Rebar Kurdish Tafsir — Neml 27:1 – Secde 32:30

سووره‌تی (نه‌مل) (واته‌: مێرووله‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٩٣) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ طس ] له‌ سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كاندا هاتوون [ تِلْكَ آيَاتُ الْقُرْآنِ وَكِتَابٍ مُبِينٍ (١) ] ئه‌مانه‌ چه‌ند ئایه‌تێكن له‌م سووره‌ته‌دا باسكراون، یاخود ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و ئایه‌تانه‌ی كه‌ له‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌دا هاتوونه‌ كه‌ قورئانیش كتابێكی زۆر ئاشكرایه‌و هه‌موو شتێكی تیادا ڕوون كراوه‌ته‌وه‌.

[ هُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٢) ] وه‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ یان ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ هیدایه‌ت و موژده‌یه‌ بۆ ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ى كه‌:

[ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ ] نوێژه‌كانیان ئه‌نجام ئه‌ده‌ن به‌ ڕوكن و واجبات و خشوعه‌وه‌ [ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ ] وه‌ زه‌كاتی ماڵه‌كانیان ئه‌ده‌ن [ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٣) ] وه‌ ئه‌وان یه‌قینیان هه‌یه‌ به‌ ڕۆژی دوایی.

[ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ ڕۆژی دوایی نیه‌ كه‌ كافرانن [ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ ] كرده‌وه‌ خراپه‌كانمان بۆ ڕازاندونه‌ته‌وه‌ تا له‌ گومڕاییدا رۆبچن له‌ سزاى ئه‌وه‌ى كه‌ باوه‌ڕیان به‌ رۆژى دوایی نیه‌، یاخود كرده‌وه‌ی چاكمان بۆ ڕازاندونه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌نجامی بده‌ن به‌ڵام ئه‌وان ئه‌نجامی ناده‌ن و قبووڵی ناكه‌ن [ فَهُمْ يَعْمَهُونَ (٤) ] وه‌ ئه‌وان دوودڵ و سه‌رلێشێواون و هیدایه‌ت و ڕێگای ڕاست نادۆزنه‌وه‌.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذَابِ ] ئه‌و كافرانه‌ له‌ دونیادا خراپترین سزایان بۆ هه‌یه‌ به‌ كوشتن و دیل كردن، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا به‌ سزاى ئاگرى دۆزه‌خ [ وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٥) ] وه‌ ئه‌وان له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش زه‌ره‌رمه‌ندترین كه‌سن.

[ وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ (٦) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ به‌ دڵنیایى تۆ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ وه‌رئه‌گری له‌لایه‌ن خوایه‌كه‌وه‌ كه‌ زۆر كاربه‌جێ و زانایه‌.

{چمكێك لە بەسەرهاتی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ إِذْ قَالَ مُوسَى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا ] كاتێك موسى - صلی الله علیه وسلم - له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان له‌ (مه‌دیه‌ن)ه‌وه‌ بۆ (میصر) له‌ شه‌وێكى تاریكى ساردى زستاندا كه‌ رێگایان ون كردبوو به‌ خێزانه‌كه‌ی وت: من ئاگرێكم بینی [ سَآتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ ] ئه‌چمه‌ سه‌ر ئه‌و ئاگره‌ به‌ڵكو ئه‌گه‌ر كه‌سێكی لێ بێت هه‌واڵێكی لێ وه‌ربگرم و پرسیارى رێگاكه‌ى لێبكه‌م [ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٧) ] یاخود پشكۆیه‌كی لێ ئه‌هێنم به‌ڵكو ئاگری پێ بكه‌ینه‌وه‌و خۆمانی پێ گه‌رم بكه‌ینه‌وه‌و ڕووناكیمان لێ ده‌ست بكه‌وێ.

[ فَلَمَّا جَاءَهَا ] كاتێك كه‌ گه‌یشته‌ لای ئاگره‌كه‌ [ نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا ] ئه‌بینێ ئه‌مه‌ ئاگر نیه‌ به‌ڵكو نووری خوای گه‌وره‌یه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ بانگی كرد كه‌ خوای گه‌وره‌ موقه‌ده‌س و پاك و مونه‌ززه‌هه‌ له‌ هه‌موو كه‌م وكوڕیه‌ك، یان مه‌به‌ست پێى فریشته‌یه‌، یان مه‌به‌ست پێى ئاگره‌كه‌یه‌، یان مه‌به‌ست پێى داره‌ سه‌وزه‌كه‌یه‌ كه‌ گڕى گرتووه‌و ناسوتێت، وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ له‌ ده‌ورو پشتی ئه‌و نووره‌یه‌ كه‌ مه‌لائیكه‌ت و موسایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وانیش هه‌ر پاك و بێگه‌ردن [ وَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨) ] وه‌ پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ الله كه‌ په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهانه‌.

[ يَا مُوسَى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٩) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ منم الله¬م كه‌ خوایه‌كی زۆر باڵاده‌ست و كاربه‌جێم.

[ وَأَلْقِ عَصَاكَ ] وه‌ ئه‌و گۆچانه‌ی كه‌ به‌ده‌ستته‌وه‌یه‌ هه‌ڵی بده‌ تا موعجیزه‌یه‌كت نیشان بده‌ین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ تۆ پێغه‌مبه‌ری منی [ فَلَمَّا رَآهَا ] كاتێك كه‌ گۆچانه‌كه‌ی فڕێدا [ تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ ] بوو به‌ مارێكی گه‌وره‌و خێرا ئه‌جوولایه‌ وه‌كو جنی [ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ ] موساش - صلی الله علیه وسلم - ترساو یه‌كسه‌ر پشتی هه‌ڵكردو ڕای كردو ئاوڕى نه‌دایه‌وه‌ [ يَا مُوسَى لَا تَخَفْ ] خوای گه‌وره‌ بانگی كرد ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - مه‌ترسێ ئه‌وه‌ زیانی بۆ تۆ نیه‌، به‌ڵكو ته‌نها موعجیزه‌یه‌كه‌و نیشانماندایت (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ قسه‌ ده‌كات و سیفه‌تى قسه‌ كردنى هه‌یه‌) [ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ (١٠) ] پێغه‌مبه‌ران و نێردراوان له‌لای من ناترسێن تۆیش مه‌ترسێ.

[ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ] مه‌گه‌ر جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران كه‌سێك كه‌ زوڵم و سته‌می كردبێت ئه‌وانه‌ ئه‌ترسێن [ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ ] به‌ڵام ئه‌وانیش ئه‌گه‌ر له‌ دوای ئه‌و خراپه‌ی كه‌ كردوویانه‌ خراپه‌و تاوانه‌كانیان بگۆڕن بۆ چاكه‌و ته‌وبه‌ بكه‌ن [ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١) ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى من زۆر خوایه‌كی لێخۆشبووم وه‌ زۆر به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییم و له‌و كه‌سانه‌ خۆش ئه‌بم (ئه‌مه‌یش موژده‌یه‌كى زۆر خۆشه‌ بۆ مرۆڤـ كه‌ تاوانیش بكات دواتر ته‌وبه‌ بكات خواى گه‌وره‌ لێى خۆش ده‌بێت و ده‌رگاى ته‌وبه‌ دانه‌خراوه‌و كراوه‌یه‌ تا خۆر له‌ خۆرئاواوه‌ هه‌ڵدێت).

{نۆ موعجیزەی موسا پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ ] وه‌ ده‌ستت بخه‌ره‌ ناو ملوانی قه‌میسه‌كه‌ته‌وه‌ [ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ ] كه‌ ده‌ست ده‌رئه‌كه‌ی ده‌ستت زۆر سپیه‌ وه‌كو مانگى چوارده‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌ [ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ ] به‌بێ ئه‌وه‌ی گول بێت یان به‌ڵه‌ك بێت هه‌ر خۆی سپییه‌كی جوانه‌و له‌ جوانیدا ئه‌دره‌وشێته‌وه‌، (كه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - خۆى كه‌سێكى ئه‌سمه‌ر بووه‌) ئه‌مه‌یش موعجیزه‌یه‌كی تر بوو [ فِي تِسْعِ آيَاتٍ ] كه‌ خوای گه‌وره‌ نۆ موعجیزه‌ی به‌ موسى به‌خشی كه‌ ئه‌مه‌ دوانیان بوو: گۆچانه‌كه‌و ده‌ستی، وه‌ له‌تكردنى ئاوى ده‌ریاكه‌، وه‌ تۆفان و زریانه‌كه‌، وه‌ كولله‌و ئه‌سپێ و بۆق، وه‌ ناردنى خوێن بۆ ناو خواردنی كافران، وه‌ گۆڕینى شێوه‌یان، وه‌ بێ بارانی و وشكه‌ساڵی ڕووی تێ كردن، وه‌ نوقستانی كه‌وته‌ ناو كشتوكاڵ و به‌رهه‌میانه‌وه‌ [ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ ] به‌م موعجیزانه‌ تۆ بڕۆ بۆ لای فیرعه‌ون و قه‌ومه‌كه‌ی [ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (١٢) ] به‌ڕاستی ئه‌وان قه‌ومێكی زۆر فاسق و ده‌رچووبوون له‌ گوێڕایه‌ڵى خوای گه‌وره‌.

[ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ ] كاتێك كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - چوو بۆ لای فیرعه‌ون و قه‌ومه‌كه‌ی [ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً ] به‌و ئایه‌ت و موعجیزانه‌ كه‌ به‌ چاوی خۆیان ئه‌یانبینی و ئاشكرا بوو [ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٣) ] به‌ڵام ئه‌وان ئیمانیان پێ نه‌هێناو وتیان: ئه‌مه‌ سیحرێكی زۆر ئاشكرایه‌.

{فیرعەون‌و دەسەڵاتداران یەقینیان هەبوو كە موسا - صلی الله علیه وسلم - پێغەمبەری خوایە!} [ وَجَحَدُوا بِهَا ] وه‌ له‌ رووكه‌شیدا ئینكاری و نكۆڵیان لێ كرد [ وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ] به‌ڵام له‌ نه‌فسی خۆیاندا یه‌قینیان هه‌بوو كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - ڕاست ده‌كات و پێغه‌مبه‌رى خوایه‌و موعجیزه‌ی پێیه‌ [ ظُلْمًا وَعُلُوًّا ] به‌ڵام زوڵمیان له‌ خۆیان ئه‌كرد، یان به‌هۆی شه‌ریك دانانیان بۆ خوای گه‌وره‌، وه‌ به‌هۆی لووت به‌رزیان ئیمانیان به‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - نه‌هێنا [ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ته‌ماشا بكه‌و بزانه‌ سه‌ره‌نجامی ئاشووبگێڕان چۆن بوو چۆن خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن، (واته‌: ئه‌ى كافرانى قوڕه‌یش ئاگادار بن ئێوه‌یش ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن خواى گه‌وره‌ وه‌كو ئه‌وان له‌ناوتان ده‌بات، ئه‌وان له‌ ئێوه‌ زۆرترو به‌هێزتر بوون، وه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى ئێوه‌ له‌وه‌ى ئه‌وان باشترو چاكتره‌).

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ زانیاری و پێغه‌مبه‌رایه‌تى و په‌یاممان به‌ داودو سوله‌یمانی كوڕی به‌خشی كه‌ هه‌ردووكیان پێغه‌مبه‌ری خوا بوون [ وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ (١٥) ] وه‌ ئه‌وانیش حه‌مدو سه‌ناو ستایشی خوای گه‌وره‌یان كرد له‌سه‌ر ئه‌و نیعمه‌ته‌ زۆرانه‌ی كه‌ پێی به‌خشیوون كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ فه‌زڵی دابوون به‌سه‌ر زۆرێك له‌ به‌نده‌ باوه‌ڕداره‌كان به‌ زانیارى و پێغه‌مبه‌رایه‌تی و ژێربار كردنى باڵنده‌و جن و مرۆڤـ و شه‌یتان كه‌ هه‌موویانى خستبووه‌ ژێر ده‌ستیانه‌وه‌.

[ وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ ] وه‌ سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - بوو به‌ میراتگری داودی باوكی - صلی الله علیه وسلم - ، واته‌: له‌ زانیاری و پێغه‌مبه‌رایه‌تیدا نه‌ك له‌ماڵدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌ران كه‌س نابێ به‌ میراتگری ماڵیان، وه‌ ئه‌گه‌ر ماڵ بوایه‌ سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - تایبه‌ت ناكرا چونكه‌ داود - صلی الله علیه وسلم - منداڵى تریشى هه‌بووه‌و خێزانیشى زۆر بووه‌. {چمكێك لە بەسەرهاتی سولەیمان پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ] وه‌ سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی خه‌ڵكی خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ی به‌ ئێمه‌ به‌خشیوه‌ كه‌ له‌ زمانى باڵنده‌ تێ بگه‌ین كاتێك كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن [ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ] وه‌ هه‌ر شتێكیش كه‌ پێویستمان بێ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیوین له‌ زانست و زانیاری و پێغه‌مبه‌رایه‌تی و حیكمه‌ت و ژێربار كردنى جن و مرۆڤـ و باڵنده‌و با و زانین و تێگه‌یشتن له‌ زمانى باڵنده‌و گیانله‌به‌ران و ئه‌و شتانه‌ [ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ (١٦) ] به‌ دڵنیایى ئه‌مه‌ فه‌زڵێكی زۆر ئاشكرای خوای گه‌وره‌یه‌ به‌سه‌ر ئێمه‌وه‌.

[ وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ ] وه‌ هه‌رچی سه‌ربازی سوله‌یمان بوو - صلی الله علیه وسلم - هه‌ر هه‌موویان كۆ كرانه‌وه‌ له‌ جنی و مرۆڤـ، وه‌ باڵنده‌ش له‌ بان سه‌ریانه‌وه‌ ئه‌ڕۆیشت [ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧) ] ئه‌وان به‌ یه‌ك پۆل ئه‌ڕۆیشتن كه‌س پێش و دوا نه‌ئه‌كه‌وت و پۆل و سه‌فه‌كانیان هه‌مووی ڕێك بوو وه‌كو مانۆڕى سه‌ربازى.

{سولەیمان پێغەمبەر - صلی الله علیه وسلم - و مێرولەیەك} [ حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ ] تا به‌لای شوێنێكدا تێپه‌ڕین شاره‌ مێرووله‌یه‌كی لێ بوو [ قَالَتْ نَمْلَةٌ ] یه‌كێك له‌ مێرووله‌كان وتی: [ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ ] ئه‌ی مێرووله‌كان خێراكه‌ن بڕۆنه‌ ناو ماڵه‌كانی خۆتانه‌وه‌ [ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ ] تا سوله‌یمان و - صلی الله علیه وسلم - سه‌ربازه‌كانی نه‌تانشێلن و له‌ناوتان نه‌به‌ن [ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨) ] له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌وان هه‌ست ناكه‌ن و ئاگایان له‌ خۆیان نیه‌و ئێوه‌ نابینن.

[ فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا ] وه‌ سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - زه‌رده‌خه‌نه‌ گرتی و پێكه‌نی له‌ قسه‌ی ئه‌م مێرووله‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی لێی تێگه‌یشت [ وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ ] وه‌ فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئیلهامم پێ ببه‌خشه‌ تا بتوانم شوكرانه‌بژێری تۆ بكه‌م له‌سه‌ر ئه‌م نیعمه‌ته‌و سه‌رجه‌م نیعمه‌ته‌كانی تر كه‌ به‌ من و دایك و باوكمت به‌خشیوه‌ [ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ ] وه‌ تا كرده‌وه‌ی چاك بكه‌م و تۆ لێم ڕازی بیت [ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ (١٩) ] وه‌ به‌ڕه‌حمه‌تی خۆت بمخه‌ره‌ ناو كۆی به‌نده‌ چاكه‌كانت و له‌گه‌ڵ ئه‌واندا حه‌شرم بكه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وان بمخه‌ره‌ به‌هه‌شته‌وه‌.

{سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و هودهود} [ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ ] وه‌ سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - به‌دوای باڵنده‌ی هودهوددا (په‌پو سوله‌یمانی) گه‌ڕا نه‌یدۆزیه‌وه‌ [ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ ] فه‌رمووی: ئه‌وه‌ چیه‌ بۆچی هودهود نابینم [ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ (٢٠) ] یاخود ئه‌و له‌ ئاماده‌ نه‌بوانه‌.

[ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا ] به‌دڵنیایى ده‌بێت سزایه‌كی زۆر سه‌ختی بده‌م (په‌ڕه‌كانى هه‌ڵكێشم) [ أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ ] یان ئه‌وه‌تا سه‌ری ئه‌بڕم [ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢١) ] یان ئه‌بێ به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكراو عوزرێكم بۆ بێنێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ دیار نه‌بووه‌.

[ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ ] هودهوده‌كه‌ (په‌پو سوله‌یمانی) كاتێكی زۆری نه‌خایاندو هاته‌وه‌ [ فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ ] وتى: ئه‌ی سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - زانیاریه‌كم ده‌ست كه‌وتووه‌ كه‌ تۆ پێت نیه‌و نایزانیت [ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) ] وه‌ من له‌ (سه‌به‌ئه‌وه‌) كه‌ شارێكه‌ له‌ (یه‌مه‌ن) له‌وێ هه‌واڵێكی دڵنیاكارم بۆ هێناویت، یاخود هه‌واڵێكی ترسناك و مه‌ترسیدارم بۆ هێناویت ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌.

{ سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ى سه‌به‌ء} [ إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ ] من بینیم له‌ شاری (سه‌به‌ء) ئافره‌تێك پاشایانه‌ كه‌ وتراوه‌: ناوی (به‌ڵقیسی كچی شه‌راحیل) بووه‌ [ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ] وه‌ له‌ هه‌موو شتێكی سه‌رده‌می خۆی ئه‌وه‌ى كه‌ پاشا پێویستى بێت له‌ موڵك و ده‌سه‌ڵات پێى به‌خشراوه‌ [ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) ] وه‌ عه‌رش و ته‌ختێكی شاهانه‌ى یه‌كجار گه‌وره‌ی هه‌یه‌ كه‌ به‌ ئاڵتوون و دوڕڕو مروارى و ئاوریشم رازێنراوه‌ته‌وه‌و هه‌شتا گه‌ز درێژه‌و چل گه‌ز پانه‌.

[ وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] بینیم خۆی و قه‌ومه‌كه‌ی كڕنوش بۆ خۆر ئه‌به‌ن و عیباده‌ت بۆ خۆر ئه‌كه‌ن و جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌په‌رستن (كۆشكێكى به‌رزو پته‌وى هه‌بووه‌ كه‌ سێ سه‌دو شه‌ست تاقى تیادا بووه‌ له‌ رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوایه‌وه‌و وا دروستكراوه‌ كه‌ هه‌موو رۆژێك خۆر له‌ تاقێكه‌وه‌ هه‌ڵبێت و له‌ تاقێكى به‌رامبه‌ریه‌وه‌ ئاوا بێت بۆ ئه‌وه‌ى به‌یانیان و ئێواران كوڕنوش و سوجده‌ى بۆ به‌رن) [ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ ] وه‌ شه‌یتان ئه‌م كوفره‌ی بۆ ڕازاندنه‌وه‌ كه‌ عیباده‌ت بۆ خۆر بكه‌ن [ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ ] وه‌ هه‌ر شه‌یتانه‌ ڕێگری كردوون له‌ ڕێگه‌ی ڕاستی خوای گه‌وره‌ كه‌ ئیمان به‌ خواى گه‌وره‌ بێنن [ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (٢٤) ] وه‌ ئه‌وانیش ئێستا ڕێگه‌ی حه‌ق نادۆزنه‌وه‌.

[ أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] شه‌یتان وای بۆ ڕازاندونه‌ته‌وه‌ كه‌ كڕنوش نه‌به‌ن بۆ ئه‌و خوایه‌ی كه‌ هه‌موو شتێكی نهێنی و شاراوه‌ له‌ ئاسمانه‌كان وه‌كو باران وه‌ له‌ زه‌ویدا وه‌كو دانه‌وێڵه‌ ده‌رئه‌كات [ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (٢٥) ] وه‌ هه‌ر شتێك كه‌ ئێوه‌ شاردبێتتانه‌وه‌و ده‌ری نه‌بڕن له‌ ناخی خۆتاندا یان ئه‌وه‌ی ده‌ری ئه‌بڕن خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ هه‌ر هه‌مووی هه‌یه‌.

[ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت ته‌نها زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ [ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦) ] ئه‌و خوایه‌ى كه‌ خاوه‌ن و په‌روه‌ردگاری عه‌رشی گه‌وره‌یه‌ (نه‌هى كراوه‌ له‌ كوشتنى هودهود، چونكه‌ بانگه‌وازى كرد بۆ یه‌كخواپه‌رستى و نه‌هى كرد له‌ په‌رستنى جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌).

[ قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ ] سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - به‌ هودهوده‌كه‌ى فه‌رموو: ته‌ماشا ئه‌كه‌ین و لێی ئه‌كۆڵینه‌وه‌ ئایا له‌م هه‌واڵه‌ی تۆ به‌ ئێمه‌ت وت ڕاستت كردووه‌ [ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٧) ] یان تۆ له‌ درۆزنانی و هه‌واڵه‌كه‌ت ڕاست نه‌بووه‌و بۆ ئه‌وه‌ته‌ خۆت له‌ هه‌ڕه‌شه‌و سزاى من بپارێزیت.

{ نامه‌كه‌ى سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بۆ ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ى سه‌به‌ء} [ اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا ] سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - نامه‌یه‌كی نووسی و فه‌رمووی: ئه‌م نامه‌یه‌م به‌ره‌ بۆ لای ئه‌و ئافره‌ته‌ى پاشای (سه‌به‌ء) [ فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ] بۆیان هه‌ڵده‌ [ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ ] پاشان لێیان دووركه‌وه‌ له‌لایه‌ك ڕابوه‌سته‌و گوێ بگره‌ بزانه‌ چی ئه‌ڵێن [ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨) ] وه‌ بزانه‌ وه‌ڵامیان چی ئه‌بێت كه‌ له‌ناو خۆیاندا گفتوگۆ ئه‌كه‌ن، ئه‌میش ڕۆیشت نامه‌كه‌ی بۆ بردن و بۆ ئافره‌ته‌كه‌ی هه‌ڵدا كه‌ به‌ ته‌نها بوو، وه‌ چوو له‌ دووره‌وه‌ ڕاوه‌ستاو گوێی لێ گرتن.

[ قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ ] ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ نامه‌كه‌ی هه‌ڵگرت و زۆر سه‌رسام بوو پێى و وتی: ئه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران و پیاو ماقوڵان [ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (٢٩) ] من كتاب و نامه‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌و به‌ڕێزم پێ گه‌یشتووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قسه‌ی جوانی تیایه‌.

{ سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - يه‌كه‌م كه‌س بووه‌ نامه‌ى به‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ده‌ست پێكردووه‌} [ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ ] كه‌ ئه‌و نامه‌یه‌ له‌ سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ [ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣٠) ] وه‌ به‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ده‌ستی پێ كردووه‌ (سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ نامه‌ى به‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ده‌ست پێ كردووه‌).

[ أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ ] پاشان تیایدا نووسیویه‌تی و ده‌فه‌رمێت: ئێوه‌ خۆتان به‌ گه‌وره‌ مه‌زانن و لووتبه‌رزی مه‌كه‌ن وه‌كو پاشاكانی تر كه‌ عیباده‌ت بۆ خوا ناكه‌ن [ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١) ] وه‌ ملكه‌چ بن بۆ دینی خوای گه‌وره‌و موسڵمان و یه‌كخواپه‌رست و گوێڕایه‌ڵ بن.

[ قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي ] ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ نامه‌كه‌ى سوله‌یمان پێغه‌مبه‌رى - صلی الله علیه وسلم - خوێنده‌وه‌و ڕاوێژی پێ كردن و وتی: ئه‌ی پیاو ماقوڵان و ڕاوێژكاران بڕیارێك بده‌ن له‌م كاره‌داو وه‌ڵاممان چی بێت و چی بڕیارێك بده‌ین ڕێگام نیشان بده‌ن [ مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) ] ئێوه‌ خۆتان ئه‌زانن من هیچ بڕیارێكم نه‌داوه‌ تا ئێوه‌ ئاماده‌ نه‌بن و ڕاوێژتان پێ نه‌كه‌م.

[ قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ ] ڕاوێژكاران و پیاوماقوڵانیش له‌ وه‌ڵامدا وتیان: ئێمه‌ زۆر به‌هێزین له‌ ژماره‌و كه‌ره‌سته‌كانی جه‌نگدا [ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ ] وه‌ له‌ جه‌نگ و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌دا زۆر ئازا و به‌هێزین ئه‌توانین به‌رگری له‌ خۆمان بكه‌ین [ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ ] به‌ڵام دوا بڕیاریش بۆ لای تۆ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣) ] خۆت بزانه‌ چ بڕیارێك ئه‌ده‌یت و چ فه‌رمانێك ئه‌ده‌ی ئێمه‌ گوێ ئه‌گرین و گوێڕایه‌ڵتین

[ قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا ] ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ وتی: ئه‌وه‌ی من بزانم به‌ دڵنیایى مه‌لیك و پاشاكان ئه‌گه‌ر بچنه‌ هه‌ر شارو دێیه‌كه‌وه‌و به‌ زۆر داگیرى بكه‌ن كاول و وێرانی ئه‌كه‌ن [ وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً ] وه‌ كه‌سانى به‌ عیززه‌ت و ده‌سه‌ڵاتداران بێ¬ڕێزو زه‌لیل ئه‌كه‌ن به‌ كوشتن و دیل گرتن [ وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) ] وه‌ به‌رده‌وامیش ئه‌مه‌ پیشه‌یانه‌، واته‌: ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ مه‌لیك بێت و بیه‌وێ داگیری بكات ئاوامان به‌سه‌ر دێت.

{ ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ى سه‌به‌ء ديارى بۆ سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌نێرێت} [ وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ ] وه‌ من دیاریه‌كی بۆ ئه‌نێرم ئه‌گه‌ر وه‌ریگرت ئه‌وا پاشایه‌و شه‌ڕی له‌گه‌ڵ ئه‌كه‌ین، وه‌ ئه‌گه‌ر وه‌رینه‌گرێت ئه‌وا پێغه‌مبه‌ره‌و شوێنی ئه‌كه‌وین [ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) ] وه‌ پاشان چاوه‌ڕێ ئه‌كه‌م بزانم نێردراوه‌كه‌ له‌لای سوله‌یمانه‌وه‌ چی وه‌ڵاممان بۆ دێنێته‌وه‌.

[ فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ ] كاتێك كه‌ به‌ كه‌سێكدا دیاریه‌كی زۆری بۆ سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - نارد له‌ ئاڵتوون و خشڵ [ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ ] سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - تووڕه‌بوو فه‌رمووی: ئایا ئێوه‌ پاره‌ بۆ من ئه‌نێرن تا وازتان لێبێنم له‌سه‌ر هاوبه‌شبڕیاردانتان بمێننه‌وه‌ [ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ ] ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیووم له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی و موڵك و پاره‌ باشتره‌ له‌وه‌ی ئێوه‌ بۆ منتان ناردووه‌ [ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ] به‌ڵكو ئێوه‌ن كه‌ دڵخۆشن به‌ دیاری و شتی دونیایی من پێویستم به‌ شتی دونیایی نیه‌ ئه‌مه‌وێ موسڵمان بن و به‌ تاك و ته‌نها خوابپه‌رستن.

{ سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ديارييه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌} [ ارْجِعْ إِلَيْهِمْ ] به‌ نێردراوه‌كه‌ی وت: به‌ دیارى¬یه‌كه‌یانه‌وه‌ بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ لایان (بۆ لای ئافره‌ته‌ پاشاكه‌) [ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا ] پێیان بڵێ: ئه‌بێ به‌ ئه‌وه‌نده‌ سه‌ربازه‌وه‌ بۆیان بێین كه‌ توانای شه‌ڕو به‌رگری كردنیان نه‌بێت له‌ خۆیان [ وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً ] وه‌ ئه‌بێ به‌ زه‌لیلی شار به‌ده‌ریان بكه‌ین [ وَهُمْ صَاغِرُونَ (٣٧) ] وه‌ ئه‌بێ ئه‌وان ملكه‌چ و زه‌لیل و ڕیسوا بكه‌ین و بیانكه‌ین به‌ دیل.

[ قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) ] نێردراوه‌كه‌ به‌ دیارى¬یه‌كه‌وه‌ گه‌ڕایه‌وه‌و وه‌ڵامه‌كه‌ى بۆ بردنه‌وه‌و ئه‌وانیش زانیان ئه‌مه‌ پاشا نیه‌و داواى پاره‌و موڵك ناكات، به‌ڵكو پێغه‌مبه‌ره‌، بۆیه‌ ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ به‌ خۆى و سه‌ربازه‌كانیه‌وه‌ به‌ڕێكه‌وتن بۆ لاى سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بۆ ئه‌وه‌ى موسڵمان بن، خوای گه‌وره‌ به‌ وه‌حی سوله‌یمانی - صلی الله علیه وسلم - ئاگادار كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌وان ئێستا به‌ڕێوه‌ن و دێن موسڵمان ئه‌بن، سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - زۆر خۆشحاڵ بوو، ویستی شتێكیان نیشان بدا كه‌ خوای گه‌وره‌ چ تواناو ده‌سه‌ڵاتێكی به‌م به‌خشیوه‌، بۆیه‌ فه‌رمووی: ئه‌ی پیاوماقوڵ و ده‌سه‌ڵاتدارانی ده‌وروپشتم كێ له‌ ئێوه‌ ئه‌توانێ عه‌رشه‌كه‌ی ئه‌و ئافره‌ته‌ پاشایه‌م بۆ بێنێ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌وان بێن و موسڵمان بن؟

[ قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ ] له‌ناو جنه‌كاندا عفریت كه‌ جنێكی زۆر گه‌وره‌ بوو وه‌كو شاخ وابوو، وتی: [ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ ] من ئه‌و عه‌رشه‌ گه‌وره‌یه‌ت بۆ دێنم و له‌به‌ر ده‌ستدا دای ئه‌نێم پێش ئه‌وه‌ی كه‌ تۆ دانیشتوویته‌ له‌ جێی خۆت هه‌ستیته‌ پێوه‌ [ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) ] وه‌ من بۆ هێنانی ئه‌و عه‌رشه‌ زۆر به‌هێزو ئه‌مینم و ده‌ستكاری هیچ شتێكی ناكه‌م.

{ به‌ چاوتروكانێك ته‌ختى شاهانه‌ له‌ يه‌مه‌نه‌وه‌ بۆ قودس ده‌گوازنه‌وه‌!} [ قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ ] به‌ڵام كه‌سێكی تر كه‌ وتراوه‌ وه‌زیرێكی بووه‌، یان نوسه‌رێكى بووه‌، كه‌ زانیاری له‌ كتابدا هه‌بووه‌ ئه‌و وتوویه‌تی: [ أَنَا آتِيكَ بِهِ ] من عه‌رشی ئه‌و ئافره‌ته‌ت بۆ دێنم [ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ] پێش ئه‌وه‌ی كه‌ پێڵووی چاوت بجوولێته‌وه‌، واته‌: پێش ئه‌وه‌ى چاو بتروكێنی، بینوقێنیت و چاو بكه‌یته‌وه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی ئه‌وه‌نده‌دا عه‌رشه‌كه‌یت بۆ دێنم [ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ ] هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ چاوی تروكاند یه‌كسه‌ر عه‌رشه‌كه‌ی ئه‌و ئافره‌ته‌ پاشایه‌ی هێناو له‌به‌ر ده‌ستی سوله‌یماندا دایناو جێگیری كرد (له‌یه‌مه‌نه‌وه‌ بۆ بیت المقدس) [ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي ] سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌مه‌ فه‌زڵی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌سه‌ر منه‌وه‌ [ لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ ] تا تاقیم بكاته‌وه‌ ئایا شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م یان كوفری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌م [ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكات ئه‌وا شوكری خۆی كردووه‌و بۆ خۆی باشه‌و سووده‌كه‌ی بۆ خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَمَنْ كَفَرَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش شوكرانه‌بژێری خوا نه‌كات و كوفرانه‌ی نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌ بكات [ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠) ] ئه‌وا به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارم زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌و بێ پێویسته‌ و پێویستی به‌وه‌ نیه‌ كه‌ كه‌س شوكرانه‌بژێری بكات و بیپه‌رستێت، وه‌ زۆر به‌ڕێزه‌.

[ قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا ] سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: عه‌رشه‌كه‌ی وا لێ بكه‌ن كه‌ نه‌یناسێته‌وه‌و هه‌ندێك شتی لێ ده‌ربكه‌ن، یان هه‌ندێك شتی بۆ زیاد بكه‌ن، یان هه‌ندێك له‌ ئاڵتوونه‌كانی لێ بكه‌نه‌وه‌و ره‌نگه‌كه‌ى بگۆڕن [ نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي ] پاشان ته‌ماشا ئه‌كه‌ین ئایا ئه‌یناسێته‌وه‌ [ أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) ] یاخود نایناسێته‌وه‌، یان ئایا هیدایه‌ت وه‌رئه‌گرێت و موسڵمان ئه‌بێ یان نا.

[ فَلَمَّا جَاءَتْ ] كاتێك كه‌ ئه‌و ئافره‌ته‌ پاشایه‌ هات بۆ لای سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - [ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ ] نیشانی دراو وترا: ئایا عه‌رشه‌كه‌ی تۆش وه‌ك ئه‌مه‌ وابوو ئایا ئه‌مه‌ له‌ عه‌رشه‌كه‌ی تۆ ئه‌چێ؟ [ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ ] ئه‌ویش وتی: له‌و ئه‌چێت و لێى نزیكه‌، نه‌یووت ئه‌وه‌ نه‌وه‌ك دوایی بكه‌وێته‌ درۆوه‌ چونكه‌ ماوه‌ى نێوانیان زۆر دوور بوو [ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا ] سوله‌یمان - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: پێش ئه‌مه‌یش خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ ئێمه‌ به‌خشیووه‌ كه‌ چى رێگرى لێئه‌كرد له‌ موسڵمان بوونى، یان زانیمان كه‌ موسڵمان ئه‌بێ و خوای گه‌وره‌ پێشتر پێی وتبوو كه‌ دێت موسڵمان ئه‌بێ [ وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) ] وه‌ ئێمه‌ش موسڵمانین و خۆمان ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ كردووه‌.

[ وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ (٤٣) ] وه‌ ئه‌وه‌ی ڕێگری له‌م ئافره‌ته‌و قه‌ومه‌كه‌ی ئه‌كرد كه‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئه‌وه‌ بوو له‌ قه‌ومێكى كافر بوون و عیباده‌تیان بۆ خۆر ئه‌كرد.

{ ئافره‌ته‌ پاشاكه‌ى سه‌به‌ء موسڵمان ده‌بێت} [ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ ] سوله‌یمان به‌ ئافره‌ته‌كه‌ی وت: وه‌ره‌ ناو كۆشكه‌كه‌وه‌، جنى و شه‌یتانه‌كان كۆشكێكی به‌رزیان بۆ دروست كردبوو كه‌ زه‌وییه‌كه‌ی له‌ شووشه‌ بوو وه‌ ژێر شووشه‌كه‌یش ئاو و ماسی تیابوو بۆ ئه‌وه‌ى تواناو ده‌سه‌ڵاتى خواى گه‌وره‌ نیشان ئه‌و ئافره‌ته‌ پاشایه‌ بدات [ فَلَمَّا رَأَتْهُ ] كاتێك ئافره‌ته‌كه‌ ئه‌و زه‌ویه‌ی بینی [ حَسِبَتْهُ لُجَّةً ] وایزانی ئه‌مه‌ ده‌ریایه‌و ئاوه‌ [ وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا ] وه‌ قاچی ده‌رخست بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ جل و پۆشاكه‌كه‌ی ته‌ڕ نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌ناو ئاوه‌كه‌دا بڕوات، وایزانی ئاوه‌، (هه‌ندێك شت له‌ ته‌فسیره‌كاندا باسكراوه‌ كه‌ ئیسرائیلیاته‌و راست نیه‌و شایانى باس كردن نیه‌) [ قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ ] سوله‌یمان فه‌رمووی: ئه‌مه‌ له‌ شووشه‌ دروستكراوه‌ به‌ڵام شووشه‌یه‌كی لووس و دیاره‌و ئه‌ستوورو پته‌وه‌ هیچ مه‌ترسیه‌كی نیه‌ [ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ] له‌وێ ئافره‌ته‌كه‌ وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من زوڵمم له‌ نه‌فسی خۆم كردووه‌ كه‌ چه‌ندێكه‌ عیباده‌ت بۆ تۆ ناكه‌م و عیباده‌تی خۆر ئه‌كه‌م [ وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٤) ] وه‌ له‌گه‌ڵ سوله‌یماندا هه‌ردووكمان خۆمان ته‌سلیم الله كرد كه‌ په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهانه‌، یه‌كسه‌ر له‌وێدا موسڵمان بوو وه‌ باوه‌ڕی هێنا.

{ به‌سه‌رهاتى سوله‌يمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و قه‌ومه‌كه‌ى} [ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ بۆ لای قه‌ومی ثهمود صاڵح پێغه‌مبه‌رمان - صلی الله علیه وسلم - نارد كه‌ له‌ هۆزو عه‌شیره‌تی خۆیان بوو [ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ ] ئه‌ویش داوای لێ كردن ئه‌ی خه‌ڵكینه‌ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) ] به‌ڵام ئه‌وان بوون به‌ دوو كۆمه‌ڵه‌وه‌: كۆمه‌ڵێكی باوه‌ڕدارو كۆمه‌ڵێكی كافر، وه‌ مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێیان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ئه‌كرد.

[ قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ ] صاڵح پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - پێی فه‌رموون ئه‌ی قه‌ومی خۆم ئێوه‌ بۆ په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ خراپه‌ كردن پێش چاكه‌، یاخود بۆ په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ داوا كردنی سزادا پێش داواكردنى ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌، یان بۆ په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ كوفر كردن پێش ئیمان هێنان [ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ ] ئه‌وه‌ بۆ داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن و ته‌وبه‌ ناكه‌ن له‌ شه‌ریك دانان بۆ خواى گه‌وره‌ [ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمتان پێ بكات و سزاتان نه‌دا.

[ قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ ] وتیان: ئێمه‌ هه‌ست به‌ شوومی ئه‌كه‌ین به‌ تۆ، تۆ و باوه‌ڕداران شوومن به‌سه‌ر ئێمه‌وه‌و خراپه‌تان بۆ ئێمه‌ هێناوه‌و به‌هۆی ئێوه‌وه‌ تووشی وشكه‌ساڵی بووینه‌ [ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ ] صاڵح پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: شوومی نیه‌و هه‌موو شتێك به‌ده‌ستی خوای گه‌وره‌یه‌ [ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) ] به‌ڵكو ئێوه‌ قه‌ومێكن خوای گه‌وره‌ تاقیتان ئه‌كاته‌وه‌.

[ وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ ] له‌و شاره‌یشدا نۆ كه‌س هه‌بوون له‌ ده‌سه‌ڵاتداران كه‌ به‌ راوێژى ئه‌مان (قه‌ددارى كوڕى سالف) وشتره‌كه‌ى سه‌ربڕى [ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ] ئه‌وانه‌ ئاشووبیان ده‌گێڕاو ئاژاوه‌یان له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌نایه‌وه‌ [ وَلَا يُصْلِحُونَ (٤٨) ] وه‌ هیچ كاتێك چاكسازیان نه‌ئه‌كرد.

[ قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ ] دواى سه‌ربڕینى وشتره‌كه‌ وتیان: وه‌رن با سوێند بخۆین به‌ خوای گه‌وره‌ بۆ یه‌كتری [ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ] به‌ دڵنیایى ئه‌بێ له‌ناكاودا بده‌ین به‌سه‌ر صاڵح و كه‌سوكاریداو بیانكوژین [ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ ] پاشان به‌ دڵنیایى به‌ كه‌سوكاریان ئه‌ڵێین وه‌ سوێندیان بۆ ئه‌خۆین كه‌ ئاگامان له‌ كوشتنی ئه‌مان نیه‌و ئێمه‌ ئاگادار نین كه‌ كوژراون و ئێمه‌ نه‌مان كوشتون [ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٤٩) ] وه‌ به‌ دڵنیایى ئێمه‌ له‌م قسه‌یه‌دا ڕاستگۆین.

[ وَمَكَرُوا مَكْرًا ] ئه‌مانه‌ نه‌خشه‌و پیلانیان دانا [ وَمَكَرْنَا مَكْرًا ] خوای گه‌وره‌ش له‌ دژی ئه‌وان و له‌به‌رامبه‌ر نه‌خشه‌و پیلانى ئه‌وان نه‌خشه‌و پیلانی بۆ دانان [ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) ] به‌ڵام ئه‌مان هه‌ستیان نه‌كرد به‌ نه‌خشه‌و پیلانی خوای گه‌وره‌.

{ خواى گه‌وره‌ كافره‌ پيلانگێڕه‌كانى له‌ناوبرد} [ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ ] بزانه‌و ته‌ماشا بكه‌ سه‌ره‌نجامی نه‌خشه‌و پیلان دانانی ئه‌وان چی بوو [ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) ] ئێمه‌ ئه‌وان و قه‌ومه‌ كافره‌كه‌یانمان هه‌ر هه‌موویان به‌ تێكڕا له‌ناوبرد.

[ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا ] ئا ئه‌وه‌ ماڵه‌كانیانه‌ چۆڵ و وێران و خاپوره‌و كه‌سی تیا نیه‌ به‌هۆی زوڵم و سته‌می خۆیان، واته‌: به‌هۆی شه‌ریك دانانیان بۆ خواى گه‌وره‌ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) ] به‌ دڵنیایى ئه‌مه‌ هه‌مووی نیشانه‌و به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ به‌ڵام بۆ كه‌سانێك كه‌ زانیاریان هه‌بێ و بزانن.

[ وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا ] به‌ڵام صاڵح پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕدارانمان ڕزگار كرد [ وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) ] كه‌ ئه‌مانه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان ئه‌كردو له‌ خوا ئه‌ترسان.

{ لوط پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و قه‌ومه‌كه‌ى} [ وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ ] وه‌ لوط پێغه‌مبه‌ریش - صلی الله علیه وسلم - كاتێك كه‌ به‌ قه‌ومه‌كه‌ی خۆی فه‌رموو: [ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) ] ئایا ئێوه‌ كرداری به‌دڕه‌وشتی و نێربازی ئه‌كه‌ن وه‌ به‌ چاوی خۆیشتان یه‌كترى ئه‌بینن.

[ أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ ] ئایا ئێوه‌ كاری به‌دڕه‌وشتی و نێربازی ئه‌كه‌ن له‌گه‌ڵ پیاو وه‌ واز له‌ ئافره‌تان دێنن كه‌ ئه‌وان بۆ ئێوه‌ن [ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) ] به‌ڵكو ئێوه‌ كه‌سانێكن كه‌ خۆتان نه‌زان و نه‌فام ئه‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌و سزایه‌ى كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی داناون.

[ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ ] وه‌ڵامی قه‌ومه‌كه‌ی لوط هیچ شتێك نه‌بوو ته‌نها ئه‌مه‌ نه‌بێ كه‌ وتیان: [ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ ] لوط پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - شوێنكه‌وتوانی له‌ موسڵمانان شاربه‌ده‌ر بكه‌ن [ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) ] چونكه‌ به‌ دڵنیایى ئه‌مانه‌ كه‌سانێكن خۆیان به‌ پاك ڕائه‌گرن له‌ نێربازی و خراپه‌كاری.

[ فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: لوط پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - كه‌سوكاری واته‌: باوه‌ڕدارانمان ڕزگار كرد [ إِلَّا امْرَأَتَهُ ] ته‌نها خێزانه‌كه‌ی نه‌بێ [ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ (٥٧) ] وامان بڕیار دابوو كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌بێ بمێنێته‌وه‌ له‌ناو سزادا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كافر بوو، وه‌ خه‌ڵكى ئاگادار ده‌كرده‌وه‌ له‌ میوانه‌كانى لوط پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - وه‌هانى ده‌دان تا ده‌ستدرێژى بكه‌نه‌ سه‌ریان، نه‌ك خۆى ئه‌و كاره‌ى كردبێت خواى گه‌وره‌ له‌به‌ر رێزى پێغه‌مبه‌ران خێزانه‌كانى پاراستون له‌ به‌دڕه‌وشتى ئه‌گه‌ر كافریش بووبن.

{ خواى گه‌وره‌ به‌دڕه‌وشتانى به‌ردباران كرد} [ وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨) ] وه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ به‌ردبارانمان كردن كه‌ ئه‌مه‌ خراپترین به‌ردباران كردن بوو بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئاگادار كرانه‌وه‌ به‌ڵام ئاگاداركردنه‌وه‌یان قبووڵ نه‌كرد.

[ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - حه‌مدو سه‌ناو ستایشی خوای گه‌وره‌ بكه‌ [ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى ] وه‌ سڵاوی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئه‌و به‌ندانه‌ بێت كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵیبژاردوون و كردوونی به‌ پێغه‌مبه‌ر، یاخود هاوه‌ڵانن كه‌ خواى گه‌وره‌ هه‌ڵیبژاردوون بۆ هاوه‌لآیه‌تى كردن و پشتیوانى و سه‌رخستنى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - [ آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا الله باشتره‌ یاخود ئه‌مانه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردووتانه‌ به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌؟، یان ئایا پاداشتی خوا باشتره‌ یاخود ئه‌مانه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردووتانه‌ به‌ شه‌ریك بۆ خواى گه‌وره‌؟

{په‌روه‌ردگارێتى خواى گه‌وره‌ } [ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ] ئایا بۆ خوایه‌ك ناپه‌رستن به‌ تاك و ته‌نها كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست كردووه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌توانایه‌ [ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] وه‌ له‌ ئاسمانیشه‌وه‌ بارانی بۆ دابه‌زاندوون [ فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ ] وه‌ به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ جۆره‌ها باخ و باخاتى زۆر جوانمان بۆ ڕواندوون كه‌ هه‌ر كه‌سێك سه‌یری بكات سه‌رسام ئه‌بێ له‌ جوانیدا [ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا ] كه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ نه‌یڕواندایه‌ ئێوه‌ بۆتان نه‌بوو نه‌تانئه‌توانی به‌بێ ویستی خوای گه‌وره‌ بیڕوێنن چونكه‌ ئێوه‌ بێ ده‌سه‌ڵاتن [ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ ] ئایا له‌گه‌ڵ ئه‌م الله¬یه‌ كه‌ ئه‌م هه‌موو شتانه‌ ئه‌كات خوایه‌كی تر هه‌یه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ كه‌ ئێوه‌ بیپه‌رستن و بیكه‌نه‌ شه‌ریك بۆ خوا؟، بێگومان نه‌خێر [ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) ] به‌ڵكو ئه‌مانه‌ كه‌سانێكن له‌ حه‌ق لائه‌ده‌ن بۆ باتڵ، یاخود ئه‌و خوا پوچه‌ڵانه‌ یه‌كسان ئه‌كه‌ن به‌ خوای گه‌وره‌.

[ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا ] كێیه‌ كه‌ ئه‌م زه‌ویه‌ی ڕاخستووه‌و جێگیر كردووه‌و ناجولێت و ناهه‌ژێت؟ [ وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا ] وه‌ له‌ ناویشیدا ئه‌و هه‌موو ڕووبارو ئاوه‌ی داناوه‌؟ [ وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ ] وه‌ شاخیشی وه‌كو مێخ به‌ زه‌ویدا داكوتیوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌جوولێ و نه‌هه‌ژێ؟ [ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا ] وه‌ له‌ نێوان دوو ده‌ریاكه‌ یه‌كیان شۆره‌و یه‌كیان شیرینه‌ خوای گه‌وره‌ په‌رده‌ی داناوه‌ كه‌ به‌ چاو نابینرێ، یان زه‌وى داناوه‌و نایه‌لێ ئه‌و دوو ئاوه‌ تێكه‌ڵ بێت؟ [ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ ] ئایا له‌گه‌ڵ ئه‌م الله¬یه‌ كه‌ ئه‌م تواناو ده‌سه‌ڵاته‌ی هه‌یه‌ خوایه‌كی تر هه‌یه‌ كه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت وه‌ بتوانێ ئه‌م شتانه‌ بكات تا ئێوه‌ بیكه‌ن به‌ شه‌ریك بۆ خوا؟ بێگومان نه‌خێر [ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١) ] به‌ڵام زۆربه‌ی زۆریان یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ نازانن.

{ ته‌نها خواى گه‌وره‌ به‌هاناى لێقه‌وماوانه‌وه‌ دێت} [ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ ] كێ هه‌یه‌ وه‌ڵامی لێقه‌وماو بداته‌وه‌ كاتێك كه‌ ده‌پارێته‌وه‌و هانا بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌بات جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌؟ [ وَيَكْشِفُ السُّوءَ ] وه‌ كێ هه‌یه‌ خراپه‌تان له‌سه‌ر هه‌ڵگرێ و لایدات؟ [ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ ] وه‌ كێ هه‌یه‌ ئێوه‌ بكات به‌ جێنشین له‌سه‌ر زه‌ویدا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ جیلێكی له‌ناوبرد جیلێكی تر جێیان بگرێته‌وه‌؟ واته‌: كه‌س نیه‌ [ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ ] ئایا له‌گه‌ڵ الله دا په‌رستراو و خوایه‌كی تر هه‌یه‌ كه‌ شایانى په‌رستن بێت و ئێوه‌ بیپه‌رستن و بیكه‌ن به‌ شه‌ریك بۆ خواى گه‌وره‌؟ [ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) ] به‌ڵام زۆر به‌ كه‌می بیر ئه‌كه‌نه‌وه‌و ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ حه‌ق.

{په‌روه‌ردگارێتى خواى گه‌وره‌ } [ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ] كێ هه‌یه‌ ڕێنماییتان بكات له‌ شه‌وانی تاریكدا له‌ تاریكی وشكانی و ده‌ریادا؟ [ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ] وه‌ كێ هه‌یه‌ ئه‌و بایانه‌ ئه‌نێرێ وه‌كو موژده‌دانێك كه‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی تیایه‌ هه‌وره‌كان كه‌ بارانی تیایه‌ باران ئه‌بارێنێ؟ [ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ ] ئایا له‌گه‌ڵ الله دا خوایه‌كی تر هه‌یه‌ كه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ تا ئێوه‌ بیپه‌رستن؟ [ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) ] خوای گه‌وره‌ زۆر به‌رزو بڵندترو پاكتره‌ له‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌كه‌نه‌ شه‌ریك بۆ خواو شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌ده‌ن.

[ أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] كێ هه‌یه‌ سه‌ره‌تا دروستكراوه‌كان دروست بكات وه‌ پاشان بیانگه‌ڕێنێته‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌یانمرێنێت سه‌رله‌نوێ زیندوویان بكاته‌وه‌؟ [ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ كێ هه‌یه‌ ڕزق و ڕۆزی ئێوه‌ بدات له‌ ئاسمانه‌كانه‌وه‌ به‌ باران بارین وه‌ له‌ زه‌ویه‌وه‌ به‌ ڕواندنی ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌؟ [ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ ] ئایا له‌گه‌ڵ الله یا خوایه‌كی تر هه‌یه‌ ئه‌م شتانه‌ بكات تا ئێوه‌ بیكه‌نه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت؟ [ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٦٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ده‌ی ئێوه‌ به‌ڵگه‌ی خۆتان بێنن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن.

{ ته‌نها خواى گه‌وره‌ غه‌يب ده‌زانێت} [ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هیچ كه‌سێك نیه‌ له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویدا غه‌یب و نهێنی بزانێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی الله [ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌ڵێن ئه‌مانه‌ غه‌یب ئه‌زانن ئه‌وان خۆیشیان نازانن كه‌ی خوای گه‌وره‌ له‌ناو قه‌بره‌كان ده‌ریان ئه‌كات و زیندوویان ئه‌كاته‌وه‌.

[ بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ ] له‌ قیامه‌تدا زانیاریان ته‌واو و كامڵ ئه‌بێ كاتێك هه‌موو شتێك به‌ چاوی خۆیان ئه‌بینن، یاخود زانیارییان ده‌سته‌وه‌ستانه‌ له‌سه‌ر زانینى كاتى هاتنى قیامه‌ت [ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا ] به‌ڵكو كافران له‌ دونیادا گومانیان له‌و شتانه‌ هه‌یه‌ [ بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ (٦٦) ] به‌ڵكو ئه‌وان خۆیان كوێر كردووه‌ له‌ ئاستی بینینی حه‌قدا.

[ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا ] وه‌ كافران ئه‌ڵێن: ئایا ئێمه‌و باوك و باپیرانمان كه‌ مردوونه‌و بوونه‌ به‌ خۆڵ و ڕزیون و ئێسقانیشیان نه‌ماوه‌ [ أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) ] ئایا سه‌رله‌نوێ خوای گه‌وره‌ ئێمه‌ له‌ قه‌بره‌كان ده‌رئه‌كات و زیندوومان ئه‌كاته‌وه‌؟

[ لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ ] ئێمه‌و باوك و باپیرانیشمان پێشتر پێغه‌مبه‌ران ئه‌م به‌ڵێنه‌یان پێ دابووین [ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) ] نه‌مان بینی له‌ قه‌بر ده‌رچوون و زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌مه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها سه‌رگوزشته‌و باسی ئوممه‌تانی پێشتره‌و له‌وانه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌و باس ئه‌كرێت و هیچ حه‌قیقه‌ت و ڕاستیه‌كی نیه‌.

[ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ده‌ی ئێوه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا بگه‌ڕێن وه‌ به‌ چاوی خۆتان ببینن بزانن سه‌ره‌نجامی خراپه‌كاران و تاوانباران چۆن بووه‌و چۆن خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردوون.

[ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ خه‌فه‌ت مه‌خۆ له‌وان كه‌ ئیمان ناهێنن [ وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) ] وه‌ دڵیشت ته‌سك و ته‌نگ نه‌بێ به‌و نه‌خشه‌و پیلان و فێڵانه‌ی كه‌ ئه‌وان ئه‌یكه‌ن، چونكه‌ خواى گه‌وره‌ پشتیوان و سه‌رخه‌رته‌.

[ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) ] وه‌ كافران ئه‌ڵێن: ئه‌م به‌ڵێنه‌ی كه‌ ئێوه‌ به‌ ئێمه‌ی ئه‌ده‌ن كه‌ ڕۆژێك هه‌یه‌و خوای گه‌وره‌ سزامان ئه‌دات كه‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ دێت ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن.

[ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئه‌و سزایه‌ی كه‌ به‌ ئێوه‌ وتراوه‌و ئێوه‌ په‌له‌تانه‌ بۆتان بێ له‌وانه‌یه‌ نزیك بێ، واته‌: ڕۆژی به‌در، یان سزای ناو گۆڕ كه‌ بمرن یه‌كسه‌ر خوای گه‌وره‌ له‌ناو گۆڕ سزاتان ئه‌دات.

[ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ ] وه‌ به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارت فه‌زڵ و چاكه‌ی زۆری به‌سه‌ر خه‌ڵكیه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌وه‌ی كه‌ په‌له‌ ناكات له‌ سزادانیان [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) ] به‌ڵام زۆربه‌یان شوكرانه‌بژێری ئه‌م نیعمه‌ت و فه‌زڵه‌ی خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن.

{ خواى گه‌وره‌ ئاگاى له‌ نهێنى و ئاشكرا هه‌يه‌} [ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤) ] وه‌ به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارت ئه‌زانێ چ شتێكیان له‌ دڵیاندا شاردۆته‌وه‌، وه‌ چ شتێكیش ده‌رئه‌بڕن له‌ وته‌و كرده‌وه‌.

[ وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٧٥) ] وه‌ هیچ شتێك نیه‌ كه‌ شاراوه‌ بێ له‌ ئاسمانه‌كاندا یان له‌ زه‌ویدا ئیلا له‌ كتابێكی ئاشكرادا كه‌ (لوح المحفوظ)ه هه‌ر هه‌مووی تیا نووسراوه‌ته‌وه‌و كۆ كراوه‌ته‌وه‌.

[ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) ] به‌ دڵنیایى ئه‌گه‌ر به‌نی ئیسرائیل بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ قورئان و ئیمانی پێ بێنن و بیخوێننه‌وه‌ ئه‌بینن هه‌موو ڕووداو و به‌سه‌رهات و شتێكی تیا باسكراوه‌و هه‌موو شتێكیان بۆ باس ئه‌كات و ئه‌یگێڕێته‌وه‌ زیاتر له‌وه‌ی كه‌ خۆیان ئیختیلاف و جیاوازیان له‌سه‌ری هه‌یه‌، وه‌كو جیاوازى و ناكۆكیان له‌سه‌ر عیسى - صلی الله علیه وسلم - .

[ وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) ] وه‌ به‌ دڵنیایى ئه‌م قورئانه‌ هیدایه‌ت و ڕه‌حمه‌ته‌ بۆ باوه‌ڕداران.

[ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ ] وه‌ به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگارت له‌ رۆژى قیامه‌ت بڕیار ئه‌دات له‌ نێوانیاندا به‌ بڕیارى خۆى به‌حه‌ق و دادپه‌روه‌ری [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و زانایه‌.

[ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ هه‌موو كاره‌كانت ته‌نها به‌ خوای گه‌وره‌ بسپێره‌و ته‌نها پشت به‌ خوای گه‌وره‌ ببه‌سته‌ [ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) ] به‌ دڵنیایى تۆ له‌سه‌ر حه‌قێكی ئاشكرای كه‌ هیچ گومانێكی تیا نیه‌.

{ مردوو قسه‌ى زيندوو نابيستێت} [ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى ] به‌ دڵنیایى ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ناتوانی وا له‌ مردوو بكه‌ی كه‌ قسه‌ی تۆ ببیستێ، واته‌: ته‌شبیهی كافران ئه‌كات به‌ مردوو چۆن ناتوانی وا له‌ مردوو بكه‌ی قسه‌ی تۆ ببیستێ ئاوایش ناتوانی وا له‌ كافران بكه‌ی كه‌ قسه‌ی تۆ ببیستن چونكه‌ نایانه‌وێ بیبیستن (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ مردوو قسه‌ى زیندوو نابیستێت) [ وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ ] وه‌ كه‌سێكیش كه‌ كه‌ڕ بێت چه‌ندێك بانگی بكه‌ی نایبیستێ [ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) ] به‌تایبه‌تی كاتێك كه‌ پشت هه‌ڵكه‌ن و بڕۆن كافران ئاوا پشت له‌ حه‌ق ئه‌كه‌ن و نایانه‌وێ حه‌ق ببیستن

[ وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ ] وه‌ كه‌سێك كه‌ كوێره‌و له‌ ڕێگای حه‌ق لایداوه‌و نایه‌وێ تێ بگات ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ناتوانی ڕێنمایی بكه‌یت و هیدایه‌تی بده‌یت، چونكه‌ هیدایه‌ت به‌ ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا ] ته‌نها تۆ ئه‌توانی ئه‌و قورئانه‌ بده‌ی به‌ گوێی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ هێناوه‌ [ فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) ] وه‌ ئه‌وان موسڵمانن و ملكه‌چن بۆ خوای گه‌وره‌.

{ يه‌كێك له‌ نيشانه‌ گه‌وره‌كانى رۆژى قيامه‌ت} [ وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ سزا به‌سه‌ریاندا جێبه‌جێ ئه‌بێ یان ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ نزیك ئه‌بێ [ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ ] له‌ناو زه‌ویه‌وه‌ ئاژه‌ڵێكیان بۆ ده‌رئه‌كه‌ین [ تُكَلِّمُهُمْ ] كه‌ قسه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ نیشانه‌ گه‌وره‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت [ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ (٨٢) ] كه‌ به‌ دڵنیایى خه‌ڵكی یه‌قینیان نه‌بووه‌ به‌ ئایه‌ته‌كان و نیشانه‌و ده‌سه‌ڵاتی ئێمه‌.

[ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش له‌ هه‌موو ئوممه‌تێك كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ حه‌شریان ئه‌كه‌ین وه‌ كۆیان ئه‌كه‌ینه‌وه‌ [ مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌یان به‌درۆ زانیوه‌ [ فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) ] وه‌ ئه‌وان هه‌موویان پێكه‌وه‌ ڕێكئه‌خرێن، یان پاڵ ئه‌نرێن.

[ حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي ] كاتێك كه‌ ئه‌هێنرێن بۆ ساحه‌ی مه‌حشه‌ر بۆ لێپرسینه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئایا ئێوه‌ ئایه‌ته‌كانی منتان به‌ درۆ زانی ئه‌وه‌ی بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ران دامبه‌زاندبوو وه‌ به‌ ئێوه‌یان ڕاگه‌یاند [ وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا ] یاخود ئایا زانیاری ته‌واوتان پێی نه‌بوو [ أَمَّاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) ] یان ئێوه‌ چ كرده‌وه‌یه‌كتان ئه‌كرد چ شتێك ئێوه‌ی سه‌رقاڵ كردبوو له‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنن.

[ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا ] وه‌ وته‌ی حه‌ق به‌سه‌ریاندا جێبه‌جێ ئه‌بێ وه‌ خوای گه‌وره‌ سزایان ئه‌دات به‌هۆی شه‌ریك دانان و كوفر كردن و زوڵم و سته‌میان [ فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) ] وه‌ ئه‌وان له‌و كاته‌دا ناتوانن قسه‌ بكه‌ن وه‌ هیچ عوزرێكیان نیه‌.

[ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ ] ئایا نابینن ئێمه‌ شه‌ومان بۆیان داناوه‌ بۆ هێمنی و پشوودان [ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا ] وه‌ ڕۆژیشمان ڕووناك كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ دوای بژێوی ژیانیاندا بگه‌ڕێن [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) ] به‌ دڵنیایى ئا ئه‌مانه‌ هه‌مووی ئایه‌ت و نیشانه‌ن له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ئیمان بێنن.

[ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش كه‌ ئیسرافیل فوو ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌نادا [ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویدایه‌ به‌ فریشته‌و مرۆڤه‌وه‌ هه‌ر هه‌مووی ئه‌ترسێ له‌به‌ر سه‌ختی ئه‌و ڕۆژه‌ [ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ] ته‌نها كه‌سانێك خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێ كه‌ وتراوه‌: پێغه‌مبه‌ران و شه‌هیدانن كه‌ لاى خواى گه‌وره‌ن و رۆزییان ده‌دات [ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ (٨٧) ] وه‌ خه‌ڵكی هه‌مووی به‌ زه‌لیلی و به‌ ملكه‌چی دێن و كه‌س دوا ناكه‌وێت.

[ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً ] وه‌ شاخه‌كان ئه‌بینی له‌و ڕۆژه‌دا وا ئه‌زانی له‌ جێی خۆیان ڕاوه‌ستاون و ڕه‌ق و وشك و جێگیرن [ وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ ] به‌ڵام ئه‌مان به‌ ئاسماندا ئه‌ڕۆن وه‌كو ڕۆیشتنی هه‌ور چۆن هه‌ور ئه‌ڕوا ئه‌وانیش له‌ جێی خۆیان هه‌ڵكه‌ندراون وه‌ وه‌كو صوفیشی شیكراوه‌یان لێ هاتووه‌ به‌ ئاسماندا ئه‌ڕۆن [ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ ] كه‌ ئه‌مه‌ دروستكراوی خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ هه‌موو شتێكی به‌ ڕێكوپێكی دروست كردووه‌ وه‌ شاخه‌كانیش ئاوا ده‌رئه‌كات [ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌ كرده‌وه‌ی ئێوه‌و ئاگاداری نهێنی و ئاشكرایه‌.

[ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا ] هه‌ر كه‌سێك چاكه‌ بكات به‌ ئیخڵاص و دڵسۆزیه‌وه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌وه‌ باشتر پاداشتی ئه‌داته‌وه‌ [ وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) ] وه‌ چاكه‌كاران له‌ ترسی ئه‌و ڕۆژه‌ ئه‌مینن و ناترسێن [ وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ ] به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك خراپه‌ ئه‌نجام بدات و شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار بدات و خراپه‌ى زیاتر بێت له‌ چاكه‌.

[ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ ] ئه‌مانه‌ له‌سه‌ر ڕوویان فڕێ ئه‌درێنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ [ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) ] پێشیان ئه‌ووترێ ئایا ئێوه‌ هیچ سزایه‌ك ئه‌درێن ته‌نها به‌هۆی كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆتانه‌وه‌ نه‌بێ؟ واته‌: زوڵمتان لێ ناكرێ ئه‌مه‌ سزای كرده‌وه‌ خراپه‌كانی خۆتانه‌.

[ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: من فه‌رمانم پێكراوه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌ كه‌ ته‌نها عیباده‌تی خوای ئه‌م شاره‌ بكه‌م كه‌ مه‌ككه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ حه‌رامى كردووه‌ له‌ مه‌ككه‌ خوێنی لێ بڕژێ و شه‌ڕی تیا بكرێ و زوڵمی لێ بكرێ و ڕاوی تیا بكرێ و داری ببڕێته‌وه‌و شتی دۆزراوه‌ی هه‌ڵگیرێ مه‌گه‌ر بۆ دۆزینه‌وه‌ى خاوه‌نه‌كه‌ى [ وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ ] وه‌ هه‌موو شتێك هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ دروست كردن و موڵك و هه‌ڵسوڕاندنی بونه‌وه‌ر له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خوایه‌ [ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) ] وه‌ من فه‌رمانم پێكراوه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ منیش له‌ موسڵمانان بم و ملكه‌چ بم بۆ خوای گه‌وره‌و خۆم ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ بكه‌م.

{خواى گه‌وره‌ فه‌رمانى كردووه‌ به‌ قورئان خوێندنه‌وه‌} [ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ ] وه‌ قورئانی پیرۆز بخوێنمه‌وه‌ به‌سه‌رتاندا وه‌ بانگه‌وازتان بكه‌م [ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ] جا هه‌ر كه‌سێك هیدایه‌ت وه‌ربگرێ ئه‌وا سووده‌كه‌ی بۆ خۆیه‌تی و بۆ خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌و خۆی سوود ئه‌بینێ [ وَمَنْ ضَلَّ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش گومڕا بێت و له‌سه‌ر كوفر بمێنێته‌وه‌ [ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) ] ئه‌وه‌ ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: من ته‌نها له‌و كه‌سانه‌م كه‌ ئاگادارتان ئه‌كه‌مه‌وه‌و گه‌یاندنی دینه‌كه‌م له‌سه‌ره‌.

[ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر نیعمه‌ته‌ زۆره‌كانی له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی و زانست و جگه‌ له‌وه‌ [ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ ] خوای گه‌وره‌ نیشانه‌ی تواناو ده‌سه‌ڵاتی خۆیتان پێ نیشان ئه‌دات [ فَتَعْرِفُونَهَا ] وه‌ ئێوه‌ش ئه‌و كاته‌ ئه‌زانن كه‌ ئه‌مه‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌یه‌ به‌ڵام ئه‌و كاته‌ سوودتان پێ ناگه‌یه‌نێ له‌ كاتی ڕوح كێشاندا [ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) ] وه‌ په‌روه‌ردگارت بێ ئاگا نیه‌ له‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئه‌یكه‌ن كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌ڕه‌شه‌ی تیایه‌ بۆ كافران، والله أعلم.

سووره‌تی (قه‌صه‌ص) (واته‌: چیرۆكه‌كان) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها له‌ ئایه‌تى (٥٢-٥٥) و ئایه‌تى (٨٥) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نى یه‌ (٨٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ طسم (١) ] له‌ سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كاندا هاتوون.

[ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ (٢) ] ئاماژه‌یه‌ بۆ ئایه‌ته‌كانی ئه‌م سووره‌ته‌، یان ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كه‌ كتابێكه‌ هه‌موو شتێكی به‌ ئاشكراو به‌ ڕوونی تیادا باسكراوه‌.

{ هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و فيرعه‌ون} [ نَتْلُو عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌ ڕێگای وه‌حییه‌وه‌ ئێمه‌ هه‌واڵی موساو فیرعه‌ونت بۆ ده‌خوێنینه‌وه‌و ڕوون ئه‌كه‌ینه‌وه‌ به‌ حه‌ق و به‌ڕاستی وه‌كو ئه‌وه‌ى به‌ چاوى خۆت بیبینیت بۆ كه‌سانێك كه‌ باوه‌ڕدار بن تا په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌ربگرن.

{فيرعه‌ون خه‌ون ده‌بينێت} [ إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ ] به‌ دڵنیایى فیرعه‌ون لووتبه‌رزی نواند له‌سه‌ر زه‌ویدا وه‌ خۆی به‌ گه‌وره‌ زانی وه‌ خۆی به‌ خوا ئه‌زانی [ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا ] وه‌ خه‌ڵكه‌كه‌یشی پارچه‌ پارچه‌و به‌ش به‌ش كردبوو تا گوێڕایه‌ڵی بكه‌ن [ يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ ] كۆمه‌ڵێكیانی لاواز كردبوو كه‌ به‌نی ئیسرائیل بوون كه‌ له‌و كاته‌دا باشترین ئوممه‌ت بوون [ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ ] كوڕه‌كانی سه‌رئه‌بڕی، له‌ ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ - صلی الله علیه وسلم - بیستبوویان كه‌ له‌ناوچوونی فیرعه‌ون له‌سه‌ر ده‌ستی پێغه‌مبه‌رێك له‌ نه‌وه‌كانى ئه‌م ئه‌بێت، یاخود (السُّدي) ده‌فه‌رمێت: فیرعه‌ون خه‌ونى بینى له‌ خه‌ویدا بینى ئاگرێك له‌ (بیت المقدس)ه‌وه‌ هات و فیرعه‌ون و (قیبتى)یه‌كانى هۆزى فیرعه‌ونى سوتاندو به‌نی ئیسرائیلى نه‌سوتاند، زانایانى خه‌وناس خه‌ونه‌كه‌یان وا بۆ لێكدایه‌وه‌ كه‌ له‌ناوچوونى تۆو هۆزه‌كه‌ت له‌سه‌ر ده‌ستى كه‌سێك له‌ به‌نى ئیسرائیل ده‌بێت، ئه‌ویش له‌ ترسدا هه‌موو كوڕێكی به‌نى ئیسرائیلى سه‌رئه‌بڕی، وه‌ دواتر (قيبطيهكان) مه‌ترسی ئه‌وه‌یان هه‌بوو كه‌ به‌نو ئیسرائیل نه‌مێنن و كه‌س نه‌بێ خزمه‌تیان بكات، ئه‌و كاته‌ ساڵێك كوڕی سه‌ر ئه‌بڕی و ساڵێك سه‌ری نه‌ئه‌بڕی و بۆ خزمه‌تكارى ده‌یهێشتنه‌وه‌، وه‌ هارون - صلی الله علیه وسلم - له‌و ساڵه‌ له‌ دایك بوو كه‌ سه‌ری نه‌ئه‌بڕین، وه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - له‌و ساڵه‌ له‌ دایك بوو كه‌ سه‌ری ئه‌بڕی، وه‌ فیرعه‌ون مامانى ده‌ناردو به‌سه‌ر ئافره‌تاندا ده‌گه‌ڕان ئه‌وانه‌ى دووگیان بوونایه‌ ناونوسیان ده‌كردن و كاتى منداڵبوونیان دیارى ده‌كردو خۆیان سه‌رپه‌رشتیان ده‌كرد، كچ بوایه‌ وازیان لێده‌هێناو كوڕ بوایه‌ سه‌ریان ده‌بڕى، (هه‌رچه‌نده‌ هه‌زاره‌ها منداڵى سه‌ربڕى به‌ڵام تیاچوونى خۆى و سه‌ربازه‌كانى له‌سه‌ر ده‌ستى موسا - صلی الله علیه وسلم - بوو كه‌ له‌ ماڵى خۆیدا گه‌وره‌ى كردو خزمه‌تى كرد، تا تواناو ده‌سه‌ڵاتى خواى گه‌وره‌ ده‌ركه‌وێت) [ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ ] وه‌ كچه‌كانیشیانی بۆ خزمه‌ت كردن به‌كار ئه‌هێنا [ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٤) ] به‌ دڵنیایى فیرعه‌ون كه‌سێكی زۆر ئاشووبگێڕ بوو له‌سه‌ر زه‌ویدا.

[ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر زه‌وی لاواز كرابوون كه‌ به‌نی ئیسرائیل بوون ئه‌مانه‌وێ نیعمه‌تی خۆمان بڕژێنین به‌سه‌ریاندا [ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً ] وه‌ بیانكه‌ین به‌ پێشه‌واو سه‌ركرده‌ بۆ خه‌ڵكی [ وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ (٥) ] وه‌ ئه‌وان ببن به‌ میراتگری زه‌وی (بیت المقدس) و ببن به‌ ده‌سه‌ڵاتدار.

[ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویشدا ته‌مكین و جێگیریان بكه‌ین و ده‌سه‌ڵاتیان پێ بده‌ین [ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ (٦) ] وه‌ نیشانی فیرعه‌ون و هامان (كه‌ وه‌زیری بوو) وه‌ سه‌ربازه‌كانی بده‌ین كه‌ ئه‌م خه‌ڵكه‌ لاوازه‌ى كه‌ ئه‌وان حه‌زه‌ریان لێ ئه‌كه‌ن و لێیان ده‌ترسێن له‌ناوچوونیان له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌مان ده‌بێت.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌خرێته‌ ناو ده‌رياى نيله‌وه‌} [ وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ ] وه‌حی لێره‌ به‌مانای ئیلهام دێت نه‌ك سروش، چونكه‌ پێغه‌مبه‌ران هه‌موویان پیاو بوونه‌و هیچ ئافره‌تێك پێغه‌مبه‌ر نه‌بووه‌، وه‌ هه‌موویان مرۆڤـ بوونه‌و كه‌سیان جنى نه‌بوون، وه‌ ئیلهاممان بۆ دایكی موسا ناردو خستمانه‌ دڵیه‌وه‌ كه‌ دووگیان بوو به‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - كاتێك كه‌ له‌ دایك ده‌بێت شیرى پێ بده‌، (كه‌ دووگیان بوو به‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - پێوه‌ى دیار نه‌بوو وه‌ مامانه‌كان هه‌ستیان پێ نه‌كرد) [ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ ] وه‌ كه‌ ترسای له‌سه‌ربازه‌كانى فیرعه‌ون بێن بیبه‌ن بیخه‌ره‌ ناو ده‌ریای نیله‌وه‌، ماڵیان له‌ رۆخى ده‌ریاى نیل بوو ده‌یكرده‌ ناو تابووتێكه‌وه‌و ده‌یكرده‌ ناو ده‌ریاكه‌وه‌و به‌ حه‌بلێك ده‌یبه‌سته‌وه‌ تا سه‌ربازه‌كان ده‌رۆیشتن، رۆژێك فریا نه‌كه‌وت بیبه‌ستێته‌وه‌و ئاوه‌كه‌ بردى [ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي ] خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى: ترست لێى نه‌بێت و نوقم نابێت و ئێمه‌ ئه‌یپارێزین، وه‌ خه‌فه‌تیش مه‌خۆ به‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ی له‌ تۆ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی [ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧) ] به‌ دڵنیایى ئێمه‌ بۆت ئه‌گه‌ڕێنینه‌وه‌و ئه‌یشیكه‌ین به‌ پێغه‌مبه‌رو وه‌حی بۆ ئه‌نێرین.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌ستى فيرعه‌ون ده‌كه‌وێت} [ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ ] ده‌ستى هه‌ندێك له‌ ئافره‌ته‌ خزمه‌تكارانی فیرعه‌ون كه‌وت و كه‌ له‌ رۆخى ده‌ریاكه‌ ئیشیان ده‌كرد، ئه‌وانیش له‌ ترسا سه‌ریان هه‌ڵنه‌دایه‌وه‌و نه‌یانزانى چى تێدایه‌و بردیان بۆ (ئاسیا)ى خێزانى فیرعه‌ون، كاتێك سه‌یرى كرد بینى منداڵێكی یه‌كجار جوانی تیایه‌و سه‌ره‌نجى راكێشا [ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا ] نه‌یانزانی كه‌ ئه‌مه‌ له‌ داهاتوودا ئه‌بێ به‌ دوژمنیان وه‌ خه‌فه‌تباریان ئه‌كات (ته‌نها ئاسیا به‌خته‌وه‌ر ده‌كات چونكه‌ باوه‌ڕى پێ دێنێت) [ إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ (٨) ] به‌ دڵنیایى فیرعه‌ون و هامان و سه‌رجه‌م سه‌ربازه‌كانیان تاوانبارو سه‌رپێچیكار بوون له‌ هه‌موو وته‌و كرده‌وه‌یه‌كیاندا.

{ئاسياى خێزانى فيرعه‌ون نايه‌لێت موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بكوژن} [ وَقَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ ] فیرعه‌ون كه‌ بینى ویستى بیكوژێت، خێزانه‌كه‌ی فیرعه‌ون كه‌ ناوی (ئاسیای كچی موزاحیم) بوو وتی: ئه‌ی فیرعه‌ون ئه‌و منداڵه‌ مه‌كوژه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ له‌ وڵاتێكى تره‌وه‌ ئاو هێناوێتى و زیانى بۆت نابێت و ئه‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ردووكمان چاومانى پێ ڕۆشنا بێت له‌ داهاتوودا، (فیرعه‌ون وتى: بۆ تۆ به‌ڵێ، به‌ڵام بۆ من نه‌خێر، هه‌روایش ده‌رچوو) [ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا ] (ئاسیا) وتى: مه‌یكوژن به‌ڵكو سوودمان پێ بگه‌یه‌نێ، كه‌ دواتر سوودی به‌ ئاسیا گه‌یاند كه‌ ئیمانی پێی هێنا وه‌ به‌هۆیه‌وه‌ چووه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ [ أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا ] یان بیكه‌ین به‌ كوڕی خۆمان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان مناڵیان نه‌ئه‌بوو [ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩) ] به‌ڵام ئه‌وان هه‌ستیان نه‌ئه‌كرد كه‌ تیاچوونی فیرعه‌ون له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌م منداڵه‌ ئه‌بێت.

{دايكى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دڵى لاى كوڕه‌كه‌يه‌تى} [ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - ئاوه‌كه‌ بردی دڵی دایكی موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌تاڵ و خاڵى بوو هیچ شتێكی تیا نه‌بوو له‌ كاروبارى دونیا ته‌نها موسا - صلی الله علیه وسلم - نه‌بێت، واته‌: گرنگی به‌ هیچ شتێك نه‌ئه‌دا ته‌نها به‌ منداڵه‌كه‌ی نه‌بێ [ إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ ] له‌ سه‌ختى غه‌م و په‌ژاره‌و خه‌فه‌تباریدا نزیك بوو ئه‌م شته‌ ئاشكرا بكات و ده‌ریبخات و بڵێ ئه‌وه‌ كوڕی منه‌ لای ئێوه‌یه‌ [ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ دڵی دامه‌زراو و به‌هێز نه‌كردایه‌و هێمنی و ئارامی دانابه‌زاندایه‌ته‌ سه‌ر دڵی، ئه‌وه‌ خۆی ئاشكرا ئه‌كرد [ لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠) ] بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كێك بێ له‌و باوه‌ڕدارانه‌ كه‌ به‌ڵێنی خوا به‌ڕاست بزانن كه‌ منداڵه‌كه‌ی بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌.

[ وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ ] وه‌ دایكی به‌ خوشكه‌كه‌ی موسای - صلی الله علیه وسلم - وت: بڕۆ هه‌واڵێكی موسام بۆ بێنه‌وه‌ [ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ ] له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ دووره‌وه‌ خوشكه‌كه‌ى بینی كه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - لای ماڵی فیرعه‌ونه‌ [ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١١) ] به‌ڵام ئه‌وان هه‌ستیان نه‌كرد كه‌ ئه‌م كچه‌ خوشكى موسایه‌و - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ بۆ هه‌واڵی موسى - صلی الله علیه وسلم - .

[ وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ موسایان هه‌ڵگرت چه‌ندێك ئافره‌ت كه‌ شیری هه‌بوو هێنایان بۆ ئه‌وه‌ى شیرى پێبدات خوای گه‌وره‌ قه‌ده‌غه‌ی كرد شیری هیچ كه‌سیان بخوات و مه‌مكی هیچ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی نه‌گرت تا شیره‌كه‌یان بخوات، پێش ئه‌وه‌ی كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای دایكی [ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ (١٢) ] هێنایان بۆ بازاڕ تا ئافره‌تێكیان ده‌ست بكه‌وێت شیرى پێبدات، خوشكه‌كه‌ی بینى و وتی: ئایا ڕێنمایتان بكه‌م بۆ ماڵێك كه‌ ئه‌وان سه‌رپه‌رشتیاری بكه‌ن و شیری پێ بده‌ن، وه‌ ئه‌وان زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو ئامۆژگاریكار ده‌بن بۆی له‌ په‌روه‌رده‌كردنیدا (ئه‌میش نزیك بوو خۆى ئاشكرا بكات، وتیان چۆن ده‌زانیت واده‌بن؟ وتى: له‌به‌ر خاتر فیرعه‌ون، ئینجا وازیان لێهێنا).

{خواى گه‌وره‌ موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ دايكى} [ فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ ] وه‌ گه‌ڕاندمانه‌وه‌ بۆ لاى دایكى، هێنایان بۆ لای دایكی مه‌مكی گرت و شیره‌كه‌ی دایكی خوارد، ئه‌وانیش زۆریان پێخۆش بوو [ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا ] بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ دایكی چاوڕۆشنا بێت به‌ منداڵه‌كه‌ی خۆی [ وَلَا تَحْزَنَ ] وه‌ خه‌فه‌ت نه‌خوات به‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ی منداڵه‌كه‌ی [ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ] وه‌ تا بۆی ده‌ركه‌وێ و بزانێت كه‌ به‌ دڵنیایى به‌ڵێنه‌كانی خوای گه‌وره‌ هه‌مووی حه‌قه‌و خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی خۆی ئه‌باته‌ سه‌ر (ئه‌م دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ ته‌نها شه‌و و رۆژێكى خایاند) [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكى له‌ بێئاگاییدان و ئه‌م شته‌ نازانن.

{موسا ده‌بێت به‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى ] وه‌ كاتێك كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - بالغ بوو وه‌ پێگه‌یشت و دروست كردنی ڕێك و دامه‌زراو بوو [ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ] حوكممان پێی به‌خشی واته‌: پێغه‌مبه‌رایه‌تی، وه‌ تێگه‌یشتن له‌ دین و زانیاریمان پێی به‌خشی [ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٤) ] وه‌ به‌م شێوازه‌ پاداشتی چاكه‌كاران ئه‌ده‌ینه‌وه‌ هه‌روه‌كو چۆن پاداشتی دایكی موسامان دایه‌وه‌.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - به‌هه‌ڵه‌ كه‌سێك ده‌كوژێت} [ وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا ] موسى - صلی الله علیه وسلم - هاته‌ ناو شاری میصره‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ وه‌حی بۆ هات و بوو به‌ پێغه‌مبه‌ر له‌ كاتێك كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ بێ ئاگابوون، وتراوه‌: له‌ نێوان مه‌غریب و عیشادا، یان له‌ نیوه‌ڕۆدا به‌ نهێنی خۆی كرده‌ ناو شاردا [ فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ ] بینی دوو پیاو شه‌ڕیانه‌ [ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ ] ئه‌مه‌یان به‌نی ئیسرائیلییه‌و له‌ هۆزی خۆیه‌تی [ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ ] وه‌ ئه‌مه‌ى تریشیان (قيبطي)يه له‌ هۆزه‌كه‌ی فیرعه‌ونه‌ و دوژمنێتى [ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ ] ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ هۆزه‌كه‌ی خۆی بوو كابرای به‌نی ئیسرائیلی داوای فریاكه‌وتن و سه‌رخستنی له‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - كرد به‌سه‌ر دوژمنه‌كه‌یدا: ئه‌ى موسا - صلی الله علیه وسلم - فریام بكه‌وه‌و له‌م دوژمنه‌ ڕزگارم بكه‌ ئه‌یه‌وێ به‌ زۆر ئیشم پێ بكات وه‌ پاره‌م پێ نه‌دات (داواى فریاكه‌وتن له‌ كه‌سێكى زیندووى ئاماده‌ى به‌ توانا بۆ كارى دونیایى كه‌ له‌ تواناى مرۆڤدا بێت دروسته‌) [ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ ] موسى - صلی الله علیه وسلم - هه‌ردوو ده‌ستی كۆ كرده‌وه‌ دای به‌ سینگی ئه‌و پیاوه‌دا، یاخود به‌ گۆچانه‌كه‌ی لێیداو یه‌كسه‌ر مردو كوشتی هه‌ر چه‌نده‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بوو كه‌ بیكوژێ به‌ڵام نه‌یزانی به‌وه‌ ئه‌مرێ [ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ ] موسا - صلی الله علیه وسلم - وتی: به‌ڕاستی شه‌یتان ئه‌م كرده‌وه‌یه‌ى پێ كردم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فه‌رمانم پێ نه‌كرابوو به‌ كوشتنی [ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (١٥) ] به‌ دڵنیایى شه‌یتان دوژمنێكی گومڕاكاری ئاشكرایه‌و ئه‌یه‌وێ مرۆڤـ گومڕا بكات.

{خواى گه‌وره‌ له‌ موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - خۆش ده‌بێت} [ قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي ] یه‌كسه‌ر موسى - صلی الله علیه وسلم - په‌شیمان بووه‌وه‌و وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من زوڵم و سته‌مم له‌ نه‌فسی خۆم كرد لێم خۆشبه‌ [ فَغَفَرَ لَهُ ] خوای گه‌وره‌ش لێی خۆشبوو [ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٦) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌ به‌تایبه‌تی بۆ كه‌سانێك كه‌ داوای ته‌وبه‌ و لێخۆشبوون له‌ خوا ئه‌كه‌ن و بۆ لای خوا ئه‌گه‌ڕێنه‌وه.

[ قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ ] موسا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: ئه‌ی په‌روه‌ردگار به‌هۆی ئه‌و نیعمه‌ته‌ زۆرانه‌ی كه‌ به‌سه‌رمدا ڕژاندووته‌ له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی و زانست و لێخۆشبوون [ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ (١٧) ] له‌مه‌ودوا نابم به‌ یارمه‌تیده‌ری تاوانباران.

[ فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ ] له‌ كاتی به‌یانیدا هاته‌ ناو شاره‌وه‌ به‌ڵام ئه‌ترسا وه‌ چاوى ئه‌گێڕاو چاودێری ئه‌كردو ئاوڕى ده‌دایه‌وه‌ (ئه‌مه‌ ترسێكی سروشتیه‌و ئاساییه‌و تاوان نیه‌، له‌ دوژمن ئه‌ترسا نه‌وه‌كو تۆڵه‌ی لێ بسه‌ننه‌وه‌) [ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ ] هه‌ر ئه‌و پیاوه‌ به‌نی ئیسرائیلییه‌ی كه‌ دوێنێ داوای سه‌رخستنی له‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - كرد دیسانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سێكی تری (قيبطي)دا شه‌ڕێتی كه‌ ئه‌و (قيبطي)يه دیسان ئه‌یه‌وێ بێگارى پێ بكات و به‌ زۆر ئیشی پێ بكات و پاره‌ی پێ نه‌دات و زوڵمی لێ بكات، دیسان هاواری كردو داوای فریاكه‌وتنی له‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - كردو وتی: ئه‌ی موسى فریام بكه‌وه‌و سه‌رمبخه‌ به‌سه‌ر ئه‌م (قيبطي)يهدا [ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ (١٨) ] موسى - صلی الله علیه وسلم - كه‌ بینی هه‌مان پیاوه‌ كه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ دوێنێ كه‌سێكی كوشت، وتی: به‌ڕاستی تۆ كه‌سێكی زۆر گومڕایت و خراپه‌ت ئاشكرایه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بوویته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ من دوێنێ كه‌سێك بكوژم، ئێستاش ئه‌ته‌وێ بێم كه‌سێكی تر بكوژم.

[ فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ ] كاتێك كه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - ویستی بڕوات له‌و (قيبطي)يه بدات كه‌ ئه‌یه‌وێ زوڵم له‌ به‌نی ئیسرائیلییه‌كه‌ بكات كه‌ به‌نی ئیسرائیلییه‌كه‌ داوای فریاكه‌وتنی لێ كرد [ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا ] كه‌ (قيبطي)يهكه‌ دوژمنی موسى و - صلی الله علیه وسلم - دوژمنی كابرای به‌نی ئیسرائیلیش بوو، موسى - صلی الله علیه وسلم - چووه‌ پێشه‌وه‌ بۆی [ قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ ] كابرای به‌نی ئیسرائیلی له‌ لاوازى و بێده‌سه‌ڵاتیدا وایزانی موسى - صلی الله علیه وسلم - بۆ ئه‌م دێت و له‌م ده‌دات، وتی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌ته‌وێ من بكوژی هه‌روه‌كو چۆن دوێنێ كه‌سێكت كوشت، له‌وێدا یه‌كسه‌ر ئاشكرای كرد كه‌ ئه‌و كوژراوه‌ی هۆزى فیرعه‌ون دوێنێ كوژراوه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - كوشتوویه‌تى (كه‌س نه‌یده‌زانى به‌ڵام ئاشكراى كردو پیاوه‌ (قيبطي)يهكه‌ رۆیشت و هه‌واڵه‌كه‌ى گه‌یانده‌ فیرعه‌ون) [ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ ] وه‌ وتى: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - كه‌ تۆ خه‌ڵكى ئه‌كوژی و له‌ خه‌ڵكى ئه‌ده‌یت ته‌نها مه‌به‌ستت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆت به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا زاڵ بكه‌ی له‌سه‌ر زه‌وی [ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ (١٩) ] وه‌ تۆ ناتته‌وێ له‌سه‌ر زه‌ویدا چاكسازی له‌ نێوان خه‌ڵكیدا بكه‌یت.

[ وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى ] دوای ئه‌وه‌ی هه‌واڵ گه‌یشته‌وه‌ به‌ فیرعه‌ون كه‌ ئه‌و پیاوه‌ (قيبطي)يهی دوێنێ كوژراوه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - كوشتوویه‌تی، ئه‌وانیش پیلانیان دانا بۆ ئه‌وه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - بكوژن، پیاوێك له‌وپه‌ڕو له‌ دوورترین شوێنی شاره‌وه‌ به‌ خێرایی هات و رێگایه‌كى نزیكترى گرته‌به‌رو زووتر گه‌یشت [ قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ ] وتی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ ڕاوێژیان كردووه‌و پیلانیان داناوه‌ بۆ كوشتنت [ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ (٢٠) ] تۆ له‌ میصر ده‌رچۆ من به‌ڕاستی ئامۆژگاریكارو دڵسۆزی تۆم.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ميسر جێدێلێت به‌ره‌و مه‌ديه‌ن} [ فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ ] دیسان موسى - صلی الله علیه وسلم - له‌ میصر ده‌رچوو به‌ڵام ئه‌ترسا له‌ زاڵمه‌كان كه‌ تۆڵه‌ی لێ بسه‌ننه‌وه‌، وه‌ چاودێریشی ئه‌كردو ئاوڕى ده‌دایه‌وه‌ نه‌وه‌كو بێن و پێی بگه‌ن [ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢١) ] وتی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ڕزگارم بكه‌ له‌م قه‌ومه‌ زاڵم و سته‌مكارانه.

[ وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ (٢٢) ] وه‌ كاتێك كه‌ ڕووی كرده‌ (مه‌دیه‌ن) ڕێگای نه‌ئه‌زانی، وتی: به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ ڕێگای ڕاستم نیشان بدا بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌م به‌ (مه‌دیه‌ن) و ڕێگاكه‌ ون نه‌كه‌م (ده‌وترێت خواى گه‌وره‌ فریشته‌یه‌كى ناردووه‌ رێى نیشان داوه‌).

{هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و دوو كچه‌ شوانه‌كه‌} [ وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ ] وه‌ كاتێك كه‌ گه‌یشته‌ سه‌ر ئاوێك كه‌ له‌ (مه‌دیه‌ن) بیریان هه‌بوو شوانه‌كان مه‌ڕیان ده‌هێناو ئاویان ده‌دا [ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ] خه‌ڵكانێكی زۆری بینی له‌وێ ئاو به‌ ئاژه‌ڵه‌كانیان ئه‌ده‌ن [ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ ] وه‌ له‌ دووریشه‌وه‌ له‌ دوای هه‌موویانه‌ دوو ئافره‌تی بینی كه‌ ڕێگری له‌ ئاژه‌ڵه‌كانیان ئه‌كه‌ن و نایه‌لن بچنه‌ پێشه‌وه‌ بۆ سه‌ر ئاوه‌كه‌ [ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا ] موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌زه‌یى پێیاندا هاته‌وه‌و پێى وتن: ئێوه‌ چیتانه‌ بۆ نایه‌لن ئاژه‌ڵه‌كانتان بچێته‌ سه‌ر ئاوه‌كه‌و ئاویان ناده‌ن؟ [ قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ ] وتیان: عاده‌تی ئێمه‌ وایه‌ ئاو به‌ ئاژه‌ڵه‌كانمان ناده‌ین و په‌له‌ ناكه‌ین تا خه‌ڵكی هه‌مووی ئاو به‌ ئاژه‌ڵی خۆیان ئه‌ده‌ن و چۆڵ ئه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی تێكه‌ڵیان نه‌بین [ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ (٢٣) ] وه‌ باوكیشمان پیاوێكی به‌ ته‌مه‌ن و به‌ساڵاچووه‌و توانای ئه‌وه‌ی نیه‌ كه‌ ئاو به‌ ئاژه‌ڵه‌كان بدات

[ فَسَقَى لَهُمَا ] موسا - صلی الله علیه وسلم - ئاوی به‌ ئاژه‌ڵه‌كانیان دا (ئه‌وان به‌رده‌كه‌یان خسته‌وه‌ سه‌ر بیره‌كه‌ به‌ ده‌ كه‌س نه‌بێت لا نابرا موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌ته‌نها لایبرد چونكه‌ زۆر به‌هێز بوو) [ ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ ] پاشان چووه‌ سێبه‌رى دارێك و دانیشت [ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ (٢٤) ] فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار خێرم پێ بكه‌ من زۆر پێویستم به‌ خێرو چاكه‌ی تۆیه‌ (پێ په‌تى و زۆر برسی بوو، وه‌ ئافره‌ته‌كان گوێیان لێبوو).

{شه‌رم و شكۆى ئافره‌ت} [ فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ دوو ئافره‌ته‌كه‌ ئه‌مڕۆ زوو گه‌یشتنه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ باوكیان پرسیاری لێ كردن چۆن وا زوو هاتنه‌وه‌؟ بۆیان گێڕایه‌وه‌و وتیان: پیاوێك ئاوی ئاژه‌ڵه‌كانی بۆ داوین، ئه‌ویش ناردی به‌ شوێنیداو یه‌كێكیان به‌ شه‌رمه‌وه‌ هاته‌وه‌ بۆ لای موسى - صلی الله علیه وسلم - (كراسه‌كه‌ى دابوو به‌سه‌ر روویدا) [ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا ] وتی: به‌ دڵنیایى باوكم بانگت ئه‌كات تا پاداشتت بداته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ تۆ ئاوت به‌ ئاژه‌ڵه‌كانمان داوه‌ (مه‌به‌سته‌كه‌ى پێ وت نه‌وه‌كو بترسێت و گومانى خراپ به‌رێت، چونكه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - كه‌سێكى غه‌ریب بوو) [ فَلَمَّا جَاءَهُ ] كاتێك موسى - صلی الله علیه وسلم - هات بۆ لای باوكیان [ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ ] وه‌ چیرۆك و به‌سه‌رهاتی خۆی بۆی گێڕایه‌وه‌ كه‌ له‌ میصر چی به‌سه‌رهاتووه‌ [ قَالَ لَا تَخَفْ ] باوكیان وتی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - مه‌ترسێ [ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٥) ] به‌ڕاستی تۆ له‌ قه‌ومێكی سته‌مكار ڕزگارت بووه‌ كه‌ فیرعه‌ون كه‌سێكی زۆر سته‌مكاره‌، وتراوه‌: ئه‌م پیاوه‌ شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر بووه‌ - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌وه‌ بۆچونێكی ته‌واو نیه‌، چونكه‌ شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - زیاتر له‌ چوارسه‌د ساڵ پێش موسى - صلی الله علیه وسلم - بووه‌و نزیك بووه‌ له‌سه‌رده‌مى ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ وتراوه‌: برازای شوعه‌یب بووه‌، وه‌ وتراوه‌: پیاوچاك و موسڵمانێك بووه‌ له‌ عه‌شیره‌تی شوعه‌یب و له‌سه‌ر دینی شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر بووه‌ - صلی الله علیه وسلم - .

[ قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ ] یه‌كێك له‌ كچه‌كان وتی: ئه‌ی باوكه‌ به‌ كرێی بگره‌ تا شوانیمان بۆ بكات [ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ (٢٦) ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ باشترین كه‌سه‌ كه‌ تۆ به‌ كرێی ئه‌گری، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆر به‌هێزو ئه‌مینه‌، باوكى وتى: چۆن ده‌زانیت؟ وتى: به‌هێزه‌ چونكه‌ بینیمان چۆن به‌ردى سه‌ر بیره‌كه‌ى لابردو له‌ بیره‌كه‌ ئاوی بۆمان ده‌ركردو ئاوی ئاژه‌ڵه‌كانیدا، وه‌ كه‌سێكی زۆر ئه‌مینیشه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ چووم به‌ دوایدا موسى - صلی الله علیه وسلم - له‌ پێشه‌وه‌ ئه‌ڕۆی و پێى وتم: ئه‌گه‌ر ڕێیه‌كه‌م هه‌ڵه‌ كرد به‌ردێك تێگره‌ ده‌زانم و له‌وێوه‌ ده‌ڕۆم، نه‌ك كچه‌كه‌ له‌ پێشه‌وه‌ بڕوات و ئه‌م له‌ دوایه‌وه‌ بڕوات، بۆیه‌ وتی: كه‌سێكی زۆر ئه‌مینه‌.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - هاوسه‌رگيرى ده‌كات} [ قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ ] پیاوه‌كه‌ وتی: ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - من ئه‌مه‌وێ یه‌كێك له‌م دوو كچه‌ی خۆمت لێ ماره‌ بكه‌م [ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ ] تۆیش هه‌شت ساڵ شوانیم بۆ بكه‌ [ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ ] ئه‌گه‌ر ده‌ ساڵیشم بۆ ته‌واو بكه‌ی ئه‌وه‌ له‌ چاكه‌ی خۆته‌ [ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ ] وه‌ من نامه‌وێ تووشی مه‌شه‌قه‌و ناڕه‌حه‌تیت بكه‌م بڵێم ئیلا ئه‌بێ ده‌ ساڵ شوانیم بۆ بكه‌ی، ئه‌گه‌ر هه‌شت ساڵ بكه‌ی به‌سه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر ده‌یشت كرد ئه‌وه‌ له‌ چاكه‌ی خۆته‌ [ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧) ] وه‌ إن شاء الله ئه‌مبینی من كه‌سێكی چاك ئه‌بم و به‌ چاكه‌ مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌م.

[ قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ ] موسایش - صلی الله علیه وسلم - وتی: ئه‌مه‌ به‌ڵێنێك بێت له‌ نێوان من و تۆدا هه‌ر كام له‌و دوو ماوه‌یه‌م به‌سه‌ر برد هه‌شت ساڵه‌كه‌ یان ده‌ ساڵه‌كه‌ [ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ ] ئه‌وه‌ زوڵمم له‌سه‌ر نیه‌، واته‌: داوای زیاترم لێ مه‌كه‌ [ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٢٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ش شاهیدو پارێزه‌رو ئاگاداره‌ له‌م مه‌رجه‌ی كه‌ دامانناوه‌.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ميسر} [ فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ ] كاتێك كه‌ موسى ماوه‌كه‌ی ته‌واو كرد، ده‌ ساڵی ڕێكی ته‌واو كردووه‌ نه‌ك هه‌شته‌كه‌ وه‌كو له‌ (بوخاری)دا هاتووه‌ [ وَسَارَ بِأَهْلِهِ ] وه‌ تامه‌زرۆى وڵات و كه‌سوكارى بوو، ویستى به‌ نهێنى بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ میصر، وه‌ هه‌ندێك مه‌ڕیشى پێ بوو كه‌ غه‌زورى پێیدا بوو هێنایه‌وه‌ بۆ میصر، وه‌ خێزانه‌كه‌یشى پێبوو له‌شه‌وێكى زستانى ساردى باراناوى تاریكدا، چه‌ندێك هه‌وڵى ده‌دا ئاگرى بۆ ناكرایه‌وه‌ [ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا ] پێشتریش له‌ سووره‌تی (طه) باس كرا له‌لای كێوی (طور)ه‌وه‌ له‌ دووره‌وه‌ ئاگرێكی بینی [ قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا ] به‌ خێزانه‌كه‌ی وت ئێوه‌ لێره‌ بمێننه‌وه‌ [ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا ] به‌ دڵنیایى من ئاگرێكم بینیوه‌ [ لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ ] ئه‌چمه‌ سه‌ر ئه‌و ئاگره‌ به‌ڵكو ئه‌گه‌ر كه‌سێكی لێ بوو هه‌واڵێكتان بۆ بێنمه‌وه‌، چونكه‌ رێگایان ون كردبوو [ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ ] یاخود پشكۆیه‌ك له‌ ئاگره‌كه‌ دێنم [ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٢٩) ] به‌ڵكو ئاگری پێ بكه‌ینه‌وه‌و خۆمانی پێ گه‌رم بكه‌ینه‌وه‌.

{خواى گه‌وره‌ قسه‌ له‌گه‌ڵ موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌كات} [ فَلَمَّا أَتَاهَا ] كاتێك هاته‌ لای ئاگره‌كه‌ بینی دارێكى سه‌وزه‌و ئاگرى گرتووه‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌و نووری خوای گه‌وره‌یه‌ [ نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ ] له‌ كه‌ناری دۆڵه‌كه‌ له‌لای ڕاسته‌وه‌ خوای گه‌وره‌ بانگی له‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - كرد [ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ ] له‌و پارچه‌ زه‌ویه‌ پیرۆزه‌ لای داره‌كه‌ كه‌ له‌ كه‌ناره‌كه‌دا ڕوابوو [ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٣٠) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ى قسه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌كات منم الله په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهان (ئه‌میش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ سیفه‌تى قسه‌ كردنى هه‌یه‌و هه‌ر كات ویستى لێبێت قسه‌ ده‌كات و چۆنێتیه‌كه‌یشى ته‌نها خۆى ده‌یزانێت).

{گۆچانه‌كه‌ى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌بێت به‌ مار!} [ وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ ] وه‌ ئه‌و گۆچانه‌ی به‌ده‌ستته‌وه‌یه‌ فڕێی بده‌ تا موعجیزه‌یه‌كت نیشان بده‌م كه‌ فڕێی دا بوو به‌ مارێكی زۆر گه‌وره‌ [ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ ] كاتێك بینى ئه‌و ماره‌ ئه‌جوولایه‌وه‌ زۆر به‌خێرایی وه‌ زۆر گه‌وره‌ بوو وه‌كو جنی، ئه‌گه‌یشت به‌ هه‌ر تاوێرو به‌ردێكى گه‌وره‌ قوتى ده‌دا [ وَلَّى مُدْبِرًا ] موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ی بینی یه‌كسه‌ر ڕایكردو پشتی هه‌ڵكردو ڕۆی [ وَلَمْ يُعَقِّبْ ] وه‌ ئاوڕی نه‌دایه‌و نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ له‌ ترسا [ يَا مُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - وه‌ره‌ بگه‌ڕێره‌وه‌و مه‌ترسێ [ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١) ] تۆ ئه‌مینی و هیچ زیانێك به‌ تۆ ناگات.

{موعجيزه‌يه‌كى ترى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم -} [ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ ] وه‌ ده‌ستت بخه‌ره‌ ناو ملوانی قه‌میسه‌كه‌ته‌وه‌ [ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ ] كه‌ ده‌ستت ده‌رئه‌كه‌ی زۆر سپی و جوانه‌و وه‌كو مانگى چوارده‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش موعجیزه‌یه‌كی تره‌ (موسى - صلی الله علیه وسلم - خۆی كه‌سێكی ئه‌سمه‌ر بووه‌ وه‌كو له‌ بوخاریدا هاتووه‌) [ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ ] به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ڵه‌ك یاخود گه‌ڕوگول بێت [ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ ] وه‌ كه‌ ترسایت هه‌ردوو ده‌ستت كۆبكه‌وه‌و بیخه‌ره‌ سه‌ر دڵت ترست نامێنێت و دڵئارام ده‌بیت (كه‌ فیرعه‌ونى ببینیایه‌ ده‌ترسا به‌ڵام كه‌ واى ده‌كرد خواى گه‌وره‌ ترسى ده‌خسته‌ دڵى فیرعه‌ونه‌وه‌و فیرعه‌ون زۆر له‌ موسى ده‌ترساو وه‌كو گوێدرێژ میزى ده‌كرده‌ ژێر خۆى) [ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ ] ئه‌مه‌ دوو به‌ڵگه‌و حوجه‌و موعجیزه‌یه‌ له‌ په‌روه‌ردگارته‌وه‌ بۆ تۆ تا بڕۆی بۆ لای فیرعه‌ون و ده‌سه‌ڵاتدارانى [ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٣٢) ] به‌ڕاستی ئه‌وان قه‌ومێك بوون له‌ گوێڕایه‌ڵى خواى گه‌وره‌ ده‌رچوو بوون.

[ قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا ] موسى - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من كاتی خۆی كه‌سێكم لێ كوشتوون [ فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) ] وه‌ له‌وه‌ ئه‌ترسێم كه‌ ئه‌وانیش من بكوژنه‌وه‌و تۆڵه‌م لێ بسه‌نن.

{موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - داوا له‌خواى گه‌وره‌ ده‌كات هارونى براى بكات به‌ پێغه‌مبه‌ر} [ وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا ] وه‌ هارونی برام زمانی له‌ من پاراوتره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی موسى - صلی الله علیه وسلم - گیریه‌ك له‌ زمانیدا هه‌بوو، (موسا - صلی الله علیه وسلم - كه‌ منداڵ بوو ده‌ستى بۆ ریشى فیرعه‌ون برد، ئه‌ویش توڕه‌ بوو وتى سوكایه‌تى پێكردووم ده‌بێت بیكوژم، ئاسیاى خێزانى وتى ئه‌مه‌ منداڵه‌و نافامێت تاقیبكه‌وه‌و پشكۆیه‌ك ئاگرو هه‌ندێك خورما دابنێ ئه‌گه‌ر ده‌ستى برد بۆ خورماكه‌ ئه‌وا بیكوژه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر ده‌ستى برد بۆ پشكۆ ئاگره‌كه‌ ئه‌وا دیاره‌ نافامێت و مه‌یكوژه‌، موسا - صلی الله علیه وسلم - ده‌ستى برد بۆ پشكۆ ئاگره‌كه‌و بردى بۆ ده‌مى و رزگارى بوو له‌ كوشتن، جا له‌و كاته‌وه‌ گیرییه‌ك له‌ زمانیدا هه‌بوو) [ فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ ] هارونی برام له‌گه‌ڵمدا بنێره‌و بیكه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ر (چاكه‌كارترین برا بۆ براكه‌ى موسا بوو بۆ هارونى براى كه‌ داواى كرد خواى گه‌وره‌ بیكات به‌ پێغه‌مبه‌ر) [ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي ] بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ یارمه‌تیده‌رم و ئه‌وه‌ى من ده‌یڵێم بۆیان روون بكاته‌وه‌ تا به‌ڕاستم دابنێن [ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من له‌وه‌ ئه‌ترسێم كه‌ به‌ درۆم بزانن.

[ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ ] خوای گه‌وره‌ وه‌ڵامی دایه‌وه‌و فه‌رمووی: به‌ڵێ به‌هێزت ئه‌كه‌ین به‌ هارونی برات [ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا ] وه‌ به‌ڵگه‌ی به‌هێزیشتان پێ ئه‌ده‌ین [ فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا ] ئه‌وان ناگه‌نه‌ ئێوه‌و ناتوانن هیچ ئازارێكتان بده‌ن [ بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ (٣٥) ] به‌هۆی ئه‌و ئایه‌ت و موعجیزانه‌ش كه‌ پێتان ئه‌ده‌ین ئێوه‌و شوێنكه‌وتوانتان زاڵ و سه‌ركه‌وتوو ده‌بن و ئه‌وان تێكئه‌شكێن.

{ هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - و فيرعه‌ون} [ فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ ] كاتێك كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و موعجیزه‌ ئاشكراو ڕوونانه‌ى بۆ فیرعه‌ون و ده‌سه‌ڵاتدارانى برد [ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى ] ئه‌وان وتیان: ئه‌مه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها جادوویه‌كه‌و هه‌ڵبه‌ستراوه‌و خۆت داتهێناوه‌ [ وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) ] وه‌ ئێمه‌ له‌ باوك و باپیرانی پێشینمان شتێكی وامان نه‌بیستووه‌ كه‌سێك ئاوا بێت و بانگه‌شه‌ی پێغه‌مبه‌رایه‌تی بكات و بڵێت به‌ تاك و ته‌نها خوا بپه‌رستن و شه‌ریكى بۆ دامه‌نێن.

[ وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ ] وه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: په‌روه‌ردگارم زاناتره‌ به‌و كه‌سه‌ی كه‌ هیدایه‌تی هێناوه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ (كه‌ مه‌به‌ستی خۆیه‌تی) [ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ ] وه‌ سه‌ره‌نجام و سه‌ركه‌وتن بۆ كێ ده‌بێت [ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ كه‌سانی سته‌مكارو هاوبه‌شبڕیارده‌ر سه‌رناخات.

[ وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي ] وه‌ فیرعه‌ون وتی: ئه‌ی پیاوماقوڵان و خانه‌دانان من نه‌مزانیوه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ من خوایه‌كی ترتان هه‌بێ [ فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ ] ئه‌ی هامان (كه‌ وه‌زیرو راوێژكاری بوو) ئاگر له‌و قوڕه‌ به‌رده‌و قوڕم بۆ سووركه‌وه‌، واته‌: خشتی سووره‌وه‌كراوم بۆ دروست بكه‌ [ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا ] وه‌ كۆشكێكی به‌رزم بۆ دروست بكه‌ [ لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى ] بۆ ئه‌وه‌ی بچمه‌ سه‌ر كۆشكه‌كه‌ تا سه‌ركه‌وم بۆ لای خوایه‌كه‌ی موسى- صلی الله علیه وسلم - كه‌ ده‌ڵێت خوایه‌كه‌ى من له‌ ئاسمانه‌ [ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٣٨) ] هه‌ر چه‌نده‌ من گومان ئه‌به‌م كه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - درۆ بكات و هیچ خوای نه‌بێت.

[ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ] وه‌ فیرعه‌ون و سه‌ربازانی به‌ ناحه‌ق خۆیان به‌گه‌وره‌زانی له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا له‌ میصر [ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) ] وه‌ گومانی وایان ئه‌برد كه‌ بۆ لای ئێمه‌ ناگه‌ڕێنه‌وه‌و زیندوو بوونه‌وه‌ نیه‌.

{خواى گه‌وره‌ فيرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانى له‌ناو ده‌بات} [ فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ ] وه‌ فیرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانیمان برده‌وه‌ [ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ ] وه‌ فڕێمان دانه‌ ناو ده‌ریاكه‌وه‌و نوقممان كردن [ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) ] وه‌ تۆ ته‌ماشا بكه‌و بزانه‌ سه‌ره‌نجامی سته‌مكاران چۆن ئه‌بێ.

[ وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ ] وه‌ ئه‌وانمان كرده‌ پێشه‌وا بۆ شوێنكه‌وتوانیان به‌ڵام بانگی خه‌ڵكیان ئه‌كرد بۆ ئاگرو پێشه‌وای خراپ بوون [ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش كه‌س نیه‌ سه‌ریان بخات و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ بیانپارێزێت (توشى سه‌رشۆڕى و ریسوایى و سزاى دونیاو قیامه‌ت بوون، وه‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌نجامى تێكڕاى كافرانه‌).

[ وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً ] وه‌ له‌ دونیایشدا له‌عنه‌تمان لێ كردن و له‌ ڕه‌حمه‌تی خۆمان ده‌رمان كردن [ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیشدا دیسانه‌وه‌ ده‌ركراو ئه‌بن له‌ ڕه‌حمه‌تی خوا، یاخود بوغزێنراو ئه‌بن له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌، یاخود له‌ناو ئاگردا شوه‌یان ئه‌شێوێنین به‌ سووتاندن.

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ ] وه‌ به‌دڵنیایى ئێمه‌ ته‌وراتمان به‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - به‌خشی [ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌نده‌ها ئوممه‌تانی كافرى پێشترمان له‌ناو برد (ئه‌بو سه‌عیدى خودرى) ده‌فه‌رمێت: له‌ دواى دابه‌زینى ته‌ورات خواى گه‌وره‌ هیچ ئوممه‌تێكى به‌ تێكڕا له‌ناو نه‌بردووه‌و فیرعه‌ون و شوێنكه‌وتوانى دوا ئوممه‌ت بوون كه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ له‌ناوبران، ته‌نها خه‌ڵكى ئه‌و گونده‌ نه‌بێت كه‌ خواى گه‌وره‌ كردیانى به‌ مه‌یمون و به‌راز) [ بَصَائِرَ لِلنَّاسِ ] كه‌ ئه‌و ته‌وراته‌ چاوڕۆشنایی بوو بۆ خه‌ڵكی سه‌رده‌می خۆی كه‌ حه‌قیان پێی ئه‌دۆزیه‌وه‌ [ وَهُدًى وَرَحْمَةً ] وه‌ هیدایه‌ت بوو بۆ حه‌ق و ڕه‌حمه‌ت بوو له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی [ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣) ] به‌ڵكو خه‌ڵكی یادی خوای گه‌وره‌و شوكرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی بكه‌ن.

[ وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خۆ تۆ له‌لای ڕۆژئاوای دۆڵی (سه‌ینا) نه‌بووی كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ موناجات و قسه‌ی له‌گه‌ڵ موسادا - صلی الله علیه وسلم - كردو ئه‌و فه‌رمانه‌مان پێى ڕاگه‌یاند [ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) ] وه‌ تۆ له‌وێ ئاماده‌ نه‌بووی تا ئه‌م شتانه‌ بزانی به‌ڵكو له‌ ڕێی وه‌حیه‌وه‌ هه‌موو ئه‌م به‌سه‌رهاتانه‌ی پێت ڕاگه‌یاندووه‌ (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌رایه‌تى محمد - صلی الله علیه وسلم - ).

[ وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا ] وه‌ له‌ پاش ئه‌وه‌ش چه‌نده‌ها ئوممه‌تانی ترمان دروست كرد [ فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ ] وه‌ ئه‌و ئوممه‌تانه‌ سه‌رده‌م و ته‌مه‌نیان درێژه‌ی كێشا وه‌ شه‌ریعه‌تیان لێ جیاواز بوو، وه‌ له‌ بیرو یادیان چوو كه‌ له‌ كتێبی ئه‌وانیشدا باسی پێغه‌مبه‌ری خوا هاتووه‌ - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵام له‌ یادو بیریان كردو وه‌فایان نه‌كرد به‌رامبه‌ری [ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ] وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ جێگیرو نیشته‌جێ نه‌بووی له‌لای خه‌ڵكی (مه‌دیه‌ن) هه‌روه‌كو چۆن موسى - صلی الله علیه وسلم - له‌وێ بووه‌ [ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا ] كه‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌یان به‌سه‌ردا بخوێنیته‌وه‌ [ وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) ] به‌ڵكو ئێمه‌ تۆمان ناردووه‌ بۆ لای خه‌ڵكی مه‌ككه‌ وه‌ ئه‌م هه‌واڵانه‌ش له‌ ڕێی وه‌حیه‌وه‌ به‌ تۆمان ڕاگه‌یاندووه‌ ئه‌گه‌رنا تۆ له‌وێ نه‌بوویته‌.

[ وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا ] وه‌ تۆ له‌لای كێوی (طور)یش نه‌بووی كاتێك له‌وێوه‌ قسه‌مان له‌گه‌ڵ موسادا - صلی الله علیه وسلم - كردو بانگمان كرد [ وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ] به‌ڵام ئه‌م وه‌حی و قورئانه‌ كه‌ بۆ تۆمان ناردووه‌ ڕه‌حمه‌تێكه‌ له‌ په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆ تۆ [ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ ] تا ئاگاداری قه‌ومێك بكه‌یته‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكی مه‌ككه‌ن كه‌ پێش تۆ هیچ پێغه‌مبه‌رێكیان بۆ نه‌چووه‌ تا ئاگاداریان بكاته‌وه‌ [ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) ] به‌ڵكو ئه‌وانیش په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رگرن وه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ خه‌ڵكی مه‌ككه‌مان سزا بدایه‌و به‌ڵاو موسیبه‌ت و سزایه‌كمان بۆ دابه‌زاندنایه‌ [ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ] به‌هۆی تاوانه‌كانی خۆیانه‌وه‌ [ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا ] ئه‌و كاته‌ ئه‌یانووت: ئه‌ی په‌روه‌ردگار بۆ تۆ پێغه‌مبه‌رێكت بۆ نه‌ناردین [ فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ ] تا شوێن ئایه‌ته‌كانی تۆ بكه‌وتینایه‌ [ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) ] وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ باوه‌ڕمان بهێنایه‌، به‌ڵام خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌وه‌ پێغه‌مبه‌رمان بۆ ناردن و ئاگاداری كردنه‌وه‌ و به‌ ته‌واوی دینى بۆ ڕوون كردنه‌وه‌.

[ فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا ] وه‌ كاتێك ئه‌و حه‌قه‌ كه‌ قورئانه‌ پیرۆزه‌كه‌یه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - بۆ خه‌ڵكی مه‌ككه‌ نێردرا [ قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى ] وتیان: ئه‌ی باشه‌ بۆچی چۆن موسا - صلی الله علیه وسلم - ته‌وراتی هه‌ر هه‌مووی به‌یه‌كجار بۆ دابه‌زی بۆ محمدیش - صلی الله علیه وسلم - هه‌موو قورئانی به‌یه‌كجار بۆ دانه‌به‌زی!؟، یاخود چۆن موسا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و هه‌موو موعجیزه‌یه‌ى بۆ هات بۆچى موعجیزه‌ى وایش بۆ محمد - صلی الله علیه وسلم - نایات!؟ [ أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ ] ئایا كافرانی پێشتریش وه‌كو ئێوه‌ مرۆڤـ نه‌بوون و كوفریان نه‌كرد به‌و موعجیزانه‌ی كه‌ بۆ موسى هاتبوو؟ [ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا ] وتیان: ته‌ورات و قورئان دوو جادوو سیحرن موسى و محمد كردوویانه‌، یان ئه‌و دوو پێغه‌مبه‌ره‌ جادووگه‌رو ساحیرن و هاوكاری یه‌كتریان كردووه‌ له‌سه‌ر ئه‌و درۆ هه‌ڵبه‌ستنه‌و له‌لایه‌ن خواوه‌ نه‌بووه‌ [ وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨) ] وه‌ وتیان: ئێمه‌ به‌ هه‌مووی كافرین به‌وه‌ی كه‌ بۆ موسى و محمدیش - صلی الله علیه وسلم - هاتووه.

[ قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كه‌ن ئێوه‌ كتابێك بێنن له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ له‌ ته‌ورات و قورئان هیدایه‌تده‌رتر بێ ئه‌و كاته‌ ئێمه‌ شوێنی ئه‌كه‌وین [ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩) ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن

[ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ ] وه‌ ئه‌گه‌ر وه‌ڵامیان نه‌دایته‌وه‌ بۆ ئه‌و شته‌، یان وه‌ڵامیان نه‌دایته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنن [ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ ] ئه‌وه‌ بزانه‌ ئه‌وان ته‌نها شوێنى هه‌واو ئاره‌زووی پووچه‌ڵی خۆیان كه‌وتوون [ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ ] وه‌ كێ له‌و كه‌سه‌ گومڕاتره‌، واته‌: هیچ كه‌سێك له‌و كه‌سه‌ گومڕاتر نیه‌ كه‌ شوێن هه‌واو ئاره‌زووی خۆی بكه‌وێ به‌بێ هیدایه‌ت و ڕێنمایی له‌لایه‌نی خوای گه‌وره‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانێكی سته‌مكار نادات.

[ وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) ] (رِفَاعة القُرَظِيّ) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر ده‌ كه‌س دابه‌زى كه‌ من یه‌كێكیان بووم، واته‌: ئێمه‌ وته‌ی خۆمان هه‌ندێكیمان به‌ هه‌ندێكی گه‌یاندووه‌، واته‌: وته‌ی خۆمان درێژ كردۆته‌وه‌و ڕوونمان كردۆته‌وه‌ به‌ڵكو قوڕه‌یش بیر بكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن، یاخود پێغه‌مبه‌ر له‌ دوای پێغه‌مبه‌رمان ناردووه‌ به‌ڵكو په‌ندو ئامۆژگارى وه‌ربگرن.

[ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كتابمان پێ به‌خشیوون له‌ پێش قورئاندا له‌ ئه‌هلی كتاب [ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) ] ئه‌وان ئیمانی پێ دێنن ئه‌وانه‌ی كه‌ موسڵمان بوونه‌ وه‌كو (عبدالله‌ی كوڕی سه‌لام) و جگه‌ له‌و، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (نه‌جاشى) و هاوه‌ڵه‌كانى دابه‌زى.

[ وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ ] وه‌ كاتێك كه‌ قورئانیان به‌سه‌ردا بخوێنیته‌وه‌ ئه‌وان ئه‌ڵێن: ئێمه‌ پێش ئه‌م قورئانه‌یش هه‌ر یه‌كخواپه‌رست و موسڵمان بووینه‌و ئیمانمان پێی هه‌یه‌ [ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا ] ئه‌مه‌ حه‌قه‌و له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارمانه‌وه‌یه‌ [ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) ] ئێمه‌ پێش ئه‌وه‌یش موسڵمان بووینه‌ وه‌ خۆمان ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ كردووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ته‌ورات و ئینجیلدا باسی پێغه‌مبه‌ر كراوه‌ - صلی الله علیه وسلم - ئیمانمان پێی هێناوه‌.

[ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌هلی كتاب بوونه‌ پاشان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ ئیمانیان به‌میش هێناوه‌ دووجار ئه‌جرو پاداشتی خۆیان وه‌رئه‌گرن: یه‌كێكیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شوێن پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆیان كه‌وتوون، وه‌ یه‌كێكی تریشیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هات شوێنی كه‌وتن، وه‌ به‌هۆی صه‌برو ئارام گرتن و دامه‌زراویان له‌سه‌ر ئیمان هێنان به‌ كتابی یه‌كه‌م پاشان به‌ قورئان [ وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ] وه‌ به‌ چاكه‌ وه‌ڵامی خراپه‌ ئه‌ده‌نه‌وه‌ [ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) ] وه‌ له‌وه‌یشی كه‌ پێمان به‌خشیون له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌یبه‌خشن.

[ وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ ] وه‌ كاتێك گوێیان له‌ قسه‌ی پڕوپووچ و بێمانا ئه‌بێ له‌لایه‌ن هاوبه‌شبڕیارده‌رانه‌وه‌ كه‌ تانه‌و ته‌شه‌ر له‌ دینه‌كه‌یان بده‌ن ئه‌مان پشتیان تێ ئه‌كه‌ن و تێكه‌ڵیان نابن [ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا ] وه‌ پێیان ئه‌ڵێن: ئێمه‌ كرده‌وه‌ی چاكى خۆمان هه‌یه‌و كوفری ئێوه‌ زه‌ره‌رو زیان به‌ ئێمه‌ ناگه‌یه‌نێ [ وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ ] وه‌ ئێوه‌ش كرده‌وه‌ی خۆتان هه‌یه‌و سوودی ئێمه‌ بۆ ئێوه‌ نایات ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن [ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ ] ئێوه‌ سه‌لامه‌تن له‌ ئێمه‌و هیچ خراپه‌یه‌ك له‌ ئێمه‌وه‌ به‌ ئێوه‌ ناگات [ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥) ] وه‌ ئێمه‌ نامانه‌وێ هاوڕێیه‌تی خه‌ڵكانی نه‌زان و نه‌فام بكه‌ین و رێگاى ئه‌وان ناگرینه‌به‌ر.

{هيدايه‌تدان به‌ده‌ست خوايه‌} [ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ ] پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - (ئه‌بو طاڵیب)ی مامه‌ی له‌سه‌ره‌مه‌رگدا بوو پێى فه‌رموو: ئه‌ى مامه‌ بڵێ: لا إله إلا الله شایه‌تیت بۆ ده‌ده‌م له‌ رۆژى قیامه‌ت، زۆر هه‌وڵیدا كه‌ موسڵمان بێت به‌ڵام (ئه‌بو جه‌هل و عبدالله¬ى كوڕى ئه‌بى ئومه‌ییه‌) له‌وێ بوون و وتیان: ئایا واز له‌ دینى (عبدالمطلب) دێنى!، پێغه‌مبه‌رى خوایش - صلی الله علیه وسلم - ده‌یفه‌رموو: ئه‌ى مامه‌، بڵێ: لا إله إلا الله شایه‌تیت بۆ ده‌ده‌م له‌ رۆژى قیامه‌ت، ئه‌وانیش ده‌یانووت نه‌كه‌یت موسڵمان نه‌بیت، ئه‌ویش موسڵمان نه‌بوو به‌ كافری مرد، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ دڵنیایى تۆ ناتوانی هیدایه‌تی كه‌سێك بده‌ی كه‌ خۆشت ئه‌وێ خۆشه‌ویستى سروشتى نه‌ك شه‌رعى، چونكه‌ زۆر به‌رگرى له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌كرد، یان پێت خۆشه‌ ئیمان بێنێ [ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ خۆی هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت و ئه‌و كه‌سه‌ شایه‌نی هیدایه‌ت بێت [ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زاناتره‌ به‌وه‌ی كه‌ كێ شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیدایه‌ت وه‌ربگرێ.

[ وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا ] وه‌ كافرانى قوره‌یش ئه‌یانووت: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر بێتوو ئێمه‌ شوێن ئه‌و هیدایه‌ت و دینه‌ی تۆ بكه‌وین ئه‌وه‌ عه‌ره‌ب دێن و ئه‌ده‌ن به‌سه‌رماندا وه‌ ئێمه‌ش شه‌ڕی هه‌موو عه‌ره‌بمان پێ ناكرێ، وه‌ له‌ زه‌وی خۆمان ده‌رمان ئه‌كه‌ن و شاربه‌ده‌رمان ده‌كه‌ن [ أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئایا ئێمه‌ حه‌ره‌مێكی ئامینمان پێ نه‌به‌خشیوون كه‌ حه‌ره‌می كه‌عبه‌ كه‌ له‌وێیه‌و به‌هۆیه‌وه‌ ئه‌وانیش ئه‌من و ئاسایش باڵی به‌سه‌ریاندا كێشاوه‌ كه‌ كافرن، ئه‌ى كه‌ موسڵمان بن چۆن له‌ ئه‌من و ئاسایشدا نابن، ئه‌مه‌ بیانویه‌كى پوچه‌ڵ و درۆیه‌ [ يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ ] وه‌ له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌و له‌ شوێنه‌كانی تره‌وه‌ به‌روبوومیان بۆ دێت [ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا ] كه‌ ئه‌ویش ڕزقێكه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ ئه‌وان [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) ] به‌ڵام زۆربه‌یان نه‌زانن و هه‌ست ناكه‌ن و ئه‌م شته‌ نازانن.

[ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا ] وه‌ ئێمه‌ چه‌نده‌ها دێ و شارى ترمان له‌ناوبرد كه‌ ژیان و گوزه‌رانیان خۆشبوو به‌هۆی ئه‌وه‌ى له‌ خۆبایی بوون و سوپاسگوزار نه‌بوون [ فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ ] كه‌ خۆیان له‌ناوچوون ئا ئه‌وه‌ ماڵه‌كانیانه‌ تا ئێستاش كه‌س جێگیرو نیشته‌جێ نه‌بووه‌ تیایدا [ إِلَّا قَلِيلًا ] ته‌نها كه‌مێك نه‌بێ، مه‌گه‌ر ڕێبوارێك بێت و كه‌مێك بمێنێته‌وه‌و پاشان به‌جێی بێلێت [ وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨) ] وه‌ ئێمه‌ بووین به‌ میراتگریان، واته‌: هیچ كه‌سێكی تیا نه‌ماوه‌و چۆڵه‌.

{خواى گه‌وره‌ سزاى خه‌ڵكى نادات تا پێغه‌مبه‌ريان بۆ نه‌نێرێت} [ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى ] وه‌ په‌روه‌ردگارت هیچ دێ و شارێك له‌ناو نابات [ حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا ] تا پێغه‌مبه‌رێك نه‌نێرێته‌ ناویان، وه‌ وتراوه‌: (فِي أُمِّهَا) واته‌: (أُمّ الْقُرَى) مه‌به‌ست پێی مه‌ككه‌یه‌ [ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا ] كه‌ ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا بخوێنێته‌وه‌و به‌ڵگه‌یان به‌سه‌ردا جێگیر بكات [ وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى ] وه‌ ئێمه‌ هیچ دێ و شارێك له‌ناو نابه‌ین [ إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩) ] ئیلا مه‌گه‌ر خه‌ڵكه‌كه‌ی سته‌مكارو هاوبه‌شبڕیارده‌ر بن.

[ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا ] وه‌ هه‌ر شتێك كه‌ پێتان به‌خشرابێ ئه‌وه‌ خۆشگوزه‌رانى و تام و چێژو ڕازاوه‌یی ژیانی دونیایه‌و ئه‌بڕێته‌وه‌و كۆتایی دێت [ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى ] به‌ڵام ئه‌وه‌ی لای خوای گه‌وره‌یه‌ له‌ پاداشت ئه‌وه‌ باشتره‌و ئه‌مێنێته‌وه‌و به‌رده‌وامه‌و كۆتایی نایه‌ت [ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠) ] ئه‌ی بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌و تێناگه‌ن له‌وه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ی لای خوای گه‌وره‌یه‌ باشتره‌ بۆتان.

[ أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا ] ئایا كه‌سێك كه‌ باوه‌ڕدار بێت و به‌ڵێنێكی باشمان پێ دابێ به‌ به‌هه‌شت [ فَهُوَ لَاقِيهِ ] كه‌ ئه‌و به‌و به‌ڵێنه‌ی خوای گه‌وره‌ ده‌گات و خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی خۆی ئه‌باته‌ سه‌ر [ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] وه‌كو كه‌سێك وایه‌ كه‌ ژیانی دونیای پێ ببه‌خشین كه‌ زوو له‌ناو ئه‌چێت و نامێنێ؟ [ ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) ] پاشان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئه‌و ئاماده‌ی سزا ئه‌بێت و خوای گه‌وره‌ سزای ئه‌دات، ئایا ئه‌م دووانه‌ یه‌كسانن؟ نه‌خێر هه‌رگیز یه‌كسان نابن

[ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ بانگی هاوبه‌شبڕیارده‌ران ئه‌كات و ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئێوه‌ له‌ دونیا به‌ گومانی خۆتان كردبووتان به‌ شه‌ریك بۆ من كوا ئه‌وانه‌ له‌ كوێن ئایا سه‌رتان ئه‌خه‌ن و فریاتان ئه‌كه‌ون و شه‌فاعه‌تتان بۆ ئه‌كه‌ن؟

[ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ وته‌و سزای خوای گه‌وره‌ حه‌ق بوو به‌سه‌ریاندا جێبه‌جێ بكرێ، كه‌ شه‌یتان و سه‌ركرده‌ی كافران و بێباوه‌ڕانن كه‌ خه‌ڵكیان گومڕا كردووه‌ ئه‌ڵێن: [ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا ] ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مانه‌ بوون ئێمه‌ بانگمان كردن بۆ گومڕایی [ أَغْوَيْنَاهُمْ ] ئێمه‌ ئه‌وانمان گومڕا كرد [ كَمَا غَوَيْنَا ] چۆن خۆمان گومڕا بووین [ تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ ] ئێستا ئێمه‌ به‌ڕائه‌تیان لێ ئه‌كه‌ین و به‌رین له‌وان [ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣) ] ئه‌وان به‌ هه‌واو ئاره‌زووی خۆیان ئێمه‌یان ئه‌په‌رست.

[ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ده‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كردبووتان به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بانگیان بكه‌ن با سه‌رتان بخه‌ن، یان سزاتان لێ دوورخه‌نه‌وه‌ [ فَدَعَوْهُمْ ] ئه‌وانیش بانگیان ئه‌كه‌ن [ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ] كه‌س وه‌ڵامیان ناداته‌وه‌ [ وَرَأَوُا الْعَذَابَ ] وه‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن، سه‌ركرده‌كان و شوێنكه‌وتوان پێكه‌وه‌ ئه‌خرێنه‌ ناو سزای ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ [ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) ] كه‌ ئاگرى دۆزه‌خ ده‌بینن ئاواته‌خوازن كه‌ له‌ دونیا هیدایه‌تیان وه‌رگرتایه‌و موسڵمان بوونایا.

[ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا خوای گه‌وره‌ بانگیان ئه‌كات [ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) ] پێیان ده‌فه‌رمێت: ئێوه‌ چی وه‌ڵامی نێردراو و پێغه‌مبه‌رانی خوای گه‌وره‌تان دایه‌وه‌.

[ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ ] وه‌ هیچ حوجه‌و به‌ڵگه‌یه‌كیان پێ نامێنێت وه‌كو كوێر وان كه‌ ڕێگه‌ی خۆی نه‌دۆزێته‌وه‌ ئه‌مانیش ناتوانن هیچ قسه‌یه‌ك بكه‌ن [ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦) ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا هه‌ندێكیان پرسیار له‌ هه‌ندێكیان ناكه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ عوزرو حوجه‌یه‌كیان نیه‌ بۆ ڕۆژی قیامه‌ت.

[ فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ] به‌ڵام كه‌سێك ئه‌گه‌ر له‌ دونیادا ته‌وبه‌ی كردبێ وه‌ ئیمانی هێنابێ وه‌ كرده‌وه‌ی چاكی كردبێت (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) ] ئه‌وانه‌ به‌ دڵنیایی سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوون، (عَسَى) له‌ لایه‌ن خواى گه‌وره‌وه‌ بۆ دووپات كردنه‌وه‌و جه‌ختكردنه‌.

[ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ ] وه‌ په‌روه‌ردگارت ویستی له‌ هه‌ر شتێك بێ دروستی ئه‌كات و هه‌ڵیئه‌بژێرێ [ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ] به‌ڵام خه‌ڵكی هه‌ڵبژاردنیان بۆ نیه‌و بڵێن خوایه‌ بۆ ئه‌و وه‌حیه‌ت بۆ سه‌ر كه‌سێكی تر نه‌نارد، یان بۆ جگه‌ له‌ جبریل ئه‌و وه‌حیه‌ی نه‌هێنا [ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) ] پاك و مونه‌ززه‌هی و به‌رزو بڵندی بۆ خوای گه‌وره‌ له‌و شیركه‌ی كه‌ كافران بڕیاری ئه‌ده‌ن.

[ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٦٩) ] وه‌ په‌روه‌ردگارت زانایه‌ به‌وه‌ی كه‌ له‌ دڵیاندا شاردوویانه‌ته‌وه‌ له‌ شیرك و دژایه‌تی كردنى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - یان له‌ خراپه‌كاری، وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئاشكرایان كردووه‌.

[ وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ الله ته‌نها په‌رستراوی حه‌قه‌و هیچ په‌رستراوێكی حه‌ق نیه‌ جگه‌ له‌و [ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ ] حه‌مدو سه‌ناو ستایش به‌ ته‌نها بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ له‌ دونیاو دواڕۆژدا [ وَلَهُ الْحُكْمُ ] وه‌ حوكم و بڕیاردانیش هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) ] وه‌ هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

{هه‌ندێك له‌ به‌خششه‌كانى خواى گه‌وره‌} [ قُلْ أَرَأَيْتُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌واڵم پێ بده‌ن [ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ شه‌وتان بۆ به‌رده‌وام بكات و ڕۆژ نه‌كاته‌وه‌و به‌رده‌وام دونیا هه‌ر شه‌و بێت تا ڕۆژی قیامه‌ت [ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ ] ئه‌وا ئه‌و خوایه‌ كێیه‌ كه‌ ئه‌توانێ شه‌وی تاریكتان بۆ ڕووناك بكاته‌وه‌ جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌؟ واته‌: هیچ خوایه‌كى تر نیه‌ [ أَفَلَا تَسْمَعُونَ (٧١) ] ئایا بۆ نابیستن بیستنێك كه‌ سوودتان پێ بگه‌یه‌نێت و بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ ] دیسان ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌واڵم پێ بده‌ن [ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ] ئه‌ی ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ڕۆژتان بۆ به‌رده‌وام بكات تا ڕۆژی قیامه‌ت دونیا هه‌ر ڕۆژ بێ و شه‌و نه‌یات [ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ ] ئه‌وه‌ كێیه‌ ئه‌و خوایه‌ی تر كه‌ ئه‌توانێ شه‌وتان بۆ بێنێت تا تیایدا ئارام بن و پشوو بده‌ن جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌؟ واته‌: هیچ خوایه‌كى تر نیه‌ [ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٧٢) ] ئه‌وه‌ بۆ نابینن بینینێك كه‌ په‌ندو ئامۆژگاری و سوودی بۆتان هه‌بێ.

[ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ] وه‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ بۆ ئێوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شه‌و و ڕۆژی بۆ داناون، تا له‌ شه‌ودا هێمن و ئارام بن و پشوو بده‌ن، وه‌ به‌ڕۆژیش به‌ دوای فه‌زڵ و ڕه‌حمه‌ت و رزق و ڕۆزی خوای گه‌وره‌دا بگه‌ڕێن بۆ كار كردن و بازرگانى و گه‌شت كردن [ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) ] وه‌ به‌ڵكو شوكرانه‌بژێری ئه‌م نیعمه‌تانه‌ی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت دیسان خوای گه‌وره‌ بانگیان ئه‌كات، (ئه‌م ئایه‌ته‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ قسه‌ ده‌كات و سیفه‌تى قسه‌ كردنى هه‌یه‌) [ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) ] ده‌فه‌رمێت: كوا ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئێوه‌ كردبووتان به‌ شه‌ریك بۆ من له‌ دونیاداو ئه‌تان وت ئه‌مانه‌ شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ن؟

[ وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ] وه‌ له‌ناو هه‌موو ئوممه‌تێك كه‌سێك ئه‌كه‌ین به‌ شایه‌ت به‌سه‌ریانه‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌رانن [ فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ ] وه‌ پێیان ئه‌ڵێین: ده‌ى به‌ڵگه‌تان بێنن ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی هه‌یه‌ [ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ ] ئه‌و كاته‌ ئه‌زانن كه‌ حه‌ق به‌ خوای گه‌وره‌یه‌ وه‌ خوای گه‌وره‌ ته‌نها په‌رستراوی حه‌قه‌ [ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥) ] وه‌ ئه‌وانه‌ی ئه‌وان به‌ درۆ و بوهتان هه‌ڵیانبه‌ستبوو ئه‌یانووت: ئه‌مانه‌ شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ن هه‌موویان ئه‌ڕۆن و ون ئه‌بن و نامێنن.

{هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتى قارون} [ إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى ] به‌ دڵنیایى (قارون) له‌ قه‌ومی موسى - صلی الله علیه وسلم - بووه‌و ئامۆزای بووه‌ [ فَبَغَى عَلَيْهِمْ ] وه‌ گوێڕایه‌ڵی موسای - صلی الله علیه وسلم - نه‌ئه‌كردو سنووری به‌زاند به‌سه‌ر خه‌ڵكیداو لووتبه‌رزی ئه‌نواند [ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ ] وه‌ ئه‌وه‌نده‌ش كه‌نزو زێڕو ماڵمان پێی به‌خشیبوو كه‌ هه‌ڵیگرتبوو یه‌ك كۆمه‌ڵ پیاوی به‌هێز نه‌یانئه‌توانی ته‌نها كلیلی خه‌زێنه‌كانى هه‌ڵبگرن ئه‌وه‌نده‌ خه‌زێنه‌كانی زۆر بووه‌ [ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ ] كاتێك كه‌ پیاوچاكانى قه‌ومه‌كه‌ی ئامۆژگاریان كردو پێیان وت: ئه‌ی (قاڕون) به‌م ماڵه‌ دڵخۆش مه‌به‌و به‌هۆیه‌وه‌ فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا مه‌كه‌ و لووتبه‌رزی مه‌كه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ناوێت كه‌ لووتبه‌رزن و فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ئه‌كه‌ن.

[ وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ ] وه‌ تۆ به‌م ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانه‌ى خواى گه‌وره‌ پێى به‌خشیویت هه‌وڵ بده‌ بۆ قیامه‌تت و به‌ هۆیه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ خۆت ڕازی بكه‌ [ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا ] وه‌ به‌شی خۆتیش له‌ دونیا له‌بیر مه‌كه‌ له‌ خواردن و خواردنه‌وه‌و پۆشاك به‌ڵام له‌ حه‌ڵاڵدا (خواى گه‌وره‌ مافى به‌سه‌رته‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ خۆت و منداڵ و خێزان و میوانت مافیان به‌سه‌رته‌وه‌ هه‌یه‌ مافى هه‌مووان بده‌، به‌ڵام هه‌وڵى سه‌ره‌كیت با بۆ قیامه‌ت بێت، چونكه‌ دونیا كه‌م و كورته‌و ده‌بڕێته‌وه‌، به‌ڵام قیامه‌ت هه‌میشه‌یی و نه‌بڕاوه‌یه‌) [ وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ ] وه‌ تۆ چاكه‌كار به‌ بۆ به‌نده‌كانی خوا چۆن خوای گه‌وره‌ چاكه‌ی له‌گه‌ڵ تۆدا كردووه‌ [ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ تۆ ئاشووب له‌ زه‌ویدا مه‌نێره‌وه‌و خراپه‌كارى مه‌كه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ناوێ كه‌ ئاشووبگێڕن.

[ قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي ] (قاڕون) وتی: ئه‌م ماڵه‌ من به‌ زانیاری و لێهاتوویی خۆم په‌یدام كردووه‌، یان خوای گه‌وره‌ ئه‌یزانی كه‌ من شایه‌نی ئه‌م ماڵه‌م بۆیه‌ پێى داوم و فه‌زڵی من ئه‌زانێت [ أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا ] ئایا نازانێ خوای گه‌وره‌ له‌ پێش ئه‌مدا له‌ ئوممه‌تانی تر چه‌نده‌ها كه‌سی له‌ناو بردووه‌ كه‌ زۆر له‌م به‌هێزتر بوونه‌و ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانیشیان له‌م زۆرتر بووه‌؟ (ده‌وڵه‌مه‌ندى و هه‌ژارى پێوه‌ر نین بۆ خۆشویستن و رق لێبوونى خواى گه‌وره‌، به‌ڵكو ئیمان و كرده‌وه‌ى چاك پێوه‌ره‌) [ وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) ] وه‌ فریشته‌كان پرسیار له‌ تاوانباران ناكه‌ن ده‌رباره‌ی تاوانیان له‌به‌ر زۆرى تاوانیان، وه‌ ده‌یانناسنه‌وه‌.

[ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ ] ڕۆژێك (قاڕون) ده‌رچوو بۆ ناو قه‌ومه‌كه‌ی به‌ جوانى و ڕازاوه‌یى [ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ] ئه‌وانه‌ی كه‌ مه‌به‌ستیان ژیانی دونیا بوو ژیانی دونیایان ئه‌وویست وتیان: [ يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ ] خۆزگه‌ ئه‌وه‌ی به‌ (قارون) به‌خشراوه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌یشی به‌ ئێمه‌ به‌خشیبایه‌ [ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) ] به‌ڕاستی ئه‌و زۆر به‌خته‌وه‌ره‌، یان به‌شێكی یه‌كجار گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌ دونیادا.

{فه‌زڵى زانايان} [ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی زانست و زانیاری شه‌رعییان هه‌بوو زانایان وتیان: [ وَيْلَكُمْ ] هاوار بۆ خۆتان [ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ] پاداشتی خوای گه‌وره‌ له‌ به‌هه‌شتدا باشتره‌ له‌وه‌ى ئێوه‌ ده‌یبینن بۆ كه‌سانێك كه‌ ئیماندار بن و كرده‌وه‌ی چاكیان كرد بێت [ وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ (٨٠) ] به‌ڵام كه‌س ئه‌م وته‌یه‌ وه‌رناگرێ و كاری پێ ناكات ته‌نها مه‌گه‌ر كه‌سانێك زۆر ئارامگر بن له‌سه‌ر جوانی و ڕازاوه‌یی دونیاو پێی هه‌ڵنه‌خه‌ڵه‌تێن.

[ فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: خۆی و ماڵه‌كه‌یشیمان به‌ ناخی زه‌ویدا برده‌ خواره‌وه‌و ڕۆچوو به‌ ناخی زه‌ویدا [ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] وه‌ هیچ كۆمه‌ڵێكی نه‌بوو كه‌ بتوانن ڕزگاری بكه‌ن له‌ سزای خوای گه‌وره‌ [ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ (٨١) ] وه‌ خۆیشی نه‌یتوانی خۆی سه‌ربخات و تیاچوو له‌ناوچوو.

[ وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ پێش ئێستا ئاواته‌خواز بوون خوای گه‌وره‌ وه‌كو ئه‌وی به‌مانیش ببه‌خشیایه‌ [ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ ] (وَيْكَأَنَّ) به‌ مانای هاوار بۆ خۆت و ئایا نازانى دێت، ئه‌یانووت: هاوار بۆ خۆت بزانه‌، یان ئایا نابینی كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕزقی خۆی فراوان ئه‌كات بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت له‌ به‌نده‌كانی، وه‌ ویستیشی لێ بێت كه‌می ئه‌كاته‌وه‌ (ده‌وڵه‌مه‌ندى و هه‌ژارى به‌ڵگه‌ نیه‌ له‌سه‌ر ره‌زامه‌ندى و توڕه‌ بوون و خۆشه‌ویستى و رق لێبوونى خواى گه‌وره‌) [ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ نیعمه‌تی خۆی نه‌ڕژاندایه‌ به‌سه‌رمانداو ڕه‌حمی پێ نه‌كردینایه‌ [ لَخَسَفَ بِنَا ] ئه‌وه‌ ئێمه‌یشی له‌گه‌ڵ (قارون)دا ئه‌برده‌ ناخی زه‌وی، چونكه‌ ئێمه‌ ئاواتمان به‌و خواست [ وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (٨٢) ] هاوار بۆ خۆت بزانه‌، یان ئایا نابینی كه‌ خوای گه‌وره‌ كافران سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوو ناكات.

{به‌هه‌شت بۆ خۆبه‌كه‌مزانانه‌} [ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: به‌هه‌شتمان بۆ كه‌سانێك داناوه‌ كه‌ خۆیان به‌گه‌وره‌ نازانن له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویداو لووتبه‌رز نین وه‌ ئاشووب ناگێڕن و ماڵى خه‌ڵكى به‌ ناحه‌ق ناخۆن [ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) ] وه‌ سه‌ره‌نجامیش هه‌ر بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن.

[ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ ] هه‌ر كه‌سێكیش كرده‌وه‌ی چاك بكات (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا ] ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ باشتر پاداشتی ئه‌داته‌وه‌ یه‌ك به‌ ده‌، تا یه‌ك به‌ حه‌وت سه‌د، تا زیاتر [ وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كرده‌وه‌ی خراپ بكات [ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ سزایان ناداته‌وه‌ ته‌نها به‌ هاوشێوه‌ی خراپه‌كه‌ی خۆیان نه‌بێ، واته‌: یه‌ك به‌رامبه‌ر به‌ یه‌كه‌.

[ إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ئه‌م قورئانه‌ی دابه‌زاندۆته‌ سه‌رت وه‌ كار كردن به‌ حوكمه‌كانی و گه‌یاندنى به‌ خه‌ڵكى فه‌رز كردووه‌ له‌سه‌رت [ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ ] تۆ ئه‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ كاتی دیاریكراو كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌، یاخود ئه‌تگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ مه‌ككه‌و سه‌رت ئه‌خات [ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: خوای گه‌وره‌ زاناتره‌ كه‌ كێ هیدایه‌تی هێناوه‌ [ وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٨٥) ] وه‌ كێیش له‌ گومڕاییه‌كی ئاشكرادایه‌ كه‌ كافرانن.

[ وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ] وه‌ پێش ئه‌وه‌ی وه‌حیت بۆ بێ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ به‌ ئومێد نه‌بوویت و گومانت نابرد ئه‌م قورئانه‌ت بۆ دابه‌زێ، ئه‌مه‌ ته‌نها ڕه‌حمه‌تێكه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ تۆ [ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ (٨٦) ] تۆش مه‌به‌ به‌ یارمه‌تیده‌رو پشتیوانی كافران، به‌ڵكو پێچه‌وانه‌یان بكه‌و لێیان دوربكه‌وه‌.

[ وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ ] وه‌ با هیچ شتێك ڕێگری له‌ تۆ نه‌كات له‌و ئایه‌تانه‌ی خوای گه‌وره‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ تۆ دابه‌زیوه‌، واته‌: با وته‌و كرداری كافران كاریگه‌ری و ڕێگریت نه‌كات له‌ قورئان، به‌ڵكو گوێیان پێ مه‌ده‌و خواى گه‌وره‌ پشتیوان و سه‌رخه‌رته‌ [ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ ] وه‌ تۆ بانگه‌وازی خه‌ڵكی بكه‌ بۆ لای په‌رستنى په‌روه‌ردگارت [ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) ] وه‌ تۆ له‌و كه‌سانه‌ مه‌به‌ كه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ دائه‌نێن، (به‌ دڵنیایی پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - وانه‌بووه‌ به‌ڵام ئامۆژگارییه‌ بۆ ئێمه‌).

[ وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ] وه‌ له‌گه‌ڵ الله دا تۆ دوعا مه‌كه‌و مه‌پاڕێره‌وه‌ له‌ خوایه‌كی تر (به‌ دڵنیایی پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - وانه‌بووه‌ به‌ڵام ئامۆژگارییه‌ بۆ ئێمه‌) [ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ ته‌نها زاتی پیرۆزی الله نه‌بێ [ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ ] هه‌موو شتێك له‌ناو ئه‌چێ ته‌نها زاتی پیرۆزی خوای گه‌وره‌ نه‌بێ (جێگیر كردنى سیفه‌تى رووى تێدایه‌ بۆ خواى گه‌وره‌، كه‌ روویه‌كى پیرۆزو به‌رێزه‌و له‌ رووى دروستكراوه‌كان ناچێت و ته‌نها خواى گه‌وره‌ چۆنێتیه‌كه‌ى ده‌زانێت) [ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) ] حوكم و بڕیاردان هه‌ر بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش ته‌نها بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌، والله أعلم.

سوورەتی (عەنكەبوت) (واتە: جاڵجاڵۆكە) ‏پێناسەیەكى ئەم سورەتە: ١- سورەتى (عەنكەبوت) سورەتێكى مەككى یە جگە لە ئایەتەكانى ژمارە (١-١١) نەبن كە مەدەنین. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (عەنكەبوت) (٦٩) ئایەتە. ٣- سورەتى (عەنكەبوت) زنجیرەى بیست و نۆیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (عەنكەبوت) لە دواى سورەتى (روم) دابەزیوە. ٥- سورەتى (عەنكەبوت) لەو سورەتانەیە كە بە پیتە پچڕپچڕەكان دەست پێ دەكات. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (عەنكەبوت) كە سورەتێكى مەككییە، بۆیە بابەتەكانى ئەم سورەتەش هەروەك سورەتە مەككییەكانى تر بریتییە لە باس كردنى بنچینەو بنەما گەورەو بەرزەكانى ئیسلام و ئیمان و عەقیدەو بیروباوەڕ، وە هەروەها باسكردنى تاك و تەنهایی خواى گەورەو بە تەنها پەرستنى و زیندووبوونەوەو وەرگرتنەوەى پاداشت و سزا، وە هەروەها باسكردنى ئەوەى كەوا ژیانى مرۆڤەكان بریتییە لە تاقیكردنەوەو توش بوون بە بەڵاو موسیبەت و ناڕەحەتى، چونكە لەو كاتەدا موسڵمانان لە مەككە لەو پەڕی نارەحەتى و دەردەسەرى دا بوون، وە بە جۆرەها شیواز لەلایەن كافرانى قوڕەیشەوە دەچەوسێنرانەوەو ئەزیەت و ئازار دەدران، هەر لەبەر ئەم هۆكارە؛ ئەم سورەتە زۆر بە دوورو درێژی باسی فیتنەو بەڵاو موسیبەت و ناڕەحەتییەكان دەكات، بە تایبەت لەباسكردنى ژیان و بەسەرهاتى پێغەمبەراندا (سەلامى خوایان لێ بێت). بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الم (١) ] لە سەرەتای سوورەتی (بەقەرە)دا باسی ئەم پیتانەمان كرد كە لە سەرەتای هەندێك لە سوورەتەكانى قورئانى پیرۆزەوە هاتوون.

تاقیكردنەوەى خواى گەورە [ أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ (٢) ] ئایا خەڵكی وا گومان ئەبەن و وا حساب ئەكەن كە وازیان لێ بهێنین تەنها بەوەی كە بڵێن ئیمانمان هێناوەو تاقی نەكرێنەوە، واتە: ئەوە گومان بردنێكی هەڵەیەو ئیللا تاقیتان ئەكەینەوە (تاقیكردنەوە بە گوێرەى دینەكەیە ئەوەى زیاتر دیندارو خواپەرست بێت تاقیكردنەوەى قورستر دەبێت) .

[ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] وە بەدڵنیایی ئوممەتانی پێش ئێوەیشمان تاقیكردۆتەوە [ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ (٣) ] ئەوانەی كە بە زمانیان ئەڵێن: ئێمە ئیمانمان هێناوە تا دەربكەوێ و خوای گەورە ببینێت كە كێ راستگۆیەو كێ درۆزنە، تا عوزرو بیانوویان نەمێنێت بۆ قیامەت، (خواى گەورە زانیارى هەیە بەوەى كە روویداوەو بەوەى كە روو دەدات و بەوەى كە رووینەداوە ئەگەر رووبدات چۆن دەبێت، بەڵام تا لە دونیادا دەركەوێت و راستگۆو درۆزن لێك جیاببنەوە) .

[ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا ] ئایا ئەو كەسانەی كە ئیمان ناهێنن و خراپەكارو سەرپێچیكارن وا ئەزانن كە لە ژێر دەسەڵاتی ئێمە ڕزگاریان ئەبێ و پێش ئێمە ئەكەون و ناتوانین سزایان بدەین [ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٤) ] بەڕاستی خراپترین گومانە كە ئەیبەن، بەڵكو رزگاریان نابێت و سزاى قیامەتیش چاوەڕوانیانە .

[ مَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ ] هەر كەسێك بە ئومێدی گەیشتنە بە خوای گەورە لە رۆژى قیامەت و چاوەڕوانى پاداشتە لەسەر ئیمان و كردەوەى چاكى ئەوا بە دڵنیایی ئەو كاتەی كە خوای گەورە دیاری كردووە بۆ زیندوو بوونەوە دێت و گومانی تیادا نییەو پاداشتى خۆى بەتەواوى وەردەگرێت [ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٥) ] وە خوای گەورە زۆر بیسەرو زانایە .

[ وَمَنْ جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ ] وە هەر كەسێكیش جیهاد بكات لە پێناو خواى گەورە ئەوا سوودی جیهاد كردنەكەی بۆ خۆی ئەگەڕێتەوەو خوای گەورە پێویستی پێی نییە [ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٦) ] بەدڵنیایی خوای گەورە بێ پێویستە لە هەموو جیهان و پێویستی بە چاكەی چاكەكاران نییە بەڵكو هەر كەسێك چاكە ئەكات بۆ خۆی ئەیكات .

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وە ئەو كەسانەیشی كە باوەڕیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ ] ئەوە بە دڵنیایى لە تاوانەكانیان خۆش ئەبین و بۆیان ئەسڕینەوە [ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٧) ] وە بە دڵنیایى پاداشتیشیان ئەدەینەوە بە باشتر لەو كردەوانەی كە كردوویانەو ئەنجامیان داوە (یەك بە دە تا یەك بە حەوت سەد تا زیاتر).

فەرمان كردن بە چاكەكردن لەگەڵ دایك و باوك تەنانەت ئەگەر بانگەوازیان دەكردیت بۆ كوفر! [ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا وَإِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا ] دایكى (سەعدى كوڕى ئەبى وەققاص) سوێندى خوارد كە بۆ هەمیشەیى قسە لەگەڵ (سەعد)دا نەكات و خواردن و خواردنەوە نەخوات تا (سەعد) كوفر نەكات و واز لە ئیسلام نەهێنێت، بە (سەعد)ى وت: تۆ دەڵێیت خواى گەورە ئامۆژگارى كردووم بە چاكە كردن لەگەڵ دایك و باوكم، منیش دایكتم و فەرمانت پێ دەكەم بەم شتە، سێ رۆژ بەم شێوازە مایەوە تا لە هۆش خۆى چوو، (عەممارەى) كوڕى دەمى كردەوەو ئاوى پێداو هاتەوە هۆش خۆى و دوعاى لە (سەعد) كرد، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد): ئامۆژگاری مرۆڤمان كردووە كە لەگەڵ دایك و باوكیدا چاكەكار بێت، وە ئەگەر دایك و باوكەكە داوایان لێكردى وە كۆششیان لەگەڵدا كردى تا تۆ شەریك بۆ من دابنێی كاتێك كە هیچ زانیاریەكت نییە كە خوای گەورە شەریكی هەبێ ئەوە لەو شتەدا تۆ گوێڕایەڵیان مەكە [ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨) ] گەڕانەوەتان هەر بۆ لای منە وە لە ڕۆژی قیامەت هەواڵتان پێ ئەدەم لەو كردەوانەی كە لە دونیا كردووتانە .

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وە ئەو كەسانەیشی كە باوەڕیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِي الصَّالِحِينَ (٩) ] ئەوە بە دڵنیایی ئەیانخەینە ناو كۆی بەندە چاكەكانەوە لە بەهەشتدا.

هەندێك لە سیفاتى مونافیق و دووڕووان [ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ ] وە لەناو خەڵكیدا كەسانێك هەن كە دووڕوون ئەڵێن: ئێمە ئیمانمان بە خواى گەورە هێناوە [ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ ] بەڵام ئەگەر لە پێناو خوای گەورەدا ئازار بدرێ و تاقیبكرێتەوە [ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ ] ئەو كاتە ئەو ئازاردان و تاقیكردنەوەی خەڵكییە وەك ئەوە سەیر ئەكات و وائەزانێ خوای گەورە سزای داوە ئەوەندە بەلایەوە قورسەو لە دین هەڵدەگەڕێتەوە لەبەر ئەوەی بێئارام و دووڕووە [ وَلَئِنْ جَاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ ] وە ئەگەر سەركەوتن لەلایەن خوای گەورەوە بێت و باوەڕداران بەسەر كافراندا سەربخات [ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ ] ئەو كاتە مونافیقان بە باوەڕداران ئەڵێن: ئێمەیش لەگەڵ ئێوەدا بووین، واتە: لەو غەنیمەتە بەشمان بدەن [ أَوَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ (١٠) ] ئایا خوای گەورە خۆی زاناتر نیە بەوەی كە لە سینگ و دڵی خەڵكیدایە كە چیان شاردۆتەوە، واتە: خوای گەورە ئەزانێ كە ئەو مونافیقانە درۆ ئەكەن .

[ وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنَافِقِينَ (١١) ] وە تا دەربكەوێ و خوای گەورە ببینێت كە كێ باوەڕدارەو كێ مونافیقە، تا عوزرو بیانوویان نەمێنێت بۆ قیامەت، (خواى گەورە زانیارى هەیە بەوەى كە روویداوەو بەوەى كە روو دەدات و بەوەى كە رووینەدا ئەگەر رووبدات چۆن دەبێت، بەڵام تا لە دونیادا دەركەوێت و باوەڕدارو مونافیق لێك جیاببنەوە) .

[ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنَا ] كافران بە باوەڕدارانیان ئەووت: شوێن ڕێگای ئێمە بكەون و وەرنە سەر دینی ئێمەو واز لە ئیسلام بێنن [ وَلْنَحْمِلْ خَطَايَاكُمْ ] ئەگەر ئەمەی ئێمە ئەیكەین تاوان و كوفر بێ ئەوە تاوانتان لە ئەستۆی ئێمەیەو ئێمە تاوانتان هەڵئەگرین [ وَمَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ مِنْ شَيْءٍ ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئەوان تاوانی ئەمان هەڵناگرن و ئەگەر بێنە سەر ڕێگای ئەمان كافر ئەبن [ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٢) ] وە بە دڵنیایی ئەوان درۆزنن، چونكە كەس تاوانى كەس هەڵناگرێت و هەركەس تاوانى خۆى هەڵدەگرێت .

[ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ ] وە بەدڵنیایى ئەوان باری قورسی تاوانی سەرشانی خۆیان هەڵئەگرن [ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ ] وە تاوانی ئەو كەسانەیش هەڵئەگرن كە ئەمان گومڕایان كردوون و لە ڕێگای ڕاست دەریان كردون بەبێ ئەوەی كە تاوان لەسەر ئەوان لاچێ و لە تاوانیان كەم بكات (ئەوانەى بانگەوازى خەڵكى دەكەن بۆ كوفرو بیدعەو تاوان و خەڵكى شوێنیان دەكەوێت ئەوا تاوانى خۆیان و خەڵكیش هەڵدەگرت بەبێ ئەوەى لە تاوانى خەڵكى كەم بكات) [ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣) ] وە لە ڕۆژی قیامەتیشدا بەدڵنیایى پرسیاریان لێ ئەكرێ لەو درۆیانەی كە هەڵیانبەستووە لە دونیادا.

نوح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم نۆسەدو پەنجا ساڵ بانگەوازى قەومەكەى كرد! [ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ ] وە بە دڵنیایی ئێمە نوحمان صلى الله علیه وسلم بۆ لای قەومەكەی نارد [ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا ] وە هەزار ساڵ پەنجا كەم، واتە: نۆ سەدو پەنجا ساڵ لەناویان مایەوەو دەعوەو بانگەوازی ئەكرد بە شەو و رۆژو نهێنى و ئاشكراو تاك و كۆمەڵ، تەنها پێغەمبەرایەتیەكەی نۆ سەدو پەنجا ساڵ بووە نەك هەموو تەمەنى (ئەمە دڵدانەوەى پێغەمبەرى خوایە صلى الله علیه وسلم واتە خەفەت مەخۆ كە خەڵكى ئیمانت پێ ناهێنن) [ فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ ] دوای ئەوەی كە باوەڕیان نەهێنا زریانەكە هات و خوای گەورە بردنییەوەو لەناوی بردن [ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١٤) ] وە ئەوان ستەمیان لە خۆیان كرد بەوەی كە ئیمانیان نەهێنا (هەركەسێك كوفرو تاوان بكات ئەوا زوڵم و ستەمى لە خۆى كردووە چونكە خۆى دۆڕاندووەو بەرەو دۆزەخ بەڕێ كەوتووە) .

[ فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ ] وە نوح و صلى الله علیه وسلم هاوەڵانی ناو كەشتیەكەمان ڕزگار كرد ئەو باوەڕدارانەى لەگەڵیدا بوون [ وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (١٥) ] وە ئەم كەشتى و ڕووداو و بەسەرهات و سزایەمان كرد بە پەندو ئامۆژگاری بۆ هەموو جیهان تا خەڵكى پەندو ئامۆژگاری لێ وەرگرێت.

بانگەوازى ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ] وە ئیبراهیمیش صلى الله علیه وسلم كاتێك كە بە قەومەكەی خۆی فەرموو: بەتاك و تەنها خوا بپەرستن و شەریكى بۆ دامەنێن وە تەقوای خوای گەورە بكەن [ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦) ] ئەمە خێرى دونیاو قیامەتى ئێوە تێدایەو باشترە لەوەی كە شەریك بۆ خوا بڕیار بدەن ئەگەر ئێوە زانیاریتان هەیە .

[ إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا ] ئێوە جگە لە خوای گەورە تەنها كۆمەڵێك بت و پەیكەر ئەپەرستن كە خۆتان هەڵتانكۆڵیوەو تاشیوتانەو دروستتان كردووەو ناوتان لێناون، وە ئەمانە هیچیان خوا نین و درۆیەو درۆتان هەڵبەستووە [ إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا ] بە دڵنیایى ئەوانەی كە ئێوە جگە لە خوای گەورە ئەیانپەرستن موڵكی ڕزقی ئێوەیان بەدەست نییەو ناتوانن ڕزق و ڕۆزیتان بدەن [ فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ ] وە ئێوە بەتاك و تەنها داوای ڕزق و رۆزى لە خوای گەورە بكەن چونكە بە تاك و تەنها ڕزق و رۆزى بەدەست خوای گەورەیە [ وَاعْبُدُوهُ ] وە بەتاك و تەنها عیبادەتی خوای گەورە بكەن [ وَاشْكُرُوا لَهُ ] وە شوكرانەبژێری خوای گەورە بكەن [ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧) ] گەڕانەوەشتان لە رۆژى قیامەتدا هەر بۆ لای خوای گەورەیە.

[ وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ] وە ئەگەر تۆ بە درۆ بزانن ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئەوا ئوممەتانی پێش تۆیش پێغەمبەرانی خۆیان بە درۆ زانیوەو ئەمە داب و نەریت و عادەتی سەرجەم ئوممەتانە كە پێغەمبەران بە درۆ ئەزانن، وە هەواڵتان پێگەیشتووە چۆن سزامان داون و لەناومان بردوون [ وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (١٨) ] وە هیچ شتێكیش لەسەر پێغەمبەر نیە تەنها ئەوە نەبێت كە دینەكە بە ئاشكرا بە خەڵكی بگەیەنێ .

[ أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم رێنماییان دەكات بۆ جێگیر كردنى زیندوو بوونەوەو پێیان دەفەرمێت: ئایا نابینن خوای گەورە سەرەتا چۆن دروستكراوەكان دروست ئەكات لە دڵۆپە ئاوێك پاشان دێنە دونیاوەو ئەمرن وە دواتریش زیندوویان ئەكاتەوە [ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (١٩) ] بە دڵنیایى ئەمە بۆ خوای گەورە زۆر ئاسانە .

[ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ] پێیان بڵێ: بەسەر زەویدا بگەڕێن وە تەماشا بكەن و بزانن سەرەتا خوای گەورە چۆن دروستكراوەكانی دروست كردووە [ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ ] پاشان دووەم جاریش لە دوای مردن لە رۆژى قیامەت زیندوویان ئەكاتەوە [ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠) ] بە دڵنیایى خوای گەورە تواناو دەسەڵاتی بەسەر هەموو شتێكدا هەیە .

[ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ] خوای گەورە ویستی لێ بێت سزای هەر كەسێك ئەدات لە كافران و بێباوەڕان بە دادپەروەرى خۆى [ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ ] وە ویستیشی لێ بێت ڕەحم بە هەر كەسێك دەكات لە باوەڕداران بە فەزڵ و چاكەى خۆى [ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١) ] وە لە رۆژى قیامەتیش هەر بۆ لای خوای گەورە ئەگەڕێنەوە .

[ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ] وە ئێوە لەسەر زەوی یان ئەهلی ئاسمانیش كە تاوان بكەن لە دەست خوای گەورە ڕزگارتان نابێ و خوای گەورە باڵادەست و بەدەسەڵاتە بەسەرتاندا [ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٢٢) ] وە جگە لە خوای گەورە ئێوە دۆست و پشتیوان و سەرخەرتان نییە كە سزای خوای گەورەتان لێ بگەڕێنێتەوە .

[ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ ] وە ئەو كەسانەی كە كافر بوونە بە ئایەتەكانی خوای گەورەو بە زیندوو بوونەوەو گەیشتن بە خوای گەورە [ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي ] ئەوانە بێ ئومێد بوونە لە ڕەحمەتی من و هیچ پادشتێكیان نییە [ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٣) ] وە ئەمانە سزایەكی زۆر بە ئێش و ئازاریان بۆ هەیە لە ڕۆژی قیامەتدا.

هەوڵى سوتاندنى ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم دەدرێت! [ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ ] وەڵامی قەومەكەی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم هیچ شتێك نەبوو تەنها وتیان: ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم بكوژن یان بە ئاگر بیسووتێنن دارێكى زۆریان كۆكردەوەو لەناو چاڵێكى زۆر گەورەدا ئاگریان كردەوە كە هەرگیز ئاگرى وا گەورە نەكرابووەوە كە گڕو بڵێسەى بەرز بووەوە بۆ بەرزایى ئاسمان، لەبەر سەختى گەرمى یەكەى نەیانتوانى لێى نزیك ببنەوەو ئیبراهیمیان صلى الله علیه وسلم بەستەوە و خستیانە ناو مەنجەنیقێكەوەو لە دوورەوە هەڵیاندایە ناو ئاگرەكە، بەڵام بەفەرمانى خواى گەورە ئەو ئاگرە بەتینە سارد و سەلامەت بوو لەسەر ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم ، وە هەموو ئاگرى سەر رووى زەوى لەو كاتەدا كوژایەو هیچ ئاگرێك سودى لێنەبینرا، دواى ئەوەى چەند رۆژێك تێیدا مایەوە بەسەلامەتى هاتە دەرەوەو خواى گەورە رزگارى كرد، سوپاس و ستایش بۆ خواى گەورە (كافران كە ناتوانن رووبەرووى بەڵگە ببنەوە پەنا بۆ ترساندن و تۆقاندن و كوشتن دەبەن، ئەمە هەمیشە پیشەى كافران و هاوبەشبڕیاردەران بووەو دەبێت) [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٤) ] بە دڵنیایی ئەمانە هەمووی نیشانەی تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورەیە بۆ كەسانێك كە باوەڕدار بن.

لەناو ئاگرى دۆزەخ سەركردەو شوێنكەوتوانیان بەرائەت لە یەكترى دەكەن [ وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] وە ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم سەرزەنشتى قەومەكەی خۆی كردو فەرمووى: ئێوە ئەو بتانەتان جگە لە خوای گەورە داناوەو ئەیانپەرستن تەنها بۆ ئەوەتانە لە دونیا كۆببنەوە لەسەر پەرستنی و خۆشەویستی بخاتە نێوانتانەوە [ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ ] بەڵام لە ڕۆژی قیامەت هەندێكتان كوفر بە هەندێكی ترتان ئەكەن و بەڕائەت لە یەكتری ئەكەن [ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ] وە هەندێكتان نەفرەت لە هەندێكی ترتان ئەكەن (سەركردەكان و شوێنكەوتوانیان) [ وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ ] وە شوێنی مانەوەی هەمیشەیی ئێوە ئاگری دۆزەخە [ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٥) ] وە هیچ كەسێكیش نییە كە سەرتان بخات و ڕزگارتان بكات لەو ئاگرە .

[ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ ] لوطى كوڕى هارانى كوڕى ئازەر صلى الله علیه وسلم كە برازای ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم بوو تەنها ئەو ئیمانی پێ هێنا [ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي ] وە ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم فەرمووی: من كۆچ ئەكەم بۆ لای پەروەردگارم لە (كوثى) دێیەكی (كوفە) لە عێراق لەوێوە كۆچی كرد بۆ شام كە (لوط) ى صلى الله علیه وسلم لەگەڵدا بوو لەگەڵ سارای خێزانیدا (یان لوط صلى الله علیه وسلم واى فەرموو) [ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٦) ] بەدڵنیایى خوای گەورە زۆر بە عیززەت و باڵادەست و كاربەجێیە.

[ وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ] كە لەبەر خوا قەومەكەى جێهێشت خواى گەورە ئیسحاقى صلى الله علیه وسلم پێ بەخشی، وە لە نەوەی ئیسحاقیش یەعقوبى صلى الله علیه وسلم پێی بەخشی (كوڕو كوڕەزاى لە ژیانى خۆیدا بوون بە پێغەمبەر) [ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ ] وە لە نەوەی ئیبراهیم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم پێغەمبەرانمان دانا وە كتابمان بۆ ناردن (لەپاش ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم هیچ پێغەمبەرێك نەهاتووە ئیللا هەموویان لە نەوەى ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم بوونە) [ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا ] وە لە دونیاشدا ئەجرو پاداشتمان دایەوە وە كوڕو نەوەكانیمان كرد بە پێغەمبەر [ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧) ] وە بەدڵنیایی ئەو لە ڕۆژی قیامەتیشدا لە پیاوچاكانە.

بانگەوازى لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ ] وە لوطيش صلى الله علیه وسلم كاتێك كە بە قەومەكەی خۆی وت: ئێوە بەدڕەوشتی ئەكەن [ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٨) ] بـە شێوازێك كـە هیچ كەسێك لە جیهاندا پێش ئێوە ئەو كردەوە خراپەی نەكردووە كە نێربازییە، سەرەڕاى ئەوەى كـە كافر بوون بە خواى گەورەو پێغەمبەرەكەیان صلى الله علیه وسلم بە درۆزانی نێربازیشیان دەكرد.

[ أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ ] ئایا ئێوە نێربازی ئەكەن [ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ ] وە ڕێ لە خەڵكى ئەگرن بۆ ئەوەی كە ئەو كارە خراپەیان بە زۆر لەگەڵدا بكەن، یاخود چەتەیى و ڕێگری لە خەڵكى ئەكەن و دەیانكوژن و ماڵیان بە ناحەق دەخۆن [ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ ] وە لە شوێنی دانیشتنەكانتاندا كاری خراپ ئەكەن وەكو ئەوەی كە: فیكەو چەقەنەیان لێداوەو، گاڵتەیان بە خەڵك كردووەو، دەنگیان لە كۆمەوە دەرچووەو، قۆپچەكانیان كردۆتەوەو، شەڕە كەڵەشێرو شەڕە بەران و كۆتربازی یان كردووە [ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ ] وەڵامی قەومەكەی هیچ شتێك نەبوو تەنها ئەوە نەبێ كە وتیان: ئەگەر ڕاست ئەكەی تۆ پێغەمبەری خوای با سزای خوای گەورەمان بۆ بێت و سزامان بدات [ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٩) ] ئەگەر تۆ لە ڕاستگۆیانی .

[ قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ (٣٠) ] ئەمیش فەرمووی: ئەی پەروەردگار سەرم بخەی بەسەر ئەم قەومە ئاشووبگێڕەدا .

[ وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى ] وە كاتێك مەلائیكەت و نێردراوەكانی ئێمە چوون بۆ لە ناوبردنى قەومى لوط صلى الله علیه وسلم ، لای ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم لایاندا لەسەر شێوەى مرۆڤ وە موژدەی كوڕیان پێدا كە كوڕێكت ئەبێ لە سارە (وەكو لەسورەتى هودو حیجر باسكرا) [ قَالُوا إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ ] وە بە ئیبراهیمیان صلى الله علیه وسلم وتیان: ئێمە خەڵكی ئەم دێیەی قەومی لوط صلى الله علیه وسلم لەناو ئەبەین [ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ (٣١) ] بەدڵنیایی خەڵكی ئەم دێیە خەڵكێكی زۆر هاوبەشبڕیاردەرو ستەمكارن .

بەردبارن كردنى قەومە بەدڕەوشتەكە [ قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًا ] ئەویش فەرمووی: چۆن ئەم دێیە لەناو ئەبەن چونكە لوط پێغەمبەری صلى الله علیه وسلم تیادایە [ قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا ] وتیان: ئێمە زاناترین بەوەی كە كێی تیایە ئەزانین كەسێكی ئیمانداریشی تیادایە [ لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ ] بەدڵنیایى لوط و صلى الله علیه وسلم كەسوكاری واتە: ئەو باوەڕدارانەی كە لەگەڵیدان هەموویان ڕزگار ئەكەین [ إِلَّا امْرَأَتَهُ ] تەنها خێزانەكەی نەبێ [ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٣٢) ] ئەو ئەمێنێتەوە لەناو سزادا وە لە سزاكە ڕزگاری نابێ لەبەر ئەوەی كافر بوو، وە لوط صلى الله علیه وسلم میوانى بهاتایا خەڵكى ئاگادار دەكردەوە تا دەستدرێژى بكەنە سەریان.

پێغەمبەرانیش غەیب نازانن! [ وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ ] وە كاتێك كە نێردراوانی ئێمە چوون بۆ لای لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لەسەر شێوەی گەنجى زۆر جواندا پێی ناخۆش بوو [ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا ] وە زۆر دڵتەنگ بوو لەبەر ئەوەی میوانی پیاوی هاتووە ئێستا قەومەكەی بزانن دێن دەستدرێژی ئەكەنە سەریان، نەیزانى ئەمانە فریشتەن (پێغەمبەرانى خوایش غەیبیان نەزانیوە تەنها ئەوەندەى كە خواى گەورە نیشانى دابن، ئیتر چۆن خەڵكى تر بانگەشەى زانینى غەیب دەكەن؟!) [ وَقَالُوا لَا تَخَفْ ] ئەوانیش خۆیان پێ ناساند كە ئێمە فریشتەین، وە پێیان وت: ئەی لوط صلى الله علیه وسلم مەترسێ [ وَلَا تَحْزَنْ ] وە خەفەتیش مەخۆ [ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ ] بەدڵنیایى ئێمە خۆت و كەسوكاریشت (باوەڕداران) ڕزگار ئەكەین [ إِلَّا امْرَأَتَكَ ] تەنها خێزانەكەت نەبێ [ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٣٣) ] ئەو ئەمێنێتەوە لەناو سزاكەدا .

[ إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ ] ئێمە بۆ خەڵكی ئەم دێیە بە فەرمانی خواى گەورە سزایەك لە ئاسمانەوە دائەبەزێنینە سەریانداو بەرد بارانیان ئەكەین (جبریل دێیەكەیانى لە بنچینەوە هەڵكێشاو بەرزى كردەوە بۆ بەرزایى ئاسمان و پاشان وەریگێڕاو فڕێیدایە خوارەوەو لە سەریشەوە بەردباران كران و لەناوبران) [ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٣٤) ] بەهۆی ئەوەی كە فیسق و تاوان و كردەوەى خراپیان كردووە .

[ وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٣٥) ] وە بە دڵنیایى لەو دێیەشدا پاش ئەوەی لەناومان بردن نیشانەو شوێنەواری ئاشكرامان بەجێهێشتووە بۆ كەسانێك كە عاقڵ بن و لێی تێ بگەن، (لە جێى ئەوان خواى گەورە دەریاچەیەكى پیسى بۆگەنى داناوە).

بانگەوازى شوعەیب پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ] وە بۆ لای خەڵكى (مەدیەن)یش شوعەیب پێغەمبەرمان صلى الله علیه وسلم نارد كە لە هۆزو عەشیرەتی خۆیان بوو [ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ ] وتی: ئەی قەومی خۆم عیبادەتی خوای گەورە بكەن بەتاك و تەنها, وەباوەڕتان بە ڕۆژی دوایی هەبێت و لە ترسناكى ئەو رۆژە بترسن [ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) ] وە لەسەر زەویدا ئاشووب مەگێڕن، سەرەڕاى كوفر كردنیان بە خواى گەورەو بە درۆزانینى پێغەمبەرەكەیان صلى الله علیه وسلم لە كێشانەو پێوانەدا فێڵیان دەكرد، وە چەتەیی و رێگریان دەكرد .

[ فَكَذَّبُوهُ ] ئەوانیش پێغەمبەرەكەیان صلى الله علیه وسلم بەدرۆزانی [ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ] خوای گەورە زەوی لە ژێریاندا هەژاندو دەنگێكى زۆر گەورەى بۆ ناردن كە گیانى كێشان، وە سزاى سەختى دان، وەكو لە سورەتى (ئەعراف و هودو شوعەرا) باسكرا [ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٣٧) ] وە لە شوێنی خۆیاندا لەسەر ئەژنۆیان كەوتن و رمانە سەر یەكتریداو مردن .

[ وَعَادًا وَثَمُودَ ] وە قەومی عادو ثەمودیش خوای گەورە لەناوی بردن، قەومى (عاد) لە (ئەحقاف) نیشتەجێ بوون لە نزیك (حەزرەمەوت) لە (یەمەن)، وە قەومى (ثەمود)یش لە (حیجر) لە نزیك (وادى قوڕا) نیشتەجێ بوون، كە عەرەب شوێنیان دەزانى و ئاشنا بوون پێى [ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ ] وە بە دڵنیایی بۆتان دەركەوت لە شوێن و ماڵەكانیاندا كە چۆن خوای گەورە لەناوی بردوون [ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ ] وە شەیتان كردەوە خراپەكانی بۆ ڕازاندنەوە لە كوفرو شەریك دانان و خراپەكاری [ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ ] وە ڕێگریان بوو لە رێگاى راست و موسڵمان بوونیان [ وَكَانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨) ] وە شتەكانیشیان ئەبینی بەڵام سوودی پێ نەگەیاندن .

[ وَقَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ ] وە (قاڕون) بەو هەموو سەروەت و سامانە زۆرەییەوە و فیرعەون بەو هەموو دەسەڵات و سەربازە زۆرەیەوە و (هامان)یش كە وەزیرو راوێژكارى فیرعەون بوو خوای گەورە هەمووی لەناوبردن [ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ] وە بەدڵنیایی موسا صلى الله علیه وسلم بە بەڵگەی ڕوون و ئاشكراو موعجیزەوە هات بۆ ناویان [ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ ] بەڵام ئەوان خۆیان بەگەورە زانی لەسەر زەویداو عیبادەتی خوایان نەكرد [ وَمَا كَانُوا سَابِقِينَ (٣٩) ] وە ئەمانیش پێش ئێمە نەكەوتن و ڕزگاریان نەبوو لە سزای خواى گەورە.

حیكمەت لە جۆراو جۆرى سزاى خواى گەورە بۆ كافران؟ [ فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ ] هەموو ئەمانە بەهۆی تاوانی خۆیانەوە خوای گەورە بردنییەوەو لەناوى بردن و سزاكەیان گونجاو بوو لەگەڵ تاوانەكەیانداو سزاى جۆراوجۆرى دان بۆ دەركەوتنى تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە [ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا ] هەیانبووە بەردبارانمان كردوون وەكو قەومی لوط صلى الله علیه وسلم (ئەوان شتەكانیان وەرگێڕابووەوە لە جیاتى ژن هێنان نێربازیان دەكرد، خواى گەورە دێیەكەیانى وەرگێڕاو ئەمدیو ئەودیوى كرد، وە لەجیاتى باران بەردبارانى كردن) (وە قەومى عادیش دەیانووت كێ لە ئێمە بەهێزترە شانازیان بە هێزیانەوە دەكرد خواى گەورە بایەكى سەختى ناردو بەردبارانى كردن) [ وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ ] وە هەبووە دەنگێك لە ئاسمانەوە هاتووەو بە دەنگ لەناوی بردوون وەكو قـەومـی (ثەمود) چونكە دەنگیان بـەكـارهێنا بـۆ سەربڕینى وشترەكـە خواى گەورە دەنگى بڕین [ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ ] وە هەیشبووە خوای گەورە بە ناخی زەویدا بردۆنێتیە خوارەوە وەكو (قاڕون)، چونكە بەشانازیەوە بەسەر زەویدا دەگەڕا [ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا ] وە هەیشبووە خوای گەورە بە ئاو غەرقی كردوون وەكو قەومی نوح صلى الله علیه وسلم و فیرعەون، (قەومى نوح صلى الله علیه وسلم دواى نۆسەدو پەنجا ساڵ ئیمانیان نەهێنا شایانى ئەوە بوون سەر زەویان لێ پاك بكرێتەوە، وە باشترین پاككەرەوەیش ئاوە) وە (فیرعەونیش شانازى بە ئاوى نیلەوە دەكردو دەیوت موڵكى منەو لە ژێر دەسەڵاتى مندایە، خواى گەورە تیایدا نوقمى كردو خنكاندى) [ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ ] وە خوای گەورە زوڵم و ستەمی لە كەسیان نەكردووە [ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠) ] بەڵكو ئەوان خۆیان زوڵم و ستەمیان لە خۆیان ئەكردو ئیمانیان نەئەهێنا.

نمونەى ئەو كەسانەى كە جگە لە خواى گەورە دەپەرستن [ مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ ] نموونەی ئەو كەسانەی كە جگە لە خوای گەورە ئەپەرستن وەكو نموونەی جاڵجاڵۆكەیەك وایە [ اتَّخَذَتْ بَيْتًا ] كە خانوویەكی بۆ خۆی دروست كردووە [ وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) ] بەدڵنیایی لاوازترین ماڵ ماڵی جاڵجاڵۆكەیە ئەگەر بزانن، (ئەوانەیشی كە عیبادەت بۆ جگە لە خواى گەورە ئەكەن عیبادەتەكەیان ئاوا پووچەڵ و بێ بنەمایەو خواكانیان وەكو جاڵجاڵۆكە لاوازو بێدەسەڵاتە، بە پێچەوانەى موسڵمانەوە كە خواى باڵادەستى بەدەسەڵاتى خاوەنى ئەم بوونەوەرە گەورەیە دەپەرستێت) .

[ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ ] بەدڵنیایى خوای گەورە ئەزانێ كە ئێوە جگە لە خوای گەورە دەپاڕێنەوە كە هیچ سوودێكتان پێ ناگەیەنێ [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) ] وە خوای گەورە زۆر بەعیززەت و كاربەجێیە .

[ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ] وە ئەمانە هەمووی نموونەیە بۆ خەڵكی ئەیهێنینەوە [ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ (٤٣) ] بەڵام هیچ كەسێك لێی تێ ناگات تەنها زانا دامەزراوەكان نەبێت، (عەمرى كوڕى موڕڕە) دەفەرمێت: بەسەر هیچ ئایەتێكدا تێنەپەڕیوم كە ماناكەیم نەزانیبێت ئیللا خەفەتم خواردووە، چونكە خواى گەورە دەفەرمێت: تەنها زاناكان لێى تێدەگەن) .

[ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ] خوای گەورە ئاسمانەكان و زەوی دروست كردووە بە حەق و دادپەروەری [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) ] بە دڵنیایی ئەمە بەڵگەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە بۆ كەسانێك كە باوەڕدار بن.

دەبێت نوێژ لە خراپە بتگەڕێنێتەوە [ اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئەو قورئانەی كە بە وەحی بۆت هاتووە بۆ خەڵكی بخوێنەوە [ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ ] وە نوێژەكانت ئەنجام بدە [ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ ] بەدڵنیایی نوێژ قەدەغەی خەڵكی ئەكات و دەیانگەڕێنێتەوە لە خراپەكاری و تاوان و هەر شتێك كە پێچەوانەی شەریعەت بێت [ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ ] وە زیكرو یادی خوای گەورەش لە هەموو عیبادەتێك گەورەترە، یان ئەمیش بەهەمان شێوە قەدەغەت ئەكات لە خراپەكاری [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥) ] وە خوای گەورە زانایە بەو كردەوانەی كە ئێوە ئەیكەن.

گفتوگۆ كردن لەگەڵ جولەكەو گاور بەجوانترین شێواز [ وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ] وە ئێوە دەمەقاڵێ و گفتوگۆ مەكەن لەگەڵ ئەهلی كتابدا وەكو گاورو جوولەكە ئیللا بە جوانترین شێواز نەبێ [ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ ] تەنها ئەوانەیان نەبێ كە ستەمیان كردووەو ئەدەبی گفتوگۆ ناپارێزن ئەوە دروستە ئەگەر مرۆڤ لەگەڵیشیاندا ڕەقی و توندی بنوێنێ لە قسەكردندا، یاخود لە كاتى جەنگ و رووبەرووبوونەوەدا [ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا ] وە بڵێن: ئێمە ئیمانمان بەو قورئانە پیرۆزە هەیە كە بۆ سەر ئێمە دابەزیوە [ وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ ] وە ئەو كتابانەش كە بۆ سەر پێغەمبەرانی ئێوە دابەزیووە پێش ئەوەی گۆڕانكاری بەسەردا بێ (ئیبنو مەسعود) دەفەرمێت: (پرسیار لە ئەهلى كتاب مەكەن، چونكە ئەوان خۆیان گومڕان چۆن دەتوانن هیدایەتى ئێوە بدەن) [ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ ] وە خوای ئێمەو خوای ئێوەش هەر یەك خوایە كە زاتی پیرۆزی الله یەو شەریكی نییە [ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) ] وە ئێمە خۆمان تەسلیمی خوای گەورە كردووەو موسڵمانین بۆ خوا.

[ وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم چۆن كتابمان بۆ پێغەمبەرانى پێش تۆ دابەزاندووە بەم شێوازە ئەو قورئانەمان بۆ تۆ دابەزاندووە [ فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ ] وە ئەوانەی كە كتابمان پێ بەخشیوون و ئەهلی كتابن [ يُؤْمِنُونَ بِهِ ] ئەوانە ئیمانی پێ دێنن وەك (عبداللەی كوڕی سەلام و سەلمانی فارسی) و ئەوانەی تر كە موسڵمان بوون [ وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ ] وە لە خەڵكی مەككەش هەیانە موسڵمان بووەو ئیمانی پێ هێناوە [ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ (٤٧) ] وە هیچ كەسێك نییە نكوڵی لە ئایەتەكانی ئێمە بكات تەنها كافران نەبێ.

پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم نەخوێندەوار بووە! [ وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ پێش قورئان هیچ كتێبێكی ترت نەخوێندۆتەوە [ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ ] وە بەدەستی خۆتیش هیچت نەنووسیوە، بەڵكو نوسەرى هەبووە وەحى و نامەیان بۆ نوسیوە، چونكە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم نەخوێندەوار بووەو لەناو قوڕەیشدا ژیاوەو ئەم شتە لەلایان زانراوە [ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) ] ئەگەر خوێندەوار بوایە ئەوا ئەوانەی كە لەسەر باتڵن گومانیان بۆ دروست دەبوو دەیانووت: ئەم قورئانە محمد صلى الله علیه وسلم خۆی هێناوێتی.

[ بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ ] بەڵكو ئەم قورئانە پیرۆزە كۆمەڵێك ئایەتی ڕوون و ئاشكرایە [ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ] لە سینگی ئەو كەسانەی كە زانان لە هاوەڵان و جگە لەوان ئەوانەى كە لەبەریان كردووە [ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ (٤٩) ] وە هیچ كەسێك ئایەتەكانی ئێمە بەدرۆ نازانێ تەنها كەسانێك نەبێ كە ستەمكارن .

[ وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ ] وە كافران ئەیانووت: باشە بۆچی هەندێك موعجیزە لەلایەن خواى گەورەوە بۆ سەر پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم دانابەزێ وەكو بۆ موساو عیساو ساڵح و ئەوانە دابەزی [ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ ] ئەی مـحـمد صلى الله علیه وسلم تۆ بڵێ: موعجیزە هەمووی بەدەست خوایە و لای خوای گەورەیە كە ویستی لێ بێت و ئێوە ئیمان بێنن ئەو كاتە دایئەبەزێنێت و ئەمە بۆ خواى گەورە زۆر ئاسانە، بەڵام خواى گەورە دەزانێت كە ئێوە تەنها بۆ عینادیتانە بۆیە وەڵامتان ناداتەوە [ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) ] وە من تەنها ترسێنەرێكی زۆر ئاشكرام و ئاگادارتان ئەكەمەوە .

[ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئایا ئەوەندەیان بەس نییە كە ئێمە ئەو قورئانە پیرۆزەمان دابەزاندۆتە سەرت كە ئەیخوێنیتەوە بەسەریاندا كە گەورەترین موعجیزەیە [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) ] بەدڵنیایی ئەمە ڕەحمەت و یادخستنەوەیە بەڵام بۆ كەسانێك كە باوەڕدار بن و باوەڕی پێ بهێنن و بەڕاستی دابنێن .

[ قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا ] ئەى محمد صلى الله علیه وسلم بڵێ: بەسە خوای گەورە لە نێوان من و ئێوەدا شایەت بێ بەسەرمانەوە [ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوی ڕووبدات خوای گەورە زانیاری بەهەمووی هەیەو هیچ شتێكی لێ ناشاردرێتەوە [ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ ] وە ئەو كەسانەیش كە باوەڕیان بە شتی پووچەڵ هێناوە جگە لە خواى گەورە ئەپەرستن [ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ ] وە كوفریان بە خوای گەورە كردووە [ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٥٢) ] ئا ئەو كەسانە خۆیان زەرەرمەندی ڕاستەقینەن لە رۆژى قیامەتدا .

[ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ ] وە كافران لە نەزانیاندا پەلەت لێ ئەكەن لە داوا كردنی سزای خوای گەورە وەكو بەدرۆزانین و گاڵتە پێ كردن [ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى ] وە ئەگەر سزاكە كاتی دیاریكراوی خۆی نەبوایە كە ڕۆژی قیامەتە [ لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ ] ئەوە سزایان بۆ ئەهات لەبەر ئەوەی شایەنی سزان [ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً ] وە بەدڵنیایی لە ناكاویشدا سزایان بۆ دێت [ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣) ] وە ئەوان هەست ناكەن و بێ ئاگان.

[ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ ] كافران لە نەزانیاندا پەلەت لێ ئەكەن لە داوا كردنی سزای خوای گەورە وەكو بەدرۆزانین و گاڵتە پێ كردن [ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٥٤) ] وە بەدڵنیایی دۆزەخ لە هەموو لایەكەوە دەوری كافرانی داوەو جێگای هەموویانی تیادا ئەبێتەوە .

[ يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ ] لە ڕۆژی قیامەت سزا دایانئەپۆشێ لە هەموو لایەكەوە [ مِنْ فَوْقِهِمْ ] لە سەروویانەوە [ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ] وە لە ژێر پێیانەوە [ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) ] وە خوای گەورە یان مەلائیكەت پێیان ئەفەرمووێ: دەی بچێژن ئا ئەمە سزای ئەو كردەوە خراپانەیە كە لە دونیا ئەتانكرد.

كۆچ كردن بۆ وڵاتى موسڵمانان [ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا ] ئەی بەندە باوەڕدارەكانی من [ إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ ] بە دڵنیایى زەوی من فراوانە لە شوێنێك نەتانتوانی عیبادەتی خوای گەورە بكەن ئەوا كۆچ بكەن بۆ شوێنێكى تر، وەكو هاوەڵان لە مەككەوە كۆچیان كرد بۆ حەبەشەو دواتریش بۆ مەدینە [ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) ] وە ئێوە بەتاك و تەنها من بپەرستن .

[ كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ] هەموو نەفسێك ئەبێ مردن بچێژێ [ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٥٧) ] پاشان تەنها بۆ لای ئێمە ئەگەڕێنەوە .

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وە ئەو كەسانەی كە باوەڕیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا ] ئەوا بەدڵنیایی لە بەهەشتدا ژوورو شوێنی بەرزو باشمان بۆ داناون [ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] كە ڕووبارو ئاو بە ژێر ئەو ژوورانەدا ئەڕوات [ خَالِدِينَ فِيهَا ] بە نەمری تیایدا ئەمێننەوەو مردنیان بەسەردا نایات [ نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٥٨) ] كە ئەمە باشترین پاداشتە بۆ ئەو كەسانەی كە لە دونیادا ئیمانیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە.

پەروەردگارێتى خواى گەورە [ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) ] ئەو كەسانەی كە ئارامیان گرتووە لەسەر ئازاری كافران وە تەوەكولیان لەسەر خوا بووەو هەموو كارەكانیان تەنها بە خوای گەورە سپاردووە .

[ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا ] وە لە دونیادا زۆرێك لە گیانلەبەران هەن كە لەبەر لاوازیان ناتوانن ڕزقی خۆیان دەستبخەن و كۆبكەنەو هەڵبگرن [ اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ ] بەڵام خوای گەورە ڕزق و ڕۆزی ئەوان و ئێوەش ئەدات [ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) ] وە خوای گەورە زۆر بیسەرە بە وتەى بەندەكانى، وە زۆر زانایە بە كردەوەكانیان .

[ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ] وە ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئەگەر پرسیار لە كافران بكەی كێ ئاسمانەكان و زەوی دروست كردووە؟ [ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ] وە خۆرو مانگی ژێربار كردووە كە ئێوە سوودیان لێ ئەبینن؟ [ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ] ئەوا لە وەڵامدا ئەڵێن: بە دڵنیایی خوای گەورە دروستی كردووە [ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) ] ئەی كە ئەزانن خوای گەورە هەمووی دروست كردووەو شەریكی نییە لەو شتانەدا بۆ لائەدەن لە پەرستنی خوای گەورە .

[ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ ] خوای گەورە ویستی لێ بێت ڕزق و ڕۆزی بۆ هەر كەسێك لە بەندەكانی فراوان ئەكات، وە ویستیشی لێ بێت بۆ هەندێكی تر كەمی ئەكات بە گوێرەی حیكمەتی خۆی [ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) ] بەڕاستی خوای گەورە زۆر زانایە بە هەموو شتێك.

[ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] وە ئەگەر پرسیار لە كافران بكەی لەو ئاسمانەوە كێ باران دائەبەزێنێتە خوارەوە؟ [ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا ] وە ئەو زەوییە مردووە بەهۆی ئەو بارانەوە زیندوو دەكاتەوەو ئەژێنێتەوە [ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ] ئەوا لە وەڵامدا ئەڵێن: بە دڵنیایی هەر خوای گەورەیە [ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ ] ئەى محمد صلى الله علیه وسلم تۆ بڵێ: حەمدو سەناو ستایش بۆ خوای گەورە [ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) ] بەڵام زۆربەیان تێناگەن.

بە ژیانى دونیا هەڵمەخەڵەتێن [ وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ ] وە ئەم ژیانی دونیایە زۆر بێنرخەو لەناودەچێت و هیچ شتێك نییە تەنها كات بەسەربردن و یاری كردنە [ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ ] بەڵام ڕۆژی دوایی و ڕۆژی قیامەت ژیانێكە كە بە هەمیشەیی مرۆڤ تیایدا زیندووەو ئەمێنێتەوەو لەناو ناچێت [ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) ] ئەگەر بزانن دەبێت ئەو ژیانە هەڵبژێرن كە دەمێنێتەوە بەسەر ئەوەى كە لەناو دەچێت .

[ فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ ] هاوەڵبڕیاردەران كاتێك كە سواری كەشتییەكان ئەبن لەناو دەریادا [ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ] كاتێك شەپۆلی ئاوەكە زۆریان بۆ دێنێ نزیكە نقوم بن بەوپەڕی دڵسۆزى و ئیخڵاسەوە لە خوای گەورە دەپاڕێنەوەو تەنها داوای فریاكەوتن لە خواى گەورە ئەكەن [ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ ] وە كاتێك خوای گەورە دوعایان قەبوڵ دەكات و ڕزگاریان ئەكات بۆ وشكانی [ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) ] دیسانەوە ئەوان شەریك بۆ خوای گەورە بڕیار ئەدەن .

[ لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا ] تا لەسەرەنجامدا كوفرانەی ئەو نیعمەتانە ئەكەن كە خوا پێی بەخشیوون، وە بەكاری دێنن بەشێوەیەك كە خوا پێی ڕازی نیە [ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) ] بەڵام لە داهاتوودا سەرەنجامی ئەم كارەیان ئەزانن چۆن خواى گەورە سزایان دەدات .

[ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا ] ئایا كافرانی قوڕەیش نابینن ئێمە ئەو كەعبە پیرۆزمان لەوێ بۆ داناون كە بۆتە مایەی ئەمن و ئاسایش بۆیان [ وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ] وە خەڵكی لە دەوروبەری ئەوانەوە ئەڕفێندرێت و ئەدرێت بەسەریانداو ماڵ و سەروەت و سامانیان ئەبرێت، بەڵام ئەمان بەهۆی كەعبەی پیرۆزەوە پارێزراون [ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ ] ئـایا ئەوان بە شتی بـاتـڵ و پووچەڵ بـاوەڕ ئەكـەن [ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) ] بەڵام كوفرانەی نیعمەتەكانی خواى گەورە ئەكەن بەسەریانەوە .

[ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا ] وە كێ زاڵمترە؟ واتە: هیچ كەسێك لەو كەسە ستەمكارتر نییە كە درۆ بۆ خوای گەورە هەڵئەبەستێ كە ئەڵێ: خوا شەریكی هەیە [ أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ ] یان ئەو حەقەی كە خوای گەورە ناردوویەتی و پێی گەیشتووە ئەو بەدرۆی ئەزانێ [ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨) ] ئایا جەهەننەم شوێنی مانەوەی هەمیشەیی كافران نییە (واتە: تەنها دۆزەخ شوێنیانە) .

[ وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا ] وە ئەو كەسانەی كە لە پێناو ئێمەدا جیهادیان كردووە [ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ] ئەوە بەدڵنیایی هیدایەتیان ئەدەین بۆ ڕێگای ڕاستی خۆمان [ وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) ] وە بە دڵنیایی خوای گەورە لەگەڵ چاكەكاراندایە بەوەی كە پشتیوانیان ئەكات و سەریان ئەخات و یارمەتیان ئەدات و هاوكاریان ئەكات، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (عەنكەبوت) والحمد لله.

سوورەتی (روم) ‏پێناسەیەكى ئەم سورەتە: ١- سورەتى (روم) سورەتێكى مەككى یە جگە لە ئایەتى ژمارە (١٧) حەڤدە نەبێت كە مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (روم) بریتییە لە (٦٠) ئایەت. ٣- سورەتى (روم) زنجیرەى ژمارە (٣٠) یە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (روم) لە دواى سورەتى (ئینشیقاق) دابەزیوە. ٥- ئەم سورەتەش بە پیتە پچڕپچڕەكان دەست پێ دەكات. ٦- (روم) كە لەم سورەتەدا باسكراوە، بریتییە لە ناوى قەومێك كە لە باكورى دورگەى عەرەبی نیشتەجێ بوون. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (روم) كە سورەتێكى مەككییە، هەروەك سورەتە مەككییەكانى تر ئامانج و مەبەستى بریتییە لە باسكردنى بابەتە عەقیدەیی و ئەوانەى كە پەیوەندیان بە بیروباوەڕەوە هەیە، وە هەروەها جگە لەوانەش باس لە كۆمەڵێك لە ئایەت و بەڵگەو نیشانە سروشتى و گەردونییەكان دەكات بۆ ئەوەى مرۆڤ زیاتر تێڕامان بكات و بیریان لێ بكاتەوەو بەهۆیانەوە باوەڕ بهێنێت و زیاتر دەسەڵات و گەورەیی خواى گەورەى بۆ دەركەوێت. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الم (١) ] لەسەرەتای سوورەتی (بەقەرە) باسی ئەم پیتانەمان كرد كە لەسەرەتای هەندێك لە سوورەتەكاندا هاتوون.

جەنگى نێوان فارس و رۆم [ غُلِبَتِ الرُّومُ (٢) ] ڕۆمەكان بەسەركردایەتى (هیرەقل) تێكشكێندران لەسەر دەستی فارسەكان بەسەركردایەتى (سابور) .

[ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ ] لە نزیكترین زەوی لە زەوی عەرەبەوە [ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ (٣) ] بەڵام ڕۆمەكان لە پاش تێكشكاندنیان سەر ئەكەونەوە بەسەر فارسەكاندا وە زاڵ ئەبن بەسەریاندا .

[ فِي بِضْعِ سِنِينَ ] لە ماوەی سێ بۆ نۆ ساڵ [ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ ] پێش ئەم سەركەوتن و زاڵ بوونەو دوای ئەوەش فەرمان و بەڕێوەبردنى ئەم بوونەوەرەو سەركەوتن و تێكشكان هەر بەدەست خوای گەورەیە [ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ (٤) ] وە لەو ڕۆژەشدا باوەڕداران دڵخۆش ئەبن بەسەرخستنی خوای گەورە بۆ ڕۆمەكان، لەبەر ئەوەی ڕۆمەكان ئەهلی كتاب بوون و موسڵمانان پێیان خۆشبوو ئەوان سەركەون، وە فارسەكان ئاگرپەرست بوون و موشریكان پێیان خۆشبوو ئەوان سەربكەون،

[ بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ ]وە لە دواتردا كە ڕۆمەكان سەركەوتن موسڵمانان دڵخۆش بوون (كە لە ساڵى رێككەوتنى حودەیبیە بووە، یان وتراوە لەساڵى غەزاى بەدر بووە) [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٥) ] وە خوای گەورە زۆر بە عیززەت و باڵادەستە بەسەر كافراندا، وە زۆر بەڕەحم و بەزەییە بۆ باوەڕداران .

[ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ ] ئەمە بەڵێنی خوای گەورەیەو خوای گەورە بەڵێنی خۆی ئەباتە سەر [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦) ] بەڵام زۆربەی خەڵكی ئەم شتە نازانن واتە: كافران .

[ يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ] تەنها لە ڕووكەشی ژیانی دونیا تێگەیشتوونە [ وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ (٧) ] بەڵام ئەوان سەبارەت بە ژیانی دواڕۆژو قیامەت ئەوان بێئاگان .

[ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ] ئایا بۆ بیر ناكەنەوەو تێناڕوانن لە نەفسی خۆیان خوای گەورە چۆن دروستی كردوون [ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى ] وە خوای گەورە ئاسمانەكان و زەویەكان و ئەوەی لە نێوانیاندایە دروستی نەكردووە ئیللا بە حەق و دادپەروەری و حیكمەت نەبێ، وە كاتێكی دیاریكراویشی هەیە كە كەی كۆتایی پێ دێت كە ڕۆژی قیامەتە [ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ (٨) ] وە بە دڵنیایى زۆرێك لە خەڵكی سەبارەت بە گەیشتن بە خوای گەورە لە ڕۆژی قیامەتدا بێباوەڕن و باوەڕیان بە قیامەت و زیندوو بوونەوە نییە .

[ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] ئایا بەسەر زەویدا نەڕۆیشتوونەو نەگەڕاون تا تەماشا بكەن و سەرەنجامی كافرانی پێش خۆیان چۆن بووەو كە ئیمانیان نەهێناوە خوای گەورە چۆن لەناوی بردوون، هەرچەندە ئەوان ماڵ و منداڵ و سەربازو دەسەڵات و هێزیان لە ئێوە زیاتر بووە [ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً ] كافرانی ئوممەتانی پێشتر لە كافرانی مەككە بەهێزتر بوون [ وَأَثَارُوا الْأَرْضَ ] وە سەر زەویان ئاوەدان كردبووەوە [ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا ] وە زیاتر ئاوەدانیان كردبووەوە لە خەڵكی مەككە بە كشتوكاڵ و خانوو دروست كردن و تەمەنیان درێژترو بەهێزتر بوونە [ وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ] وە پێغەمبەرانیان بە بەڵگەی ڕوون و ئاشكراو موعجیزەوە هاتن بۆ لایان بەڵام ئەوان ئیمانیان نەهێنا [ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ ] كە خوای گەورە لەناوی بردن زوڵم و ستەمی لێ نەكردن [ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٩) ] بەڵام ئەوان خۆیان زوڵمیان لە خۆیان كرد بەوەی كە پێغەمبەرانی خۆیان بەدرۆزانی و ئیمانیان نەهێنا .

[ ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَى ] پاشان سەرەنجامی خراپەكاران سزاى خراپ بووە كە دۆزەخە، یاخود وتراوە: (السُّوأَى) ناوێكە لە ناوەكانی دۆزەخ [ أَنْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ ] لەبەر ئەوەی ئایەتەكانی خوای گەورەیان بە درۆ زانی [ وَكَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ (١٠) ] وە گاڵتەیان پێ ئەكرد .

[ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] (اللَّهُ) ئەو خوایەیە كە سەرەتا دروستكراوەكان دروست ئەكات وە لە پاش مردنیان سەرلەنوێ دووبارە زیندوویان ئەكاتەوە [ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١١) ] پاشان لە رۆژى قیامەت هەر بۆ لای خوای گەورە ئەگەڕێنەوە [ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ ] وە لە ڕۆژێكیش كە قیامەت هەڵئەسێ .

[ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ (١٢) ] ئەلەو ڕۆژەدا تاوانباران و خراپەكاران بێئومێد ئەبن لە ڕەحمەتی خوا، یاخود ئابڕوویان ئەچێت و هەموو كردەوەى خراپیان ئاشكرا ئەبێت، یاخود خەفەتبار دەبن .

[ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكَائِهِمْ شُفَعَاءُ ] وە ئەو كەسانەش كە ئەمان كردبوویان بە شەریك بۆ خوای گەورە لەوێ ناتوانن تكایان بۆ بكەن [ وَكَانُوا بِشُرَكَائِهِمْ كَافِرِينَ (١٣) ] وە كافرو بێباوەڕن بەو كەسانەی كە كردبوویانن بەخواو شەریك بۆ خوای گەورە لەبەر ئەوەی لە قیامەت بۆیان دەرئەكەوێ كە ئەمانە خوا نەبوونەو هیچ سوودیان پێ ناگەیەنن .

[ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ (١٤) ] وە ڕۆژێكیش كە قیامەت هەڵدەسێت لەو ڕۆژەدا خەڵكی لێك جیا ئەبنەوە .

[ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا ] ئەوانەی كە باوەڕدار بوونە [ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وە كردەوەی چاكیان كردووە (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ (١٥) ] ئەوان لە باخ و باخاتەكانی بەهەشتدا لە نازو نیعمەتدان، یاخود گوێ لە گۆرانی خۆش ئەگرن لە بەهەشتدا .

[ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا ] بەڵام ئەوانەی كە كافرو بێباوەڕ بوونە بەخوای گەورە [ وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ] وە ئایەتەكانی ئێمەیان بەدرۆ زانیوە [ وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ ] وە باوەڕیان بە زیندوو بوونەوەو گەیشتن بە ڕۆژی دوایی نەبووە [ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (١٦) ] ئا ئەمانە لەناو سزای ئاگرى دۆزەخدا ئامادەن و دەمێننەوە .

[ فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) ] وە پاك و مونەززەهی بۆ خوای گەورە, خوای گەورە بە پاك ڕابگرن و زیكرو تەسبیحاتی خوا بكەن لە كاتی ئێوارەو بەیانیاندا، واتە: زیكرەكانی بەیانیان و ئێواران بخوێنن .

[ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وە حەمدو سەناو ستایش بۆ خوای گەورەیە لە ئاسمانەكان و زەویدا [ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ (١٨) ] وە بە ئێواران و نیوەڕۆیان، یاخود وتراوە: ئەمە مەبەست پێی پێنج نوێژە فەرزەكەیە: (حِينَ تُمْسُونَ) ئێوارە، مەبەست پێى: نوێژی مەغریب و عیشایە (وَحِينَ تُصْبِحُونَ) مەبەست پێی نوێژی بەیانییە (وَعَشِيًّا) مەبەست پێی نوێژی عەصرە (وَحِينَ تُظْهِرُونَ) مەبەست پێی نوێژی نیوەڕۆیە, ئا لەو كاتانەدا نوێژەكان ئەنجام بدەن.

تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە [ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ ] خوای گەورە ئەوەندە باڵادەستە لە مردوو زیندوو دەردێنێ و دروست ئەكات: وەكو لە دڵۆپێك ئاو مرۆڤ دروست دەكات, لە هێلكە باڵندە دروست دەكات, لە كافر موسڵمان دروست دەكات [ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ ] وە بە پێچەوانەیشەوە لە زیندوو مردوو دەردێنێ و دروست دەكات, مرۆڤ كە زیندووە مەنی و دڵۆپە ئاوی لێ دەردێنێ, باڵندە كە زیندووە هێلكەی لێ دەردێنێ, موسڵمان كە زیندووە جاری وا هەیە لە نەوەی ئەو كافر دەبێ [ وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ] وە لە پاش ئەوەی كە زەوی مردووە خوای گەورە بەهۆی بارانەوە زیندووی ئەكاتەوەو ئەیژیەنێتەوە [ وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ (١٩) ] چۆن ئەو زەویە مردووەمان زیندوو كردەوە ئێوەش بەو شێوازە لەناو قەبرەكانتان دەرئەكرێن و زیندوو دەكرێنەوە .

[ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ] وە یەكێك لە نیشانەكانی تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە لەسەر زیندوو بوونەوە ئەوەیە كە ئێوەی لە خۆڵ دروست كرد، واتە: ئادەمی باوكتان [ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ (٢٠) ] پاشان خوای گەورە ئێوەى نەوەى ئادەمى لەسەر زەویدا بڵاو كردۆتەوەو زۆر بوونە.

خواى گەورە خۆشەویستى و سۆزو بەزەیی خستۆتە نێوان هاوسەرەكانەوە [ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا ] وە یەكێكی تر لە نیشانەكانی تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە لەسەر زیندوو بوونەوە ئەوەیە كە لە نەفسی خۆتان خێزانی بۆ دروست كردوون، واتە: لە پەراسوى چەپى ئادەم حەوای دروست كردووە [ لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا ] بۆ ئەوەی ئەو خێزانانە وەكو سوكناو هێمنی و ئارامی و پشوویەكی دەروونی بێت بۆ ئێوە [ وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً ] وە خۆشەویستی و ڕەحم و سۆزو بەزەیی خستۆتە نێوانتانەوە، یان (مَوَدَّةً) واتە: جیماع (وَرَحْمَةً) واتە: منداڵ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢١) ] ئا ئەمانە هەمووی بەدڵنیایی بەڵگەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە بەڵام بۆ كەسانێك كە بیر بكەنەوەو تێیبفكرن.

هەندێك لە نیشانەكانى تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە [ وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ ] وە یەكێكی تر لە بەڵگەو نیشانەكانی تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە دروست كردنی ئاسمانەكان و زەویە, وە زمانی ئێوەی لێك جیاواز كردووە هەر یەكێك بە زمانێك قسە ئەكەن، وە ڕەنگ و شێوازیشتان لێك جیاوازە هەر یەكەو شێوەیەكتان هەیە [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ (٢٢) ] بە دڵنیایى هەموو ئەمانە بەڵگەو نیشانەن لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە بەڵام بۆ كەسانێك كە زانا بن .

[ وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ] وە یەكێكی تر لە بەڵگەو نیشانەكانی تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە ئەوەیە بە شەو و بەڕۆژ ئێوە ئەخەوێنێ، بە شەو ئەخەون هەندێك جاریش بە ڕۆژ كاتی (قەیلولە) بۆ ئەوەی پشوویەك بدەن [ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ ] وە بە رۆژیش ئەگەڕێن بەدوای ڕزق و ڕۆزی خۆتان و كاسبی ئەكەن [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٢٣) ] بە دڵنیایى هەموو ئەمانە بەڵگەو نیشانەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە بەڵام بۆ كەسانێك كە ببیستن وە پەندو ئامۆژگاری وەربگرن .

[ وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا ] وە یەكێكی تر لە بەڵگەو نیشانەكانی تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە ئەوەیە كە هەورە بروسكەتان نیشان ئەدات كە هەندێك جار لێی ئەترسێن كە زەرەرو زیانتان پێ بگەیەنێ, وە هەندێك جار ئومێدتان پێیە كە دوای ئەوە باران ببارێ و سوودی لێ ببینن [ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] وە لە ئاسمانیشەوە بارانتان بۆ ئەهێنێتە خوارەوە [ فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ] وە ئەو زەویەی كە لە دوای ئەوەی وشك و مردووە خوای گەورە بەهۆی بارانەوە زیندووی ئەكاتەوەو ڕووەك و دانەوێڵەی لێ ئەڕوێنێ، چۆن ئەو زەویە مردووەى زیندوو كردەوە بەو شێوەیەیش ئێوە زیندوو دەكاتەوە [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٤) ] بە دڵنیایى هەموو ئەمانە بەڵگەو نیشانەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە بەڵام بۆ كەسانێك كە بیر بكەنەوەو تێبگەن .

[ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ] وە یەكێكی تر لە بەڵگەو نیشانەكانی تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە ئەوەیە كە ئاسمانەكان و زەوی بە فەرمانی خوا ڕاوەستاوە بەبێ ئەوەی هیچ شتێك ڕایگرتبێ [ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ ] پاشان ئەگەر خوای گەورە لە ڕۆژی قیامەت بانگتان بكات كاتێك كە ئێوە مردوونەو لەناو زەویدان [ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (٢٥) ] ئێوە هەر هەمووتان دەرئەچن و فەرمانی خوای گەورە جێبەجێ ئەكەن .

[ وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (٢٦) ] وە هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوی هەیە هەمووی موڵكی خوای گەورەیەو هەموو ملكەچ و گوێڕایەڵی خوای گەورەن .

[ وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] وە خوای گەورە ئەو خوایەیە سەرەتا دروستكراوەكان دروست دەكات پاشان لە دوای مردنیش سەرلەنوێ زیندوویان ئەكاتەوە [ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ ] كە ئەمەیان ئاسانترە لای خوای گەورە, ئەوەی یەكەمیش هەر ئاسانە بەڵام سەبارەت بە عەقڵ و تێگەیشتنی ئێمە ئەمەیان ئاسانترە [ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وە نموونەی هەرە بەرز بۆ خوای گەورەیە لە ئاسمانەكان و زەوی, خوای گەورە لە كەس ناچێت و كەس لە خوای گەورە ناچێت و تاك و تەنها و بێ هاوەڵە [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) ] وە خوای گەورە زۆر بەعیززەت و باڵادەستە، وە زۆر كاربەجێیە لە وتەو كردەوەیدا.

نمونە هێنانەوە لەسەر پوچەڵى هاوبەشبڕیاردان [ ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ ] خوای گەورە نموونەیەكی لە نەفسی خۆتان بۆ هێناونەتەوە كە نزیكترین شتە لە خۆتانەوە دەیبینن و لێی تێدەگەن لەسەر بەتاڵی هاوبەشبڕیاردان [ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ ] ئایا كەسێك لە ئێوە كۆیلەی هەبێ ڕازییە ئەوانە ببن بە شەریك لەو ڕزقەی كە بە پێمان بەخشیوون؟ ڕازیت كۆیلەكەت ببێ بە شەریكت؟ [ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ ] كە ئێوە هەر چیتان هەیە لەگەڵ ئەوانەدا یەكسان بن تیایداو بەشداری ئێوە بكەن لەو شتانەی كە هەتانە [ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ ] وە ئێوە لێیان ئەترسێن كە ئەمانە ببنە شەریكتان لەماڵداو ماڵتان لەگەڵدا بەش بكەن، واتە: ڕازی نابن كە ئەوانە ببن بە شەریكی ئێوە, ئەی چۆن ڕازی ئەبن كە مرۆڤێكی بێ دەسەڵات بكەن بە شەریك بۆ خواى گەورەى بەدەسەڵات [ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٨) ] بەم شێوازە ئایەتەكانی خۆمان درێژە پێ ئەدەین وە ڕوونی ئەكەینەوە بەڵام بۆ كەسانێك كە تێ بگەن .

[ بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ ] بەڵكو هاوبەشبڕیاردەران شوێن هەواو ئارەزووی خۆیان كەوتوون و بەبێ زانیاری عیبادەت بۆ جگە لە خواى گەورە دەكەن [ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ ] وە كەسێك كە خوای گەورە گومڕای بكات كێ ئەتوانێ هیدایەتی بدات كە ئەو شایەنی هیدایەت نییە؟ واتە كەس نییە هیدایەتى بدات [ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٩) ] وە كاتێك خوای گەورە بیەوێ سزایان بدات كەس نییە كە لە سزای خوای گەورە بیانپارێزێ و سەریان بخات .

[ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ ڕووی خۆت بە پاكی ڕابگرەو دامەزراو بە لەسەر دین و تەوحیدى خوای گەورە [ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ] ئەم دینە پاكە ئەو فیترەتە پاكەیە كە خوای گەورە خەڵكی خستۆتە سەری، واتە: خەڵكى كە لە دایك دەبن لەسەر فیترەتی پاكی ئیسلامن، دواتر دایك و باوك و دەوروبەر دەیانگۆڕن و كاریگەریان لێدەكەن [ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ] هیچ گۆڕانێك بەسەر دروستكراوی خوای گەورەدا نایات، واتە: ئەوەی لەسەر فیترەتەكەی خۆی بمێنێتەوە لەسەر تەوحیدە، یاخود خەڵكى لەسەر فیترەتى پاكى ئیسلام و یەكخواپەرستى لامەدەن و وازیان لێبێنن [ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ] ئا ئەمە دینی ڕێك و ڕاست و دامەزراوە [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠) ] بەڵام زۆربەی خەڵكی نازانن .

[ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ] بۆ لای خوای گەورە بگەڕێنەوە [ وَاتَّقُوهُ ] وە تەقوای خوای گەورە بكەن و خۆتان لە تاوان بپارێزن [ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ] وە نوێژەكانتان ئەنجام بدەن بە ڕوكن و واجبات و خشوعەوە [ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) ] وە ئێوە لەو كەسانە مەبن و وەك ئەو كەسانە مەبن كە شەریكیان بۆ خوا داناوە.

حەرامێتى پەرتەوازەیی و پارچە پارچەیی [ مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ ] لەوانەی كە دینەكەی خۆیان پارچە پارچە كردووەو [ وَكَانُوا شِيَعًا ] وە بوونە بە كۆمەڵ كۆمەڵ و گروپ گروپ لە ئەهلی كتاب و ئەهلی بیدەع و ئەهلی ئەهواْ [ كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢) ] هەموو حیزب و كۆمەڵێكیش دڵخۆشە بەو مەنهەجەی كە لەسەریەتی و وائەزانێ لەسەر حەقە لە كاتێكدا لەسەر حەقیش نییە (تەنها ئەهلى سوننەو جەماعە لەسەر حەقن و كۆمەڵى رزگار بوون كە دەستگرتوون بە قورئان و سوننەت و ئەوەى كە هاوەڵان و شوێنكەوتوان و پێشینەو پێشەوایان لەسەرین لە كۆن و تازەدا)، (ئەم ئایەتە بەڵگەیە لەسەر حەرامێتى حیزبایەتى و پارچە پارچەیی و پەرتەوازەیی، بەڵكو دەبێت موسڵمانان یەك دەست و یەك دەنگ و یەك ریزو یەك كۆمەڵ بن) .

[ وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ ] وە كاتێك كە خەڵكی تووشی زەرەرو زیانێك بن لە وشكەساڵی و سەغڵەتی و بێ بارانی [ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ] ئەو كاتە لە خوای گەورە دەپاڕێنەوەو هاناى بۆ دەبەن و داوای فریاكەوتنى لێدەكەن و بۆ لای خوای گەورە ئەگەڕێنەوە [ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً ] پاشان ئەگەر خوای گەورە لەلایەن خۆیەوە ڕەحمەتێكیان بۆ بنێرێ و ئەو ناخۆشیەیان لەسەر لابدات یان بارانیان بۆ ببارێنێ [ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣) ] ئەو كاتە كۆمەڵێك لەوان ئەگەڕێنەوە بۆ سەر شەریك دانان بۆ خوای گەورە.

[ لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ ] سەرەنجامیان وایە كە كوفر ئەكەن بەو نیعمەتانەی كە پێمان بەخشیوون [ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤) ] دەی ئێوە ڕابوێرن لە داهاتوودا كە سزای خوای گەورەتان بۆ دێت ئەو كاتە سەرەنجامی ئەم كوفرەتان ئەزانن (ئەمە هەڕەشەیەو پێویستە بە هەند وەربگیرێت، چونكە ئەگەر مرۆڤێك هەڕەشە بكات دەبێت بە گرنگ وەربگیرێت چ جاى هەڕەشەى خواى بە عیزەتى باڵادەست) .

[ أَمْ أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا ] یاخود ئایا ئێمە بەڵگەی ڕوون و ئاشكرامان بۆ دابەزاندوون [ فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥) ] كە بەڵگەكان بێتە قسەو پێیان بڵێ شەریك بۆ خوای گەورە دابنێن، واتە: شتى وا نییەو بەڵكو پێچەوانەكەى راستە ئیتر بۆ هاوەڵ بۆ خوا بڕیار دەدەن .

[ وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً ] وە كاتێك كە ڕەحمەتی خۆمان بە خەڵكی ببەخشین لە پیت و بەرەكەت و ڕزق و ڕۆزی و لەشساغی و باران [ فَرِحُوا بِهَا ] خەڵكى پێی دڵخۆش ئەبن وە جاری وا هەیە لە خۆبایی ئەبن [ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ ] وە ئەگەر تووشی خراپەیەك ببن لە نەخۆشی و ناخۆشی دەردو بەڵا [ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ] ئەویش بەهۆی تاوانی خۆیانەوە [ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) ] ئـەو كـاتـە بێ ئـومێد دەبـن لە ڕەحمەتی خوا (تەنها باوەڕداران نەبێت لە كاتى خۆشیدا سوپاسگوزارى خوا دەكەن و لە خۆبایی نابن، وە لە كاتى ناخۆشیدا ئارام دەگرن) .

[ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ ] ئایا نابینن خوای گەورە ڕزق و ڕۆزی فراوان ئەكات بۆ هەر كەسێك كە ویستی لێ بێت لە بەندەكانی بە فەزڵ و چاكەى خۆى، وە ویستیشی لێ بێت كەمی ئەكاتەوە بۆ هەر كەسێك كە ویستی لێ بێت بە دادپەروەرى و حیكمەتى خۆى [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧) ] بە دڵنیایى هەموو ئەمانە بەڵگەو نیشانەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خواى گەورە بەڵام بۆ كەسێك كە باوەڕی هەبێ.

پێدانى ماف بە خاوەن مافەكان [ فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ ] ئەو كەسەی كە خزمی نزیكتە حەقی پێ بدە و چاكەكاربە لەگەڵیداو پەیوەندى خزمایەتى بگەیەنە [ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ] وە یارمەتی فەقیرو هەژارو ڕێبوار بدە [ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ ] ئەم كردەوانە باشترە بۆ كەسانێك كە مەبەستیان بینینى ڕووی پیرۆزی خوای گەورەو ڕەزامەندی و پاداشتى بێت لە رۆژى قیامەتدا (جێگیر كردنى رووى پیرۆزى خواى گەورەى تێدایە كە روویەكى پیرۆزو بەرێزەو لە رووى هیچ لە دروستكراوەكانى ناچێت و چۆنێتییەكەیشى خوا نەبێت كەس نایزانێت تا لە رۆژى قیامەت و لە بەهەشتدا إن شاء الله دەیبینین) [ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨) ] وە ئەو كەسانە سەرفرازو سەركەوتوون لە دونیاو قیامەت.

[ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ ] وە هەر دیارى و بەخشینێك كە ئێوە بیدەن بە كەسێك مەبەستتان ئەوەبێ كە لە بەرامبەردا زیاترتان بۆ بێت و زیاتر وەربگرن ئەوە لای خوای گەورە ئەجرو پاداشتان نییەو خوا بەرەكەتی تێ ناكات، بەڵام گوناهـ و تاوانیش نییە، بەڵام نەهى لێكراوەو باش نییە دەبێت مرۆڤ هەرچى بەخشى تەنها مەبەستى رەزامەندى خواى گەورە بێت نەك دونیا [ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) ] بەڵام ئەو زەكاتەى كە لە پێناو خوای گەورەدا ئەیبەخشن ئەوە ئەجرو پاداشتتان چەند قاتێك دەست ئەكەوێ یەك بە دە، تا یەك بە حەوت سەد، تا زیاتر .

[ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ] خوای گەورە ئەو خوایەیە كە ئێوەی دروست كردووە پاشان ڕزق و ڕۆزی داون، پاشان دەتانمرێنێت، پاشان لە رۆژى قیامەت زیندووتان دەكاتەوە [ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ ] ئایا ئەوانەی كە ئێوە كردووتانە بە شەریك بۆ خوای گەورە كەسیان ئەتوانن شتی وا بكەن؟ دروستتان بكەن و ڕزقتان بدەن و زیندووتان بكەنەوە؟ بێگومان نەخێر ئیتر بۆ دەیانكەن بە هاوبەش بۆ خواى باڵادەست [ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠) ] پاك و مونەززەهی و بەرزی و بڵندی بۆ خوای گەورە لەو شیركەی كە ئێوە ئەیدەنە پاڵ خوای گەورە, خوای گەورە زۆر لەوە پاكترە كە ئێوە كەسانێك بكەنە شەریك بۆی.

[ ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ] ئاشووب و فەسادو خراپەكارى و تاوان دەركەوتووە لە وشكانی و دەریادا، وە لە بیابان و ئاوەدانیدا، وە لە شارو دێیەكاندا [ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ ] بەهۆی هاوبەشبڕیاردان و تاوان و خراپەكاری خەڵكیەوە (هەر كەسێك تاوان بكات ئەوا ئاشوبى ناوەتەوە لەسەر زەویداو سزاى خواى گەورە بە هۆى ئەوانەوەیە، چونكە چاكسازى بە گوێڕایەڵى كردنى خـواى گـەورە دەبێت و، ئـەوانـەى گـوێڕایەڵى خـواى گـەورە دەكەن ئەوانە چاكسازن و بە هۆى كردەوەى ئەوانەوە خوا رەحم و بەرەكەتى خۆى دەنێرێتە سەر زەوى، هەروەها بەهۆى جێبەجێ كردنى شەریعەت و دادپەروەریەوە، هەروەكو لە كاتى هاتنى عیسادا صلى الله علیه وسلم كار بە شەریعەتى ئیسلام دەكرێت خوا بەرەكەت دەخاتە سەر رووى زەوى) [ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا ] تا خوای گەورە سزایان بدات بەهۆی هەندێك لە كردەوە خراپەكانی خۆیان [ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) ] بەڵكو واز لە تاوان بهێنن و بگەڕێنەوە بۆ لای خواى گەورەو تەوبە بكەن و بە خۆیاندا بچنەوە .

[ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: بگەڕێن بەسەر زەویدا [ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ ] بڕوانن و بزانن سەرەنجامی كافرانی پێش ئێوە چۆن بووەو خوای گەورە چۆن لەناوی بردوون [ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) ] ئەوان زۆربەیان هاوبەشبڕیاردەر بوون بۆیە خوای گەورە لەناوی بردن .

[ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ ] تۆ دامەزراو بە لەسەر ئەو دینە پاكە كە ئیسلامە [ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ ] پێش ئەوەی ڕۆژێك بێت كە ڕۆژی قیامەتە كەس ناتوانێت بیگەڕێنێتەوەو دواى بخات و گەڕاندنەوەیش بۆ دونیا نیە [ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) ] ئەلەو ڕۆژەدا خەڵكى بەش بەش ئەبن كۆمەڵێك بۆ بەهەشت و كۆمەڵێك بۆ دۆزەخ .

[ مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ ] هەر كەسێك كوفر بكات سەرەنجامی كوفرەكەی بۆ خۆی ئەگەڕێتەوە كە ئەچێتە ئاگری دۆزەخ [ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) ] وە هەر كەسێك كردەوەی چاك بكات ئەوە كردەوەی چاكیان بۆ خۆیان پێش خستووەو لە بەهەشتدا جێگایان بۆ خۆیان ڕاخستووە (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) .

[ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ ] تا خوای گەورە پاداشتی باوەڕداران بداتەوە ئەوانەی باوەڕیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە لە فەزڵ و چاكەی خۆی [ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٤٥) ] بە دڵنیایى خوای گەورە كافرانی خۆش ناوێت، لەگەڵ ئەوەیشدا ستەمیان لێ ناكات .

[ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ ] وە یەكێكی تر لە نیشانەكانی تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە ئەوەیە كە ئەو بایانە ئەنێرێ كە موژدەدەرن، واتە: لە دوای ئەوەوە باران دێت [ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ ] وە تا خوای گەورە لە ڕەحمەتی خۆیتان پێ ببەخشێ بەهۆی ئەو بارانەوە پیت و بەرەكەت و دانەوێڵەو ڕووەكتان پێ ببەخشێ [ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ ] وە بەهۆی ئەو بایانەوە تا كەشتیەكان لەناو دەریادا بڕۆن [ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ] وە تا ئێوەش لەو كەشتیانەدا بۆ بازرگانی و گەڕان بەدوای ڕزق و ڕۆزیدا بڕۆن [ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) ] وە بەڵكو شوكرانەبژێری ئەو نیعمەتانەی خوای گەورە بكەن بەسەرتانەوە.

خواى گەورە بەحەقى داناوە لەسەر خۆى باوەڕداران سەربخات [ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم بە دڵنیایى لە پێش تۆیشدا چەندەها پێغەمبەرانی ترمان بۆ لای قەومەكانیان ناردووە [ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ] ئەمانیش بەڵگەی ڕوون و ئاشكراو موعجیزەیان بۆ هێناون [ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا ] بەڵام ئەوان ئیمانیان نەهێنا بۆیە ئێمە تۆڵەمان سەند لەو خراپەكارانە [ وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) ] پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (هیچ موسڵمانێك نییە بەرگرى لە برایەكى بكات كە خۆى لەوێ نەبێت ئیللا خواى گەورە بە حەقى داناوە لەسەر خۆى ئاگرى دۆزەخى لێ بگەڕێنێتەوە)، پاشان ئەم ئایەتەى خوێندەوە: وە خوای گەورە لە فەزڵ و چاكەى خۆى بە حەقی داناوە لەسەر خۆی كە باوەڕداران سەر بخات .

[ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا ] خوای گەورە ئەو خوایەیە كە با ئەنێرێ ئەو هەورانە بەرز ئەكاتەوە بەهۆی هەڵمی ئاوی دەریاوە [ فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ ] وە لە ئاسماندا هەورەكان ڕائەخات وە بڵاوی ئەكاتەوە چۆن ویستی لێ بێت [ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا ] وە وای لێ ئەكات كە بەش بەش و پارچە پارچە و كەڵەك و قورسى دەكات لە پڕى ئاودا [ فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ ] وە ئەبینی ئاو و باران لەناو هەورەكانەوە دێتە خوارەوە [ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) ] وە خوای گەورە بەویستی خۆى ئەو بارانە دادەبەزێنێتە سەر هەر شارو دێهات و زەوی بەندەكانی وە ئەوان دڵخۆش ئەبن .

[ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) ] هەرچەندە پێش ئەوەی كە بارانەكەیان بۆ دابەزێ ئەوان بێ ئومێد ببوون و ماوەیەكى زۆر بووە باران نەباریوەو زۆر پێویستیان بووە.

زیندوو كردنەوەى مردوو [ فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ ] تۆ تەماشای شوێنەواری ڕەحمەتی خوای گەورە بكە كە بەهۆی ئەو بارانەو شوێنەوارەكەی ڕووەك و دانەوێڵە و گژوگیاو زەرعات و پیت و بەرەكەت لەسەر زەوی بڵاو ئەبێتەوە [ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ] چۆن ئەو زەوییە مردووەی زیندوو كردەوە بەهۆی ئەو بارانەوە [ إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى ] بە دڵنیایى هەر ئەو خوایەی ئەو زەویە مردووەی زیندوو كردەوە بەهەمان شێوەش خوای گەورە توانای هەیە كە ئێوە لە پاش مردن زیندوو بكاتەوە لە ڕۆژی قیامەت [ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠) ] وە خوای گەورە تواناو دەسەڵاتی بەسەر هەموو شتێكدا هەیە .

[ وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا ] وە كاتێك بایەكى وشك بنێرین بەسەر دانەوێڵەكەیاندا كە پێگەیشتووە لە پاش سەوزى زەردى بكات [ لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) ] ئەوە لە دوای ئەوە كوفرانەبژێری نیعمەتی خوای گەورە ئەكەن، واتە: كەم ئارامن.

مردوو قسەى زیندوو نابیستێت [ فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ ناتوانی وا لەو مردووانە بكەی كە قسەی تۆ ببیستن، واتە: كافران تەشبیهـ كراون بە مردوو، چۆن ناتوانی مردوویەك وا لێ بكەی قسەی تۆ ببیستێ و قسەی تۆ نابیستێ بەهەمان شێوە ئەو كافرانەش قسەی تۆ نابیستن بیستنێك كە لێی تێ بگەن و سودمەند بن لێى (ئەم ئایەتە بەڵگەیە لەسەر ئەوەى كە مردوو قسەى زیندوو نابیستێت) [ وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ ] یان كەسێك كە كەڕ بێ چەندێك بانگی لێ بكەی بانگی تۆ نابیستێ [ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) ] لە كاتێكدا ئەوان ئەڕۆن و پشت هەڵئەكەن لە حەقەكە .

[ وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ ناتوانی هیدایەتی كەسێكی كوێر بدەی لە گومڕاییدا كە كوێر بێ چۆن ئەتوانی ڕێنمایی بكەی لەبەر ئەوەی ئەوان نایانەوێ سوود ببینن بە چاویان [ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا ] تەنها تۆ ئەتوانی سوود بگەیەنی بە كەسانێك كە گوێیان لە تۆ بێت و قسەی تۆ ببیستن ئەوانەی كە ئیمانیان بە ئایەتەكانی ئێمە هەیە [ فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣) ] وە ئەو كەسانەن كە موسڵمانن و خۆیان تەسلیمی خوای گەورە كردووەو گوێڕایەڵن .

[ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ] خوای گەورە ئەو خوایەیە كە ئێوەی دروست كردووە لە لاوازی سەرەتا لە دڵۆپە ئاوێك، پاشان هاتوونەتە دونیاوە منداڵ و بچووك و لاواز بوونە [ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ] پاشان لە دوای ئەو لاوازییە كە منداڵیە بەهێزی كردوون كاتێك كە پێ ئەگەن و بالغ ئەبن [ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً ] دوای ئەو بەهێزیەش دووبارە لاواز ئەبنەوە و پیر ئەبن [ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ] خوای گەورە ویستی لە چی بێت دروستی دەكات [ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤) ] وە خوای گەورە زۆر زاناو بەتواناو دەسەڵاتە.

[ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ ] وە كاتێك كە ڕۆژی قیامەت دێت [ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ ] تاوانباران سوێند ئەخۆن كە لە دونیادا نەژیاون تەنها چەند كاتێكی كەم نەبێت [ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥) ] بەم شێوازە ئەوان لە دونیادا لە حەق لایان ئەداو درۆیان دەكرد بۆیە لە قیامەتیش سوێندەكانیان بە درۆ ئەخۆن.

[ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ ] ئەو كەسانەی كە زانست و ئیمانیان پێ بەخشرا بوو كە پێغەمبەران یان مەلائیكەتان یان باوەڕدارانن پێیان دەڵێن: [ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ ] بە دڵنیایى ئێوە لە دونیادا زۆر ژیان تا ڕۆژی قیامەت, ئەمە هەمووی لە پەڕاوى كردەوەكانتان یان لە زانیارى خوا لە (لوح المحفوظ) لە كتابی خوای گەورە نووسرابوو تا ڕۆژی زیندوو بوونەوە [ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ ] ئا ئەمەش ڕۆژی زیندوو بوونەوەیە كە ئێوە باوەڕتان پێی نەبوو لە دونیا [ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦) ] بەڵام ئێوە نەتان دەزانی .

[ فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ ] ئەلەو ڕۆژەشدا ئەوانەی كە زوڵمیان لە خۆیان كردبوو بە كوفر كردن عوزر هێنانەوەیان سوودیان پێ ناگەیەنێ [ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧) ] وە ڕێگاشیان پێ نادرێ بگەڕێنەوە بۆ دونیا، یان عوزر بهێننەوەو لۆمە ئەكرێن .

[ وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ ] وە بە دڵنیایى لەم قورئانە پیرۆزە بۆ خەڵكی لە هەموو نموونەیەكمان هێناوەتەوە كە ڕێنماییان بكات بۆ تەوحیدی خوای گەورەو بە ڕاست دانانی پێغەمبەران [ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ ] وە ئەگەر تۆ هەر ئایەتێك لە ئایەتەكانی قورئانیان بۆ بێنیتەوە، یان هەر موعجیزەیەكیان بۆ بێنیت [ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ (٥٨) ] بە دڵنیایى كافران ئەڵێن: ئەی محمد صلى الله علیه وسلم یان ئەی باوەڕداران ئێوە لەسەر بەتاڵ و پووچەڵن و ئەمە سیحرو جادووە .

[ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩) ] بەم شێوازە خوای گەورە مۆر ئەدات بەسەر دڵی ئەو كەسانەی كە نەزانن كە نایانەوێ تێ بگەن و بێنە سەر ڕێگای حەق .

[ فَاصْبِرْ ] بۆیە تۆ ئارام بگرە لەسەر ئازارو بەدرۆ زانینی ئەوان [ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ] بە دڵنیایى بەڵێنی خوای گەورە حەقەو خوای گەورە بەڵێنی خۆی ئەباتە سەر [ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ (٦٠) ] وە كافران كە یەقینیان نییە با لە دینەكەت دوورت نەخەنەوەو توشى نەزانیت نەكەن، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (روم) والحمد لله.

سووره‌تی (لقمان) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها ئایه‌ته‌كانى (٢٧-٢٩) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نى یه‌و (٣٤) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الم (١) ] له‌ سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كاندا هاتوون.

[ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ (٢) ] ئایه‌ته‌كانی ئه‌م سووره‌ته‌و ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كۆمه‌ڵێك ئایه‌تن له‌ قورئانی پیرۆزدا كه‌ كتابێكه‌ پڕ له‌ حیكمه‌ته.

‌[ هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ (٣) ] وه‌ هیدایه‌ت و ڕێنمایی و ڕه‌حمه‌ته‌ بۆ چاكه‌كاران.

{هه‌ندێك له‌ سيفاتى باوه‌ڕداران} [ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ نوێژه‌كانیان ئه‌نجام ئه‌ده‌ن له‌ كاتی خۆیدا به‌ ڕوكن و مه‌رج و واجبات و خشوعه‌وه‌ [ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ ] وه‌ زه‌كاتی ماڵه‌كانیان ئه‌ده‌ن [ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤) ] وه‌ ئه‌وان یه‌قینیان به‌ ڕۆژی دوایی هه‌یه‌.

[ أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ ] ئا ئه‌وانه‌ له‌سه‌ر هیدایه‌ت و ڕێنمایی و چاورۆشنایی و به‌ڵگه‌ى روون و ئاشكران له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌و خوا هیدایه‌تیان ئه‌دات [ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥) ] وه‌ ئه‌مانه‌ سه‌ربه‌رزو سه‌رفرازن له‌ دونیاو قیامه‌تدا.

{حه‌رامێتى گۆرانى و مۆسيقا} [ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي ] وه‌ له‌ناو خه‌ڵكیدا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ سود له‌ قورئانى پیرۆز نابینن و سه‌رقاڵن به‌ [ لَهْوَ الْحَدِيثِ ] واته‌: شه‌ریك دانان بۆ خواى گه‌وره‌، یاخود گۆرانی و مۆسیقا، یاخود هه‌موو قسه‌و شتێك كه‌ خه‌ڵكی سه‌رقاڵ بكات له‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌و رێگریان بكات لێى، (عبدالله¬ى كوڕى مه‌سعود) سێ جار ده‌فه‌رمێت: سوێند به‌و خوایه‌ى هیچ په‌رستراوێك به‌حه‌ق نیه‌ شایانى په‌رستن بێت جگه‌ له‌و، مه‌به‌ست له‌م ئایه‌ته‌ گۆرانییه‌، وه‌ (عبدالله‌ى كوڕى عه‌بباس و جابرو عیكریمه‌و سه‌عیدى كوڕى جوبه‌یرو موجاهیدو مه‌كحول و عه‌مرى كوڕى شوعه‌یب و عه‌لى كوڕى بوزه‌یمه‌یش) وایان فه‌رمووه‌، وه‌ (حه‌سه‌نى به‌صرى) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر گۆرانى و مۆسیقا دابه‌زیوه‌ [ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێگری بكه‌ن له‌ ڕێگای خوای گه‌وره‌، واته‌: خه‌ڵكى گومڕا بكه‌ن و لابده‌ن له‌ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ به‌ گۆرانی و مۆسیقاو هه‌موو شتێكی پووچه‌ڵ [ بِغَيْرِ عِلْمٍ ] به‌بێ زانست و زانیاری [ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا ] وه‌ ئه‌م ڕێگایانه‌ ئه‌گرنه‌به‌ر تا گاڵته‌ به‌ ڕێگاو دینی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٦) ] ئا ئه‌مانه‌ له‌ ڕۆژی دوایی سزایه‌كیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ناو سزاكه‌شدا ڕیسوایان ئه‌كات.

[ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا ] وه‌ كاتێك ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌یان به‌سه‌ردا بخوێندرێته‌وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گاڵته‌ به‌ دینى خواى گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَلَّى مُسْتَكْبِرًا ] پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن له‌خۆبه‌گه‌وره‌زانیاندا [ كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا ] وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر نه‌یبیستبێ [ كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْرًا ] وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ گوێی گران بێت و نه‌یبیستێ [ فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٧) ] موژده‌ بده‌ به‌و كه‌سانه‌ به‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازار.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] به‌ دڵنیایى ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ (٨) ] ئه‌مانه‌ باخ و باخاته‌كانی به‌هه‌شتیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ نازو نیعمه‌ت.

[ خَالِدِينَ فِيهَا ] به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یى تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ] ئه‌مه‌ وه‌عدو به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌یه‌و حه‌قه‌و ئه‌یباته‌ سه‌ر [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و كاربه‌جێیه‌ له‌ وته‌و كرده‌وه‌كانیدا.

{تواناو ده‌سه‌لآتى خواى گه‌وره‌} [ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كانی دروست كردووه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ كۆڵه‌گه‌یه‌ك له‌ ژێریدا بێت و ڕایگرتبێت، به‌ڵكو به‌ فه‌رمانی خواى گه‌وره‌ ڕاوه‌ستاوه‌، وه‌ ئێوه‌ به‌ چاوى خۆتان ئه‌یبینن [ وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ ] وه‌ له‌ناو زه‌ویشدا ئه‌و شاخانه‌ی وه‌كو مێخ داكوتیوه‌و چه‌قاندووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ زه‌وی جێگیر بێ و نه‌جوولێت و نه‌هه‌ژێت [ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ ] وه‌ هه‌موو جۆره‌ ئاژه‌ڵێكیشى له‌سه‌ر زه‌ویدا بڵاو كردۆته‌وه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌ [ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ] وه‌ له‌ ئاسمانیشه‌وه‌ بارانمان بۆ دابه‌زاندوون [ فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ (١٠) ] وه‌ له‌ هه‌موو جووتێك دانه‌وێڵه‌ی جوانیشمان بۆ ڕواندوون كه‌ سوودی لێ ئه‌بینن.

[ هَذَا خَلْقُ اللَّهِ ] ئا ئه‌مانه‌ دروستكراوه‌كانی خوای گه‌وره‌ن [ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ ] ده‌ی ئێوه‌ كه‌ ئه‌ڵێن: ئێمه‌ی خوای ترمان هه‌یه‌و خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی هه‌یه‌ نیشانم بده‌ن بزانم خواكانی ئێوه‌ چیان دروست كردووه‌؟ هیچ شتێكیان دروست نه‌كردووه‌و توانای دروست كردنی هیچ شتێكیان نیه‌ [ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (١١) ] به‌ڵكو هاوبه‌شبڕیارده‌ران و سته‌مكاران له‌ گومڕاییه‌كی زۆر ئاشكرادان.

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ ] وه‌ به‌دڵنیایى ئێمه‌ حیكمه‌ت و زانیاری و تێگه‌یشتن و پێكان له‌ وته‌و كاربه‌جێیمان به‌ لوقمان به‌خشی كه‌ پێغه‌مبه‌ر نه‌بووه‌، به‌ڵكو پیاوچاكێكى ره‌شپێستى حه‌به‌شى بووه‌ له‌سه‌رده‌می داود پێغه‌مبه‌ردا - صلی الله علیه وسلم - ژیاوه‌و قازی بووه‌ له‌ناو به‌نی ئیسرائیل [ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێ كردووه‌ كه‌ شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكات له‌سه‌ر ئه‌و به‌خششانه‌ى كه‌ پێی به‌خشیووه‌ [ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ ] وه‌هه‌ر كه‌سێكیش شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكات ئه‌وه‌ سوپاسی خۆی كردووه‌و سووده‌كه‌ی بۆ خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَمَنْ كَفَرَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كوفرانه‌ی نیعمه‌ته‌كانی خواى گه‌وره‌ بكات و نكوڵی لێ بكات [ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (١٢) ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندو بێ-پێویسته‌ له‌وه‌ی كه‌ سوپاسی بكه‌ی، وه‌ زۆر سوپاسكراوه‌ له‌ لایه‌ن هه‌موو دروستكراوه‌كانی تره‌وه‌.

{ئامۆژگارى لوقمانى حه‌كيم بۆ كوڕه‌كه‌ى} [ وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ ] وه‌ كاتێك لوقمان ئامۆژگاری كوڕه‌كه‌ی خۆی ئه‌كرد پێى فه‌رموو [ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ ] ئه‌ی كوڕی خۆم شه‌ریك و هاوبه‌ش بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار مه‌ده‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ تاك و ته‌نهاو بێ هاوه‌ڵه‌ [ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (١٣) ] به‌ڕاستی شه‌ریك دانان بۆ خوا گه‌وره‌ترین زوڵم و سته‌مه‌ كه‌ كرابێت.

[ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ ] وه‌ ئێمه‌ ئامۆژگاری مرۆڤمان كردووه‌ كه‌ چاكه‌كار بن له‌گه‌ڵ دایك و باوكیاندا [ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ ] ئه‌و دایكه‌ ئه‌و منداڵه‌ له‌ناو سكیدا هه‌ڵئه‌گرێ لاوازی له‌سه‌ر لاوازی تا منداڵه‌كه‌ گه‌وره‌تر بێ دایكه‌كه‌ زیاتر لاواز ئه‌بێ [ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ ] وه‌ دوو ساڵیش شیری پێ ده‌دات و دوای دوو ساڵ له‌ شیر ئه‌یبڕیته‌وه‌ [ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ ] سوپاسی من بكه‌ وه‌ سوپاسی دایك و باوكیشت بكه‌ [ إِلَيَّ الْمَصِيرُ (١٤) ] وه‌ سه‌ره‌نجام و گه‌ڕانه‌وه‌یشتان هه‌ر بۆ لای منه‌.

{چاكه‌ كردن له‌گه‌ڵ دايك و باوك ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بانگه‌وازيان ده‌كرديت بۆ كوفر!} [ وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ] وه‌ ئه‌گه‌ر دایك و باوكه‌كه‌ هه‌وڵ و كۆششیان له‌گه‌ڵدا دایت بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌ریك بۆ من دابنێی له‌ كاتێكدا تۆ هیچ زانست و زانیاریه‌كت نیه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی هه‌بێ [ فَلَا تُطِعْهُمَا ] ئه‌وه‌ تۆ له‌و شته‌دا به‌ قسه‌یان مه‌كه‌و گوێڕایه‌ڵییان مه‌كه‌ [ وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا ] به‌ڵام له‌ دونیادا چاكه‌كاربه‌ له‌گه‌ڵیاندا ئه‌گه‌ر موشریكیش بوون تۆ هه‌ر له‌گه‌ڵیاندا چاكه‌ بكه‌ ته‌نها به‌ قسه‌یان مه‌كه‌، (سه‌عدی كوڕی مالیك) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر من دابه‌زیوه‌ كه‌ زۆر چاكه‌كار بووم له‌گه‌ڵ دایكم، كه‌ موسڵمان بووم، وتى ئه‌ى سه‌عد ئه‌م دینه‌ تازه‌یه‌ چییه‌؟ یان ده‌بێت واز له‌ دینه‌كه‌ت بێنیت یان من خواردن و خواردنه‌وه‌ ناخۆم تا له‌ برس و تینوێتیدا ده‌مرم و ئه‌و كاته‌یش خه‌ڵكى گاڵته‌ت پێده‌كه‌ن و ده‌ڵێن: ئه‌ى بكوژى دایكت، منیش وتم ئه‌ى دایكه‌ وامه‌كه‌ من له‌به‌ر هیچ شتێك واز له‌ دینه‌كه‌م ناهێنم، شه‌و و رۆژێك هیچى نه‌خواردو ماندو بوو، شه‌و و رۆژێكى تریش هیچى نه‌خوارد زیاتر ماندوو بوو، وتم: ئه‌ى دایكه‌ سوێند به‌ خواى گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر سه‌د گیانت هه‌بێت و یه‌ك له‌ دواى یه‌ك ده‌رچێت من واز له‌ دینه‌كه‌م ناهێنم، ئیتر ئاره‌زوى خۆته‌ ده‌خۆیت یان نا، ئه‌ویش ده‌ستى كرده‌وه‌ به‌ خواردن و خواردنه‌وه‌ [ وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ] وه‌ تۆ شوێنى ئه‌و كه‌سانه‌ بكه‌وه‌ كه‌ بۆ لای من گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ له‌ به‌نده‌ چاكه‌ باوه‌ڕداره‌كان [ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ ] پاشان گه‌ڕانه‌وه‌و سه‌ره‌نجامتان هه‌ر بۆ لای منه‌ [ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٥) ] وه‌ من هه‌واڵتان پێ ئه‌ده‌م كه‌ له‌ دونیا ئێوه‌ چ كرده‌وه‌یه‌كتان كردووه‌.

[ يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ ] ئه‌ی كوڕی خۆم ئه‌گه‌ر بێتوو تاوانێك بكه‌ی به‌ كێش و ئه‌ندازه‌ی گه‌ردێكی بچووك له‌ تۆوی دانه‌وێڵه‌ ئه‌وه‌نده‌ بچووك بێ كه‌ هه‌ر كێشی نیه‌ [ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ ] ئه‌گه‌ر له‌ناو تاوێرێكیشدا بیكه‌یت، واته‌ له‌ شوێنێكی تاریك و پارێزراویش ئه‌و تاوانه‌ بكه‌ی [ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ ] یان له‌ ئاسمانه‌ فراوانه‌كاندا بێت [ أَوْ فِي الْأَرْضِ ] یاخود له‌ تاریكی زه‌ویدا بێت [ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئه‌یهێنێت و لێپرسینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كه‌یدا ئه‌كات، چونكه‌ هیچ شتێك له‌ خواى گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (١٦) ] به‌ دڵنیایى هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌و خوای گه‌وره‌ زانیاریه‌كی زۆر وردی هه‌یه‌.

[ يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ ] ئه‌ی كوڕی خۆم نوێژه‌كانت ئه‌نجام بده‌ له‌ كاتی خۆیدا به‌ ڕوكن و واجبات و خشوعه‌وه‌ [ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ ] وه‌ فه‌رمان به‌ چاكه‌ بكه‌ [ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ ] وه‌ ڕێگری و قه‌ده‌غه‌ی خراپه‌ بكه‌ [ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ ] وه‌ ئارام بگره‌ له‌سه‌ر ئه‌و به‌ڵاو موسیبه‌ت و ناخۆشیانه‌ی كه‌ رووبه‌ڕووت ئه‌بێته‌وه‌ [ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٧) ] به‌ دڵنیایى ئه‌مانه‌ له‌ كاره‌ گرنگ و چاكه‌كانه‌.

[ وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ ] وه‌ له‌ كاتى قسه‌ كردندا ڕووت له‌ خه‌ڵكى وه‌رمه‌گێڕه‌ له‌خۆبه‌گه‌وره‌ زانین و به‌كه‌م زانینى ئه‌واندا [ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا ] وه‌ به‌ لووتبه‌رزی و فه‌خرو شانازی كردنه‌وه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا مه‌ڕۆ و لووتبه‌رز مه‌به‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (١٨) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ناوێ كه‌ خۆیان هه‌ڵئه‌كێشن وه‌ لووتبه‌رزن و فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ئه‌كه‌ن.

[ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ ] وه‌ له‌ ڕۆیشتنیشدا به‌ لووتبه‌رزییه‌وه‌ مه‌ڕۆ به‌ڵكو به‌ هێمنی و ئارامی بڕۆ نه‌ زۆر خێرابه‌ نه‌ زۆر هێواش به‌ به‌ڵكو مامناوه‌ندى گورجوگۆڵ به‌ [ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ ] وه‌ ده‌نگیشت با نزم بێت و خه‌ڵكى بێزار مه‌كه‌ به‌ ده‌نگبه‌رزی [ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ (١٩) ] به‌ دڵنیایى ناخۆشترین ده‌نگ ده‌نگی گوێدرێژه‌كانه‌، (سوننه‌ته‌ كه‌ گوێت له‌ ده‌نگیان بوو بڵێیت: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم).

[ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] ئایا نابینن خوای گه‌وره‌ هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كاندایه‌ له‌ خۆرو مانگ و ئه‌ستێره‌و هه‌ورو باو باران، وه‌ ئه‌وه‌ى له‌ زه‌ویدایه‌ له‌ دارو به‌ردو زه‌رعات و دانه‌وێڵه‌و ڕووه‌ك و ئاژه‌ڵ و روبارو كانى هه‌مووی بۆ ئێوه‌ ژێربار كردووه‌و بۆ سوودو به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌ى دروست كردووه‌ [ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ] وه‌ نیعمه‌ته‌ ئاشكراو نهێنیه‌كانی خۆی به‌ته‌واوی ڕژاندووه‌ به‌سه‌رتاندا [ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ ] وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌یشدا له‌ناو خه‌ڵكیدا كه‌سانێك هه‌ن گفتوگۆو ده‌مه‌قاڵێ ئه‌كه‌ن له‌ زاتی پیرۆزو یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌دا [ بِغَيْرِ عِلْمٍ ] به‌بێ ئه‌وه‌ى زانست و زانیاریان هه‌بێ [ وَلَا هُدًى ] وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ڕێگای هیدایه‌ت بن [ وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ (٢٠) ] وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ كتابێكی ڕووناك و ئاشكرایان پێ بێت كه‌ له‌و كتابه‌ گفتوگۆ بكه‌ن.

{حه‌رامێتى لاسايی كردنه‌وه‌ى كوێرانه‌} [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ ] وه‌ كاتێك كه‌ پێیان بڵێی شوێنی ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ بكه‌ون كه‌ خوای گه‌وره‌ دایبه‌زاندووه‌ [ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ] هاوبه‌شبڕیارده‌ران ئه‌ڵێن: به‌ڵكو ئێمه‌ شوێنی ئه‌وه‌ ئه‌كه‌وین كه‌ باوك و باپیرانی خۆمان له‌سه‌ری بینیوه‌ له‌ بت په‌رستی و شه‌ریك دانان بۆ خوای گه‌وره‌و داب و نه‌ریتی خراپ (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر حه‌رامێتى لاسایی كردنه‌وه‌ى كوێرانه‌و شوێن نه‌كه‌وتنى به‌ڵگه‌) [ أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ (٢١) ] ئایا نازانن كه‌ شه‌یتان بانگیان ئه‌كات بۆ سزای سووتێنه‌ری ئاگری دۆزه‌خ، شه‌یتان وای له‌ باوك و باپیرانیان كردووه‌ شه‌ریك بۆ خوا دانێن، ئه‌مانیش وا لێ ئه‌كات كه‌ به‌ شوێن ئه‌واندا بڕۆن و لاسایی ئه‌وان بكه‌نه‌وه‌.

{مه‌رجه‌كانى وه‌رگرتنى كرده‌وه‌ لاى خواى گه‌وره‌} [ وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك خۆی ته‌سلیمی خوای گه‌وره‌ بكات و كاره‌كانی به‌ خوای گه‌وره‌ بسپێرێ و ئیخلاص و دڵسۆزی و نیه‌تى بۆ خوا بێت [ وَهُوَ مُحْسِنٌ ] وه‌ چاكه‌كاریش بێت، واته‌: كرده‌وه‌كانی له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و ملكه‌چى شه‌ریعه‌ت بێت [ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایی ده‌ستی گرتووه‌ به‌ په‌تی هه‌ره‌ به‌هێزه‌وه‌ كه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ پچڕانی بۆ نیه‌ [ وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (٢٢) ] وه‌ سه‌ره‌نجامی هه‌موو كاره‌كانیش ته‌نها بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌.

[ وَمَنْ كَفَرَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش كوفر بكات [ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ ] ئه‌وه‌ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ خه‌فه‌ت مه‌خۆ له‌ كوفر كردنی و زیان به‌ تۆ ناگه‌یه‌نن به‌ڵكو ته‌نیا زیان به‌ خۆیان ئه‌گه‌یه‌نن [ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ] سه‌ره‌نجام و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌وانیش هه‌ر بۆ لای ئێمه‌یه‌ [ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا ] وه‌ هه‌واڵیان پێ ئه‌ده‌ین له‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویانه‌ [ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌و دڵه‌ى كه‌ له‌ناو سینگدایه‌.

[ نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ] له‌ دونیادا ماوه‌یه‌كی كه‌م كافران ئه‌ژێنین كه‌ بۆ خۆیان ڕابوێرن [ ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ (٢٤) ] پاشان ناچاریان ئه‌كه‌ین و به‌ره‌و سزایه‌كی زۆر ئه‌ستوورو قورسیان ده‌به‌ین كه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌.

[ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ كافران بپرسی كێ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست كردووه‌؟ ئه‌وان زۆر به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌ڵێن: به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ [ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ ] بڵێ: حه‌مدو سوپاس بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ دانتان به‌م حه‌قه‌دا نا و به‌ڵگه‌ به‌سه‌رتاندا چه‌سپا [ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٥) ] به‌ڵام زۆربه‌یان نه‌زانن.

[ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و به‌ ته‌نها خۆى هه‌ڵسوكه‌وتى تێدا ده‌كات و به‌ڕێوه‌ى ده‌بات [ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندو بێ پێویسته‌ وه‌ زۆر سوپاسكراوه‌ له‌ لایه‌ن زۆربه‌ى دروستكراوه‌كانه‌وه‌.

[ وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ ] هاوبه‌شبڕیارده‌ران وتیان ئه‌م قسانه‌ نزیكه‌ كۆتایی بێت و ته‌واو بێت، خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى: ئه‌گه‌ر هه‌رچی داری سه‌ر زه‌وی هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی قه‌ڵه‌م بوایه‌ بۆ نووسینی قسه‌و فه‌رمووده‌و وته‌ ته‌واوه‌ جوانه‌كانی خوای گه‌وره‌ [ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ] وه‌ هه‌رچی ده‌ریاش هه‌یه‌ هه‌مووی مه‌ره‌كه‌ب بوایه‌، وه‌ حه‌وت ده‌ریای تریش پاڵپشتی بكردایه‌ [ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ ] ئه‌وا قه‌ڵه‌مه‌كان هه‌موو ده‌شكان و ده‌ریاكان هه‌موو وشك ده‌بوون به‌ڵام وشه‌ ته‌واوه‌كانی خوای گه‌وره‌ ته‌واو نابێت و كۆتایى نایات ئه‌وه‌نده‌ زۆره‌ [ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

{تواناو ده‌سه‌لآتى خواى گه‌وره‌} [ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ] دروست كردن و زیندوو كردنه‌وه‌ی ئێوه‌ هه‌ر هه‌مووتان لای خوای گه‌وره‌ وه‌كو دروست كردن و زیندوو كردنه‌وه‌ی یه‌ك كه‌سێكه‌و بۆ خوای گه‌وره‌ زۆر ئاسانه‌ [ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو بینه‌ره‌ (بیستن و بینینى بۆ هه‌موو دروستكراوه‌كان وه‌كو بیستن و بینینێتى بۆ یه‌ك كه‌س).

[ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ ] ئایا نابینی خوای گه‌وره‌ شه‌وی تێكه‌ڵ كردووه‌ به‌ ڕۆژ [ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ] وه‌ ڕۆژیشی تێكه‌ڵ كردووه‌ به‌ شه‌و ئه‌یانخاته‌ ناو یه‌كتریه‌وه‌و درێژو كورتیان ده‌كات. {خۆرو مانگ جێگير نين و ده‌جولێنه‌وه‌} [ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ] وه‌ خۆرو مانگیشی بۆ ئێوه‌ ژێربار كردووه‌ تا سوودیان لێ ببینن [ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ] هه‌ر یه‌كێك له‌مانه‌ ئه‌ڕۆن تا كاتی دیاریكراوی خۆیان كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌، یان تا كاتی هه‌ڵاتن و ئاوابوونیان (ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ خۆرو مانگ جێگیر نین و ده‌جولێنه‌وه‌) [ وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زانیاریه‌كی زۆر وردی هه‌یه‌ به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه‌ وه‌ هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

[ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ ] به‌م شێوازه‌ تا بزانن به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ ته‌نها په‌رستراوی حه‌قه‌ [ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ ] وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یانپه‌رستن هه‌موو په‌رستراوی به‌تاڵ و پووچه‌ڵ و بێ بنه‌مان و شایانى په‌رستن نین [ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌رزه‌و له‌سه‌رووی عه‌رشی پیرۆزی خۆیه‌وه‌یه‌تی وه‌ زۆر گه‌وره‌یه‌.

[ أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ ] ئایا نابینی كه‌شتیه‌كان له‌ناو ده‌ریادا به‌ نیعمه‌ت و ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌ڕۆن و خوای گه‌وره‌ وای لێ كردوون كه‌ بڕۆن، وه‌ ئه‌و ئاوه‌ى به‌هێز كردووه‌ تا ئه‌و كه‌شتیه‌ گه‌ورانه‌ هه‌ڵبگرێت، تا خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی خۆیتان نیشان بدات [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١) ] به‌ دڵنیایى ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌ڵگه‌و نیشانه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ كه‌سێك كه‌ زۆر ئارامگر بێت له‌ كاتى ناخۆشیدا، وه‌ زۆر شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ بكات له‌ كاتى خۆشیدا.

{كافران له‌ كاتى ته‌نگانه‌دا ته‌نها له‌ خوا ده‌پاڕێنه‌وه‌!} [ وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ ] وه‌ كاتێك كه‌ شه‌پۆلی ئاوه‌كه‌ دایانئه‌پۆشێ وه‌كو سێبه‌ری شاخێكی گه‌وره‌ یان هه‌ورێكی گه‌وره‌و نزیك بێت بدات به‌سه‌ریاندا [ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ] ئه‌وكاته‌ به‌وپه‌ڕی ئیخلاص و دڵسۆزیه‌وه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌پاڕێنه‌وه‌و دڵنیان ته‌نها خوای گه‌وره‌ فریایان ئه‌كه‌وێ [ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ دوعایان قه‌بووڵ ئه‌كات و ڕزگاریان ئه‌كات و ئه‌یانگه‌یه‌نێ به‌ وشكانی [ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ ] هه‌یانه‌ به‌رده‌وام ئه‌بێ له‌سه‌ر عیباده‌تی خوای گه‌وره‌و ئیخلاص و دڵسۆزی بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌بێت، وه‌ هه‌یشیانه‌ كوفر ئه‌كات [ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢) ] به‌ڵام هیچ كه‌سێك نكووڵی له‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ ناكات مه‌گه‌ر كه‌سێك كه‌ غه‌ددار بێت و زۆر غه‌در بكات و په‌یمان ناباته‌سه‌رو هه‌ڵیده‌وه‌شێنێته‌وه‌، وه‌ زۆر كوفرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ بكات و له‌بیرى بكات.

{ژيانى دونيا هه‌ڵتاننه‌خه‌ڵه‌تێنێت} [ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ ] ئه‌ی خه‌ڵكی ئێوه‌ ته‌قوای په‌روه‌ردگارتان بكه‌ن [ وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ ] وه‌ له‌ ڕۆژێك بترسن كه‌ هیچ باوكێك سوود به‌ منداڵی خۆی ناگه‌یه‌نێ [ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا ] وه‌ هیچ منداڵێكیش ناتوانێ پاداشتی باوكی بداته‌وه‌ [ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ] به‌ دڵنیایى به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ حه‌قه‌و ئه‌یباته‌ سه‌ر [ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ] با ئێوه‌ ژیانی دونیا له‌ خشته‌تان نه‌بات و هه‌ڵتان نه‌خه‌ڵه‌تێنێ [ وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣) ] وه‌ با شه‌یتانیش فریوتان نه‌دات و له‌ خشته‌تان نه‌بات به‌ هیواو ئومێدی پووچه‌ڵ.

{پێنج نهێنييه‌كه‌} [ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ ] پیاوێكى ده‌شتنشین هاته‌ لاى پێغه‌مبه‌رى خواو - صلی الله علیه وسلم - وتى: خێزانه‌كه‌م دووگیانه‌ پێم بڵێ كچى ده‌بێت یان كوڕ، وه‌ لاى ئێمه‌ بێبارانییه‌ پێم بڵێ كه‌ى باران ده‌بارێت، وه‌ خۆم ده‌زانم كه‌ى له‌ دایك بوومه‌ تۆ پێم بڵێ كه‌ى ده‌مرم، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: به‌ دڵنیایى ته‌نها خوای گه‌وره‌ ئه‌زانێ كه‌ كاتی هاتنى قیامه‌ت كه‌یه‌ چ ڕۆژو مانگ و ساڵێكه‌و خوای گه‌وره‌ نه‌بێ كه‌س نازانێ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ی دێت نه‌ پێغه‌مبه‌رێكى نێردراو نه‌ فریشته‌یه‌كى نزیك له‌ خوا [ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ ] وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ خۆی ئه‌زانێ كه‌ی باران دائه‌به‌زێنێ و ئه‌بارێنێ و بارانى سودبه‌خشه‌ یان زیانبه‌خشه‌ (كه‌شناسى و ئه‌زمونى خه‌ڵكى و دیاریكردنى باران بارین به‌ خێرایى باو پله‌ى گه‌رما له‌م جۆره‌ نیه‌و دروسته‌ هه‌رچه‌نده‌ سه‌دا سه‌د نیه‌و زۆرجاریش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت وه‌كو بیستراوه‌و بینراوه‌) [ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ ] وه‌ هه‌ر خۆی ئه‌زانێ چى له‌ ره‌حمی ئافره‌تاندا هه‌یه‌ له‌ نێرو مێ، له‌ له‌شساغی و ناته‌واوی، له‌ به‌خته‌وه‌ری و به‌دبه‌ختی، له‌ خراپه‌كار و چاكه‌كار (سۆنارو ئامێره‌كان له‌م جۆره‌ نیه‌و ئه‌میش سه‌دا سه‌د نیه‌و زۆرجار به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت وه‌كو بیستراوه‌و بینراوه‌) [ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا ] وه‌ هیچ كه‌سێك نازانێ سبه‌ینێ چی به‌سه‌ر دێت و چى به‌ده‌ست دێنێت له‌ كاروبارى دین و دونیاى چونكه‌ غه‌یبه‌و خوا نه‌بێت كه‌س غه‌یب نازانێت ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌رانیش، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - یه‌ك مانگ خه‌فه‌تى ده‌خوارد كه‌ بۆهتان بۆ (عائیشه‌) كراو نه‌یزانى راسته‌ یان نا، تا خواى گه‌وره‌ پاكێتى ده‌رخست و ده‌ ئایه‌تى له‌سه‌ره‌تاى سووره‌تى (نور) دابه‌زاند، وه‌ ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - كه‌ فریشته‌كان له‌سه‌ر شێوه‌ى مرۆڤدا هاتن غه‌یبى نه‌زانى و نه‌یناسین و رۆیشت گوێلكێكى سه‌ربڕى و سورى كرده‌وه‌و بۆى هێنان كه‌ نه‌یانخوارد ترساو پاشان خۆیان پێیان راگه‌یاند كه‌ ئه‌مان فریشته‌ن و خواردن ناخۆن، وه‌ كاتێك چوون بۆ لاى لوط پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌میش ترسا قه‌ومه‌كه‌ى ده‌ستدرێژى بكه‌نه‌ سه‌ریان و نه‌یناسین و غه‌یبى نه‌زانى تا خۆیان پێیان وت: مه‌ترسه‌ ئه‌وان ناگه‌نه‌ ئێمه‌و ئێمه‌ فریشته‌ى خواى گه‌وره‌ین، وه‌ یه‌عقوب پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - له‌ خه‌فه‌تى یوسفى كوڕى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌نده‌ گریا تا چاوه‌كانى كوێر بوو غه‌یبى نه‌زانى و نه‌یزانى له‌ میصره‌ تا دواتر یوسف - صلی الله علیه وسلم - ناردى به‌ شوێنیانداو به‌ یه‌كتر شادبوونه‌وه‌، وه‌ سوله‌یمان پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى باو شه‌یتان و جن له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتیدا بوون هه‌واڵى به‌لقیسى پاشاى نه‌زانى تا هودهوده‌كه‌ هه‌واڵى بۆ هێنا، كه‌ ئه‌م پێغه‌مبه‌ره‌ به‌ڕێزانه‌ غه‌یب نه‌زانن چۆن فاڵچى و جادووگه‌رو ساحیر غه‌یب ده‌زانن؟! پێویسته‌ مرۆڤى موسڵمان باوه‌ڕیان پێ نه‌كات چونكه‌ باوه‌ڕ پێكردنیان ده‌بێته‌ هۆى كافر بوون و له‌ دین ده‌رچوون، چونكه‌ باوه‌ڕ نه‌بوونه‌ به‌ چه‌نده‌ها ئایه‌تى قورئان و فه‌رمووده‌ى صه‌حیحى پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ باوه‌ڕیشیان پێ نه‌كه‌یت و ته‌نها بچیت بۆ لایان ئه‌وا چل رۆژ نوێژت لێ قبوڵ نابێت وه‌كو پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رموویه‌تى [ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش نازانێ له‌ چ زه‌ویه‌كدا ئه‌مرێ و ئه‌جه‌لی له‌ كوێ دێت [ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ وه‌ زانیاریه‌كی زۆر وردی هه‌یه‌ وه‌ هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌، والله أعلم.

سووره‌تی (سه‌جده‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها له‌ ئایه‌تى (١٦-٢٠) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نى یه‌و (٣٠) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - شه‌وان ناخه‌وت تا سووره‌تى (سه‌جده‌و مولكى) نه‌خوێندایه‌، وه‌ له‌ نوێژى به‌یانى رۆژى جومعه‌دا سووره‌تى (سه‌جده‌و ئینسانى) ده‌خوێند. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الم (١) ] له‌سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌و پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانه‌وه‌ هاتوون.

[ تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٢) ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ هیچ گومانێكی تیادا نیه‌ كه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهانه‌وه‌ دابه‌زێندراوه‌.

[ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ] به‌ڵكو كافران ئه‌ڵێن: محمد - صلی الله علیه وسلم - خۆی ئه‌م قورئانه‌ی داهێناوه‌و دروستی كردووه‌و هه‌ڵیبه‌ستووه‌ [ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ] نه‌خێر وانیه‌، به‌ڵكو ئه‌م قورئانه‌ حه‌قێكه‌و له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ هاتووه‌ [ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ ] تا به‌هۆی ئه‌م قورئانه‌وه‌ ئاگادارى قه‌ومێك بكه‌یته‌وه‌ (كه‌ عه‌ره‌بن) وه‌ له‌ پێش تۆدا هیچ ترسێنه‌رو ئاگاداركه‌ره‌وه‌و پێغه‌مبه‌رێكیان بۆ نه‌هاتووه‌ [ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تیان بدات و بێنه‌ سه‌ر ڕێگای ڕاست.

{خوای گەورە لەسەر عەرشی پیرۆزە} [ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ هه‌مووی دروست كردووه‌ له‌ ماوه‌ی شه‌ش ڕۆژدا [ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ ] پاشان به‌رز بۆته‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆی، به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ك كه‌ شایه‌ن و گونجاو و لایه‌قه‌ به‌ گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌و له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ هیچ له‌ دروستكراوه‌كان ناچێت، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌یشی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نایزانێ، كه‌ پرسیارى (الإستواء) له‌ ئیمامى (مالیك) كرا فه‌رمووى: (الإستواء غير مجهول، والكيف غير معقول، والإيمان به واجب، والسؤال عنه بدعة) واته‌: ئیستوا زانراوه‌، چونكه‌ له‌قورئاندا باسكراوه‌، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌ى نه‌زانراوه‌، چونكه‌ باس نه‌كراوه‌، وه‌ ئیمان هێنان پێى واجبه‌، چونكه‌ ئایه‌تى قورئانى پیرۆزه‌، وه‌ پرسیار كردن له‌ چۆنێتى به‌رز بوونه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆ سه‌ر عه‌رشى پیرۆزى بیدعه‌یه‌، چونكه‌ هاوه‌ڵان ئه‌و پرسیاره‌یان له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كردووه‌، وه‌ چواندنى به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ى دروستكراوه‌كان كوفره‌، چونكه‌ ته‌شبیهـ كردنى خواى گه‌وره‌ى خالقه‌ به‌ دروستكراوى لاوازى مه‌خلوق، وه‌ گۆڕینى ماناكه‌ى حه‌رامه‌، چونكه‌ مه‌به‌ست نیه‌و هه‌ڵه‌یه‌، وه‌كو گۆرینى بۆ (استولى) كه‌ به‌ ماناى زاڵ بوون و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن دێت هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌م ته‌ئویله‌ فاسیده‌ بێت واته‌ پێش خواى گه‌وره‌ كه‌سێكى تر ده‌ستى به‌سه‌ر عه‌رشدا گرتووه‌ كه‌ مرۆڤى ژیر قسه‌ى واناكات، (ابن القیم) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م لامه‌ى كه‌ زیادى ده‌كه‌ن و (استوى) ده‌كه‌ن به‌ (استولى) چه‌ند له‌و نونه‌ ده‌چێت كه‌ به‌نو ئیسرائیل زیادیان كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ پێى فه‌رموون: بڵێن: (حطة) ئه‌وان وتیان: (حنطة) وه‌ خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بى لێگرتن، ئه‌و كه‌سانه‌یشى كه‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ ته‌ئویل ده‌كه‌ن و ماناكه‌ى ده‌گۆڕن با له‌ خواى گه‌وره‌ بترسن نه‌ك وه‌ك به‌نو ئیسرائیل خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ بگرێت [ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ ] جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ هیچ دۆست و خۆشه‌ویست و تكاكارێكتان نیه‌ كه‌ لای خوای گه‌وره‌ تكاتان بۆ بكات [ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٤) ] ئه‌وه‌ بۆ یاد ناكه‌نه‌وه‌و بیر ناكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رناگرن.

[ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ] خوای گه‌وره‌ كاروباری ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ هه‌ڵئه‌سووڕێنێ و له‌ ئاسمانه‌وه‌ بڕیار ده‌رئه‌كات بۆ زه‌وی [ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٥) ] پاشان ئه‌م كاروبارانه‌ی سه‌ر زه‌ویش بۆ لای خوای گه‌وره‌ به‌رز ئه‌كرێته‌وه‌ له‌لایه‌ن فریشته‌كانه‌وه‌ له‌ ڕۆژێكدا كه‌ ئه‌ندازه‌كه‌ی هه‌زار ساڵه‌ ئه‌و ساڵانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یژمێرن، نێوان ئاسمانی دونیا بۆ سه‌ر زه‌وی پێنج سه‌د ساڵه‌، وه‌ ئه‌ستورى ئاسمانیش پێنج سه‌د ساڵه‌، یاخود به‌رزبوونه‌وه‌ پێنج سه‌د ساڵه‌و نزم بوونه‌وه‌یش پێنج سه‌د ساڵه‌، به‌ڵام فریشته‌كان له‌ ماوه‌ی چاوتروكاندنێكدا ئه‌یبڕن.

[ ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦) ] ئه‌م خوایه‌ كه‌ زانای نهێنی و ئاشكراكانه‌ خوایه‌كی زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

[ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ] كه‌ هه‌موو شتێكی به‌ جوانترین و ته‌واوترین شێواز دروست كردووه‌ [ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ (٧) ] وه‌ سه‌ره‌تا ئاده‌می له‌ قوڕ دروست كردووه‌.

[ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ (٨) ] پاشان وه‌چه‌ی ئاده‌میشی دروست كردووه‌ له‌ ئاوێكی بێڕێز كه‌ مه‌نی ژن و پیاوه‌.

[ ثُمَّ سَوَّاهُ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئاده‌می دروست كردووه‌ ڕێكیخستووه‌ [ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ ] وه‌ روحی خستۆته‌ به‌ری، لێره‌ (رُوحِهِ) ئیزافه‌ی روحه‌كه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئیزافه‌ی ته‌شریف و ته‌كریم و ڕێزلێنانه‌، نه‌ك ڕوحی خوای گه‌وره‌ بێت، ئه‌گه‌ر وابوایه‌ ده‌بوایه‌ ئاده‌میش بۆ ئه‌زه‌لی بمایه‌و مردنی به‌سه‌ردا نه‌هاتایه‌، واته‌: ئه‌و ڕوحه‌ی ئاده‌م هه‌روه‌كو ئێوه‌ وایه‌ خوا دروستى كردووه‌، به‌ڵام ڕوحێكی به‌ڕێزو گه‌وره‌یه‌و جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ ئێوه‌یه‌ [ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌سته‌وه‌ره‌كانی بیستن و بینین و دڵی به‌ پێ به‌خشیوون (ژیرو به‌خته‌وه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ ئه‌م هه‌سته‌وه‌رانه‌ بۆ گوێڕایه‌ڵى و په‌رستنى خواى گه‌وره‌ به‌كار بهێنێت نه‌ك بۆ خراپه‌كارى و تاوان) [ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (٩) ] به‌ڵام كه‌مێكتان هه‌یه‌ كه‌ شوكرانه‌بژێری ئه‌و نیعمه‌تانه‌ی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

{ماناكانى (ضلال) له‌ قورئاندا} [ وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ] وه‌ كافران ئه‌ڵێن: ئایا ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ناو زه‌وی و خۆڵ و خاكدا فه‌وتاین و له‌ناوچووین و نه‌ماین ئایا ئێمه‌ سه‌رله‌نوێ ئه‌بینه‌وه‌ به‌ دروستكراوێكی تازه‌؟! ئه‌م شته‌ به‌ دور ده‌زانن سه‌باره‌ت به‌ بێده‌سه‌ڵاتى و لاوازى خۆیان [ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ (١٠) ] به‌ڵكو ئه‌وان به‌ گه‌یشتن به‌ په‌روه‌ردگاریان له‌ ڕۆژی دوایی كافرو بێباوه‌ڕن، (ضَلَال) له‌ قورئانى پیرۆزدا به‌ چه‌ند مانایه‌ك هاتووه‌: له‌وانه‌: یه‌كه‌م: ئه‌م مانایه‌ى كه‌ باسمان كرد: به‌ ماناى له‌ناوچون و فه‌وتان و ون بوون و دیار نه‌مان، وه‌ له‌ (سووره‌تى: الأعراف/٥٣) {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}، دووه‌م: نه‌زانینى حه‌قیقه‌تى شته‌كان وه‌كو خۆى، وه‌كو له‌ ئایه‌تى (٩٥) سووره‌تى یوسف هاتووه‌: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ} وه‌ له‌ (سوره‌تى الضحى: ٧) {وَوَجَدَكَ ضَالاً فَهَدَى}، سێیه‌م: به‌ ماناى گومڕایى له‌ دین هاتووه‌، وه‌كو له‌ زۆربه‌ى ئایه‌ته‌كانى قورئان، وه‌كو (سوره‌تى فاتحه‌: ٧) {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ}.

[ قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: فریشته‌ی گیانكێشان گیانتان ئه‌كێشێ كه‌ خوای گه‌وره‌ گیانكێشانی ئێوه‌ی به‌و سپاردووه‌ [ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (١١) ] پاشانیش له‌ ڕۆژی دوایی بۆ لای په‌روه‌ردگارتان ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لێپرسینه‌وه‌.

{كافران لە رۆژی قیامەتدا پەشیمان دەبنەوە} [ وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ] ئای ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌و كاته‌دا تاوانباران و كافران ببینی كه‌ سه‌ریان شۆڕ كردووه‌ له‌ شه‌رمه‌زاری و په‌شیمانیدا له‌لای په‌روه‌ردگاریان له‌ ڕۆژی دوایی كه‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات [ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا ] ئه‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئێستا هه‌موو ڕاستییه‌كانمان به‌ چاوی خۆمان بینی، وه‌ هه‌مووشمان به‌ گوێی خۆمان بیست ئێمه‌ گوێڕایه‌ڵى فه‌رمانه‌كانتین [ فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا ] بمانگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دونیا تا كرده‌وه‌ی چاك بكه‌ین [ إِنَّا مُوقِنُونَ (١٢) ] ئێستا یه‌قینمان هه‌یه‌ به‌ڕاستێتی ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هێنابووی (خواى گه‌وره‌ ده‌زانێت ئه‌گه‌ر بیانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ دونیایش ئه‌وان ئیمان ناهێنن و كرده‌وه‌ى چاك ناكه‌ن به‌ڵكو ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كوفرو خراپه‌كارى).

[ وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ویستمان لێ بوایه‌ هه‌موو كه‌سێكمان هیدایه‌ت ئه‌دا بۆ ڕێگای ڕاست وه‌ هیچ كافرێك له‌سه‌ر زه‌وی نه‌ئه‌بوو [ وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي ] به‌ڵام وته‌ی من جێبه‌جێ بووه‌ وه‌ بڕیاری خۆم داوه‌ [ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٣) ] ئه‌بێ دۆزه‌خ له‌ كافرانی جنی و مرۆڤه‌كان پڕ بكه‌م.

[ فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا ] ده‌ی بچێژن سزای خوای گه‌وره‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ڕۆژه‌تان له‌ یادو بیر كرد [ إِنَّا نَسِينَاكُمْ ] ئێمه‌ش له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا مامه‌ڵه‌تان له‌گه‌ڵدا ئه‌كه‌ین وه‌ك مامه‌ڵه‌ی كه‌سێكی له‌بیركراو ئه‌گه‌رنا خوای گه‌وره‌ هیچ شتێكی له‌بیرناچێ به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر له‌بیرچوونه‌كه‌ی ئه‌وان به‌و شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات و ئیهمالیان ئه‌كات له‌ناو ئاگری دۆزه‌خداو وه‌ڵامیان ناداته‌وه‌ [ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ ] ده‌ى بچێژن سزایه‌ك كه‌ به‌ نه‌مری تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٤) ] به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ی كه‌ له‌ دونیا ئه‌تانكرد له‌ كوفرو سه‌رپێچی و تاوان.

{هەندێك لە سیفاتی باوەڕداران} [ إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا ] ته‌نها به‌ ڕاستگۆیانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ئیمان به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ دێنن كاتێك كه‌ یادیان بخرێته‌وه‌ یه‌كسه‌ر ئه‌چنه‌ سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن و گوێڕایه‌ڵى ده‌كه‌ن، واته‌: نوێژه‌ فه‌رزه‌كان ده‌كه‌ن، یان نوێژی سوننه‌ت ده‌كه‌ن، یان هه‌ر سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ ده‌به‌ن [ وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ] وه‌ ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و خوای گه‌وره‌ به‌ پاك و مونه‌ززه‌هـ ڕائه‌گرن له‌ هه‌موو كه‌موكوڕی و ناته‌واوییه‌ك، وه‌ حه‌مدو سه‌ناو ستایشی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن، یاخود له‌ سوجده‌دا ده‌ڵێن: (سبحان ربي الأعلى وبحمده) [ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (١٥) ] وه‌ خۆیان به‌ گه‌وره‌ نازانن به‌ڵكو ملكه‌چن بۆ خوای گه‌وره‌.

[ تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ ] لایه‌كانیان به‌رز ئه‌بێته‌وه‌ له‌سه‌ر جێگا، واته‌: هه‌ڵئه‌ستن بۆ شه‌ونوێژ كردن، یاخود ناخه‌ون تا نوێژی عیشا نه‌كه‌ن، یان له‌ نێوان مه‌غریب و عیشادا نوێژى سوننه‌ت ده‌كه‌ن، یاخود نوێژى عیشاو به‌یانى به‌ جه‌ماعه‌ت ده‌كه‌ن، ئه‌نه‌سى كوڕى مالیك ده‌فه‌رمێت: ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر چاوه‌ڕوانكردنى نوێژى عیشا دابه‌زى [ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا ] له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌و عیباده‌تى ده‌كه‌ن له‌ ترسی دۆزه‌خ و به‌ ئومێدی به‌هه‌شت و ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ [ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (١٦) ] وه‌ له‌وه‌یشی كه‌ پێمان به‌خشیون ئه‌وانیش له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌یبه‌خشن.

[ فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (خواى گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ نازو نیعمه‌تى بۆ به‌هه‌شتیان ئاماده‌ كردووه‌ كه‌ هیچ چاوێك نه‌یبینیوه‌و هیچ گوێیه‌ك نه‌یبیستووه‌و به‌ دڵى هیچ كه‌سێكیشدا نه‌هاتووه‌)، پاشان ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌: هیچ كه‌سێك نازانێ خوای گه‌وره‌ چی بۆ ئاماده‌ كردوون و بۆی شاردونه‌ته‌وه‌ له‌ پاداشت و نازو نیعمه‌تى به‌هه‌شت كه‌ چاویان پێی ڕۆشنا ئه‌بێت و پێى ئه‌گه‌شێته‌وه‌ [ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٧) ] به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ چاكانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا ئه‌نجامیان ئه‌دا له‌وانه‌ شه‌ونوێژ كه‌ به‌ نهێنی ئه‌نجامیان ده‌دا خوای گه‌وره‌ش پاداشتی بۆیان شارده‌وه‌.

{كافران‌و باوەڕداران لای خوا یەكسان نین} [ أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا ] ئایا كه‌سێك باوه‌ڕدار بێ وه‌كو كه‌سێك وایه‌ كه‌ فاسق و ده‌رچوو بێ له‌ فه‌رمان و گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌؟ ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (ئیمامى عه‌لى) و (عُقْبَة بن أبي مُعْيَط) دابه‌زیوه‌ [ لَا يَسْتَوُونَ (١٨) ] نه‌خێر ئه‌م دوانه‌ یه‌كسان نین [ أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت)

[ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى ] ئه‌مانه‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا باخ و باخاتیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ [ نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٩) ] بۆیان ئاماده‌كراوه‌ كه‌ لێی لابده‌ن و لێی دابنیشن وه‌كو میواندارى و رێزێك بۆیان به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ چاكانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویانه‌.

[ وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ فاسق بوونه‌و له‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌رچوونه‌ [ فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ ] شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌وان ئاگری دۆزه‌خه‌ [ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا ] هه‌ر كه‌ بیانه‌وێ ده‌رچن له‌ ئاگری دۆزه‌خ فریشته‌كان ئه‌یانگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ ناو ئاگری دۆزه‌خ، كۆت و زنجیر كراون [ وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٠) ] وه‌ ده‌رگاوانانی ئاگری دۆزه‌خ پێیان ئه‌ڵێن: بچێژن سزای ئاگری دۆزه‌خ كه‌ ئێوه‌ له‌ دونیادا باوه‌ڕتان پێی نه‌بوو.

[ وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ سزا نزیكه‌ كه‌مه‌كه‌ى دونیایان پێ ئه‌چێژین له‌ ده‌ردو نه‌خۆشى و به‌ڵاو موسیبه‌ت و وشكه‌ساڵى و گرانى و كوشتن و جێبه‌جێ كردنى سنورى خواو تێكشان له‌ جه‌نگدا كه‌ له‌ دونیا تووشیان ئه‌بێ جگه‌ له‌ سزا گه‌وره‌كه‌ كه‌ سزای ڕۆژی قیامه‌ته‌ [ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢١) ] واته‌: له‌ دونیا كه‌ تووشی به‌ڵاو موسیبه‌ت و ناخۆشی و سزایان ئه‌كه‌ین به‌ڵكو بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌و ته‌وبه‌ بكه‌ن و ئیمان بێنن.

[ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا ] وه‌ كێ هه‌یه‌ زاڵمتر؟ واته‌: كه‌س له‌و كه‌سه‌ زاڵمترو سته‌مكارتر نیه‌ كه‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ی یاد ئه‌خرێته‌وه‌ پاشان ئه‌و له‌ جیاتی ئه‌وه‌ى باوه‌ڕی پێ بێنێت پشتی تێ ئه‌كات [ إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ (٢٢) ] به‌ دڵنیایی ئێمه‌ تۆڵه‌ له‌و كه‌سه‌ تاوانبارانه‌ ئه‌سه‌نین.

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ ته‌وراتمان به‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - به‌خشی [ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ گومانت نه‌بێ له‌وه‌ی كه‌ به‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ی، ئه‌وه‌بوو له‌ (ئیسراء و میعراج)دا به‌ پێغه‌مبه‌ران گه‌یشت، یاخود له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا به‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ی، یاخود گومانت له‌وه‌ نه‌بێ كه‌ موسى - صلی الله علیه وسلم - به‌ خوای گه‌وره‌ گه‌یشتووه‌و قسه‌ی له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا كردووه‌ [ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٢٣) ] وه‌ ئه‌و ته‌وراته‌شمان كردووه‌ به‌ هیدایه‌ت بۆ به‌نی ئیسرائیل له‌ كاتی خۆیدا.

[ وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً ] وه‌ له‌ناو ئه‌وانیشدا كه‌سانێكمان كردووه‌ به‌ پێشه‌واو پێشه‌نگ [ يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ] كاتێك كه‌ هیدایه‌تی خه‌ڵكیان داوه‌و به‌ فه‌رمانی ئێمه‌و بانگه‌وازی خه‌ڵكیان كردووه‌ بۆ هیدایه‌ت [ لَمَّا صَبَرُوا ] كاتێك كه‌ ئارامیان گرتووه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ناخۆشیانه‌ی كه‌ هاتۆته‌ ڕێیان [ وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (٢٤) ] وه‌ یه‌قینیشیان هه‌بووه‌ به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌و به‌ڕاستیان زانیوه‌ (بالصبر واليقين تُنالُ الإمامةُ في الدين) واته‌: به‌ ئارام گرتن و یه‌قین ده‌ستده‌كه‌وێت پێشه‌وایه‌تى له‌ دین)

[ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥) ] به‌ڕاستی په‌روه‌ردگارت له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خۆی بڕیار ئه‌دات له‌ نێوان موسڵمانان و كافران له‌و شتانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا جیاوازی و ناكۆكی له‌ نێوانیاندا هه‌بووه‌.

[ أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ ] ئایا بۆیان ڕوون نه‌بۆوه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ پێش ئه‌مان چه‌ندێك له‌ میلله‌تانی ترمان له‌ناوبرد [ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ ] كه‌ به‌ناو ماڵه‌كانیاندا ئه‌ڕۆن و ئه‌یبینن كه‌ شوێنه‌واری سزای خوای گه‌وره‌یان پێوه‌ دیاره‌و كه‌سیان نه‌ماون و هه‌موویان له‌ناوچوون [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ ] به‌ دڵنیایى ئه‌مانه‌ په‌ندو ئامۆژگاریه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ببیستن [ أَفَلَا يَسْمَعُونَ (٢٦) ] ئایا بۆ نابیستن بیستنێك كه‌ په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌ربگرن و سودى بۆتان هه‌بێت.

{تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە} [ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ ] ئایا نابینن كه‌ ئێمه‌ ئه‌و ئاو و بارانه‌ هه‌ڵده‌گرین و ده‌ینێرین بۆ زه‌ویه‌كی وشك و ڕه‌ق كه‌ هیچ ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌و گژوگیایه‌كی لێ نیه‌ [ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ ] به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ له‌و زه‌ویه‌ مردووه‌ ڕه‌ق و وشكه‌، كشتوكاڵ و دانه‌وێڵه‌و ڕووه‌ك و گژوگیای لێ ده‌رئه‌كه‌ین كه‌ خۆیان و ئاژه‌ڵه‌كانیان لێی ئه‌خۆن [ أَفَلَا يُبْصِرُونَ (٢٧) ] ئه‌وه‌ بۆ ئه‌م نیعمه‌تانه‌ نابینن وه‌ بۆ شوكرانه‌بژێری نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن.

[ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٨) ] (الْفَتْحُ) لێره‌ مه‌به‌ست پێی فه‌تحی مه‌ككه‌ نیه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست پێى هاتنی ڕۆژی قیامه‌ته‌، كافران ئه‌ڵێن: ئه‌م ڕۆژی قیامه‌ته‌ی كه‌ ئێوه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی پێ ئه‌كه‌ن له‌ ئێمه‌ كه‌ی دێت ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن كه‌ خوای گه‌وره‌ بڕیار له‌ نێوانماندا بدات.

[ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ڕۆژی فه‌تح كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ئه‌گه‌ر كافران له‌و ڕۆژه‌شدا ئیمان بهێنن هیچ سوودێكیان پێ ناگه‌یه‌نێ و سوودی بۆیان نیه‌ [ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) ] وه‌ مۆڵه‌تیشیان پێ نادرێ و بۆیان دواناخرێ.

[ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ پشتیان تێ بكه‌ له‌و قسه‌ پووچه‌ڵانه‌یان [ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠) ] وه‌ ئێوه‌ چاوه‌ڕێی ڕۆژی قیامه‌ت بن وه‌ ئه‌وانیش چاوه‌ڕێ ئه‌كه‌ن وه‌ پێی ئه‌گه‌ن و له‌وێ خوای گه‌وره‌ تۆڵه‌یان لێ ئه‌سه‌نێت، والله أعلم.