یی ژیانی دونیان [ وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌مێننه‌وه‌ له‌ چاكه‌كان و له‌ زیكر كردن (سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر) یاخود نوێژه‌ جه‌ماعه‌ته‌كان یان هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی چاك ئه‌وانه‌ باشتره‌ كه‌ مرۆڤ بیكات و لای خوای گه‌وره‌ پاداشتی باشتره‌ [ وَخَيْرٌ أَمَلًا (٤٦) ] وه‌ باشترین شته‌ كه‌ مرۆڤ ئومێدی پێی هه‌بێت.

{چەند دیمەنێكی ترسناكی رۆژی قیامەت} [ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا شاخه‌كان له‌ شوێنی خۆیان هه‌ڵئه‌كه‌نین وه‌ به‌ هه‌وادا ئه‌ڕۆن [ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً ] وه‌ زه‌ویه‌كه‌ ئه‌بینی كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌و ته‌خت بووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ شاخ و دۆڵ و دارو خانووی تیادا نه‌ماوه‌و ڕێك بووه‌ [ وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) ] وه‌ خه‌ڵكی سه‌ره‌تاكان و كۆتاییه‌كان، گه‌وره‌و بچوك هه‌موویان حه‌شر ئه‌كه‌ین و كۆیان ئه‌كه‌ینه‌وه‌ له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ر كه‌سیان لێ به‌جێ ناهێلین .

[ وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا ] وه‌ خه‌ڵكی هه‌ر هه‌موویان پۆل پۆل دێنه‌ لای خوای گه‌وره‌، یان به‌ یه‌ك پۆل راده‌وه‌ستن [ لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ] خوای گه‌وره‌ به‌ كافران ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌وه‌ ئێوه‌ به‌ دڵنیایى هاتن بۆ لامان هه‌روه‌كو چۆن له‌سه‌ره‌تادا دروستمان كردن به‌ پێی په‌تی و به‌ ڕووتی و به‌ خه‌ته‌نه‌ نه‌كراوی [ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨) ] به‌ڵكو ئێوه‌ له‌ دونیادا گومانتان وابوو مه‌وعیدێكتان له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا نه‌بێت و زیندوو بوونه‌وه‌ نه‌بێت و به‌ ئێمه‌ نه‌گه‌ن.

{هاوار كردن لە دەست تاوانە بچوكەكان!} [ وَوُضِعَ الْكِتَابُ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا نامه‌ی كرده‌وه‌كان دائه‌نرێ [ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ ] وه‌ تاوانباران ئه‌بینی ئه‌ترسێن له‌ وه‌رگرتنی نامه‌كانیان بۆ ئه‌وه‌ی ئابڕوویان نه‌چێ [ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا ] وه‌ ئه‌ڵێن: هاوار بۆ خۆمان ئه‌مه‌ چۆن كتابێكه‌ هیچ تاوانێكی بچووك و گه‌وره‌ نیه‌ ئیلا هه‌ر هه‌مووی سه‌رژمێر كردووه‌و هه‌مووی تیا نووسراوه‌ته‌وه‌، یه‌كه‌مجار هاواریان كرد له‌ بچووكه‌كان كه‌ كۆبۆته‌وه‌ له‌سه‌ریان ئینجا له‌ تاوانه‌ گه‌وره‌كان (بۆیه‌ نابێت مرۆڤـ تاوانى بچوكى پێ كه‌م بێت، چونكه‌ كۆ ببێته‌وه‌ مرۆڤـ به‌ هیلاك ده‌بات و هاوار ده‌كات لێیان) [ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا ] وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ دونیا كردوویانه‌ له‌ چاكه‌و خراپه‌ ئه‌بینن هه‌ر هه‌مووی نووسراوه‌و جێگیر كراوه‌و پارێزراوه‌ [ وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩) ] وه‌ په‌روه‌ردگارت سته‌م له‌ هیچ كه‌سێك ناكات و تاوانی كه‌س ناخاته‌ سه‌ر كه‌سی تر، وه‌ له‌ پاداشتی كه‌س كه‌م ناكاته‌وه‌ .

[ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ] كاتێك ئێمه‌ به‌ فریشته‌كانمان وت كڕنۆشی ڕێزو ئیحترام و به‌گه‌وره‌زانین بۆ ئاده‌م به‌رن [ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ ] هه‌موویان كڕنۆشیان برد ته‌نها ئیبلیس نه‌بێ كه‌ ڕه‌تی كرده‌وه‌ كڕنۆش بۆ ئاده‌م به‌رێت و وتی: من له‌و باشترم منت له‌ ئاگر دروست كردووه‌ ئه‌وت له‌ خۆڵ دروست كردووه‌ [ كَانَ مِنَ الْجِنِّ ] وه‌ ئیبلیس مه‌لائیكه‌ت نه‌بووه‌ به‌ڵكو له‌ جنی بوو [ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ ] وه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی و فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ ده‌رچوو [ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي ] ئایا ئێوه‌ ئیبلیس و نه‌وه‌كانی ئه‌كه‌نه‌ دۆست و پشتیوانی خۆتان جگه‌ له‌ من له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ بێ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ی كرد [ وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ ] له‌ كاتێكدا ئه‌وان دوژمنی ئاشكرای ئێوه‌ن [ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا (٥٠) ] خراپترین شته‌ كه‌ سته‌مكاران خۆشه‌ویستی و پشتیوانی خوای گه‌وره‌ ئه‌گۆڕنه‌وه‌ به‌ شه‌یتان .

[ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردووتانه‌ به‌ شه‌ریك بۆ من، من دروست كردنی ئاسمانه‌كان و زه‌ویم نیشانیان نه‌داوه‌ [ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ ] وه‌ دروست كردنی خۆشیانم نیشانیان نه‌داوه‌ كاتێك كه‌ دروستم كردوون ئاگایان لێ نه‌بووه‌ وه‌ پشتم پێیان نه‌به‌ستووه‌ له‌ دروست كردنی ئه‌م شتانه‌دا [ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١) ] وه‌ من ئه‌و كه‌سانه‌م نه‌كردووه‌ به‌ پشتیوان و یارمه‌تیده‌ری خۆم كه‌ یارمه‌تیم بده‌ن له‌ دروست كردنی دروستكراوه‌كاندا .

[ وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ده‌ی بانگی ئه‌و كه‌سانه‌ بكه‌ن كه‌ له‌ دونیادا به‌ گومانی خۆتان كردبووتان به‌ شه‌ریكی من [ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ] ئه‌وانیش بانگیان ئه‌كه‌ن به‌ڵام ناتوانن وه‌ڵامیان بده‌نه‌وه‌ تا ڕزگاریان بكه‌ن یان شه‌فاعه‌تیان بۆ بكه‌ن [ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) ] وه‌ دۆڵێكی قوڵمان له‌ ئاگری دۆزه‌خ خستۆته‌ نێوان هه‌ردووكیان، یاخود به‌ هیلاكیان ئه‌ده‌ین .

[ وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا ] وه‌ كاتێك كه‌ تاوانباران ئاگری دۆزه‌خ ئه‌بینن ئه‌و كاته‌ ده‌زانن وه‌ یه‌قینیان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌چنه‌ ناوی [ وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣) ] وه‌ هیچ شتێك نیه‌ كه‌ بتوانێ لایان بدات له‌ ئاگری دۆزه‌خ، یان په‌نایه‌ك نیه‌ په‌نای بۆ به‌رن و خۆیانی لێ بپارێزن له‌ ئاگری دۆزه‌خ .

[ وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ ] به‌دڵنیایی له‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌دا هه‌موو نموونه‌یه‌كمان هێناوه‌ته‌وه‌و دووباره‌مان كردۆته‌وه‌و ڕوونمان كردۆته‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی تا گومڕا نه‌بن و له‌رێگاى راست لانه‌ده‌ن [ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤) ] به‌ڵام حاڵی مرۆڤ وایه‌ كه‌ زۆر موجاده‌له‌و ده‌مه‌قاڵێ ئه‌كات .

[ وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ ] چی ڕێگری له‌ خه‌ڵكی ئه‌كات كاتێك كه‌ هیدایه‌تیان بۆ هات ئیمان بێنن بۆ ئیمان ناهێنن وه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ په‌روه‌ردگاریان ناكه‌ن [ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ ] ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ داب و نه‌ریتی ئوممه‌تانی پێشتریان بۆ بێت كه‌ خوای گه‌وره‌ چۆن سزاى داون و له‌ناوی بردوون [ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥) ] یاخود له‌ پێشیانه‌وه‌ سزایان بۆ بێت وه‌ به‌ چاوی خۆیان بیبینن، واته‌: ئیمان ناهێنن تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ سزایان ئه‌دات، وه‌ ئوممه‌تانی پێشتریش هه‌روا بوونه‌ .

[ وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ ] وه‌ ئێمه‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆمان نانێرین بۆ لای ئوممه‌تان ئیلا موژده‌ده‌رن به‌ باوه‌ڕداران وه‌ ترسێنه‌رن بۆ كافران [ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ] وه‌ كافرانیش موجاده‌له‌ و ده‌مه‌قاڵێ و گفتوگۆ ئه‌كه‌ن به‌ پووچه‌ڵ بۆ ئه‌وه‌ی به‌و پووچه‌ڵه‌ حه‌قی پێ به‌تاڵ بكه‌نه‌وه‌ و له‌ناوى ببه‌ن [ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦) ] وه‌ ئایه‌ته‌كانی من كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ وه‌ ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ لێیان كراوه‌ هه‌مووی به‌ گاڵته‌ ئه‌زانن و گاڵته‌ی پێ ئه‌كه‌ن .

[ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا ] وه‌ كێ سته‌مكارتره‌ واته‌: هیچ كه‌سێك له‌و كه‌سه‌ سته‌مكارتر نیه‌ كه‌ یادی بخرێته‌وه‌ به‌ ئایه‌ته‌كانی په‌روه‌ردگاری ئه‌و په‌ندی لێ وه‌رنه‌گرێ و بیری لێ نه‌كاته‌وه‌و پشتی تێ بكات [ وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ ] وه‌ له‌بیری بكات چه‌ندێك تاوانی كردووه‌ له‌ كوفرو سه‌رپێچی و ته‌وبه‌ی لێ نه‌كات [ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ ] ئێمه‌ په‌رده‌مان داوه‌ به‌سه‌ر دڵیاندا كه‌ ناتوانن له‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ تێ بگه‌ن [ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ] وه‌ گوێشیانمان قورس كردووه‌ كه‌ ناتوانن بیبیستن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شایه‌نی هیدایه‌ت نین [ وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧) ] وه‌ ئه‌گه‌ر تۆ بانگیشیان بكه‌ی بۆ ڕێگای هیدایه‌ت و ڕاستی ئه‌وان هه‌رگیز ڕێگای هیدایه‌ت وه‌رناگرن .

[ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ ] وه‌ په‌روه‌ردگاری تۆ زۆر لێخۆشبووه‌ وه‌ زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌ییه‌ [ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا ] ئه‌گه‌ر سزای بدانایا به‌هۆی كوفر كردن و تاوان و ده‌مه‌قاڵێ و مشتومڕیان [ لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ ] ئه‌وه‌ شایه‌نی ئه‌وه‌ بوون سزایان بۆ پێش بخات [ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ سزای بۆ پێش نه‌خستن به‌ڵكو كاتی دیاریكراوی خۆیان هه‌یه‌ [ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨) ] ئه‌و كاته‌ی كه‌ سزایان بۆ دێت هیچ شوێن و په‌ناگه‌یه‌ك نیه‌ كه‌ په‌نای بۆ به‌رن و خۆیانی له‌ سزای خوای گه‌وره‌ پێ بپارێزن .

[ وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا ] وه‌ ئه‌و دێیانه‌ی قه‌ومی عادو ثهمودو هاوشێوه‌ی ئه‌وان هه‌موومان له‌ناو بردن كاتێك كه‌ سته‌م و كوفر و سه‌رپێچیان كرد [ وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩) ] وه‌ كاتی دیاریكراومان دانابوو بۆ له‌ناو بردنیان، ئه‌ى كافرانى قوڕه‌یش ئه‌گه‌ر ئێوه‌یش ئیمان نه‌هێنن وه‌كو ئه‌وان له‌ناوتان ده‌به‌ین.

{بەسەرهاتی موساو خدر (سەڵات‌و سەلامی خوایان لێ بێت)} [ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ ] وه‌ موسى پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - كاتێك كه‌ ئه‌و گه‌نجه‌ی له‌گه‌ڵیدا بوو كه‌ (یوشه‌ع بن نون) بوو كه‌ خزمه‌تی موسای ئه‌كردو زانستى لێ وه‌رئه‌گرت موسى - صلى الله عليه وسلم - پێی فه‌رموو: به‌رده‌وام ئه‌ڕۆم تا ئه‌گه‌مه‌ شوێنی به‌یه‌ك گه‌یشتنی هه‌ردوو ده‌ریاكه‌، كه‌ وتراوه‌: (ده‌ریای ئوردن و ده‌ریای قه‌لزه‌مه‌)، یاخود (كه‌نداوی سویس و كه‌نداوی عه‌قه‌به‌)یه‌، یان وتراوه‌: له‌ لای (طه نجه) یه‌ [ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠) ] یاخود كاتێكی درێژ ئه‌ڕۆم، كاتێك كه‌ پرسیار له‌ موسى - صلى الله عليه وسلم - كرا كێ زاناترین كه‌سه‌؟ وتی: من، خوای گه‌وره‌ وه‌حی بۆ نارد نه‌خێر كه‌سێك هه‌یه‌ له‌ تۆ شاره‌زاتره‌ له‌و شوێنه‌یه‌ له‌ (مجمع البحرین) بڕۆ بۆ لای .

[ فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا ] كاتێك موسى - صلى الله عليه وسلم - و (یوشه‌ع) گه‌یشتنه‌ ئه‌و شوێنه‌ به‌ یه‌كگه‌یشتنی هه‌ردوو ده‌ریاكه‌ [ نَسِيَا حُوتَهُمَا ] ماسیه‌كیان پێ بوو كه‌ ترش و خوێ كرابوو له‌ناو سه‌به‌ته‌یه‌كدا بوو كه‌ ون كردنی ماسیه‌كه‌ شوێنی دۆزینه‌وه‌ی (خضر) پێغه‌مبه‌ر بوو - صلى الله عليه وسلم - [ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١) ] گه‌یشتنه‌ ئه‌و شوێنه‌ ماسیه‌كه‌ به‌ ئیزنی خوا زیندوو بووه‌وه‌و چووه‌ ناو ده‌ریاكه‌و دیار نه‌ما .

[ فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ ] كاتێك كه‌ ئه‌و شوێنه‌یان تێپه‌ڕاند (به‌یه‌كگه‌یشتنی هه‌ردوو ده‌ریاكه‌) موسى- صلى الله عليه وسلم - به‌ گه‌نجه‌كه‌ی وت: [ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢) ] خواردنمان بده‌رێ به‌ڕاستی له‌م گه‌شته‌ماندا زۆر هیلاك و ماندوو بووین .

[ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ ] گه‌نجه‌كه‌ وتى: كاتێك كه‌ گه‌یشتینه‌ لای ئه‌و تاوێره‌ لای به‌ یه‌كگه‌یشتنی هه‌ردوو ده‌ریاكه‌ من له‌وێ ماسیه‌كه‌م له‌بیر كرد [ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ ] وه‌ له‌بیریشم نه‌كرد ته‌نها شه‌یتان بوو وای لێ كردم كه‌ له‌بیری بكه‌م وه‌ هه‌واڵت پێ بده‌م كه‌ ماسییه‌كه‌ له‌وێوه‌ ڕۆیشته‌ ناو ده‌ریاكه‌ [ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣) ] وه‌ ڕێگای خۆی گرت و چووه‌ ناو ده‌ریاكه‌ زۆر به‌ شێوازێكی سه‌رسوڕهێنه‌ر زیندوو بووه‌وه‌و چووه‌ ناوی .

[ قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ ] موسى - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: ئێمه‌ش به‌ دوای ئه‌و شوێنه‌دا ئه‌گه‌ڕێین ئه‌وه‌ شوێنی ئه‌و پیاوچاكه‌یه‌ كه‌ خضره - صلى الله عليه وسلم - [ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) ] به‌ڕێگاو شوێنه‌واری خۆیاندا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕێیه‌كه‌ هه‌ڵه‌ نه‌كه‌ن.

{موسا خدر دەدۆزێتەوە (سەڵات‌و سەلامی خوایان لێ بێت)} [ فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا ] له‌وێ به‌نده‌یه‌ك له‌ به‌نده‌كانی ئێمه‌یان بینی كه‌ خضر پێغه‌مبه‌ر بوو - صلى الله عليه وسلم - [ آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا ] له‌لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ ڕه‌حمه‌تمان پێی به‌خشیووه‌ كه‌ وتراوه‌: پێغه‌مبه‌رایه‌تی بووه‌ [ وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥) ] وه‌ له‌ لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ فێری كۆمه‌ڵێك زانیاریمان كردووه‌ له‌ زانینی غه‌یب و ئه‌و شتانه‌ كه‌ موسى - صلى الله عليه وسلم - نه‌یزانیوه‌ .

[ قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) ] موسى - صلى الله عليه وسلم - پێی فه‌رموو: ئایا ڕێگام ئه‌ده‌ی كه‌ هاوه‌ڵایه‌تیت بكه‌م وه‌ شوێنت بكه‌وم تا له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فێری كردوویت منیش فێر بكه‌ی؟ (لێره‌ ئیزنی لێ وه‌رگرت) .

[ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧) ] خضريش - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: تۆ ناتوانی له‌گه‌ڵ مندا ئارام بگری له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شتی زۆر سه‌یر ئه‌بینی كه‌ پێچه‌وانه‌ى شه‌ریعه‌ته‌كه‌ى تۆیه‌ .

[ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) ] وه‌ چۆن ئه‌توانی ئارام بگری له‌ شتێك كه‌ زانیاریت پێی نیه‌و حه‌قیقه‌تی نازانی .

[ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا ] موسى - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: (إن شاء الله) به‌ ئارامگرى ئه‌مبینی [ وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩) ] وه‌ هیچ سه‌رپێچیت ناكه‌م و گوێڕایه‌ڵیت ئه‌كه‌م .

[ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ ] خضر - صلى الله عليه وسلم - پێی فه‌رموو: ئه‌گه‌ر شوێنم كه‌وتیت پرسیاری هیچ شتێكم لێ مه‌كه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌یبینی [ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠) ] تا خۆم بۆت باس ئه‌كه‌م..

{خدر - صلی الله علیه وسلم - كەشتییەكە كون دەكات!} [ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا ] به‌ڕێكه‌وتن تا سوار كه‌شتییه‌ك بوون خضر - صلى الله عليه وسلم - له‌ لایه‌كه‌وه‌ كه‌شتییه‌كه‌ی كون كرد [ قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا ] موساش - صلى الله عليه وسلم - خۆی بۆ نه‌گیرا وتی: ئایا كونت كرد بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی ناو ئه‌م كه‌شتییه‌ نوقمی ئاوه‌كه‌ بكه‌ی [ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١) ] به‌ڕاستی كارێكی خراپ و سه‌رسوڕهێنه‌رو گه‌وره‌ت كرد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خضريان - صلى الله عليه وسلم - ناسی به‌بێ به‌رامبه‌ر سه‌ریان خستن و پاره‌یان لێ وه‌رنه‌گرتن.

[ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) ] خضر - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: ئایا پێم نه‌وتیت تۆ ناتوانی له‌گه‌ڵ مندا ئارام بگری .

[ قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ ] موسى - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: لێم مه‌گره‌و لۆمه‌م مه‌كه‌ به‌ شتێك كه‌ له‌ بیرم كرد [ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) ] وه‌ ئیشم له‌سه‌ر گران و قورس مه‌كه‌و به‌ ئاسانی مامه‌ڵه‌م له‌گه‌ڵدا بكه.

{خدر - صلی الله علیه وسلم - منداڵێك دەكوژێت!} [ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ ] دیسان به‌ڕێكه‌وتن تا گه‌یشتن به‌ مناڵێك كه‌ له‌گه‌ڵ منداڵانی تردا یاری ئه‌كرد، خضر - صلى الله عليه وسلم - كوشتی [ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ ] دیسان موسى - صلى الله عليه وسلم - خۆی بۆ نه‌گیراو فه‌رمووی: ئایا نه‌فسێكی پاكت كوشت به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سێكی كوشتبێت؟ به‌بێ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ [ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤) ] به‌ڕاستی كارێكی خراپ و مونكه‌رت كرد.

[ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) ] خضر - صلى الله عليه وسلم - پێی فه‌رموو: ئایا پێم نه‌وتیت تۆ ناتوانی له‌گه‌ڵ مندا ئارام بگری .

[ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي ] موسى - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌گه‌ر له‌ پاش ئه‌مه‌ پرسیاری هه‌ر شتێكم لێ كردیت ئه‌وا هاوڕێیه‌تیم مه‌كه‌و مه‌مكه‌ به‌ هاوه‌ڵی خۆت، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (ره‌حمه‌تى خوا له‌ ئێمه‌و موسایش بێت ئه‌گه‌ر زیاتر له‌گه‌ڵیدا بمایاته‌وه‌ ئه‌وا شتى سه‌رسوڕهێنه‌رى ده‌بینى، به‌ڵام خۆى وتى ئه‌گه‌ر له‌مه‌ودوا پرسیارى هه‌رشتێكم لێ كردیت ئه‌وا هاوه‌ڵێتیم مه‌كه‌) [ قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦) ] ئیتر عوزرم نه‌ما، واته‌: په‌شیمان بووه‌وه‌.

{خدر - صلی الله علیه وسلم - دیوارێك چاك دەكات!} [ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا ] به‌ڕێكه‌وتنه‌وه‌ تا چوونه‌ دێیه‌كه‌وه‌ كه‌ وتراوه‌: دێی (ئه‌یله‌) بووه‌ له‌ قودس، داوای میوانداریان له‌ خه‌ڵكی دێیه‌كه‌ كرد [ فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا ] ئه‌وانیش ره‌زیل و چروك بوون و ڕه‌تیان كرده‌وه‌ كه‌ میوانداریان بكه‌ن [ فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ] دیوارێكیان بینی كه‌ نزیكه‌ دیواره‌كه‌ بڕوخێت و لار بۆته‌وه‌و ئاماده‌یه‌ بۆ ڕووخان [ فَأَقَامَهُ ] خضر - صلى الله عليه وسلم - دیواره‌كه‌ی ڕاست كرده‌وه‌ [ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا (٧٧) ] موسى - صلى الله عليه وسلم - دیسان قسه‌ی كردو وتی: خه‌ڵكى ئه‌م دێ¬یه‌ خزمه‌تی ئێمه‌یان نه‌كردووه‌ بۆچی پاره‌و كرێیان لێ وه‌رناگری له‌ به‌رامبه‌ر ڕاست كردنه‌وه‌ی دیواره‌كه‌و چاك كردنی .

[ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ ] خضر - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌م دیواره‌ من و تۆ له‌ یه‌كتری جیا ئه‌كاته‌وه‌و له‌ یه‌كتر جیا ئه‌بینه‌وه‌، چونكه‌ خۆت به‌مه‌رجت گرت له‌مه‌ودوا پرسیارم لێ نه‌كه‌یت [ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨) ] ئێستا هه‌واڵی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ت پێ ئه‌ده‌م كه‌ نه‌تتوانی ئارام بگریت وه‌ دانت به‌خۆتدا نه‌گرت.

{حیكمەت لە كون كردنی كەشتییەكە} [ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ ] فه‌رمووی: یه‌كه‌م شتیان كه‌شتییه‌كه‌ كه‌ كونم كرد ئه‌و كه‌شتییه‌ هی كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكی هه‌ژار بوو له‌و ده‌ریایه‌ ئیشیان به‌و كه‌شتییه‌ ئه‌كرد، (كه‌شتى¬یه‌كیان هه‌یه‌و ئیشى پێ ده‌كه‌ن به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ى به‌شى بژێوى ژیانیان ناكات پێیان ده‌وترێت مسكین) [ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا ] منیش ویستم عه‌یبداری بكه‌م و كونێكی تێ بكه‌م [ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌وبه‌ر ئاوه‌كه‌ وه‌ك (ابن عباس) ئه‌فه‌رمووێ: له‌ پێشیانه‌وه‌ پاشایه‌كی سته‌مكار هه‌بوو [ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا (٧٩) ] هه‌موو كه‌شتییه‌ك كه‌ بێ عه‌یب و چاك بێ داگیری ئه‌كات و بۆ خۆی ئه‌یبات بۆیه‌ عه‌یبدارم كرد بۆ ئه‌وه‌ی داگیری نه‌كات، نه‌ك بۆ ئه‌وه‌ى زیان به‌وان بگه‌یه‌نم و نوقمیان بكه‌م.

{حیكمەت لە كوشتنی منداڵەكە} [ وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ ] وه‌ مناڵه‌كه‌یش كه‌ كوشتم دایك و باوكی باوه‌ڕداربوون و خۆى گه‌وره‌ بوایه‌ كافر ده‌رده‌چوو [ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) ] له‌وه‌ ترساین كه‌ دواتر دایك و باوكه‌كه‌ی تووشی توغیان و له‌ڕێ ده‌رچوون و كوفر بكات، ئه‌مانه‌ هه‌مووی غه‌یبه‌و خوای گه‌وره‌ پێی وتبوو ئه‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و دایك و باوكه‌ش تووشی كوفرو گومڕایی بكات، بۆیه‌ بۆ منداڵه‌كه‌ باشتر بوو چونكه‌ منداڵى موسڵمان پێش بالغ بوون بمرێت ده‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌، وه‌ بۆ دایك و باوكیشى باشتر بوو چونكه‌ شه‌فاعه‌تیان بۆ ده‌كات و له‌به‌ر ده‌رگاى به‌هه‌شت چاوه‌ڕوانیان ده‌كات، وه‌ خوا منداڵى ترى صاڵح و چاكى پێ به‌خشین، (بۆیه‌ مرۆڤى باوه‌ڕدار ده‌بێت رازى بێت به‌ بڕیارى خواى گه‌وره‌، وه‌ خواى گه‌وره‌ خۆى باشتر ده‌زانێت چى شتێك بۆ مرۆڤى موسڵمان خێرى تێدایه‌و باشتره‌) .

[ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً ] ویستمان خوای گه‌وره‌ بۆیان بگۆڕێ به‌ منداڵێكى باشترو پاكترو چاكه‌كارتر به‌رامبه‌ر دایك و باوكى له‌م منداڵه‌ [ وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١) ] وه‌ خزمه‌تی دایك و باوكی بكات و به‌ڕه‌حم و سۆز بێ به‌رامبه‌ر دایك و باوكی، واته‌: به‌ زانیاری خوای گه‌وره‌ ئه‌یزانی كه‌ ئه‌و منداڵه‌ گه‌وره‌ بێ مناڵێكی كافری لێ ده‌رئه‌چێ.

{حیكمەت لە چاك كردنەوەی دیوارەكە} [ وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ ] وه‌ دیواره‌كه‌ش كه‌ چاكم كرده‌وه‌ هی دوو منداڵی بێ باوك بوو له‌م شاره‌دا [ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا ] وه‌ له‌ ژێر دیواره‌كه‌دا كه‌نزو ماڵێكی زۆری لێ بوو باوكی له‌وێ بۆی دانابوون [ وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا ] وه‌ باوكیشیان پیاو چاك بووه‌ [ فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا ] به‌هۆی چاكی باوكیانه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ویستی تا منداڵه‌كان بالغ ئه‌بن و پێ ئه‌گه‌ن ئه‌و كاته‌ جارێكی تر دیواره‌كه‌ ئه‌ڕوخێت ئه‌و كاته‌ كه‌نزه‌كه‌ خۆیان ده‌ری بكه‌ن به‌ڵام ئێستا بڕوخێت خه‌ڵك ئه‌یبات [ وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ] وه‌ كه‌نزه‌كه‌یان ده‌ست خۆیان بكه‌وێ وه‌كو ڕه‌حمه‌تێك له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ ئه‌وان وه‌ به‌هۆی چاكی باوكیانه‌وه‌ (كه‌واته‌ چاكى باوك هۆكاره‌ بۆ پاراستنى منداڵه‌كانى له‌ دواى خۆى) [ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ] وه‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ كردم هیچی له‌ خۆمه‌وه‌ نه‌مكردووه‌ به‌ڵكو هه‌مووی به‌ وه‌حی بووه‌ له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ (كه‌ ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خضر پێغه‌مبه‌ر بووه‌ - صلى الله عليه وسلم -) [ ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٨٢) ] ئه‌مه‌ لێكدانه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ بوو كه‌ تۆ نه‌تتوانی ئارامیان له‌سه‌ر بگری (هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك نیه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئێستا خضر پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - زیندوو بێت، به‌ڵكو به‌ڵگه‌ هه‌یه‌ له‌ قورئان و سوننه‌ت كه‌ ته‌نها عیسى پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - ماوه‌و خواى گه‌وره‌ به‌رزى كردۆته‌وه‌و له‌ كۆتایى زه‌مان دایده‌به‌زێنێت و ده‌ججال ده‌كوژێت، جگه‌ له‌و كه‌سى تر نه‌ماوه‌و هه‌موویان مردوون).

{به‌سه‌رهاتى (ذو القرنين)} [ وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - كافرانى مه‌ككه‌ پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن ده‌رباره‌ی (ذي القرنين)، كه‌ پیاوچاكێك بووه‌، بۆیه‌ پێی وتراوه‌: (ذو القرنين) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ بان سه‌ری شوێنی دوو شاخ هه‌بووه‌، یاخود له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ موڵكی ڕۆم و فارسی به‌ده‌ست بووه‌و هه‌ردووكی گرتووه‌، یاخود وتراوه‌: له‌ خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ لای ئه‌و شاخه‌ی كه‌ خۆری لێ هه‌ڵدێت، وه‌ له‌ خۆرئاوایشه‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ لای ئه‌و شاخه‌ی كه‌ خۆری لێ ئاوا ئه‌بێت، گه‌یشتووه‌ به‌ هه‌ردوو شاخه‌كه‌ [ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا (٨٣) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پرسیاری (ذي القرنين)ت لێ ئه‌كه‌ن تۆ پێیان بڵێ: ئێستا شتێكتان له‌ به‌سه‌رهاتی ئه‌و پیاوه‌ بۆ ئه‌گێڕمه‌وه‌ .

[ إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ ] ئێمه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا جێگیرمان كردو موڵك و تواناو ده‌سه‌ڵاتمان پێ به‌خشی [ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا (٨٤) ] وه‌ له‌ هه‌موو شتێكدا ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌به‌ستی بێ له‌ هۆكارى سه‌ركه‌وتن و نیشانه‌كانی ڕێگاو زانیارى و فێر بوونى زمانمان پێ به‌خشی.

[ فَأَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥) ] ئه‌ویش ئه‌و ڕێگاو هۆكارانه‌ی ئه‌گرته‌ به‌ر .

[ حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ ] تا گه‌یشته‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ خۆری لێ ئاوا ئه‌بێ ئه‌وپه‌ڕی زه‌وی له‌ خۆرئاواوه‌ كه‌ هیچ شتێكی تر نه‌ما ته‌نها ده‌ریا نه‌بێ [ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ ] بینی كه‌ خۆر ئاوا ئه‌بێ له‌ شوێنێك وه‌كو قوڕ له‌به‌ر چاوی ئه‌م وه‌كو قوڕێكی ڕه‌ش وایه‌، وه‌ گه‌رمه‌ چونكه‌ له‌ تیشكى خۆره‌وه‌ نزیكه‌ [ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا ] وه‌ له‌وێ لای خۆرئاوا قه‌ومێكی بینی [ قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا (٨٦) ] وتمان: ئه‌ی (ذي القرنين) ئه‌مانه‌ قه‌ومێكی كافرن یان ئه‌وه‌تا ئه‌بێ سزایان بده‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ كافره‌و موسڵمان نابێت، یان ئه‌وه‌تا چاكسازیان تیادا بكه‌یت و چاكیان بكه‌یت و بانگه‌وازیان بكه‌ی بۆ ڕێگای ڕاست و حه‌ق و دینداری (واته‌: خواى گه‌وره‌ زاڵى كرد به‌سه‌ر ئه‌و قه‌ومه‌داو سه‌ركه‌وت به‌سه‌ریانداو كه‌وتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتیه‌وه‌) .

[ قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ] ئه‌ویش فه‌رمووی: هه‌ر كه‌سێك سته‌م بكات له‌ نه‌فسی خۆی به‌ به‌رده‌وام بوونی له‌سه‌ر كوفرو شیرك ئه‌وه‌ سزای ئه‌ده‌ین له‌ دونیادا به‌ كوشتن [ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧) ] پاشانیش ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ش سزایه‌كی زۆر سه‌خت و به‌ ئێش و ئازارى ئه‌دات .

[ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ] به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك ئیمان بێنێ به‌ خوای گه‌وره‌و كرده‌وه‌ی چاك بكات [ فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى ] ئه‌وه‌ پاداشتی باشی بۆ هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ به‌هه‌شت [ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨) ] وه‌ كارئاسانیشیان بۆ ئه‌كه‌ین و ئیشیان له‌سه‌ر قورس ناكه‌ین .

[ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) ] پاشان ڕێگای گرته‌ به‌ر جگه‌ له‌ ڕێگای یه‌كه‌م .

[ حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ ] تا گه‌یشته‌ شوێنی خۆرهه‌ڵات ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ خۆری لێ هه‌ڵدێت [ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) ] بینی خۆر هه‌ڵدێ له‌سه‌ر قه‌ومێك كه‌ هیچ شتێك نیه‌ خۆیانی پێ دابپۆشن نه‌ له‌ خانوودا ئه‌ژین نه‌ جلوبه‌رگیان هه‌یه‌ به‌ڵكو ڕووت و پێ په‌تین زیاتر ئه‌چنه‌ ناو ده‌ریاوه‌، یان ناو كون و ئه‌شكه‌وته‌وه‌ .

[ كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١) ] به‌م شێوازه‌ هه‌واڵی هه‌موو شتێكیان ده‌زانین و هیچ شتێكیان له‌ ئێمه‌ شاراوه‌ نیه‌ .

[ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) ] پاشان ڕێگای سێیه‌می گرته‌ به‌ر له‌ نێوان ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا.

{(ذو القرنين) و (یەئجوج‌و مەئجوج)} [ حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ ] تا گه‌یشته‌ نێوان دوو سه‌ددو به‌نداو كه‌ دوو شاخ بوو كه‌لێنێك له‌ نێوانیاندا بووه‌ (یه‌ئجوج و مه‌ئجوج) له‌وێوه‌ ده‌رچونه‌ بۆ وڵاتى تورك و ئاشوبیان ناوه‌ته‌وه‌، ئه‌ووترێ: له‌ لای (ئه‌رمینیاو ئازربه‌یجان) بووه‌ [ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا ] لای ئه‌و دوو سه‌دده‌ قه‌ومێكی بینی [ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣) ] له‌ قسه‌ی غه‌یری خۆیان تێ نه‌ئه‌گه‌یه‌شتن زمانێكی تایبه‌تیان هه‌بووه‌ .

[ قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ ] وتیان: ئه‌ی (ذو القرنين) كه‌ ئه‌م زمانی ئه‌وانی زانیوه‌ [ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ] (یه‌ئجوج و مه‌ئجوج) ئاشووبگێڕن له‌سه‌ر زه‌ویداو ئاشووب ئه‌نێنه‌وه‌و زوڵم و سته‌م ئه‌كه‌ن و لێمان ئه‌كوژن [ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) ] كه‌ زانیان تواناو ده‌سه‌ڵاتی هه‌یه‌و به‌هێزه‌ وتیان ئایا ئێمه‌ كرێیه‌كت بۆ دابنێین بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ددو به‌نداوێك دروست بكه‌ی له‌ نێوان ئێمه‌و ئه‌واندا تا ببێته‌ ڕێگر بۆ ئه‌وه‌ی ئیتر پێمان نه‌گه‌ن .

[ قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ ] فه‌رمووی: ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ پێى به‌خشیوم له‌ تواناو موڵك ئه‌وه‌ باشتره‌ له‌ پاداشت و كرێیه‌ك كه‌ ئێوه‌ پێمى بده‌ن [ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ ] به‌ڵام ئێوه‌ به‌ ئامێره‌كانتانه‌وه‌ به‌ هێزه‌وه‌ یارمه‌تیم بده‌ن [ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥) ] ئه‌وه‌ له‌ نێوان ئێوه‌و ئه‌واندا به‌نداو و سه‌ددێك دروست ئه‌كه‌م .

[ آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ ] خشتی ئاسنم بۆ بێنن [ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ ] تا ئه‌یهێنن و به‌رزی ئه‌كه‌نه‌وه‌ لای هه‌ردوو شاخه‌وه‌ [ قَالَ انْفُخُوا ] ئه‌و كاته‌ فووی پیا بكه‌ن وه‌كو كووره‌ [ حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا ] تا ئه‌بێته‌ ئاگرو گڕ ئه‌گرێ [ قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦) ] فه‌رمووی: ئێستا مسی تواوه‌م بۆ بێنن ئه‌یكه‌ینه‌ سه‌ریدا ئه‌و كاته‌ زۆر به‌هێز ئه‌بێ [ فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ ] سه‌ددو به‌نداو و به‌ربه‌ستێكی بۆ دروست كردن كه‌ ئیتر نه‌یانتوانی سه‌ركه‌ون به‌سه‌ریدا ئه‌وه‌نده‌ به‌رزو لووس بوو .

[ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧) ] وه‌ نه‌یشیان ئه‌توانی له‌ ژێره‌وه‌ كونی بكه‌ن له‌به‌ر به‌هێزی و ڕه‌قی .

[ قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي ] (ذو القرنين) فه‌رمووی: ئه‌مه‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ ڕه‌حمی به‌ خه‌ڵكى كرد كه‌ چیتر ناتوانن زیانیان پێ بگه‌یه‌نن [ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي ] تا كاتێك وه‌عدو كاتی دیاریكراوی په‌روه‌ردگارم دێت پێش ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ (یه‌ئجوج و مه‌ئجوج) ده‌رچن [ جَعَلَهُ دَكَّاءَ ] ئه‌و كاته‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و سه‌دده‌ ڕێك ئه‌كات به‌سه‌ر زه‌وی و ئه‌یڕوخێنێ [ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) ] وه‌ به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ش حه‌قه‌ كه‌ له‌ پێش قیامه‌تدا یه‌ئجوج و مه‌ئجوج ده‌رئه‌چن .

[ وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ ] وه‌ له‌ پێش هاتنی قیامه‌ت و دواى هاتنى (ده‌ججال)، (یه‌ئجوج و مه‌ئجوج) هه‌موویان تێكه‌ڵ به‌ خه‌ڵك ئه‌بن و زیان به‌ خه‌ڵكى ده‌گه‌یه‌نن كه‌ نیشانه‌ی هاتنی قیامه‌ته‌ [ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ] وه‌ فوو ئه‌كرێ به‌ شه‌یپوردا فووی دووه‌م [ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩) ] ئه‌و كاته‌ هه‌موو خه‌ڵكی له‌ شوێنی خۆیان زیندوو ئه‌كه‌ینه‌وه‌ وه‌ له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ردا كۆیان ئه‌كه‌ینه‌وه‌.

[ وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠) ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا جه‌هه‌ننه‌میش ده‌رئه‌خه‌ین وه‌ ئاشكرای ئه‌كه‌ین تا كافران به‌ چاوی خۆیان بیبینن پێش ئه‌وه‌ى بچنه‌ ناویه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى زیاتر غه‌م و خه‌فه‌ت بخۆن .

[ الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي ] ئه‌و كافرانه‌ی كه‌ په‌رده‌ به‌سه‌ر چاویاندا هه‌بووه‌و زیكرو یادی خوای گه‌وره‌یان نه‌بیستووه‌و خۆیان كوێر كردووه‌ له‌ ئاستیدا [ وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا (١٠١) ] وه‌ نه‌یان ئه‌توانی حه‌قیقه‌ته‌كانیش ببیستن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گوێیشیان قورس ببوو له‌ بیستنی حه‌قداو خۆیان كه‌ڕ كردبوو له‌ ئاستیدا .

[ أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ ] ئایا كافران وا ئه‌زانن و وا گومان ئه‌به‌ن كه‌ جگه‌ له‌ من به‌نده‌كانم ئه‌كه‌ن به‌ دۆست و په‌رستراوی خۆیان له‌ فریشته‌كان و عیسى و ئه‌وانه‌ سودیان پێ ده‌گه‌یه‌نن [ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا (١٠٢) ] ئێمه‌ جه‌هه‌ننه‌ممان ئاماده‌ كردووه‌ شوێنی مانه‌وه‌و دابه‌زینی ئه‌وان بێت و له‌وێدا ئه‌یانهێلینه‌وه‌ له‌ناو دۆزه‌خدا .

[ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا (١٠٣) ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا هه‌واڵتان بده‌ینێ كێ له‌ هه‌موو كه‌س زه‌ره‌رمه‌ندتره‌ كه‌ كرده‌وه‌شی كردووه‌؟ .

[ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ هه‌وڵ و تێكۆشانیان له‌ ژیانی دونیادا به‌زایه‌ ڕۆیشتووه‌و كرده‌وه‌كانیان به‌تاڵ بۆته‌وه‌ [ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (١٠٤) ] له‌ كاتێكدا ئه‌وان وا ئه‌زانن كه‌ ئیشی چاكیان كردووه‌ نازانن هه‌مووی به‌تاڵ بۆته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى كرده‌وه‌كانیان به‌ گوێره‌ى شه‌رع نه‌بووه‌ .

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ كوفریان كردووه‌ به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌و به‌ گه‌یشتن به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تداو باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ نه‌بووه‌ [ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ ] بۆیه‌ كرده‌وه‌كانیان كه‌ كردوویانه‌ وایان زانیوه‌ كرده‌وه‌ی چاكه‌ هه‌مووی به‌تاڵ بووه‌وه‌ به‌هۆی كوفریانه‌وه‌ [ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا (١٠٥) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هیچ كێشێكیان بۆ دانانێین و هیچ نرخێكیان نیه‌، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: (له‌ رۆژى قیامه‌تدا پیاوى گه‌وره‌ى قه‌ڵه‌و ده‌هێنرێت و ده‌كێشرێت سوك و بێنرخه‌و كێشى باڵه‌ مێشوله‌یه‌كى نیه‌، پاشان فه‌رمووى ئه‌م ئایه‌ته‌ بخوێننه‌وه‌).

[ ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا (١٠٦) ] سزای ئه‌م كه‌سانه‌ دۆزه‌خه‌ به‌هۆی كوفر كردنیان، وه‌ ئایه‌ته‌كانی من و پێغه‌مبه‌ره‌كانی منیان كردبوو به‌ گاڵته‌جاری و گاڵته‌یان پێ ئه‌كردن .

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ ] ئه‌مانه‌ به‌هه‌شتی فیرده‌وسیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ ناوه‌ڕاست و به‌رزترین و چاكترین پله‌ی به‌هه‌شته‌، فیرده‌وس واته‌: داری چڕ زیاتر بۆ دار مێو به‌كاردێ له‌ زمانی عه‌ره‌بدا، وه‌ له‌ زمانی تردا به‌ مانای بێستان دێت [ نُزُلًا (١٠٧) ] واته‌: شوێنێكه‌ بۆیان ئاماده‌ كراوه‌ .

[ خَالِدِينَ فِيهَا ] به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی له‌ فیرده‌وسدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا (١٠٨) ] به‌هیچ شێوازێك لێی لاناده‌ن و بۆ شوێنێكی تر ناچن و بێزار نابن، چونكه‌ ئه‌وێ باشترین و به‌زرترین شوێنی به‌هه‌شته‌ كه‌ عه‌رشی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌رووی فیرده‌وسه‌وه‌یه‌ .

[ قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر هه‌موو ده‌ریاكان مه‌ره‌كه‌ب بوونایه‌ بۆ نووسینی وشه‌كانی خوای گه‌وره‌ [ لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي ] ئه‌وه‌ هه‌موو ده‌ریاكان وشك ئه‌بوون پێش ئه‌وه‌ی وشه‌كانی خوای گه‌وره‌ ته‌واو بێ [ وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا (١٠٩) ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌نده‌ی تریش ده‌ریامان بهێنایه‌ هه‌موو ئاوی ده‌ریاكان مه‌ره‌كه‌ب بوایه‌ بۆ نووسینی وشه‌كانی خوای گه‌وره‌ هه‌ر هه‌مووی وشكی ئه‌كردو وشه‌ی خوای گه‌وره‌ كۆتایی نه‌ئه‌هات، كه‌واته‌ وشه‌كانی خوای گه‌وره‌ یه‌كجار زۆره‌ له‌ توانای قه‌ڵه‌م و نووسین دا نیه‌ .

[ قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: من ته‌نها وه‌ك ئێوه‌ مرۆڤێكم فریشته‌ نیم یان خوا نیم [ يُوحَى إِلَيَّ ] جیاوازیه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ وه‌حیم بۆ دێت و كراوم به‌ پێغه‌مبه‌ر [ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ ] وه‌ په‌یامی منیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌رستراو و خوای ئێوه‌ ته‌نها یه‌ك خوایه‌كه‌و شه‌ریكی نیه‌و تاك و ته‌نهایه‌ [ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ ] جا هه‌ر كه‌سێك به‌ ئومێدی گه‌یشتنه‌ به‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت به‌ سه‌ری به‌رزو به‌ ڕووی سپی كه‌ باوه‌ڕدارانن [ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا ] با له‌ دونیادا كرده‌وه‌ی چاك بكه‌ن، (واته‌: له‌سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠) ] وه‌ له‌ كاتی عیباده‌ت كردن بۆ په‌روه‌ردگاری هیچ كه‌سێك نه‌كاته‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌، (واته‌: بۆ ڕیای نه‌بێت و به‌ ئیخلاص و دڵسۆزیه‌وه‌ كرده‌وه‌كانی بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌نجام بدات) ئه‌م ئایه‌ته‌ هه‌ردوو مه‌رجه‌كه‌ى وه‌رگرتنى كرده‌وه‌ى كۆكردۆته‌وه‌، والله أعلم .

سووره‌تی (مه‌ریه‌م) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها ئایه‌تى (٥٨ و ٧١) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نى یه‌ (٩٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ كهيعص (١) ] له‌ سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌) باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانى قورئانى پیرۆزدا هاتوون.

{بەسەرهاتی زەكەریا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا (٢) ] ئه‌مه‌ باسی ڕه‌حمه‌تی په‌روه‌ردگارته‌ بۆ به‌نده‌و پێغه‌مبه‌ری خۆی زه‌كه‌ریا - صلى الله عليه وسلم - كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ پێغه‌مبه‌رانی به‌نی ئیسرائیل، وه‌ دارتاش بووه‌، وه‌ خێزانه‌كه‌یشی خوشكی مه‌ریه‌م بووه‌و پووری عیسا پێغه‌مبه‌ر بووه‌ - صلى الله عليه وسلم -.

[ إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا (٣) ] كاتێك پاڕایه‌وه‌ و بانگی له‌ په‌روه‌ردگاری خۆی كرد به‌ نهێنی، چونكه‌ لاى خواى گه‌وره‌ دوعاى نهێنى خۆشه‌ویستتره‌.

[ قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي ] فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگارم من ئێسكه‌كانم لاواز بووه‌ [ وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا ] وه‌ سه‌رم سپی بووه‌ واته‌: پیر بوومه‌ [ وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا (٤) ] وه‌ ئه‌ی په‌روه‌ردگار هه‌رگیز من له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دوعاو پاڕانه‌وه‌كانم كه‌ لێت ئه‌پاڕێمه‌وه‌ نائومێد نه‌بوومه‌و هه‌میشه‌ وه‌ڵامی منت داوه‌ته‌وه‌.

[ وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي ] وه‌ من له‌ خزم و نه‌وه‌كانم ئه‌ترسێم له‌ پاش خۆم كه‌ بمرم ئه‌وان پشت له‌ دین بكه‌ن [ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا ] وه‌ خێزانه‌كه‌یشم نه‌زۆكه‌و منداڵی نابێ وه‌ ته‌مه‌نی زۆر گه‌وره‌یه‌ [ فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار له‌لایه‌ن خۆته‌وه‌ منداڵێكم پێ ببه‌خشه‌.

[ يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ ] تا ببێ به‌ میراتگری من و میراتگری ئالی یه‌عقوب له‌ میراتی زانست و زانیارى و پێغه‌مبه‌رایه‌تی نه‌ك میراتی ماڵ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زه‌كه‌ریا - صلى الله عليه وسلم - خۆی كه‌سێكی هه‌ژار بووه‌و دارتاش بووه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌رانیش له‌وه‌ گه‌وره‌ترن كه‌ داوای منداڵ بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ببێ به‌ میراتگری ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانیان، وه‌ كه‌س نابێت به‌ میراتگرى پێغه‌مبه‌ران و ئه‌وه‌ى به‌جێى ده‌هێڵن ده‌بێت به‌ صه‌ده‌قه‌ [ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا (٦) ] وه‌ ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌و مناڵه‌ی كه‌ پێم ئه‌به‌خشی منداڵێك بێ كه‌ خۆت وه‌ به‌نده‌كانیش لێی ڕازی بن له‌ دین و ڕه‌وشت و ئه‌خلاقی.

{موژدەی یەحیا بە زەكەریا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم – درا} [ يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى ] خوای گه‌وره‌ وه‌ڵامی دایه‌وه‌ ئه‌ی زه‌كه‌ریا - صلى الله عليه وسلم - ئێمه‌ موژده‌ت پێ ده‌ده‌ین به‌ مناڵێك كه‌ ناوی لێ ئه‌نێین یه‌حیا [ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا (٧) ] پێش ئه‌م هیچ كه‌سێكی ترمان ناو نه‌ناوه‌ به‌ یه‌حیا، یان هاوشێوه‌ی نه‌بووه‌.

[ قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا ] زه‌كه‌ریاش - صلى الله عليه وسلم - سه‌ری سوڕما له‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌و وتى: ئه‌ى په‌روه‌ردگار من چۆن منداڵم ئه‌بێ له‌و ته‌مه‌نه‌ پیره‌، كه‌ ته‌مه‌نى سه‌دو بیست ساڵ بووه‌، وه‌ خێزانه‌كه‌یشم نه‌زۆكه‌و به‌ گه‌نجى منداڵى نه‌بووه‌ چۆن له‌م ته‌مه‌نه‌ منداڵی ده‌بێت، كه‌ ته‌مه‌نى نه‌وه‌دو هه‌شت ساڵ بووه‌ [ وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا (٨) ] وه‌ گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌وپه‌ڕی ته‌مه‌نی پیرێتی.

[ قَالَ كَذَلِكَ ] فریشته‌كه‌ فه‌رمووی: به‌ڵێ به‌م شێوازه‌یه‌ [ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ ] په‌روه‌ردگارت ده‌فه‌رمووێ: ئه‌م شته‌ له‌ لای من زۆر سووك و ئاسانه‌ [ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا (٩) ] كه‌ من پێشتر تۆم دروست كردووه‌ له‌ نه‌بوونه‌وه‌ تۆم هێناوه‌ته‌ بوون و هیچ شتێك نه‌بوویته‌ ئێستا له‌ دایك و باوكێك مناڵێك دروست بكه‌م زۆر ئاسانتره.

[ قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً ] زه‌كه‌ریا - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار نیشانه‌یه‌كم پێ بده‌ له‌سه‌ر ئه‌م موژده‌یه‌ كه‌ منداڵمان ده‌بێ تا زیاتر دڵئارام بم [ قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا (١٠) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: نیشانه‌ی تۆ ئه‌وه‌ بێ كه‌ سێ شه‌و وسێ رۆژ له‌سه‌ر یه‌ك ناتوانیت قسه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سدا بكه‌یت له‌ كاتێكدا كه‌ تۆ ساغ و سه‌لیمی لاڵ نیت (سێ شه‌و وسێ رۆژ له‌سه‌ر یه‌ك زمانى به‌سترا ته‌نها زیكرى خواى پێ ده‌كردو نه‌یده‌توانى قسه‌ى له‌گه‌ڵ خه‌ڵكى پێ بكات ته‌نها به‌ ئاماژه‌ نه‌بێت).

[ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ ] له‌ نوێژگه‌كه‌ی خۆی له‌ شوێنی نوێژه‌كه‌ی هاته‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ناو قه‌ومه‌كه‌ی [ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ ] ئاماژه‌ى بۆ كردن و قسه‌ی له‌گه‌ڵدا نه‌كردن [ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (١١) ] كه‌ (سبحان الله) بكه‌ن له‌ به‌یانیان و ئێواراندا، یاخود نوێژی به‌یانی و نوێژی عه‌صر ئه‌نجام بده‌ن.

[ يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ یه‌حیای پێ به‌خشی خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی یه‌حیا ئه‌و كتابه‌ی كه‌ بۆت دێت، یاخود ته‌ورات به‌ جددی و هێزو عه‌زیمه‌ت و كۆششه‌وه‌ به‌ جوانی بیگره‌ [ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) ] وه‌ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ حیكمه‌ت و دانایی و تێگه‌یشتن و زانیارى و كۆشش و رووكردنه‌ چاكه‌، یاخود پێغه‌مبه‌رایه‌تیمان پێ به‌خشی.

[ وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً ] وه‌ ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و خۆشه‌ویستى و پاكێتیمان پێی به‌خشی له‌ لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ [ وَكَانَ تَقِيًّا (١٣) ] وه‌ كه‌سێكی له‌ خواترس و خۆپارێز بوو له‌ تاوان و گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ بوو [ وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ ] وه‌ چاكه‌كار بوو له‌گه‌ڵ دایك و باوكیدا.

[ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا (١٤) ] وه‌ كه‌سێك نه‌بوو كه‌ خۆ به‌گه‌وره‌زان و سه‌رپێچیكاری دایك و باوكی یان په‌روه‌ردگاری بێت، به‌ڵكو گوێڕایه‌ڵیان بوو.

[ وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥) ] وه‌ سه‌لامی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر یه‌حیا بێت له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ له‌ دایك بوو، وه‌ له‌و ڕۆژه‌ش كه‌ ئه‌مرێ، وه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ش كه‌ زیندوو ئه‌بێته‌وه‌، یاخود ئه‌مینه‌ له‌ شه‌یتان كه‌ له‌دایك ده‌بێت، وه‌ ئه‌مینه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ ده‌مرێت و زیندوو ده‌بێته‌وه‌.

{بەسەرهاتی خاتوو مەریەم } [ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - له‌م سووره‌ته‌دا له‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌دا باسی (مه‌ریه‌مى كچى عیمران) بۆ خه‌ڵكی بكه‌ كه‌ له‌ نه‌وه‌ى داود - صلى الله عليه وسلم - بووه‌ [ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا (١٦) ] كاتێك كه‌ دووركه‌وته‌وه‌و تاك بووه‌وه‌ له‌ كه‌سوكاری بۆ عیباده‌ت كردنی خوای گه‌وره‌ چووه‌ لای ڕۆژهه‌ڵاتی (بیت المقدس).

[ فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا ] له‌وێ په‌رده‌ی هه‌ڵخست بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی نه‌یبینێ له‌ كاتی عیباده‌ت كردنی خوای گه‌وره‌دا [ فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا ] جبریلمان نارد بۆ لای مه‌ریه‌م [ فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا (١٧) ] خۆی له‌سه‌ر شێوه‌ی مرۆڤێكی ته‌واو نیشان دا.

[ قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ ] مه‌ریه‌م وایزانی ئه‌م پیاوه‌ ئه‌یه‌وێ زیانی پێ بگه‌یه‌نێت و تووشی خراپه‌ی بكات بۆیه‌ فه‌رمووی: په‌نا ئه‌گرم به‌ په‌روه‌ردگاری به‌ڕه‌حم و سۆزو میهره‌بان له‌ تۆ [ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (١٨) ] ئه‌گه‌ر تۆ كه‌سێكی ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ی لێم دووركه‌وه‌.

[ قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ ] جبریل (عليه الصلاة والسلام) فه‌رمووی: من خراپه‌ت تووش ناكه‌م به‌ڵكو من نێردراوی په‌روه‌ردگارتم بۆلات [ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا (١٩) ] تا منداڵێكی پاكت پێ ببه‌خشم.

قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ] مه‌ریه‌میش سه‌رى سوڕماو فه‌رمووی: چۆن من منداڵم ئه‌بێ له‌ كاتێكدا هیچ مرۆڤێك جیماعی له‌گه‌ڵ نه‌كردووم و لێم نزیك نه‌بۆته‌وه‌ [ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا (٢٠) ] وه‌ من شووم نه‌كردووه‌ به‌ حه‌ڵاڵی، وه‌ داوێن پیسیش نیم كه‌ زینام كردبێ.

[ قَالَ كَذَلِكِ ] فه‌رمووی: به‌ڵێ به‌م شێوازه‌یه‌ [ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ ] په‌روه‌ردگارت ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌م شته‌ له‌لای من ئاسانه‌ كه‌ كه‌سێك به‌بێ باوك له‌ دایك بێت، پێشتریش ئاده‌مم به‌بێ دایك و باوك دروستكردو حه‌ووایشم له‌ په‌راسوى چه‌پى ئاده‌م دروستكرد [ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ ] وه‌ تا ئه‌و منداڵه‌ ببێته‌ نیشانه‌یه‌ك له‌ نیشانه‌كانی تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ خه‌ڵكی [ وَرَحْمَةً مِنَّا ] وه‌ ببێته‌ هۆی ڕه‌حمه‌تێك له‌ خواوه‌ بۆ هیدایه‌ت دانی خه‌ڵكی و ببێت به‌ پێغه‌مبه‌ر [ وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا (٢١) ] وه‌ ئه‌مه‌ كارێكه‌و بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌و ئه‌بێ ڕووبدات بۆیه‌ ئارام بگره‌ له‌سه‌ر بڕیارى په‌روه‌ردگارت.

[ فَحَمَلَتْهُ ] ئه‌و كاته‌ جبریل فووی كرده‌ ناو ملوانی كراسه‌كه‌ى یه‌كسه‌ر به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ حه‌ملی بوو [ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢) ] ڕۆیشت و دووركه‌وته‌وه‌ بۆ شوێنێكی دوور.

[ فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ ] كه‌ ژانی منداڵ بوونی بۆ هات ژانی مناڵ بوونه‌كه‌ بردی به‌ره‌و ژێر دارخورمایه‌ك [ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا ] ئه‌میش ئاواتی خواست خۆزگه‌ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌م به‌سه‌ردا بێ بمردمایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكى گومانی خراپم پێ نه‌بات (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ دروسته‌ مرۆڤـ له‌ كاتى فیتنه‌دا ئاوات بخوازێت به‌ مردن) [ وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣) ] وه‌ خۆزگه‌ من شتێكی بێ ڕێز بوومایه‌و هه‌ر باس نه‌كرامایه‌، یاخود هه‌ر دروست نه‌كرامایه‌، یاخود وه‌كو په‌ڕۆی حه‌یزاوی بوومایه‌ كه‌ فڕێ ئه‌درێ و ناوم نه‌بوایه‌.

[ فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا ] له‌ ژێرێوه‌ له‌ژێر داره‌كه‌وه‌ جبریل، یاخود عیسى بانگی لێ كرد [ أَلَّا تَحْزَنِي ] خه‌فه‌ت نه‌خۆی [ قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) ] ئه‌وه‌ په‌روه‌ردگارت كانیاو و جۆگه‌له‌ ئاوێكی له‌ ژێرته‌وه‌ ده‌ركردووه‌و تێ ئه‌په‌ڕێ له‌و ئاوه‌ بخۆره‌وه‌.

[ وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥) ] وه‌ ئه‌و قه‌دی دار خورمایه‌ ڕابوه‌شێنه‌ خورمای ته‌ڕت بۆ دێته‌ خواره‌وه‌ (كاتى خورما پێگه‌یشتن نه‌بووه‌).

[ فَكُلِي وَاشْرَبِي ] له‌ خورما ته‌ڕه‌كه‌ بخۆ و له‌ ئاوه‌كه‌ بخۆره‌وه‌ (هیچ شتێك وه‌كو خورماى ته‌ڕ بۆ ئافره‌تى زه‌یستان به‌سوود نیه‌) [ وَقَرِّي عَيْنًا ] وه‌ چاوڕۆشنابه‌ پێی و خۆت له‌ خه‌فه‌ت دوورخه‌ره‌وه‌ [ فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦) ] وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر مرۆڤێكت بینی ئه‌وه‌ به‌ ئاماژه‌ پێیان بڵێ: من نه‌زرم كردووه‌ بۆ په‌روه‌ردگارم كه‌ خۆم بگرمه‌وه‌ له‌ قسه‌ كردن و ئه‌مڕۆ قسه‌ له‌گه‌ڵ هیچ مرۆڤێكدا ناكه‌م (وتراوه‌ له‌ به‌رۆژوو بوونى ئه‌واندا خواردن و قسه‌ كردنیش حه‌رام بووه‌).

[ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ عیسای بوو - صلى الله عليه وسلم - وه‌ عیسای هێنایه‌وه‌ قه‌ومه‌كه‌ی سه‌رزه‌نشتیان كرد [ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا (٢٧) ] وتیان: ئه‌ی مه‌ریه‌م به‌ڕاستی كارێكی زۆر گه‌وره‌و خراپت كردووه‌.

[ يَا أُخْتَ هَارُونَ ] ئه‌ی خوشكی هارون واته‌: له‌ عیباده‌تدا تۆ خۆت ئه‌چواند به‌ هارون پێغه‌مبه‌ر- صلى الله عليه وسلم -، یاخود هارون پیاوچاكێك بووه‌ له‌ ناویاندا وتوویانه‌: ئه‌ی وه‌كو ئه‌و پیاوچاكه‌، یاخود وتراوه‌: پیاو خراپێك بووه‌ وتوویانه‌: ئه‌ی خوشكی ئه‌و پیاوخراپه‌ وه‌كو ئه‌و خراپه‌ت كردووه‌ [ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ ] به‌ڕاستی تۆ باوكت پیاوێكی خراپ نه‌بووه‌ [ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) ] وه‌ دایكیشت داوێن پیس نه‌بووه‌ ئیتر تۆ ئه‌م منداڵه‌ت له‌ كوێ هێنا.

[ فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ ] مه‌ریه‌میش ئاماژه‌ی بۆ عیسا كرد كه‌ له‌ باوه‌شیدا بوو تازه‌ له‌ دایك بووه‌ [ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) ] وتیان: چۆن قسه‌ له‌گه‌ڵ منداڵێكدا بكه‌ین كه‌ منداڵه‌و تازه‌ له‌ دایك بووه‌و له‌ناو بێشكه‌دایه‌ [ قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ ] به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ عیسا - صلى الله عليه وسلم - هاته‌ قسه‌و یه‌كه‌م قسه‌ كه‌ كردى وتی: من عه‌بدو به‌نده‌ی خوای گه‌وره‌م ( ئه‌مه‌ ڕه‌ده‌ بۆ سه‌ر گاوره‌كان كه‌ من كوڕی خوا نیم به‌ڵكو عه‌بدی خوام).

[ آتَانِيَ الْكِتَابَ ] وه‌ له‌ داهاتوودا خوای گه‌وره‌ ئینجیلم پێ ئه‌به‌خشێ [ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) ] وه‌ ده‌مكات به‌ پێغه‌مبه‌ر.

[ وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ ] وه‌ من كه‌سێكی موباره‌ك و پیرۆزو پڕ خێرو مامۆستاى چاكه‌و به‌سود ئه‌بم بۆ به‌نده‌كان له‌ هه‌ر شوێنێكدا بم [ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێ كردووم و ئامۆژگاری كردووم به‌ نوێژ كردن و به‌ زه‌كات دان تا له‌ ژیاندا بم و زیندوو بم.

[ وَبَرًّا بِوَالِدَتِي ] وه‌ فه‌رمانم پێ كراوه‌ به‌ چاكه‌كردن له‌گه‌ڵ دایكمدا (له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باوكی نه‌بووه‌ ته‌نها باسی دایكی ئه‌كات) [ وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا (٣٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ منی وا لێ نه‌كردووه‌ كه‌سێكی لووتبه‌رزو خۆبه‌گه‌وره‌زان بم وه‌ سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ یان دایكم بكه‌م یان ئازاری دایكم بده‌م.

[ وَالسَّلَامُ عَلَيَّ ] سه‌لامی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر منه‌و پارێزراوم [ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) ] له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ له‌ دایك بووم وه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ ئه‌مرم وه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ زیندوو ئه‌بمه‌وه‌ (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌كى تره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ عیسى - صلى الله عليه وسلم - نه‌ خوایه‌ نه‌ كوڕى خوایه‌، به‌ڵكو به‌نده‌و پێغه‌مبه‌رى خوایه‌و له‌دایك بووه‌و ده‌مرێت و زیندوویش ده‌بێته‌وه‌ وه‌كو سه‌رجه‌م مرۆڤه‌كانى تر، ئه‌گه‌ر خوا بوایه‌ یان كوڕى خوا بوایه‌ نابوایه‌ بمردایه‌، به‌ڵكو ده‌بوایه‌ بۆ هه‌میشه‌یى بمایاته‌وه‌و زیندوو بوایه‌، چۆن ده‌بێت خوا بمرێت!؟).

[ ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) ] ئا ئه‌مه‌ عیسای كوڕی مه‌ریه‌مه‌و ئه‌مه‌ وته‌ی حه‌قه‌ ده‌رباره‌ی عیسا نه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ئیختیلافیان هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی عیسا كه‌ ئه‌ڵێن: كوڕی خوایه‌ یان خوایه‌.

[ مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ ] خوای گه‌وره‌ پێویستی به‌وه‌ نیه‌ كه‌ منداڵ بۆ خۆی بڕیار بدات [ سُبْحَانَهُ ] پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ له‌و قسه‌یه‌ [ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر بڕیاری هه‌ر شتێك بدات ئه‌وه‌ ته‌نها پێی ئه‌فه‌رمووێ: ببه‌ ئه‌ویش یه‌كسه‌ر ئه‌بێت.

[ وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ ] وه‌ عیسى - صلى الله عليه وسلم - له‌ناو بێشكه‌ پێى فه‌رموون: وه‌ به‌ دڵنیایى الله په‌روه‌ردگاری من و په‌روه‌ردگاری ئێوه‌یشه‌، ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) ] ئه‌مه‌ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌یه‌.

[ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ ] حیزب و فیرقه‌و گروپه‌كانى ئه‌هلی كتاب ئیختیلاف و جیاوازی كه‌وته‌ نێوانیانه‌وه‌ ده‌رباره‌ی عیسا - صلى الله عليه وسلم - جووله‌كه‌ ئه‌یانوت: كوڕی زینایه‌و دایكی زینای كردووه‌، گاوره‌كان هه‌ندێكیان ئه‌یانوت: خوایه‌، وه‌ هه‌ندێكیان ده‌یانوت: كوڕی خوایه‌، وه‌ هه‌ندێكیان ئه‌یانوت: یه‌كێكه‌ له‌ سێ خوایه‌كه‌، وه‌ موسڵمانان وتیان به‌نده‌و پێغه‌مبه‌رى خوایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ وته‌و بیروباوه‌ڕى حه‌قه‌ سه‌باره‌ت به‌ عیسى- صلى الله عليه وسلم - كه‌ خواى گه‌وره‌ رێنمایى كردووین بۆى [ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) ] خوای گه‌وره‌ش ئه‌فه‌رمووێ: هه‌ڕه‌شه‌و دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كافرانه‌ له‌ دیمه‌نه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ ڕۆژێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌ خوای گه‌وره‌ سزایان ئه‌دا له‌سه‌ر ئه‌و قسانه‌یان كه‌ درۆ بۆ خواى گه‌وره‌ هه‌ڵده‌به‌ستن و ده‌ڵێن منداڵى هه‌یه‌.

[ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا ] ئای كه‌ بیستن و بینینیان یه‌كجار به‌هێزه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا له‌ ڕۆژی لێپرسینه‌وه‌دا كه‌ هه‌موو شتێك ئه‌بیستن و ئه‌بینن به‌ڵام سودیان پێناگه‌یه‌نێت [ لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨) ] به‌ڵام سته‌مكاران ئه‌مڕۆ له‌ دونیادا له‌ گومڕاییه‌كی ئاشكرادان و حه‌ق نابیستن و حه‌ق نابینن.

[ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - ده‌فه‌رمێت: كه‌ به‌هه‌شتییه‌كان چونه‌ به‌هه‌شته‌وه‌و دۆزه‌خییه‌كان چوونه‌ دۆزه‌خه‌وه‌ مردن له‌سه‌ر شێوه‌ به‌رانێك ده‌هێنرێت و له‌ نێوان به‌هه‌شت و دۆزه‌خ راده‌گیرێت و ده‌وترێت: ئه‌ى به‌هه‌شتییه‌كان ئایا ئه‌مه‌ ده‌ناسن؟ ده‌ڵێن به‌ڵێ مردنه‌، وه‌ به‌دۆزه‌خییه‌كان ده‌وترێت: ئایا ئه‌مه‌ ده‌ناسن؟ ده‌ڵێن: به‌ڵێ مردنه‌، فه‌رمان ده‌كرێت و سه‌رده‌بڕدرێت و ده‌وترێت: ئه‌ى به‌هه‌شتییه‌كان ئێوه‌ نه‌مرن و مردن نه‌ما، وه‌ ئه‌ى دۆزه‌خیه‌كان ئێوه‌ نه‌مرن و مردن نه‌ما، پاشان پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌: ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئاگاداریان بكه‌وه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ په‌شیمان ئه‌بنه‌وه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كاتێك كه‌ هه‌موو شتێك بڕیاری له‌سه‌ر ئه‌درێ و یه‌كلا ئه‌كرێته‌وه‌و كۆمه‌ڵێك بۆ به‌هه‌شت و كۆمه‌ڵێك بۆ دۆزه‌خ جیا ده‌كرێته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌وانه‌ی ئێستا له‌ دونیان بێئاگان وه‌ ئه‌وان ئیمان ناهێنن.

[ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا ] ئێمه‌ خۆمان ئه‌بین به‌ میراتگری زه‌وی و هیچ كه‌سێك له‌سه‌ر زه‌ویدا نامێنێ، ئه‌وه‌ی له‌سه‌ریه‌تی ئه‌بێ هه‌مووی بمرێت و دونیا به‌جێ بێلێت [ وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠) ] وه‌ هه‌مووشیان بۆ لای ئێمه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت تا پاداشت یان سزایان بده‌ینه‌وه‌.

{گفتوگۆی نێوان ئیبراهیم پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -و باوكی} [ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - تۆ له‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ باسی ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - بۆ بت په‌رستان بكه‌ [ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) ] كه‌ به‌دڵنیایى ئه‌و كه‌سێك بووه‌ كه‌ زۆر ڕاستگۆ بووه‌، یان زۆر ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ی به‌ڕاست داناوه‌، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا بووه‌.

[ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ ] كاتێك كه‌ به‌ (ئازه‌ر)ی باوكی فه‌رموو: ئه‌ی باوكه‌ تۆ بۆ عیباده‌ت بۆ ئه‌و بتانه‌ ئه‌كه‌ی كه‌ نه‌ هیچ شتێك ئه‌بیستن نه‌ هیچ شتێك ئه‌بینن [ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢) ] وه‌ هیچ سوودێك به‌ تۆ ناگه‌یه‌نن.

[ يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ ] ئه‌ی باوكه‌ من هه‌ندێك له‌ زانیاری و وه‌حیم بۆ هاتووه‌ له‌ لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ بۆ تۆ نه‌هاتووه‌ [ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣) ] بۆیه‌ تۆ شوێنی من بكه‌وه‌ هیدایه‌تت ئه‌ده‌م بۆ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌.

[ يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ ] ئه‌ی باوكه‌ تۆ شه‌یتان مه‌په‌رسته‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌رستنی بته‌كان گوێڕایه‌ڵی كردنی شه‌یتانه‌و په‌رستنی شه‌یتانه‌ [ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ڕاستی شه‌یتان سه‌رپێچی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ی كرد.

[ يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ ] ئه‌ی باوكه‌ من له‌وه‌ ئه‌ترسێم كه‌ له‌ لایه‌ن په‌روه‌ردگارو خوای به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌وه‌ سزایه‌كی به‌ئێش و ئازارت پێ بگات [ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥) ] به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ تۆ دۆست و خۆشه‌ویستی شه‌یتانی.

[ قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ ] باوكی وتی: ئه‌ی ئیبراهیم ئایا تۆ پشت له‌ خواكانی من هه‌ڵئه‌كه‌یت و وازیان لێ دێنی [ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ ] ئه‌گه‌ر واز له‌م قسانه‌ نه‌هێنی ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى ڕه‌جم و به‌رد بارانت ئه‌كه‌م [ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) ] وه‌ ماوه‌یه‌كی یه‌كجار زۆر لێم دووركه‌وه‌ به‌ سه‌لامه‌تى پێش ئه‌وه‌ى سزات بده‌م.

[ قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ ] ئیبراهیم - صلى الله عليه وسلم - وتی: ئه‌ی باوكه‌ سڵاوت لێ بێت و تۆ سه‌لامه‌تیت و له‌ لایه‌ن منه‌وه‌ توشى خراپه‌و ئازار نابیت له‌به‌ر رێزى باوكایه‌تى [ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي ] ئه‌بێ داوای لێ خۆشبوونت بۆ بكه‌م له‌ په‌روه‌ردگارم [ إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ زۆر چاكه‌كاره‌ له‌گه‌ڵ منداو بایه‌خم پێ ده‌دات و دوعاكانم قه‌بوڵ ده‌كات، (ئه‌مه‌ كاتێك بوو كه‌ نه‌یزانی باوكی له‌سه‌ر كوفر ئه‌مرێ و به‌كافری ئه‌مرێ دواتر لێی په‌شیمان بووه‌وه‌، چونكه‌ دروست نیه‌ داواى لێخۆشبوون بۆ كافران بكرێت).

[ وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] وه‌ لێتان دوور ئه‌كه‌ومه‌وه‌ له‌ خۆتان و له‌و شتانه‌ی كه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یپه‌رستن [ وَأَدْعُو رَبِّي ] وه‌ من به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م [ عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) ] به‌دڵنیایى من بێئومێد نابم له‌ دوعاو پاڕانه‌وه‌م، یاخود له‌ په‌رستنى خوای گه‌وره‌.

[ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] كاتێك كه‌ لێیان دووركه‌وته‌وه‌و زه‌وییه‌كه‌یانی به‌جێهێشت و كۆچی كرد له‌ پێناو خواى گه‌وره‌ بۆ (بیت المقدس) [ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ ] خوای گه‌وره‌ ئیسحاقی پێ به‌خشی [ وَيَعْقُوبَ ] وه‌ یه‌عقوبیش كه‌ كوڕی ئیسحاق بوو دواتر ئه‌ویشی به‌ ئیسحاق به‌خشی [ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) ] وه‌ هه‌موویانی كرد به‌ پێغه‌مبه‌رو ئیبراهیم - صلى الله عليه وسلم - چاوڕۆشنا بوو پێیان.

[ وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا ] وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌ت و میهره‌بانی خۆمان پێغه‌مبه‌رایه‌تی و ماڵ و منداڵ و كتابمان پێ به‌خشین [ وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) ] وه‌ زمانی ڕاستگۆی به‌رزمان پێ به‌خشین، واته‌: له‌سه‌ر زمانی به‌نده‌كان به‌ باشه‌ باس ده‌كرێن.

[ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى ] وه‌ هه‌ر له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - باسی موسى پێغه‌مبه‌ریان - صلى الله عليه وسلم - بۆ بكه‌ [ إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا ] به‌دڵنیایى ئه‌و كه‌سێك بووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵیبژاردووه‌و دڵسۆزو نیازپاك بووه‌ له‌ په‌رستندا [ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١) ] وه‌ كه‌سێك بووه‌ كه‌ ره‌سول و نه‌بی و پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌ بووه‌.

[ وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ لای ڕاستی كێوی (طور)ه‌وه‌ بانگی له‌ موسى - صلى الله عليه وسلم - كرد (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ قسه‌ ده‌كات و سیفه‌تى قسه‌ كردنى هه‌یه‌) [ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) ] وه‌ له‌ خۆمان نزیكمان كرده‌وه‌و موناجاتمان له‌گه‌ڵدا كرد تا قسه‌ی خوای گه‌وره‌ی بیست.

[ وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣) ] وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خۆمان براكه‌یشی كه‌ هارون بوو كردمان به‌ پێغه‌مبه‌ر كاتێك كه‌ داوای كردو تكاى له‌ خواى گه‌وره‌ كرد كه‌ هارونم له‌گه‌ڵدا بنێره‌و بیكه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ر (هیچ كه‌سێك له‌ دونیادا شه‌فاعه‌ت و تكاى باشترو گه‌وره‌ترى بۆ كه‌س نه‌كردووه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ موسى بۆ هارونى براى كردو خواى گه‌وره‌ كردى به‌ پێغه‌مبه‌ر).

[ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ باسی ئیسماعیل پێغه‌مبه‌ریش - صلى الله عليه وسلم - بۆ خه‌ڵكی بكه‌ [ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سێك بووه‌ كه‌ له‌ وه‌عدو به‌ڵێنه‌كانیدا ڕاستگۆ بووه‌و هیچ به‌ڵێنێكى نه‌داوه‌ ئیلا بردۆتیه‌سه‌ر (هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو پێغه‌مبه‌ران وابوونه‌ به‌ڵام ئه‌م زیاتر په‌یوه‌ست بووه‌ پێوه‌ی بۆیه‌ به‌ تایبه‌ت باسكراوه‌) [ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤) ] وه‌ پێغه‌مبه‌ری نێردراوی خوای گه‌وره‌ بووه‌.

[ وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ ] وه‌ فه‌رمانی ئه‌كرد به‌ كه‌سوكاری یان به‌ خه‌ڵكی به‌تێكڕا به‌ نوێژ كردن و به‌ زه‌كات دان [ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) ] وه‌ له‌ لای خوای گه‌وره‌ش كه‌سێك بووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ لێی ڕازی بووه‌.

[ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ باسی ئیدریس پێغه‌مبه‌ریش - صلى الله عليه وسلم - بۆ خه‌ڵكی بكه‌ [ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) ] به‌ دڵنیایى ئه‌ویش زۆر ڕاستگۆ بووه‌ وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌ بووه‌.

[ وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧) ] وه‌ به‌رزمان كردۆته‌وه‌و پله‌و پایه‌ی به‌رزمان پێ به‌خشیووه‌ كه‌ له‌ ئاسمانی چواره‌مه‌، یاخود پێغه‌مبه‌رایه‌تیمان پێ به‌خشیووه‌، یاخود له‌به‌هه‌شتدا پله‌مان به‌رز كردۆته‌وه‌.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ] ئه‌مانه‌ كه‌سانێكن كه‌ خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی ڕژاندووه‌ به‌سه‌ریاندا [ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ ] له‌ پێغه‌مبه‌ران له‌ نه‌وه‌ی ئاده‌م [ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ ] وه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ نوحدا - صلى الله عليه وسلم - له‌ناو كه‌شتییه‌كه‌ هه‌ڵمانگرتن [ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ ] وه‌ له‌ نه‌وه‌ی ئیبراهیم - صلى الله عليه وسلم - [ وَإِسْرَائِيلَ ] وه‌ ئیسرائیل، واته‌: یه‌عقوب پێغه‌مبه‌ر - صلى الله عليه وسلم - [ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا ] وه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هیدایه‌تمان داون بۆ ئیسلام وه‌ هه‌ڵمان بژاردوون و كردوومانن به‌ پێغه‌مبه‌ر [ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨) ] ئه‌مانه‌ كاتێك ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا ئه‌خوێندرێته‌وه‌ ئه‌چنه‌ كڕنوش به‌ گریانه‌وه‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن و له‌ ترسی خوای گه‌وره‌دا ده‌ست به‌ گریان ئه‌كه‌ن.

[ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ ] له‌ پاش ئه‌م پێغه‌مبه‌ره‌ باشانه‌ و شوێن كه‌وتووه‌ چاكه‌كانیان كه‌سانێكی خراپ هاتن [ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ ] كه‌ نوێژه‌كانیان فه‌وتاندو ئه‌نجامیان نه‌دا، یان له‌سه‌ر شێوازی خۆی نه‌یان ئه‌كرد، یان له‌ كاتى خۆیدا نه‌یانده‌كرد [ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ ] وه‌ شوێنی هه‌واو ئاره‌زوو شته‌ حه‌رامه‌كان كه‌وتن [ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) ] ئه‌وانه‌ تووشی شه‌ڕو خراپه‌و زه‌ره‌رمه‌ندی ئه‌بن.

[ إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ] ته‌نها كه‌سانێك نه‌بێت كه‌ ته‌وبه‌ بكه‌ن و ئیمان بێنن و كرده‌وه‌ی چاك بكه‌ن، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ] ئا ئه‌مانه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌، چونكه‌ ته‌وبه‌ كردن تاوانى پێشتر ناهێڵێت و ده‌یسڕێته‌وه‌ [ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠) ] وه‌ هیچ زوڵم و سته‌میان لێ ناكرێ و پاداشتیان لێ كه‌م ناكرێته‌وه‌.

[ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شتانێكه‌وه‌ كه‌ شوێنی مانه‌وه‌ی هه‌میشه‌ییه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی به‌ به‌نده‌كانی داوه‌ كه‌ به‌ غه‌یب ئیمانیان پێی هێناوه‌و نه‌یانبینیوه‌ [ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) ] به‌ دڵنیایى هه‌ر به‌ڵێنێكیش كه‌ خوای گه‌وره‌ بیدات دێته‌جێ.

[ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا ] له‌ناو به‌هه‌شتیشدا هیچ قسه‌یه‌كی پڕوپووچ و بێ مانا نابیستن ته‌نها سه‌لام نه‌بێ كه‌ سه‌لام له‌ یه‌كتری ئه‌كه‌ن، یاخود فریشته‌كان سه‌لامیان لێ ئه‌كه‌ن [ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) ] وه‌ هه‌موو به‌یانیان و ئێوارانێك ڕزق و ڕۆزی خۆیان پێ ئه‌درێ (هه‌رچه‌نده‌ له‌به‌هه‌شتدا شه‌و ورۆژ نیه‌و ژیانێكى هه‌میشه‌ییه‌و نورو روناكیه‌و هه‌موو كات له‌ نازو نیعمه‌تدان).

[ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣) ] ئا ئه‌مه‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌یه‌ كه‌ به‌نده‌كانی خۆمان ئه‌كه‌ین به‌ میراتگری و ئه‌یانخه‌ینه‌ ناوى ئه‌وانه‌ی ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و له‌ خوای گه‌وره‌ بترسێن.

[ وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - به‌ جبریلى فه‌رموو: چى رێگریت ده‌كات و بۆ له‌وه‌ زیاتر سه‌ردانمان ناكه‌یت؟ خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: جبریل ئه‌فه‌رمووێ: وه‌ ئێمه‌ به‌فه‌رمانی په‌روه‌ردگار نه‌بێ ناتوانین دابه‌زین و بێین بۆ لای تۆ ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - [ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ ] وه‌ له‌ پێش و پاشی خۆمانه‌وه‌ وه‌ له‌و نێوانه‌یشه‌وه‌ به‌ ئه‌مری خوای گه‌وره‌ دائه‌به‌زین، یاخود بۆ كارى دونیاو قیامه‌ت و نێوانیشیان به‌ فه‌رمانى خواى گه‌وره‌ داده‌به‌زین [ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلى الله عليه وسلم - فه‌رمووى: (ئه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ حه‌ڵاڵى كردووه‌ ئه‌وه‌ حه‌ڵاڵه‌، وه‌ ئه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ حه‌رامى كردووه‌ ئه‌وه‌ حه‌رامه‌، وه‌ ئه‌وه‌یشى لێى بێده‌نگ بووه‌ ئه‌وه‌ لێى بوراوه‌و له‌ خواى گه‌وره‌ى وه‌ربگرن، چونكه‌ خواى گه‌وره‌ هیچ شتێك له‌ بیر ناكات) پاشان ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌: كه‌ جبریل ئه‌فه‌رمووێ: كاتێك كه‌ ئێمه‌ دوابكه‌وین یان وه‌حی له‌ تۆ دوابكه‌وێ ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ خوای گه‌وره‌ تۆی له‌بیر كردبێ، نه‌خێر خوای گه‌وره‌ هیچ شتێك له‌بیر ناكات.

[ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ] خوای گه‌وره‌ په‌روه‌ردگارو هه‌ڵسوڕێنه‌رو خاوه‌نی ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌وه‌ی نێوانیانه‌ [ فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ ] تۆ عیباده‌تی ئه‌و خوایه‌ بكه‌، وه‌ ئارامگرو دامه‌زراو به‌ له‌سه‌ر عیباده‌تی خوا [ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) ] ئایا ئه‌زانی خوای گه‌وره‌ هاوشێوه‌یه‌كی هه‌بێ و كه‌سێك هه‌بێ وه‌كو خوای گه‌وره‌ بێت؟، واته‌: خوای گه‌وره‌ بێ شه‌ریكه‌، یان كه‌س نیه‌ ناوى الرحمن بێت جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌.

[ وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) ] وه‌ كافرو بێباوه‌ڕان ئه‌ڵێن ئایا ئه‌گه‌ر ئێمه‌ مردین دووباره‌ زیندوو ئه‌كرێینه‌وه‌و له‌ناو گۆڕه‌كان ده‌رئه‌كرێین.

[ أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئایا مرۆڤ ئه‌وه‌ی له‌یادچووه‌و بیری ئه‌وه‌ی نیه‌ كه‌ ئێمه‌ دروستمان كردووه‌ له‌ پێشترا كه‌ هیچ شتێك نه‌بووه‌ له‌ عه‌ده‌مه‌وه‌ دروستمان كردووه‌.

[ فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات سوێند بێت به‌ په‌روه‌ردگارت ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - هه‌موویان له‌ گۆڕه‌كانیان ده‌رئه‌كه‌ین و زیندوویان ئه‌كه‌ینه‌وه‌ وه‌ ئه‌و شه‌یتانانه‌ش كه‌ ئه‌مانیان له‌ خشته‌ بردووه‌ [ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ] پاشان ئاماده‌یان ده‌كه‌ین له‌ ده‌وروبه‌ری دۆزه‌خ له‌سه‌ر چۆكیان ئه‌بێ له‌و دیمه‌نه‌ سه‌ختانه‌دا ڕابوه‌ستن.

[ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩) ] پاشان له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵ و گروپ و دینێك ئه‌وانه‌یان كه‌ زۆر سه‌ركه‌ش بوونه‌و سه‌ركرده‌یان بوونه‌ ئه‌وان جیا ئه‌كه‌ینه‌وه‌و سزایان سه‌ختتر ئه‌بێ.

[ ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠) ] پاشان ئێمه‌ خۆمان زاناترین به‌وانه‌ی كه‌ كێ زیاتر شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بچێته‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ بسووتێ.

[ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا ] وه‌ هیچ كه‌سێك له‌ ئێوه‌ نیه‌ ئیلا ئه‌بێ به‌سه‌ر پردی (سيراط) دا تێپه‌ڕێ و بچێته‌ سه‌ر ئاگری دۆزه‌خ [ كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) ] ئه‌مه‌ كارێكه‌و بڕاوه‌ته‌وه‌و كۆتایی هاتووه‌و خوای گه‌وره‌ بڕیاری له‌سه‌ر داوه‌.

[ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا ] پاشان ئه‌وانه‌ی ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌و له‌ خوای گه‌وره‌ ترساون و خۆیان له‌ تاوان پاراستووه‌ ئه‌وانه‌ ڕزگار ئه‌كه‌ین و له‌سه‌ر پرده‌كه‌ ده‌یانپه‌ڕێنینه‌وه‌ [ وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ سته‌مكار بوونه‌و سته‌میان له‌ خۆیان كردووه‌ به‌ كوفر كردن و هاوبه‌شبڕیاردان له‌سه‌ر چۆكیان فڕێ ئه‌درێنه‌ دۆزه‌خه‌وه‌.

[ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ ] وه‌ كاتێك كه‌ ئایه‌ته‌ ڕوون و ئاشكراكانی ئێمه‌یان به‌سه‌ردا بخوێندرێته‌وه‌ [ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا ] كافران به‌ باوه‌ڕداران ئه‌ڵێن: ئایا ئه‌م دوو كۆمه‌ڵه‌: موسڵمانان و كافران كامیان پله‌و پایه‌یان له‌ناو خه‌ڵكدا باشتره‌و ناودارترن و پشتیوانیان زۆرتره‌ [ وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) ] وه‌ كامیان نادی و شوێنی كۆبوونه‌وه‌یان قه‌ڵه‌باڵغتره‌و خه‌ڵكیان زیاتر به‌دواوه‌یه‌.

[ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: له‌ پێش ئه‌مانه‌ چه‌نده‌ها ئوممه‌تان و كۆمه‌ڵانی ترمان له‌ناو بردووه‌ [ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا (٧٤) ] كه‌ ئه‌و ئوممه‌تانه‌ی تر شتومه‌كی ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانیان له‌مان جوانترو زیاترو بینراوتریش بوون.

[ قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌ر كه‌سێك له‌ گومڕاییدا بێت [ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ بۆی درێژ ئه‌كاته‌وه‌ له‌ گومڕایی خۆی بمێنێته‌وه‌ [ حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ ] به‌ڵام تا كاتێك ئه‌زانن ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ڕه‌شه‌یان لێكراوه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت به‌چاوی خۆیان ئه‌یبینن [ إِمَّا الْعَذَابَ ] یان ئه‌وه‌تا سزایه‌ له‌ دونیا خوای گه‌وره‌ سزایان ئه‌دات یان سزای قیامه‌ت [ وَإِمَّا السَّاعَةَ ] یان له‌ناكاو قیامه‌ت دێت [ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا ] له‌و كاته‌دا له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌زانن كێ پله‌و پایه‌ی خراپتره‌ [ وَأَضْعَفُ جُنْدًا (٧٥) ] وه‌ كێ سه‌ربازانی لاوازتره‌ كه‌ له‌ دونیا ئه‌وان شانازیان به‌و شتانه‌ ئه‌كرد به‌سه‌ر ئیمانداران.

[ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌هلی هیدایه‌ت بوونه‌ زیاتر هیدایه‌تیان ئه‌دات [ وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا ] وه‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ئه‌مێننه‌وه‌ له‌ چاكه‌كان له‌ زیكر كردن (سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر) یاخود نوێژه‌ جه‌ماعه‌ته‌كان، یان هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی چاك ئه‌وانه‌ باشتره‌ كه‌ مرۆڤـ بیكات و لای خوای گه‌وره‌ پاداشتی باشتره‌ [ وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) ] وه‌ باشترین سه‌ره‌نجامه‌ كه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆی.

{گومانی بێ‌ بنەمای كافران} [ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا (٧٧) ] (خه‌ببابی كوڕی ئه‌ڕه‌ت) قه‌رزی له‌سه‌ر (عاصی كوڕی وائیل) بوو كه‌ چوو قه‌رزه‌كه‌ی نه‌دایه‌وه‌ وتی: تا كوفر به‌ محمد - صلى الله عليه وسلم - نه‌كه‌ی ناتده‌مه‌وه‌، ئه‌میش وتی: سوێند به‌ خواى گه‌وره‌ كوفری پێ ناكه‌م تا نه‌مریت و زیندوو نه‌بیته‌وه‌، ئه‌ویش وتی: ئه‌گه‌ر بمرم و زیندوو ببمه‌وه‌ ئه‌وه‌ ماڵ و منداڵم یه‌كجار زۆره‌و له‌گه‌ڵمدا دێت و فریام ئه‌كه‌وێ و له‌وێ ده‌تده‌مه‌وه‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئایا هه‌واڵم پێ ناده‌ی ده‌رباره‌ی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ كوفری كرد به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ وه‌ وتی: ئه‌گه‌ر له‌ قیامه‌تدا زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌بێ ئه‌وا من ماڵ و منداڵم زۆره‌و له‌وێ فریام ئه‌كه‌وێ.

[ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٧٨) ] ئایا ئه‌مه‌ غه‌یب و قیامه‌تی بینیوه‌؟ یان به‌ڵێنی له‌ خوای گه‌وره‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ ماڵ و منداڵه‌كه‌ی له‌وێ فریای بكه‌وێ.

[ كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ ] نه‌خێر شتی وا نیه‌و ئه‌و قسانه‌ی هه‌مووی ئه‌نووسین و ئه‌یپارێزین [ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا (٧٩) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا سزای بۆ زیاد ئه‌كه‌ین.

[ وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ ] وه‌ ئه‌یمرێنین وه‌ ماڵ و منداڵ له‌گه‌ڵ خۆیدا نابات و به‌ جێى دێلێت و كه‌سانێك ئه‌بن به‌ میراتگری [ وَيَأْتِينَا فَرْدًا (٨٠) ] وه‌ ئه‌و به‌ ته‌نها خۆی دێت و به‌ ته‌نها زیندوو ئه‌كرێته‌وه‌و كه‌سی له‌گه‌ڵدا نابێت.

[ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) ] ئه‌مانه‌ جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌ كۆمه‌ڵێك خوایان بۆ خۆیان بڕیار دابوو بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و خوایانه‌ سه‌ریان بخه‌ن و تكایان بۆ بكه‌ن له‌ قیامه‌ت.

[ كَلَّا ] نه‌خێر شتی وا نیه‌و ناتوانن شه‌فاعه‌تیان بۆ بكه‌ن [ سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ ] ئه‌وانه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كوفر ئه‌كه‌ن به‌ عیباده‌تی ئه‌وان و ئه‌ڵێن: بۆ ئێمه‌تان كرده‌ شه‌ریك بۆ خوا [ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) ] وه‌ ئه‌بن به‌ دوژمنیان و دژیان ڕائه‌وه‌ستن.

{ سزاى كافران} [ أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) ] ئایا نابینی ئێمه‌ شه‌یتانه‌كان ئه‌نێرین بۆ سه‌ر كافران و زاڵیان ئه‌كه‌ین به‌سه‌ریانداو شه‌یتانه‌كانن كه‌ كافران ئه‌جوولێنن بۆ تاوان و سه‌رپێچی و له‌ خشته‌یان ده‌بن و فریویان ده‌ده‌ن.

[ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - په‌له‌ مه‌كه‌ له‌سزادانیان [ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) ] ئێمه‌ ڕۆژگارو مانگ و ساڵیان بۆ ئه‌ژمێرین تا ئه‌گاته‌ كۆتایی ته‌مه‌نیان.

[ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥) ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ی كردووه‌ كۆیان ئه‌كه‌ینه‌وه‌و به‌ره‌و لای خوای گه‌وره‌ دێن و بۆ به‌هه‌شته‌كه‌ی خوا به‌ڕێ ئه‌خرێن.

[ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦) ] وه‌ خراپه‌كارانیش به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێ ئه‌كرێن به‌ تینووێتی.

[ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ ] كه‌س نیه‌ شه‌فاعه‌تیان بۆ بكات [ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧) ] ئیلا ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ لای خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی هه‌بێ ئه‌وانه‌ ئه‌توانن شه‌فاعه‌ت بكه‌ن، واته‌: ئه‌هلی ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستان كه‌ شه‌ریكیان بۆ خوا دانه‌ناوه‌و خوا لێیان ڕازیه‌ له‌پاش رێگه‌ پێدانى خواى گه‌وره‌ ئه‌توانن شه‌فاعه‌ت بكه‌ن.

{ كافران منداڵ بۆ خوا بڕیار دەدەن!} [ وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨) ] وه‌ كافران وتیان: خوای گه‌وره‌ كوڕی بۆ خۆی بڕیار داوه‌، كه‌ جووله‌كه‌ ئه‌یانوت: عوزێر كوڕی خوایه‌و، گاوره‌كان ئه‌یانوت: عیسا كوڕی خوایه‌و، عه‌ره‌به‌كانیش ئه‌یانوت: مه‌لائیكه‌ت كچی خوایه‌.

[ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩) ] به‌ڕاستی ئێوه‌ قسه‌یه‌كی یه‌كجار گه‌وره‌و ناڕێكتان كرد.

[ تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ ] نزیكه‌ ئاسمانه‌كان له‌ت بێت و له‌ناوبچێت له‌و قسه‌یه‌ كه‌ ئه‌یكه‌ن بۆ خوای گه‌وره‌ [ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ ] وه‌ نزیكه‌ زه‌ویش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ت بێت و شه‌ق بێت [ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠) ] وه‌ نزیكه‌ شاخه‌كان بڕوخێن به‌سه‌ر یه‌كتریدا.

[ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١) ] كاتێك كه‌ بانگه‌شه‌ی كوڕ ئه‌كه‌ن بۆ خوای گه‌وره‌، خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌و قسه‌یه‌ تووڕه‌یه‌.

[ وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢) ] گونجاو نیه‌ بۆ خوا وه‌ خوای گه‌وره‌ پێویستی به‌ منداڵ نیه‌.

[ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣) ] چونكه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌موویان عه‌بدی خوای گه‌وره‌ن و دان به‌ به‌ندایه‌تیدا ئه‌نێن بۆ خوای گه‌وره‌ ئیتر چۆن ئه‌بێ ئه‌م به‌ندانه‌ ببن به‌ كوڕی خوا.

[ لَقَدْ أَحْصَاهُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌رژمێری كردوون [ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) ] وه‌ ژماردوونی و هیچیان له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێنه‌وه‌و كه‌سیان دوا ناكه‌ون و هه‌موویان له‌به‌ر ده‌ستی خواى گه‌وره‌دا ئاماده‌ ده‌بن.

[ وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥) ] وه‌ هه‌موویان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا به‌ تاك تاك دێن [ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ نیه‌تت بۆ خوا بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت).

[ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦) ] خوای گه‌وره‌ خۆشی ئه‌وێن پاشان ئه‌هلی ئاسمان خۆشی ئه‌وێن پاشان خه‌ڵكی زه‌ویش خۆشی ئه‌وێن و له‌ لای خه‌ڵكی خۆشه‌ویستیان ئه‌كات.

[ فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ ] ئه‌ی محمد - صلى الله عليه وسلم - ئه‌م قورئانه‌مان له‌سه‌ر زمانی تۆ سووك كردووه‌و به‌ زمانی تۆ دامان به‌زاندووه‌ به‌ عه‌ره‌بی [ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ ] تا موژده‌ بده‌ی به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌ به‌هه‌شت [ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧) ] وه‌ ئاگاداری كه‌سانێكیش بكه‌ی كه‌ زۆر موناقه‌شه‌و ده‌مه‌قاڵێ و مشتومڕ ئه‌كه‌ن، یان له‌ حه‌ق لایانداوه‌ بۆ باتڵ.

[ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ ] له‌ پێش ئه‌ماندا چه‌نده‌ها ئوممه‌تان و كۆمه‌ڵانی ترمان له‌ناو برد [ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ ] ئایا هه‌ست ئه‌كه‌ی یه‌كێك له‌وان مابێ [ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨) ] یاخود گوێت له‌ ده‌نگی نهێنی ئه‌وانه‌ ده‌بێت؟ نه‌خێر هه‌موویان له‌ناوچوون و خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن، والله أعلم.

سووره‌تی (طه) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها ئایه‌تى (١٣٠ و ١٣١) نه‌بێت مه‌ده‌نى یه‌ (١٣٥) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ طه (١) ] له‌ سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌) باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانه‌وه‌ هاتوون.

[ مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى (٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان دانه‌به‌زاندۆته‌ سه‌رت بۆ ئه‌وه‌ى خۆت ماندوو بكه‌یت و خه‌فه‌ت بخۆی به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سانێك باوه‌ڕ ناهێنن.

[ إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى (٣) ] ئه‌م قورئانه‌مان دابه‌زاندووه‌ ته‌نها وه‌بیرهینانه‌وه‌و یادخستنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ بترسێت.

[ تَنْزِيلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَى (٤) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ دابه‌زێندراوه‌ له‌ لایه‌ن خوایه‌ك كه‌ دروستكاری زه‌وی و ئاسمانه‌ به‌رزه‌كانه‌.

{خوای گەورە لەسەر عەرشی پیرۆزە} [ الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (٥) ] خواى گه‌وره‌ به‌رزو بڵند بوه‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆی به‌رز بوونه‌وه‌یه‌ك كه‌ شایه‌ن و شیاو و گونجاو بێت به‌ گه‌وره‌یی و مه‌زنی خوای گه‌وره‌ له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی هیچ له‌ دروستكراوه‌كانی ناچێت، وه‌ چۆنیه‌تیه‌كه‌شی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێت كه‌س نایزانێت، پرسیارى (الإستواء) له‌ ئیمامى (مالیك) كرا فه‌رمووى: (الإستواء غير مجهول، والكيف غير معقول، والإيمان به واجب، والسؤال عنه بدعة) واته‌: ئیستوا زانراوه‌، چونكه‌ له‌قورئاندا باسكراوه‌، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌ى نه‌زانراوه‌، چونكه‌ باس نه‌كراوه‌، وه‌ ئیمان هێنان پێى واجبه‌، چونكه‌ ئایه‌تى قورئانى پیرۆزه‌، وه‌ پرسیار كردن له‌ چۆنێتى به‌رز بوونه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆ سه‌ر عه‌رشى پیرۆزى بیدعه‌یه‌، چونكه‌ هاوه‌ڵان ئه‌و پرسیاره‌یان له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كردووه‌، وه‌ چواندنى به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ى دروستكراوه‌كان كوفره‌، چونكه‌ ته‌شبیهـ كردنى خواى گه‌وره‌ى خالقه‌ به‌ مه‌خلوقى دروستكراوى لاواز، وه‌ گۆڕینى ماناكه‌ى حه‌رامه‌، چونكه‌ مه‌به‌ست پێى نیه‌و هه‌ڵه‌یه‌، وه‌كو گۆڕینى بۆ (استولى) كه‌ به‌ ماناى زاڵ بوون و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن دێت هه‌ڵه‌یه‌ چونكه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌م ته‌ئویله‌ فاسیده‌ ده‌بێت پێش خواى گه‌وره‌ كه‌سێكى تر ده‌ستى به‌سه‌ر عه‌رشدا گرتبێت كه‌ مرۆڤى ژیر قسه‌ى واناكات، (ابن القیم) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م لامه‌ى كه‌ زیادى ده‌كه‌ن (استوى) ده‌كه‌ن به‌ (استولى) چه‌ند له‌و (نونه‌) ده‌چێت كه‌ به‌نو ئیسرائیل زیادیان كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى: بڵێن: (حطة) ئه‌وان وتیان: (حنطة) وه‌ خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بى لێگرتن، ئه‌و كه‌سانه‌یشى كه‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ ته‌ئویل ده‌كه‌ن و ماناكه‌ى ده‌گۆڕن با له‌ خواى گه‌وره‌ بترسن نه‌ك وه‌ك به‌نو ئیسرائیل خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ بگرێت.

[ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَمَا تَحْتَ الثَّرَى (٦) ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌و ئه‌وه‌ی له‌ ژێر خاك و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و به‌ تاك و ته‌نها خوای گه‌وره‌ خاوه‌نی هه‌موویه‌تی.

[ وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى (٧) ] وه‌ كاتێك تۆ كه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌پاڕێیته‌وه‌ یان زیكری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ی یان قسه‌ ده‌كه‌یت ئه‌گه‌ر به‌ ئاشكرا بیكه‌ی ئه‌وا خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ هه‌موو نهێنی و شاراوه‌یه‌ك هه‌یه‌ و نهێنی و له‌ نهێنی نهێنی تر ده‌زانێت.

[ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] زاتی پیرۆزی الله ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێكی به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ تاك و ته‌نهایه‌و بێ شه‌ریكه‌ [ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى (٨) ] هه‌رچی ناوه‌ جوانه‌كان هه‌یه‌ هه‌مووی بۆ خوای گه‌وره‌یه‌و خوای گه‌وره‌ ناوه‌ جوانه‌كانی هه‌یه‌، (ژماره‌ى ناوه‌كانى خواى گه‌وره‌ خۆى نه‌بێت كه‌سى تر نایزانێت، چونكه‌ هه‌ندێك ناوى هه‌یه‌ به‌ هیچ پێغه‌مبه‌رێكى نه‌وتووه‌و له‌ هیچ كتابێكدا داینه‌به‌زاندووه‌، به‌ڵكو لاى خۆى هێشتوویه‌تیه‌وه‌، وه‌ هه‌ركه‌سێك نه‌وه‌دو نۆ ناو له‌ ناوه‌ جوانه‌كانى خواى گه‌وره‌ له‌به‌ر بكات و لێى تێبگات و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ى له‌ خۆیدا جێبه‌جێ بكات ئه‌وا ده‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌).

{گەڕانەوەی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -لە مەدیەنەوە بۆ میسر} [ وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى (٩) ] به‌ دڵنیایی ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - چیرۆك و به‌سه‌رهاتی موسات - صلی الله علیه وسلم - له‌گه‌ڵ فیرعه‌وندا بۆ هاتووه‌و بۆت باسكراوه‌ له‌ قورئانی پیرۆزدا (وه‌كو دڵدانه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم -).

[ إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا ] كاتێك كه‌ له‌ شه‌وێكی تاریكى زستاندا له‌ مه‌دیه‌نه‌وه‌ بۆ میصر ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ له‌ دووره‌وه‌ ئاگرێكی بینی به‌ خێزانه‌كه‌ی وت: ئێوه‌ لێره‌دا بمێننه‌وه‌و جێگیر بن [ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا ] من ئاگرێكم بینی له‌ دووره‌وه‌ [ لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ ] به‌ڵكو پشكۆیه‌ك له‌و ئاگره‌تان بۆ بێنم بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان ئاگری پێ بكه‌ینه‌وه‌ [ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى (١٠) ] یان له‌سه‌ر ئاگره‌كه‌ كه‌سانێك ببینم كه‌ ڕێنماییمان بكه‌ن و ڕێگاكه‌مان نیشان بده‌ن (چونكه‌ رێگه‌یان هه‌ڵه‌ كردبوو).

[ فَلَمَّا أَتَاهَا ] كاتێك كه‌ هاته‌ لای ئاگره‌كه‌و لێى نزیك بوه‌وه‌ [ نُودِيَ يَا مُوسَى (١١) ] خوای گه‌وره‌ بانگی كرد ئه‌ی موسا (ئه‌میش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ قسه‌ ده‌كات و سیفه‌تى قسه‌ كردنى هه‌یه‌).

[ إِنِّي أَنَا رَبُّكَ ] به‌ دڵنیایی من په‌روه‌ردگاری تۆم [ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ ] وه‌ نه‌عله‌كانت دابكه‌نه‌ بۆ زیاتر ته‌وازوع نواند بۆ خوای گه‌وره‌، وه‌ وه‌كو ڕێز لێنان و ئه‌ده‌بێك به‌رامبه‌ر خوای گه‌وره‌، وه‌تا به‌پێى په‌تى له‌و زه‌ویه‌ پیرۆزه‌ بێت [ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٢) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تۆ له‌م كێوه‌ پیرۆزه‌ پاككراوه‌ی كه‌ (طُوًى) ناوی دۆڵه‌كه‌یه‌ له‌ زه‌وی (سه‌یناء).

[ وَأَنَا اخْتَرْتُكَ ] وه‌ من هه‌ڵمبژاردوویت بۆ پێغه‌مبه‌رایه‌تی و په‌یام [ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى (١٣) ] گوێ بگره‌ بۆ ئه‌و وه‌حیه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن منه‌وه‌ بۆت دێت وه‌ خۆتی بۆ ئاماده‌ بكه‌و لێی تێبگه‌.

[ إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ ] من الله م كه‌ بانگت ئه‌كه‌م [ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا ] هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ ته‌نها من نه‌بێ تاك و ته‌نهاو بێ شه‌ریكم [ فَاعْبُدْنِي ] تۆ به‌تاك و ته‌نها من بپه‌رسته‌ [ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي (١٤) ] وه‌ نوێژیش بكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی یادی منت بكه‌وێته‌و هه‌ر كاتێك یادت كه‌وته‌وه‌ نوێژ بۆ من ئه‌نجام بده‌.

[ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ ] وه‌ دڵنیابه‌ كه‌ قیامه‌تیش دێت [ أَكَادُ أُخْفِيهَا ] نزیكه‌ له‌ هه‌موو كه‌سێكی بشارمه‌وه‌، یاخود ته‌نانه‌ت له‌ خۆیشمی بشارمه‌وه‌ ئیتر ئێوه‌ چۆن ده‌یزانن، یاخود به‌ (أَخْفِيهَا) ده‌خوێنرێته‌وه‌، واته‌: ئه‌وه‌نده‌ یه‌قینه‌ وه‌كو ئاشكرا وایه‌ [ لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى (١٥) ] تا هه‌موو كه‌سێك پاداشتی خۆی وه‌رگرێ به‌هۆی ئه‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كۆششی بۆ كردووه‌و هه‌وڵی بۆ داوه‌.

[ فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى (١٦) ] با ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمان به‌ ڕۆژی دوایی ناهێنن و شوێن هه‌واو ئاره‌زووی خۆیان كه‌وتوونه‌، وه‌ به‌هیلاك ئه‌چن تۆ لانه‌ده‌ن له‌ ئیمان هێنان پێی (ئه‌وه‌ی شوێن هه‌واو ئاره‌زووی خۆی بكه‌وێ به‌هیلاك ئه‌چێت).

{گۆچانەكەی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - } [ وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَى (١٧) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ چیه‌ به‌ده‌سته‌وه‌؟ كه‌ گۆچانێكی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، خوای گه‌وره‌ ئه‌یزانی گۆپاڵى به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، به‌ڵام واته‌ ته‌ماشای گۆچانه‌كه‌ت بكه‌و تێی بڕوانه‌ بزانه‌ چى پێ ده‌كه‌ین.

[ قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا ] موسا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌وه‌ گۆچانه‌كه‌مه‌ له‌ كاتێك كه‌ ماندوو ئه‌بم خۆم ئه‌ده‌م به‌سه‌ریدا [ وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي ] وه‌ گه‌ڵای داره‌كانی پێ هه‌ڵئه‌وه‌رێنم بۆ مه‌ڕه‌كانم [ وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى (١٨) ] وه‌ چه‌نده‌ها ئیشی تریشی پێ ئه‌كه‌م.

[ قَالَ أَلْقِهَا يَا مُوسَى (١٩) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - گۆچانه‌كه‌ت فڕێ بده‌ سه‌ر زه‌وی.

[ فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى (٢٠) ] ئه‌ویش فڕێیدا كاتێك بینی گۆچانه‌كه‌ی بوو به‌ مارێكی گه‌وره‌ كه‌ به‌خێرایی ئه‌ڕۆی، وه‌ موساش - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌وه‌ی بینی ترسا.

[ قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: هه‌ڵی بگره‌و مه‌ترسێ [ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى (٢١) ] ئه‌یگه‌ڕێنینه‌وه‌و وه‌كو یه‌كه‌مجار ئه‌یكه‌ینه‌وه‌ به‌ گۆچان.

{موعجیزەیەكی تری موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - } [ وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ ] وه‌ ده‌ستیشت بخه‌ره‌ ژێر باڵت [ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ ] ده‌ستت ده‌رئه‌چێ زۆر زۆر سپیه‌و ده‌دره‌وشێته‌وه‌، (موسا - صلی الله علیه وسلم - خۆی كه‌سێكی ئه‌سمه‌ر بووه‌) [ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ ] به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ستت به‌ڵه‌ك بووبێ [ آيَةً أُخْرَى (٢٢) ] جگه‌ له‌ گۆچانه‌كه‌ ئه‌مه‌یش نیشانه‌و موعجیزه‌یه‌كی تره‌.

[ لِنُرِيَكَ مِنْ آيَاتِنَا الْكُبْرَى (٢٣) ] تا به‌م دوو موعجیزه‌یه‌ دواتر موعجیزه‌ گه‌وره‌كانی تریشت نیشان بده‌ین كه‌ به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌.

{ناردنی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -بۆ لای فیرعەون} [ اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (٢٤) ] ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - تۆ نێردراوی ئێمه‌ی بڕۆ بۆ لای فیرعه‌ون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و سه‌ركه‌شی و كوفری كردووه‌و سنووری به‌زاندووه‌ له‌ كوفردا.

[ قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي (٢٥) ] موساش - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار سینگم فراوان بكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانم باری قورسی پێغه‌مبه‌رایه‌تی و ئازاری خه‌ڵكی هه‌ڵبگرم.

[ وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي (٢٦) ] وه‌ كارم بۆ ئاسان بكه‌.

[ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي (٢٧) ] وه‌ گیریه‌ك له‌ زمانمدایه‌ بیكه‌ره‌وه‌ (كه‌ گیری زۆری تیابوو داوای یه‌ك دانه‌ی كرد خوای گه‌وره‌ش یه‌ك گیریه‌كی له‌ زمانی كرده‌وه‌و هه‌مووی نه‌كرده‌وه‌ بۆی، كه‌ ئه‌گه‌ر داواى هه‌مووى بكردایه‌ خواى گه‌وره‌ هه‌مووى بۆ ده‌كرده‌وه‌).

[ يَفْقَهُوا قَوْلِي (٢٨) ] تا بتوانم تێیان بگه‌یه‌نم و له‌ قسه‌ی من تێ بگه‌ن.

[ وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي (٢٩) ] وه‌ له‌ كه‌سوكاری خۆیشم كه‌سێك بكه‌ به‌ یارمه‌تیده‌رم تا هاوكاریم بكات له‌ هه‌ندێك كاروبارمدا.

[ هَارُونَ أَخِي (٣٠) ] ئه‌و كه‌سه‌ش با هارونی برام بێت.

[ اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) ] تا خۆمی پێ به‌هێز بكه‌م.

[ وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) ] وه‌ ببێ به‌ هاوبه‌شم له‌ هه‌ڵگرتنی په‌یامداو وه‌كو من ببێ به‌ پێغه‌مبه‌ر (به‌سودترین برا بۆ براكه‌ى له‌ دونیادا موسى - صلی الله علیه وسلم - بووه‌ بۆ هارونى براى - صلی الله علیه وسلم - كه‌ داواى له‌ خواى گه‌وره‌ كرد بیكات به‌ پێغه‌مبه‌ر).

[ كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا (٣٣) ] تا هه‌ردووكمان زۆر تۆ به‌ پاك ڕابگرین و زیكری تۆ بكه‌ین.

[ وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا (٣٤) ] وه‌ زۆر زیكری تۆ بكه‌ین.

[ إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا (٣٥) ] كه‌ تۆش خۆت زۆر بینای به‌ ئێمه‌و ئاگات له‌ ئێمه‌ هه‌یه‌.

[ قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى (٣٦) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌وه‌ی كه‌ داوات كرد هه‌ر هه‌موویم پێ به‌خشیت و هارونیشم - صلی الله علیه وسلم - كرد به‌ پێغه‌مبه‌ر له‌گه‌ڵتدا.

[ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَى (٣٧) ] ئه‌وه‌ جارێكی تریش ئێمه‌ نیعمه‌ت و فه‌زڵ و چاكه‌ی خۆمان به‌سه‌رتدا ڕژاند.

{بەسەرهاتی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -لە منداڵیدا} [ إِذْ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّكَ مَا يُوحَى (٣٨) ] كاتێك كه‌ وه‌حیشمان بۆ دایكت نارد، واته‌: ئیلهممان بۆ دایكت نارد، یان له‌ خه‌ودا، یان به‌ ئاماژه‌ نه‌ك وه‌حی بێ و دایكی بوو بێت به‌ پێغه‌مبه‌ر، نه‌خێر پێغه‌مبه‌ران هه‌موویان پیاو بوونه‌و ئافره‌ت نه‌بوونه‌، له‌سه‌ره‌تادا كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - منداڵ بوو له‌ناو بێشكه‌كه‌دا له‌و ساڵه‌دا له‌دایك بوو فیرعه‌ون ئه‌وه‌ی كوڕ بوایه‌ ئه‌یكوشت، خوای گه‌وره‌ ئیلهامی خسته‌ دڵی دایكی موسا.

[ أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ ] كه‌ بیخه‌ره‌ ناو ئه‌و تابوت و سندوقه‌ی كه‌ له‌ دار دروست كرابوو ئه‌كه‌وته‌ سه‌ر ئاو، شیرى پێده‌داو پاشان فڕێی ده‌دایه‌ ناو ده‌ریاكه‌وه‌ كه‌ ده‌ریای نیل بوو ده‌یبه‌سته‌وه‌ نه‌وه‌كو كه‌ ماڵان ده‌گه‌ڕان بۆ كوڕ بیبه‌ن و بیكوژن، رۆژێك په‌ته‌كه‌ له‌ده‌ستى به‌ر بوو ئاوه‌كه‌ بردى [ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ ] پاشانیش ده‌ریاكه‌ فڕێی ئه‌داته‌ ڕۆخ و كه‌ناری ده‌ریاكه‌ [ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ ] ئه‌و منداڵه‌ش كه‌ له‌ ناو ئه‌و سندوقه‌دایه‌ دوژمنی ئه‌و و دوژمنی من كه‌ فیرعه‌ونه‌ ئه‌یبات [ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي ] وه‌ تۆمان خۆشه‌ویست كردووه‌، (هه‌ر كه‌سێك موسای - صلی الله علیه وسلم - ببینیایه‌ خۆشی ئه‌ویست، چونكه‌ منداڵێكی زۆر جوان بووه‌) [ وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي (٣٩) ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ پێش چاوی خوای گه‌وره‌ ئه‌م شته‌ دروست بكرێ وه‌ ڕووبدات، وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی چاودێری ئه‌كات و له‌ ماڵى پاشا گه‌وره‌ ده‌بێت و خواردنى شاهانه‌ ده‌خوات و خزمه‌تى شاهانه‌ ده‌كرێت.

[ إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ ] كاتێك كه‌ خوشكه‌كه‌ی موسا ئه‌گه‌ڕا ته‌ماشای تابوته‌كه‌ی ئه‌كرد تا بزانێت بۆ كوێ ده‌ڕوات تا گه‌یشته‌ لای ماڵی فیرعه‌ون و ئه‌وان هه‌ڵیان گرت، وه‌ دواتر به‌دوای دایه‌نێكدا ئه‌گه‌ڕان كه‌ شیری پێ بدات، ئه‌ویش مه‌مكی هیچ كه‌سێكی نه‌ئه‌گرت، خوشكه‌كه‌ی وتی: ئایا ڕێنماییتان بكه‌م بۆ كه‌سێك كه‌ سه‌رپه‌رشتی بكات و شیری پێ بدات [ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا ] دواتر هێنایانی بۆ ماڵه‌وه‌و مه‌مكی دایكی خۆی گرت و شیره‌كه‌ی خوارد، خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: تۆمان گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ لای دایكت تا چاوڕۆشناو دڵخۆش بێ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی تۆ [ وَلَا تَحْزَنَ ] وه‌ تا خه‌فه‌ت نه‌خوا [ وَقَتَلْتَ نَفْسًا ] وه‌ تۆ كه‌سێكی قیبتیت كوشت له‌ هۆزی فیرعه‌ون به‌ڵام مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ نه‌بوو كه‌ بیكوژێ به‌ڵكو به‌هه‌ڵه‌ كوشتی [ فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ ] له‌و غه‌م و په‌ژاره‌یه‌ یان له‌و ترسه‌ كه‌ ئه‌ترسای سزات بده‌ن له‌وه‌ش ڕزگارمان كردیت [ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا ] وه‌ جار له‌ دوای جار تۆمان ڕزگار كرد یان تۆمان تاقیكرده‌وه‌ [ فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ] وه‌ چه‌ند ساڵێكیش له‌لای خه‌ڵكی مه‌دیه‌ن مایته‌وه‌، كه‌ ده‌ ساڵ بوو [ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى (٤٠) ] پاشان له‌ كاتێكی دیاریكراودا گه‌ڕایته‌وه‌ له‌و كاته‌ی كه‌ بۆت دیاریكرا بوو له‌ قه‌زاو قه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌ تا بتكه‌ین به‌ پێغه‌مبه‌ر.

[ وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) ] وه‌ تۆم هه‌ڵبژارد بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ببی به‌ پێغه‌مبه‌رو حوجه‌و به‌ڵگه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكه‌وه‌.

{ناردنی موساو هارون (سەڵات‌و سەلامی خوایان لەسەر بێت) بۆ لای فیرعەون} [ اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي ] تۆ و هارونی برات به‌و موعجیزانه‌ی كه‌ پێم به‌خشیوون بیبه‌ن بۆ لای فیرعه‌ون [ وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي (٤٢) ] وه‌ لاوازو بێزار مه‌بن له‌ زیكری من، به‌ڵكو له‌ كاتى رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى فیرعه‌ون زۆر یادو زیكرى من بكه‌ن تا یارمه‌تیده‌رتان بێت و به‌هێزتان بكات له‌ دژى فیرعه‌ون (كه‌واته‌ زیكرو یادى خوا هۆكارێكى سه‌ره‌كى و كاریگه‌ره‌ بۆ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر دوژمندا).

[ اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (٤٣) ] بڕۆن بۆ لای فیرعه‌ون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سنووری به‌زاندووه‌ له‌ كوفرو تاوان و سه‌ركه‌شی كردندا.

[ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا ] وه‌ قسه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ن به‌ قسه‌یه‌كی نه‌رم كه‌ ڕه‌قی و توندوتیژی تیا نه‌بێ و پێى بڵێن من له‌ لێبوردن و لێخۆشبوونه‌وه‌ نزیكترم وه‌ك له‌ توڕه‌ بوون و سزادان [ لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى (٤٤) ] به‌ڵكو بیر ئه‌كاته‌وه‌و ده‌ستهه‌ڵده‌گرێت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌ كوفرو گومڕایى، یاخود له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێت و گوێڕایه‌ڵى ده‌كات.

[ قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى (٤٥) ] وتیان: ئه‌ی په‌روه‌ردگار له‌وه‌ ئه‌ترسێین كه‌ فیرعه‌ون ده‌ستپێشخه‌ری و په‌له‌ بكات له‌ سزادانمان و ئازارمان بدات، یاخود ده‌ستدرێژى بكاته‌ سه‌رمان.

[ قَالَ لَا تَخَافَا ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: مه‌ترسێن [ إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) ] به‌ دڵنیایى من له‌گه‌ڵتاندام ئه‌بیستم و ئه‌بینم (به‌ بیستن و بینین و پشتیوانی و سه‌رخستن و یارمه‌تیدان و زانیاری له‌گه‌ڵتاندام، به‌ڵام خۆی له‌سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆیه‌تی وه‌كو له‌ ئایه‌ته‌كانی پێشتر باسمان كرد).

[ فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ ] بڕۆن بۆ لای فیرعه‌ون و پێى بڵێن: ئێمه‌ نێردراوی په‌روه‌ردگارتین و تۆ به‌نی ئیسرائیلمان له‌گه‌ڵدا بنێره‌و واز له‌ چه‌وساندنه‌وه‌یان بێنه‌و سزایان مه‌ده‌، كه‌ به‌رده‌وام سزای ئه‌دان و كوڕه‌كانی ئه‌كوشت و كچه‌كانی بۆ خزمه‌تكاری به‌كارهێناوه‌و باری قورسی خستبووه‌ سه‌رشانیان [ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ ] پێی بڵێن: به‌ دڵنیایی ئێمه‌ موعجیزه‌یه‌كمان له‌ لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆ هێناویت كه‌ گۆچانه‌كه‌و ده‌ستی بوو [ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧) ] وه‌ سڵاوی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر كه‌سێك بێ كه‌ شوێن هیدایه‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌وێت.

[ إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) ] به‌ دڵنیایى ئێمه‌ وه‌حیمان بۆ هاتووه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر كه‌سێكه‌ كه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌و به‌ڵگه‌كانی خوا به‌درۆ بزانێ وه‌ پشت هه‌ڵبكات له‌ ئیمان هێنان و وه‌ری نه‌گرێت.

{گفتوگۆی موساو هارون (سەڵات‌و سەلامی خوایان لەسەر بێت) لەگەڵ فیرعەون} [ قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى (٤٩) ] فیرعه‌ون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆی به‌ خوا ئه‌زانی وتی: ئه‌ی موسا په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ كێیه‌؟

[ قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠) ] موسى - صلی الله علیه وسلم - وتی: په‌روه‌ردگاری ئێمه‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هه‌موو شتێكی دروست كردووه‌ پاشان ڕێنمایى كردوون بۆ ئه‌و شته‌ی كه‌ سوودو به‌رژه‌وه‌ندی خۆیانی تێدابێت.

[ قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى (٥١) ] وتی: موسا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌ی باشه‌ ده‌نگوباس و هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی ئوممه‌تانی پێشتر چیه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ بتیان په‌رستووه‌و به‌ بت په‌رستی ڕۆیشتوونه‌.

[ قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى (٥٢) ] موسا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: زانیاری و به‌سه‌رهاتی ئه‌وان لای خوای گه‌وره‌ پارێزراوه‌و له‌ كتاب و په‌ڕاوێكه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ لێی تێكناچێ وه‌ هه‌ڵه‌ ناكات وه‌ له‌ بیرو یادی ناچێت.

[ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ زه‌وی وه‌كو بێشكه‌ بۆ ڕاخستوون كه‌ به‌ ئاسانی له‌سه‌ری بژین و جێگیر بن [ وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا ] وه‌ جۆره‌ها ڕێگاشی تیادا داناوه‌ بۆ ئاسانكاری ئێوه‌ [ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] وه‌ له‌ ئاسمانیشه‌وه‌ بارانی بۆ دابه‌زاندوون [ فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ له‌ هه‌موو ڕووه‌كێك جووتێكی جوانی لێك جیاوازى بۆ ده‌ركردوون.

[ كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ ] خۆیشتان بخۆن له‌و ڕزق و ڕۆزیه‌ی خوای گه‌وره‌، وه‌ ئاژه‌ڵه‌كانیشتانی لێ بله‌وه‌ڕێنن [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (٥٤) ] به‌ دڵنیایى ئه‌مانه‌ هه‌مووی نیشانه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خواى گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ خاوه‌نی عه‌قڵ و ژیرى بن و هۆشمه‌ند بن.

[ مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ ] له‌و زه‌ویه‌ له‌و خۆڵه‌ دروستمان كردوون، واته‌: ئاده‌م بنچینه‌و ئه‌سڵی له‌ خۆڵ بووه‌ [ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ ] پاشانیش ئه‌تانگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ ناو زه‌وی كاتێك كه‌ ئه‌مرن [ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش جارێكی تر له‌ زه‌وی ده‌رتانئه‌كه‌ینه‌وه‌و زیندووتان ئه‌كه‌ینه‌وه‌.

[ وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦) ] وه‌ هه‌موو نیشانه‌و موعجیزه‌كانمان نیشانی فیرعه‌ون دا به‌ڵام ئه‌و هه‌ر موسای - صلی الله علیه وسلم - به‌درۆ زانی وه‌ ڕه‌تی كرده‌وه‌ كه‌ ئیمانی پێ بێنێ.

{درۆ هەڵبەستن بۆ موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى (٥٧) ] وتی: ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - تۆ به‌م سیحرانه‌ی كه‌ كردت (كه‌ گۆچانه‌كه‌ی هه‌ڵدا بوو به‌ مارو ده‌ستی ده‌ركرد سپی بوو ده‌دره‌وشایه‌وه‌) ئه‌ته‌وێ ئێمه‌ له‌ زه‌وی خۆمان ده‌ربكه‌ی و زه‌ویه‌كه‌مان لێ داگیر بكه‌ی؟ (به‌ درێژایی مێژوو پێغه‌مبه‌ران و شوێنكه‌وتووانیان له‌ لایه‌ن كافران و بێباوه‌ڕانه‌وه‌ تۆمه‌تبار كراون به‌ جۆره‌ها تۆمه‌تى بێبنه‌ما تا خه‌ڵكیان لێ دوور بخه‌نه‌وه‌!).

[ فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ ] وتی: تۆ سیحرت هه‌یه‌ ئێمه‌ش ساحیرمان هه‌یه‌و سیحرێكی هاوشێوه‌ی سیحره‌كه‌ی تۆ دێنین [ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا ] مه‌وعیدو كاتێكی دیاریكراو دابنێ له‌ نێوان هه‌ردووكماندا [ لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ ] نه‌ ئێمه‌و نه‌ تۆش وه‌عده‌ خیلاف نه‌كه‌ین و له‌ كاتی خۆیدا ئاماده‌ بین [ مَكَانًا سُوًى (٥٨) ] وه‌ له‌ شوێنێكی ڕێكدا كه‌ هه‌موو شتێك له‌ خه‌ڵكى دیار بێت، یان مام ناوه‌ند له‌ نێوان هه‌ردوو لاماندابێت.

[ قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ ] موساش - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: مه‌وعیدو ڕۆژی به‌یه‌كگه‌یشتنمان ڕۆژی جه‌ژن بێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خه‌ڵك هه‌مووی خۆی ئاماده‌ ئه‌كات و هه‌مووی ئه‌یبینێ [ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) ] وه‌ با له‌ چێشته‌نگاودا بێت كه‌ دونیا رووناكه‌ نه‌ك له‌ شه‌ودا بێت و خه‌ڵك گومانی هه‌بێ له‌ موعجیزه‌كه‌یدا.

[ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠) ] فیرعه‌ونیش ڕۆیشت و نه‌خشه‌و پیلانی خۆی كۆ كرده‌وه‌و پاشان هه‌موو ساحیره‌كانی هێناو هات بۆ شوێن و كاتی دیاریكراو.

{موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -ئامۆژگاری جادووگەران دەكات} [ قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا ] موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌ فیرعه‌ون و ساحیره‌كانی وت: هاوار بۆ خۆتان درۆ هه‌ڵمه‌به‌ستن بۆ خوای گه‌وره‌و شه‌ریك بۆ خوا دامه‌نێن چونكه‌ خوای گه‌وره‌ بێ شه‌ریكه‌ [ فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ سزایه‌كی واتان ئه‌دات ڕه‌گ و ڕیشه‌تان ده‌رئه‌كات و كۆتاییتان پێ دێنێ و دواتان ده‌بڕێ [ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١) ] وه‌ ئه‌وه‌یشی درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵبه‌ستێ و سه‌ر له‌ خه‌ڵكى بشێوێنێت زه‌ره‌رمه‌ندو خه‌ساره‌تمه‌ند ده‌بێت.

[ فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ ] ساحیره‌كانیش كاتێك كه‌ گوێیان له‌ قسه‌ی موسا بوو له‌ناو یه‌كدا گفتوگۆو ڕاوێژیان كردو كێشه‌ كه‌وته‌ نێوانیان و هه‌ندێكیان وتیان ئه‌مه‌ قسه‌ى ساحیر نیه‌و قسه‌ى پێغه‌مبه‌ره‌ [ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) ] وه‌ به‌ چپه‌ چپ له‌ نێوان خۆیاندا قسه‌یان كرد.

[ قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا ] ویستیان خه‌ڵكیان لێ هان بده‌ن و وتیان: ئه‌م دووانه‌ (موسى و هارون) دوو ساحیرن به‌هۆی ئه‌م سیحره‌ی كه‌ ئه‌یكه‌ن ئه‌یانه‌وێ له‌ زه‌وی خۆتان ده‌رتان بكه‌ن [ وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣) ] وه‌ ئه‌م ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانه‌ی كه‌ ئێمه‌ به‌ سیحر كۆمان كردۆته‌وه‌ ئه‌مان بۆ خۆیان بیبه‌ن و لێمان بسه‌نن و به‌سه‌رماندا زاڵ بن.

[ فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ] ئێوه‌ نه‌خشه‌و پیلانی خۆتان كۆ بكه‌نه‌وه‌ [ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا ] پاشان هه‌مووتان به‌ یه‌ك پۆل وه‌رن [ وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى (٦٤) ] وه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ زاڵ بێت و بیباته‌وه‌ ئه‌وه‌ سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوو ئه‌بێت.

[ قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) ] وتیان: ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - یه‌كه‌مجار یان تۆ سیحری خۆت بكه‌ یاخود ئێمه‌ سه‌ره‌تا سیحری خۆمان ئه‌كه‌ین.

{جادووگەران حەبل‌و گۆچان دەكەن بە مار} [ قَالَ بَلْ أَلْقُوا ] موساش - صلی الله علیه وسلم - وه‌كو بێ بایه‌خیه‌ك فه‌رمووى: به‌ڵكو ئێوه‌ ده‌ست پێ بكه‌ن و چیتان له‌ ده‌ست دێت بیكه‌ن [ فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ ] كاتێك كه‌ ئه‌و حه‌بل و گۆچانانه‌ی كه‌ پێیان بوو هه‌ڵیاندا [ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى (٦٦) ] سیحریان له‌ چاوی خه‌ڵكه‌كه‌ كردو خه‌ڵكى وایانزانی كه‌ ئه‌مه‌ هه‌مووی بووه‌ به‌ مارو هه‌ژدیهاو به‌خێرایی ئه‌ڕوات.

[ فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى (٦٧) ] موساش - صلی الله علیه وسلم - كاتێك كه‌ ئه‌و شته‌ی بینی له‌ نه‌فسی خۆیدا ترسا ترسێكی سروشتی ئه‌وه‌ی له‌ سروشتی مرۆڤدا هه‌یه‌ له‌وه‌ى كه‌ خه‌ڵكى به‌و جادووه‌ هه‌ڵبخه‌ڵه‌تێن.

[ قُلْنَا لَا تَخَفْ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - مه‌ترسێ [ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى (٦٨) ] به‌ دڵنیایى هه‌ر تۆی زاڵ و سه‌ركه‌وتوو و به‌رزو بڵندو تۆ ئه‌یبه‌یته‌وه‌ به‌ ئیزن و پشتیوانی خوای گه‌وره‌.

[ وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ ] ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستت دایه‌ كه‌ گۆچانه‌كه‌یه‌ هه‌ڵی بده‌ [ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا ] هه‌موو مارو هه‌ژدیهاكانی ئه‌وان قوت ئه‌دات كه‌ خۆی له‌ حه‌قیقه‌تدا گۆچان و حه‌بله‌ به‌ڵام له‌ پێش چاوی خه‌ڵك بووه‌ به‌ مارو هه‌ژدیها ئه‌گه‌ر نا نه‌بووه‌و حه‌قیقه‌تی نیه‌ [ إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ ] ئه‌وه‌ی ئه‌وان كردوویانه‌ ته‌نها فڕوفێڵێكی ساحیره‌و سیحرو جادووه‌ هیچ شتێكی تر نیه‌ ته‌نها خه‌یاڵه‌ له‌ پێش چاوی خه‌ڵكى وایان كردووه‌ [ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى (٦٩) ] وه‌ ساحیریش هه‌رگیز سه‌رفراز نابێ به‌و سیحره‌ی كه‌ ئه‌یكات.

{جادووگەران موسڵمان دەبن} [ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا ] كاتێك موسا - صلی الله علیه وسلم - گۆچانه‌كه‌ی هه‌ڵدا بووه‌ مارێكی گه‌وره‌و هه‌موو مارو هه‌ژدیهاكانی ئه‌وانی قوت دا كه‌ ساحیره‌كانیش ئه‌مه‌یان به‌ چاوی خۆیان بینی زانیان ئه‌وه‌ی موسا سیحر نیه‌و موعجیزه‌یه‌و له‌ لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ هه‌ر هه‌موو ساحیره‌كان موسڵمان بوون وه‌ كڕنوشیان بۆ خوای گه‌وره‌ برد وه‌ ئیمانیان به‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - هێنا [ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى (٧٠) ] وتیان: ئه‌وه‌ ئێمه‌ ئیمانمان به‌ خوای هارون و موسا هێنا.

{فیرعەون هەڕەشە دەكات} [ قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ ] فیرعه‌ون وتی: ئایا ئێوه‌ ئیمانتان پێی هێنا پێش ئه‌وه‌ی كه‌ من مۆڵه‌تتان بده‌م و ئیزنتان بده‌م [ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ ] موسا گه‌وره‌و مامۆستاكه‌تان بوو كه‌ فێره‌ سیحری كردن ( واى وت بۆ ئه‌وه‌ی گومان بۆ خه‌ڵكى دروست بكات و موسڵمان نه‌بن) [ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ] پاشان هه‌ڕه‌شه‌ی لێ كردن و ترساندیانی و وتی: ئه‌بێ ده‌ستی ڕاست و پێی چه‌پتان ببڕمه‌وه‌ [ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ ] وه‌ ئه‌بێ به‌سه‌ر ئه‌و دار خورمایانه‌وه‌ هه‌ڵتانبواسم و له‌ خاچتان بده‌م (یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ به‌م شێوازه‌ سزاى خه‌ڵكى داوه‌) [ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى (٧١) ] ئه‌و كاته‌ ئه‌زانن سزای كاممان سه‌ختتره‌و به‌رده‌وامتره‌و ئه‌مێنێته‌وه‌.

[ قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ ] جادووگه‌ره‌كان كه‌ موسڵمان بوون وتیان: ئێمه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ بۆمان هاتووه‌ له‌ به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكراو یه‌قین و هیدایه‌ت و موعجیزه‌ له‌ لایه‌ن موساوه‌ - صلی الله علیه وسلم - نایگۆڕینه‌وه‌ به‌وه‌ی تۆ، هه‌رگیز ده‌ستبه‌ردارى نابین و تۆ هه‌ڵنابژێرین [ وَالَّذِي فَطَرَنَا ] سوێند بێت به‌ خواى دروستكارمان، یاخود وه‌ ئه‌و خوایه‌ش كه‌ ئێمه‌ی دروست كردووه‌ باوه‌ڕمان به‌و هه‌یه‌ [ فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ ] چیت له‌ ده‌ست دێت بیكه‌ [ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) ] تۆ ته‌نها ئه‌توانی له‌ دونیادا سزامان بده‌ی ئه‌وی تر به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ و ئێمه‌یش مه‌به‌ستمان قیامه‌ته‌ نه‌ك دونیا.

[ إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا ] ئێمه‌ ئیمانمان به‌ په‌روه‌ردگاری خۆمان هێنا تا خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كانی پێشترمان خۆش بێ له‌ كوفرو سیحر [ وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ ] وه‌ ئه‌و سیحرانه‌ی پێشتر كه‌ تۆ به‌ زۆر به‌ پێمانت كردووه‌ تا خوای گه‌وره‌ لێمان خۆشبێ به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕووبه‌ڕووی موسا - صلی الله علیه وسلم - بووینه‌وه‌ [ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ بۆ ئێمه‌ باشتره‌ له‌ تۆ، وه‌ پاداشتیشى ئه‌مێنێته‌وه‌و به‌رده‌وامتره‌ له‌وه‌ی تۆ.

[ إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا ] به‌ دڵنیایى هه‌ر كه‌سێك بگات به‌ خوای گه‌وره‌ به‌ تاوانه‌وه‌ [ فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى (٧٤) ] ئه‌وه‌ ئه‌چێته‌ ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ كه‌ له‌وێ نه‌ مردن هه‌یه‌ كه‌ بمرێت و ڕزگاری بێت، نه‌ ژیانیش هه‌یه‌ كه‌ ژیانێكی خۆش بێت به‌ڵكو زیندووه‌و هه‌مووی سزایه‌.

[ وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ ] به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك بگات به‌ خوای گه‌وره‌ به‌ باوه‌ڕداری وه‌ كرده‌وه‌ی چاكی ئه‌نجام دابێت (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نیه‌تت بۆ خواى گه‌وره‌ بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى (٧٥) ] ئه‌مانه‌ پله‌ به‌رزه‌كانی به‌هه‌شتیان بۆ هه‌یه‌.

[ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] به‌هه‌شتێك كه‌ بۆ هه‌میشه‌ییه‌و ئه‌مێنێته‌وه‌ كه‌ ئاو به‌ ژێر خانوو دارو ماڵه‌كاندا تێ ئه‌په‌ڕێت به‌ نه‌مری و بۆ هه‌میشه‌یی له‌وێ ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦) ] وه‌ ئه‌مه‌ش پاداشتی كه‌سێكه‌ كه‌ خۆی له‌ كوفرو تاوان پاك بكاته‌وه‌و بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێته‌وه‌و به‌ تاك و ته‌نها خواى گه‌وره‌ بپه‌رستێت.

{موعجیزەیەكی تری موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي ] دواى ئه‌وه‌ى كه‌ فیرعه‌ون رێگاى نه‌دا موسى- صلی الله علیه وسلم - به‌نى ئیسرائیل له‌گه‌ڵ خۆى به‌رێت خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمووێ: به‌ دڵنیایى وه‌حیمان بۆ موسا - صلی الله علیه وسلم - نارد كه‌ به‌نده‌كانی من ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ میصرن به‌شه‌و به‌ نهێنی ده‌ریان بكه‌و رزگاریان بكه‌ له‌ ژێر ده‌ستى فیرعه‌ون و كه‌س هه‌ستتان پێ نه‌كات [ فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا ] له‌ناو ده‌ریاشدا خوای گه‌وره‌ ڕێگایه‌كی وشكیان بۆ ئه‌كاته‌وه‌ كاتێك به‌ گۆچانه‌كه‌ى ده‌ستت ده‌ده‌یت به‌ ده‌ریاكه‌دا [ لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى (٧٧) ] له‌ ڕێگایه‌كی ئه‌مین كه‌ ناترسێی كه‌ دوژمن پێتان بگات، یاخود ترسی فیرعه‌ون و سه‌ربازانیت نابێت، یان ترسی ده‌ریاكه‌ت نابێت.

[ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ ] كاتێك كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌نی ئیسرائیلی له‌گه‌ڵ خۆیدا برد فیرعه‌ونیش به‌ سه‌ربازه‌كانیه‌وه‌ شوێنیان كه‌وت [ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) ] پێیان گه‌یشتن به‌ ده‌ریاكه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ چیرۆكه‌كه‌یت بیست، فیرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانى له‌ دوایانه‌وه‌ بوون و ده‌ریاكه‌یش له‌ پێشیانه‌وه‌ بوو، كه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - به‌ فه‌رمانى خواى گه‌وره‌ گۆچانه‌كه‌ى دا به‌ ده‌ریاكه‌دا دوانزه‌ رێگاى وشكیان بۆ كرایه‌وه‌ له‌ناو ده‌ریاكه‌و ئاوه‌كه‌ وه‌كو شاخ راوه‌ستاو رزگاریان بوو، فیرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانى دوایان كه‌وتن و چوونه‌ ناو ده‌ریاكه‌ ئاوه‌كه‌ به‌ فه‌رمانى خواى گه‌وره‌ گه‌یشته‌وه‌ به‌یه‌ك و نوقم بوون و له‌ناوچوون.

[ وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩) ] وه‌ فیرعه‌ون قه‌ومه‌كه‌ی خۆی گومڕا كردو له‌ ڕێی ڕاست ده‌ری كردن وه‌ هیدایه‌تی نه‌دان بۆ ڕێگای ڕاست.

[ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ ] ئه‌ی به‌نی ئیسرائیل ئێوه‌مان ڕزگار كرد له‌ دوژمنه‌كه‌تان كه‌ فیرعه‌ون بوو [ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ ] وه‌ به‌ڵێنیمان پێدان له‌لای كێوی (طور) كه‌ كۆمه‌ڵێك له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵبژێرێ و بیانبات بۆ ئه‌وێ، له‌وێ خواى گه‌وره‌ قسه‌ى له‌گه‌ڵ موسادا - صلی الله علیه وسلم - كردو ته‌وراتى پێ به‌خشى [ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) ] (الْمَنَّ) واته‌: گه‌زۆی شیرینمان له‌ ئاسمانه‌وه‌ بۆ دابه‌زاندن، وه‌ (السَّلْوَى) سوێسكه‌، یاخود هه‌نگوینمان پێ به‌خشین.

[ كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ ] بخۆن له‌و خواردنه‌ به‌تام و چێژو حه‌ڵاڵانه‌ی كه‌ پێمان به‌خشیون به‌ڵام سنوور مه‌به‌زێنن، یاخود كوفرانه‌بژێری نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌ نه‌كه‌ن [ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سزای من دائه‌به‌زێته‌ سه‌رتان [ وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش تووڕه‌بوون و سزای منی بۆ جێبه‌جێ بێ ئه‌وه‌ به‌هیلاك ئه‌چێت و فڕێ ئه‌درێته‌ شوێنی نزم كه‌ قوڵایی دۆزه‌خه‌.

[ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ ] وه‌ من زۆر لێخۆشبووم بۆ كه‌سێك كه‌ ته‌وبه‌ بكات له‌ تاوانه‌كانی [ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ] وه‌ ئیمان بێنێت و كرده‌وه‌ی چاك بكات (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نیه‌تت بۆ خواى گه‌وره‌ بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢) ] پاشان هیدایه‌ت وه‌ربگرێ، واته‌: له‌سه‌ر ئه‌و ڕێگا ڕاسته‌ كه‌ ئیسلام و سوننه‌ته‌ دامه‌زراو بێت تا مردن.

[ وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى (٨٣) ] موسا - صلی الله علیه وسلم - پێش كاتی دیاریكراو ڕۆیشت تا قسه‌ له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا بكات و هارونى براى - صلی الله علیه وسلم - به‌جێهێشت له‌ناو به‌نى ئیسرائیل، خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - چی وای لێكردیت كه‌ په‌له‌ بكه‌یت پێش كاتی دیاریكراو بێیت و قه‌ومه‌كه‌ت جێ بێلیت و له‌گه‌ڵ خۆتدا نه‌یانهێنی.

[ قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي ] وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌وانیش له‌ من نزیكن و به‌ شوێن پێی من و به‌ دوای مندا دێن [ وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى (٨٤) ] خوایه‌ من په‌له‌م كردو هاتم بۆ لای تۆ تا زیاتر لێم ڕازی بیت.

{سامیری خەڵكی گومڕا دەكات} [ قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: له‌ دوای تۆ ئێمه‌ قه‌ومه‌كه‌تمان تاقیكرده‌وه‌و تووشی تاقیكردنه‌وه‌ بوون [ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) ] وه‌ (سامیری) گومڕاى كردن كه‌ گوێلكێكی بۆ دروست كردن له‌ ئاڵتوون وه‌ وای لێ كردن كه‌ ئه‌م گوێلكه‌ بپه‌رستن.

[ فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا ] وه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ لای قه‌ومه‌كه‌ی زۆر تووڕه‌بوو وه‌ خه‌فه‌تى خوارد كه‌ قه‌ومه‌كه‌ى له‌ دواى ئه‌م گوێلكیان په‌رست (أَسِفًا) واته‌: تووڕه‌بوونێكی زۆر سه‌خت و سه‌ختتر له‌ غه‌زه‌ب [ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا ] فه‌رمووی: ئه‌ی قه‌ومه‌كه‌م ئایا په‌روه‌ردگارتان به‌ڵێنێكی باشی پێنه‌داوون به‌ده‌ستخستنى چاكه‌ى دونیاو قیامه‌ت و به‌ به‌هه‌شت كه‌ ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام بن له‌سه‌ر عیباده‌ت و گوێڕایه‌ڵى خواى گه‌وره‌ [ أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ ] ئایا ماوه‌و سه‌رده‌مه‌كه‌ زۆری خایاندو له‌بیرتان كرد؟ [ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ ] به‌ڵكو ئێوه‌ به‌م كاره‌تان ویستتان سزاو تووڕه‌بوونی خوای گه‌وره‌ دابه‌زێته‌ سه‌رتان [ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) ] بۆیه‌ ئێوه‌ وه‌عده‌ خیلافتان كردو له‌ به‌ڵێنه‌كه‌ی خۆتان پاشگه‌ز بوونه‌وه‌ كه‌ به‌ڵێنی لێ وه‌رگرتبوون به‌رده‌وام بن له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵی خوا، یاخود به‌ڵێنه‌كه‌ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ به‌دوای موسادا - صلی الله علیه وسلم - بێن بۆ كێوی (طور).

[ قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا ] وتیان: ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ وه‌عده‌ خیلاف نه‌بووینه‌ و به‌ڵێنی خۆمان نه‌شكاندووه‌ به‌ تواناو هه‌ڵبژاردنی خۆمان به‌ڵكو ناچار بووینه‌ كه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ بكه‌ین [ وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ ] كاتێك كه‌ له‌ میصره‌وه‌ هاتن زێڕو ئاڵتوونیان له‌گه‌ڵ خۆیاندا هێنا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیانی پێ بڕازێننه‌وه‌ به‌ڵام لێره‌دا (سامیری) تووشی ئه‌و تاوانه‌ی كردن، یاخود بۆیان دروست نه‌بووه‌ كه‌ بیهێنن و هێنانه‌كه‌ی تاوان بووه‌، چونكه‌ موڵكى قیبتیه‌كان بووه‌ [ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) ] وه‌ هه‌موویمان فڕێ دایه‌ ناو ئاگره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕزگارمان بێ له‌و تاوانه‌ی كردوومانه‌و له‌گه‌ڵ خۆمان هێناومانه‌، وه‌ به‌م شێوه‌یه‌ (سامیری) ئه‌و گوێلكه‌ی لێ دروست كرد.

{سامیری گوێلكێكیان بۆ دروست دەكات} [ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ ] (سامیری) گوێلكێكی بۆ دروست كردن له‌و ئاڵتوونه‌ كه‌ ناوی بۆش كردبوو كه‌ هه‌واو بایه‌كه‌ لێی ئه‌دا ده‌نگی لێ ده‌رئه‌چوو وه‌كو ده‌نگی گوێلك چۆنه‌ به‌و شێوازه‌ ئه‌یبۆڕاند [ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ (٨٨) ] (سامیری) و ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵیدا بوون وتیان: ئه‌مه‌ خوای ئێوه‌و خوای موسایشه‌ به‌ڵام موسا گومڕا بووه‌، یان نه‌یزانیوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ خوای ئێوه‌یه‌، یان له‌ بیرى كرد به‌ ئێوه‌ بڵێت ئه‌مه‌ خواى ئێوه‌یه‌، ئه‌وانیش زۆر خۆشیان ویست و ده‌ستیان كرد به‌په‌رستنى.

[ أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا ] خواى گه‌وره‌ كه‌م عه‌قڵییان ده‌رده‌خات و ده‌فه‌رمێت: ئایا ئه‌وان بۆ په‌ندو عیبره‌ت وه‌رناگرن نابینن كه‌ ئه‌م گوێلكه‌ هیچ وه‌ڵامێكیان ناداته‌وه‌و قسه‌یان له‌گه‌ڵدا ناكات ئیتر ئه‌مه‌ چۆن ده‌بێ خوا بێت (كه‌واته‌ خوا ده‌بێت سیفه‌تى قسه‌ كردنى هه‌بێت) [ وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا (٨٩) ] وه‌ هیچ زیان و سوودێكی ئه‌وانی به‌ده‌ست نیه‌ نه‌ له‌ دونیا نه‌ له‌ قیامه‌ت، به‌ڵكو سودو زیان ته‌نها به‌ده‌ست خواى گه‌وره‌یه‌.

[ وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ ] وه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - بگه‌ڕێته‌وه‌ هارونیش - صلی الله علیه وسلم - پێی وتن ئه‌ی قه‌ومه‌كه‌ی خۆم ئه‌مه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌و كه‌وتوونه‌ته‌ ناو تاقیكردنه‌وه‌و گومڕابوونه‌و له‌ ڕێی ڕاست لاتان داوه‌ [ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ ] وه‌ ئه‌م گوێلكه‌ خوای ئێوه‌ نیه‌و به‌دڵنیایى په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ الله یه‌ ره‌حمانه‌ [ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) ] ئێوه‌ شوێن من بكه‌ون وه‌ گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانی من بكه‌ن و عیباده‌تی خوا بكه‌ن نه‌ك عیباده‌تی ئه‌و گوێلكه‌.

[ قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى (٩١) ] وتیان: نه‌خێر ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌لای ئه‌مێنینه‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بزانین ئایا موسا - صلی الله علیه وسلم - ڕازیه‌ به‌مه‌ یاخود نا ئه‌وكاته‌ وازی لێ دێنین.

[ قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) ] كاتێك كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - گه‌ڕایه‌وه‌و بینى گوێلك ده‌په‌رستن زۆر توڕه‌ بوو ئه‌و له‌وحانه‌ى كه‌ ته‌وراتى تیا نوسرابوو داى به‌ زه‌ویه‌كه‌داو قژو ریشى هارونى - صلی الله علیه وسلم - راكێشاو فه‌رمووی: ئه‌ی هارون - صلی الله علیه وسلم - چی ڕێگری لێكردیت كه‌ به‌رهه‌ڵستیان بكه‌ی كاتێك كه‌ ئه‌بینی ئه‌وان گومڕا بوونه‌و ده‌ستیان كردووه‌ به‌ په‌رستنی ئه‌و گوێلكه‌.

[ أَلَّا تَتَّبِعَنِ ] بۆچی شوێنى من نه‌كه‌وتیت و خێرا پێت نه‌وتم؟ [ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) ] ئایا تۆ سه‌رپێچی فه‌رمانی منت كرد وه‌ لای ئه‌مان مایته‌وه‌ كه‌ گوێلك ئه‌په‌رستن.

[ قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي ] هارون - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی كوڕی دایكم ڕیش و سه‌رم ڕامه‌كێشه‌ (وتى: كوڕى دایكم، بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر سه‌رنجی ڕاكێشێ و سۆزو به‌زه‌یى بجولێنێت، هه‌رچه‌نده‌ براى دایك و باوكى بوو) [ إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ ] من له‌وه‌ ترسام كه‌ ئه‌گه‌ر جێیان بێلم هه‌ندێكیان له‌گه‌ڵ مندا بێن و هه‌ندێكیان لێره‌ بمێننه‌وه‌ تۆ بڵێی ته‌فره‌قه‌و جیاوازی و پارچه‌ پارچه‌یت خسته‌ ناو به‌نی ئیسرائیله‌وه‌ [ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) ] وه‌ بڵێیت تۆ به‌ قسه‌ی منت نه‌كرد.

[ قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ (٩٥) ] پاشان موسى - صلی الله علیه وسلم - ڕووی كرده‌ (سامیری) و پێى وت: ئه‌ی (سامیری) چی وای لێكردیت كه‌ ئه‌م ئیشه‌ بكه‌ی گوێلكێك دروست بكه‌ی له‌ ئاڵتوون و بانگی خه‌ڵكی بكه‌ی بۆ په‌رستنی (سامرى له‌ قه‌ومێكى مانگاپه‌رست بوو، وه‌ خۆشه‌ویستى مانگاپه‌رستى له‌ دڵیدا جێگیرو چه‌سپاو بوو،وه‌ له‌گه‌ڵ به‌نى ئیسرائیل موسڵمان بوونى خۆى ئاشكرا كرد بوو).

[ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ ] (سامیرى) وتی: ئه‌وه‌ی من بینیومه‌ ئه‌وان نه‌یانبینیوه‌ كه‌ جبریلی بینیوه‌ له‌سه‌ر ئه‌سپه‌كه‌ی [ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ ] وه‌ مشتێك له‌ شوێنه‌واری شوێن پێی ئه‌سپه‌كه‌ی جبریلی هه‌ڵگرتووه‌ [ فَنَبَذْتُهَا ] وه‌ فڕێم دایه‌ سه‌ر ئه‌و ئاڵتوونه‌ كه‌ تاوابۆوه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی گوێلك [ وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) ] كه‌ بیوتایه‌ ببه‌ به‌ هه‌ر شتێك ده‌بووه‌ ئه‌و شته‌، یاخود وتراوه‌ هه‌ڵی داوه‌ته‌ سه‌ر هه‌ر شتێكی بێ گیان وای لێ هاتووه‌ تا گیان و ڕۆح ئه‌چووه‌ به‌ری و زیندوو ئه‌بۆوه‌، وه‌ نه‌فسیشم ئه‌م شته‌ی بۆ ڕازاندمه‌وه‌.

{موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -گوێلكە ئاڵتونییەكە دەسوتێنێت} [ قَالَ فَاذْهَبْ ] موسا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ده‌ی بڕۆ ئێره‌ به‌جێبهێله‌و دوور بكه‌وه‌ لێره‌ [ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ ] چونكه‌ ده‌ستت بۆ شتێك برد كه‌ بۆت نه‌بوو ده‌ستى بۆ به‌ریت، تا له‌ ژیاندا بی ئه‌بێ كه‌س لێت نزیك نه‌بێته‌وه‌و تێكه‌ڵى خه‌ڵكى نه‌بیت، نه‌فی كردو دووری خسته‌وه‌و فه‌رمانی كرد به‌ به‌نی ئیسرائیل كه‌ جارێكی تر لێی نزیك نه‌بنه‌وه‌و كه‌س قسه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌كات وه‌كو سزایه‌ك بۆی [ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ ] وه‌ به‌ دڵنیایى تۆ مه‌وعیدێكیشت هه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و مه‌وعیده‌ له‌ كاتی خۆی جێبه‌جێ ئه‌كات كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ له‌وێ خوای گه‌وره‌ سزات ئه‌دات [ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا ] وه‌ سه‌یری خوایه‌كه‌ت بكه‌ كه‌ به‌رده‌وام مایته‌وه‌ له‌سه‌ری و عیباده‌تیت ده‌كرد [ لَنُحَرِّقَنَّهُ ] ئه‌بێ بیسووتێنین به‌ ئاگر [ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا (٩٧) ] پاشانیش خۆڵه‌مێشه‌كه‌ی فڕێ ئه‌ده‌ینه‌ ناو ده‌ریاوه‌و بڵاوی ئه‌كه‌ینه‌وه‌ تا با بیبات.

[ إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] به‌ دڵنیایى ته‌نها په‌رستراوی حه‌قی ئێوه‌ الله یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ ئه‌مه‌ خواو په‌روه‌ردگارو په‌رستراوی ئێوه‌یه‌ نه‌ك ئه‌م گوێلكه‌ [ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا (٩٨) ] كه‌ زانست و زانیاری خوای گه‌وره‌ زۆر فراوانه‌و هه‌موو شتێكی گرتۆته‌وه‌.

[ كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌م شێوازه‌ چیرۆك و به‌سه‌رهات و هه‌واڵی پێشینه‌ت بۆ ئه‌گێڕینه‌وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕوویداوه‌ له‌ ئوممه‌تانی پێشتر بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ دڵدانه‌وه‌یه‌ك بۆت [ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا (٩٩) ] وه‌ به‌ دڵنیایى ئێمه‌ له‌ لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ ئه‌و زیكره‌مان پێ به‌خشیوویت كه‌ قورئانی پیرۆزه‌.

[ مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ ] هه‌ر كه‌سێك پشت له‌ قورئانی پیرۆز بكات [ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا (١٠٠) ] ئه‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا تاوان و باری قورس هه‌ڵئه‌گرێ و تاوانبار ئه‌بێ به‌هۆی پشت كردنی له‌ قورئان.

[ خَالِدِينَ فِيهِ ] به‌ نه‌مری له‌ناو ئه‌و سزایه‌و ئاگری دۆزه‌خ ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا (١٠١) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا تاوانه‌كانیان خراپترین بارێكه‌ كه‌ هه‌ڵیانگرتبێ.

{چەند دیمەنێكی رۆژی قیامەت} [ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ ئیسرافیل فوو ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌نادا فوو كردنی دووه‌م بۆ زیندوو بوونه‌وه‌و حه‌شرو لێپرسینه‌وه‌ [ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا (١٠٢) ] له‌و ڕۆژه‌شدا تاوانباران له‌ موشریك و سه‌رپێچیكاران حه‌شر ئه‌كه‌ین به‌ شینی، واته‌: چاویان شین ئه‌بێ له‌ تینووێتی و سه‌ختى سزادا.

[ يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ ] له‌ نێوان خۆیان به‌ نهێنی قسه‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌ڵێن: [ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا (١٠٣) ] له‌ دونیا ژیانتان به‌سه‌ر نه‌بردووه‌ ته‌نها ده‌ رۆژ نه‌بێت، واته‌: به‌لایانه‌وه‌ كه‌مه‌ وا ئه‌زانن زۆر كه‌م له‌ دونیادا ژیاون.

[ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئێمه‌ خۆمان زاناترین به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان چی ئه‌ڵێن [ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا (١٠٤) ] ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ هه‌موویان قسه‌ی ڕێكترو بۆچوونی ته‌واوتر بێ ئه‌ڵێ: نه‌خێر ده‌ ڕۆژ نه‌بووه‌ ته‌نها یه‌ك ڕۆژێك له‌ دونیادا ماونه‌ته‌وه‌، نه‌ك ئه‌م قسه‌یه‌ ڕاست بێ به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سزایان زۆر سه‌خته‌ و ته‌مه‌نى درێژو خۆشیه‌كانى دونیایان له‌ بیر كردووه‌و وا ده‌زانن ته‌نها رۆژێك له‌ دونیادا ژیاون، (ئه‌مه‌یش بێنرخى دونیا ده‌رده‌خات و شایانى ئه‌وه‌ نیه‌ مرۆڤـى موسڵمان خۆى بۆى گوناهبار بكات).

[ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پرسیاری شاخه‌كانت لێ ئه‌كه‌ن له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئایا ده‌مێنێت یان له‌ناو ده‌چێت [ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا (١٠٥) ] تۆ بڵێ: په‌روه‌ردگارم له‌ ناخی زه‌وی هه‌ڵیانئه‌كێشێ و ئه‌یانته‌قێنێته‌وه‌و به‌ هه‌وادا ئه‌ڕۆن.

[ فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا (١٠٦) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و زه‌ویه‌ وا لێ ئه‌كات هه‌ر هه‌مووی ئه‌بێته‌ زه‌ویه‌كی لووس هیچ ڕووه‌ك و خانوویه‌كی تیا نه‌بێت و هه‌مووی ڕێك و صاف ئه‌بێ.

[ لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا (١٠٧) ] هیچ گێڕی و دۆڵ و شیو و شاخ و به‌رزى و نزمى تیا نابینیت و ڕێك و ته‌خت ئه‌بێ.

[ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ ] له‌و ڕۆژه‌دا خه‌ڵكی هه‌مووی شوێنی بانگخوازی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌وێ به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر (ئه‌گه‌ر له‌ دونیا شوێنى بكه‌وتنایه‌ باشتر بوو بۆیان) [ لَا عِوَجَ لَهُ ] هیچ كه‌سێك نیه‌ لا بدات یان بتوانێ لا بدات و به‌لایه‌كی تردا بڕوات، به‌ڵكو هه‌موویان شوێنى ده‌نگه‌كه‌ ده‌كه‌ون [ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ ] وه‌ ده‌نگه‌كان هه‌مووی كپ و هێمن و بێده‌نگ ئه‌بن له‌ ترسی خوای گه‌وره‌دا یان له‌به‌ر بیستنی قسه‌ی خوای گه‌وره‌ [ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا (١٠٨) ] هیچ شتێك نابیستی ته‌نها چپه‌و ده‌نگی نزم نه‌بێت، یان ده‌نگى پێیه‌كان.

[ يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ ] له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ رۆژى قیامه‌ته‌ كه‌س ناتوانێ شه‌فاعه‌ت بكات و شه‌فاعه‌ت و تكا سوودی نیه‌ لاى خواى گه‌وره‌ [ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا (١٠٩) ] ئیلا ئه‌گه‌ر كه‌سێك كه‌ خوای گه‌وره‌ ئیزنی پێدابێت كه‌ شه‌فاعه‌ت بكات، وه‌ ڕازیش بێ به‌ قسه‌ی، واته‌: ئه‌هلی ته‌وحید بووبێت ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ شه‌فاعه‌تی بۆ ئه‌كرێ و ئه‌وه‌شی شه‌فاعه‌تكاره‌ ئه‌بێ ئه‌هلی ته‌وحید بن (كه‌واته‌ ده‌بێت داواى شه‌فاعه‌ت ته‌نها له‌ خواى گه‌وره‌ بكرێت، چونكه‌ ته‌نها به‌ ده‌ستى ئه‌وه‌).

[ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ له‌ پێش ده‌ستی ئه‌مان له‌ پێشیان و پاشیان چی ڕووئه‌دات، پێشیان واته‌: قیامه‌ت، وه‌ پاشیان واته‌: دونیا [ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا (١١٠) ] وه‌ ئه‌وان هیچ زانیاریه‌كیان نیه‌ ده‌رباره‌ی خوای گه‌وره‌ یان سیفاته‌كانی ئیلا ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ خۆی پێی ڕاگه‌یاندبن.

[ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ ] وه‌ ڕووه‌كان هه‌مووی زه‌لیل و ملكه‌چن بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ هه‌میشه‌ زیندووه‌و ناخه‌وێت، وه‌ هه‌ڵسوڕێنه‌رو به‌ڕێوه‌به‌ری بوونه‌وه‌ره‌ [ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا (١١١) ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ زوڵم و سته‌می كردبێت و شه‌ریكى بۆ خوای گه‌وره‌ دانابێت له‌و ڕۆژه‌دا زه‌ره‌رمه‌نده‌.

[ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش له‌ دونیادا كرده‌وه‌ی چاكی كردبێ و باوه‌ڕدار بووبێت (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نیه‌تت بۆ خوا بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا ] ئه‌وه‌ له‌وه‌ ناترسێ كه‌ سته‌می لێ بكرێ و تاوانی جگه‌ له‌ خۆی بخرێته‌ سه‌رشانی [ وَلَا هَضْمًا (١١٢) ] یاخود پاداشتی چاكه‌كانی لێ كه‌م بكرێ.

[ وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا ] به‌م شێوازه‌ ئێمه‌ قورئانی پیرۆزمان دابه‌زاندووه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی ره‌وان تا لێی تێ بگه‌ن [ وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ] وه‌ جۆره‌ها هه‌ڕه‌شه‌مان تیادا داناوه‌ وه‌كو ترساندنێك بۆ خه‌ڵكی به‌ڵكو ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و له‌ خوا بترسێن و ده‌ست له‌ تاوان هه‌ڵبگرن و لێى دوور بكه‌ونه‌وه‌ [ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا (١١٣) ] یاخود ببێ به‌ په‌ندو ئامۆژگاری بۆیان و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رگرن و گوێڕایه‌ڵى خواى گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ ] خوای گه‌وره‌ الله مه‌لیك و پاشایه‌كی حه‌قه‌ پاك و به‌رزو بڵنده‌ له‌ زات و سیفات و كرداریدا [ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - په‌له‌ مه‌كه‌ له‌ وه‌رگرتنی قورئان پێش ئه‌وه‌ی كه‌ وه‌حیه‌كه‌ به‌ تۆ بگات، سه‌ره‌تا جبریل وه‌حی ئه‌هێنا پێش ئه‌وه‌ی ته‌واو بێ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - له‌ دوایه‌وه‌ ئه‌یووته‌وه‌ [ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (١١٤) ] ئه‌وه‌ تۆ بڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار زانیاریم زیاد بكه‌، (فه‌رمانى پێنه‌كرد به‌ داواكردنى زیادكردنى دونیا، به‌ڵكو زیاد كردنى زانست و زانیارى، بۆیه‌ تا وه‌فاتى فه‌رموو زانیارى له‌ زیاد بووندا بوو، ئه‌مه‌یش بێنرخى دونیاو به‌رزى پله‌وپایه‌ى زانست ده‌رده‌خات).

{ئامۆژگاری خوای گەورە بۆ ئادەم} [ وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ] وه‌ به‌ دڵنیایى ئامۆژگاری و وه‌سیه‌تمان بۆ ئاده‌م كردبوو له‌ پێشتردا كه‌ له‌و داره‌ نه‌خوات، به‌ڵام ئه‌و له‌بیری كردو شه‌یتان خه‌ڵه‌تاندی (بۆیه‌ به‌ مرۆڤـ وتراوه‌ انسان چونكه‌ له‌ بیرى كرد) [ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا (١١٥) ] وه‌ نه‌مان بینی كه‌ عه‌زیمه‌تی هه‌بێ له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ [ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ] وه‌ ئێمه‌ به‌ فریشته‌كانمان وت: كڕنوشی ڕێزو ئیحتیرام بۆ ئاده‌م به‌رن.

[ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى (١١٦) ] هه‌موویان كڕنوشیان بۆ برد ته‌نها ئیبلیس نه‌بێ كه‌ ڕه‌تی كرده‌وه‌ كڕنوش بۆ ئاده‌م به‌رێت.

[ فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ ] ئێمه‌ش وتمان: ئه‌ی ئاده‌م ئه‌م ئیبلیسه‌ به‌ دڵنیایى دوژمنی تۆ و حه‌وواى خێزانته‌ [ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى (١١٧) ] با له‌ دونیادا له‌ به‌هه‌شت ده‌رتان نه‌كات و بچنه‌ سه‌ر ڕووی زه‌وی ماندوو ئه‌بن له‌ گه‌ڕان به‌ دواى رزق و رۆزى.

[ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى (١١٨) ] ئه‌گه‌ر تۆ له‌ به‌هه‌شتدا بمێنیته‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى نه‌برسیت ئه‌بیت وه‌ نه‌ ڕووتیش ئه‌بیت، چونكه‌ جۆره‌ها خواردن و پۆشاكی چاكی تیایه‌.

[ وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى (١١٩) ] وه‌ له‌ به‌هه‌شتیشدا هه‌رگیز تینووت نابێت وه‌ هه‌رگیز تیشكی خۆر لێتنادات و گه‌رمات نابێت.

{ئیبلیس فێڵ لە ئادەم دەكات} [ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ ] شه‌یتان وه‌سوه‌سه‌ی بۆ دروست كرد به‌ ده‌نگێكی نهێنی [ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ ] وتی: ئه‌ی ئاده‌م ئایا ڕێنماییت بكه‌م بۆ دارێك كه‌ ئه‌گه‌ر لێی بخۆیت بۆ هه‌میشه‌ زیندوو ئه‌بیت و مردنت به‌سه‌ردا نایه‌ت [ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى (١٢٠) ] وه‌ موڵكێكیش كه‌ هه‌رگیز له‌ناو ناچێت و كه‌م ناكات.

[ فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا ] ئه‌وانیش به‌ قسه‌ی ئیبلیسیان كردو له‌ داره‌كه‌یان خواردو عه‌وره‌تیان ده‌ركه‌وت [ وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ] وه‌ خێرا گه‌ڵای داره‌كانی به‌هه‌شتیان ئه‌دا به‌سه‌ر خۆیاندا [ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) ] وه‌ ئاده‌م - صلی الله علیه وسلم - سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ی كردو ژیانی لێتێكچوو به‌وه‌ى هاته‌ سه‌ر ڕووی زه‌وی.

[ ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ ] پاشان دووباره‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵیبژارده‌وه‌ [ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢) ] وه‌ كه‌ داوای لێخۆشبوونی له‌ خوای گه‌وره‌ كرد لێیخۆشبوو وه‌ هیدایه‌تی دا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌وبه‌ بكات.

[ قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: هه‌ردووكتان ئاده‌م و حه‌ووا له‌ به‌هه‌شت ده‌رچن و دابه‌زن بۆ سه‌ر ڕووی زه‌وی [ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ] ئێوه‌ی گرۆی مرۆڤـ هه‌ندێكتان ئه‌بن به‌ دوژمنی هه‌ندێكی ترتان [ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى ] هه‌ر كاتێك له‌ لایه‌ن منه‌وه‌ هیدایه‌تتان بۆ هات به‌ ناردنی پێغه‌مبه‌ران و دابه‌زینی كتێبه‌كان [ فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى (١٢٣) ] ئه‌وا هه‌ر كه‌سێك شوێن ئه‌و هیدایه‌ته‌ی من بكه‌وێ له‌ دونیادا گومڕا نابێت و له‌ قیامه‌تیش به‌دبه‌خت نابێت، به‌ڵكو به‌خته‌وه‌ر ئه‌بێت.

{پشت كردن لە ئیسلام هۆكاری ژیان ناخۆشییە} [ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش پشت له‌ دین و قورئانه‌كه‌ی من بكات [ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى ژیانێكی ته‌نگ و ته‌سك له‌ دونیادا ئه‌یژێنین له‌ دوودڵى و گومان و دڵه‌ڕاوكێ و شڵه‌ژاویدا ده‌ژێت، وه‌ له‌ناو گۆریشدا سزا ده‌درێت و گۆڕه‌كه‌ى لێ ته‌سك ده‌كرێته‌وه‌ تا په‌راسوه‌كانى هه‌موو ده‌شكێت [ وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا به‌ كوێری حه‌شری ئه‌كه‌ین.

[ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥) ] ئه‌ویش ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار بۆ به‌ كوێری حه‌شرم ئه‌كه‌ی له‌ كاتێكدا كه‌ من له‌ دونیا هه‌ردوو چاوم بینا بووه‌و كوێر نه‌بووم.

[ قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌م شێوازه‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ت پێگه‌یشت تۆ پشتت تێ كردو پشتگوێت خست و وازت لێ هێناو ته‌ماشات نه‌كرد [ وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦) ] ئێستاش ئاوا به‌ كوێری به‌جێ ئه‌هێڵدرێی له‌ناو ئاگری دۆزه‌خداو وه‌كو له‌بیركراو مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت.

[ وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ ] وه‌ به‌م شێوازه‌ سزای هه‌ر كه‌سێك ئه‌ده‌ینه‌وه‌ كه‌ زیادڕه‌وی كردبێ له‌ تاواندا وه‌ ئیمانی به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ نه‌هێنابێ [ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧) ] به‌ڵام به‌ دڵنیایى سزای ڕۆژی قیامه‌ت زۆر سه‌ختتره‌ وه‌ به‌رده‌وامتریشه‌و ئه‌مێنێ و ناپچڕێ و كۆتایی نایات.

[ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ ] ئایا خه‌ڵكی مه‌ككه‌ هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی ئه‌و هه‌موو ئوممه‌تانه‌ی پێشتریان بۆ نه‌هاتووه‌ كه‌ له‌ناومان بردن [ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ ] كه‌ له‌ ناو شارو جێگای خۆیاندا ئه‌هاتن و ئه‌ڕۆیشتن بۆ بازرگانی [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (١٢٨) ] به‌دڵنیایى هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ن بۆ كه‌سانێك كه‌ هۆشمه‌ند بن و عه‌قڵیان هه‌بێ.

[ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و به‌ڵێنه‌ نه‌بوایه‌ له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ پێشتر داویه‌تی كه‌ سزایان دوا بخات بۆ ڕۆژی قیامه‌ت، یان سزایان نه‌دات تا به‌ڵگه‌ جێگیر نه‌كات به‌سه‌ریاندا [ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) ] ئه‌و كاته‌ خوای گه‌وره‌ سزای ئه‌دان و سزاكه‌ی دوا نه‌ئه‌كه‌وت بۆ كاتی دیاریكراو كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌.

[ فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ئارام بگره‌ له‌سه‌ر ئه‌و هه‌موو قسه‌ پووچه‌ڵانه‌ی كه‌ به‌ تۆی ئه‌ڵێن كه‌ ئه‌ڵێن جادووگه‌ره‌و درۆزنه‌و شاعیره‌ [ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ] وه‌ تۆ ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ بكه‌، یاخود نوێژ بكه‌ پێش خۆر كه‌وتن كه‌ نوێژی به‌یانییه‌ [ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا ] وه‌ پێش خۆر ئاوابوون كه‌ نوێژی عه‌صره‌ [ وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ ] وه‌ له‌ كاتی شه‌ویشدا كه‌ نوێژی عیشایه‌ نوێژ بكه‌ [ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ ] وه‌ ئه‌مسه‌رو ئه‌وسه‌ری ڕۆژیش كه‌ مه‌غریب و نیوه‌ڕۆیه‌ [ لَعَلَّكَ تَرْضَى (١٣٠) ] به‌ڵكو ئه‌وه‌نده‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ی تا ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ به‌ده‌ست بێنی.

[ وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ ] تۆ چاو مه‌بڕه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ژیانی دونیامان پێ به‌خشیون له‌ ڕازاوه‌یی ژیانی دونیا له‌ خێزان و جوانی و ماڵ و منداڵ و ده‌سه‌ڵات ئه‌مه‌ هه‌مووی تاقیكردنه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌وان به‌هۆی ئه‌وانه‌وه‌ تاقیان ئه‌كه‌ینه‌وه‌و پاشان نامێنێت و له‌ناو ده‌چێت [ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٣١) ] به‌ڵام ئه‌و ڕزقه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ به‌هه‌شتدا پێت ئه‌به‌خشێت و پاداشتت ئه‌داته‌وه‌ ئه‌وه‌ باشتره‌و زیاتریش ئه‌مێنێته‌وه‌و بۆ هه‌میشه‌ییه‌.

[ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ ] وه‌ تۆ فه‌رمان به‌ كه‌سوكارت یان به‌ ئوممه‌ته‌كه‌ت بكه‌ به‌ نوێژ كردن [ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا ] وه‌ ئارام بگره‌ له‌سه‌ر نوێژ كردنه‌كه‌ت [ لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ ] ئێمه‌ داوای ڕزق و ڕۆزی له‌ تۆ ناكه‌ین به‌ڵكو ئێمه‌ ڕزق و ڕۆزی تۆ ئه‌ده‌ین، (خواى گه‌وره‌ له‌ فه‌رمووده‌ى قودسیدا ده‌فه‌رمێت: ئه‌ى ئاده‌میزاد خۆت بۆ په‌رستنى من یه‌كلا بكه‌وه‌ دڵت پڕ ده‌وڵه‌مه‌ندى ده‌كه‌م و هه‌ژاریت ناهێڵم، ئه‌گه‌ر وانه‌كه‌یت دڵت پڕ سه‌رقاڵى دونیا ده‌كه‌م و هه‌ژاریت بۆ پڕ ناكه‌مه‌وه‌) [ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى (١٣٢) ] وه‌ سه‌ره‌نجامیش كه‌ به‌هه‌شته‌ ته‌نها بۆ ئه‌هلی ته‌قوایه‌.

[ وَقَالُوا لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ ] كافران ئه‌یانووت ئه‌وه‌ بۆچی موعجیزه‌یه‌كمان بۆ ناهێنێ له‌ لایه‌ن په‌روه‌ردگارێوه‌ له‌سه‌ر راستێتى پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌كه‌ى [ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى (١٣٣) ] ئایا به‌ڵگه‌ی بۆ نه‌هێناون ئه‌وه‌ی له‌ كتێبه‌كانی پێشتردا له‌ ته‌ورات و ئینجیل و زه‌بورو سه‌رجه‌م كتێبه‌كانی تر كه‌ بۆ پێغه‌مبه‌رانی تر دابه‌زیوه‌ كه‌ له‌وێشدا به‌ ڕاشكاوی باسی پێغه‌مبه‌رایه‌تی پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - كراوه‌.

[ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ ] ئه‌گه‌ر پێش ناردنی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كافرانی مه‌ككه‌مان له‌ناو ببردایه‌ به‌ سزایه‌ك له‌لایه‌ن خۆمانه‌وه‌ [ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى (١٣٤) ] ئه‌وا ئه‌و كاته‌ ئه‌یانووت ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌وه‌ تۆ بۆ پێغه‌مبه‌رێكت بۆ نه‌ناردین تا شوێن ئایه‌ته‌كانی بكه‌وین پێش ئه‌وه‌ی كه‌ زه‌لیلمان بكه‌ی به‌ سزادان له‌ دونیادا، وه‌ سه‌رشۆڕمان بكه‌ی له‌ ڕۆژی قیامه‌ت به‌ چوونه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خ.

[ قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌موو كه‌س له‌ ئێمه‌و له‌ ئێوه‌ له‌ چاوه‌ڕوانیداین بزانین سه‌ره‌نجام چۆن ئه‌بێت [ فَتَرَبَّصُوا ] ئێوه‌ش چاوه‌ڕێ بكه‌ن [ فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى (١٣٥) ] ئه‌و كاته‌ ئه‌زانن كێ له‌سه‌ر ڕێگای ڕاسته‌ من یان ئێوه‌، وه‌ كێ هیدایه‌تی وه‌رگرتووه‌و له‌سه‌ر ڕێگای ڕاسته‌و دوور له‌ گومڕاییه‌، والله أعلم.

سوورەتی (أنبياء) (واتە: پێغەمبەران) ‏پێناسەیەكى ئەم سورەتە: ١- سورەتى (أنبياء) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (أنبياء) (١١٢) ئایەتە. ٣- سورەتى (أنبياء) زنجیرەى بیست و یەكەمە لە ناو ریزبەندى سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (أنبياء) لە دواى سورەتى (ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم ) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (أنبياء) یش هەروەك سورەتە مەككى یەكانى تر چارەسەرى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕ دەكات، وەك بابەتەكانى بە تەنها دانان و بە تەنها پەرستنى خواى گەورەو زیندوبوونەوەو وەرگرتنەوەى پاداشت و سزاو هاتنى قیامەت و ناڕەحەتى و ئازارەكانى رۆژى دوایی و چیرۆك و بەسەرهاتى پێغەمبەران (سەلامى خوایان لێ بێت). وە هەروەها چەسپاندنى ئەو زیندوبوونەوەیە بە دروست كردنى ئاسمانەكان و زەوى كە پێش ئەوە نەبوو بوون و لە نەبوونەوە دروست كراون لەلایەن خواى گەورەوە. وە هەروەها وریا كردنەوەى كافرو بێ باوەران لە باوەڕ نەبوون و بەدرۆ دانانى قورئانى پیرۆزو پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ، كە پێغەمبەریش صلى الله علیه وسلم هەروەك پێغەمبەرانى پیش خۆی سەلامى خوایان لێ بێت لە لایەن خواى گەورەوە نێردراوەو هەروەك ئەوانیش خواى گەرە پەیامێكى پێدا ناردووە بۆ خەڵكى. لەگەڵ روونكردنەوەى ئەوەى كەوا گشت پێغەمبەران (سەلامى خوایان لێ بێت) دینى خواى گەورەیان هێناوەو كە لە بنچینەو بنەمادا یەك دین و رێبازو بەرنامەیە. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ (١) ] لێپرسینەوەی ڕۆژی قیامەت لە خەڵكی نزیك بۆتەوە لە كاتێكدا خەڵكی بێئاگان لەبەر ئەوەی سەرقاڵی دونیان و پشتیان كردووە لە قیامەت و خۆیان بۆ ئامادە نەكردووە .

[ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٢) ] هیچ زیكرو یادو وەحى و قورئانێكیان بۆ نایات لە لایەن پەروەردگاریانەوە كە تازە دابەزیوە ئیللا كە گوێی لێ ئەگرن ئەوان یاری ئەكەن وە گرنگی و بایەخی پێ نادەن، (ئیبنو عەبباس) بە كافرانى قوڕەیش دەفەرمێت: (ئەوە چیتانە قورئانى پیرۆز تازەترین كتابە ئێوە شوێنى ناكەون كەچى ئەڕۆن پرسیار لە جولەكە دەكەن كە تەوراتەكەیان دەستكارى كراوەو زیادو كەم كراوە؟!) .

[ لَاهِيَةً قُلُوبُهُمْ ] دڵیشیان بێئاگایەو ئاوڕی لێ نادەنەوە [ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ] وە ستەمكاران قسەو چپە چپی نهێنی خۆیان شاردەوەو بە شاراوەیی وتیان: ئەم محمدە صلى الله علیه وسلم هیچ شتێك نییە تەنها مرۆڤێكە وەكو ئێوە ئەخوات و ئەخواتەوەو ژن دێنێت و ئەمرێت چۆن ئەبێ ئەمە پێغەمبەر بێت؟! [ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٣) ] وە وتیان ئەمەی كە محمد صلى الله علیه وسلم هێناویەتی سیحرە، ئێوە چۆن شوێنی سیحر ئەكەون لە كاتێكدا كە خۆتان ئەیبینن .

[ قَالَ رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ] پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووی: پەروەردگارم زانیارى بە هەموو وتەیەك هەیەو ئاگای لێیە لە هەر شوێنێك بیكەن لە ئاسمان یان لە زەوی [ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٤) ] وە خوای گەورە زۆر بیسەرو زانایە .

[ بَلْ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ ] بەڵكو ئەیانوت: ئەو قورئانەی كە محمد صلى الله علیه وسلم هێناوێتی هیچ نییە تەنها خەوێكی بێ مانا نەبێت كە هیچ تەئویل و لێكدانەوەیەكی نییە [ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ ] بەڵكو خۆی دایهێناوەو هەڵیبەستووە، بەڵكو محمد صلى الله علیه وسلم شاعیرە [ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ (٥) ] ئەگەر ڕاست ئەكات و پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم با موعجیزەیەكمان بۆ بێنێ لەلایەن خوای گەورەوە هەروەكو چۆن پێغەمبەرانی پێشتری پێ نێردراوەو ئەوان موعجیزەی خۆیان هەبووە (هەرچەندە چەندەها موعجیزەى گەورەیان بینى بەڵام راستیان نەدەكردو ئیمانیان ناهێنا) .

[ مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ (٦) ] سوننەتی خوای گەورە لە ئوممەتانی پێشتر وایە كە پێشنیاری هەر موعجیزەیەكیان بكردایە دواتر كە موعجیزەكەیان بۆ بهاتایەو ئیمانیان پێ نەهێنایە ئیللا خوای گەورە ڕیشەكێشی ئەكردن و لەناوی ئەبردن، واتە: ئێوەش ئەگەر پێشنیارى وا بكەن و داوای موعجیزە بكەن ئەگەر خوای گەورە هێنای و ئیمانتان نەهێنا ئەو كاتە لەناوتان ئەبات، بۆیە ئەمە بۆ ئێوە باشترە كە خوای گەورە وەڵامتان نەداتەوە.

سەرجەم پێغەمبەران مرۆڤ و پیاو بوونە [ وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم لە پێش تۆشدا بۆ ئوممەتانی تر هیچ كەسێكمان نەناردووە ئیللا پیاوانێك نەبێ كە وەحیمان بۆ ناردوون و مرۆڤ بوونەو جن و فریشتە نەبوونە، وە پیاو بوونەو ئافرەت نەبوونە [ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧) ] ئێوەش پرسیار لە زانایانى یەهودو نەصارا بكەن ئەوان ئەو شتەیان ئەزانی كە پێغەمبەران مرۆڤ بوونەو پیاو بوونەو لەلایەن خوای گەورەوە هاتوونە، وە لە هەموو كاروبارێكی دیندا پرسیار لە زانایان بكەن ئەگەر ئێوە نەتانزانی .

[ وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ] وە پێغەمبەران هەموویان لاشەیان هەبووەو خواردنیشیان خواردووەو سروشتیان مرۆڤ بووە [ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ (٨) ] وە بۆ هەمیشەیش نەژیاون بەڵكو مردنیشیان بەسەردا هاتووە وەكو تێكڕای مرۆڤەكانی تر .

[ ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ (٩) ] پاشان ئەو بەڵێنانەی كە پێمان داون بۆمان هێناونەتەجێ كە ئەوان و ئەوەی كە ویستمان لێ بێت لە بەندە باوەڕدارەكان ڕزگارمان كردوون و وە ئەوانەی كە زیادڕەویان كردووەو سنووریان بەزاندووە لە كوفرو سەرپێچیدا ئەوانمان لەناو بردووە .

[ لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ ] بە دڵنیایی ئەم قورئانە پیرۆزەمان بۆ دابەزاندوون كە ڕێزو پلەو پایەی ئێوەی تیادایە ئەگەر شوێنی بكەون [ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠) ] ئەوە بۆ بیر ناكەنەوەو بە جوانی لێی تێناگەن و ئیمان ناهێنن .

[ وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً ] وە چەندەها دێ و ئوممەتانی ترمان لەناو بردووە كاتێك كە ستەمكار بوونەو ئیمانیان نەهێناوە [ وَأَنْشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ (١١) ] وە لە دوای ئەوان كەسانێكی ترمان دروست كردووە .

[ فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا ] كاتێك كە هەستیان بە سزای ئێمە كرد [ إِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ (١٢) ] ئەو كاتە ڕایان ئەكرد لە سزای خوای گەورە .

[ لَا تَرْكُضُواوَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ ] ڕامەكەن و بگەڕێنەوە بۆ لای ئەو نیعمەتانەی كە تیایدا بوونەو ئەو ماڵ و شوێنانەتان كە شانازیتان پێوە ئەكردو كوفرانەی ئەو نیعمەتانەى خوای گەورەتان كردو سەركەشیتان كرد [ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ (١٣) ] بەڵكو پرسیارتان لێ بكرێت، ئەمە وەكو سەرزەنشت كردن و هێرش كردنە سەریانە، واتە: خوای گەورە لەناوتان ئەدات و ڕزگارتان نابێ لە سزای خوا .

[ قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (١٤) ] دانیان پیایدا نا كاتێك كە سودى نەبوو، وتیان هاوار بۆ خۆمان بەڕاستی ئێمە كەسانێكی ستەمكار بووین وە شایەنی سزای خوای گەورە بووین .

[ فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ ] بەردەوام ئەمە قسەی ئەوان بوو ئەیانوت: هاوار بۆ خۆمان بەڕاستی ئێمە ستەمكار بووین و دووبارەیان ئەكردەوە [ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ (١٥) ] تا وامان لێ كردن وەكو كشتوكاڵ و بەروبوومێك كە ڕنرابێ و هیچی نەمابێ (خَامِدِينَ) واتە: مردوون و بێ جووڵەن و هەموومان لەناو بردن .

[ وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ (١٦) ] وە ئێمە ئاسمانەكان و زەوی و ئەوەی لە نێوانیاندا هەیە بەبێ هودە دروستمان نەكردووە بۆ یاری بەڵكو پڕە لە حیكمەت .

[ لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ (١٧) ] ئەگەر ویستم لە خێزان و منداڵ بوایە كە خێزانم هەبێ یان منداڵم هەبێ -هەرچەندە ئەو شتە لە خوای گەورە دوورە- ئەوە لەلایەن خۆمەوە دام ئەناو خۆم كەسانێكم دروست ئەكرد نەك لەلایەن ئێوەوە كە ئەڵێن: عیسا كوڕی خوایە یان عوزێر كوڕی خوایە بەڵام بێ پێویستم و خوای گەورە پێویستی بە خێزان و منداڵ نییە .

[ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ ] بەڵكو حەق روون دەكەینەوەو بە حوجەو بەڵگە ئەیدەین بەسەر باتڵ و پووچەڵداو لەناوی ئەبات و ئەڕوات و تیا ئەچێت و نامێنێ [ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ (١٨) ] وە هەڕەشەی سزای ڕۆژی دواییش بۆ ئێوە لەو وەسفە پڕوپووچانەی كە منداڵ ئەدەنە پاڵ خوای گەورە لە كاتێكدا خوای گەورە لێی بەرییەو پاكە.

هەندێك لە سیفاتى فریشتەكان [ وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وە هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوی هەیە هەمووی بەتەنها موڵك و بەندەی خوای گەورەیە [ وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ ] وە ئەوانەیشی لەلای خوای گەورەن لە فریشتە بەڕێزەكان خۆیان بە گەورە نازانن لە پەرستنی خوای گەورە [ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ (١٩) ] وە ماندوو بێزار نابن لە عیبادەتی خواى گەورە .

[ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ (٢٠) ] بە شەو و بەڕۆژ بە بەردەوام عیبادەتی خوای گەورە ئەكەن و بێزار نابن لە عیبادەت كردنی خوای گەورە

[ أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ (٢١) ] بەڵكو موشریكان لەسەر زەویدا خۆیان خوایان بۆ خۆیان بڕیار داوەو بڵاوی ئەكەنەوە، یاخود ئایا ئەوان مردوو زیندوو ئەكەنەوە؟ واتە: وا نییە بەم شێوازە نییە .

[ لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا ] ئەگەر لە ئاسمانەكان و لە زەویدا جگە لە زاتی پیرۆزی الله خوای تری تیادا بوایە ئەوە ئاسمانەكان و زەوی وێران و كاول ئەبوون چونكە ئەگەر زیاتر لە خوایەك هەبوایە ئەوا ویستەكانیان پێچەوانەی یەك ئەبوو [ فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٢٢) ] پاك و مونەززەهی بۆ الله كە پەروەردگاری عەرشی گەورەیە لەو وەسفە خراپانەی كە ئەیدەنە پاڵ خوای گەورە .

[ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ ] خوای گەورە پرسیاری لێ ناكرێ لە هەر كردەوەیەك كە بیكات، لەبەر گەورەیى و تواناو دەسەڵاتى [ وَهُمْ يُسْأَلُونَ (٢٣) ] بەڵكو ئەوان پرسیاریان لێ ئەكرێ لەسەر ئەو كردەوەو وتانەی كە ئەیكەن و ئەیڵێن .

[ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً ] ئایا جگە لە خوای گەورە بۆ خۆیان كۆمەڵێك خوایان بڕیار داوە كە ئەیپەرستن [ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: بەڵگە بێنن لەسەر ئەوەی كە ئەمانە خوان [ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ ] ئەم وەحی و قورئانە كە بۆ من هاتووە زیكرو پەندو ئامۆژگارییە بۆ موسڵمانان [ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي ] وە كتێبەكانی پێشتریش لە تەورات و ئینجیل زیكرو پەندو ئامۆژگاری بووە بۆ ئوممەتانى تر جا بزانن ئایا لە كامیان شەریك بۆ خوا دانراوەو باسى جگە لە خواى گەورەى تیادا كراوە [ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ ] تەنها باسى یەكخواپەرستیان تیادا كراوە بەڵكو زۆربەیان نەزانن وە حەق ناناسن وە حەق نازانن [ فَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٤) ] وە ئەوان پشت ئەكەن لە حەق و لە وەرگرتنی حەق و شوێنكەوتنی پێغەمبەرەكەی خوا صلى الله علیه وسلم .

[ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ ] وە لە پێش تۆیشدا ئەی محمد صلى الله علیه وسلم هیچ پێغەمبەرێكمان نەناردووە ئیللا وەحیمان بۆی ناردووە [ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ (٢٥) ] كە هیچ پەرستراوێك بە حەق نییە شایەنی پەرستن بێ جگە لە زاتی پیرۆزی الله كە تاك و تەنهاو بێ شەریكە بۆیە بەتاك و تەنها عیبادەتی من بكەن .

[ وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا ] وتیان: خوای گەورەو رەحمان منداڵی بۆ خۆی بڕیار داوە [ سُبْحَانَهُ ] پاك و مونەززەهی بۆ خوای گەورە, وە خوای گەورە بێ پێویستە لە منداڵ [ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) ] بەڵكو فریشتەكان كە ئێوە دەڵێن كچى خوان ئەوانە بەندەی بەڕێزو ڕێزلێنراوی خوای گەورەن .

[ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ ] لە هیچ وتەیەكدا پێش خوای گەورە ناكەون و لە خۆیانەوە شت ناكەن [ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧) ] بەڵكو ئەوان بە فەرمانی خوای گەورە كار ئەكەن .

[ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ] خوای گەورە ئەزانێ پێشتر چیان كردووەو لە داهاتوودا چی دەكەن و هیچ شتێكیان لە خواى گەورە شاراوە نییە [ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى ] وە ئەوان ناتوانن شەفاعەت و تكا بۆ هیچ كەسێك بكەن تەنها مەگەر كەسێك خوای گەورە لێی ڕازی بووبێ كە یەكخواپەرست بێت [ وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ (٢٨) ] وە فریشتەكان لە خوای گەورە ئەترسێن .

[ وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ ] وە ئەگەر هەر فریشتەیەكیش بڵێت: جگە لە خوای گەورە من خوام ئەوە سزای ئەدەین بە ئاگری دۆزەخ (هەرچەندە هیچ فریشتەیەك واى نەوتووە بەڵام ئەگەر خواى گەورە سزاى ئەو فریشتە بەڕێزانە بدات كە بەردەوام عیبادەتى دەكەن چۆن سزاى مرۆڤ نادات كە قسەى وا بكەن؟!) [ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩) ] بەم شێوازە سزای هەموو هاوبەشبڕیاردەران و ستەمكاران ئەدەینەوە .

[ أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا ] ئایا كافران نابینن و بیر ناكەنەوە كە ئاسمانەكان و زەوی لەسەرەتادا یەك پارچەیەك بوونە پاشان خوای گەورە لێكی جیا كردونەتەوەو واى لە ئاسمان كردووە باران ببارێنێت و واى لە زەوى كردووە رووەك بڕوێنێت كە پێشتر وا نەبوونە [ وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ] وە لە ئاویش هەموو شتێكمان زیندوو كردووەو دروست كردووە وەكو ئاژەڵەكان و ڕووەكەكان، وە ئاو هۆكاری ژیانی هەموو زیندەوەرێكە [ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ (٣٠) ] ئەی ئیتر بۆ ئیمان ناهێنن بە خوای گەورە .

[ وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ ] وە لەناو زەویشدا ئەو شاخانەمان داناوەو داكوتیوە بۆ ئەوەی كە زەویەكە جێگیر بێت و نەجووڵێت و نەهەژێت [ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا ] وە لەناو زەویشدا لە نێوان شاخەكاندا ڕێگاو ڕێرەومان كردۆتەوە تا پیایدا تێ بپەڕن [ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١) ] بەڵكو ڕێگای بەرژەوەندی خۆیان بدۆزنەوە .

[ وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا ] وە ئاسمانیشمان داناوە بە سەقفێكی پارێزراو كە ناكەوێتە سەر زەوی، یاخود پارێزراوە بە ئەستێرەكان لە بەرز بوونەوەى شەیتان [ وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ (٣٢) ] لە كاتێكدا ئەمان پشت لە ئایەتەكانی خواى گەورە ئەكەن، ئەو ئایەتانەی خوای گەورە كە لە ئاسماندا هەیە لە خۆرو مانگ و ئەستێرەكان و تێیان ناڕوانن و تێیان نافكرن.

خۆرو مانگ جێگیر نین و دەجولێن [ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ] وە خوای گەورە ئەو خوایەیە كە شەو و ڕۆژو خۆرو مانگی دروست كردووە [ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣) ] هەر یەكێك لەمانە لە فەلەك و شوێنی ڕێرەوی تایبەتی خۆیدا ئەڕوات و دەسوڕێنەوە، (ئەمەیش بەڵگەیە لەسەر ئەوەى كە خۆرو مانگ جێگیر نین و دەجولێن) .

[ وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم لە پێش تۆدا بە بەردەوامی لە دونیادا ژیانمان بە هیچ مرۆڤێك نەبەخشیوەو هەموویان مردوون (هـەیە لە زانایان ئـەم ئایەتە دەكـاتە بـەڵگە لەسەر مردنى خضر پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ، وە تەنها عیسا صلى الله علیه وسلم زیندووەو خواى گەورە بەرزى كردۆتەوە بۆ ئاسمان و پێش هاتنى قیامەت دایدەبەزێنێت و دەججال دەكوژێت و دواتر دەمرێت) [ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ (٣٤) ] ئایا تۆ ئەمریت و ئەوانی تر ئەمێننەوە؟ نەخێر ئەوانیش وەكو تۆ ئەمرن و كەس نامێنێت .

[ كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ] هەموو نەفسێك ئەبێ مردن بچێژێت و هیچ كەسێك نەمێنێت [ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً ] وە ئێوە تاقی دەكەینەوە بە دڵتەنگى و دڵخۆشى، بە نەخۆشی و لەشساغی، بە هەژاری و دەوڵەمەندی، بە هەموو شتێك تاقیتان ئەكەینەوە تا دەربكەوێت كێ سوپاسگوزارى خواى گەورە دەكات [ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٣٥) ] وە هەر بۆ لای خوای گەورەیش ئەگەڕێنەوە .

[ وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا ] وە كاتێك كە كافران ئەتبینن گاڵتەت پێ ئەكەن [ أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٦) ] ئەڵێن: ئا ئەمەیە كە تانەو تەشەر لە خواكانی ئێوە ئەدات لە كاتێكدا ئەوان خۆیان بێباوەڕن بە خوای گەورەو بە رەحمان و گاڵتە بە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەكەن .

[ خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ ] مرۆڤ دروستكراوەو سروشتی وایە كە پەلەیەتی [ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) ] موعجیزەو تواناو دەسەڵاتی خۆمتان نیشان ئەدەم بە سزادانى كافران بەڵام پەلە مەكەن و خۆتان داوای مەكەن پێش ئەوەی كە كاتی دیاریكراوی خۆی بێ .

[ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) ] وە ئەڵێن: ئەم كاتە كەی دێت كە خوای گەورە سزای ئێمە ئەدات ئەگەر ئێوە ڕاستگۆن .

[ لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩) ] ئەگەر كافران بیانزانیایەو یەقینیان هەبوایە كە قیامەت دێت ئەو كاتە ئەبوایە وازیان بهێنایە لەم داواكاریەو پەلەى هاتنى سزایان نەكردایە، چونكە كاتێك كە ئاگری دۆزەخ دەیانگرێتەوە ناتوانن لە ڕوو و پشتی خۆیان ئاگرەكە لادەن چونكە لە هەموو لایەكەوە دەیانگرێتەوە، وە كەسێكیش نییە كە سەریان بخات و لە ئاگرى دۆزەخ رزگاریان بكات .

[ بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ ] بەڵكو لە ناكاو و كوتوپڕدا قیامەت یان سزای خوای گەورە یان مردنیان بۆ دێت و سەرسامیان ئەكات و نازانن چى بكەن [ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا ] ئەو كاتە ناتوانن لە خۆیانی دووربخەنەوەو بیگەڕێننەوە [ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠) ] وە مۆڵەتیشیان پێ نادرێت و بۆیان دواناخرێت .

[ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ ] وە بە دڵنیایی لە پێش تۆشدا ئەی محمد صلى الله علیه وسلم گاڵتە بە پێغەمبەرانێكی زۆر كراوە خەفەت مەخۆ كە گاڵتە بە تۆ دەكرێت [ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤١) ] وە سزای خوای گەورە ئەو كەسانەی گرتۆتەوە كە گاڵتەیان بە پێغەمبەران كردووە، وە شوێنێك نەبوو كە بۆی ڕابكەن و دەرباز بن .

[ قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: ئەگەر سزای خوای گەورە دابەزێتە سەرتان كێ هەیە ئێوە بپارێزێ لە سزای خوای گەورەى رەحمان بە شەو و بە ڕۆژ؟ واتە كەس نییە [ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) ] بەڵكو ئەوان پشت ئەكەن لە زیكرو یادی خوای گەورەو دانى پێدا نانێن .

[ أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا ] یاخود ئایا ئەوان خواگەلێكیان هەیە كە قەدەغەی ئێمە بكات لە سزا دانیان [ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ ] خواكانی ئەوان توانای ئەوەیان نییە كە خۆیان سەر بخەن [ وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣) ] وە تـوانای ئـەوەشیان نییە كـە خۆیان بپارێزن لە سزای ئێمە ئیتر چۆن دەتوانن ئەوان بپارێزن؟

[ بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ ] بەڵكو خەڵكی مەككەمان ژیاند بەو هەموو نیعمەتانەی كە پێمان بەخشین بە خۆیان و باوك و باپیرانیان تا تەمەنیان درێژ بوو بەمە لە خۆبایی بوون [ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا ] ئایا كافرانى مەككە نابینن كە ئێمە زەوی كەم ئەكەین و لە لایەكانەوە تەسكی ئەكەینەوە لێیان بەوەی كە ڕۆژ بە ڕۆژ دێ و شار فەتح ئەكرێ و ئەكەوێتە ژێر دەستی موسڵمان و ژیان لەوان تەسك ئەبێتەوە، یاخود مەبەست ئەوەیە بە مردنی زانایان زەوی وێران و كاول ئەبێت، یاخود بە زوڵم و ستەمی فەرمانڕەوایان زەوی وێران ئەبێت [ أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ (٤٤) ] ئایا ئەوانن كە زاڵن و سەرئەكەون؟ نەخێر بە پێچەوانەوەیە ئەوان تێكشكاو و دۆڕاون .

[ قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: من دەتانترسێنم و ئاگادارتان دەكەمەوە لە سزاى خواى گەورە بەو قورئانە پیرۆزە [ وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) ] بەڵام كەسێك كەڕ بێت كاتێك ئاگاداریش بكرێتەوە گوێی لە بانگەواز نابێت، واتە: ئەوان وەكو كەڕ وان و نابیستن .

[ وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٤٦) ] وە ئەگەر كەمترین سزای خوای گەورە بیانگرێتەوە ئەو كاتە دان بە تاوانەكانیاندا دەنێن و دەڵێن: هاوارو تیاچوون بۆ خۆمان بەڕاستی ئێمە ستەمكار بووین.

لە رۆژى قیامەت تەرازوى دادپەروەرى دادەنرێت [ وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ] وە لە ڕۆژی قیامەتدا تەرازووی دادپەروەرى دائەنێین بۆ كێشانی كردەوەكانی مرۆڤ (یەك تەرازووە بەڵام بە كۆ باسكراوە چونكە كردەوەى سەرجەم خەڵكى پێ دەكێشرێت و كردەوەكان زۆرو جۆراوجۆرن، وە مرۆڤەكان و كردەوەكانیان و پەڕاوەكانیشیانى پێ دەكێشرێت) [ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا ] وە هیچ كەسێك ستەم و زوڵمی لێ ناكرێت [ وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا ] وە ئەگەر بە ئەندازەی گەردێكی بچووك لە تۆوی دانەوێڵەیەك بێت ئەوەندە كردەوەی كەمی كردبێ ئەیهێنین و هیچی نافەوتێ و ئامادەی ئەكەین بۆ ئەوەی پاداشت یان سزای بدەینەوە لەسەری [ وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (٤٧) ] وە بەسە كە ئێمە حساب و لێپرسینەوە بكەین لەبەر وردەكاریمان كە هیچ شتێكمان لێ ون نابێت و نافەوتێ .

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) ] وە بە دڵنیایی ئێمە فورقانمان بە موسا و هارون بەخشیووە كە تەورات بوو لەبەر ئەوەی جیاكاری نێوان حەق و باتڵ و حەڵال و حەڕامی تیابووە، وە ڕووناكی و هیدایەت بووە بۆ ئەو كەسانەی كە لە كاتی خۆیدا شوێنی كەوتوونە، وە زیكرو یادخستنەوەیەكیش بووەو پەندو ئامۆژگاری تیادا بووە بۆ ئەو كەسانەی كە تەقوای خوای گەورەیان كردووە .

[ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ ] ئەو كەسانەی كە لە خوای گەورە ئەترسێن بە نهێنی لە كاتێك كە خوای گەورەیان لە دونیا نەبینیوە [ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) ] وە ئەوان ترسی هاتنی ڕۆژی قیامەت و لێپرسینەوەیان هەیە .

[ وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ ] وە ئەم قورئانە پیرۆزەیش زیكرو یادخستنەوەو پەندو ئامۆژگارییەو پڕ خێرو بەرەكەتە دامانبەزاندۆتە خوارەوە [ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) ] ئایا ئێوە ئینكاری ئەكەن لە كاتێكدا زۆر روون و ئاشكرایە.

بەسەرهاتى ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم و قەومەكەى [ وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ ] وەبە دڵنیایی هەر لە پێشتردا ڕێگای ڕوشدو ڕاستمان بە ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بەخشی [ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ (٥١) ] وە ئێمە ئەمانزانی كە شایەنی ئەوەیە كە ڕێگای هیدایەت و ڕاستی پێ نیشان بدەین و بیكەین بە پێغەمبەر .

[ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (٥٢) ] ئیمامى عەلى بە لاى كەسانێكدا تێپەڕى كە یارى شەتڕەنجیان دەكرد ئەم ئایەتەى بەسەریاندا خوێندەوە: كاتێك كە ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم بە (ئازەر) ی باوكی و بە قەومەكەی وت: ئەم بتانە چین كە ئێوە بەدیاریانەوە دانیشتوونەو ماونەتەوەو عیبادەتیان ئەكەن.

[ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ (٥٣) ] ئەوان هیچ بەڵگەیەكیان پێ نەبوو تەنها وتیان: ئێمە باوك و باپیرانی خۆمان بینیوە كە عیبادەت و پەرستشیان بۆ ئەم بتانە كردووەو ئێمەیش لاسایى ئەوان دەكەینەوە .

[ قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٥٤) ] ئیبراهیمیش صلى الله علیه وسلم فەرمووی: بە دڵنیایی ئێوە و باوك و باپیرانتان لە گومڕاییەكی زۆر ئاشكرادا بوونە كە عیبادەت و پەرستن بۆ ئەو بتانە دەكەن .

[ قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ (٥٥) ] وتیان: ئەی ئیبراهیم ئایا تۆ حەقت بۆ هێناوین و بەڕاستتە یان گاڵتەمان لەگەڵدا ئەكەی؟ چونكە پێشتر قسەى وامان لێت نەبیستووە .

[ قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ ] ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم فەرمووی: بەڵكو پەروەردگاری ئێوە تەنها پەروەردگاری ئاسمانەكان و زەوییە كە دروستی كردوون، وە تاك و تەنهاو بێ شەریكە [ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) ] وە منیش لەسەر ئەم یەكخواپەرستییە شایەتم .

[ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) ] وە سوێند بێ بەخوای گەورە ئەبێ هەموو بتەكانتان بشكێنم كاتێك كە ئێوە پشت هەڵئەكەن و ئەڕۆن بۆ ئاهەنگ گێڕان بە بۆنەى چەژنەكەتانەوە.

ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بتەكان دەشكێنێت [ فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ ] دوای ئەوەی كە ئەوان لە شار چوونە دەرەوە ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم مایەوەو وتی: من نەخۆشم، دەستى كرد بە بت شكاندن و هەر هەمووی شكاند تەنها بتە گەورەكە نەبێ كە پاچەكەى دایە دەستى [ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) ] بەڵكو بگەڕێنەوە بۆ لای ئەو وە پرسیاری لێ بكەن بزانن كێ بتەكانی تری شكاندووە، یان وا بزانن ئەو شكاندویەتى و پێى ناخۆشە لەگەڵ ئەودا ئەو بتە بچوكانەیش دەپەرستن .

[ قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) ] كاتێك گەڕانەوە بینیان بتەكان هەمووی شكاوە وتیان: كێ وای لە خواكانی ئێمە كردووە بەڕاستی ئەوە كەسێكی ستەمكار بووە .

[ قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ (٦٠) ] وتیان: بیستوومانە گەنجێك هەیە كە بە خراپە باسی خواكانی ئێمەی كردووە ئەو گەنجەش ناوی ئیبراهیمە صلى الله علیه وسلم ، (كاتێك كە وتى دەبێت بتەكانتان بشكێنم یەكێكیان گوێى لێ بوو) .

[ قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ ] وتیان: بڕۆن بیهێنن لە پێش چاوی خەڵكی سزای بدەین [ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) ] بۆ ئەوەی خەڵكى ئامادەی سزاكەی بێت، یاخود شایەتی بدەن لەسەری .

[ قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ (٦٢) ] وتیان: ئەی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم ئایا تۆ وات لە خواكانی ئێمە كردووەو هەمووت شكاندوون .

[ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا ] فەرمووی: بەڵكو خوایە گەورەكەیان بتە گەورەكەیان وای لێ كردوون و هەموویانی شكاندووە (ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم تەنها سێ جار ناراستى وتووە: دوانیان لەبەر خوا: كە وتى: نەخۆشم، وە وتى بتە گەورەكە ئەوانى ترى شكاندووە، وە كە بە پاشا ستەمكارەكەى وت سارا خۆشكمە كە خێزانى بوو مەبەستى خوشكمە لە دیندا بۆ ئەوەى پاشا دەستدرێژى نەكاتە سەرى، لەبەر ئەم سێ قسەیە لە رۆژى قیامەتدا پۆزش دێنێتەوەو ناتوانێت شەفاعەتى هەرە گەورە بكات) [ فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) ] دەی پرسیاری لێ بكەن ئەگەر ئەتوانێ وەڵامتان بداتەوەو قسە ئەكات.

[ فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ ] هەندێكیان گەڕانەوە بۆ لای هەندێكیان، واتە: بێ بەڵگەو بێ قسە مانەوە، یاخود لۆمەى یەكتریان كرد بۆ خواكانمان بێ پاسەوان بەجێهێشت [ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ] وتیان: بەڕاستی ئێوە ستەمكارن كە عیبادەتی ئەمانە ئەكەن، یان بێ پاسەوان خواكانتان بە جێهێشت .

[ ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ ] پاشان سەریان شۆڕ كرد [ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) ] وە وتیان: ئەی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم تۆ ئەزانی ئەم بتانە قسە ناكەن چۆن پرسیاریان لێ بكەین و لێیان بپرسین كە كێ شكاندوویەتی .

[ قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ (٦٦) ] ئیبراهیمیش صلى الله علیه وسلم مەبەستی ئەمەبوو فەرمووی: ئایا ئێوە جگە لە خوای گەورە عیبادەت بۆ كۆمەڵێك بت ئەكەن كە ناتوانن هیچ سوودێكتان پێ بگەیەنن وە ناتوانن زیانیشتان لەسەر لابدەن؟ تەنانەت ئەوەتا توانایان نییە سوودو زیان بۆ خۆیان بێنن .

[ أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] ئۆف لە دەستی ئێوەو لەوانەی كە ئەیپەرستن جگە لە خوای گەورە [ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٧) ] ئەوە بۆ تێناگەن و بیر ناكەنەوە كە ئەمە ئیشێكی ناشیاوە.

بڕیارى سوتاندنى ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم دەدرێت [ قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٦٨) ] كاتێك كە بە بەڵگە دەمكوتى كردن و هیچیان بۆ نەما بیڵێن، وتیان: ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم بسوتێنن و خواكانتان سەربخەن ئەگەر ئێوە ئەم كارە ئەكەن و ئەتانەوێ تۆڵە بسەنن بۆ خواكانتان (هەمیشە ئەوانەى لەسەر باتڵن و بیروباوەڕە پوچەڵەكەیان بۆ خەڵكى دەردەكەوێت و بێ بەڵگە دەمێننەوە پەنا دەبەن بۆ توندوتیژى و كوشتن).

خواى گەورە ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم رزگار دەكات [ قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ (٦٩) ] دوای ئەوەی كە ئاگرێكی زۆر گەورەیان كردەوە كە ئاگرى وا گەورە نەكرابووەوە، وە گڕو بڵێسەى زۆر گەورە بوو نەیانتوانى لێى نزیك ببنەوە بە مەنجەنیق ئیبراهیمیان صلى الله علیه وسلم هەڵدایە ناوی،لەو كاتەدا ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (حسبی الله ونعم الوكیل، واتە: تەنها خوام بەسە، وە باشترین پشت پێبەستراوە) خوای گەورە ئەفەرمووێ: وتمان ئەی ئاگر ساردو سەلامەت بە لەسەر ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم ، ئەگەر نەیفەرمووایە سەلامەت بە ئەوەندە سارد ئەبوو لە ساردیدا ئیبراهیمی صلى الله علیه وسلم ئەبەست و ئازاری پێ ئەگەیاند (لەو كاتەدا هەرچى ئاگرى دونیا هەبوو هەر هەمووى كوژایەوەو كەس سوودى لە ئاگر نەبینى، وە هەرچى گیانلەبەر هەبوو فووى لە ئاگرەكە دەكرد بۆ ئەوەى بكوژێتەوە تەنها قومقمۆك (پیسپیسۆك) نەبێت كە فووى دەكرد بۆ ئەوەى ئاگرەكە گەشتر بێت، هەر بۆیە سوننەتە بیكوژیت) .

[ وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا ] ئەوان نەخشەو پیلانیان بۆ ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم دانا [ فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) ] وامان كرد ئەوان زەرەرمەندو تێكشكاو و دۆڕاو بن و ئیبراهیممان صلى الله علیه وسلم رزگار كرد .

[ وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ (٧١) ] وە ئیبراهیم و لوط پێغەمبەریشمان صلى الله علیه وسلم ڕزگار كرد لە خەڵكى عێراق و ناردمانن بۆ ئەو زەویە پڕ خێرو بەرەكەتە كە (بیت المقدس)ە كە بۆ خەڵكی پڕە لە خێرو بەرەكەت و بەرهەم و بەروبووم و ئاو وە شوێنی ناردنی پێغەمبەرانە .

[ وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً ] وە دواتریش ئیسحاقمان بە ئیبراهیم بەخشی وە یەعقوبیش كە كوڕەزای بوو وەكو زیادەیەك، (ئەو تەنها داوای كوڕی كرد كوڕەزاشمان پێ بەخشی) [ وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢) ] وە هەموومان گێڕان لە پیاوچاكان ئیبراهیم و لوط و ئیسحاق و یەعقوب وە هەموویان پێغەمبەری خوا بوونە .

[ وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ] وە كردیانمان بە پێشەواوبە ڕێنمایی ئێمەهیدایەتی خەڵكیان ئەدا وە خەڵكى شوێنیان ئەكەوتن [ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ ] وە وەحیشمان بۆ ناردن كە كردەوەی چاك ئەنجام بدەن [ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ ] وە نوێژەكانتان بكەن و زەكاتی ماڵتان بدەن [ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣) ] وە بەڕاستی ئەوان بە جوانترین شێواز عیبادەتی ئێمەیان ئەكرد.

خواى گەورە لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم رزگار دەكات [ وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ] وە لوط پێغەمبەریش صلى الله علیه وسلم پێغەمبەرایەتی و زانست و زانیاریمان پێ بەخشی [ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ ] وە ڕزگارمان كرد لە دێی (سەدوم) كە كردەوەی پیسیان ئەنجام ئەدا كە نێربازی بوو [ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤) ] بەڕاستی ئەوانە قەومێكی خراپ و دەرچوو بوون لە گوێڕایەڵی خوای گەورە .

[ وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا ] وە ئەومان ڕزگار كردو خستمانە ناو ڕەحمەتی خۆمانەوەو ڕەحمەتی خۆمان ڕژاند بەسەریدا [ إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) ] بەڕاستی ئەو لە پیاوچاكان بوو.

خواى گەورە نوح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم رزگار دەكات [ وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ ] وە نوحیش صلى الله علیه وسلم پێش ئەم پێغەمبەرانە لە خوای گەورە پاڕایەوە كە قەومەكەی لەناوبدات دواى ئەوەى كە بێئومێد بوو لێیان [ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ ] وە ئێمەش وەڵاممان دایەوە [ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) ] وە خۆی و كەسوكارەكەی، واتە: ئەو باوەڕدارانەی كە شوێنی كەوتن لەناو كەشتیەكەیدا ڕزگارمان كردن لەو سزا قورسە كە سزای كافرانمان پێدا كە تۆفان و زریان و لافاوەكە بوو .

[ وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ] وە سەرمان خست بەسەر ئەو قەومە كافرانەى كە ئایەتەكانی ئێمەیان بەدرۆ زانی [ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ ] بەڕاستی ئەوانە قەومێكی خراپ بوون [ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) ] وە هەر هەموومان نوقمی ئاوەكە كردو لەناومان بردن.

سولەیمان پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم تێگەیشتووتر بوو [ وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ ] وە داودو سولەیمان پێغەمبەر (سەڵات و سەلامی خوای گەورەیان لێ بێت) كاتێك بڕیاریاندا سەبارەت بە كشتوكاڵ و كێڵگەیەك [ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ ] كاتێك كە بەشەو مەڕی كەسانێك چووە ناو كێڵگەو زەرعاتی كەسانێكی ترەوەو خواردیان و لەناویان برد [ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) ] وە ئێمەش ئاگاداری بڕیاردانی ئەوان بووین .

[ فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ ] بەڵام ئێمە ئەم حوكم و بڕیارەمان لە سولەیمان صلى الله علیه وسلم تێگەیاند، داود صلى الله علیه وسلم وتی: با مەڕەكان هەمووی بۆ خاوەن كشتوكاڵەكە بێ لەبەر ئەوەی زەرعاتەكەیانى خواردووە، بەڵام سولەیمان صلى الله علیه وسلم فەرمووی: نەخێر با مەڕەكان لای خاوەن زەرعاتەكە بێ ئەوانیش زەرعاتەكەیان بۆ چاك ئەكەن تا ئەو كاتەی زەرعاتەكە پێ ئەگاتەوە ئەمان لە بەرووبوومی مەڕەكان بخۆن دوایی زەرعاتەكەیان پێ گەیاند مەڕەكانیان بدەنەوەو زەرعاتەكەیش بۆ خاوەنەكەى دەگەڕێتەوە بە چاككراوى، خوای گەورەش ئەفەرمووێ: بەم شێوازە ئێمە سولەیمانمان صلى الله علیه وسلم فێر كردو تێگەیاند (جارێكى تر دوو ژن دوو كوڕیان پێ بوو گورگ یەكێكیانى برد هاتنە لاى داود صلى الله علیه وسلم منداڵەكەى دا بە ژنە گەورەكە، سولەیمان صلى الله علیه وسلم فەرمووى چەقۆیەكم بۆ بێنن لە نێوانتاندا ئەم منداڵە دەكەمە دوو بەشەوە یەكى بەشێكى بەرن، ژنە بچوكەكە وتى بیدە بەو منداڵى ئەوە، بەمەدا بۆى دەركەوت منداڵى ژنە بچوكەكەیەو داى بەو) [ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا ] وە هەر یەكێك لەوانەش پێغەمبەرایەتی و زانست و زانیاریمان پێ بەخشین [ وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ ] وە كـاتێـك داود صلى الله علیه وسلم زەبـورى بـخوێندایەو تـەسبیحات و زیكـری خـوای گـەورەی بـكـردایە ئـەوەنـدە دەنـگـى خۆش بوو شـاخـەكـان و باڵندەكانیش لەگەڵیدا زیكری خوای گەورەیان ئەكرد [ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩) ] وە ئەوەی كە بمانەوێ ئێمە ئەنجامی ئەدەین .

[ وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ ] وە فێری قەڵغان دروست كردنمان كرد [ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ ] بۆ ئەوەی لە كاتی جەنگدا خۆتانی پێ بپارێزن لە دوژمنانتان [ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) ] ئایا ئێوە شوكرانەبژێری ئەو نیعمەتە زۆرانەی خوای گەورە ئەكەن.

خواى گەورە بای بۆ سولیمان پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ژێربار كردبوو [ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ ] وە خوای گەورە بای ژێربارو موسەخەر كردبوو بۆ سولەیمان صلى الله علیه وسلم بایەك كە وەكو زریان هەڵی ئەكرد بە فەرمانی سولەیمان صلى الله علیه وسلم [ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا ] بۆ ئەو زەویەی كە پڕ خێرو بەرەكەت بوو بەرەكەتمان تێی كردبوو كە زەوی شام (بیت المقدس) بوو (هەرچى پێویست بوایە بە بایەكە دەیگواستەوەو باڵندەیش سێبەرى بۆ دەكرد) [ وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١) ] وە ئێمە زاناین بە هەموو شتێك.

شەیتانەكانیش ئیشیان بۆ سولیمان پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم دەكرد [ وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ ] وە لە ناو شەیتانەكانیشدا خوای گەورە كۆمەڵێك شەیتانی خستبووە ژێر دەستی سولەیمانەوە صلى الله علیه وسلم كە ئیشیان بۆی ئەكرد لەناو دەریاداو دەریاوانیان بۆی ئەكردو دوڕڕو گەوهەری ژێر دەریایان بۆی دەرئەكرد [ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ ] وە جگە لەوە كاری تریشی پێ دەكردن [ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢) ] وە ئێمە دەمانپاراست لەوەى كە شەیتانەكان زیانى پێ بگەیەنن، یان دەمانپاراستن لەوەی كە ڕابكەن یان كار نەكەن.

خواى گەورە شیفاى ئەیوب پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم دەدات [ وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ ] وە ئەیوب پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم كاتێك لە خوای گەورە پاڕایەوە [ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ ] كە من تووشی نەخۆشییەكی سەخت بوومە كە ئەوترێ: حەوت ساڵ یان هەژدە ساڵ نەخۆش بووە [ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) ] وە هەر تۆ خوایە لە هەموو بەڕەحم و سۆزەكان بەڕەحم و سۆزو میهرەبانتری .

[ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ ] ئێمەش وەڵاممان دایەوەو ئەو نەخۆشیەی كە هەیبوو لامان برد لەسەری و شیفامان دا [ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ ] وە خێزان و كەسوكاریشیمان بۆ گەڕاندەوە [ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ ] وە هاوشێوەی ئەوەیشی كە هەیبوو بۆیمان گەڕاندەوە، یاخود منداڵی ترمان پێی بەخشی، پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (خواى گەورە كوللەى ئاڵتونى باراندە سەریا و ئەمیش بە دەستى كۆى دەكردەوە، خواى گەورە فەرمووى: ئەى ئەیوب تێر نەبوویت، ئەمیش فەرمووى: ئەى پەروەردگار كێ لە رەحمەتى تۆ تێر دەبێت) [ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا ] ئەم شتانەمان بە ئەیوب صلى الله علیه وسلم بەخشی ڕەحمەت و میهرەبانییەك بوو لە ئێمەوە [ وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤) ] وە یادخستنەوەیەكیشە بۆ ئەو كەسانەی عیبادەتی خوای گەورە ئەكەن تا ئارامگر بن وەكو ئەیوب صلى الله علیه وسلم .

[ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ ] وە ئیسماعیل و ئیدریس (سەڵات و سەلامی خوای گەورەیان لەسەر بێت) (وَذَا الْكِفْلِ) هەیە ئەڵێ: پێغەمبەر بووە یاخود ئەڵێن: پاشایەكى دادپەروەرو پیاوچاكێك بووە لە بەنی ئیسرائیل و پێغەمبەر نەبووە [ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) ] هەموو ئەمانەش ئارامگر بوونەو ئارامیان گرتووە .

[ وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا ] وە ئەمانەشمان خستۆتە ناو ڕەحمەتی خۆمان واتە: پێغەمبەرایەتی, پێغەمبەرایەتی یان بەهەشتمان پێ بەخشیوون [ إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) ] وە هەموویان لە پیاوچاكان بوونە.

یونس پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لە قەومەكەى توڕە بوو [ وَذَا النُّونِ ] وە خوای گەورە یونس پێغەمبەرى صلى الله علیه وسلم بۆ لای خەڵكی نەینەوا نارد لە زەوى موسڵ، ئەمیش بانگەوازى كردن بەڵام وەڵامیان نەدایەوە [ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا ] كاتێك كە لە قەومەكەی تووڕەبوو بەجێی هێشتن، وە هەڕەشەى لێ كردن پاش سێ رۆژى تر خواى گەورە سزاتان دەدات، ئەوانیش دواتر دڵنیا بوون راست دەكات دەرچوون بۆ بیابان و ئیمانیان هێناو لە خوا پاڕانەوە خوایش سزاى نەدان [ فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ ] وە یونس صلى الله علیه وسلم گومانی وابوو كە سزای نادەین، یان لە ناو سكى نەهەنگەكە جێگاى تەسك ناكەین [ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ ] دوای ئەوەی كە سوارى كەشتییەك بوو ترسان لەوەى نقوم بێت، سێ جار تیرو پشكیان كرد یەكێكیان زیاد بوو فڕێى بدەنە ناو دەریاوە هەر سێ جارەكە یونس صلى الله علیه وسلم دەرچوو، بۆیە خۆى هەڵدایە ناو دەریاكەوەو نەهەنگێك قوتى دا ئەمیش لەناو تاریكی دەریاو تاریكی شەو و تاریكی سكی نەهەنگەكەدا لە خوای گەورە پاڕایەوە [ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ ] ئەی پەروەردگار هیچ پەرستراوێك بەحەق نییە شایەنی پەرستن بێ جگە لە زاتی پیرۆزی تۆ تاك و تەنهاو بێ شەریكی [ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) ] پاك و مونەززەهی بۆ تۆ بەڕاستی من لە ستەمكاران بووم و ستەمم كرد كاتێك كە قەومەكەی خۆمم بەجێ هێشت لێم خۆشبە .

[ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ ] ئێمەش وەڵاممان دایەوەو لێی خۆشبووین (پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: هیچ موسڵمانێك نییە ئەم دوعایە بكات بۆ هەر شتێك ئیللا خواى گەورە دوعاكەى قەبوڵ دەكات و وەڵامى دەداتەوە: (أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ) [ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ ] وە لەو تەنگی و غەم و خەفەتە ڕزگارمان كرد لە ناو سكی نەهەنگەكە [ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) ] وە بەم شێوازەش باوەڕداران ڕزگار ئەكەین ئەگەر بۆ لاى ئێمە بگەڕێنەوەو روو لە ئێمە بكەن.

زەكەریا پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم داواى منداڵ لە خوا دەكات [ وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ ] وە زەكەریا پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم كاتێك لە پەروەردگاری پاڕایەوە [ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا ] ئەی پەروەردگار بەتەنها بەبێ مناڵ جێم مەهێڵەو مناڵم پێ ببەخشە [ وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) ] وە تۆ باشترین خوای كە لە پاش مرۆڤ میراتگری بۆ جێ دێڵیت، میراتگر بۆ زانست و زانیارى و دین و پێغەمبەرایەتی .

[ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى ] ئێمەیش وەڵاممان دایەوە وە یەحیامان صلى الله علیه وسلم پێ بەخشی [ وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ ] وە خێزانەكەیشیمان چاك كرد كە نەزۆك بوو وامان لێ كرد كە منداڵی ببێ [ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ ] بە دڵنیایى ئەم پێغەمبەرانە دەستپێشخەریان ئەكرد لە كردەوەی چاكدا [ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا ] وە لێماندەپاڕانەوەو عیبادەتی ئێمەیان ئەكردو ڕەغبەتیان هەبوو لە خێرو چاكە، وە لە شەڕو خراپە خۆیان پاراستووە، یاخود بە ڕەغبەتی بەهەشتەوەو لە ترسی دۆزەخدا عیبادەتی ئێمەیان كردووە [ وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠) ] وە بۆ ئێمە ملكەچ و باوەڕدار بوونە .

[ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا ] وە مەریەمیش كە داوێنی خۆی پاراست بەبێ ئەوەی كەس لێی نزیك بێتەوە عیسای بوو صلى الله علیه وسلم [ فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا ] وە جبریل فووی كردەناو ملوانی كراسەكەی و بە ئیزنی خوای گەورە عیسای بوو صلى الله علیه وسلم [ وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١) ] خۆی و عیسای كوڕیمان صلى الله علیه وسلم كرد بە نیشانەو موعجیزەیەك بۆ هەموو جیهان كە كەسێك بەبێ باوك لە دایك بێت .

[ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً ] بە دڵنیایی هەر ئوممەتی ئیسلام ئوممەتی ئێوەیەو یەك ئوممەتن و دینەكەشتان یەك دینێكە [ وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) ] وە بەتاك و تەنها یەك خوایەكیشتان هەیە كە منم بۆیە بەتاك و تەنها عیبادەتی من بكەن و عیبادەتی جگە لە من مەكەن .

[ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ ] بەڵام خەڵكی دینەكەیان لە نێوان خۆیاندا بەش بەش و پارچە پارچە كردو بوون بە چەند گروپ و كۆمەڵێك [ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣) ] بەڵام هەموویان لە ڕۆژی قیامەت بۆ لای ئێمە ئەگەڕێنەوەو خۆمان لێپرسینەوەیان لەگەڵدا دەكەین .

[ فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ ] وە هەر كەسێك كردەوەی چاك بكات وە باوەڕدار بێت (كردەوەى چاك ئەوەیە كە نیەتت بۆ خوا بێت و بۆ ریات نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ ] ئەوە هەوڵ و كۆششی ئەو ون نـابێت و نـافەوتێت [ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤) ] وە هەموو هەوڵ و كۆششەكانی بۆ ئەنووسین و ئەپارێزین و پاداشتی ئەدەینەوە .

[ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) ] وە خەڵكی دێیەك كە خوای گەورە لەناویان بدات ئەوان ناگەڕێنەوەو تەوبە ناكەن بۆیە خوای گەورە لەناویان ئەدات، یان ناگەڕێنەوە بۆ دونیاو قەدەغە كراوە لێیان .

[ حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ ] تا كاتێك كە سەددو بەنداو و بەربەستەكەی (یەئجوج و مەئجوج) ئەكرێتەوەو ئەیشكێنن [ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) ] ئەو كاتە ئەوان لە هەموو شوێنە بەرزەكانەوە دەرئەچن بەخێرایی بۆ ئاشوب نانەوە لە زەویدا، كە ئەمە یەكێكە لە نیشانە گەورەكانی ڕۆژی قیامەت (لە نەوەى ئادەمن ژمارەیان یەكجار زۆرە بە رادەیەك كە بەسەر دەریاچەى (تەبەرییە) تێپەڕ دەبن سەرەتاكەیان ئاوى لێدەخوات بۆ كۆتاییەكەیان نامێنێت و وشكى دەكەن، موسڵمانان تواناى كوشتارى ئەمانیان نییەو خۆیان لە قەڵاو شوراكاندا قایم دەكەن، ئەمانیش دەڵێن خەڵكى سەر زەویمان كوشت با كوشتارى خەڵكى ئاسمان بكەین تیرەكانیان دەهاویژن بۆ ئاسمان بە خوێنەوە بۆیان دەگەڕێتەوە، دەڵێن خەڵكى ئاسمانیشمان كوشت، خواى گەورە كرمێكیان بۆ دەنێرێت و بەو كرمە دەیانكوژێت و سەر زەوى بۆگەن دەبێت، پاشان خواى گەورە باڵندە دەنێرێت فڕێیان دەدەنە ناو دەریاوە، پاشان خواى گەورە باران دەبارێنێت و سەر زەویان لێ پاك دەكاتەوە).

چەند دیمەنێكى ترسناكى رۆژى قیامەت [ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ ] بەڵێنی حەقی خوای گەورە نزیك بۆتەوە كاتێك كە (یەئجوج و مەئجوج) دەرئەكەوێ ئەوە نیشانەی قیامەتە، واتە: قیامەت نزیكە [ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا ] ئا لەو كاتەدا لە ڕۆژی قیامەتدا چاوی كافران ئەبڵەق بووە كاتێك كە سەختی ئەو دیمەنانە ئەبینن [ يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا ] ئەڵێن: هاوار بۆ خۆمان بەڕاستی ئێمە لە دونیادا بێئاگا بووین لەم ڕۆژە كە ڕۆژی قیامەتە [ بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧) ] بەڵكو ئێمە ستەمكار بووین ستەممان لە خۆمان كرد كە خۆمان بێئاگا كرد لەم ڕۆژە .

[ إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئێوەو ئەوانەیشی كە ئەیانپەرستن لە غەیری خوای گەورە هەمووتان سووتەمەنی ئاگری دۆزەخن، ئێوە هەمووتان ئەچنە ئاگری دۆزەخەوە، (ئیبنو عەبباس) دەفەرمێت: كاتێك ئەم ئایەتە دابەزى زۆر قورس بوو لەسەر خەڵكى مەككە و وتیان محمد صلى الله علیه وسلم جوێن بە خواكانمان دەدات، (ئیبنو زەعبەرى) هات بۆ لایان پێى وتن: چیتانە؟ وتیان محمد صلى الله علیه وسلم جوێن بە خواكانمان دەدات، وتى: چى دەڵێت؟ وتیان وا دەڵێت و ئەم ئایەتەیان خوێندەوە، ئەویش وتى بۆم بانگ بكەن، بانگیان كردو (ئیبنو زەعبەرى) وتى: ئەى محمد صلى الله علیه وسلم ئەمە تایبەت بۆ خواكانى ئێمەیە یان بۆ هەموو ئەوانەیە كە جگە لە خواى گەورە دەپەرسترێن؟ فەرمووى: بەڵكو بۆ هەموو ئەوانەیە كە جگە لە خواى گەورە دەپەرسترێن، (ئیبنو زەعبەرى) وتى: سوێند بە خواى كەعبە بەسەریدا زاڵ بووین، ئەى محمد ئایا تۆ ناڵێیت عیسى و عوزێرو مەلائیكەتیش بەندەى چاكن؟ فەرمووى بەڵێ، وتى: ئەوەتا گاورەكان عیسى دەپەرستن و جولەكە عوزێر دەپەرستن و بەنو مەلیحیش مەلائیكەت دەپەرستن، خەڵكى مەككە كردیان بە هەرا، خواى گەورە ئایەتى (١٠١ و١٠٢) ى دابەزاند (الصحيح المُسنَد) .

[ لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا ] ئـەوانـەی كـە ئێـوە دەیـانـپەرستـن ئـەگـەر خـوا بوونایە ئێستا لـەگـەڵ خۆتاندا نەئەخرانە نـاو ئاگـری دۆزەخەوە چۆن خوا ئەخرێتە ناو دۆزەخەوە [ وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩) ] وە هەموویان بە نەمری و بە هەمیشەیی لە ئاگری دۆزەخدا ئەمێننەوەو دەرناچن .

[ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) ] دەنگی هەناسەیان دەردەچێت لە خەم و خەفەتدا، وە ئەوان قسەی یەكتری نابیستن لەبەر سەختی ئەو ڕۆژگارەی كە تیایدان .

[ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١) ] بەڵام ئەو كەسانەی كە چاكەكار بوونە وەكو عیساو عوزێرو مەلائیكەت و پیاوچاكان ئەمانە با خەڵكیش پەرستبێتیانى مادام ڕازی نەبوونە بە پەرستنی خەڵكی ئەوان لە ئاگری دۆزەخ دوور ئەخرێنەوە .

[ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا ] ئەوان گوێیان لە دەنگی دۆزەخییەكان نابێت كە هاوار دەكەن و مار پێوەیان دەدات، یاخود گوێیان لە گڕو بڵێسەى ئاگرى دۆزەخ نابێت [ وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢) ] بەڵكو ئەوان ئارەزووی هەر شتێك بكەن لە بەهەشتدا پێیان ئەدرێ و بەهەمیشەیی و نەمری لە بەهەشتدا ئەبن .

[ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ ] وە فوو كردنە كەڕەناو ئەهوال و ناخۆشی ڕۆژی قیامەتیش ئەوان خەفەتبار ناكات لەبەر ئەوەی دوورن لێی [ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ] وە فریشتەكان پێشوازیان لێ ئەكەن لە بەردەم دەرگای بەهەشتدا پێیان ئەڵێن: [ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) ] ئا ئەمە ئەو ڕۆژەیە كە ئێوە لە دونیادا بەڵێنتان پێدرابوو فەرموو بچنە ژوورەوە بۆ ناو بەهەشت .

[ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ ] لە ڕۆژی قیامەت ئاسمان لوول ئەكەین و ئەپێچینەوە هەروەكو چۆن سجل و كتاب ئەپێچرێتەوە (كاتی خۆی كە لە پێستە بووە) [ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ ] چۆن سەرەتا یەكەم دروستكراومان دروست كرد ئاوایش سەرلەنوێ دروستیان ئەكەینەوە لە ڕۆژی قیامەت [ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤) ] ئەمەیش بەڵێنێكەو ئێمە داومانەو بە دڵنیایى ئێمە بەڵێنی خۆمان دەبەینە سەرو توانامان هەیە.

بەندە چاكەكان دەبن بە فەرمانڕەوا [ وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ ] وە بە دڵنیایى لە زەبوریشدا كە كتابی داود پێغەمبەر بوو صلى الله علیه وسلم لەوێشدا نووسیوومانە لە پاش نووسینمان لە (لوح المحفوظـ) [ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) ] كە بە دڵنیایى بەندە چاكەكانی من ئەبن بە میراتگری زەوی و بە فەرمانڕەواو دەسەڵاتدار لەسەر زەویدا .

[ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) ] ئەم شتانەی كە لەم سوورەتەدا، یاخود لە قورئانى پیرۆزدا باسكرا لە پەندو ئامۆژگاری شایەنی ئەوەیە كە كەسانێكی خواپەرست پەندو عیبرەتی لێ وەربگرن و گرنگی پێ بدەن .

[ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆمان نەناردووە ئیللا وەكو ڕەحمەت نەبێ بۆ هەموو جیهان، ئەوەى ئیمانى پێ بێنێت و شوێنى بكەوێت رەحمەتە بۆ دونیاو قیامەتى، ئەوەیشى ئیمانى پێ نەهێنێت و شوێنى نەكەوێت تەنها ڕەحمەتە بۆ دونیاى كە خواى گەورە وەكو ئوممەتانى تر لە دونیا بە كۆمەل سزایان نادات و لەناویان نابات .

[ قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: من تەنها وەحیم بۆ دێت لەلایەن خوای گەورەوە كە پەرستراوی ئێوە تەنها یەك پەرستراوێكە تاك و تەنهاو بێ شەریكە كە زاتی پیرۆزی الله یە [ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) ] ئایا ئێوە ملكەچن بۆ عیبادەت و پەرستنی خوای گەورە بەتاك و تەنها واتە: ملكەچ بن و وابن

[ فَإِنْ تَوَلَّوْا ] ئەگەر پشتیان هەڵكرد لە ئیسلام و باوەڕیان نەهێنا [ فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ ] ئەوە پێیان بڵێ من ئاگادارم كردنەوە بە یەكسانی كەسم لێ بێبەش نەكردووە لە هەندێكی بشارمەوە بەڵكو بە هەمووتانم ڕاگەیاندووە، یاخود پێم راگەیاندن كە چۆن ئێَوە لە من بەرین منیش لە ئێوە بەریم، چۆن ئێوە جەنگى من دەكەن منیش جەنگى ئێوە دەكەم [ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) ] وە من نازانم ئەوەی كە هەڕەشەتان پێكراوە لە سەركەوتنی ئیسلام و دۆڕاندنی ئێوە بەم نزیكانە جێبەجێ ئەبێ یان دوورە، یاخود لە ڕۆژی قیامەت ئێوە سزای خۆتان وەرئەگرن یان لە دونیا سزا دەدرێن .

[ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) ] وە بە دڵنیایى پەروەردگار ئاگای لە هەموو وتەیەك هەیە كە بە ئاشكرا بیڵێن وە ئەوەیشی كە ئەیشارنەوە لای خوای گەورە شاراوە نییەو زانست و زانیاری پێیەو ئەیبیستێت .

[ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١) ] وە من نازانم كە سزا نادرێن و مۆڵەتتان پێ ئەدرێ و كاتێكی زۆرتان پێ ئەدرێت ئایا تاقیكردنەوەیە بۆ ئێوە یان نا .

[ قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ ] پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەی پەروەردگار حوكم و بڕیار بدە لە نێوان من و ئەم كافرانەدا بە حەق و دادپەروەری لەلایەن خۆتەوە [ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢) ] وە پەروەردگاری ئێمەش ڕەحمانە كە پشتی پێ ئەبەستین و داوای یارمەتی لێ ئەكەین لە هەموو شتێك وە پاك و مونەززەهە لەو وەسفە خراپانەی كە ئێوە ئەیدەنە پاڵ خوای گەورە، والله أعلم .