Rebar Kurdish Tafsir — Duhan 44:1 – Necm 53:62

سووره‌تی (دوخان) (واته‌: دووكه‌ڵ) سووره‌تێكی مه‌ككی یه‌و (٥٩) ئایه‌ته‌ ئه‌و فه‌رموودانه‌ی له‌سه‌ر فه‌زڵی سووره‌تی (دوخان) هاتوونه‌ هیچیان صه‌حیح نین بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ حم (١) ] له‌سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزدا هاتوون.

[ وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ (٢) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌حكامه‌كانی تیادا ئاشكراو ڕوون كراوه‌ته‌وه‌.

{دابه‌زینى قورئانى پیرۆز له‌ شه‌وى قه‌دردا} [ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ ] ئێمه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان له‌ شه‌وێكی پیرۆزدا دابه‌زاندووه‌ كه‌ شه‌وی قه‌دره‌، كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌موو قورئانی له‌ شه‌وی قه‌دردا له‌ (لوح المحوظ)هوه‌ دابه‌زاندووه‌ بۆ ئاسمانی دونیا بۆ (بیت العزة) وه‌ له‌وێشه‌وه‌ له‌ ماوه‌ی بیست و سێساڵدا بۆ سه‌ر سینگی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دایبه‌زاندووه‌ [ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ (٣) ] ئێمه‌ ئاگاداری خه‌ڵكی ئه‌كه‌ینه‌وه‌.

[ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ (٤) ] له‌م شه‌وه‌دا كه‌ شه‌وی (قه‌در)ه‌ هه‌موو كارێكی موحكه‌م و دامه‌زراو و كاربه‌جێ تیایدا یه‌كلایی و ڕوون ئه‌كرێته‌وه‌، واته‌: له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا چی ڕوو ئه‌دات له‌ رزق و رۆزی و ئه‌جه‌ل و ئه‌وه‌ی كه‌ روو ده‌دات خوای گه‌وره‌ له‌ شه‌وی (قه‌در)دا دووباره‌ بڕیاری له‌سه‌ر ئه‌داته‌وه‌، نه‌ك له‌ شه‌وی پانزه‌ی (شه‌عبان)دا وه‌كو ده‌وترێت، به‌ڵكو له‌ شه‌وی (قه‌در)دا.

[ أَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا ] ئه‌مه‌ی كه‌ روو ده‌دات و داده‌نرێت و بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێت فه‌رمان و وه‌حی¬یه‌كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌، وه‌ به‌ زانیاری و ئیزنی ئه‌وه‌ [ إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٥) ] ئێمه‌ خۆمان پێغه‌مبه‌ران ئه‌نێرین تا ئاگاداری خه‌ڵكی بكه‌نه‌وه‌.

[ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ] وه‌ ناردنی پێغه‌مبه‌ران ڕه‌حمه‌تێكه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ [ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦) ] به‌ دڵنیایی هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌.

[ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ (٧) ] خوای گه‌وره‌ په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و ئه‌وه‌ی نێوانیانه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ دان به‌م شته‌دا ئه‌نێن و یه‌قینتان هه‌یه‌.

[ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (٨) ] هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێت ته‌نها زاتی پیرۆزی (الله) نه‌بێ هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌مانژێنێ و ئه‌مانمرێنێ و مردن و ژیانمان ته‌نها به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ په‌روه‌ردگاری ئێوه‌و په‌روه‌ردگاری باوك و باپیرانانی پێشووشتانه‌.

[ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ (٩) ] به‌ڵكو كافران گومانیان هه‌یه‌ له‌ یه‌كخواپه‌رستی و زیندوو بوونه‌وه‌، وه‌ كه‌ دانیش به‌ هه‌ندێك شتدا ئه‌نێن وه‌كو یاری كردن و گاڵته‌ پێ كردنه‌.

[ فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ (١٠) ] قوڕه‌یش كه‌ وه‌ڵامی پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلی الله علیه وسلم - نه‌دایه‌وه‌و سه‌رپێچیان كردو موسڵمان نه‌بوون، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دوعای لێكردن به‌ وشكه‌ساڵی و بێبارانی، ئه‌وانیش توشی گرانی و نه‌بوونی و برسێتی بوون تا له‌ برسا ئێسقان و مرداره‌وه‌ بوویان خوارد، چاوه‌ڕوانی باران بوون و ته‌ماشای ئاسمانیان ده‌كرد له‌ ماندوو بووندا ته‌نها هاوشێوه‌ی دووكه‌ڵیان ده‌بینی و نێوان زه‌وی و ئاسمان ببوو به‌ دووكه‌ڵ، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - چاوه‌ڕێ به‌ ڕۆژێك كه‌ ئاسمان دووكه‌ڵێكی ئاشكرا ده‌كات و دێنێت كه‌ هه‌موو كه‌س ده‌یبینێت، كه‌ له‌سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - ڕوویداوه‌، وه‌ یه‌كێكیشه‌ له‌ نیشانه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ قیامه‌ت نایات تا ئه‌و دووكه‌ڵه‌ نه‌یات.

[ يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١) ] ئه‌و دووكه‌ڵه‌ هه‌موو خه‌ڵكی ده‌گرێته‌وه‌و دائه‌پۆشێ، وه‌كو سه‌رزه‌نشت كردن پێیان ده‌وترێت ئه‌مه‌ سزایه‌كی به‌ ئێش و ئازاری خوای گه‌وره‌یه‌.

[ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ (١٢) ] كافران هاتنه‌ لای پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وتیان: ئه‌گه‌ر داوا بكه‌ی له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و سزایه‌مان له‌سه‌ر هه‌ڵگرێ ئێمه‌ موسڵمان ئه‌بین، وه‌ له‌ رۆژی قیامه‌تیش كه‌ كافران دووكه‌ڵه‌كه‌و سزای خوای گه‌وره‌ ده‌بینن داوا ئه‌كه‌ن و ده‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار سزامان مه‌ده‌، یان ئه‌و سزایه‌ی ناردووته‌ هه‌ڵیبگره‌ له‌سه‌رمان ئێمه‌ باوه‌ڕدارین و موسڵمان ده‌بین.

[ أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى وَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ (١٣) ] ئه‌مان كوا په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رده‌گرن له‌و سزایانه‌ی كه‌ دائه‌به‌زێته‌ سه‌ریان، وه‌ پێغه‌مبه‌رێكی ئاشكرایان بۆ هاتووه‌ هه‌موو شتێكیان بۆ ڕوون ئه‌كاته‌وه‌.

[ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ ] پاشان پشتیان كرد له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وه‌ باوه‌ڕیان پێ نه‌هێنا [ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ (١٤) ] وه‌ وتیان: ئه‌مه‌ كه‌سێكه‌ قورئانی فێركراوه‌و مرۆڤێكی شێته‌.

[ إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عَائِدُونَ (١٥) ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دوعای باران بارینی بۆ كردن و خوای گه‌وره‌ بارانی بۆ باراندن و ئه‌م ئایه‌ته‌ی تری دابه‌زاندو فه‌رمووی: ئێمه‌ ماوه‌یه‌كی كه‌م سزایان له‌سه‌ر هه‌ڵئه‌گرین به‌ڵام ئێوه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌ر كوفرو شیركتان، وه‌ كه‌ ژیانیان خۆش بوو گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كوفرو تاوان، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی تری دابه‌زاند:

[ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ (١٦) ] له‌و ڕۆژه‌دا سزایه‌كی هه‌ره‌ گه‌وره‌تان ئه‌ده‌ین كه‌ وتراوه‌: ڕۆژی به‌دره‌، وه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ تۆڵه‌یان لێئه‌سه‌نێ.

{به‌سه‌رهاتى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ (١٧) ] وه‌ له‌ پێش ئه‌مانیشدا به‌ دڵنیایی قه‌ومی فیرعه‌ونمان تاقیكرده‌وه‌ وه‌ پێغه‌مبه‌رێكی به‌ڕێزمان بۆ ناردن كه‌ موسی بوو - صلی الله علیه وسلم - .

[ أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ ] فه‌رمووی: به‌نده‌كانی خوای گه‌وره‌م له‌گه‌ڵدا بنێره‌و به‌ریان بده‌و سزایان مه‌ده‌، كه‌ مه‌به‌ستی به‌نو ئیسرائیل بوو [ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٨) ] من له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ ئێوه‌ نێردراوم و پێغه‌مبه‌رێكی ئه‌مینم له‌وه‌ی كه‌ له‌ لایه‌ن خواوه‌ بۆم هاتوه‌و ده‌ستكاری ناكه‌م و لێی زیادو كه‌م ناكه‌م

[ وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ ] وه‌ خۆتان به‌گه‌وره‌ مه‌زانن به‌وه‌ی گوێڕایه‌ڵی من نه‌كه‌ن و شوێنم نه‌كه‌ون و ئیمان نه‌هێنن [ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (١٩) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من به‌ڵگه‌و موعجیزه‌ی ڕوون و ئاشكراو یه‌كلاكه‌ره‌وه‌تان بۆ دێنم كه‌ به‌ چاوی خۆتان ئه‌یبینن.

[ وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (٢٠) ] وه‌ من په‌نا ئه‌گرم به‌ په‌روه‌ردگاری خۆم و په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ كه‌ ئێوه‌ به‌ ده‌ست یان به‌ ده‌م سزام بده‌ن یان به‌رد بارانم بكه‌ن.

[ وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ (٢١) ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئیمانیشم پێ ناهێنن ئه‌وه‌ لێم بگه‌ڕێن و لێم دووربكه‌ونه‌وه‌ و وازم لێ بێنن.

[ فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ (٢٢) ] وه‌ دوعای له‌ خوای گه‌وره‌ كردو لێی پاڕایه‌وه‌ ئه‌مانه‌ به‌ڕاستی قه‌ومێكی تاوانبارن.

[ فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: شه‌وڕه‌وی به‌ به‌نده‌كانی من بكه‌و به‌شه‌و به‌نو ئیسرائیل ده‌ربكه‌و بیانبه‌ [ إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٢٣) ] وه‌ فیرعه‌ون و سه‌ربازه‌كانی شوێنتان ئه‌كه‌ون.

[ وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ گۆچانه‌كه‌ی دا به‌ناو ده‌ریاكه‌داو دوانزه‌ ڕێگای وشكیان بۆ كرایه‌وه‌و په‌ڕینه‌وه‌ ئه‌وبه‌ر ده‌ریاكه‌، موسا - صلی الله علیه وسلم - ویستی دیسان گۆچانه‌كه‌ی لێدا بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ریاكه‌ یه‌ك بگرێته‌وه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: واز له‌ ده‌ریاكه‌ بێنه‌ به‌ هێمنی بمێنێته‌وه‌و نه‌جووڵێ خۆمان ئه‌یده‌ینه‌وه‌ به‌ یه‌كدا [ إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ (٢٤) ] ئه‌وان سه‌ربازگه‌لێكی نوقم بوون نوقمیان ئه‌كه‌ین له‌ناو ئاوه‌كه‌دا.

[ كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) ] ئه‌وان چه‌ندێك باخ و باخات و ئاو و ڕووبارو كانیان به‌جێهێشت.

[ وَزُرُوعٍ ] وه‌ چه‌نده‌ها كشتوكاڵ و زه‌رعاتی باشیان به‌جێ هێشت [ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٢٦) ] وه‌ چه‌نده‌ها شوێنی مانه‌وه‌یان به‌جێهێشت له‌ خانو و كۆشك و ته‌لار كه‌ به‌لایانه‌وه‌ خۆش بوو.

[ وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ (٢٧) ] وه‌ چه‌نده‌ها نیعمه‌تی تر له‌ ماڵ و پۆشاك و باخ و ده‌سه‌ڵات كه‌ تیایدا له‌ نیعمه‌ت و خۆشیدا بوون.

[ كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ (٢٨) ] به‌م شێوازه‌ له‌وانمان سه‌نده‌وه‌و ئه‌وانمان له‌ناوبردو به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێمان كردن و دامان به‌ كه‌سانێكی تر كه‌ به‌نو ئیسرائیل بوون، وه‌ بوون به‌ میراتگری نیعمه‌ته‌كانی ئه‌وان.

{زه‌وى و ئاسمان ته‌نها بۆ باوه‌ڕداران ده‌گرین} [ فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ ] نه‌ ئاسمان بۆیان گریا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وته‌و كرده‌وه‌ی چاكیان نه‌بوو به‌رز بێته‌وه‌ بۆ ئاسمان، وه‌ نه‌ زه‌ویش بۆیان گریا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سوجده‌یان بۆ خوای گه‌وره‌ نه‌بردبوو، وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان له‌سه‌ر زه‌وی نه‌كرد بوو، پرسیار له‌ (ابن عباس) كرا ئایا ئاسمان و زه‌وی بۆ كه‌س ده‌گرین؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ، هیچ كه‌سێك نیه‌ ئیلا ده‌رگایه‌كی هه‌یه‌ له‌ ئاسمان كه‌ رزقی لێوه‌ داده‌به‌زێت و كرده‌وه‌ی چاكی لێوه‌ی سه‌رده‌كه‌وێت، كه‌ مرۆڤی باوه‌ڕدار بمرێت و ده‌رگاكه‌ی دابخرێت ئاسمان بیری ده‌كات و بۆی ده‌گری، وه‌ شوێنی نوێژ كردنه‌كه‌ی كه‌ نوێژو زیكری لێده‌كرد بۆی ده‌گری، به‌ڵام قه‌ومی فیرعه‌ون هیچ كرده‌وه‌ی چاكیان نه‌بوو له‌سه‌ر زه‌وی به‌رزبێته‌وه‌ بۆ ئاسمان، بۆیه‌ نه‌ زه‌وی بۆیان گریا نه‌ ئاسمان، یاخود مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ ئه‌هلی ئاسمان و ئه‌هلی زه‌وی بۆیان نه‌گریان نه‌ فریشته‌كان نه‌ مرۆڤه‌كان [ وَمَا كَانُوا مُنْظَرِينَ (٢٩) ] وه‌ ئه‌وان مۆڵه‌تیان پێ نه‌دراو دوانه‌خران به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ سزای پێشخستن به‌هۆی كوفریانه‌وه‌.

[ وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ (٣٠) ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ به‌نو ئیسرائیلمان ڕزگار كرد له‌و سزایه‌ی كه‌ فیرعه‌ون ئه‌یدان و ریسواو سه‌رشۆڕو زه‌لیلی ئه‌كردن.

[ مِنْ فِرْعَوْنَ ] له‌ ده‌ستی فیرعه‌ون و سزاكه‌ی [ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ (٣١) ] به‌ڕاستی ئه‌و خۆبه‌گه‌وره‌زان بوو وه‌ زۆر زیادڕه‌وی كردبوو له‌ كوفر و تاوان كردندا.

[ وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (٣٢) ] وه‌ ئێمه‌ پێغه‌مبه‌رانمان هه‌ڵبژاردبوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانیاریمان هه‌بوو كه‌ ئه‌مانه‌ شایه‌نی ئه‌وه‌ن كه‌ به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا هه‌ڵیانبژێرین، یاخود له‌سه‌رده‌می خۆیاندا به‌نو ئیسرائیلمان هه‌ڵبژارد به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا.

[ وَآتَيْنَاهُمْ مِنَ الْآيَاتِ مَا فِيهِ بَلَاءٌ مُبِينٌ (٣٣) ] وه‌ ئه‌وه‌نده‌ش موعجیزه‌و به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرامان پێ به‌خشین كه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی ئاشكرا بوو بۆ خه‌ڵكی تا هیدایه‌تی لێوه‌ربگرن.

[ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَيَقُولُونَ (٣٤) ] به‌ دڵنیایی ئه‌م كافرانه‌ی قوڕه‌یش ئه‌ڵێن:

[ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ (٣٥) ] ته‌نها ئه‌و مردنه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ ژیانی دونیا به‌سه‌رماندا دێت وه‌ ئێمه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا زیندوو نابینه‌وه‌و زیندوو بوونه‌وه‌ نیه‌.

[ فَأْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٦) ] ئه‌ڵێن: ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كه‌ن زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌وا باوك و باپیرانمان كه‌ مردوون بیانگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ دونیا.

{(توببه‌ع) كێ بووه‌؟} [ أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ ] ئایا ئه‌مان باشترو به‌هێزترن یان قه‌ومی (توببه‌ع)؟ به‌ پاشای یه‌مه‌ن ده‌وترا: (توببه‌ع)، هه‌روه‌كو به‌ پاشای فارس وتراوه‌: (كیسرا)، وه‌ به‌ پاشای رۆم وتراوه‌: (قه‌یصه‌ر)، وه‌ به‌ پاشای كافری میصر وتراوه‌: (فیرعه‌ون)، وه‌ به‌ پاشای حه‌به‌شه‌ وتراوه‌: (نه‌جاشی)، (توببه‌ع) ناوی (اسعد بن أبو كریب) بووه‌، پاشایه‌كی یه‌مه‌ن بووه‌و سێ سه‌دو بیست و شه‌ش ساڵ پاشایان بووه‌، له‌ناویاندا كه‌س له‌م ته‌مه‌نی گه‌وره‌تر نه‌بووه‌، سه‌ربازو سوپای یه‌كجار زۆری هه‌بووه‌، ده‌سه‌ڵاتی گه‌یشتۆته‌ (سه‌مه‌رقه‌ندو حیره‌و دیمه‌شق)، هاتۆته‌ مه‌دینه‌ ویستویه‌تی كوشتاری خه‌ڵكه‌كه‌ی بكات دوو زانای جوله‌كه‌ وتویانه‌ ئه‌مه‌ شاری كۆچكردنی كۆتا پێغه‌مبه‌ره‌، پاشان موسڵمان بووه‌و چۆته‌ سه‌ر دینی موساو - صلی الله علیه وسلم - رۆیشتووه‌ بۆ مه‌ككه‌و له‌گه‌ڵ خۆی بردوونی، ویستۆتی كه‌عبه‌ بڕوخێنێت، دوو زاناكه‌ نه‌یانهێشتوه‌و وتویانه‌ ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دروستی كردووه‌و له‌سه‌ر ده‌ستی كۆتا پێغه‌مبه‌ر پله‌وپایه‌ی به‌رزی ده‌بێت، ئه‌ویش به‌گه‌وره‌ی زانیوه‌و ته‌وافی به‌ده‌وردا كردووه‌و په‌رده‌ی له‌ ئاوریشم بۆ كردووه‌، پاشان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ یه‌مه‌ن و خه‌ڵكی هه‌موویان موسڵمان بوونه‌و چونه‌ته‌ سه‌ر دینی موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ، پێش ناردنی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ حه‌وت سه‌د ساڵ كۆچی دوایی كردووه‌، به‌ شیعر وتویه‌تی: ئه‌گه‌ر بگه‌م به‌ كۆتا پێغه‌مبه‌ر شوێنی ده‌كه‌وم و به‌رگری لێده‌كه‌م، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (جوێن به‌ توببه‌ع مه‌ده‌ن چونكه‌ موسڵمان بووه‌) به‌ڵام له‌ پاش مردنی (توببه‌ع) قه‌ومه‌كه‌ی گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ر بت په‌رستی و خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردوون [ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] یان ئه‌وانه‌ی پێش ئه‌مان وه‌كو قه‌ومی (عادو ثهمود) كه‌ چه‌ند به‌هێز بوون [ أَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٣٧) ] له‌ناومانبردن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان كه‌سانێكی تاوانبار بوونه‌، ئه‌ی ئێوه‌ چۆن له‌ناو نابه‌ین.

[ وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ (٣٨) ] وه‌ ئێمه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ دروستمان نه‌كردووه‌ بۆ یاری كردن و بێ هوده‌و بێ حیكمه‌ت بێت.

[ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ ] به‌ڵكو دروستمان نه‌كردووه‌ ئیلا به‌ حه‌ق نه‌بێ، یان بۆ جێگیر كردن و بڵاو كردنه‌وه‌ی حه‌ق نه‌بێ [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٩) ] به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی كه‌ موشریكانن ئه‌م شتانه‌ نازانن.

{چه‌ند دیمه‌نێكى رۆژى قیامه‌ت} [ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠) ] به‌ڕاستی ڕۆژی یه‌كلاكردنه‌وه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كاتی دیاریكراوی هه‌موو خه‌ڵكییه‌ به‌ سه‌ره‌تاكان و كۆتاییه‌كانه‌وه‌.

[ يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) ] له‌و ڕۆژه‌دا هیچ خزم و دۆست و خۆشه‌ویستێك سوود به‌ دۆست و خۆشه‌ویست و خزمه‌كه‌ی ناگه‌یه‌نێت، وه‌ هیچ كه‌سێكیش سه‌ر ناخرێت وه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ناپارێزرێت.

[ إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ ] ئیلا ئه‌گه‌ر كه‌سێك خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمی لێ بكات ئه‌وه‌ سه‌ركه‌وتوو و سه‌رفرازه‌ [ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢) ] به‌ڕاستی هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

{سزاى دۆزه‌خییه‌كان} [ إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) ] به‌ڕاستی داری ژه‌قنه‌بوت.

[ طَعَامُ الْأَثِيمِ (٤٤) ] خواردنی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ زۆر تاوانبارن، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (ئه‌گه‌ر ته‌نها دڵۆپێكی زه‌ققوم بهێنرێته‌ دونیا ئه‌وه‌ ژیان له‌ هه‌موو خه‌ڵكی سه‌ر رووی زه‌وی تێك ده‌چێت، ئه‌ی كه‌سێك كه‌ ئه‌وه‌ خواردنی بێت ده‌بێت حاڵی چۆن بێت!؟) خوای گه‌وره‌ په‌نامان بدات و بمانپارێزێت.

[ كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) ] له‌ گه‌رمی و خراپیدا وه‌كو زه‌یتی تواوه‌و مسی تواوه‌ وایه‌ كه‌ هه‌موو ناو سك ئه‌كوڵێنێ.

[ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦) ] وه‌كو ئاوێكی زۆر كوڵاو كاتێك كه‌ ئه‌یخۆن ناو سكیان هه‌مووی ئه‌تاوێنێته‌وه‌.

[ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ] خوای گه‌وره‌ به‌ فریشته‌كان ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌م كه‌سه‌ كافره‌ كه‌ زۆر تاوانباره‌ بیبه‌ن و رایبكێشن و پاڵی بنێن و ڕاپێچی بكه‌ن بۆ ناوه‌ڕاستی دۆزه‌خ.

[ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ (٤٨) ] پاشان سزای بده‌ن و ئاوێكی زۆر گه‌رم بكه‌ن به‌سه‌ریدا كه‌ به‌ ئاگری دۆزه‌خ كوڵاوه‌.

[ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) ] وه‌كو هێرش كردنه‌ سه‌ری و سه‌رزه‌نشت كردنی پێی ئه‌ووترێ: ده‌ی بچێژه‌ سزای خوای گه‌وره‌ كه‌ تۆ له‌ دونیادا خۆت به‌عیززه‌ت و به‌ڕێز دائه‌نا، نه‌ به‌عیززه‌تی نه‌ به‌ڕێزی ئه‌وه‌تا له‌ سزادایت و ریسواو سه‌رشۆڕ ئه‌كرێیت.

[ إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠) ] ئا ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بوو كه‌ ئێوه‌ له‌ دونیادا گومانتان لێی هه‌بوو كه‌ زیندوو بوونه‌وه‌و سزای خوای گه‌وره‌یه‌.

{پاداشتى به‌هه‌شتییه‌كان} [ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ (٥١) ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌ به‌ دڵنیایی له‌ناو به‌هه‌شتدا له‌ شوێنێكدان كه‌ ئه‌مینن له‌ شه‌یتان و مردن و ده‌رچوون له‌ به‌هه‌شت و هه‌موو غه‌م و په‌ژاره‌و خه‌فه‌ت و ماندووبوون و به‌ڵاو ترسناكیه‌ك.

[ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) ] له‌ناو باخ و باخات و سه‌رچاوه‌ی ئاو و خواردنه‌وه‌ی خۆشدان.

[ يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ (٥٣) ] پۆشاكیشیان له‌به‌ر ئه‌كرێ له‌ ئاوریشمی نه‌رم و ئاوریشمی ئه‌ستوورو بریقه‌دار، وه‌ به‌رامبه‌ر یه‌ك دائه‌نیشن و ته‌ماشای یه‌كتری ئه‌كه‌ن.

[ كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) ] وه‌ به‌م شێوازه‌ حۆریشیان پێ ئه‌ده‌ین، ئه‌و حۆریانه‌ی كه‌ زۆر چاویان گه‌وره‌یه‌ وه‌ ڕه‌شی و سپی چاویان زۆر سه‌خته‌.

[ يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥) ] وه‌ داوای هه‌موو جۆره‌ میوه‌و نازو نیعمه‌تێكی به‌هه‌شت ئه‌كه‌ن، وه‌ ئه‌مینیشن له‌وه‌ی كه‌ كۆتایی بێت و نه‌مێنێت و پێیان نه‌درێت، یان ئه‌مینن له‌ هه‌موو ده‌ردو به‌ڵاو ناخۆشیه‌ك.

[ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى ] له‌ناو به‌هه‌شتیشدا مردنیان به‌سه‌ردا نایات ته‌نها مردنی یه‌كه‌مجار نه‌بێت كه‌ له‌ ژیانی دونیادا مردوونه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (مردن له‌سه‌ر شێوه‌ی به‌رانێكی ره‌ش و سپی ده‌هێنرێت و له‌ نێوان به‌هه‌شت و دۆزه‌خ سه‌رده‌بڕێت، پاشان ده‌وترێت: ئه‌ی به‌هه‌شتییه‌كان ئیتر نه‌مر ده‌بن و مردن نه‌ما، ئه‌ی دۆزه‌خییه‌كان ئیتر نه‌مر ده‌بن و مردن نه‌ما)، وه‌ ده‌فه‌رمێت: ( به‌ به‌هه‌شتییه‌كان ده‌وترێت: له‌مه‌ودوا ئێوه‌ هه‌میشه‌ له‌شساغ ده‌بن و هه‌رگیز نه‌خۆش ناكه‌ون، وه‌ هه‌میشه‌ زیندوو ده‌بن و هه‌رگیز نامرن، وه‌ هه‌میشه‌ له‌ نازو نیعمه‌تدا ده‌بن و هه‌رگیز هه‌ژار نابن، وه‌ هه‌میشه‌ گه‌نج و لاو ده‌بن و هه‌رگیز پیر نابن)، وه‌ده‌فه‌رمێت: (به‌هه‌شتییه‌كان ناخه‌ون) [ وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ سزای ئاگری دۆزه‌خ ئه‌یانپارێزێ [ فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ] ئه‌مه‌ فه‌زڵ و چاكه‌و كه‌ره‌می خوای گه‌وره‌یه‌.

[ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧) ] كه‌ ئه‌مه‌ به‌ڕاستی بردنه‌وه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌.

[ فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) ] وه‌ ئێمه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان ئاسان كردووه‌و به‌زمانی تۆ كه‌ زمانی عه‌ره‌بی ئاشكراو ره‌وانه‌ دامان به‌زاندووه‌ به‌ڵكو خه‌ڵكی لێی تێ بگه‌ن وه‌ په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌ربگرن وه‌ یادی بكه‌نه‌وه‌.

[ فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆیش چاوه‌ڕێی ئه‌و به‌ڵێنانه‌ به‌ كه‌ پێمان داویت به‌سه‌رخستن، وه‌ ئه‌وانیش با چاوه‌ڕێ بن كه‌ چیان به‌سه‌ردا دێت له‌ مردن و سزای خوای گه‌وره‌ی دونیاو قیامه‌ت، والله أعلم.

سوورەتی (جاثييه) (واتە: لەسەر چۆك كەوتوو) ‏پێناسەیەكى ئەم سورەتە: ١- سورەتى (جاثييه) مەككى یە تەنها ئایەتى (١٤) نەبیت كە مەدەنى یە . ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (جاثييه) (٣٧) ئایەتە. ٣- سورەتى (جاثييه) زنجیرەى چل و پێنجەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (جاثييه) لە دواى سورەتى (دوخان) دابەزیوە. ٥- سورەتى (جاثييه) یەكێكە لەو سورەتانەى كە بە (حەوامیم) ناسراون و بە (حم) دەست پێ دەكەن. ٦- (جاثييه) ناوێكە لە ناوەكانى رۆژى دوایی. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (جاثييه) سورەتێكى مەككییەو هەروەك سورەتە مەككییەكانى تر زۆرترین تەوەرو باسەكانى بریتین لە باسكردنى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕو بە تەنها دانانى خواى گەورەو بە تەنها پەرستنى، وە هەروەها باوەڕبوون بەوەى كە قورئان و پێغەمبەرایەتى موحەممەد صلى الله علیه وسلم ، وە باوەڕ هێنان بە رۆژى دوایی و زیندوبوونەوەو وەرگرتنەوەى پاداشت و سزا. هەروەها ئەم سورەتە هەڕەشەى توندى تێدایە بۆ ئەوانەى كەوا باوەڕ بە خواى گەورە ناهێنن و بەردەوامن لەسەر كوفرو بێ باوەڕییان. جگە لەوەش خواى گەورە لەو سورەتەدا وریایی دەدات بەوانەى كەوا شوێن هەواو ئارەزوەكانیان كەوتون ئەگەر بەردەوام بن لەسەرى و وازنەهێنن، ئەوە دەبێتە هۆی ئەوەى كە خواى گەورە مۆر بدات لە دڵ و گویچكەیان و پەردە بخاتە سەر چاوەكانیان بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ حم (١) ] لەسەرەتای سوورەتی (بەقەرە)دا باسی ئەم پیتانەمان كرد كە لەسەرەتای هەندێك لە سوورەتەكانی قورئانی پیرۆزەوە هاتوون .

[ تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (٢) ] ئەم قورئانە پیرۆزە دابەزێندراوە لەلایەن خوای گەورە كە خوایەكی زۆر بەعیززەت و داناو كاربەجێیە.

تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە [ إِنَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ (٣) ] بەڕاستی لە ئاسمانەكان و زەویدا چەندەها نیشانەو بەڵگەی تیادایە لەسەر تاك و تەنهایى و گەورەیی و دەسەڵاتی خوای گەورە بۆ كەسانێك كە باوەڕدار بن .

[ وَفِي خَلْقِكُمْ وَمَا يَبُثُّ مِنْ دَابَّةٍ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٤) ] وە لە دروست كردنی خۆیشتاندا كە خوای گەورە چۆن لە دڵۆپە ئاوێك دروستی كردوون، وە ئەو گیانلەبەرانەی كە بڵاوی كردۆتەوە بەسەر زەویدا هەر هەمووی بەڵگەو نیشانەن بۆ كەسانێك كە یەقینیان هەبێت .

[ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ] وە جیاوازی نێوان شەو و ڕۆژ لە كورتی و درێژی و ساردی و گەرمی و ڕووناكی و تاریكی بەهەمان شێوە بەڵگەو نیشانەن [ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ] وە خوای گەورە لە ئاسمانەوە باران دائەبەزێنێ كە بەهۆیەوە ڕزق و ڕۆزی ئێوە ئەدات، وە ئەو زەویە مردووەی پێ ئەژیەنێتەوە [ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٥) ] وە گۆڕانكاری لە بادا لە بەهێزى و لاوازى و خێرایى و هێواشى و ساردى و گەرمى و بەسوودى و زیاناوى ئەمانە هەمووی بەڵگەو نیشانەن لەسەر تواناو دەسەڵات و تاك و تەنهایی خوای گەورە بۆ كەسانێك كە بیر بكەنەوەو عەقڵیان هەبێت .

[ تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ] ئەمانە ئایەتەكانى قورئانى پیرۆزەو بۆتی ئەخوێنینەوە بە حەق وە بەڵگەو نیشانەن لەسەر تواناو دەسەڵات و تاك و تەنهایی خوای گەورە [ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ (٦) ] لە دوای قسەو ئایەتی خوای گەورە ئەگەر باوەڕ بەمانە نەكەن ئیتر ئێوە باوەڕ بە چ قسەو نیشانەیەك ئەكەن!؟ كە وتەی خوا ڕاستترین وتەیە .

[ وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٧) ] وەیل و هەڕەشەو دۆزەخ بۆ ئەو كەسانەی كە زۆر درۆ هەڵئەبەستن وە زۆر تاوانبارن .

[ يَسْمَعُ آيَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا ] كاتێك ئایەتەكانی خوای گەورەیان بەسەردا ئەخوێندرێتەوە دەیبیستن پاشان لە جیاتى باوەڕ هێنان سوور ئەبن لەسەر كوفرو تاوانی خۆیان، وە خۆیان بە گەورە ئەزانن لە ئاست ئایەتەكانی خوای گەورە وەك ئەوەی كە هەر نەیانبیستبێت [ فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٨) ] موژدەی سزایەكی زۆر بەئێش و ئازار بەم كەسانە بدە .

[ وَإِذَا عَلِمَ مِنْ آيَاتِنَا شَيْئًا اتَّخَذَهَا هُزُوًا ] وە كاتێك كە شتێكیش لە ئایەتەكانی ئێمە بزانێت وە لەبەری بكات ئەوە بۆ گاڵتەجاڕی و سووكایەتی پێ كردن ئەیزانێت و فێرى ئەبێت و لەبەری ئەكات [ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٩) ] ئا ئەمانە سزایەكی ریسواكەرو سەرشۆڕكەریان بۆ هەیە و خوای گەورە لە سزادا زەلیل و سەرشۆڕو ڕیسوایان ئەكات، (بە چاوى خۆمان زۆر كەس لەمانە دەبینین كە لە دەزگاكانى راگەیاندنەوە گاڵتەو سوكایەتى بە ئیسلام و قورئان دەكەن و ئایەت و فەرموودەیان لەبەر كردووەو فێرى بوون بۆ ئەم مەبەستە، نەك بۆ وەرگرتنى ئەجرو پاداشت و كارپێكردنى، وا ئەزانن كارێكى چاك ئەكەن نازانن خواى گەورە بەم شێوازە هەڕەشەیان لێدەكات و سزایان دەدات، با چاوەڕوان بن!!) .

[ مِنْ وَرَائِهِمْ جَهَنَّمُ ] وە لە پاشی ئەمانەیشەوە ئاگری دۆزەخ هەیەو چاوەڕوانیانەو دواتر فڕێ دەدرێنە ناوى [ وَلَا يُغْنِي عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا شَيْئًا ] ئەوەیشی كە بەدەستیان هێناوە لە سەروەت و سامان و دەسەڵات و منداڵ و بڕوانامەو ناوبانگ هیچ سوودیان پێ ناگەیەنێت لە ڕۆژی قیامەتدا [ وَلَا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ ] یان ئەوانەی جگە لە خوای گەورە پەرستوویانە سوودیان پێ ناگەیەنن لە ڕۆژی قیامەت [ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠) ] وە سزایەكی زۆر بەئێش و ئازاریان بۆ هەیە .

[ هَذَا هُدًى ] ئەم قورئانە پیرۆزە یان ئەم ئایەتانە كە لەم سوورەتەدا باسكرا هیدایەتە [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ (١١) ] وە ئەوانەیشی كە كوفریان كردووە بە ئایەتەكانی خوای گەورە سزایەكی سەخت و بەئێش و ئازاریان بۆ هەیە.

خواى گەورە هەموو شتێكى بۆ مرۆڤـ ژێربار كردووە [ اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ ] خوای گەورە ئەو خوایەیە كە ئەو دەریایانەی بۆ ئێوە ژێربار كردووە تا كەشتی تیادا بێت و بڕوات بە فەرمان و ئیزنی خوای گەورە [ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ] وە تا ئێوەش بەدوای فەزڵی خوای گەورەدا بگەڕێن لە بازرگانی و كاسپی [ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢) ] وە بەڵكو شوكرانەبژێری ئەم نیعمەتانەی خوای گەورە بكەن .

[ وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ ] وە هەرچی لە ئاسمانەكان و زەویەكاندا هەیە خوای گەورە هەمووی بۆ ئێوە ژێربار كردووەو لەخزمەتی ئێوەدایە وەكو خۆرو مانگ و ئەستێرەكان و باو باران و شاخ و دەریاو دانەوێڵەو ڕووەك، وە هەمووى تەنها لەلایەن خواى گەورەوەیەو شەریكى نییە [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١٣) ] بە دڵنیایی هەموو ئەم شتانە بەڵگەو نیشانەن لەسەر تواناو دەسەڵات و تاك و تەنهایی خوای گەورە بۆ كەسانێك كە بیر بكەنەوە .

[ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم بە باوەڕداران بڵێ با لێبووردەبن وە ئارام بگرن لەسەر ئێش و ئازاری كافران كە بێباوەڕو بێباكن بە سزاو تۆڵەى خوا، ئەمە لەسەرەتاى ئیسلام بۆ ئەوەى موسڵمان بن، بەڵام كە بەردەوام بوون لەسەر كوفریان خواى گەورە جیهادى تەشریع كرد [ لِيَجْزِيَ قَوْمًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) ] خوای گەورە خۆی سزای ئەو كەسانە ئەداتەوە بەهۆی كردەوەی خراپی خۆیانەوە .

[ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ ] هەر كەسێك كردەوەی چاك بكات پاداشتەكەی تەنها بۆ خۆیەتی و بۆ خۆی ئەگەڕێتەوە، (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا ] وە ئەوەیشی خراپە بكات هەر خۆی سزاكەی ئەبینێتەوەو خۆی زەرەرمەند دەبێت [ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (١٥) ] پاشان بەتەنها بۆ لای خوای گەورە ئەگەڕێنەوە .

[ وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ] بە دڵنیایی ئێمە كتابمان بە بەنی ئیسرائیل بەخشیووە كە تەوراتە، وە حوكم و تێگەیشتن و دەسەڵات و پێغەمبەرایەتیمان پێ بەخشین [ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ] وە لە جۆرەها خواردنی بەتام و چێژو پاكمان پێ بەخشین [ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٦) ] وە لەسەردەمی خۆیاندا فەزڵمان دان بەسەر هەموو جیهاندا .

[ وَآتَيْنَاهُمْ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْأَمْرِ ] وە شەریعەت و بەڵگەو موعجیزەی ڕوون و ئاشكرامان پێ بەخشین [ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ] وە جیاوازی و ناكۆكی نەكەوتە نێوانیان تەنها لە پاش ئەوەی كە زانیاریان بۆ هات ئەمیش لە حەسوودیدا كە حەسوودیان بە یەكترى برد [ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٧) ] بەڕاستی پەروەردگارت خۆی لە ڕۆژی قیامەتدا بڕیار لە نێوانیاندا ئەدات لەو شتانەی كە ناكۆكی و جیاوازی لە نێوانیاندا هەبووە، (ئەمەیش هەڕەشەو ئاگاداركردنەوەیە بۆ ئەم ئوممەتە كە شوێن رێچكەى ئەوان نەكەون و وەكو ئەوان نەكەن).

شوێن هەواو ئارەزووى نەزان و نەفامان مەكەون [ ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پاشان تۆمان خستۆتە سەر شەریعەت و بەرنامەیەكی ئاشكرا تۆ شوێنی بكەوەو كاری پێ بكە [ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (١٨) ] وە شوێن هەواو ئارەزووی ئەو كەسانە مەكەوە كە تەوحیدو یەكخواپەرستی خوای گەورە نازانن .

[ إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ] ئەگەر شوێنى هەواو ئارەزووی ئەوان بكەوی ئەوا خوای گەورە سزات دەدات و ئەوان ناتوانن هیچ سوودێكت پێ بگەیەنن [ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ] وە موشریكان و كافران هەندێكیان دۆست و پشتیوانی هەندێكیانن [ وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُتَّقِينَ (١٩) ] وە خوای گەورە دۆست و پشتیوان و سەرخەری ئەو كەسانەیە كە تەقوای خوای گەورە ئەكەن .

[ هَذَا بَصَائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٢٠) ] ئەم قورئانە بەڵگەی ڕوون و ئاشكراو چاوڕۆشنایی و هیدایەت و ڕەحمەتە بۆ كەسانێك كە یەقینیان هەبێ و گومانیان نەبێ.

چاكەكاران و خراپەكاران یەكسان نین [ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] ئایا ئەو كەسانەی كە كردەوەی خراپیان كردووە وا گومان دەبەن وەكو ئەو كەسانەیان سەیر ئەكەین و یەكسان ئەكەین كە ئیمانیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە!؟ نەخێر شتی وا نابێ [ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ ] ئیتر لە ژیانی دونیادا بێت یان لە قیامەت و دوای مردنیان بێت یەكسان نین [ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٢١) ] بەڕاستی ئەمە خراپترین بڕیارە كە ئەیدەن كە ئەڵێن: ئێمە لەگەڵ باوەڕداراندا یەكسانین و جیاوازیمان نییە، پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (چۆن لە دڕك ترێ ناڕنرێت بەهەمان شێوە خراپەكاران پلەى چاكەكارانیان دەست ناكەوێت) .

[ وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ] وە خـوای گـەورە ئاسمانەكان و زەوی دروست كـردووە بە حەق و دادپەروەری [ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ ] وە تا هەموو كەسێك پاداشت یان سزای خۆی وەرگرێ لەسەر كردەوەكانی [ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٢) ] وە هیچ كەسێك زوڵم و ستەمی لێ ناكرێ .

[ أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ ] هەواڵم پێ بدە سەبارەت بە كەسێك كە هەواو ئارەزووی خۆی كردۆتە خوای خۆى و شوێنی هەواو ئارەزووی خۆی ئەكەوێت و شوێنی شەرع ناكەوێ [ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ ] وە خوای گەورە گومڕاى كردووە هەر چەندە زانیارى هەیەو حەق و هیدایەت ئەناسێ بەڵام شوێنی ناكەوێ و شوێن هەواو ئارەزووی خۆی ئەكەوێ، یان خواى گەورە گومڕاى كردووە چونكە زانیارى هەیەو دەزانێت شایانى گومڕاییە [ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ ] وە خوای گەورە مۆری لە گوێ و دڵی داوەو هیچ شتێك نابیستێت كە سوودى لێ ببینێت، وە هیچ شتێك تێناگات تا هیدایەتى پى وەرگرێت [ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً ] وە پەردەی داوە بەسەر چاویداو حەق نابینێت لەبەر ئەوەی شایەنی بینینى حەق نییە [ فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ ] لە پاش ئەوەی كە خوای گەورە گومڕای بكات كێ هەیە هیدایەتی بدات [ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٢٣) ] ئەوە بۆ بیر ناكەنەوەو پەندو ئامۆژگاری وەرناگرن .

[ وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ ] پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: خەڵكى سەردەمى نەفامى دەیانووت: تەنها شەو و رۆژ سەردەم و زەمانە ئێمە دەژێنێت و دەمانمرێنێت و زیندوومان دەكاتەوە، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد)، وە كافران و دەهرییەكان نكوڵى زیندووبوونەوەیان دەكردو ئەیانووت: تەنها ژیانى دونیا هەیەو لە دونیادا ئەژین و پاشان ئەمرین وە هیچ شتێك ئێمە لەناو نابات تەنها سەردەم و زەمانە نەبێ وە زیندوو بوونەوە نییە، وە دروست نییە جوێن بە سەردەم و زەمانە بدرێت، چونكە جوێندانە بە خواى گەورەو خواى گەورەیە رووداوەكانى تێدا بەڕێوە دەبات و هەموو شتێك بە دەستى ئەوە [ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٢٤) ] وە ئەوان هیچ زانیاریەكیان لەم شتەدا نییەو تەنها لە گومانەوە ئەم قسانە ئەكەن و گومان دەبەن .

[ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٥) ] وە كاتێك ئایەتە ڕوون و ئاشكراكانی ئێمەیان بەسەردا بخوێندرێتەوە لەسەر زیندوو بوونەوە ئەوان هیچ بەڵگەیەكیان نییە تەنها ئەوە نەبێ كە ئەڵێن باوك و باپیرانمان كە مردوونە بۆمان زیندوو بكەنەوەو بیهێنن ئەگەر ئێوە ڕاستگۆن و زیندوو بوونەوە هەیە .

[ قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: تەنها خوای گەورەیە لە دونیا ئێوە لە نەبوونەوە بەدی دەهێنێت [ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ] پاشان ئەتانمرێنێ [ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ] پاشان لە ڕۆژی قیامەتدا هەمووتان كۆ ئەكاتەوە لە ساحەی مەحشەردا كە هیچ گومانێكی تیادا نییە [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٦) ] بەڵام زۆربەی خەڵكی لە كافران ئەم شتانە نازانن و بە دوورى دەزانن .

[ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وە موڵكی ئاسمانەكان و زەوی هەمووی هی خوای گەورەیەو بەتاك و تەنها هەڵسوكەوتى تیادا دەكات [ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧) ] وە كاتێك كە ڕۆژی قیامەت دێت ئەو كەسانەی كە لەسەر باتڵ و پووچەڵ بوونە ئەلەو ڕۆژەدا تووشی دۆڕاندن و زەرەرمەندێتی ڕاستەقینە ئەبن كە بەرەو ئاگری دۆزەخ بەڕێ ئەكرێن، (سوفیانى سەورى) هاتە مەدینە گوێى لە (موعافرى) بوو قسەى پێكەنیناوى بۆ خەڵكى دەكردو خەڵكى دەخستە پێكەنینەوە، پێى فەرموو: (ئەى شێخ ئایا نازانى خواى گەورە رۆژێكى هەیە كە ئەوانەى قسەى پوچەڵ و بەتاڵ دەكەن تیایدا زەرەرمەند دەبن؟) لە پاش ئەوە (موعافرى) تا مردن نەگەڕایەوە سەرى.

لە رۆژى قیامەت هەموو ئوممەتان لەسەر چۆك كەوتوونە [ وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً ] كاتێك كە دۆزەخ دەهێنرێت و دەنگێك دەردەكات ئەبینی هەموو ئوممەت و میللەتێك لەسەر چۆك كەوتوونە لەبەر سەختی و ناخۆشى دیمەنەكانی ڕۆژی قیامەت، تەنانەت ئیبراهیم پێغەمبەریش صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: نەفسى نەفسى نەفسى ئەى پەروەردگار ئەمڕۆ داواى رزگار كردنى جگە لە خۆمت لێ ناكەم، تەنانەت عیسا پێغەمبەریش صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: ئەى پەروەرگار ئەمڕۆ داواى رزگار كردنى هیچ كەسێكت لێ ناكەم تەنها نەفسى خۆم نەبێت، داواى رزگار كردنى مەریەمى دایكمت لێ ناكەم كە لێى بووم [ كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا ] هەموو ئوممەتێك بانگ ئەكرێت بۆ لای ئەو كتابەی كە بۆی دابەزێندراوە، یاخود بۆ لای پەڕاوی كردەوەكانی خۆی [ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) ] پێیان ئەووترێ: ئەمڕۆ سزا یان پاداشتی خۆتان وەرئەگرن لەسەر ئەو كردەوانەی كە لە دونیادا كردووتانە .

[ هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ ] ئەمە ئەم كتابەی ئێمەیە ئێستا دێتە قسەو بە حەق هەموو شتێكتان پێ ئەڵێ، یاخود بۆتان ئەخوێندرێتەوە لەلایەن فریشتەكانەوە بەبێ زیادو كەم. كردەوەكان هەمووى كۆپى كراوە [ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) ] ئەو كردەوانەی كە ئێوە لە دونیا كردووتانە فریشتەكانی ئێمە هەموویان ئیستینساخ و كۆپى كردووە وەكو خۆی بێ زیادو كەم و هەمووی نووسراوەو زوڵمتان لێ ناكرێ .

[ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ] ئەو كەسانەی كە باوەڕیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە خوای گەورە ئەیانخاتە ناو ڕەحمەتی خۆی لە بەهەشتدا، (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) ] كە ئەمە بەڕاستی بردنەوەی روون و ئاشكرایە.

[ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٣١) ] بەڵام ئەو كەسانەی كە كافر بوونە وەكو سەرزەنشت كردن خوای گەورە پێیان ئەفەرمووێ: ئایا ئایەتەكانی منتان بەسەردا نەخوێندرایەوە بەڵام ئێوە خۆتان بەگەورەزانی لە ئاستیداو وەرتان نەگرت وە ئێوە كەسانێكی موجریم و تاوانبار بوون .

[ وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢) ] وە ئەگەر لە دونیادا پێتان بووترایە كە وەعدو بەڵێنی خوای گەورە حەقە وە زیندوو بوونەوە هەیە وە قیامەتیش دێت و گومانی تیادا نیە ئێوە ئەتانووت نازانین قیامەت چ شتێكە تەنها گومانێكەو گومان ئەبەین وە ئێمە یەقینمان نییە لەوەی كە مردن و زیندوو بوونەوەو قیامەت هەبێ.

[ وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٣) ] وە لە ڕۆژی قیامەتدا سزاى كردەوە خراپەكانیان بۆ دەرئەكەوێ وە ئەوەی كە لە دونیادا گاڵتەیان پێ ئەكرد لە كردەوە خراپەكانیان دەوریان ئەدات وە رووبەڕوویان ئەبێتەوە وە سزای خوای گەورە دائەبەزێتە سەریان .

[ وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئەمڕۆ ئێمە بەجێتان دێلین لەناو ئاگری دۆزەخدا، وە مامەڵەتان لەگەڵدا دەكەین وەكو مامەڵەى لە یادكراو لەناو ئاگرى دۆزەخدا، هەروەكو چۆن ئێوە ئەو ڕۆژەتان لەبیر كرد وە لە یادتان كرد وە ئیش كردنتان بۆ ئەو ڕۆژە واز لێ هێنا وە پشت گوێتان خست [ وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٤) ] وە شوێنی مانەوەی ئێوە ئاگری دۆزەخە وە هیچ كەسێكیش نییە كە سەرتان بخات و سزای خوای گەورەتان لێ دوور بخاتەوە .

[ ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ] چونكە ئێوە لە ژیانی دونیادا گاڵتەتان بە ئایەتەكانی خوای گەورە ئەكرد، وە ژیانی دونیا لە خشتەى بردبوون و ئێوە پێی هەڵخەڵەتابوون [ فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥) ] ئەوان ئەمڕۆ لە ئاگری دۆزەخ دەرناكرێن وە ڕێگاشیان پێ نادرێ كە عوزرو بیانوو بهێننەوە، یان بگەڕێنەوە بۆ دونیا تا تەوبە بكەن یان ڕازی بكرێن .

[ فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٦) ] حەمدو سەناو ستایش بۆ پەروەردگاری ئاسمانەكان و پەروەردگاری زەوییەكان و پەروەردگاری هەموو جیهان .

[ وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧) ] وە بەرزی و بڵندی و گەورەیی و دەسەڵات هەر بۆ خوای گەورەیە لە ئاسمانەكان و زەوی، وە هەموو كەس و شتێك ملكەچى خواى گەورەن، وە خوای گەورە زۆر بەعیززەت و كاربەجێیە، والله أعلم .

سووره‌تی (ئه‌حقاف) (ئه‌حقاف: شاخی لم بووه‌ شوێنی قه‌ومی (عاد) بووه‌ له‌ (حضرموت) له‌ (یه‌مه‌ن) سووره‌تێكی مه‌ككی یه‌ ته‌نها ئایه‌ته‌كانی (١٠ و ١٥ و ٣٥) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نی یه‌، (٣٥) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ حم (١) ] له‌سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزدا هاتوون.

[ تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (٢) ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ دابه‌زێندراوه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ خوایه‌كه‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

[ مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى ] ئێمه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ دروستمان نه‌كردووه‌ ئیلا به‌ حه‌ق نه‌بێت، بێهوده‌و بێ حیكمه‌ت نیه‌، وه‌ تا كاتی دیاریكراوی خۆیان كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ (٣) ] وه‌ كافران و بێباوه‌ڕان له‌و ئاگاداركردنه‌وه‌و ترساندنه‌ی كه‌ كراون له‌ قورئانی پیرۆزدا ئه‌وان پشتی تێ ئه‌كه‌ن.

{بێده‌سه‌لآتى خواپوچه‌ڵه‌كان} [ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یانپه‌رستن هه‌واڵم بده‌نێ و نیشانم بده‌ن ئه‌وان چ شتێكیان له‌سه‌ر زه‌وی دروست كردووه‌؟ ئایا خواكانی ئێوه‌ توانای دروست كردنیان هه‌یه‌؟ یاخود ئایا شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ن له‌ ئاسمانه‌كانداو هیچ موڵكێكیان هه‌یه‌؟ نه‌خێر هیچ شتێكیان دروست نه‌كردووه‌ به‌ڵكو خۆیان دروستكراون، وه‌ موڵكیشیان نیه‌و شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ نین، ئیتر بۆچی ئێوه‌ ده‌یانپه‌رستن [ ائْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا ] له‌ پێش ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كتابێكم بۆ بێنن كه‌ شتی وای تیابێ، واته‌: شتی وا نیه‌ به‌ڵكو قورئانی پیرۆزو كتابه‌كانی پێشتریش هه‌مووی باسی تاك و ته‌نهایی و باڵاده‌ستی و بێ شه‌ریكی خوای گه‌وره‌ ده‌كه‌ن [ أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤) ] یاخود هه‌ندێك له‌ زانیاری یان به‌ڵگه‌ یان نووسراوێك بیهێنن كه‌ مابێته‌وه‌ له‌ كتابه‌كانی تردا پێش پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵگه‌ بێ له‌سه‌ر ئه‌م شته‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن، به‌ڵام شتی وا نیه‌.

{گومڕاترین كه‌س ئه‌وانه‌ن كه‌ جگه‌ له‌ خواى گه‌وره‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌} [ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ] كێ گومڕاتره‌، واته‌: هیچ كه‌سێك له‌و كه‌سه‌ گومڕاتر نیه‌ كه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌پاڕێته‌وه‌ له‌ كه‌سانێك كه‌ تا ڕۆژی قیامه‌ت لێیان بپاڕێیته‌وه‌ وه‌ڵامت ناده‌نه‌وه‌و توانای وه‌ڵام دانه‌وه‌یان نیه‌ [ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ (٥) ] نه‌ك هه‌ر توانای وه‌ڵامدانه‌وه‌یان نیه‌ به‌ڵكو بێئاگان له‌ دوعاو پاڕانه‌وه‌ی ئێوه‌و هه‌ر نایشی بیستن.

[ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً ] وه‌ كاتێك له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خه‌ڵكی حه‌شر ئه‌كرێ، پیاوچاكان و پێغه‌مبه‌ران و مه‌لائیكه‌ته‌كان ئه‌بن به‌ دوژمنی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ لێیان پاڕاونه‌ته‌وه‌و په‌رستوویانن [ وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ (٦) ] وه‌ ئه‌وان به‌م په‌رستنه‌ی ئه‌مان بێ باوه‌ڕن وه‌ نكوڵی لێ ئه‌كه‌ن و ئه‌ڵێن بۆ ئێمه‌تان كرده‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌.

[ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (٧) ] وه‌ كاتێك كه‌ ئایه‌ته‌ ڕوون و ئاشكراكانی ئێمه‌یان به‌سه‌ردا بخوێندرێته‌وه‌ كافران به‌و حه‌قه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆیان هاتووه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌مه‌ سیحرو جادوویه‌كی ئاشكرایه‌.

[ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ] یاخود ئه‌ڵێن: محمد - صلی الله علیه وسلم - خۆی ئه‌م قورئانه‌ی هه‌ڵبه‌ستووه‌و به‌ناوی خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌ ئه‌كات و قسه‌ی خوا نیه‌ [ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: با وا دابنێین ئه‌گه‌ر من ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌م هه‌ڵبه‌ستبێت و به‌ناوی خوای گه‌وره‌وه‌ قسه‌ بكه‌م ئه‌وه‌ به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ سه‌ختترین سزام ئه‌دات وه‌ ئێوه‌ش ناتوانن سزای خوای گه‌وره‌م لێ بگه‌ڕێننه‌وه‌و هیچ شتێكتان به‌ده‌ست نیه‌ [ هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ ] خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ به‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ قسه‌ی تیادا ئه‌كه‌ن و ڕۆئه‌چن تیایدا [ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ] خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ كه‌ شایه‌ت بێ له‌ نێوان من و ئێوه‌دا كه‌ شایه‌تی بۆ من ئه‌دات كه‌ قورئان له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ هاتووه‌ وه‌ شایه‌تیش له‌سه‌ر ئێوه‌ ئه‌دات كه‌ درۆ ئه‌كه‌ن [ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌

[ قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: من بیدعه‌ نیم له‌ پێغه‌مبه‌ران، واته‌: یه‌كه‌م پێغه‌مبه‌ر نیم كه‌ خوای گه‌وره‌ منی ناردبێت و پێش من هیچ پێغه‌مبه‌ری تر نه‌هاتبێت، به‌ڵكو هه‌زاره‌ها پێغه‌مبه‌ر له‌ پێش مندا هاتوون. {پێغه‌مبه‌رى خوایش - صلی الله علیه وسلم - غه‌یبى نه‌زانیوه‌} [ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ ] وه‌ من نازانم له‌ داهاتوودا خوای گه‌وره‌ چی به‌سه‌ر من و ئێوه‌ش دێنێت، واته‌: ئایا له‌ مه‌ككه‌ ئه‌مێنم یان ده‌رده‌كرێم، ئه‌كوژرێم یان نا، یان خوای گه‌وره‌ له‌ دونیادا سزای ئێوه‌ ئه‌دات یان هه‌ڵیئه‌گرێت بۆ قیامه‌ت، ئه‌مه‌ له‌ دونیادا به‌ڵام له‌ قیامه‌تدا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - زانیوێتی كه‌ یه‌كه‌م كه‌سه‌ كه‌ ئه‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌و خوای گه‌وره‌ رێزی لێده‌نێت، وه‌ كافرانیش ده‌خرێنه‌ دۆزه‌خ و سه‌ختترین سزا ده‌درێن [ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ ] من ته‌نها شوێنی ئه‌و وه‌حیه‌ ئه‌كه‌وم كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆم دێت و ناتوانم له‌ خۆمه‌وه‌ هیچ شتێك بڵێم [ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٩) ] وه‌ من هیچ شتێك نیم ته‌نها ترسێنه‌رێكی ئاشكرا نه‌بێت له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ ئه‌تانترسێنم به‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌.

[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ هه‌واڵم پێ بده‌ن كه‌ ئه‌م قورئانه‌ ئه‌گه‌ر له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بێت، كه‌ له‌ راستیدا وایه‌و له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌، وه‌ ئێوه‌ كوفری پێ ئه‌كه‌ن و باوه‌ڕی پێ ناهێنن، گومان ده‌به‌ن خوای گه‌وره‌ چیتان لێبكات و چۆن سزاتان بدات، وه‌ كه‌سێكیش له‌ به‌نی ئیسرائیل شایه‌تیدا له‌سه‌ر راستێتی ئه‌و كتابه‌ كه‌ قورئانه‌و هاوشێوه‌ی ته‌وراته‌ له‌ یه‌كخواپه‌رستیدا [ فَآمَنَ ] (عبدالله¬ی كوڕی سه‌لام) بوو كه‌ ئیمانی هێناو شایه‌تیدا له‌سه‌ر راستێتی قورئانی پیرۆز، وه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌یش له‌سه‌ر ئه‌و دابه‌زی، له‌ (سه‌عدی كوڕی ئه‌بی وه‌قاصه‌وه‌) ده‌فه‌رمێت: گوێم لێنه‌بووه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ هیچ كه‌سێك بفه‌رمێت به‌هه‌شتییه‌و زیندوویش بێت و به‌سه‌ر زه‌ویدا بڕوات جگه‌ له‌ (عبدالله¬ی كوڕی سه‌لام) [ وَاسْتَكْبَرْتُمْ ] به‌ڵام ئێوه‌ی كافر خۆتان به‌گه‌وره‌زانی و ئیمانتان نه‌هێنا [ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانێك نادات كه‌ سته‌مكارو موشریكن.

[ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ ] وه‌ كافران به‌ باوه‌ڕدارانیان ئه‌ووت ئه‌گه‌ر ئه‌م قورئانه‌ خێرو چاكه‌ بوایه‌ ئه‌وه‌ ئه‌م كۆیله‌و فه‌قیرو هه‌ژارانه‌ پێش ئێمه‌ نه‌ئه‌كه‌وتن و ئێمه‌ پێش ئه‌وان ئیمانمان ئه‌هێنا، وایانئه‌زانی به‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی و ده‌سه‌ڵاتدارێتییه‌، مه‌به‌ستیان (بیلال و عه‌ممارو خه‌بباب و صوهه‌یب و هاوشێوه‌یان بوو)، (به‌ڵام ئه‌هلی سوننه‌و جه‌ماعه‌ هه‌ر وته‌و كرده‌وه‌یه‌ك له‌ هاوه‌ڵانه‌وه‌ جێگیر نه‌بووبێت ئه‌وا ده‌ڵێن بیدعه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر خێرو چاكه‌و عیباده‌ت و دین بوایا ئه‌وا ئه‌وان پێشمان ده‌كه‌وتن و پێش ئێمه‌ ئه‌نجامیان ده‌دا، چونكه‌ ئه‌وان له‌ ئێمه‌ دیندارترو خواپه‌رستترو خواناسترو زاناترو دڵسۆزتر بوونه‌) [ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ ] وه‌ كاتێك كه‌ ئه‌وان هیدایه‌تیان وه‌رنه‌گرت له‌ قورئان و شوێن قورئان نه‌كه‌وتن [ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ (١١) ] ئه‌و كاته‌ ئه‌یانووت ئه‌مه‌ درۆهه‌ڵبه‌ستنێكی كۆن و به‌سه‌رهات و سه‌رگوزشته‌ی كۆنه‌ محمد - صلی الله علیه وسلم - بۆمان ده‌گێڕێته‌وه‌

[ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً ] وه‌ له‌ پێش قورئانیشدا كتابی موسا - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ته‌ورات بووه‌ هاتووه‌ كه‌ پێشه‌واو ڕه‌حمه‌ت بووه‌ بۆ خه‌ڵكی سه‌رده‌می خۆی، هه‌مان ئه‌و شتانه‌ی تیادا بووه‌ [ وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِّقٌ ] وه‌ ئه‌م كتابه‌ش كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ به‌ڕاستدانه‌ری ئه‌و كتابه‌ی موسایه‌ - صلی الله علیه وسلم - [ لِسَانًا عَرَبِيًّا ] به‌ زمانێكی عه‌ره‌بی ئاشكراو ڕه‌وان هاتۆته‌ خواره‌وه‌ [ لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ (١٢) ] تا ئاگاداری ئه‌و كه‌سانه‌ بكاته‌وه‌ به‌ دۆزه‌خ كه‌ زوڵم و سته‌میان كردووه‌و شه‌ریكیان بۆ خوا داناوه‌، وه‌ موژده‌یش بێت بۆ چاكه‌كاران به‌ به‌هه‌شت.

[ إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌ڵێن په‌روه‌ردگاری ئێمه‌ ته‌نها (اللَّه) یه‌و به‌تاك و ته‌نها ئه‌و ئه‌په‌رستین پاشان دامه‌زراون له‌سه‌ر ئه‌و یه‌كخواپه‌رستیه‌ [ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ] ئه‌مانه‌ كاتێك كه‌ ئه‌مرن به‌ دڵنیایی ترسیان له‌سه‌ر نیه‌ بۆ داهاتوویان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مینن له‌ سزای خوای گه‌وره‌ [ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٣) ] وه‌ خه‌فه‌تیش ناخۆن له‌ ڕابردوویان له‌ دونیایان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ باشتریان پێ ئه‌به‌خشێ.

[ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا ] ئا ئه‌مانه‌ هاوه‌ڵی به‌هه‌شتن و به‌نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤) ] وه‌كو پاداشتێك بۆ ئه‌و كرده‌وه‌ چاكانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا كردوویانه‌و ئه‌نجامیان داوه.

{ئامۆژگارى كردن به‌ چاكه‌ كردن له‌گه‌ڵ دایك و باوك} [ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا ] دایكی سه‌عد به‌ سه‌عدی وت: ئایا خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی نه‌كردووه‌ به‌ گوێڕایه‌ڵی كردنی دایك و باوك؟ من ناخۆم و ناخۆمه‌وه‌ تا تۆ كوفر نه‌كه‌یت به‌ خوای گه‌وره‌، خواردن و خواردنه‌وه‌ی ناخوارد تا به‌زۆر ده‌میان ده‌كرده‌وه‌و خواردن و خواردنه‌وه‌یان پێده‌دا، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: وه‌ ئێمه‌ ئامۆژگاری مرۆڤمان كردووه‌ به‌وه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ دایك و باوكیدا چاكه‌كار بێ [ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا ] دایكی كاتێك كه‌ ئه‌م منداڵه‌ هه‌ڵئه‌گرێ له‌ سكیدا زۆر تووشی ماندووبوون و ناڕه‌حه‌تی ئه‌بێت وه‌ كاتێكیش كه‌ ئه‌یبێت و دایئه‌نێت به‌هه‌مان شێوه‌ تووشی ماندووبوون و ناڕه‌حه‌تیه‌كی زۆر ئه‌بێت [ وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا ] وه‌ هه‌ڵگرتن و له‌ شیر بڕینه‌وه‌ی سی مانگه‌، واته‌: دوو ساڵ شیری پێ ئه‌دات لای كه‌مترینی حه‌ملیش كه‌ منداڵ تیایدا دروست بێت و بژی شه‌ش مانگه‌ ئه‌وه‌ لای كه‌مه‌كه‌یه‌تی وه‌ هه‌یه‌ حه‌وت مانگ تا نۆ مانگ، (ابن عباس) ده‌فه‌رمێت: ئه‌گه‌ر ئافره‌ت له‌ نۆ مانگی منداڵی بوو ئه‌وا بیست و یه‌ك مانگ شیری پێده‌دات، وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ حه‌وت مانگی بووی ئه‌وا بیست و سێ مانگ شیری پێده‌دات، وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ شه‌ش مانگی بووی ئه‌وا دوو ساڵی ته‌واو شیری پێده‌دات [ حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً ] تا ئه‌و منداڵه‌ گه‌وره‌ ئه‌بێت و ئه‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی پێ گه‌یشتن له‌ عه‌قڵ و تێگه‌یشتن و هێزیدا وه‌ ئه‌گاته‌ چل ساڵی [ قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ ] ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار وه‌كو ئیلهام بیخه‌ره‌ دڵم و یارمه‌تیم بده‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شوكری ئه‌و نیعمه‌ته‌ زۆرانه‌ی تۆ بكه‌م كه‌ ڕژاندووته‌ به‌سه‌ر مندا وه‌ به‌سه‌ر دایك و باوكمدا [ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ ] وه‌ یارمه‌تیم بده‌ به‌وه‌ی كه‌ كرده‌وه‌ی چاك بكه‌م كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ تۆ پێی ڕازی بیت [ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي ] وه‌ له‌ نه‌وه‌كانیشم نه‌وه‌ی صاڵح و چاكم پێ ببه‌خشه‌ [ إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (١٥) ] من ته‌وبه‌ ئه‌كه‌م و ئه‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ لای تۆ، وه‌ من یه‌كێكم له‌ موسڵمانان له‌وانه‌ی خۆیان ته‌سلیمی تۆ ئه‌كه‌ن، (ئه‌م ئایه‌ته‌ رێنماییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌مه‌نیان ده‌گاته‌ چل ساڵ ته‌وبه‌ نوێ بكه‌نه‌وه‌و عه‌زیمه‌تیان هه‌بێت به‌رده‌وام بن له‌سه‌ری).

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئاوا ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن و بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ئه‌مانه‌ باشترین كرده‌وه‌ چاكه‌كانیان له‌ دونیا لێوه‌رئه‌گرین و قبووڵی ئه‌كه‌ین [ وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ ] وه‌ له‌ كرده‌وه‌ خراپه‌كانیان ئه‌بوورین و لێیان خۆش ئه‌بین [ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ ] وه‌ ئه‌مانه‌ ئه‌كه‌ینه‌ ناو كۆی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ [ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ (١٦) ] ئه‌مه‌ ئه‌و به‌ڵێنه‌ ڕاستگۆیه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر زمانی پێغه‌مبه‌رانه‌وه‌ به‌ باوه‌ڕداران و چاكه‌كارانی ئه‌دات، (ئیمامی عه‌لی) سێ جار سوێند ده‌خوات به‌ خوای گه‌وره‌ كه‌ (ئیمامی عوسمان و هاوه‌ڵانی) له‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌یانگرێته‌وه‌.

[ وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا ] وه‌ كه‌سێكی خراپیش كه‌ به‌ دایك و باوكی ئه‌ڵێ ئۆف له‌ ده‌ستان و بێزاری ده‌رئه‌بڕێ [ أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي ] ئایا ئێوه‌ هه‌واڵم پێ ئه‌ده‌ن له‌ناو قه‌بره‌كه‌م له‌ دوای مردن زیندوو ئه‌بمه‌وه‌و شتی وام پێ ئه‌ڵێن وه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ چه‌نده‌ها میلله‌تان و ئوممه‌تان له‌ پێش مندا مردوونه‌و كه‌سیش زیندوو نه‌بۆته‌وه‌و نه‌مان بینیوه‌، واته‌: به‌دووری ئه‌زانێ [ وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ ] دایك و باوكه‌كه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌پاڕێنه‌وه‌و داوای فریاكه‌وتنی لێ ئه‌كه‌ن كه‌ هیدایه‌تی منداڵه‌كه‌یان بدات و پێی ئه‌ڵێن [ وَيْلَكَ آمِنْ ] هاوار بۆ خۆت ئیمان بێنه‌ به‌ خوای گه‌وره‌و به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ [ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ] به‌ دڵنیایی به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ هه‌مووی حه‌قه‌و ته‌واوه‌و جێبه‌جێ ئه‌بێ [ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧) ] منداڵه‌كه‌یان ئه‌ڵێ ئه‌مه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها سه‌رگوزشته‌و به‌سه‌رهاتی ئوممه‌تانی پێشتره‌و بۆ ئێمه‌ی ئه‌گێڕنه‌وه‌و هیچ حه‌قیقه‌تێكی نیه‌، (ئه‌م ئایه‌ته‌ گشتیه‌ بۆ هه‌موو منداڵێكی خراپ كه‌ وا بڵێت، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌ڵێن له‌سه‌ر عبدالرحمن ی كوڕی ئه‌بو به‌كر دابه‌زیووه‌ هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌و دوای دابه‌زینی ئه‌م ئایه‌ته‌ موسڵمان بووه‌و به‌ چاكی موسڵمان بووه‌و یه‌كێك بووه‌ له‌ پیاوچاكانی سه‌رده‌می خۆی، وه‌ ئایه‌تی دواتریش زیاتر روونی ده‌كاته‌وه‌).

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ (١٨) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌م قسانه‌ ئه‌كه‌ن و خاوه‌نی ئه‌م بیروبۆچوونانه‌ن ئه‌مانه‌ سزای خوای گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا جێبه‌جێ ئه‌بێت وه‌ ده‌چنه‌ ناو كۆی هاوشێوه‌كانیان له‌ كافرانی ئوممه‌تانی پێش ئه‌مان كه‌ به‌ بێباوه‌ڕی ڕۆیشتوونه‌ له‌ جن و مرۆڤـ كه‌ به‌ڕاستی زه‌ره‌رمه‌ندی ڕاسته‌قینه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ن كه‌ باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ نیه‌.

[ وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا ] وه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌ باوه‌ڕداران و كافرانیش پله‌ی خۆیان هه‌یه‌ لای خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ كردوویانه‌ چاك یان خراپ [ وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩) ] وه‌ ئه‌جرو پاداشت و سزای خۆیان به‌ ته‌واوی وه‌رئه‌گرن و كه‌س زوڵم و سته‌می لێ ناكرێ.

[ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا په‌رده‌ هه‌ڵئه‌گیرێ له‌به‌ر چاوی كافران و ئاگری دۆزه‌خ به‌ چاوی خۆیان ئه‌بینن وه‌ لێی نزیك ئه‌بنه‌وه‌ [ أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيَا ] پێیان ئه‌ووترێ ئێوه‌ هه‌رچی شه‌هوه‌ت و ئاره‌زوو تاوان هه‌بوو له‌ دونیادا هه‌موویتان جێبه‌جێ كرد، واته‌: حه‌قی خۆتان له‌وێ وه‌رگرت [ وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهَا ] وه‌ له‌وێ ڕاتانبوارد [ فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (٢٠) ] ئه‌مڕۆ ئێوه‌ سزا ئه‌درێن به‌ڵام سزایه‌ك كه‌ ریسواو زه‌لیل و سه‌رشۆڕ ئه‌كرێن تیایدا به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ناحه‌ق خۆتان به‌گه‌وره‌ ئه‌زانی و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌تان نه‌ئه‌كرد، وه‌ به‌هۆی ئه‌و له‌ڕێده‌رچوون و تاوانانه‌ی كه‌ ئه‌تانكرد.

{گفتوگۆى نێوان هود پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - قه‌ومه‌كه‌ى} [ وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ تۆ باسی قه‌ومی (عاد)یشیان بۆ بكه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ هود پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن كه‌ له‌ خۆیان بوو یاخود له‌ نه‌سه‌بدا برایان بووه‌ نه‌ك له‌ دیندا برایان بێت [ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ ] كاتێك كه‌ ئاگاداری قه‌ومه‌كه‌ی كرده‌وه‌ له‌ (ئه‌حقاف)، كه‌ شاخی لم بووه‌ كه‌ شوێنی قه‌ومی (عاد) بووه‌ له‌ (حضرموت) له‌ (یه‌مه‌ن) [ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ ] كه‌ پێی وتوون له‌ پێش ئێوه‌ش پێغه‌مبه‌رانی تر هاتوونه‌و ئاگاداری قه‌ومی خۆیان كردووه‌ له‌ پێش و پاشی هود پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - [ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ ] هه‌موویان وتوویانه‌ عیباده‌تی هیچ كه‌سێك مه‌كه‌ن ته‌نها زاتی پیرۆزی (اللَّه) نه‌بێت، چونكه‌ ته‌نها ئه‌و شایانی په‌رستنه‌و په‌رستراوی حه‌قه‌ [ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٢١) ] به‌ڕاستی ئه‌گه‌ر عیباده‌تی جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن من له‌ سزای ڕۆژێكی زۆر گه‌وره‌ لێتان ده‌ترسێم كه‌ خوای گه‌وره‌ سزاتان ده‌دات كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته.

[ قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا ] وتیان: ئه‌ی (هود) - صلی الله علیه وسلم - ئایا تۆ بۆ ئه‌وه‌ هاتوویته‌ ئێمه‌ له‌ په‌رستنی خواكانمان لاده‌ی [ فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٢) ] ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ تۆ لێمان ده‌كه‌ی به‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ڕاستگۆی با ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ جێبه‌جێ بێت به‌سه‌رماندا.

[ قَالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ ] ئه‌ویش ئه‌فه‌رمووێ: زانیاری ته‌نها لای خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ چ كاتێك سزای خوای گه‌وره‌تان بۆ دێت من نازانم [ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ منی بۆ نێردراوم له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ ته‌نها ئه‌وه‌تان پێ ڕائه‌گه‌یه‌نم [ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ (٢٣) ] به‌ڵام من وا ئه‌بینم ئێوه‌ كه‌سانێكی نه‌زان و نه‌فامن كه‌ شوێنی من ناكه‌ون و ئیمانم پێ ناهێنن.

[ فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ ] كاتێك كه‌ هه‌ورێكیان بینی كه‌ له‌ ئاسۆوه‌ بۆیان ده‌ركه‌وت و به‌ره‌و ڕووی ئه‌مان و دۆڵ و شیوه‌كانیان هات كه‌ كشتوكاڵ و دانه‌وێڵه‌و باخیان له‌وێ بوو [ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا ] چه‌ند ساڵێك بوو خوای گه‌وره‌ بارانی لێیان گرتبووه‌وه‌و باران ناباری كاتێك كه‌ هه‌ورێك هات وایان زانی ئه‌مه‌ هه‌ورێكه‌و بۆ ئه‌وان بارانی تیایه‌ بۆیه‌ پێی دڵخۆش بوون [ بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ ] هود - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: به‌ڵكو ئه‌مه‌ ئه‌و سزایه‌یه‌ كه‌ خۆتان په‌له‌تان ده‌كردو داواتان ئه‌كرد [ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٤) ] ئه‌مه‌ بایه‌كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ ئێش و ئازاری تیادایه‌ بۆتان.

[ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا ] هه‌موو شتێك له‌ناو ئه‌دات و تێكئه‌شكێنێ به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ [ فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ ] كاتێك كه‌ ئه‌و بایه‌ هات و خۆیان و سه‌روه‌ت و سامانی له‌ناو بردن و هیچ شتێكیان نه‌ماو دوای بڕین ته‌نها خانوو ماڵه‌كانیان نه‌بێت [ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (٢٥) ] به‌م شێوازه‌ ئێمه‌ سزای كه‌سانێكی تاوانبارو موشریك ئه‌ده‌ینه‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌رانمان به‌ درۆ بزانن و شوێنیان نه‌كه‌ون، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كاتێك با هه‌ڵی بكردایا ده‌ترساو ره‌نگی تێك ده‌چوو ده‌هات و ده‌ڕۆی و ده‌یفه‌رموو: (چۆن دڵنیا بم سزای تیادا نیه‌، چونكه‌ قه‌ومێك به‌ با سزا دراون و ئه‌م ئایه‌ته‌ی خوێندۆته‌وه‌).

[ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئوممه‌تانی پێشترمان جێگیر كردبوو له‌سه‌ر زه‌وی و سه‌روه‌ت و سامان و هێزو توانامان پێ به‌خشین هه‌روه‌كو چۆن ئه‌ی خه‌ڵكی مه‌ككه‌ به‌ ئێوه‌شمان به‌خشیوه‌ به‌ڵام ئه‌وان له‌ ئێوه‌ به‌هێزتر بوون [ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ ] وه‌ بیستن و بینین و دڵمان پێ به‌خشیبوون بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمانی پێ بێنن، به‌ڵام نه‌ بیستنیان نه‌ بینینیان نه‌ دڵیان هیچ سوودی پێ نه‌گه‌یاندن و ئیمانیان نه‌هێنا [ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ] كاتێك كه‌ ئه‌وان نكوڵیان له‌ ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كردو باوه‌ڕیان پێ نه‌ئه‌هێنا [ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٢٦) ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ گاڵته‌یان پێ ئه‌كرد له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ده‌وری دان و له‌ناوی بردن و گرتیانیه‌وه‌.

[ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى ] وه‌ ئه‌ی خه‌ڵكی مه‌ككه‌ ئه‌و شارو دێیانه‌ی ده‌وروپشتی ئێوه‌مان هه‌موو له‌ناوبرد كه‌ شوێن پێغه‌مبه‌رانیان نه‌كه‌وتن وه‌كو دێیه‌كانی قه‌ومی (ثهمودو لوط) و ئه‌وانه‌ی كه‌ لێتان نزیكن و ئه‌یانبینن [ وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧) ] وه‌ ئایه‌ته‌كانی خۆمان ڕوون كردۆته‌وه‌و جۆراو جۆر كردووه‌ به‌ڵكو بگه‌ڕێنه‌وه‌و واز له‌ كوفر بێنن و ئیمان بێنن.

[ فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا آلِهَةً ] ئه‌وه‌ بۆچی ئه‌و خوایانه‌ی كه‌ به‌ گومانی خۆتان ئه‌ڵێن ئه‌مانه‌ خوان بۆ سه‌ریان ناخه‌ن كاتێك كه‌ تیائه‌چن و له‌ناوئه‌چن، یاخود بۆ خواكانی ئێوه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا سه‌رتان ناخه‌ن ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا ئه‌تان وت: ئێمه‌ بۆیه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌په‌رستین و كردوومانن به‌ خوا بۆ ئه‌وه‌ی له‌ خوای گه‌وره‌مان نزیك بكه‌نه‌وه‌ [ بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ ] به‌ڵكو لێیان ون ئه‌بن له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا [ وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨) ] وه‌ ئه‌مه‌ ئه‌و درۆهه‌ڵبه‌ستنه‌ی ئه‌وانه‌ كه‌ له‌ دونیا درۆیان هه‌ڵئه‌به‌ست كه‌ ئه‌یانووت ئه‌مانه‌ خوان.

{موسڵمان بوونى جنییه‌كان} [ وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - كۆمه‌ڵێك له‌ جنییه‌كانمان نارد بۆ لات كه‌ گوێ له‌ قورئان بگرن، كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ دۆڵی (نه‌خله‌) قورئانی بۆ صه‌حابه‌ ئه‌خوێنده‌وه‌ جنییه‌كان كه‌ نۆ كه‌س بوون هاتن و گوێیان له‌ قورئان گرت و خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند [ فَلَمَّا حَضَرُوهُ ] كاتێك ئاماده‌ی قورئان خوێندنه‌وه‌كه‌ بوون [ قَالُوا أَنْصِتُوا ] هه‌ندێكیان به‌ هه‌ندێكیانیان وت: بێ ده‌نگ بن و گوێ بگرن [ فَلَمَّا قُضِيَ ] كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ قورئان خوێندنه‌كه‌ ته‌واو بوو [ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) ] گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای قه‌ومه‌كه‌یان وه‌ ئاگاداری قه‌ومه‌كه‌یان كرده‌وه‌ كه‌ ئیمان بێنن.

[ قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى ] وتیان: ئه‌ی قه‌ومی خۆمان ئێمه‌ گوێبیستی كتابێك بووین كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ له‌ دوای موساوه‌ - صلی الله علیه وسلم - دابه‌زیوه‌، كه‌ خۆیان پێشتر جووله‌كه‌ بوونه‌و موسڵمان بوون [ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ ] كه‌ به‌ڕاستدانه‌ری كتابه‌ ئاسمانیه‌كانی پێش خۆیه‌تی [ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) ] هیدایه‌تی خه‌ڵكی ئه‌دات بۆ بیروباوه‌ڕی حه‌ق و ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ كه‌ دینی ئیسلامه‌.

[ يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ ] وتیان: ئه‌ی قه‌ومی خۆمان وه‌ڵامی بانگخوازی خوای گه‌وره‌ بده‌نه‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - [ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٣١) ] وه‌ ئیمانی پێ بێنن خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كانتان خۆش ئه‌بێ وه‌ له‌ سزایه‌كی زۆر به‌ ئێش و ئازاری ئاگری دۆزه‌خ ئه‌تانپارێزێ.

[ وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك وه‌ڵامی بانگخوازی خوای گه‌وره‌ نه‌داته‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا له‌ ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ ڕزگاری نابێت و توانای ڕاكردن و ڕزگاربوونی نیه‌ [ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ ] وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ پشتیوان و سه‌رخه‌رێكی تری نیه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ بیپارێزێ [ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٢) ] ئا ئه‌مانه‌ له‌ گومڕاییه‌كی زۆر ئاشكرادان.

[ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى ] ئایا نابینن و بیر ناكه‌نه‌وه‌ ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست كردووه‌ وه‌ لاوازو بێ ده‌سه‌ڵات نه‌بووه‌ له‌ دروست كردنیاندا توانای هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ مردووش زیندوو بكاته‌وه‌ [ بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) ] به‌ڵێ خوای گه‌وره‌ توانای به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ كافران به‌ چاوی خۆیان ئاگری دۆزه‌خ ئه‌بینن پێیان ئه‌ووترێ: ئایا ئه‌مه‌ حه‌ق نیه‌؟ ئایا له‌ دونیا پێمان نه‌ووتن كه‌ زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌یه‌و ئاگری دۆزه‌خ هه‌یه‌؟ [ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا ] دانی پێدا ده‌نێن و ئه‌ڵێن: به‌ڵێ سوێند به‌ په‌روه‌ردگارمان هه‌یه‌ و حه‌قه‌و ڕاسته‌ [ قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) ] پێیان ئه‌ووترێ: ده‌ی بچێژن سزای خوای گه‌وره‌ به‌هۆی كوفر كردنتان له‌ دونیادا.

[ فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئارام بگره‌ هه‌روه‌كو چۆن پێغه‌مبه‌رانی (ئولول عه‌زم) كه‌ خاوه‌نی عه‌زیمه‌ت و دامه‌زراوی بوونه‌ ئارامیان گرتووه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئازاری قه‌ومه‌كانیان كه‌ (نوح و ئیبراهیم و موسا و عیسا و محمد) بوونه‌ (سه‌ڵات و سه‌لامی خوایان لێ بێت) [ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ ] وه‌ په‌له‌ی سزا مه‌كه‌ سزایان بۆ داببه‌زێ [ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ ] ڕۆژێك كه‌ به‌ چاوی خۆیان سزای خوای گه‌وره‌ ده‌بینن كه‌ له‌ دونیا هه‌ڕه‌شه‌یان لێ كرا بوو پێی [ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ] وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ له‌ دونیادا نه‌ژیابێتن ته‌نها چه‌ند كاتێك له‌ ڕۆژدا [ بَلَاغٌ ] ئه‌م قورئانه‌ی كه‌ تۆ ئامۆژگاریانی پێ ئه‌كه‌ی ڕاگه‌یاندنێكه‌ تا عوزریان نه‌مێنێ له‌ قیامه‌ت [ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥) ] وه‌ هیچ كه‌سێك له‌ناو ناچێ ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ ده‌رچوونه‌، والله أعلم.

سووره‌تی محمد - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ سووره‌تی كوشتار كردنیشی پێ ده‌وترێت سووره‌تێكی مه‌ده‌نی یه‌ له‌ وته‌ی هه‌موو زانایان ته‌نها (ابن عباس و قه‌تاده‌و سه‌عیدی كوری جوبه‌یرو زه‌حاك) نه‌بێت كه‌ ده‌ڵێن: مه‌ككی یه‌ ته‌نها ئایه‌تی (١٣) نه‌بێت كه‌ له‌ رێگای كۆچ كردن دابه‌زی، (٣٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (١) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌ وه‌ ڕێگریان كردووه‌ له‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌وانه‌ ئه‌گه‌ر كرده‌وه‌ی چاكیشیان هه‌بوو بێت خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌كانیان به‌تاڵ و پووچه‌ڵ ئه‌كاته‌وه‌.

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ (٢) ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ وه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ وه‌ ئیمانیان هێناوه‌ به‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ی كه‌ بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دابه‌زیوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ حه‌قه‌و له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌یه‌و كه‌لامی خوای گه‌وره‌یه‌ خوای گه‌وره‌ تاوانه‌كانی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌سڕێته‌وه‌، وه‌ لێیان خۆش ئه‌بێ وه‌ كاروباریان چاك ئه‌كات، وه‌ ئیصڵاحی حاڵیان ئه‌كات، (كرده‌وه‌ی چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت)

[ ذَلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ ] چونكه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌ شوێنی دینێكی پووچه‌ڵ و بیروباوه‌ڕێكی به‌تاڵ كه‌وتوون، وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌ شوێن ئه‌و حه‌قه‌ كه‌وتوونه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆیان هاتووه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ [ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ (٣) ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ نموونه‌كانیان بۆ خه‌ڵكی ئه‌هێنێته‌وه‌.

{له‌ كاتى جه‌نگدا له‌ گه‌ردنى كافران بده‌ن} [ فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر گه‌یشتن به‌ كافران له‌ مه‌یدانی جه‌نگدا ئه‌وه‌ بده‌ن له‌ گه‌ردنیان [ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ ] تا كوشتارێكی زۆریان لێ ئه‌كه‌ن وه‌ لاوازیان ئه‌كه‌ن ئه‌و كاته‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ دیل گرتان بیانبه‌ستنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕانه‌كه‌ن [ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً ] دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگ و كوشتار ئه‌توانن به‌بێ به‌رامبه‌ر دیله‌كان ئازاد بكه‌ن یاخود به‌به‌رامبه‌ر ئازادیان بكه‌ن [ حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ] تا جه‌نگ كۆتایی دێت له‌گه‌ڵ كافراندا، یاخود تا چه‌كه‌كانیان فڕێ ئه‌ده‌ن و تێكئه‌شكێن، یاخود تا شه‌ریك دانان بۆ خوا نامێنێت [ ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت خۆی به‌سه‌ر كافراندا سه‌ر ئه‌كه‌وێ وه‌ توانای سه‌ركه‌وتنی هه‌یه‌ به‌سه‌ریانداو ئه‌توانێ له‌ناویان ببات و له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ سزایان بۆ بنێرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ڕداران شه‌ڕ بكه‌ن [ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ كه‌ ئه‌م جه‌نگ و كوشتاره‌ له‌سه‌ر ئێوه‌ پێویست ئه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێكتان به‌ هه‌ندێكتان تاقیبكاته‌وه‌ تا ده‌ربكه‌وێ كێ ئارامگره‌ وه‌ كێ ڕاستگۆیه‌ {تایبه‌تمه‌ندێكانى شه‌هید لاى خواى گه‌وره‌} [ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ (٤) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ له‌ پێناوی خوای گه‌وره‌دا كوژراون خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌كانیان نافه‌وتێنێ و به‌ڵكو گه‌شه‌ی پێده‌كات و زیادی ده‌كات و ئه‌جرو پاداشتی ته‌واویان ئه‌داته‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (شه‌هید لای خوای گه‌وره‌ شه‌ش تایبه‌تمه‌ندێتی بۆ هه‌یه‌: له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م دڵۆپه‌ خوێن كه‌ لێی ده‌ڕژێت خوای گه‌وره‌ له‌ هه‌موو تاوانه‌كانی خۆش ده‌بێت، ته‌نها قه‌رزاری نه‌بێت، وه‌ شوێنی خۆی له‌ به‌هه‌شت ده‌بینێت، وه‌ تاجی رێزی له‌سه‌ر ده‌كرێت كه‌نه‌خش كراوه‌ به‌ دوڕڕو مرواری، هه‌ر مرواریه‌كی له‌ هه‌موو دونیاو ئه‌وه‌ی تێیدایه‌ چاكتره‌، وه‌ حه‌فتاو دوو حۆری پێ ده‌درێت، وه‌ له‌ سزای گۆڕ پارێزراو ده‌بێت، وه‌ شه‌فاعه‌ت بۆ حه‌فتا كه‌س له‌ خزمه‌كانی ده‌كات).

[ سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ (٥) ] خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تیان ئه‌دات، واته‌: ڕێگه‌ی به‌هه‌شتیان نیشان ئه‌دات وه‌ كاروباریان چاك ئه‌كات و ئیصڵاحی حاڵیان ئه‌كات.

[ وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ (٦) ] وه‌ ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌ به‌هه‌شتی پێ ناساندوون، ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ چۆن ماڵه‌كانی خۆیان له‌ دونیا شاره‌زان له‌وه‌ زیاتر شاره‌زای ماڵه‌كانی خۆیانن له‌ به‌هه‌شتدا.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ (٧) ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئه‌گه‌ر ئێوه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ سه‌ربخه‌ن ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ش ئێوه‌ سه‌ر ئه‌خات وه‌ پێتان جێگیر ئه‌كات له‌ مه‌یدانی جه‌نگدا، یاخود له‌سه‌ر پردی (صیراط).

[ وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (٨) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ كافر بوونه‌ زه‌ره‌رمه‌ندی و تیاچوون و به‌دبه‌ختی بۆ ئه‌وان وه‌ ئه‌گه‌ر كرده‌وه‌ی چاكیشیان هه‌بێ له‌ دونیا خوای گه‌وره‌ به‌تاڵی ئه‌كاته‌وه‌.

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٩) ] چونكه‌ ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ی كه‌ بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دابه‌زی ئه‌وان پێیان ناخۆش بوو ڕقیان له‌ قورئان بوو بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌كانی به‌تاڵ كردنه‌وه‌.

[ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] ئایا كافرانی قوڕه‌یش به‌سه‌ر زه‌ویدا نه‌گه‌ڕاون تا ته‌ماشای سه‌ره‌نجامی كافرانی پێش خۆیان بكه‌ن بزانن خوای گه‌وره‌ چۆن له‌ناوی بردوون تا په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رگرن [ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ] خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن [ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا (١٠) ] وه‌ هاوشێوه‌ی ئه‌و سزایه‌ش بۆ ئه‌م كافرانه‌ هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن.

{خواى گه‌وره‌ دۆست و پشتیوان و سه‌رخه‌رى باوه‌ڕدارانه‌} [ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ (١١) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ دۆست و پشتیوان و سه‌رخه‌ری باوه‌ڕدارانه‌، وه‌ كافرانیش هیچ دۆست و سه‌رخه‌رو پشتیوانێكیان نیه‌، له‌ جه‌نگی ئوحود (ئه‌بو سوفیان) وتی: ئێمه‌ (عوززا) مان هه‌یه‌و ئێوه‌ (عوززا)تان نیه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئایا وه‌ڵامی ناده‌نه‌وه‌؟ وتیان: بڵێین چی؟ فه‌رمووی: بڵێن: (خوای گه‌وره‌ دۆست و سه‌رخه‌رو پشتیوانی ئێمه‌یه‌و ئێوه‌ دۆست و سه‌رخه‌رو پشتیوانتان نیه‌).

[ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕدار بوونه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ ئه‌یانخاته‌ ناو به‌هه‌شتانێكه‌وه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات وه‌ ئاو به‌ ژێر خانوو داره‌كانیاندا ئه‌ڕوات [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ (١٢) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ كافر بوونه‌ له‌ ژیانی دونیادا ڕائه‌بوێرن و كات به‌سه‌ر ئه‌به‌ن وه‌ ئه‌خۆن هه‌روه‌كو چۆن ئاژه‌ڵ ئه‌خوات، ته‌نها هه‌م و غه‌میان سك و دامێنیانه‌ وه‌ ئاگر شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌مانه‌یه‌.

[ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ (١٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ زۆرێك له‌ خه‌ڵكی شارو دێیه‌كانی تر هه‌بووه‌ كه‌ له‌ خه‌ڵكی مه‌ككه‌ی تۆ به‌هێزتر بوونه‌ ئه‌و مه‌ككه‌یه‌ی كه‌ تۆیان لێی ده‌ركرد خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردوون وه‌ هیچ كه‌سێك نه‌بووه‌ كه‌ سه‌ریان بخات، واته‌: ئه‌گه‌ر كافرانی قوڕه‌یشیش ئیمان نه‌هێنن له‌ناویان ئه‌به‌ین وه‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ كه‌ سه‌ریان بخات، وه‌ ئه‌مان زۆر لاوازترن له‌ ئوممه‌تانی پێشتر، كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ مه‌ككه‌ ده‌ركرا له‌ رێگا ئاوڕی دایه‌وه‌و فه‌رمووی: (ئه‌ی مه‌ككه‌ تۆ خۆشه‌ویستترین شاری لای خوای گه‌وره‌، وه‌ لای منیش، وه‌ ئه‌گه‌ر هاوبه‌شبڕیارده‌ران ده‌ریان نه‌كردمایه‌ هه‌رگیز ده‌رنه‌ده‌چووم) خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند.

[ أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (١٤) ] ئایا كه‌سێك له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرا و زانیاری و چاوڕۆشنی و یه‌قین بێ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ وه‌كو كه‌سێك وایه‌ كه‌ شه‌یتان كرده‌وه‌ خراپه‌كانی بۆ ڕازاندبێته‌وه‌ وه‌ شوێن هه‌واو ئاره‌زووی خۆی كه‌وتبێت؟ نه‌خێر ئه‌م دوو كه‌سه‌ یه‌كسان نین.

{خواردنه‌وه‌كانى به‌هه‌شت} [ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ ] نمونه‌و سیفه‌تی ئه‌و به‌هه‌شته‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی به‌ كه‌سانی موتته‌قی و له‌خواترس داوه‌ جۆره‌ها ڕووباری تیادایه‌ له‌ ئاو كه‌ تێكنه‌چووه‌و نه‌گۆڕاوه‌و بۆگه‌ن نه‌بووه‌ [ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ ] وه‌ چه‌نده‌ها ڕووباری تری تیادایه‌ له‌ شیر كه‌ ئه‌میش تامی نه‌گۆڕاوه‌ وه‌ شیرێكه‌ له‌وپه‌ڕی پاكی و سافی و شیرینی و چه‌وری و سپێتییه‌ [ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ ] وه‌ چه‌نده‌ها ڕووباری تر له‌ مه‌ی كه‌ ئه‌وانه‌ی ئه‌یخۆنه‌وه‌ تام و چێژو له‌زه‌تی لێ ئه‌كه‌ن وه‌كو مه‌ی دونیا نیه‌ كه‌ تام و بۆنی ناخۆش بێت و مرۆڤـ توشی سه‌رئێشه‌و سك ئێشه‌ بكات [ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى ] وه‌ چه‌نده‌ها ڕووباری تر له‌ هه‌نگوینی پاڵفته‌كراو كه‌ له‌وپه‌ڕی جوانی و پاكی و تام و بۆن خۆشیدایه‌ [ وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ] وه‌ هه‌موو به‌روبووم و به‌رهه‌مێكیان بۆ هه‌یه‌ له‌به‌هه‌شتدا [ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ ] وه‌ لێخۆشبوونی خوای گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ [ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا ] ئایا كه‌سانێك له‌م نازو نیعمه‌تانه‌ی به‌هه‌شتدا بن وه‌كو كه‌سانێك وان بۆ هه‌میشه‌یی و به‌نه‌مری له‌ ئاگری دۆزه‌خدان؟ وه‌ كاتێك كه‌ ئاویان پێ ئه‌درێ ئاوێكی گه‌رمی كوڵاوی ناو ئاگری دۆزه‌خیان پێ ئه‌درێ؟ [ فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ (١٥) ] كه‌ هه‌موو گه‌ده‌یان ئه‌پچڕێنێ و ئه‌یتاوێنێته‌وه‌ له‌به‌ر زۆر گه‌رمی، نه‌خێر یه‌كسان نین، كه‌واته‌ كار بۆ به‌هه‌شت بكه‌ن و خۆتان له‌ دۆزه‌خ بپارێزن.

[ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ ] وه‌ هه‌یانه‌ له‌ مونافیقان گوێ له‌ تۆ ئه‌گرن ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - [ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ ] تا له‌ مه‌جلیسی تۆ ده‌رئه‌چن [ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا ] به‌ زانایانی صه‌حابه‌ ئه‌ڵێن: ئه‌وه‌ ئێستا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - باسی چی ئه‌كرد؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێناگه‌ن، یاخود وه‌كو گاڵته‌پێكردن وا ئه‌ڵێن [ أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ] ئا ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ مۆری داوه‌ به‌سه‌ر دڵیاندا له‌ هیچ شتێك تێنه‌گه‌ن [ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (١٦) ] وه‌ شوێنی هه‌واو ئاره‌زووی خۆیان كه‌وتوون.

[ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ (١٧) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ رێگای هیدایه‌تیان گرتۆته‌به‌رو هاتوونه‌ته‌ سه‌ر ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ ئه‌وا خوای گه‌وره‌ زیاتر هیدایه‌تیان ئه‌دات و دامه‌زراویان ده‌كات له‌سه‌ری و ته‌قوایان پێ ئه‌به‌خشێ.

[ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا ] ئایا چاوه‌ڕێی چ شتێكن جگه‌ له‌ هاتنی قیامه‌ت نه‌بێ كه‌ له‌ ناكاودا دێت كه‌ زۆربه‌ی نیشانه‌كانی هاتووه‌ [ فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ (١٨) ] وه‌ كاتێكیش كه‌ قیامه‌ت هات ئه‌و كاته‌ یادخستنه‌وه‌و ته‌وبه‌ كردن و ئیمان هێنان سوودیان پێ ناگه‌یه‌نێ.

[ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - زانیاریت هه‌بێ و بزانه‌ به‌وه‌ی كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی (اللَّه) نه‌بێ وه‌ به‌رده‌وام به‌ له‌سه‌ر ئه‌مه‌ [ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ] (عبدالله¬ی كوڕی سه‌رجس) ده‌فه‌رمێت: هاتمه‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - خواردنی ده‌خوارد منیش له‌گه‌ڵیدا خواردم، وتم: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - خوای گه‌وره‌ لێت خۆش بێت، فه‌رمووی: (له‌ تۆیش خۆش بێت)، وتم: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - داوای لێخۆش بوونت بۆ بكه‌م؟ فه‌رمووی: (به‌ڵێ، بۆ خۆیشتان داوا بكه‌ن) وه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی خوێنده‌وه‌: وه‌ داوای لێخۆشبوون بكه‌ بۆ تاوانه‌كانی خۆت و بۆ باوه‌ڕدارانی پیاو و ئافره‌ت، كه‌ ئه‌میش وروژاندن و هاندانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ڕداران داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (ئه‌ی خه‌ڵكینه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن، من له‌ رۆژێكدا زیاتر له‌ حه‌فتا جار داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌كه‌م و بۆ لای ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌) [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ (١٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری هه‌یه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ له‌ دونیادا ئه‌یكه‌ن یان له‌ قیامه‌ت، یاخود به‌ ڕۆژ ئه‌یكه‌ن یاخود به‌ شه‌و، یاخود له‌ شوێنی خۆتان ده‌یكه‌ن یان له‌ سه‌فه‌ردا.

[ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ ] وه‌ باوه‌ڕداران ئه‌ڵێن: ئه‌وه‌ بۆچی خوای گه‌وره‌ سووره‌تێك دانابه‌زێنێت كه‌ فه‌رمان بكات به‌ جیهادو كوشتاری كافران [ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ سووره‌تێكی موحكه‌م دابه‌زێ كه‌ ماناكه‌ی ئاشكرا بێت، یان مه‌نسوخ نه‌بێ وه‌ باسی كوشتاری كافرانی تیابێ {هه‌ندێك له‌ سیفاتى مونافیقان} [ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ نه‌خۆشی دوودڵی و گومان له‌ دڵیاندایه‌ كه‌ مونافیقانن ئه‌بینی كه‌ ته‌ماشات ئه‌كه‌ن وه‌كو ته‌ماشا كردنی كه‌سێك كه‌ له‌ سه‌ره‌مه‌رگدا بێت كاتێك كه‌ چاوی تێ ئه‌ڕوانێت له‌به‌ر ترسنۆكیان له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی دوژمن [ فَأَوْلَى لَهُمْ (٢٠) ] هه‌ڕه‌شه‌و تیاچوون بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ حاڵیان وایه‌، یاخود باشتر وابوو كه‌ گوێڕایه‌ڵ بوونایا.

[ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ ] ئه‌گه‌ر گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌یان بكردایه‌ وه‌ وته‌ی باشیان بوتایه‌ ئه‌مه‌ باشتر بوو بۆیان [ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ ] وه‌ كاتێك كه‌ كاره‌كه‌ جدی بوو، وه‌ كوشتاری كافران ده‌ستیپێكرد [ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ (٢١) ] ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌ ڕاستیان بكردایه‌و ئیمانیان بهێنایه‌و گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌یان بكردایه‌ ئه‌وه‌ بۆیان باشتر بوو له‌وه‌ی كه‌ سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ (٢٢) ] ئایا دووباره‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می نه‌فامیدا له‌سه‌ری بوون و پشت ئه‌كه‌ن له‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ و جیهاد كردن وه‌ ئاشووب له‌سه‌ر زه‌ویدا ئه‌نێنه‌وه‌ وه‌ په‌یوه‌ندی خزمایه‌تیتان ناگه‌یه‌نن، واته‌: نابێ وا بكه‌ن.

[ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ (٢٣) ] ئه‌و سته‌مكارانه‌ خوای گه‌وره‌ نه‌فره‌تی لێ كردوون و له‌ ڕه‌حمه‌تی خۆی دووری خستونه‌ته‌وه‌و كه‌ڕی كردوون له‌ ئاستی بیستنی حه‌ق وه‌ كوێری كردوون له‌ ئاستی بینینی حه‌قدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شایه‌نی هیدایه‌ت نین.

{بیركردنه‌وه‌و تێڕامان له‌ قورئانى پیرۆز} [ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ] ئه‌وه‌ بۆ له‌ قورئان تێنافكرن و تێڕانامێنن و بیری لێ ناكه‌نه‌وه‌ [ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا (٢٤) ] به‌ڵكو وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ دڵیان قوفڵی لێدرابێت و داخرابێت و لێی تێنه‌گه‌ن.

[ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ (٢٥) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ كوفرو پاشگه‌ز بوونه‌ته‌وه‌ له‌ ئیسلام له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هیدایه‌تیان بۆ ڕوون بۆته‌وه‌و تێگه‌یشتوونه‌و موعجیزه‌ی ئاشكرایان بینیوه‌ ئه‌مه‌ شه‌یتان ئه‌م تاوان و كوفره‌یان بۆ ئه‌ڕازێنێته‌وه‌و بۆیان ئاسان ئه‌كات، وه‌ به‌ڵێنی هیواو ئومێددرێژی و ته‌مه‌ن درێژیان پێ ئه‌دات و هه‌ڵیانده‌خه‌ڵه‌تێنێت.

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ (٢٦) ] ئه‌م مونافیقانه‌ی كه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ به‌موشریكانیان ئه‌وت له‌ هه‌ندێك شتدا ئێمه‌ گوێڕایه‌ڵیتان ئه‌كه‌ین، واته‌: له‌ دژایه‌تی كردنی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی ئاگای له‌ نهێنی ئه‌م كه‌سانه‌ هه‌یه‌.

[ فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ] ئای له‌و كاته‌ی كه‌ فریشته‌كان گیانیان ئه‌كێشن له‌ كاتی گیانكێشانیاندا له‌ ڕوویان ده‌ده‌ن وه‌ له‌ دوایانه‌وه‌ لێیان ئه‌ده‌ن وه‌ سزایان ئه‌ده‌ن، یاخود له‌ كاتی جه‌نگدا كه‌ ئه‌كوژرێن فریشته‌كان لێیان ده‌ده‌ن.

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٢٨) ] بۆچی مه‌لائیكه‌ت وا سزایان ئه‌ده‌ن؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان شوێنی شتێك كه‌وتن كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی ناخۆش بوو خوای گه‌وره‌ی تووڕه‌ ئه‌كرد له‌ كوفرو سه‌رپێچی، وه‌ ڕقیان له‌ ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ بوو به‌ دوای ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ نه‌ئه‌گه‌ڕان له‌ ئیمان هێنان و ته‌وحیدو كرده‌وه‌ی چاك، خوای گه‌وره‌ش كرده‌وه‌كانی به‌تاڵ كردنه‌وه‌.

{ئابڕووبردنى مونافیقان} [ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ (٢٩) ] ئایا مونافیقان كه‌ نه‌خۆشی گومان له‌ دڵیاندایه‌ وا گومان ئه‌به‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و ڕق و كینه‌و ئیره‌ییه‌ی كه‌ له‌ دڵیاندایه‌ به‌رامبه‌ر ئیسلام و موسڵمانان ده‌ری ناكات و ئاشكرای ناكات و ئابڕوویان نابات.

[ وَلَوْ نَشَاءُ لَأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر ویستمان لێ بێت ئه‌و مونافیقانه‌ت پێ نیشان ئه‌ده‌ین وه‌ به‌ شێوه‌یاندا ئه‌یانناسیته‌وه‌ [ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ ] وه‌ هه‌موویانت پێ ناناسێنین به‌ڵام له‌ قسه‌ كردنیاندا ده‌رئه‌كه‌ون كه‌ ئه‌مانه‌ مونافیقن [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ (٣٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ كرده‌وه‌ی ئێوه‌ هه‌یه‌و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

{تاقیكردنه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌} [ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ (٣١) ] وه‌ ئێمه‌ تاقیتان ئه‌كه‌ینه‌وه‌ تا ده‌ركه‌وێت یان ببینین ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ئێوه‌ جیهاد ئه‌كه‌ن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌و ئارام ئه‌گرن وه‌ تا هه‌واڵی ئێوه‌ ده‌ركه‌وێت و ئاشكرا بێت.

[ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ (٣٢) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كوفریان كردووه‌و ڕێگریان كردووه‌ له‌ دینی خوای گه‌وره‌، وه‌ دژایه‌تی پێغه‌مبه‌ری خوایان كردووه‌ - صلی الله علیه وسلم - وه‌ سه‌رپێچیان كردووه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هیدایه‌تیان بۆ ڕوون بۆته‌وه‌و بۆ ده‌ركه‌وتووه‌و موعجیزه‌ی ئاشكرایان بینیوه‌ به‌ دڵنیایی ئه‌وانه‌ هیچ زیانێك به‌ خوای گه‌وره‌ ناگه‌یه‌نن كاتێك كه‌ كوفر ئه‌كه‌ن وه‌ خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌كانیان به‌تاڵ ئه‌كاته‌وه‌.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ (٣٣) ] ئه‌ی باوه‌ڕداران گوێڕایه‌ڵی خواو گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ن - صلی الله علیه وسلم - وه‌ كرده‌وه‌كانتان به‌تاڵ مه‌كه‌نه‌وه‌ به‌سه‌رپێچی كردن، یاخود به‌ ڕیا، یاخود به‌هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌دین.

{خواى گه‌وره‌ له‌ كافران خۆش نابێت} [ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كافر بوونه‌و ڕێگریان كردووه‌ له‌ دینی خوای گه‌وره‌ كه‌ خه‌ڵكی موسڵمان بێ پاشان مردوونه‌ به‌و حاڵه‌وه‌و كافر بوونه‌ ئه‌وانه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌رگیز لێیان خۆش نابێت.

[ فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ ] وه‌ ئێوه‌ لاوازو بێ هێز مه‌بن له‌ كاتی جه‌نگدا، وه‌ ده‌ستپێشخه‌ری مه‌كه‌ن بۆ صوڵح و ئاشته‌وایی له‌گه‌ڵ كافراندا كه‌ ئێوه‌ زاڵ و باڵاده‌ست و به‌هێزن تا وا نه‌زانن كه‌ ئێوه‌ بێ هێزو لاوازن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌وان ده‌ستپێشخه‌ریان كرد ئێوه‌ وه‌ری بگرن یان ئه‌گه‌ر پێویستتان بوو بیكه‌ن [ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ (٣٥) ] وه‌ هه‌ر ئێوه‌ به‌رزو بڵندو زاڵن به‌ شمشێرو به‌ به‌ڵگه‌ له‌ دونیاو قیامه‌تدا، وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵتاندایه‌ به‌ سه‌رخستن و یارمه‌تیدان و پشتیوانی كردنتان، وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتی كرده‌وه‌كانتان به‌تاڵ ناكاته‌وه‌و هیچی لێ كه‌م ناكات و به‌ ته‌واوی پاداشتان ده‌داته‌وه‌

[ إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ] ژیانی دونیا ته‌نها بریتییه‌ له‌ یاری و كات به‌سه‌ربردن [ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ (٣٦) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئیمان بێنن وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتی ته‌واوتان ئه‌داته‌وه‌، وه‌ فه‌رمانتان پێ ناكات به‌وه‌ی كه‌ هه‌موو پاره‌كه‌تان به‌ زه‌كات بده‌ن و له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ بیبه‌خشن به‌ڵكو بڕێكی كه‌می كه‌ له‌ چلدا یه‌كه‌.

[ إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ داوا بكات هه‌موو پاره‌تان له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ ببه‌خشن ئه‌و كاته‌ به‌لاتانه‌وه‌ قورس ئه‌بێ، واته‌: فه‌قیر ئه‌مێننه‌وه‌و ڕه‌زیلیش ئه‌كه‌ن و نایبه‌خشن [ وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧) ] وه‌ ئه‌و كاته‌ ڕق و كینه‌ش له‌ دڵتاندا ده‌رئه‌كه‌وێ، واته‌: ده‌وڵه‌مه‌ند كه‌ هه‌موو پاره‌كه‌ی بدات به‌ فه‌قیر ئه‌و كاته‌ ڕق و كینه‌ ده‌رئه‌كه‌وێت.

[ هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] ئا ئێوه‌ كه‌سانێكن كه‌ بانگ ئه‌كرێن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ببه‌خشن [ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ ] جا هه‌تانه‌ ڕه‌زیلی و چروكی ئه‌كات [ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك ڕه‌زیلی بكات ئه‌وه‌ زه‌ره‌رو زیانی ڕه‌زیلیه‌كه‌ ته‌نها بۆ خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندو بێ پێویسته‌ وه‌ ئێوه‌ن كه‌ فه‌قیرو موحتاجی خوای گه‌وره‌ن [ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ پشت هه‌ڵكه‌ن له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ له‌ناو ئه‌بات وه‌ ئێوه‌ ئه‌گۆڕێته‌وه‌ به‌ قه‌ومێكی ترو كه‌سانێكی تر ئه‌هێنێ [ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨) ] پاشان ئه‌و قه‌ومه‌ وه‌كو ئێوه‌ نابن به‌ڵكو ئیمان دێنن و گوێڕایه‌ڵ ده‌بن و له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ده‌به‌خشن، (ئه‌بو هوره‌یره‌) ده‌فه‌رمێت: پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ی خوێنده‌وه‌، هاوه‌ڵان فه‌رموویان: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كێن ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ پشتهه‌ڵبكه‌ین خوای گه‌وره‌ ده‌یانگۆڕێته‌وه‌ پێمان و پاشان ئه‌وان وه‌كو ئێمه‌ نابن؟ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ده‌ستی دای به‌ شانی (سه‌لمانی فارسی)داو پاشان فه‌رمووی: (ئه‌مه‌و قه‌ومه‌كه‌ی، وه‌ ئه‌گه‌ر دین له‌سه‌ر ئه‌ستێره‌كان بێت ئه‌وا پیاوانێك له‌ فارس ده‌ستی ده‌خه‌ن)، والله أعلم.

سووره‌تی (فه‌تح) (واته‌: ئازاد كردن و رزگار كردن) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌ له‌ كاتى گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ حوده‌یبیه‌ له‌مانگى (ذي القعدة) ساڵى (٦)ى كۆچى دابه‌زى، (٢٩) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {رێككه‌وتننامه‌ى حوده‌یبییه‌} [ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا (١) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ سه‌ركه‌وتن و فه‌تحمان بۆ تۆ كردووه‌ سه‌ركه‌وتن و فه‌تحێكی زۆر ئاشكرا، كه‌ مه‌به‌ست پێی فه‌تحی (مه‌ككه‌) نیه‌ به‌ڵكو مه‌به‌ست پێی صوڵح و ڕێكه‌وتننامه‌ی (حوده‌یبیه‌)یه‌ كه‌ له‌ ساڵی شه‌شی كۆچیدا پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ (حوده‌یبیه‌) له‌گه‌ڵ كافرانی قوڕه‌یشدا كردی كه‌ نابێت ئه‌م ساڵ موسڵمانان بچنه‌ مه‌ككه‌وه‌و عومره‌ بكه‌ن، ئیمامى عومه‌ر هات بۆ لاى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وتى: ئایا ئێمه‌ له‌سه‌ر حه‌ق نین و ئه‌وان له‌سه‌ر باتڵن!؟ ئایا كوژراوانى ئێمه‌ له‌به‌هه‌شتدا نین و كوژراوانى ئه‌وان له‌ دۆزه‌خدا نین!؟ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (به‌ڵێ)، وتى: ئه‌ى ئیتر بۆچى سازش له‌ دینه‌كه‌مان بكه‌ین و بگه‌ڕێینه‌وه‌و هێشتا خواى گه‌وره‌ بڕیارى له‌ نێوانماندا نه‌داوه‌!؟ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (ئه‌ى كوڕى خه‌تتاب من پێغه‌مبه‌رى خوام و هه‌رگیز خواى گه‌وره‌ ده‌ستبه‌ردارم نابێت و نامفه‌وتێنێت) ئیمامى عومه‌ر به‌ توڕه‌یی گه‌ڕایه‌وه‌و خۆى بۆ نه‌گیراو تا چوو بۆ لاى ئیمامى ئه‌بو به‌كرو وتى: ئه‌ى ئه‌بو به‌كر ئایا ئێمه‌ له‌سه‌ر حه‌ق نین و ئه‌وان له‌سه‌ر باتڵ نین!؟ ئیمامى ئه‌بو به‌كر هه‌مان وه‌ڵامى پێغه‌مبه‌ری خواى - صلی الله علیه وسلم - دایه‌وه‌، وه‌ سوره‌تى فه‌تح دابه‌زى، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ناردى به‌ شوێن ئیمامى عومه‌رداو بۆى خوێنده‌وه‌، ئه‌ویش وتى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئایا فه‌تحه‌؟ فه‌رمووى: به‌ڵێ، ئه‌میش پێى دڵخۆش بوو، بۆیه‌ پێی وتراوه‌: فه‌تح له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كافران تێكه‌ڵ موسڵمانان ئه‌بوون و خه‌ڵكێكی یه‌كجار زۆریان موسڵمان بوو به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ گوێیان له‌ موسڵمانان ئه‌بوو، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌رباره‌ى ئه‌م سووره‌ته‌ ده‌فه‌رمێت: (سووره‌تێكم به‌سه‌ردا دابه‌زیووه‌ له‌ دونیاو هه‌رچى له‌ دونیادا هه‌یه‌ خۆشه‌ویستتره‌ له‌لام).

[ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ ] تا خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانی پێشترو پاشتریشت خۆش بێت، پێشتر مه‌به‌ست پێى پێش پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌، دواتریش دواى پێغه‌مبه‌رایه‌تى، كه‌ ئه‌مه‌ تایبه‌تمه‌ندێتى پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ، زانایان كۆده‌نگن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - تاوانى گه‌وره‌ى نه‌كردووه‌، به‌ڵام بۆ تاوانى بچوك جیاوازى له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌و ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویشى نه‌كردووه‌، به‌ڵام مه‌به‌ست پێى ئه‌و گله‌ییى و گازندانه‌یه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ له‌ پێغه‌مبه‌ری خواى - صلی الله علیه وسلم - كردووه‌، وه‌كو: رووگرژ كردن و پشت كردنى له‌ پیاوه‌ نابیناكه‌و، ئیزندانى دووڕووه‌كان له‌ غه‌زاى ته‌بوك و ئازاد كردنى دیله‌كان له‌ غه‌زاى به‌در، كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (ئه‌م شه‌و ئایه‌تێكم به‌سه‌ردا دابه‌زیووه‌ خۆشه‌ویستتره‌ له‌ لام له‌ هه‌رچى هه‌یه‌ له‌سه‌ر زه‌وى) پاشان ئه‌م ئایه‌ته‌ى بۆ خوێندنه‌وه‌، هاوه‌ڵان فه‌رموویان: پیرۆزت بێت ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - خواى گه‌وره‌ روونى كرده‌وه‌ كه‌ چى له‌ تۆ ده‌كات، ئه‌ى چى له‌ ئێمه‌ ده‌كات؟ خواى گه‌وره‌ ئایه‌تى (٥)ى دابه‌زاند [ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ ] وه‌ تا نیعمه‌تی خۆی ته‌واو بڕژێنێ به‌سه‌رتدا له‌ دونیاو قیامه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ی دینه‌كه‌ت ئاشكرا بكه‌ی، یان فه‌تحی مه‌ككه‌ت بۆ بكات [ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢) ] وه‌ هیدایه‌تت بدات بۆ ڕێگای ڕاستی خۆی، یان دامه‌زراوت بكات له‌سه‌ری.

[ وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا (٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌رت بخات سه‌ركه‌وتنێك كه‌ زۆر به‌عیززه‌ت و زاڵ بیت.

{ئیمان زیادو كه‌م ده‌كات} [ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هێمنی و ئارامی و ره‌حمه‌تى دابه‌زانده‌ سه‌ر دڵی باوه‌ڕداران له‌ (حوده‌یبیه‌) تا له‌گه‌ڵ ئه‌و ئیمانه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ ئیمانیان زیاتر بكات، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئیمان زیادو كه‌م ده‌كات) [ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی سه‌ربازه‌كانی ئاسمان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی سه‌ربازی خوای گه‌وره‌ن له‌ با و باران و فریشته‌و موسڵمانان [ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

[ لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] تا خوای گه‌وره‌ باوه‌ڕداران به‌ پیاو و ئافره‌ته‌وه‌ بخاته‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات و جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دارو خانووه‌كانیاندا ئه‌ڕوات به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ ] وه‌ له‌ تاوانه‌كانیشیان خۆش بێت و سزایان نه‌دات [ وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا (٥) ] وه‌ ئه‌میش (چوونه‌ به‌هه‌شت و لێخۆشبوونی تاوان) به‌ڕاستی لای خوای گه‌وره‌ بردنه‌وه‌یه‌كی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌.

[ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ ] وه‌ تا خوای گه‌وره‌ سزای دووڕوو هاوبه‌شبڕیارده‌ران بدات به‌ پیاو و ئافره‌تانیانه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ گومانی خراپ به‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن كه‌ گومانیان وابووه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ تێكئه‌شكێ [ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ ] ئه‌و گومانه‌ خراپه‌ بۆ سه‌ر خۆیان ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌و موسڵمانان به‌سه‌ریاندا زاڵ ئه‌بن [ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ ئه‌گرێ و لێیان تووڕه‌ ئه‌بێ [ وَلَعَنَهُمْ ] وه‌ نه‌فره‌تیان لێ ئه‌كات و له‌ ڕه‌حمه‌تی خۆی ده‌ریان ئه‌كات [ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٦) ] وه‌ دۆزه‌خیشی بۆ ئاماده‌ كردوون كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌ ئه‌وان بۆی ئه‌گه‌ڕێنه‌وه.

‌[ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ هه‌رچی سه‌ربازه‌كانی ئاسمان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی هی خوای گه‌وره‌یه‌و له‌ ژێر فه‌رمانی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

[ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٨) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ تۆمان ناردووه‌ تا شایه‌ت بیت به‌سه‌ر خه‌ڵكى یه‌وه‌ كه‌ دینت پێیان گه‌یاندووه‌، وه‌ موژده‌ده‌ر بیت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی گوێڕایه‌ڵیت ئه‌كه‌ن به‌ به‌هه‌شت، وه‌ ترسێنه‌ر بیت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ سه‌رپێچیت ئه‌كه‌ن به‌ دۆزه‌خ.

[ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٩) ] وه‌ تا ئیمان به‌ خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی - صلی الله علیه وسلم - بێنن، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌گه‌وره‌ بزانن وه‌ ڕێزو ئیحتیرامی بگرن وه‌ سه‌ری بخه‌ن، وه‌ ته‌سبیحات و زیكری خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌ به‌یانیان و به‌ ئێواران.

{به‌یعه‌تى ریزوان} [ إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ ] ئه‌و هاوه‌ڵانه‌ی كه‌ له‌ ژێر (دارى ريضوان) له‌ (حوده‌یبیه‌) به‌یعه‌ت به‌ تۆ ئه‌ده‌ن ئه‌وه‌ به‌یعه‌تیان به‌ خوای گه‌وره‌ داوه‌، كه‌ به‌یعه‌تیان دا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ڕانه‌كه‌ن، وه‌ له‌سه‌ر مردن، وه‌ بۆ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی خوێنی ئیمامی عوسمان كه‌ هه‌واڵێك بڵاو بووه‌وه‌ كه‌ ئیمامی عوسمان كوژراوه‌و شه‌هید بووه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ناردی بۆ لای كافرانی مه‌ككه‌ [ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ] ده‌ستی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌رووی ده‌ستی ئه‌وانه‌وه‌یه‌، (جێگیر كردنى ده‌ستى تیایه‌ بۆ خواى گه‌وره‌، كه‌ ده‌بێت وه‌كو خۆى باوه‌ڕمان پێى بێت و نكوڵى لێ نه‌كه‌ین و نه‌یچوێنین به‌ده‌ستى دروستكراوه‌كان، وه‌ ماناكه‌ى نه‌گۆڕین و ته‌ئویلى نه‌كه‌ین، وه‌ پرسیار له‌ چۆنێتیه‌كه‌یشى نه‌كه‌ین، چونكه‌ خواى گه‌وره‌ خۆى نه‌بێت كه‌س چۆنێتێكه‌ى نازانێت، وه‌ قسه‌ كردن ده‌رباره‌ى سیفاته‌كانى خواى گه‌وره‌ به‌شێكه‌ له‌ قسه‌ كردن ده‌رباره‌ى خواى گه‌وره‌، چۆن باوه‌ڕمان به‌ خواى گه‌وره‌ هه‌یه‌و نازانین چۆنه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ باوه‌ڕمان به‌ سیفاته‌كانیشى هه‌یه‌و نازانین چۆنه‌)، وه‌ ماناى ئه‌وه‌یشى تیایه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ ئاگاداریانه‌و سه‌رخه‌رو پشتیوانیانه‌ [ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش ئه‌و به‌یعه‌ته‌ هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ زه‌ره‌رو زیانه‌كه‌ی ته‌نها بۆ خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ [ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١٠) ] وه‌ هه‌ركه‌سێك وه‌فای هه‌بێ به‌رامبه‌ر به‌و عه‌هدو به‌ڵێنه‌ی كه‌ به‌خوای گه‌وره‌ی داوه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌ی ئه‌داته‌وه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌.

[ سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا ] هه‌ندێك له‌ ده‌شتنشینه‌كان دوا كه‌وتن له‌ غه‌زاكه‌و وتیان: ئێمه‌ ماڵ و منداڵمان سه‌رقاڵیان كردین له‌وه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵتدا بێین و كه‌س نه‌بوو سه‌رپه‌رشتییان بكات [ فَاسْتَغْفِرْ لَنَا ] ئه‌ڵێن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - داوای لێخۆشبوونمان بۆ بكه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ [ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ] به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ ده‌م ئه‌یڵێن له‌ دڵیاندا نیه‌، وه‌كو مونافیقانن [ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ بیه‌وێ تووشی زیانێك یاخود بیه‌وێ تووشی سوودێكتان بكات، كێ هه‌یه‌ بتوانێت شتێكتان بۆ بكات و بتانپارێزێت، واته‌: هه‌موو شتێك به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١١) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ زۆر زانیارییه‌كی وردی به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه‌ هه‌یه‌ وه‌ ئه‌زانێ بۆچی دواكه‌وتوونه‌.

[ بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا ] به‌ڵكو ئێوه‌ بۆیه‌ دواكه‌وتن گومانی ئه‌وه‌تان برد كه‌ پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕداران هه‌رگیز نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ناو كه‌سوكاریان و كافران به‌سه‌ریاندا زاڵ ده‌بن و ڕیشه‌كێشیان ده‌كه‌ن [ وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ ] وه‌ شه‌یتانیش ئه‌م شته‌ی له‌ دڵتاندا ڕازانده‌وه‌ [ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا (١٢) ] وه‌ ئێوه‌ گومانی خراپتان برد، وه‌ ئێوه‌ به‌ڕاستی كه‌سانێكی خراپ و به‌هیلاك چوو بوون.

[ وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَعِيرًا (١٣) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش ئیمان به‌خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌هێنێ ئه‌وه‌ ئێمه‌ بۆ ئه‌م كه‌سه‌ كافرانه‌ ئاگری دۆزه‌خمان داناوه‌ كه‌ سووتێنه‌ره‌.

[ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌مووی ته‌نها هی خوای گه‌وره‌یه‌ [ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ] خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت له‌ هه‌ر كه‌سێك خۆش ئه‌بێ به‌ فه‌زڵى خۆى ئه‌وانه‌ی كه‌ شایه‌نی لێخۆشبوونن، وه‌ ویستیشی لێ بێت سزای هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات به‌ ویست و دادپه‌روه‌رى خۆی [ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

{مونافیقان ته‌نها بۆ دونیا هه‌وڵ ده‌ده‌ن} [ سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ موسڵمانان چوون بۆ غه‌زای (خه‌یبه‌ر) وه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵێنی سه‌ركه‌وتنی پێدان، ئه‌وانه‌ی كه‌ دواكه‌وتبوون له‌ غه‌زاكه‌ له‌ دووڕووه‌كان وتیان: كاتێك كه‌ ئێوه‌ ئه‌چن بۆ كۆكردنه‌وه‌ی غه‌نیمه‌ت ڕێگامان بده‌ن و لێمان بگه‌ڕێن با ئێمه‌ش دواتان بكه‌وین و له‌گه‌ڵتان بێین، مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌بوو غه‌نیمه‌تیان ده‌ست بكه‌وێت [ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ ] ئه‌مان ویستیان قسه‌ی خوای گه‌وره‌ بگۆڕن، كه‌ خوای گه‌وره‌ بڕیاری دابوو ئه‌و غه‌نیمه‌یه‌ ته‌نها بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ به‌شداری (حوده‌یبیه‌)یان كردووه‌و بۆ كه‌سی تر نیه‌ [ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بڵێ: ئێوه‌ نابێ شوێنمان بكه‌ون [ كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ ] وه‌ پێشتریش خوای گه‌وره‌ ئه‌م بڕیاره‌ی دابوو كه‌ غه‌نیمه‌تی (خه‌یبه‌ر) ته‌نها بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ ئاماده‌ی (حوده‌یبیه‌) بوونه‌ [ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا ] مونافیقان ئه‌ڵێن: ئێوه‌ بۆیه‌ نایه‌لن ئێمه‌ شوێنتان بكه‌وین له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌سوودیمان پێ ئه‌به‌ن [ بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥) ] به‌ڵكو ئه‌وان مونافیقان تێناگه‌ن ته‌نها كه‌مێك نه‌بێ ئه‌و كه‌مه‌یش له‌ دونیادا نه‌ك له‌ دیندا.

[ قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دواكه‌وتوونه‌ له‌ ده‌شتنشینه‌كان پێیان بڵێ ئێوه‌ بانگ ئه‌كرێن بۆ جه‌نگێكی تر له‌گه‌ڵ كه‌سانێكدا كه‌ زۆر به‌هێزن كه‌ (هه‌وازین و غه‌ته‌فان) بوونه‌ كه‌ له‌ دوای فه‌تحی مه‌ككه‌ ساڵی هه‌شتی كۆچی بووه‌، یان (سه‌قیف) بوونه‌، یان (به‌نو حه‌نیفه‌) بوونه‌ له‌وانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ (موسه‌یله‌مه‌ی درۆزن) بوونه‌و هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، یاخود (ڕۆم و فارس) بوونه‌، یاخود (ئه‌بو هوره‌یره‌) ده‌فه‌رمێت: كوردن كه‌سانێكی به‌هێزن [ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ] یان ئه‌وه‌تا كوشتاریان ئه‌كه‌ن یان ئه‌وه‌تا ئه‌وان به‌بێ كوشتار موسڵمان ئه‌بن به‌ ویستى خۆیان [ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا ] ئه‌گه‌ر له‌م شته‌دا ئێوه‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و جیهاد بكه‌ن ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتێكی باشتان ئه‌داته‌وه‌ له‌ دونیادا به‌سه‌ركه‌وتن و غه‌نیمه‌ت له‌ قیامه‌تیش به‌ به‌هه‌شت [ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦) ] وه‌ ئه‌گه‌ر پشتیش هه‌ڵكه‌ن هه‌روه‌كو چۆن له‌ پێشتردا له‌ (حوده‌یبیه‌) پشتان هه‌ڵكرد وه‌ ئاماده‌ نه‌بوون ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ سزاتان ئه‌دات سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازار له‌ دونیا به‌ تێكشكاندن له‌ قیامه‌تیش به‌ ئاگری دۆزه‌خ.

{خاوه‌ن عوزره‌ شه‌رعییه‌كان} [ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ ] كوێرو، شه‌ل و، نه‌خۆش عوزریان هه‌یه‌ ئاماده‌ی غه‌زا نه‌بن، وه‌ هیچ شتێكیان له‌سه‌ر نیه‌و تاوانبار نابن [ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بكات ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌یخاته‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دارو خانووه‌كانیاندا ئه‌ڕوات [ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا (١٧) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش پشت بكات له‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - جیهاد كردن ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ سزایه‌كی زۆر به‌ ئێش و ئازاری ئه‌دات له‌ دونیاو قیامه‌ت

{موژده‌ دانى به‌هه‌شت به‌ هه‌زارو چوارسه‌د صه‌حابه‌ } [ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ] ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ ڕازی بوو له‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ له‌ ژێر ئه‌و داره‌دا به‌یعه‌ت به‌ تۆ ئه‌ده‌ن له‌ حوده‌یبیه‌ كه‌ ژماره‌یان هه‌زارو چوار سه‌د یان هه‌زارو پێنج سه‌د كه‌س بوو، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (ئه‌وانه‌ى له‌ ژێر ئه‌و داره‌ به‌یعه‌تیاندا هیچ كه‌سێكیان ناچنه‌ دۆزه‌خه‌وه‌) به‌یعه‌ته‌كه‌ بۆ تۆڵه‌ سه‌ندن بوو بۆ خوێنى ئیمامى عوسمان كه‌ پڕوپاگه‌نده‌ بڵاو بوه‌وه‌ كه‌ كوژراوه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ناردى بۆ مه‌ككه‌ بۆ ئه‌وه‌ى گفتوگۆ له‌گه‌ڵ قوڕه‌یش بكات تا رێگایان بده‌ن بچنه‌ مه‌ككه‌وه‌و عومره‌ بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌وان رێگایان نه‌داو دواتر رێككه‌وتننامه‌ى (حوده‌یبیه‌) كرا، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌ستێكى خسته‌ ناو ده‌سته‌كه‌ى ترى و فه‌رمووى: (خوایه‌ عوسمان بۆ پێویستى خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - رۆیشتووه‌) ده‌ستى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بۆ عوسمان باشتر بوو له‌ ده‌ستى ئه‌وان بۆ خۆیان، (سه‌عیدى كوڕى موسه‌ییب) ده‌فه‌رمێت: باوكم له‌و كه‌سانه‌ بوو كه‌ له‌ ژێر ئه‌و داره‌ به‌یعه‌تى به‌ پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - ، باوكم فه‌رمووى: ساڵى دواتر رۆیشتینه‌وه‌ بۆ حوده‌یبیه‌ له‌ بیرمان كرد و نه‌مانزانى كام داره‌ بوو، سه‌عید فه‌رمووى: هاوه‌ڵانى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ یادیان چوو نه‌یانزانى كام داره‌یه‌ ئێستا ئێوه‌ ده‌یزانن!؟ (خواى گه‌وره‌ له‌ بیرى بردنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ خه‌ڵكى نه‌چنه‌ سه‌رى و نه‌یپه‌رستن، كه‌ ئه‌و داره‌ دروست نه‌بێت بپه‌رسترێت و بچیته‌ سه‌رى دارو به‌ردى تر چۆن دروسته‌!!؟) {شایه‌تى دانى خواى گه‌وره‌ بۆ صه‌حابه‌} [ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ ] خوای گه‌وره‌ زانی چی له‌ دڵیاندا هه‌یه‌ له‌ ڕاستگۆیی و به‌ ئه‌مه‌كى و گوێڕایه‌ڵى و دامه‌زراوی [ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ ] خوای گه‌وره‌ش هێمنی و ئارامی دابه‌زانده‌ سه‌ر دڵیان [ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا (١٨) ] وه‌ دواتریش پاداشتی دانه‌وه‌ به‌ فه‌تحێكی نزیك كه‌ فه‌تحی خه‌یبه‌رو فه‌تحی مه‌ككه‌و شوێنه‌كانى تر بوو.

[ وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا ] وه‌ غه‌نیمه‌تێكی یه‌كجار زۆریان ده‌ست كه‌وت له‌ خه‌یبه‌ردا كه‌ بۆ خۆیان بردیان [ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.

[ وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا ] خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی پێ داون كه‌ غه‌نیمه‌تێكی زۆرتان ده‌ست ئه‌كه‌وێ بۆ خۆتان ئه‌یبه‌ن [ فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ ] ئه‌مه‌ی خه‌یبه‌ری بۆ پێش خستن [ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ ] وه‌ پاراستنی له‌ ده‌ستی خه‌ڵكی، كه‌ هه‌ندێك له‌ كافران هاتن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ موسڵماناندا بكه‌ن خوای گه‌وره‌ ترسی خسته‌ دڵیانه‌وه‌، یاخود خوای گه‌وره‌ پاراستنی له‌ ده‌ستی جوله‌كه‌كانى خه‌یبه‌ر [ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ ] وه‌ تا ببێته‌ نیشانه‌یه‌ك بۆ باوه‌ڕداران له‌سه‌ر ڕاستگۆیی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - [ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢٠) ] وه‌ تا هیدایه‌تتان بدات بۆ ڕێگای ڕاستی خۆی وه‌ دامه‌زراوتان بكات له‌سه‌ری.

[ وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا ] وه‌ هه‌ندێك فه‌تحی تریش هه‌بوو كه‌ له‌و كاته‌دا نه‌تانتوانی بیكه‌ن كه‌ فه‌تحی مه‌ككه‌ بوو [ قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا ] كه‌ خوای گه‌وره‌ دواتر بۆی فه‌تح و ئاسان كردن وه‌ ده‌وری دا بۆتان [ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ توانای به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٢٢) ] وه‌ ئه‌گه‌ر كافرانی قوڕه‌یش له‌ حوده‌یبیه‌ كوشتاری ئێوه‌یان بكردایه‌ ئه‌وه‌ پشتیان هه‌ڵئه‌كردو تێكئه‌شكان و كه‌سیان نابینی كه‌ پشتیوان و سه‌رخه‌ریان بێت.

[ سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ ] ئه‌مه‌ سوننه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ له‌ناو ئوممه‌تانی پێشتریشدا كه‌ دۆستانی خۆی سه‌ر ئه‌خات به‌سه‌ر دوژمناندا [ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٢٣) ] وه‌ نابینی سوننه‌تی خوای گه‌وره‌ گۆڕانكاری به‌سه‌ردا بێت به‌ڵكو به‌رده‌وامه‌.

{خواى گه‌وره‌ نه‌یهێشت له‌ مه‌ككه‌ كوشتار روو بدات} [ وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ ] هه‌شتا پیاوى چه‌كدارى خه‌ڵكى مه‌ككه‌ دابه‌زینه‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ لاى شاخى (ته‌نعیم) ویستیان له‌ناكاو بده‌ن به‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - هاوه‌ڵانیدا، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ بێ شه‌ڕ گرتیانى و نه‌یانیكوشت و لێیانخۆش بوو ئازادى كردن، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ی له‌ ده‌ستی ئه‌وان پاراست وه‌ ئه‌وانیشی له‌ ده‌ستی ئێوه‌ پاراست، واته‌: نه‌یهێشت رووبه‌ڕووی یه‌ك ببنه‌وه‌ له‌ مه‌ككه‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ی به‌سه‌ریاندا زاڵ كرد [ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بینایه‌ به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه.

[ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ] كافران ئه‌وان بوون كه‌ كوفریان كرد وه‌ ڕێگری ئێوه‌یان كرد له‌ (مسجد الحرام) له‌ كه‌عبه‌ی پیرۆز كه‌ بڕۆن عومره‌ بكه‌ن كه‌ ئێوه‌ شایانتر بوون له‌ وان [ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ ] وه‌ ڕێگریشیان كرد له‌و ئاژه‌ڵ و حوشترانه‌ی كه‌ بردبووتان بۆ سه‌ربڕین نه‌یانهێشت بگاته‌ شوێنی خۆی هه‌ر له‌ حوده‌یبیه‌ له‌وێ سه‌ریان بڕی {دواخستنى فه‌تحى مه‌ككه‌ له‌به‌ر نۆ موسڵمان!} [ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ ] خوای گه‌وره‌ ڕێگای نه‌دا كه‌ ئێوه‌ كوشتاری كافران بكه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك پیاوی باوه‌ڕدارو ئافره‌تی باوه‌ڕدار كه‌ ئێوه‌ نایانناسن له‌ناو مه‌ككه‌دا ماونه‌ته‌وه‌و باوه‌ڕدارن ئیمانی خۆیان شاردۆته‌وه‌ كه‌ وتراوه‌: نۆ كه‌س بوونه‌ حه‌وت پیاو و دوو ئافره‌ت، ئه‌و ساڵه‌ له‌به‌ر خاتری ئه‌وانه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌تحی مه‌ككه‌ی دواخست نه‌وه‌كو ئێوه‌ بیانكوژن و نه‌یانناسن وابزانن كافرن ئه‌و كاته‌ تووشی تاوان ئه‌بن و كه‌فاره‌ت ئه‌كه‌وێته‌ سه‌رتان بۆیه‌ دوای خست، (موسڵمان لاى خواى گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ڕێزه‌ ساڵێك فه‌تحى مه‌ككه‌و حه‌ج و عومره‌ى دواخست له‌به‌ر ئه‌و چه‌ند موسڵمانه‌ كه‌ له‌ مه‌ككه‌ مابوونه‌وه‌ نه‌وه‌كو به‌ هه‌ڵه‌ بكوژرێن، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ موسڵمانان زۆر به‌ ئاسانى خوێنى موسڵمانان ده‌رێژن و به‌لایانه‌وه‌ ئاساییه‌!! خوایه‌ په‌نامان بده‌یت و بمانپارێزیت) [ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ ] تا خوای گه‌وره‌ هه‌ر كه‌سێك بخاته‌ ناو ڕه‌حمه‌تی خۆیه‌وه‌و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیسلام كه‌ ویستى لێ بێت وه‌ك ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ له‌ مه‌ككه‌دا ماونه‌ته‌وه‌ [ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥) ] ئه‌گه‌ر كافران و موسڵمانان لێك جیا ببنه‌وه‌ به‌ ته‌واوه‌تی و باوه‌ڕداران له‌ناو كافراندا نه‌مێنن ئه‌وه‌ ئێمه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاری كافران ئه‌ده‌ین به‌ كوشتن.

[ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ ] كافرانی مه‌ككه‌ هێشتا ده‌مارگیری نه‌زانى و نه‌فامى له‌ مێشكیاندا مابوو، كه‌ له‌ رێككه‌وتننامه‌كه‌ نه‌یاننوسى (بسم الله الرحمن الرحيم و، محمد رسول الله، به‌ڵكو نوسییان باسمك اللهم و، محمد بن عبدالله) [ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هێمنی و ئارامی دابه‌زانده‌ سه‌ر دڵی پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕداران [ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى ] وه‌ په‌یوه‌ستی كردن به‌ وشه‌ی ته‌قواوه‌ كه‌ (لا إله‌ إلا الله) یه‌ [ وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا ] كه‌ ئه‌مان له‌ كافران شایه‌نترن به‌و وشه‌یه‌و ئه‌هلی ئه‌و وشه‌یه‌ن و ئه‌هلی ته‌وحیدن [ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌ هه‌موو شتێك.

{خه‌وبینینى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - وه‌حییه‌} [ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ] پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - خه‌وی بینی له‌ خه‌ویدا ئه‌چنه‌ مه‌ككه‌وه‌و ته‌واف و عومره‌ ئه‌كه‌ن و له‌ مه‌دینه‌ خه‌وه‌كه‌ى بۆ هاوه‌ڵان گێڕایه‌وه‌، خوای گه‌وره‌ خه‌وبینینه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری خواى - صلی الله علیه وسلم - به‌ڕاست گێرا، وه‌ خه‌وی پێغه‌مبه‌ران وه‌حیه‌و له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ خه‌وێكی حه‌ق بوو كه‌ ئێوه‌ به‌ دڵنیایی ئه‌چنه‌ ناو (مسجد الحرام) و كه‌عبه‌ی پیرۆزو ته‌واف ئه‌كه‌ن (إن شاء الله) [ آمِنِينَ ] وه‌ به‌ ئه‌مینیش، به‌ڵام بۆ ساڵی داهاتوو [ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ ] هه‌تانه‌ سه‌رتان ئه‌تاشن وه‌ هه‌یشتانه‌ كورتى ئه‌كه‌نه‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - سێ جار دوعاى كردووه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى قژیان ده‌تاشن له‌ حه‌ج یان عومره‌، به‌ڵام یه‌ك جار دوعاى كردووه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ قژیان كورت ده‌كه‌نه‌وه‌ [ لَا تَخَافُونَ ] وه‌ ترسی دوژمنیشتان نابێت [ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧) ] وه‌ ئه‌وه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ زانى ئێوه‌ نه‌تانزانى كه‌ ئه‌مساڵ ناچنه‌ مه‌ككه‌وه‌و عومره‌ ناكه‌ن خێرى تێدایه‌، یان ئه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - زانی ئێوه‌ نه‌تانزانی خوای گه‌وره‌ به‌ خه‌و پێی وتبوو كه‌ له‌ دوای حوده‌یبیه‌، یان له‌ دواى فه‌تحی خه‌یبه‌ر ئه‌چنه‌ ناو مه‌ككه‌وه‌و فه‌تحی مه‌ككه‌شتان بۆ ئه‌كه‌ین.

[ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی ناردووه‌ - صلی الله علیه وسلم - به‌ هیدایه‌ت و زانیارى به‌سوود، وه‌ به‌ دینی حه‌ق و به‌ كرده‌وه‌ی چاك تا ئاشكراو زاڵ و به‌رزی بكات به‌سه‌ر هه‌موو دینه‌كاندا [ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٢٨) ] وه‌ به‌سه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ شایه‌ت بێ له‌سه‌ر ئه‌م شته‌ له‌سه‌ر ڕاستێتی پێغه‌مبه‌رایه‌تی پێغه‌مبه‌رو - صلی الله علیه وسلم - سه‌رخستنی دینی ئیسلام.

{هه‌ندێك له‌ سیفاتى صه‌حابه‌كان} [ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ] محمد - صلی الله علیه وسلم - پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - [ وَالَّذِينَ مَعَهُ ] وه‌ ئه‌و صه‌حابه‌ به‌ڕێزانه‌ى له‌گه‌ڵی بوون [ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ] سه‌خت و توندن له‌گه‌ڵ كافراندا، وه‌ له‌ نێوان خۆیاندا زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانن، كه‌ ده‌بێت مرۆڤى باوه‌ڕدار وا بێت [ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا ] ئه‌یانبینی هه‌میشه‌ له‌ ڕكوع و سجوددان و نوێژ ئه‌كه‌ن بۆ خوای گه‌وره‌ [ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا ] مه‌به‌ست و نیه‌تیان ده‌ستخستنی فه‌زڵ و چاكه‌و ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌یه‌، (خواى گه‌وره‌ نیه‌تى پاكى صه‌حابه‌ ده‌رده‌خات و شایه‌تى نیازپاكیان بۆ ده‌دات، چۆن ده‌بێت له‌ پاش ئه‌م شایه‌تییه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆیان خه‌ڵكى قسه‌یان پێ بڵێت و جوێنیان پێ بدات و تۆمه‌تباریان بكات؟!!) [ سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ] نیشانه‌ى خشوع و خۆبه‌كه‌مزانین و شێوه‌و ره‌وشت جوانی و دره‌وشاوه‌ی له‌ ڕوویاندا دیاره‌ به‌هۆی زۆرى شوێنه‌واری سوجده‌ بردن و نوێژ كردنیان، (هه‌ركه‌سێك به‌شه‌و شه‌ونوێژ بكات به‌ رۆژ رووى جوان ده‌بێت و پێوه‌ى دیار ده‌بێت) [ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ ] له‌ ته‌ورات و ئینجیلیشدا وه‌سفی ئه‌م صه‌حابه‌ به‌ڕێزانه‌ به‌و شێوازه‌ كراوه‌ [ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ ] نموونه‌ی ئه‌م صه‌حابه‌ به‌ڕێزانه‌ وه‌كو نموونه‌ی ڕووه‌كێك وایه‌ كه‌ سه‌ره‌تا لاوازه‌و دواتر به‌هێز ئه‌بێت و پێ ئه‌گات و گه‌وره‌ ئه‌بێت [ فَاسْتَغْلَظَ ] وه‌ له‌ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌نك و ناسكه‌ دواتر ئه‌ستوورو به‌هێزو درێژ ئه‌بێت [ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ ] ئه‌و كاته‌ له‌سه‌ر پێی خۆی له‌سه‌ر داره‌كه‌ی خۆی ڕائه‌وه‌ستێ [ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ ] جووتیاره‌كه‌ زۆر پێی سه‌رسام ئه‌بێت، كه‌ ئه‌مه‌یش نموونه‌ی صه‌حابه‌ به‌ڕێزه‌كانه‌ كه‌ سه‌ره‌تا لاوازو بێ هێزو كه‌م بوون دواتر خوای گه‌وره‌ به‌هێزی كردن و زۆری كردن تا ببێته‌ خه‌فه‌ت خواردن بۆ كافران و كافران كه‌ ده‌یانبینن خه‌فه‌تیان پێ بخۆن و رقیان لێیان بێت، (ئیمامى مالیك و كۆمه‌ڵێك له‌ زانایان له‌م ئایه‌ته‌وه‌ ئه‌و حوكمه‌یان وه‌رگرتووه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێك رقى له‌ صه‌حابه‌ بێت ئه‌وه‌ كافر ده‌بێت). {خواى گه‌وره‌ موژده‌ى به‌هه‌شت به‌ صه‌حابه‌ ده‌دات} [ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩) ] خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی داوه‌ به‌و باوه‌ڕدارانه‌ى كه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ به‌ لێخۆشبوون و ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌ كه‌ به‌هه‌شته‌، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت، وه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ موژده‌دانه‌ به‌ صه‌حابه‌ به‌ به‌هه‌شت) والله أعلم.

سووره‌تی (حوجورات) (واته‌: ژووره‌كان) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌، (١٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {پێچه‌وانه‌ى قورئان و سوننه‌ت مه‌كه‌ن} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ قسه‌و كرده‌وه‌تان مه‌خه‌نه‌ پێش ده‌ستى خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ، واته‌: پێچه‌وانه‌ی قورئان و سوننه‌ت هیچ شتێك مه‌ڵێن و هیچ كرده‌وه‌یه‌ك مه‌كه‌ن و هیچ بڕیارێك مه‌ده‌ن، وه‌ ته‌نها شوێن قورئان و سوننه‌ت بكه‌ون و پێشیان مه‌كه‌ون، (وه‌ جێگیر كردنى سیفه‌تى ده‌ستى تیادایه‌ بۆ خواى گه‌وره‌ كه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕمان پێى هه‌بێت وه‌كو خۆى و نكوڵى لێ نه‌كه‌ین و نه‌یچوێنین به‌ سیفاتى دروستكراوه‌كان و ماناكه‌ى نه‌گۆڕین و پرسیار له‌ چۆنێتییه‌كه‌ى نه‌كه‌ین چونكه‌ خواى گه‌وره‌ خۆى نه‌بێت كه‌س چۆنێتییه‌كه‌ى نازانێت، وه‌ قسه‌ كردن له‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ به‌شێكه‌ له‌ قسه‌ كردن له‌ زاتى خواى گه‌وره‌، چۆن باوه‌ڕمان به‌ زاتى پیرۆزى خواى گه‌وره‌ هه‌یه‌ و نازانین چۆنه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ باوه‌ڕمان به‌ سیفاته‌كانیشى هه‌یه‌و نازانین چۆنه‌) [ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١) ] وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن چونكه‌ به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌.

{ده‌نگ به‌رز نه‌كردنه‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌نگى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم -} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٢) ] ئه‌ی باوه‌ڕداران كاتێك كه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن ده‌نگتان به‌رز مه‌كه‌نه‌وه‌ به‌سه‌رووی ده‌نگی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وه‌ با ده‌نگتان له‌سه‌رووی ده‌نگی ئه‌و نه‌بێ وه‌كو چۆن هه‌ندێكتان له‌گه‌ڵ هه‌ندێكی ترتاندا به‌ ده‌نگى به‌رز قسه‌ ئه‌كه‌ن، واته‌: به‌ڕێزو ئیحتیرامه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - قسه‌ بكه‌ن، یان كه‌ بانگتان كرد مه‌ڵێن: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵكو بڵێن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ، چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - تووڕه‌بێ به‌ تووڕه‌بوونی ئه‌ویش خوای گه‌وره‌ تووڕه‌بێت و كرده‌وه‌كانتان به‌تاڵ بێته‌وه‌و ئێوه‌ هه‌ست نه‌كه‌ن، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (ئه‌بوبه‌كرو عومه‌ر) (خوایان لێ ڕازی بێت) دابه‌زی له‌ ساڵى (نۆ)ى كۆچى كه‌ وه‌فدی (به‌نی ته‌میم) هات ئه‌بوبه‌كر (خوا لێی ڕازی بێت) فه‌رمووی: (قه‌عقاعی كوڕی مه‌عبه‌د)یان له‌گه‌ڵدا بنێره‌، ئیمامی عومه‌ر فه‌رمووی: به‌ڵكو (ئه‌قره‌عی كوڕی حابیس) یان له‌گه‌ڵدا بنێره‌، ئیمامى ئه‌بو به‌كر فه‌رمووى: ته‌نها تۆ مه‌به‌ستت ئه‌وه‌ بوو كه‌ پێچه‌وانه‌ى من قسه‌ بكه‌یت، ئیمامى عومه‌ر فه‌رمووى: مه‌به‌ستم پێچه‌وانه‌ كردنى تۆ نه‌بوو، ئیتر ده‌نگیان به‌رز بووه‌وه‌ تا خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند، وه‌ كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى (سابتى كوڕى قه‌یس) كه‌ پیاوێكى ده‌نگ به‌رز بوو له‌ ماڵ ده‌رنه‌چوو به‌رده‌وام ده‌گریا كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - پرسیارى كرد وتیان به‌رده‌وام خه‌ریكى گریانه‌و ده‌ڵێت من ده‌نگم به‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - به‌رز كردۆته‌وه‌و كرده‌وه‌م به‌تاڵ بۆته‌وه‌و من دۆزه‌خیم، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: بڕۆن بۆ لاى پێى بڵێن: تۆ دۆزه‌خى نیت به‌ڵكو به‌هه‌شتیت، دواتر له‌ جه‌نگى یه‌مامه‌ شه‌هید بوو.

[ إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ده‌نگیان نزم ئه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وانه‌ خوای گه‌وره‌ دڵی تاقیكرونه‌ته‌وه‌ بۆ ته‌قواو ته‌قوای ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌ركه‌وتووه‌و له‌ تاقیكردنه‌وه‌كه‌ سه‌ركه‌وتوو بوونه‌، كه‌ دواتر ئه‌بوبه‌كرو عومه‌ر (خوایان لێی ڕازی بێت) زۆر به‌ نزمی له‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌رى خوادا - صلی الله علیه وسلم - قسه‌یان ئه‌كرد، وه‌ ئیمامى عومه‌ر گوێى له‌ ده‌نگى دوو پیاو بوو له‌ مزگه‌وتى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ ده‌نگى به‌رز قسه‌یان ده‌كرد، پێى فه‌رموون: ئایا ئێوه‌ ده‌زانن له‌ كوێ قسه‌ ده‌كه‌ن؟ پاشان فه‌رمووى: ئێوه‌ خه‌ڵكى كوێن؟ وتیان (تائیف)، فه‌رمووى ئه‌گه‌ر خه‌ڵكى مه‌دینه‌ بوونایه‌ ئه‌وا لێمده‌دان و ئازارم پێ ده‌گه‌یاندن، زانایان ده‌فه‌رموون: نابێت له‌ لاى گوڕى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌نگ به‌رز بكرێته‌وه‌و ده‌بێت به‌ زیندوویی و مردوویى رێزى لێبگیرێت، وه‌ له‌ كاتى بیستنى فه‌رمووده‌كانیشى ده‌بێت موسڵمان بێده‌نگ بێت و به‌ڕێزو ئیحترام و به‌گه‌وره‌زانینه‌وه‌ گوێى لێبگرێت [ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٣) ] ئه‌مانه‌ لێخۆشبوونی خوای گه‌وره‌و ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٤) ] (ئه‌قره‌عى كوڕى حابیس) له‌ پشت ژووره‌كانى خێزانه‌كانى پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ - صلی الله علیه وسلم - بانگى ده‌كرد: ئه‌ى محمد ئه‌ى محمد، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌وانه‌ی له‌ پشت ژووره‌كانه‌وه‌ بانگت لێ ئه‌كه‌ن و له‌ دووره‌وه‌ هاوار ئه‌كه‌ن ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وانه‌ زۆربه‌یان نه‌زانن و نه‌زانی به‌سه‌ریاندا زاڵه‌.

[ وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان ئارامیان بگرتایه‌ تا خۆت ئه‌چوویته‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ لایان ئه‌وه‌ باشتر بوو بۆیان [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

{دڵنیا بوون له‌ هه‌واڵ} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ (٦) ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئه‌گه‌ر كه‌سێكی فاسق و ده‌رچوو له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ هه‌واڵێكی بۆ هێنان ئێوه‌ ته‌به‌یون و ته‌ثهبوت بكه‌ن و په‌له‌ مه‌كه‌ن له‌ بڕیارداندا تا دڵنیابن كه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ ڕاسته‌ چونكه‌ دواتر له‌وانه‌یه‌ كه‌سانێك به‌ نه‌زانی تووشی زه‌ره‌رو زیان بكه‌ن وه‌ هه‌ڵه‌تان لێ ڕووبدات وه‌ دواتریش په‌شیمان ئه‌بنه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ی كه‌ كردووتانه‌، كه‌ وتراوه‌: له‌سه‌ر (وه‌لیدی كوڕی عوقبه‌ی كوڕی ئه‌بی موعه‌يط) دابه‌زیوه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ناردوویه‌تی بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زه‌كاتی (به‌نی موسته‌لیق).

[ وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ ] وه‌ ئێوه‌ بزانن كه‌ پێغه‌مبه‌ری خواتان له‌ناودایه‌ - صلی الله علیه وسلم - رێزى بگرن و به‌ گه‌وره‌ى بزانن، ئه‌گه‌ر گوێڕایه‌ڵی ئێوه‌ بكات له‌ زۆرێك له‌ كاروباره‌كانتاندا له‌و هه‌واڵانه‌ی كه‌ پێی ئه‌ده‌ن ئه‌وه‌ تووشی بارگرانى و سه‌غڵه‌تى و ناڕه‌حه‌تی ئه‌بن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جاری وا هه‌یه‌ هه‌واڵی نادروست ئه‌هێنن [ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ ئیمانی له‌لا خۆشه‌ویست كردوون و ڕازاندوویه‌تیه‌وه‌ له‌ دڵتاندا [ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ ] وه‌ كوفرو له‌ڕێ ده‌رچوون و سه‌رپێچی و تاوانیشی له‌لا بێزێندراو كردوون [ أُولَئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ (٧) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌م سیفه‌تانه‌یان تیابێ ئه‌وانه‌ له‌سه‌ر ڕێگای ڕاستن.

[ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً ] ئه‌مه‌ فه‌زڵ و نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ ئه‌و شتانه‌ی له‌لا خۆشه‌ویست كردوون، ئه‌م خراپانه‌یشی له‌لا بێزێندراو كردوون [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زاناو كاربه‌جێیه‌.

{سوڵح و ئاشته‌وایی له‌ نێوان موسڵماناندا} [ وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ] به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وترا بۆ سه‌ردانى (عبدالله¬ى كوڕى ئوبه‌ى كوڕى سه‌لول) ناكه‌یت، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌سه‌ر گوێدرێژێك له‌گه‌ڵ موسڵمانان سه‌ردانیان كرد، ئه‌ویش وتى: لیم دوربكه‌وه‌ سوێند به‌ خوا بۆنى گوێدرێژه‌كه‌ت ئازارى دام، پیاوێك له‌ ئه‌نصارێكان وتى: سوێند به‌ خوا گوێدرێژه‌كه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بۆنى له‌ تۆ خۆشتره‌، كه‌سانێك له‌ قه‌ومه‌كه‌ى بۆ (عبدالله) توڕه‌ بوون و كه‌سانێكى تریش بۆ ئه‌م پیاوه‌ تووڕه‌ بوون تا به‌ په‌له‌ دارخورماو نه‌عل و ده‌ست له‌یه‌كتریاندا، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌گه‌ر دوو كۆمه‌ڵ له‌ باوه‌ڕداران كوشتاری یه‌كیان كردو شه‌ڕیان كرد ئه‌وه‌ ئێوه‌ صوڵح و ئاشته‌وایی بكه‌ن له‌ نێوانیاندا، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ مرۆڤـ به‌ تاوانى گه‌وره‌ له‌ دین و ئیمان ده‌رناچێت و كافر نابێت، ئه‌وه‌تا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كوشتارى یه‌كترى ده‌كه‌ن خواى گه‌وره‌ هه‌ر به‌ ئیماندار ناویان ده‌بات، به‌ پێچه‌وانه‌ى خه‌واریج و موعته‌زیله‌و هاوبیروڕاكانیان كه‌ به‌ تاوانى گه‌وره‌ موسڵمان كافر ده‌كه‌ن و له‌ دین و ئیمان ده‌رى ده‌كه‌ن) [ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵێكیشیان زوڵم و سته‌می له‌وه‌ی تر كرد ئه‌وه‌ ئێوه‌ كوشتاری ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ بكه‌ن كه‌ زوڵم ئه‌كات تا ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ [ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ] وه‌ ئه‌گه‌ر گه‌ڕایه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ ئێوه‌ صوڵح و ئاشته‌وایی له‌ نێوانیاندا بكه‌ن به‌ دادپه‌روه‌ری وه‌ دادپه‌روه‌ر بن له‌ نێوانیاندا [ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٩) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ئه‌وێ كه‌ دادپه‌روه‌رن له‌ كاتی بڕیارداندا.

{ته‌نها باوه‌ڕداران براى راسته‌قینه‌ى یه‌كترن} [ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ] ته‌نها باوه‌ڕداران برای ڕاسته‌قینه‌ی یه‌كترن [ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ ] ئێوه‌یش صوڵح و ئاشته‌وایی بكه‌ن له‌ نێوان براكانتاندا [ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٠) ] وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ ره‌حمتان پێ بكات.

{گاڵته‌ به‌ یه‌كترى مه‌كه‌ن} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران با كه‌سانێك گاڵته‌ به‌ كه‌سانێكی تر نه‌كه‌ن له‌وانه‌یه‌ گاڵته‌پێكراوه‌كه‌ لای خوای گه‌وره‌ له‌وه‌ باشتر بێ كه‌ گاڵته‌ی پێ ئه‌كات [ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ ] وه‌ با ئافره‌تانیش گاڵته‌ نه‌كه‌ن به‌ ئافره‌تانێكی تر له‌وانه‌یه‌ ئافره‌ته‌ گاڵته‌پێكراوه‌كان لای خوای گه‌وره‌ باشتر بن له‌وانه‌ی كه‌ گاڵته‌یان پێ ئه‌كه‌ن {تانه‌وته‌شه‌ر له‌ یه‌كترى مه‌ده‌ن} [ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ ] وه‌ تانه‌و ته‌شه‌ر له‌ خۆتان مه‌ده‌ن، واته‌: تانه‌و ته‌شه‌ر له‌ یه‌كتری مه‌ده‌ن، (چونكه‌ ئه‌گه‌ر تانه‌و ته‌شه‌رت له‌ خه‌ڵكیدا وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ تانه‌و ته‌شه‌رت له‌ خۆت دابێت و ته‌نها خۆت زه‌ره‌رمه‌ند و تاوانبار ده‌بیت) {ناو و ناتۆره‌ى ناشیرین له‌ یه‌كتر مه‌نێن} [ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ ] وه‌ ناو و ناتۆره‌ی ناشیرین له‌ یه‌كتری مه‌نێن، (ابو جبيرة بن الضحاك) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌رباره‌ى ئێمه‌ى (به‌نى سه‌لیمه‌) دابه‌زى، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هاته‌ مه‌دینه‌ هیچ پیاوێك له‌ ئێمه‌ نه‌بوو ئیلا دوو سێ ناوى هه‌بوو، كه‌ به‌و ناوانه‌ بانگ بكرایه‌ پێى ناخۆش بوو، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند [ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ ] له‌ دوای ئیمان هێنان خراپترین ناو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناو و ناتۆره‌ی خراپ له‌ یه‌كتری بنێن وه‌ ئه‌وه‌ فیسق و له‌ ڕێ ده‌رچوونه‌ [ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش ته‌وبه‌ نه‌كات ئه‌وا ئه‌و كه‌سانه‌ سته‌مكارن.

{گومانى خراپ به‌ یه‌كتر مه‌به‌ن} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران خۆتان دووربخه‌نه‌وه‌ له‌ زۆرێك له‌ گومان به‌تایبه‌تی گومان بردنی خراپ به‌ كه‌سانی چاك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ گومان تاوانه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (ئاگادارتان ده‌كه‌مه‌وه‌ له‌ گومان بردنى خراپ چونكه‌ درۆترین قسه‌یه‌)، وه‌ ئیمامى عومه‌ر ده‌فه‌رمێت: (گومانى باش نه‌بێت به‌ قسه‌ى برا باوه‌ڕداره‌كه‌تى مه‌به‌، له‌ كاتێكدا تۆ ده‌توانێت گومانى باشى پێببه‌یت و به‌ جوانى بۆى لێكبده‌یته‌وه‌و ماناى بكه‌یت) {جاسوسی له‌سه‌ر یه‌كتری مه‌كه‌ن} [ وَلَا تَجَسَّسُوا ] وه‌ جاسوسی له‌سه‌ر یه‌كتری مه‌كه‌ن، (ته‌جه‌سوس) زیاتر بۆ خراپه‌ به‌كاردێت، (ته‌حه‌سوس) زیاتر بۆ چاكه‌ به‌كار دێت، وه‌كو پێغه‌مبه‌ر یه‌عقوب - صلی الله علیه وسلم - به‌ كوڕه‌كانى فه‌رموو: بڕۆن (ته‌حه‌سوس) بكه‌ن له‌ یوسف و براكه‌ى، پیاوێكیان هێنا بۆ لاى (ابن مسعود) وتیان: ئه‌مه‌ فڵانه‌ كه‌سه‌ مه‌ى به‌ ریشیدا ده‌چۆڕێته‌وه‌، فه‌رمووى: قه‌ده‌غه‌ كراوین له‌ جاسوسى و سیخوڕى، به‌ڵام به‌ ئاشكرا شتێك ببینین ئه‌وا سزاى ده‌ده‌ین، (دخین)ى نوسه‌رى (عوقبه‌) ده‌ڵێت: به‌ (عوقبه‌)م وت: دراوسێیه‌كمان هه‌یه‌ مه‌ى ده‌خۆنه‌وه‌ منیش پۆلیسیان لێ ئاگادار ده‌كه‌مه‌وه‌ بیانبه‌ن، (عوقبه‌) وتى: وا مه‌كه‌ به‌ڵام ئامۆژگاریان بكه‌و هه‌ڕه‌شه‌یان لێبیكه‌، وایشى كرد هه‌ر وازیان نه‌هێنا، وتى ده‌چم پۆلیس ئاگادار ده‌كه‌مه‌وه‌، (عوقبه‌) وتى: هاوار بۆ خۆت نه‌كه‌یت، من گوێم له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بووه‌ قه‌ده‌غه‌ى كردووه‌ دواى تاوانى خه‌ڵكى بكه‌ویت {غه‌یبه‌تی یه‌كتری مه‌كه‌ن} [ وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ] وه‌ غه‌یبه‌تی یه‌كتری مه‌كه‌ن، باسی برایه‌كت بكه‌ی به‌ شتێك كه‌ تیایدا بێت و پێی ناخۆش بێت ئه‌وه‌ غه‌یبه‌ته‌، وه‌ ئه‌گه‌ر تیایدا نه‌بێت ئه‌وه‌ بوهتانه‌و گه‌وره‌تره‌، (عائیشه‌) ته‌نها به‌ (صه‌فیه‌)ى وت: باڵاكورته‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (قسه‌یه‌كت كرد ئه‌گه‌ر بیكه‌یته‌ ناو ئاوى ده‌ریاوه‌ بۆگه‌نى ده‌كات) [ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا ] ئایا یه‌كێك له‌ ئێوه‌ پێی خۆشه‌ گۆشتی براكه‌ی بخوات به‌ مردوویه‌تی؟ ئه‌و كه‌سه‌یش كه‌ لێره‌ نیه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ مردوو بێت و ناتوانێ به‌رگری له‌ خۆی بكات [ فَكَرِهْتُمُوهُ ] ئێوه‌ پێتان ناخۆشه‌و لاتان بێزێندراوه‌ [ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢) ] وه‌ ئێوه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر ته‌وبه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ قبووڵ ئه‌كات كه‌ ته‌وبه‌ ئه‌كه‌ن، وه‌ زۆر به‌ره‌حم و به‌ به‌زه‌ییه‌.

[ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى ] ئه‌ی خه‌ڵكی ئێمه‌ ئێوه‌مان دروست كردووه‌ له‌ نێرو مێیه‌ك كه‌ ئاده‌م و حه‌وا بووه‌ [ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ] وه‌ ئێوه‌مان كردووه‌ به‌ چه‌ند گه‌ل و هۆزێكه‌وه‌ تا یه‌كتری بناسن {به‌ڕێزترینتان لای خوای گه‌وره‌ به‌ته‌قواترینتانه‌} [ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ] به‌ڕێزترینتان لای خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌موو كه‌س به‌ته‌قواتر بێت ئه‌وه‌ لای خوای گه‌وره‌ له‌ هه‌موو كه‌س به‌ڕێزتره‌ [ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣) ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ وه‌ زانیاریه‌كی زۆر وردی هه‌یه‌.

{جیاوازى نێوان ئیسلام و ئیمان} [ قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا ] ده‌شتنشینه‌كان وتیان: ئێمه‌ ئیمانمان هێناوه‌، له‌سه‌ر (به‌نى ئه‌سه‌د بن خوزه‌یمه‌) دابه‌زى كه‌ بانگه‌شه‌ى پله‌ى ئیمانیان كرد كه‌ له‌ پله‌ى ئیسلام به‌رزتره‌ [ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هێشتا ئێوه‌ ئیمان له‌ دڵتاندا جێگیر نه‌بووه‌ به‌ڵام موسڵمان بوونه‌، ئیسلام شته‌ دیارو ڕووكه‌شیه‌كانه‌و ئیمانیش له‌ دڵدایه‌و بریتیه‌ له‌ به‌راستدانانى دڵ و داننان به‌ زمان و ئه‌نجامدانی كرده‌وه‌كان به‌لاشه‌ [ وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا ] به‌ڵكو ئێوه‌ بڵێن: ئێمه‌ موسڵمان بووینه‌ [ وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ ] وه‌ هێشتا ئیمان له‌ دڵتاندا جێگیر نه‌بووه‌، (ئیمان له‌ ئیسلام تایبه‌تتره‌) [ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ن - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ هیچ شتێك له‌ پاداشتی كرده‌وه‌ باشه‌كانتان لێ كه‌م ناكات [ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌به‌زه‌ییه‌.

[ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ] ته‌نها ئیمانداری ڕاسته‌قینه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ئیمانیان به‌ خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هێناوه‌ [ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] پاشان هیچ گومانێك تێكه‌ڵ به‌و ئیمانه‌یان نه‌بووه‌ وه‌ جیهادیان كردووه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ به‌ ماڵ و گیانیان [ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) ] ئا ئه‌و كه‌سانه‌ ڕاستگۆن له‌ ئیمان هێنانیان، نه‌ك ئه‌و ده‌شتنشینانه‌ى كه‌ بانگه‌شه‌ى باوه‌ڕ ده‌كه‌ن.

[ قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئایا ئێوه‌ خوای گه‌وره‌ فێری دینه‌كه‌تان ئه‌كه‌ن و ئێوه‌ هه‌واڵی دین به‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ده‌ن له‌وه‌ى كه‌ له‌ دڵدا شاردوتانه‌ته‌وه‌ [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] له‌ كاتێكدا هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌هه‌مووی هه‌یه‌و هیچ شتێك له‌ خواى گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌ [ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌ هه‌موو شتێك، وه‌ هیچ شتێكی لێ ناشاردرێته‌وه‌.

[ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا ] (به‌نو ئه‌سه‌د) هاتن بۆ لاى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وتیان: ئیمه‌ موسڵمان بووین و كوشتارمان نه‌كردیت و عه‌ره‌ب كوشتاریان كردیت، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - منه‌تت به‌سه‌ردا ئه‌كه‌ن كاتێك كه‌ موسڵمان بوونه‌ [ قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ ] بڵێ: ئێوه‌ منه‌ت مه‌كه‌ن به‌سه‌ر مندا كه‌ موسڵمان بوونه‌ [ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٧) ] به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ منه‌ت ئه‌كات به‌سه‌ر ئێوه‌دا كه‌ هیدایه‌تی داون بۆ ئیمان وه‌ ئیمانی خستۆته‌ دڵتانه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن.

[ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ نهێنی و په‌نهانی ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان ئه‌زانێ و هیچ شتێكی لێ ناشاردرێته‌وه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بینایه‌ به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن، والله أعلم.

سووره‌تی (قاف) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها ئایه‌تى (٣٨) نه‌بێت مه‌ده‌نى یه‌، (٤٥) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ نوێژى چه‌ژن سوره‌تى(قاف) و(قه‌مه‌رى) ده‌خوێند، وه‌ هه‌موو رۆژانى جومعه‌ له‌سه‌ر مینبه‌ر سوره‌تى (قاف)ى ده‌خوێند بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ ق ] له‌سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانى قورئانى پیرۆزه‌وه‌ هاتوون [ وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ كه‌ خاوه‌ن پله‌و پایه‌ی به‌رزه‌.

[ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا شَيْءٌ عَجِيبٌ (٢) ] به‌ڵكو كافران پێیان سه‌یر بوو كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ پێغه‌مبه‌رێكیان له‌ خۆیان بۆ هاتووه‌ كه‌ ئاگاداریان ئه‌كاته‌وه‌، وه‌ وتیان: به‌ڕاستی ئه‌مه‌ شتێكی زۆر سه‌رسوڕهێنه‌ره‌.

[ أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ (٣) ] ئایا ئێمه‌ كاتێك بمرین و ببین به‌ خۆڵ و له‌ناو زه‌ویدا بڕزێین ئایا دوای ئه‌وه‌ زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌یه‌؟ به‌ڕاستی ئه‌مه‌ زۆر دووره‌.

[ قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ (٤) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: نه‌ك هه‌ر توانای زیندوو كردنه‌وه‌ی ئه‌وانمان هه‌یه‌ به‌ڵكو ئه‌شزانین كه‌ زه‌وی چه‌ندێك له‌لاشه‌یان ئه‌خوات و ئاگاداری ئه‌ویشین، وه‌ ئێمه‌ كیتابێكیشمان هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو شتێكی تیادا نووسراوه‌و پارێزراوه‌و كۆكه‌ره‌وه‌و پارێزه‌ری هه‌موو شتێكه‌ كه‌ (لوح المحفوظ) ه‌.

[ بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ (٥) ] به‌ڵكو ئه‌وان ئه‌و حه‌قه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆیان هات كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ یان پێغه‌مبه‌رى خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وان به‌درۆیان زانی، وه‌ ئه‌وان له‌ كاروبارێكی زۆر تێكهه‌ڵكێش و نادیارو ئاڵۆزو جیاوازدان، واته‌: هه‌ر جاره‌ی قسه‌یه‌ك ئه‌كه‌ن جارێك ئه‌ڵێن: ساحیره‌و جارێك ئه‌ڵێن: شاعیره‌و جارێك ئه‌ڵێن: فاڵچیه‌.

{تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە} [ أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ (٦) ] ئایا ته‌ماشای ئاسمان ناكه‌ن له‌سه‌رووی خۆیانه‌وه‌ چۆن دروستمان كردووه‌و ڕامان گرتووه‌و جوانمان كردووه‌و ڕازاندوومانه‌ته‌وه‌ به‌و ئه‌ستێرانه‌، وه‌ هیچ كون و كه‌له‌به‌رو درزێكی تیادا نیه‌.

[ وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ (٧) ] وه‌ زه‌ویشمان فراوانكردووه‌و ڕاخستووه‌، وه‌ ئه‌و شاخانه‌یشمان وه‌كو مێخ تیایدا داكوتیوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌جوولێت و نه‌هه‌ژێت، وه‌ له‌ هه‌موو جۆرو جووتێكی جوان دانه‌وێڵه‌و ڕووه‌كمان تیادا ڕوواندووه‌.

[ تَبْصِرَةً وَذِكْرَى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٨) ] ئه‌مه‌ وه‌كو چاوڕۆشنایى و یادخستنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ هه‌موو به‌نده‌یه‌ك كه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ گه‌ڕابێته‌وه‌.

[ وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ (٩) ] وه‌ له‌ ئاسمانیشه‌وه‌ ئاوێكی پڕ سودو خێرو به‌ره‌كه‌تمان دابه‌زاندووه‌ به‌هۆی ئه‌و ئاوه‌وه‌ جۆره‌ها باخ و باخاتی زۆرمان ڕوواندووه‌، وه‌ دانه‌وێڵه‌ش كه‌ خه‌ڵكی به‌رووبوومه‌كه‌ی ئه‌ڕنن و ئه‌یخۆن.

[ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ (١٠) ] وه‌ ئه‌و دار خورمایانه‌ش كه‌ لق و چڵی درێژیان هه‌یه‌، وه‌ لقه‌كانیشیان زۆر چڕو پڕه‌.

[ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا ] ئه‌م ڕووه‌ك و دانه‌وێڵانه‌ ڕزق و ڕۆزییه‌ بۆ به‌نده‌كان، وه‌ به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ چه‌نده‌ها شارو دێ و زه‌وی مردوومان ژیانده‌وه‌و زیندوومان كرده‌وه‌ [ كَذَلِكَ الْخُرُوجُ (١١) ] ئێوه‌ش به‌م شێوازه‌ له‌ دوای مردنتان له‌ناو گۆڕه‌كان ده‌رئه‌كرێن و زیندوو ئه‌كرێنه‌وه‌ [ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ] له‌ پێش كافرانی قوڕه‌یشیشدا قه‌ومی نوح پێغه‌مبه‌ری خۆیان به‌درۆزانی.

{هاوەڵانی بیرەكە كێ‌ بوونە؟} [ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ وَثَمُودُ (١٢) ] وه‌ هاوه‌ڵانی بیره‌كه‌یش، كه‌ بیرێك بووه‌ ئه‌ووترێ: له‌ دێى (فه‌لج) له‌ (یه‌مامه‌)، یاخود له‌ (ئه‌نطاكیا)، یاخود له‌ (ئازه‌ربیجان) بووه‌، كه‌ قه‌ومێكى بت په‌رست بوونه‌و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى خۆیان به‌ درۆزانیوه‌و كوشتوویانه‌و خستوویانه‌ته‌ ناو بیره‌كه‌وه‌، بۆیه‌ پێیان وتراوه‌: هاوه‌ڵانی بیر، خواى گه‌وره‌ له‌ ناوى بردوون، یاخود (أصحاب الاخدود) بوونه‌ ئه‌وانه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ له‌ سوره‌تى (بروج) باسیان ده‌كات، یاخود وتراوه‌: قه‌ومی شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بوونه‌، وه‌ قه‌ومی (ثهمود) كه‌ صاڵح پێغه‌مبه‌ریان - صلی الله علیه وسلم - بۆ چوو بوو هه‌موو ئه‌مانه‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆیان به‌درۆ زانی له‌ پێش كافرانی قوڕه‌یشدا [ وَعَادٌ ] وه‌ قه‌ومی (عاد)یش كه‌ خوای گه‌وره‌ هود پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردبوون.

[ وَفِرْعَوْنُ ] وه‌ قه‌ومی فیرعه‌ونیش كه‌ موسای - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردبوون [ وَإِخْوَانُ لُوطٍ (١٣) ] وه‌ قه‌ومی (لوط)يش كه‌ لوط - صلی الله علیه وسلم - له‌خۆیان بوو پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆیان به‌درۆ زانی.

[ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ ] وه‌ هاوه‌ڵانی داره‌كه‌ كه‌ له‌ كه‌ناری ده‌ریا بوون تا (مه‌دیه‌ن)، كه‌ خوای گه‌وره‌ شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن ئه‌وانیش شوعه‌یبیان به‌درۆ زانی. {(توببەع) كێ‌ بووە؟} [ وَقَوْمُ تُبَّعٍ ] وه‌ قه‌ومی (توببه‌ع)یش كه‌ له‌ یه‌مه‌ن بوونه‌، به‌ پاشاى یه‌مه‌ن ده‌وترا: (توببه‌ع)، هه‌روه‌كو به‌ پاشاى فارس وتراوه‌: (كیسرا)، وه‌ به‌ پاشاى رۆم وتراوه‌: (قه‌یصه‌ر)، وه‌ به‌ پاشاى كافرى میصر وتراوه‌: (فیرعه‌ون)، وه‌ به‌ پاشاى حه‌به‌شه‌ وتراوه‌: (نه‌جاشى)، (توببه‌ع) ناوى (اسعد بن أبو كریب) بووه‌، پاشایه‌كی یه‌مه‌ن بووه‌و سێ سه‌دو بیست و شه‌ش ساڵ پاشایان بووه‌، له‌ناویاندا كه‌س له‌م ته‌مه‌نى گه‌وره‌تر نه‌بووه‌، سه‌ربازو سوپاى یه‌كجار زۆری هه‌بووه‌، ده‌سه‌ڵاتى گه‌یشتۆته‌ (سه‌مه‌رقه‌ندو حیره‌و دیمه‌شق)، هاتۆته‌ مه‌دینه‌ ویستویه‌تى كوشتارى خه‌ڵكه‌كه‌ى بكات دوو زاناى جوله‌كه‌ وتویانه‌ ئه‌مه‌ شارى كۆچكردنى كۆتا پێغه‌مبه‌ره‌، پاشان موسڵمان بووه‌و چۆته‌ سه‌ر دینى موساو - صلی الله علیه وسلم - رۆیشتووه‌ بۆ مه‌ككه‌و له‌گه‌ڵ خۆى بردوونى، ویستۆتى كه‌عبه‌ بڕوخێنێت، دوو زاناكه‌ نه‌یانهێشتوه‌و وتویانه‌ ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دروستى كردووه‌و له‌سه‌ر ده‌ستى كۆتا پێغه‌مبه‌ر پله‌وپایه‌ى به‌رزى ده‌بێت، ئه‌ویش به‌گه‌وره‌ى زانیوه‌و ته‌وافى به‌ده‌وردا كردووه‌و په‌رده‌ى له‌ ئاوریشم بۆ كردووه‌، پاشان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ یه‌مه‌ن و خه‌ڵكى هه‌موویان موسڵمان بوونه‌و چونه‌ته‌ سه‌ر دینى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ، پێش ناردنى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ حه‌وت سه‌د ساڵ كۆچى دوایی كردووه‌، به‌ شیعر وتویه‌تى: ئه‌گه‌ر بگه‌م به‌ كۆتا پێغه‌مبه‌ر شوێنى ده‌كه‌وم و به‌رگرى لێده‌كه‌م، وه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (جوێن به‌ توببه‌ع مه‌ده‌ن چونكه‌ موسڵمان بووه‌) به‌ڵام له‌ پاش مردنى (توببه‌ع) قه‌ومه‌كه‌ى گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ر بت په‌رستى و خواى گه‌وره‌ له‌ناوى بردوون [ كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ (١٤) ] هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆیان به‌درۆ زانیوه‌ بۆیه‌ هه‌ڕه‌شه‌و سزای خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ بوو به‌سه‌ریاندا، بۆیه‌ با كافرانى قوڕه‌یشیش ئاگادار بن ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن خواى گه‌وره‌ تواناى هه‌یه‌ ئه‌مانیش وه‌كو ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ى تر له‌ناو بدات.

[ أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ ] ئایا له‌ دروست كردنی یه‌كه‌مدا ئێمه‌ ماندوو بووین یان بێده‌سه‌ڵات بووین كاتێك دروستكراوه‌كانمان دروست كرد تا ئه‌وان گومانیان له‌ زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌بێت؟ نه‌خێر هه‌رگیز خواى گه‌وره‌ ماندوو نابێت [ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ (١٥) ] به‌ڵكو ئه‌وان گومانیان له‌ دروست كردنی سه‌رله‌نوێ و تازه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ دوای مردن هه‌بێت.

{زانیاری فراوانی خوای گەورە} [ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ مرۆڤمان دروست كردووه‌ وه‌ ئه‌زانین چ وه‌سوه‌سه‌و خه‌یاڵاتێك به‌ دڵ و مێشكیدا دێت [ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (١٦) ] وه‌ فریشته‌كانی ئێمه‌ له‌ مرۆڤ نزیكترن له‌ شاده‌ماری ملی.

[ إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ (١٧) ] كاتێك كه‌ ئه‌و دوو فریشته‌یه‌ كه‌ كرده‌وه‌كانی مرۆڤ ئه‌پارێزن و ئه‌ینووسن به‌ یه‌كتری ئه‌گه‌ن و له‌لای ڕاست و چه‌په‌وه‌ دانیشتوونه‌، ئه‌وه‌ى لاى راست چاكه‌ ده‌نوسێت و ئه‌وه‌ى لاى چه‌پ خراپه‌ ده‌نوسێت.

{هەموو وتەیەك دەنوسرێت} [ مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨) ] هیچ وته‌یه‌ك له‌ ده‌م مرۆڤـ نایه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ ئیلا ئه‌و دوو فریشته‌یه‌ چاودێرو ئاماده‌ن و ده‌ینوسن، یان وتراوه‌: یه‌كێكیان ناوی (ره‌قیب)ه‌ و ئه‌وی تریان ناوی (عه‌تید)ه‌، (ئیمامى ئه‌حمه‌د) له‌ نه‌خۆشى سه‌ره‌مه‌رگه‌كه‌یدا نركه‌نرك و ناڵه‌ناڵى ده‌كرد، پێى وترا (تاوس) ده‌فه‌رمێت: فریشته‌ هه‌موو شتێك ده‌نوسێت ته‌نانه‌ت نركه‌نرك و ناڵه‌ناڵیش، له‌ پاش ئه‌وه‌ (ئیمامى ئه‌حمه‌د) نركه‌ى نه‌كرد تا كۆچى دوایی كرد.

[ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ (١٩) ] وه‌ سه‌ختی و سه‌غڵه‌تی گیانكێشان هات كه‌ شتێكی حه‌قه‌ له‌ كاتی مردندا كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌و مردنه‌ بوو كه‌ تۆ لێی ڕات ئه‌كرد.

[ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠) ] وه‌ كه‌ ئیسرافیل فووی دووه‌م ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌نادا ئا ئه‌مه‌ ڕۆژی زیندوو بوونه‌وه‌و هه‌ڕه‌شه‌ كردنه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ كافران پێ كردبوو.

[ وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١) ] وه‌ هه‌موو نه‌فسێكیش كاتێك كه‌ دێت دوو فریشته‌ی له‌گه‌ڵدایه‌ كه‌ یه‌كێكیان ڕایئه‌كێشێ بۆ گۆڕه‌پانى كۆبوونه‌وه‌، وه‌ ئه‌وی تریش شایه‌تی له‌سه‌ر ئه‌دات، یاخود وتراوه‌: سائیقه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كرده‌وه‌ی خراپ ئه‌نووسێ، شاهیده‌كه‌ كرده‌وه‌ی چاك ئه‌نووسێت، یاخود وتراوه‌: سائیقه‌كه‌ فریشته‌یه‌و شاهیده‌كه‌ كرده‌وه‌كه‌یه‌تى، یان مرۆڤ خۆیه‌تى كه‌ شایه‌تى له‌سه‌ر خۆى ده‌دات.

[ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا ] پێی ئه‌ڵێن: به‌ دڵنیایی تۆ بێئاگا بووی له‌م ڕۆژو له‌م سه‌ره‌نجامه‌ [ فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ ] ئێستا ئه‌و په‌رده‌یه‌مان له‌سه‌ر چاوت لابرد [ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢) ] ئێستا چاوت زۆر تیژو به‌هێزه‌و هه‌موو شتێك ئه‌بینێ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دونیا لێته‌وه‌ نادیار بوو ئێستا هه‌مووی ئه‌بینێ.

[ وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣) ] وه‌ هاوه‌ڵه‌ فریشته‌كه‌ى كه‌ له‌گه‌ڵێتی بۆ پاراستن و نوسینى كرده‌وه‌كانى، وه‌ ئه‌وه‌یش كه‌ رایده‌كێشێت بۆ گۆڕه‌پانى كۆبوونه‌وه‌ شایه‌تى له‌سه‌ر ده‌ده‌ن و ئه‌ڵێن: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مه‌ ئه‌و كه‌سه‌یه‌ ئاماده‌مان كردووه‌و هێناومانه‌، یاخود په‌ڕاو و كتابی نامه‌ی كرده‌وه‌كانیمان هێناوه‌و ئاماده‌ كردووه‌ به‌بێ زیادو كه‌م.

{هەندێك لە سیفاتی كافران} [ أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤) ] خوای گه‌وره‌ش به‌ هه‌ردوو فریشته‌كه‌ ئه‌فه‌رمووێ: فڕێی بده‌نه‌ ناو دۆزه‌خه‌وه‌ هه‌موو كه‌سێك كه‌ زۆر كافرو زۆر عینادی كردبێ له‌ وه‌رگرتنی حه‌قدا.

[ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥) ] قه‌ده‌غه‌ی خێرو چاكه‌و مافه‌كانی كردبێ، وه‌ ده‌ستدرێژی و زوڵم و سته‌می كردبێت، وه‌ له‌ گوماندا بووبێت له‌ زیندوو بوونه‌وه‌و ڕۆژی قیامه‌ت یان له‌ دینی خوای گه‌وره‌.

[ الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ] ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ خوای گه‌وره‌دا خوایه‌كی تری بۆ خۆی بڕیار دابوو ئه‌یپه‌رست [ فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ (٢٦) ] ده‌ى فڕێی بده‌نه‌ ناو سزایه‌كی زۆر سه‌خته‌وه‌.

[ قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلَكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (٢٧) ] ئینجا هاوه‌ڵه‌كه‌ی له‌ شه‌یتان به‌ڕائه‌تى لێده‌كات و ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار من ئه‌م كه‌سه‌م گومڕا نه‌كرد به‌ڵكو خۆی له‌ گومڕاییه‌كی زۆر ئاشكراو دووردا بوو.

[ قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ (٢٨) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئێوه‌ لێره‌ لای من مشتومڕو ده‌مه‌قاڵێ مه‌كه‌ن وه‌ پێشتر من هه‌ڕه‌شه‌م لێ كردبوون و پێغه‌مبه‌رانم بۆ ناردبوون وه‌ كتێبم بۆ دابه‌زاندبوون وه‌ ئاگاداری ئه‌م ڕۆژه‌م كردبوونه‌وه‌.

[ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩) ] هیچ به‌ڵێن و وشه‌و بڕیار له‌لای من گۆڕانی به‌سه‌ردا نایات كه‌ ئه‌بێ سزای خۆتان بچێژن وه‌ منیش زوڵم و سته‌م له‌ به‌نده‌كان ناكه‌م هه‌ر كه‌سێك حه‌قی خۆی وه‌رئه‌گرێ له‌ پاش جێگیر كردنى به‌ڵگه‌ به‌سه‌رتاندا.

[ يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (٣٠) ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ به‌ دۆزه‌خ ئه‌فه‌رمێت: ئایا پڕ بوویت؟ ئه‌ویش هه‌ر ئه‌ڵێ: ئایا زیاتر هه‌یه‌ بیهێنی، تا خوای گه‌وره‌ پێی پیرۆزی خۆی ئه‌خاته‌ ناو دۆزه‌خ ئه‌وكاته‌ دۆزه‌خ دێته‌وه‌ یه‌ك و ئه‌ڵێ به‌سه‌ به‌سه‌ پڕ بووم سوێند بێت به‌ عیززه‌ت و كه‌ره‌مت، وه‌كو له‌ فه‌رمووده‌ی صه‌حیحی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌.

[ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ (٣١) ] وه‌ به‌هه‌شتیش نزیك كراوه‌ته‌وه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌ وه‌ لێیان دوور نیه‌.

[ هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ (٣٢) ] ئه‌مه‌ ئه‌و به‌ڵێنانه‌یه‌ كه‌ پێتان دراوه‌ بۆ هه‌موو كه‌سێك كه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ گه‌ڕابێته‌وه‌ به‌ ته‌وبه‌ كردن و ده‌ست هه‌ڵگرتن له‌ تاوان، وه‌ تاوانه‌كانی خۆی پاراستبێ و له‌ بیری نه‌كردبێ و ته‌وبه‌ی لێ كردبێ، یان به‌ڵین و په‌یمانى پاراستبێت و هه‌ڵینه‌وه‌شاندبێته‌وه‌.

[ مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ (٣٣) ] هه‌ر كه‌سێك له‌ خوای گه‌وره‌ ترسابێ به‌ نهێنی، وه‌ به‌ دڵێكی گه‌ڕاوه‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ هاتبێ.

[ ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ] خوای گه‌وره‌ به‌م كه‌سانه‌ ئه‌فه‌رمووێ: بچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ به‌ سه‌لامه‌تی پارێزراون له‌ سزا، وه‌ فریشته‌كان سه‌لامتان لێ ئه‌كه‌ن [ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ (٣٤) ] ئا ئه‌مه‌ ڕۆژی نه‌مری و هه‌میشه‌ییه‌.

{بینینی خوای گەورە لە بەهەشتدا} [ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ (٣٥) ] هه‌ر شتێك كه‌ ئه‌وان ئاره‌زووی بكه‌ن و ویستیان لێ بێت و داوای بكه‌ن بۆیان هه‌یه‌و له‌ هیچ شتێك ناگه‌ڕێندرێنه‌وه‌، وه‌ زیاده‌یشمان هه‌یه‌ زیاتر له‌و نیعمه‌تانه‌ی كه‌ پێیان ئه‌درێ، وه‌ له‌ فه‌رمووده‌ی صه‌حیح هاتووه‌ كه‌ زیاده‌كه‌ بریتییه‌ له‌ بینینی خوای گه‌وره‌، خوای گه‌وره‌ هه‌موو رۆژانى جومعه‌ خۆی نیشانی به‌هه‌شتییه‌كان ئه‌دا كه‌ خۆشترین و گه‌وره‌ترین نیعمه‌ته‌.

[ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ ] له‌ پێش ئه‌ماندا زۆرێك له‌ ئوممه‌تانی ترمان له‌ناو برد كه‌ له‌ كافرانی قوڕه‌یش زۆر به‌هێزتر بوون وه‌كو قه‌ومی (عادو ثهمود) وه‌ جگه‌ له‌وان كه‌ به‌سه‌ر شاران و وڵاتانیشدا گه‌ڕابوون بۆ رزق و رۆزى و بازرگانى، وه‌ ئاوه‌دانیان كردبوه‌وه‌ [ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦) ] ئایا هیچ شوێنی ڕاكردن هه‌یه‌ تا بۆی ڕاكه‌ن و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ پارێزراو بن؟ نه‌خێر نیه‌.

[ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧) ] به‌ڕاستی ئه‌م سووره‌ته‌ یان قورئانی پیرۆز یادخستنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ دڵی هه‌بێت دڵێك كه‌ سوودی لێ ببینێ یاخود گوێ بگرێت و تێبگات و شایه‌ت بێت، یان دڵی ئاماده‌و ئاگادار بێت.

{دروستكردنی ئاسمان‌و زەوی لە شەش رۆژدا} [ وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨) ] وه‌ به‌ دڵنیایی ئێمه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان و ئه‌وه‌ی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ له‌ ماوه‌ی شه‌ش ڕۆژدا دروستمان كردووه‌ وه‌ تووشی هیلاكی و ماندوویه‌تی نه‌بووینه‌، كه‌ جووله‌كه‌ وتیان: خوای گه‌وره‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی له‌ شه‌ش ڕۆژدا دروست كردووه‌، له‌ یه‌ك شه‌ممه‌ ده‌ستی پێ كرد له‌ جومعه‌ ته‌واو بوو له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌دا پشووی دا، خوای گه‌وره‌ به‌درۆی خستنه‌وه.

‌[ فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ (٣٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئارام بگره‌ له‌سه‌ر ئه‌و قسانه‌ی كه‌ ئه‌یكه‌ن به‌رامبه‌ر خوای گه‌وره‌و به‌رامبه‌ر تۆ، وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ پاك و مونه‌ززه‌ه ڕابگره‌ له‌ هه‌موو شتێك كه‌ شایه‌نی ئه‌و نیه‌، وه‌ حه‌مدو سه‌ناو ستایشی خوای گه‌وره‌ بكه‌ پێش خۆر كه‌وتن و پێش خۆر ئاوابوون، وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی نوێژی به‌یانی و نوێژی عه‌صره‌، پێش ئه‌وه‌ى له‌ ئیسراو میعراج نوێژ فه‌رز بێت دوو ركات نوێژ پێش خۆر كه‌وتن له‌ كاتى نوێژى به‌یانى هه‌بووه‌، وه‌ دوو ركاتیش پێش خۆرئاوا بوون له‌ كاتى نوێژى عه‌صر هه‌بووه‌.

[ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ ] وه‌ له‌ شه‌ویشدا ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ بكه‌، وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی شه‌ونوێژه‌ كه‌ سه‌ره‌تا واجب بووه‌و دواتر كه‌ پێنج نوێژه‌كه‌ فه‌رز كرا نه‌سخ بۆته‌وه‌ [ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ (٤٠) ] وه‌ له‌ دوای نوێژه‌ فه‌رزه‌كانیش زیكرو ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ بكه‌، یاخود مه‌به‌ست پێى دوو ركاته‌ سوننه‌ته‌كه‌ى دواى نوێژى مه‌غریبه‌

[ وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٤١) ] وه‌ گوێ بگره‌ له‌ ڕۆژێك كه‌ بانگكه‌رێك له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بانگ ئه‌كات له‌ شوێنێكی نزیكه‌وه‌ كه‌ فوو كردنی دووه‌مه‌ به‌ كه‌ڕه‌ناداو ئیسرافیل فووی پیادا ئه‌كات.

[ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) ] ئه‌له‌و ڕۆژه‌دا گوێیان له‌و ده‌نگه‌ ئه‌بێ وه‌ خه‌ڵك هه‌مووی زیندوو ئه‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ڕۆژی ده‌رچوونه‌ له‌ناو گۆڕه‌كان.

[ إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣) ] هه‌ر ئێمه‌ خۆمان دروستكراوه‌كان ئه‌ژیه‌نین و ئه‌یانمرێنین وه‌ زیندوویان ئه‌كه‌ینه‌وه‌ وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یش هه‌ر بۆ لای ئێمه‌یه‌.

[ يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ (٤٤) ] له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ زه‌وی له‌ت ئه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی لێی بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌ به‌خێرایی ئه‌ڕۆن بۆ لای ئه‌و بانگكه‌ره‌ی كه‌ بانگ ئه‌كات كه‌ ئه‌میش كۆكردنه‌وه‌یه‌كه‌ لای خوای گه‌وره‌ زۆر سووك و ئاسانه‌، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (من یه‌كه‌م كه‌سم كه‌ زه‌وى له‌ت ده‌بێت بۆ ده‌رچوونم لێى).

[ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ خۆمان زاناترو ئاگادارترین له‌وه‌ی كه‌ كافران چی به‌ تۆ ئه‌ڵێن، وه‌ تۆ تواناو ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ریاندا نیه‌ به‌زۆر باوه‌ڕ بخه‌یته‌ دڵیانه‌وه‌و هیدایه‌تیان بده‌ی [ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ (٤٥) ] تۆ ته‌نها به‌ قورئانی پیرۆز یادیان بخه‌ره‌وه‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌و سزای خوای گه‌وره‌ بترسێت، والله أعلم.

سووره‌تی (ذاریات) (واته‌: بڵاوكه‌ره‌وه‌كان) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٦٠) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ با، كاتێك كه‌ ئه‌و خۆڵه‌ بڵاو ئه‌كاته‌وه‌.

[ فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا (٢) ] وه‌ سوێند ئه‌خوات به‌و هه‌ورانه‌ كه‌ باری قورسیان هه‌ڵگرتووه‌ كه‌ پڕن له‌ ئاو.

[ فَالْجَارِيَاتِ يُسْرًا (٣) ] وه‌ سوێند ئه‌خوات به‌و كه‌شتیانه‌ی كه‌ به‌ ئاسانی باری قورسیان له‌سه‌ر ده‌ریاكان هه‌ڵگرتووه‌.

[ فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا (٤) ] وه‌ سوێند ئه‌خوات به‌و فریشتانه‌ی كه‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ ئه‌كه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ دابه‌ش كردنى ڕزق و ڕۆزی به‌نده‌كانى پێ سپاردوون.

[ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ (٥) ] ئه‌مه‌ وه‌ڵامى سوێند خواردنه‌كه‌یه‌: ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ پێتان دراوه‌ له‌ مردن و زیندووبوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ به‌ دڵنیایی هه‌مووی ڕاسته‌و ڕوو ئه‌دات.

[ وَإِنَّ الدِّينَ لَوَاقِعٌ (٦) ] وه‌ به‌ دڵنیایی ڕۆژی سزاو پاداشتیش ڕوو ئه‌دات و گومانی تیادا نیه‌.

[ وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ (٧) ] وه‌ سوێند بێت به‌و ئاسمانانه‌ی كه‌ زۆر جوان و ڕێكوپێك و فراوان و موحكه‌م دروستكراون.

[ إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ (٨) ] ئه‌ی هاوبه‌شبڕیارده‌ران ئێوه‌ وته‌یه‌كی جیاوازو ناكۆك و نه‌گونجاوتان هه‌یه‌.

[ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ (٩) ] هه‌ر كه‌سێك قورئانی پیرۆز به‌ درۆ بزانێ لائه‌درێ له‌سه‌ری وه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی نادات.

[ قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ (١٠) ] نه‌فره‌تی خوای گه‌وره‌ له‌و كه‌سانه‌ بێ كه‌ گومانیان هه‌یه‌ له‌ به‌ڵێن و هه‌ڕه‌شه‌كانی خوای گه‌وره‌و زیندووبوونه‌وه‌، یان ئه‌وانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - قورئانه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ به‌ درۆ ئه‌زانن.

[ الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ (١١) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ كوفرو شه‌ریكدانان بۆ خوای گه‌وره‌ له‌ گوماندا ئه‌ژین وه‌ بێئاگان له‌ سزای خوای گه‌وره‌ كه‌ به‌ره‌و پیری ئه‌چن.

[ يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ (١٢) ] وه‌ پرسیار ئه‌كه‌ن وه‌كو گومان و به‌دوور زانین و به‌درۆ زانین و گاڵته‌جاڕی ئه‌ڵێن: كه‌ی ڕۆژی سزا دێت ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ئێمه‌ پێ ئه‌كه‌ن؟.

[ يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ (١٣) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌و ڕۆژه‌ ڕۆژێكه‌ كه‌ ئه‌وان له‌ناو ئاگری دۆزه‌خدا سزا ده‌درێن و ده‌سووتێندرێن

[ ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (١٤) ] پێیان ئه‌ووترێ: سزاكه‌تان بچێژن ئا ئه‌مه‌ ئه‌و ڕۆژه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ خۆتان داواتان ئه‌كرد زوو بێت و په‌له‌تان تیایدا ئه‌كرد وه‌كو گاڵته‌جاڕی و سووكایه‌تی كردن پێیان.

{هه‌ندێك له‌ سیفاتى موتته‌قى و خۆپارێزان} [ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٥) ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌ ئه‌وانه‌ به‌ دڵنیایی له‌ناو باخ و باخاتێكی زۆرى به‌هه‌شتدان كه‌ ئاو به‌ ژێریدا ئه‌ڕوات.

[ آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ (١٦) ] ئه‌و نازو نیعمه‌تانه‌ی خوای گه‌وره‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا پێیان ئه‌به‌خشێ وه‌ری ئه‌گرن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مان له‌ دونیادا كه‌سانێكی چاكه‌كار بوونه‌.

[ كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (١٧) ] وه‌ به‌ شه‌ویش كه‌م ئه‌خه‌وتن به‌ڵكو زۆربه‌ی شه‌و نوێژیان ئه‌كرد، وه‌ كه‌م جار هه‌بووه‌ شه‌وێكیان به‌سه‌ردا تێپه‌ڕێ و تا به‌یانی بخه‌ون و نوێژی تیادا نه‌كه‌ن، به‌ڵكو ئیلا نوێژیان تیادا كردووه‌ [ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (١٨) ] وه‌ شه‌ونوێژه‌كه‌یان درێژ ئه‌كرده‌وه‌ تا به‌ره‌به‌یان له‌ به‌ره‌به‌یانیشدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاتی دوعا قه‌بوڵ بوون و لێخۆشبوونه‌ له‌و كاته‌دا داوای لێخۆشبوونیان له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كرد.

[ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (١٨) ] وه‌ شه‌ونوێژه‌كه‌یان درێژ ئه‌كرده‌وه‌ تا به‌ره‌به‌یان له‌ به‌ره‌به‌یانیشدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاتی دوعا قه‌بوڵ بوون و لێخۆشبوونه‌ له‌و كاته‌دا داوای لێخۆشبوونیان له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كرد.

[ وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (١٩) ] وه‌ له‌ ماڵیشیاندا حه‌قی ئه‌و كه‌سانه‌ هه‌بووه‌ كه‌ داوا ئه‌كه‌ن له‌ فه‌قیرو هه‌ژار كه‌ خۆیان داوا ئه‌كه‌ن، وه‌ مه‌حرومیش ئه‌وانه‌ن كه‌ داوا ناكه‌ن و خه‌ڵك پێیان نازانێ، یان ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ڵاو موسیبه‌تێكیان به‌سه‌ردا هاتووه‌ سه‌روه‌ت و سامانیان نه‌ماوه‌ [ وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ (٢٠) ] وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویشدا چه‌نده‌ها نیشانه‌ی ئاشكرا هه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایی و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ یه‌قینیان هه‌بێت [ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٢١) ] وه‌ له‌ نه‌فسی خۆیشتاندا چه‌نده‌ها به‌ڵگه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌ ئایا بۆ نایبینن و بۆ هه‌ستی پێ ناكه‌ن [ وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (٢٢) ] وه‌ له‌ ئاسمانیشدا ڕزقی ئێوه‌ هه‌یه‌ به‌هۆی باران بارینه‌وه‌، وه‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌ی كه‌ وه‌عدو به‌ڵێنتان پێدراوه‌، یان پاداشت و سزاى كرده‌وه‌كانتان هه‌مووى له‌ (لوح المحفوظ) له‌ ئاسمان نوسراوه‌.

[ وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ (٢٠) ] وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویشدا چه‌نده‌ها نیشانه‌ی ئاشكرا هه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایی و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ یه‌قینیان هه‌بێت.

[ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٢١) ] وه‌ له‌ نه‌فسی خۆیشتاندا چه‌نده‌ها به‌ڵگه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌ ئایا بۆ نایبینن و بۆ هه‌ستی پێ ناكه‌ن.

[ وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (٢٢) ] وه‌ له‌ ئاسمانیشدا ڕزقی ئێوه‌ هه‌یه‌ به‌هۆی باران بارینه‌وه‌، وه‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌ی كه‌ وه‌عدو به‌ڵێنتان پێدراوه‌، یان پاداشت و سزاى كرده‌وه‌كانتان هه‌مووى له‌ (لوح المحفوظ) له‌ ئاسمان نوسراوه‌.

[ فَوَرَبِّ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ (٢٣) ] وه‌ سوێند بێت به‌ په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌وی ئه‌مه‌ی كه‌ هه‌واڵتان پێ ئه‌ده‌ین له‌ هاتنى رۆژى قیامه‌ت و زیندووبوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌و پاداشت و سزا هه‌مووی حه‌قه‌ وه‌كو چۆن ئێوه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن و هه‌ستی پێ ئه‌كه‌ن و گومانتان تیایدا نیه‌.

{هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی میوانه‌ به‌ڕێزه‌كانی ئیبراهیم پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - } [ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ (٢٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی میوانه‌ به‌ڕێزه‌كانی ئیبراهیمت - صلی الله علیه وسلم - پێ گه‌یشتووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فریشته‌ بوونه‌و به‌ڕێز بوونه‌، (خزمه‌ت كردنى میوان رۆژێك واجبه‌، س] رۆژیش سوننه‌ته‌، به‌ گوێره‌ى توانا).

[ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا ] كاتێك كه‌ چوونه‌ ژووره‌وه‌ سڵاویان له‌ ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - كرد [ قَالَ سَلَامٌ ] ئه‌میش به‌ باشتر وه‌ڵامی سه‌لامه‌كه‌ی دانه‌وه‌ [ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٢٥) ] به‌ڵام فه‌رمووی: ئێوه‌ كه‌سانێكی نه‌ناسراون من ناتانناسم، چونكه‌ (جبریل و میكائیل و ئیسرافیل) له‌سه‌ر شێوه‌ى گه‌نجى زۆر جوان هاتن بۆ لاى.

[ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ (٢٦) ] به‌ خێرایی و نهێنی چوو بۆ لای خێزانه‌كه‌ی وه‌ چوو گوێلكێكی سووره‌وه‌كراو و برژاوی بۆ هێنان.

[ فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٢٧) ] وه‌ لێی نزیك كردنه‌وه‌و له‌به‌ر ده‌ستیاندا دایناو فه‌رمووی: ئایا ناخۆن؟ فه‌رموو بخۆن.

[ فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً ] وه‌ كاتێك كه‌ بینی ناخۆن هه‌ستی به‌ ترس كرد لێیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌سێك نمه‌كی كه‌سێكی نه‌كردایه‌ مانای وایه‌ كه‌ بۆ خێر نه‌هاتووه‌و بۆ شه‌ڕو خراپه‌ هاتووه‌ [ قَالُوا لَا تَخَفْ ] ئه‌وانیش كه‌ زانیان لێیان ترسا، وتیان: مه‌ترسێ ئه‌ی ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - [ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ (٢٨) ] خۆیان پێ ناساند كه‌ ئێمه‌ مه‌لائیكه‌تین له‌لای خوای گه‌وره‌وه‌ هاتووین وه‌ موژده‌یان پێدا به‌ منداڵێكی زانا كه‌ ئیسحاق بوو.

[ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ (٢٩) ] خێزانه‌كه‌یشی له‌سه‌رسوڕماندا به‌ قیژان و بانگ كردن و هاوار كردنه‌وه‌ هات و دای به‌ رووی خۆیداو وتی: من له‌ گه‌نجیدا منداڵم نه‌بووه‌ ئێستا چۆن له‌م ته‌مه‌نه‌ پیرییه‌ كه‌ پیره‌ژنێكی نه‌زۆكم منداڵم ئه‌بێ، وتراوه‌ ته‌مه‌نى(٩٠) یان (٩٩) ساڵ بووه‌، ته‌مه‌نى ئیبڕاهیم - صلی الله علیه وسلم - (١٠٠) یان (١٢٠) ساڵ بووه‌.

[ قَالُوا كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٣٠) ] وتیان: به‌ڵێ به‌م شێوازه‌یه‌ كه‌ پێمان وتى وه‌ هه‌واڵمان پێدایت، وه‌ خوای گه‌وره‌ش وای فه‌رمووه‌و سه‌رسام مه‌به‌، وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر خوایه‌كی كاربه‌جێ و زانایه‌و ئیشه‌كانی پڕه‌ له‌ حیكمه‌ت.

[ قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٣١) ] پاشان ئیبراهیم - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی نێردراوانی خوای گه‌وره‌ ئه‌ی كارو به‌سه‌رهاتی ئێوه‌ چییه‌و بۆچی هاتوون؟

[ قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٣٢) ] وتیان: ئێمه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌ نێردراوین بۆ لای قه‌ومێكی زۆر تاوانبار كه‌ قه‌ومی (لوط)ن.

[ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ (٣٣) ] تا له‌ ئاسمانه‌وه‌ به‌ردبارانیان بكه‌ین و به‌رد له‌ قوڕی سووره‌وه‌كراو ببارێنین به‌سه‌ریاندا.

[ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ (٣٤) ] ئه‌و به‌ردانه‌ هه‌مووی دیاریكراو و نیشانكراوه‌ هه‌موو به‌ردێ ناوی ئه‌و كه‌سه‌ی پێوه‌یه‌ كه‌ تێی ئه‌گرن له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زیادڕه‌ویان كردووه‌ له‌ كوفرو تاوان و سه‌رپێچیدا.

[ فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٣٥) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ باوه‌ڕدار بوون ئه‌وانه‌مان ده‌ركردو ڕزگارمان كردن.

[ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٦) ] نه‌مان بینی جگه‌ له‌ یه‌ك ماڵێكی موسڵمان هیچ موسڵمانێكی تری تیادا نه‌بووه‌ كه‌ ماڵه‌كه‌ی (لوط) بووه‌ - صلی الله علیه وسلم -.

[ وَتَرَكْنَا فِيهَا آيَةً لِلَّذِينَ يَخَافُونَ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٣٧) ] وه‌ نیشانه‌یشمان به‌جێهێشت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ سزای به‌ ئێش و ئازاری خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێن تا ئه‌م سزایه‌ ببێته‌ په‌ندو نیشانه‌یه‌ك بۆ كه‌سانی تر، كه‌ خواى گه‌وره‌ شوێنه‌كه‌ى كردن به‌ ده‌ریاچه‌یه‌كى بۆگه‌نى پیس.

{له‌ناوبردنى فیرعه‌ون و شوێنكه‌وتوانى} [ وَفِي مُوسَى إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَى فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٣٨) ] وه‌ له‌ موسایشدا - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵگه‌و نیشانه‌ی ئاشكرا هه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایى و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ كاتێك ناردمان بۆ لای فیرعه‌ون به‌ به‌ڵگه‌و موعجیزه‌ی ڕوون و ئاشكرا كه‌ گۆچانه‌كه‌و ئه‌و نیشانانه‌ی تر بوون كه‌ پێی بوو.

[ فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ ] فیرعه‌ونیش پشتی تێكردو ڕۆیشت بۆ لای سه‌ربازو هێزه‌كانی و خۆى به‌وان به‌هێز كرد [ وَقَالَ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٣٩) ] بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ر له‌ خه‌ڵكى بشێوێنێ وتی: ئه‌م پیاوه‌ واته‌: موسا یان جادووگه‌ره‌ یان شێته‌و تێكچووه‌.

[ فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ (٤٠) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: خۆی و سه‌ربازه‌كانیمان برده‌وه‌و فڕێمان دانه‌ ناو ده‌ریاكه‌وه‌، وه‌ ئه‌و تا ڕۆژی قیامه‌ت لۆمه‌ ئه‌كرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كافر بووه‌.

{له‌ناوبردنى قه‌ومى هود پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ (٤١) ] وه‌ قه‌ومی (عاد)یش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌وانیش به‌ڵگه‌و نیشانه‌ی ته‌واو هه‌یه‌ له‌سه‌ر تاك و ته‌نهایی و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ كاتێك كه‌ بایه‌كی نه‌زۆكمان نارده‌ سه‌ریان كه‌ هیچ خێرێكی تیادا نه‌بووه‌، بایه‌ك نه‌بووه‌ كه‌ باران هه‌ڵگرێ، به‌ڵكو بۆ سزادان بووه.

[ مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ (٤٢) ] به‌سه‌ر هیچ شتێكدا تێ نه‌ئه‌په‌ڕی ئیلا له‌ناوی ئه‌بردو تێكیئه‌شكاندو وه‌كو شتێكی ڕزیوی لێ ئه‌كرد.

[ وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ (٤٣) ] وه‌ قه‌ومی (ثهمود)یش كاتێك كه‌ پێمان وتن ژیان به‌سه‌ربه‌رن تا كاتێكی دیاریكراو كه‌ كاتی له‌ناو چوونتانه‌.

[ فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ ] ئه‌وانیش سه‌ركه‌شی و خۆبه‌گه‌وره‌زانیان كرد له‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ [ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٤٤) ] ئه‌مانیش خوای گه‌وره‌ سزاو ده‌نگێكی بۆ ناردن و له‌ناوی بردن و ئه‌وان ته‌ماشایان ئه‌كردو به‌چاوی خۆیان سزاكه‌یان بینی.

[ فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥) ] كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن توانای ئه‌وه‌یان نه‌بوو كه‌ هه‌ستنه‌وه‌و رابكه‌ن، وه‌ كه‌سانێكیش نه‌بوو جگه‌ له‌ خۆیان بتوانێ سه‌ریان بخات و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ بیانپارێزێ و قه‌ده‌غه‌یان بكات.

[ وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٤٦) ] وه‌ قه‌ومی نوحیشمان له‌ پێش ئه‌ماندا له‌ناوبرد، به‌ڕاستی ئه‌مانیش قه‌ومێكی ده‌رچوو بوونه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌.

[ وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ ] وه‌ ئاسمانیشمان دروست كردووه‌ به‌هێزو توانا، (أَيْدٍ) جیاوازه‌ له‌ (يَدْ)، (يَدْ) واته‌: ده‌ست (أَيْدٍ) واته‌: به‌هێز [ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧) ] وه‌ ئێمه‌ به‌رده‌وام فراوانی ئه‌كه‌ینه‌وه‌و توانای فراوان كردنه‌وه‌مان هه‌یه‌و به‌رزمان كردۆته‌وه‌و به‌بێ كۆڵه‌كه‌ رامانگرتووه‌.

[ وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ (٤٨) ] وه‌ زه‌ویشمان ڕاخستووه‌ وه‌كو فه‌رش و ڕاخه‌ر بۆ دروستكراوه‌كان، كه‌ باشترین ڕاخه‌ر ئێمه‌ین كه‌ به‌م شێوازه‌ ڕامانخستووه‌و وه‌كو بێشكه‌مان لێكردووه‌و كه‌سی تر ئه‌و توانایه‌ی نیه‌.

[ وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩) ] وه‌ له‌ هه‌موو شتێكیش جووتێكمان دروست كردووه‌ به‌ڵكو ئێوه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌ له‌ تاك و ته‌نهایی و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌.

[ فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) ] وه‌ ئێوه‌ ڕاكه‌ن و بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ به‌ ته‌وبه‌ كردن، وه‌ په‌ناى بۆ به‌رن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من ترسێنه‌رێكی ئاشكرام بۆ ئێوه‌.

[ وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١) ] وه‌ ئێوه‌ له‌گه‌ڵ (الله)دا هیچ خوایه‌كی تر بڕیار مه‌ده‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من ترسێنه‌رێكی ئاشكرام بۆ ئێوه‌، ئه‌گه‌ر شه‌ریك بۆ خوا دانێن خوای گه‌وره‌ سزاتان ئه‌دات و له‌ناوتان ئه‌بات.

[ كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢) ] به‌م شێوازه‌ ئوممه‌تانى تریش هیچ كامێكیان پێغه‌مبه‌رێكیان بۆ نه‌ڕۆیشتووه‌ ئیلا وتوویانه‌ ئه‌مه‌ یان جادووگه‌ره‌ یان شێته‌.

[ أَتَوَاصَوْا بِهِ ] ئایا ئه‌م ئوممه‌تانه‌ وه‌سێتیان بۆ یه‌كتری كردووه‌ كه‌ به‌و شێوازه‌ وه‌ڵامی پێغه‌مبه‌ره‌كانیان بده‌نه‌وه‌؟ ئایا له‌سه‌ر ئه‌م شته‌ ڕێككه‌وتوون؟ خۆ ئه‌وان یه‌كتریان نه‌بینیوه‌ ئیتر بۆ وه‌ڵامیان بۆ پێغه‌مبه‌رانیان وه‌كو یه‌ك بووه‌؟ [ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ (٥٣) ] نه‌خێر به‌ڵكو ئه‌مانه‌ كه‌سانێكن كه‌ توغیانیان كردووه‌و سنووریان به‌زاندووه‌ له‌ كوفر كردن به‌ خوای گه‌وره‌ بۆیه‌ قسه‌كانیان وه‌كو یه‌ك بووه‌.

[ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ تۆ پشتیان تێ بكه‌ و مشتومڕیان له‌گه‌ڵدا مه‌كه‌، په‌یامی خوای گه‌وره‌ت گه‌یاندووه‌ لای خوای گه‌وره‌ تۆ لۆمه‌كراو نیت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌ركی سه‌رشانی خۆتت جێبه‌جێ كردووه‌.

[ وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥) ] به‌ڵام هه‌میشه‌ به‌ قورئانی پیرۆز یادی قه‌ومه‌كه‌ت بخه‌ره‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یادخستنه‌وه‌ سوودی بۆ باوه‌ڕداران هه‌یه‌.

{حیكمه‌ت له‌ دروستكردنى جن و مرۆڤ} [ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (٥٦) ] وه‌ من جن و مرۆڤم دروست نه‌كردووه‌ ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ نه‌بێ به‌ تاك و ته‌نها بمپه‌رستن وه‌ ملكه‌چی فه‌رمانی من بن.

[ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (٥٧) ] من داوای ڕزق و ڕۆزیم له‌وان نه‌كردووه‌ وه‌ داوایش ناكه‌م كه‌ خواردنم پێ ببه‌خشن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندو بێ پێویسته‌و هه‌ر ئه‌و ڕۆزیده‌ره‌.

[ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (٥٨) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر ڕۆزیده‌ره‌، ڕزق و ڕۆزی هه‌موو دروستكراوه‌كانی ئه‌دات وه‌ خاوه‌نی هێزێكی یه‌كجار پته‌وه‌.

[ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩) ] به‌ دڵنیایی ئه‌وانه‌ی كه‌ سته‌میان كردووه‌و شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ داناوه‌ ئه‌مانیش به‌شی خۆیان له‌ سزا بۆ هه‌یه‌ وه‌كو سزای هاوه‌ڵه‌كانی پێش خۆیان، بۆیه‌ با په‌له‌ نه‌كه‌ن و داوای سزای خوای گه‌وره‌ نه‌كه‌ن

[ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠) ] وه‌یل و هه‌ڕه‌شه‌و سزاو دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كافرانه‌ له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ هه‌ڕه‌شه‌یان لێ ئه‌كرێ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ له‌وێ خوای گه‌وره‌ سزایان ئه‌دات، والله أعلم.

سوورەتی (طور) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (طور) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (طور) (٤٩) ئایەتە. ٣- سورەتى (طور) زنجیرەى پەنجاو دوەمینە لە ریزبەندى لە ناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٣- سورەتى (طور) لە دواى سورەتى (سەجدە) دابەزیوە. ٤- سورەتى (طور) یەكێكە لەو سورەتانەى كە خواى گەورە بە سوێند دەستى پێكردوە. ٥- (طور: ئەو شاخە بوو كە خوای گەورە قسەی لەگەڵ موسادا كرد صلى الله علیه وسلم لەسەرى). تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (طور) هەروەك سورەتە مەككییەكانى تر تەوەرەكانى بریتین لە چارەسەركردنى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕو لێكۆڵینەوە لە بنەماو بنچینەكانى بیروباوەڕ، وەك تاك و تەنهایی خواى گەورەو ناردنى پەیامەكەى و زیندوبوونەوەو وەرگرتنەوەى پاداشت و سزا. وە هەروەها ئەم سورەتە هەڕەشەى توندو بەهێزى تێدایە بە دۆزەخ و سزاو عەزابی خواى گەورە بۆ ئەوانەى كەوا ئەم ئایین و بانگەوازە بە درۆ دەزانن و باوەڕی پێ ناهێنن، لە بەرامبەریشدا باس و وەسفی بەهەشت دەكات كە خواى گەورە ئامادەى كردووە بۆ لە خواترسان و ئەوانەى كەوا خۆپارێزى دەكەن لە گوناهو تاوان و خۆیان بۆ ئەو رۆژە ئامادە دەكەن بە ئەنجامدانى عیبادەت و خواپەرستییەكان. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالطُّورِ (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە كێوی (طور), ئەو شاخەی كە خوای گەورە قسەی لەگەڵ موسادا كرد صلى الله علیه وسلم لەسەرى.

[ وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ (٢) ] وە سوێند بێ بەو كتابەی كە نووسراوەتەوە كە قورئانی پیرۆزە، یان (لوح المحفوظ)ه، یاخود ئەو لەوحانەیە كە خوای گەورە تەوراتی تیادا نووسیبووەوەو بە موسای صلى الله علیه وسلم بەخشی، یان سەرجەم كتابە ئاسمانییەكانە كە نوسراونەتەوەو بەسەر خەڵكیدا خوێندراونەتەوە .

[ فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ (٣) ] نووسراونەتەوە لە پێستی تەنكى ڕاخراودا، كە لە سەرەتادا قورئان لەو شتانە ئەنووسرایەوە .

[ وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ (٤) ] وە سوێند بێت بەو ماڵە ئاوەدانەی كە فریشتەكان ئاوەدانی ئەكەنەوە، (الْبَيْت الْمَعْمُور) لە ئاسمانی حەوتەمەو فریشتەكان عیبادەتی خوای گەورەی تیادا ئەكەن و تەواف بەدەوریدا دەكەن چۆن موسڵمانان لەسەر زەوى تەواف بە دەورى كەعبەدا دەكەن، رۆژانە حەفتا هەزار فریشتە دەچنە ناوى و دواتر دەرناچن، لەسەرووی كەعبەی پیرۆزەوەیە لە ئاست كەعبەی پیرۆزە .

[ وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ (٥) ] وە سوێند بێت بە ئاسمان كە خوای گەورە وەكو سەقفێك بەرزی كردۆتەوە بەسەر زەویدا، یاخود سوێند بێت بە عەرشی پیرۆزی خوای گەورە كە لەسەرووی هەموو ئاسمانەكانەوەیە.

[ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ (٦) ] وە سوێند بێ بە دەریا گڕ گرتووەكان كە لە ڕۆژی قیامەت هەموویان گڕ ئەگرن, یاخود وتراوە: ئەو دەریایانەی كە پڕ لە ئاون, یاخود بە مانای بەتاڵیش هاتووە، یاخود ئەو دەریایانەی كـە خوای گەورە نایەڵێت بدەن بەسەر زەویداو سەر زەوی نقوم بكەن .

[ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَاقِعٌ (٧) ] ئەمە وەڵامى سوێند خواردنەكەیە: بەدڵنیایی سزای خوای گەورە جێبەجێ ئەبێت و ڕوو ئەدات و گومانی تیادا نییە بۆ هەر كەسێك كە شایەنی بێ .

[ مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ (٨) ] كەس نییە سزای خوای گەورە بگەڕێنێتەوە لەو كەسانەی كە شایەنین، (ئیمامى عومەر شەوێك لە كۆڵانەكانى مەدینە دەگەڕا گوێى لێبوو كەسێك شەونوێژى دەكردو ئەم دوو ئایەتەى دەخوێندەوە زۆر كاریگەرى لە ئیمامى عومەر كرد، گەڕایەوە ماڵەوە مانگێك نەخۆش كەوت و خەڵكى سەردانیان دەكردو نەیاندەزانى بۆچى نەخۆشەو نەخۆشییەكەى چییە!) .

[ يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا (٩) ] لە ڕۆژێكدا كە ڕۆژی قیامەتە ئاسمانەكان تێكەڵ ئەبن وە ئەجووڵێن وە ئەسووڕێنەوە .

[ وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا (١٠) ] وە شاخەكان لە شوێنی خۆیان هەڵئەكەندرێن وەكو هەور، یاخود وەكو تۆزی بڵاو بە ئاسماندا ئەڕۆن.

[ فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١١) ] هەڕەشەی سەخت و سزای ئاگری دۆزەخ بۆ ئەو كەسانەى كە دینەكەی خوای گەورە بەدرۆ ئەزانن لەو ڕۆژەدا كە خوای گەورە سزایان ئەدات .

[ الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ (١٢) ] ئەو كەسانەی كە لە دونیادا ڕۆچوونە لە گاڵتەو یاری و شتە پڕوپووچەكانیاندا وە یادی لێپرسینەوەی خوای گەورەیان نییە .

[ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا (١٣) ] ئەوان لە ڕۆژی قیامەتدا لەلایەن فریشتەكانەوە رادەكێشرێن و بەرەو ئاگری دۆزەخ پاڵ ئەنرێن پاڵنانێكی سەخت، وە وەكو سەرزەنشت كردن پێیان ئەووترێ:

[ هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٤) ] ئا ئەمە ئەو ئاگرەیە كە ئێوە لە دونیادا بە درۆتان ئەزانی و باوەڕتان پێی نەبوو ئێستا سزاكەى بچێژن .

[ أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ (١٥) ] ئایا ئەمە سیحرو جادووە لێتان كراوە یان ئێوە نایبینن و كوێر بوونە؟ نەخێر هیچی نییەو حەقیقیەت و ڕاستییە .

[ اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٦) ] دەی بچنە ناوێوەو گەرمییەكەی بچێژن ئیتر ئارام ئەگرن یان ئارام ناگرن یەكسانە بۆ ئێوەو سوودی بۆتان نییە ئێوە ئێستا سزای كردەوە خراپەكانی خۆتان وەرئەگرن كە لە دونیا دەتانكرد لە بێباوەڕی و تاوان و سەرپێچی، وە ستەمتان لێناكرێت.

پاداشتى موتتەقى و خۆپارێزەكان [ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ (١٧) ] بەڵام ئەوانەی كە تەقوای خوای گەورەیان كردووەو خۆیان لە تاوان پاراستووە لەناو باخ و باخات و نازو نیعمەتێكی زۆردان كە هیچ چاوێك نەیبینیوە وە هیچ گوێیەك نەیبیستووە وە بە دڵی هیچ كەسێكدا نەهاتووە .

[ فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ ] وە لەناو بەهەشتدا چێژ وەرئەگرن لەو نازو نیعمەتە زۆرانەی كە خوای گەورە پێی بەخشیون [ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (١٨) ] وە پەروەردگاریان ئەیانپارێزێ لە سزای ئاگری دۆزەخ .

[ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٩) ] بخۆن و بخۆنەوە نۆشی گیانتان بێ بەهۆی ئەو كردەوە چاكانەی كە لە دونیادا كردووتانە .

[ مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ ] وە پاڵیان داوەتەوە لەسەر ئەو جێگایانەی كە ڕیز كراوە وەكو كاژاوەی بووك ڕازێندراوەتەوە بۆیان و روویان لەیەكەو تەماشاى یەكترى دەكەن [ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٢٠) ] وە خێزانیشیان پێ ئەدەین لەو حۆرییە چاو گەورانەی بەهەشت .

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ] وە ئەو كەسانەی كە ئیمانیان هێناوەو منداڵەكانیشیان شوێنیان كەوتوون بە ئیمانەوە بەڵام منداڵەكانیان كردەوەی چاكیان وەكو ئەوان نییە لە شوێنی تر لە پلەكانی خوارەوەی بەهەشتن خوای گەورە ئەفەرمووێ وەكو ڕێزێك بۆ دایك و باوكیان منداڵەكانیشیان پلەیان بەرز ئەكەینەوە وە ئەیانگەیەنین بە یەكتری [ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ ] بەڵام لە كردەوەی دایك و باوكان هیچ كەم ناكەین كاتێك كە منداڵەكانیان پێ ئەگەیەنین [ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ (٢١) ] وە هەموو كەسێكیش لە ڕۆژی قیامەت لە بارمتەی كردەوەكانی خۆیدایەو تاوانی كەس ناخرێتە سەر كەسی تر, ئەگەر كردەوەی چاكی هەبێ ڕزگاری ئەبێ ئەگەر نا بە هیلاك ئەچێ .

[ وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢٢) ] وە لە بەهەشتدا زیاتریشیان پێ ئەدەین لە نازو نیعمەتەكان بە جۆرەها میوەو گۆشت كە ئارەزووی بكەن و پێیان خۆش بێت .

[ يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ (٢٣) ] وە لە بەهەشتدا جۆرەها كاس و گڵاس مەییان پێ ئەدرێ, وە لە جۆرەها خواردنەوەی تریش كە هیچ بێهۆش و سەرخۆشیان ناكات، وە تووشی تاوانیان ناكات قسەى نابەجێ بكەن وەكو دونیا، وە هیچ درۆیەكیشی تیادا نییە، وە توشى سەرئێشە و سك ئێشەیان ناكات وەكو دونیا.

[ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمَانٌ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ (٢٤) ] وە لەناو بەهەشتیشدا هەندێك منداڵ بەسەریاندا ئەگەڕێن ئەو گڵاس و خواردنەوەو میوەو شتانەیان بۆ دێنن وە خزمەتیان ئەكەن, لە پاكى و جوانیشدا ئەوەندە جوانن وەك ئەوە وایە كە مروارییەكی داپۆشراو بن كە دەستى هیچ كەسێك پێیان نەگەیشتبێ.

گفتوگۆى بەهەشتییەكان [ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٢٥) ] وە هەندێك لە بەهەشتییەكان ڕوو ئەكەنە هەندێكیان وە پرسیار لە یەكتری ئەكەن دەربارەى كردەوەكانى دونیایان .

[ قَالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنَا مُشْفِقِينَ (٢٦) ] ئەڵێن: ئێمە بەڕاستی پێشتر لەناو كەسوكاری خۆماندا لە دونیادا لە سزای خوای گەورە ئەترساین .

[ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا وَوَقَانَا عَذَابَ السَّمُومِ (٢٧) ] وە خوای گەورە نیعمەتی خۆی ڕژاند بەسەرماندا وە لێمان خۆشبوو وە ڕەحمی پێ كردین و پاراستمانی لە سزای ئاگری دۆزەخ كە سزایەكە چۆن بایەكی گەرم هەڵئەكات بەو شێوازە گەرمییەكەی یەكجار سەختە.

[ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِيمُ (٢٨) ] ئێمە پێشتریش لە دونیادا خوای گەورەمان بەتاك و تەنها ئەپەرست و تەنها لەو دەپاڕاینەوەو دوعامان لە كەسی تر نەئەكرد, بەڕاستی خوای گەورەش وەڵام و پاداشتی داینەوەو لێمان خۆشبوو هەر خوای گەورە زۆر چاكەكارە وە زۆر بەڕەحم و سۆزو بەزەییە بە بەندەكانی .

[ فَذَكِّرْ فَمَا أَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ (٢٩) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ یادیان بكەوەو ئامۆژگارییان بكە، وە بەو نیعمەتانەی كە خوای گەورە پێی بەخشیوویت كە پێغەمبەرایەتییە تۆ نە فاڵچیت و نە شێتی كە كافران تۆمەتبارت دەكەن پێى، بەڵكو وەحی خوای گەورەیەو لەلایەن خوای گەورەوە دەیگەیەنیت .

[ أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ (٣٠) ] (ابن عباس) دەفەرمێت: قوڕەیش لە (دار الندوة) كۆبوونەوە سەبارەت بە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم وتیان بەندى بكەن و بیبەستنەوە و چاوەڕوان بن تا دەمرێت و لە كۆڵمان دەبێتەوە وەكو چۆن شاعیرانى پێش ئەمیش مردن و كۆتاییان هات، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند: یاخود دەیانووت ئەمیش شاعیرێكە لە شاعیران و چاوەڕێین كە ڕووداوەكانی ڕۆژگار بیمرێنێت و بڕوات و لەكۆڵمان بێتەوەو رزگارمان بێت لەدەستى .

[ قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ (٣١) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: دەی چاوەڕێ بكەن منیش لەگەڵ ئێوەدا لە چاوەڕێكارانم بزانین خوای گەورە سزای كاممان دەدات لە دونیاو قیامەتداو كاممان لەناو ئەچین.

[ أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ بِهَذَا ] یاخود بەڵكو عەقڵیانە فەرمانیان پێ ئەكات بەم شتانە كە خۆیشان دەزانن راست ناكەن [ أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ (٣٢) ] بەڵكو خۆیان كەسانێكن كە سنووریان بەزاندووە لە تاوان و گومڕاییدا .

[ أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) ] یاخود ئەڵێن: ئەم قورئانە محمد صلى الله علیه وسلم خۆی دروستی كردووەو هەڵیبەستووەو دایهێناوە، بەڵكو ئەوان ئیمان و باوەڕیان بە خوای گەورە نییە بۆیە ئەم قسانە ئەكەن .

[ فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ (٣٤) ] ئەگەر ئەوان ڕاستگۆن كە ئەڵێن: ئەم قورئانە قسەی محمدە صلى الله علیه وسلم با سوورەتێكى بچوكى هاوشێوەی سوورەتەكانی قورئانی پیرۆز بهێننەوە كە ئەگەر هەموو مرۆڤ وجن كۆببنەوە ناتوانن تەنها سوورەتێكى بچووكى هاوشێوەى قـورئان بهێنن، چونـكـە قورئان قسەو فەرموودەى خواى گەورەیەو هەرگیز قسەى مرۆڤ وەكو قسەى خواى گەورە نابێت .

[ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ (٣٥) ] یاخود ئایا ئێوە بەبێ هیچ شتێك دروست كراون و لە هیچ دروست كراون؟ یاخود خۆتان خۆتانتان دروست كردووە؟ نەخێر هیچیان نییە بەڵكو خوایەك هەیە كە ئێوەی دروست كردووە .

[ أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ (٣٦) ] یاخود ئایا ئێوە ئاسمانەكان و زەویتان دروست كردووە؟ نەخێر وانییە بەڵكو ئێوە یەقینتان نییەو لە گوماندا ئەژین .

[ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧) ] یاخود ئایا خەزێنەكانی خوای گەورە بە دەست ئێوەیە لە ڕزق و ڕۆزی و باران بارین؟ یاخود ئایا ئێوە زاڵ و باڵادەستن بەسەر ئەم شتانەدا یان بەسەر دروستكراوەكانی خوای گەورەدا؟ یان ئایا ئێوە لێپرسینەوە لەگەڵ خەڵكیدا ئەكەن؟ واتە: وانییەو هیچتان بەدەست نییە، (جوبەیرى كوڕى موتعیم) لە دواى غەزاى (بەدر) هاتە مەدینە بۆ ئازاد كردنى دیلەكانى قوڕەیش، دەفەرمێت: گوێم لێبوو پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم لە نوێژى مەغریب سورەتى (طور)ى دەخوێند گەیشتە ئەم ئایەتانە نزیك بوو دڵم بفڕێت و ئاگام لە خۆم نەمێنێت، وە هۆكار بوو بۆ موسڵمان بوونى .

[ أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٣٨) ] یاخود ئایا ئێوە پەیژەتان بۆ دانراوە پیایدا سەركەون بۆ ئاسمان و لەوێ قسەی فریشتەكان یان وەحی خوای گەورە ببیستن؟ ئەگەر ڕاست ئەكەن و بانگەشەی ئەم شتە ئەكەن با ئەو كەسەتان كە گوێ ئەگرێ با بەڵگەیەكی ڕوون و ئاشكرا لەسەر ئەم شتە بێنێت، بەڵام تواناى هیچ شتێكیان نییەو تەنها لە خۆیانەوە بەبێ بەڵگە قسە دەكەن .

[ أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ (٣٩) ] یاخود ئایا خوای گەورە كچی هەیە؟ (قوڕەیش و كافران ئەیانووت مەلائیكەت كچی خوای گەورەیە)، وە كوڕیش بۆ خۆتان بڕیار ئەدەن، كاتێك كە خۆتان كچتان بێت زیندە بەچاڵی ئەكەن بۆ خۆتان بە كچ ڕازی نین بەڵام كچ ئەدەنە پاڵ خوای گەورە .

[ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٠) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم یاخود ئایا تۆ داوای پارەو كرێیان لێ ئەكەی لەسەر گەیاندنی دینەكە؟ خۆ داوای پارەت لێ نەكردوون كە ئەوان كەوتبێتنە ژێر قەرزێكی زۆر قورسەوەو لە توانایاندا نەبێ ئەو قەرزە بدەنەوە بۆیە موسڵمان نەبن، خۆ داوای ئەوەت لێ نەكردوون و بەبێ بەرامبەر ڕێگەی خوای گەورەیان بۆ ڕوون ئەكەیتەوە .

[ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤١) ] یاخود ئایا غەیب بەدەست ئەوانەو ئەوان غەیب ئەزانن و ئەوان لە (لوح المحفوظ)دا نووسیویانەتەوە؟ نەخێر هیچ شتێك نازانن و تەنها خواى گەورە غەیب دەزانێت .

[ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ (٤٢) ] یاخود ئایا ئەمان ئەیانەوێ نەخشەو پیلان بۆ پێغەمبەری خوا دانێن صلى الله علیه وسلم ، نەخێر كافران خۆیانن كە خوای گەورە نەخشەو پیلانیان بۆ دائەنێ و لەناویان ئەبات لە بەرامبەر ئەو نەخشەو پیلانانەی كە دایئەنێن .

[ أَمْ لَهُمْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ ] یاخود ئایا جگە لە (اللَّه) خوایەكی تریان هەیە [ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٣) ] پاك و مونەززەهی بۆ خوای گەورە لەو شەریك دانانەی كە بۆ خوای گەورەی بڕیار ئەدەن .

[ وَإِنْ يَرَوْا كِسْفًا مِنَ السَّمَاءِ سَاقِطًا يَقُولُوا سَحَابٌ مَرْكُومٌ (٤٤) ] وە ئەگەر پارچە ئاگرێك یان سزایەك ببینن لە ئاسمانەوە بەر بێتەوەو دابەزێ هێشتا باوەڕ ناكەن و ئیمان ناهێنن و وا ئەزانن ئەمە هەورەكەیەو كەڵەكە بووە لەسەر یەكتری, نازانن كە ئەمە سزای خوای گەورەیە بۆیان دێت .

[ فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ (٤٥) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم وازیان لێ بێنەو لێیان بگەڕێ تا ئەگەنە ئەو ڕۆژەی كە تیایدا ئەمرن و لەناو ئەچن كە ڕۆژی قیامەتە یان ڕۆژی مردنیانەو خوای گەورە سزایان ئەدات .

[ يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٦) ] لەو ڕۆژەدا نەخشەو پیلانیان كە دایاننابوو بۆ پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم یان بۆ موسڵمانان هیچ سوودیان پێ ناگەیەنێ وە ئەوانیش سەرناخرێن و كەس ناتوانێ سەریان بخات و لە سزای خوای گەورە بیانپارێزێ .

[ وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ ] وە زاڵمان واتە: موشریكان جگە لە سزای ڕۆژی قیامەت سزایەكی لەوەیش كەمتریان بۆ هەیە كە لە دونیادا خوای گەورە تووشی دەردو بەڵاو نەخۆشی و موسیبەت و برسێتی و نەبوونی و تیاچوون و ئەو شتانەیان دەكات بۆ ئەوەى بگەڕێنەوەو تەوبە بكەن, یاخود پێش سزای قیامەت سزایەكی تریشیان هەیە كە سزای ناو قەبرە [ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٧) ] بەڵام زۆربەیان نازانن .

[ وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ ئارام بگرە بۆ حوكم و بڕیاری خوای گەورە وە تۆ لەبەر چاوی ئێمەی وە ئێمە خۆمان ئەتپارێزین گوێ بەوان مەدە [ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ (٤٨) ] وە كاتێكیش كە هەڵئەستی خوای گەورە بە پاك و مونەززەه ڕابگرە لە هەموو كەموكوڕیەك, وە حەمدو سەناو ستایشی خوای گەورە بكە، واتە: لە مەجلیسدا كە هەستای دوعای كەفارەتی مەجلیس بخوێنەو بڵ: (سبحانك اللهم وبحمدك أشهد أن لا إله إلا أنت أستغفرك وأتوب إليك), یان كاتێك كە لە خەو هەستای، یان كاتێك كە هەڵئەستی بۆ نوێژ كردن، ئەلەو كاتانەدا حەمدو سەناو ستایش و تەسبیحاتی خوای گەورە بكە.

[ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ ] وە لە شەویشدا بەهەمان شێوە تەسبیحاتی خوای گەورە بكە، واتە: شەونوێژ بكە، یان نوێژی مەغریب و عیشا بكە، یان دوو ڕكاتی بەیانی بكە، چونكە ئەم نوێژانە دەكەونە شەوەوەو بەشەو دەكرێن [ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ (٤٩) ] وە لە دوای ئەستێرەكانەوە كاتێك كە لە كۆتایی شەودا ئەستێرە نامێنێ، واتە: نوێژی بەیانی بكە، یاخود وتراوە: مەبەست پێی دوو ڕكاتە سوننەتەكەی پێش نوێژی بەیانییە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سورەتى (طور) والحمد لله.

سوورەتی (نەجم) (واتە: ئەستێرە) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى نەجم سورەتێكى مەككى یە، تەنها ئایەتى (٣٢) نەبێت كە مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى نەجم (٦٢) ئایەتە. ٣- سورەتى نەجم زنجیرەى پەنجاو سێیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى نەجم لە دواى سورەتى ئیخڵاس دابەزیوە. ٥- یەكێكە لەو سورەتانەى كە خواى گەورە بە سوێند خواردن دەستى پێكردوە، كە تێیدا سوێندى بە ئەستێرەكان خواردوە. ٦- لە سورەتى نەجم و لە كۆتا ئایەتیدا سوجدەى تیلاوەى تێدایە. ٧-یەكەم سوورەت كە دابەزى و سەجدەى تیادا بوو سوورەتى نەجم بوو، پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم سوجدەى بردو ئەوانەى لە دوایەوە بوون هەموویان سوجدەیان برد تەنها (ئومەییەى كوڕى خەڵەف) نەبێت كە مشتێك خۆڵى هەڵگرت و وتى بەسمەو بەرزى كردەوەو سوجدەى لەسەر بردو دواتر بە كافرى كوژرا. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى نەجم یەكێكە لە سورەتە مەككییەكان، كە تەوەرى سەرەكى تێیدا بریتییە لە باسكردنى ناردنى پەیامى ئیسلام لە لایەن خواى گەورەوەو لە رێگەى جبریلەوە سەلامى خواى لێ بێت و دابەزاندنى بەسەر پێغەمبەری خوادا صلى الله علیه وسلم ، جگە لەمەش باسكردنى چەند تەوەرێكى تری پەیوەست بە عەقیدەو بیروباوەڕ وەك باسكردنى بنەماكانى باوەڕو زیندوبوونەوەو گەڕانەوە بۆ لاى خواى گەورە. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە ئەستێرە كاتێك كە نزم ئەبێتەوەو لار ئەبێتەوە بۆ ئاوابوون و دیار نەمان لە كاتى بەرەبەیاندا .

[ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى (٢) ] ئەمە وەڵامی سوێند خواردنەكەیە: كە ئەم هاوەڵەی ئێوە كە محمدە صلى الله علیه وسلم گومڕا نەبووە لەبەر نەزانى، وە لە حەق لای نەداوە لەسەر زانیارى، وە قسەی بەتاڵی نەكردووە .

[ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى (٣) ] وە لە هەواو ئارەزووی خۆیەوە قسە ناكات بەڵكو ئەوەی كە دەیڵێ قورئانەو.

[ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى (٤) ] تەنها وەحییەو لەلایەن خوای گەورەوە بە وەحی بۆی هاتووە .

[ عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى (٥) ] جبریل فێری كردووەو لەلایەن خوای گەورەوە هاتووەو وەحی بۆ هێناوە كە زۆر بەهێزەو هێزێكی زۆر سەختی هەیە .

[ ذُو مِرَّةٍ ] وە زۆر بەهێزەو عەقڵێكی پتەو و شێوازێكی زۆر جوانی هەیە [ فَاسْتَوَى (٦) ] وە خوای گەورە جبریلى لەسەر شێوازێكی ڕێكوپێك دروست كردووە.

[ وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى (٧) ] وە لە ئاسۆی هەرە بەرزدا بووە كاتێك كە هاتووە بۆ لای پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ، وە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دوو جار جبریلى لەسەر شێوازی راستەقینەى خۆی بینیوە كە شەش سەد باڵی هەبووە، هەر باڵێكى ئاسۆی ئاسمانی داپۆشیوەو لە باڵی یەوە ئەوەندە دوڕڕو مروارى بەربۆتەوە مەگەر خواى گەورە خۆى بیزانێت (الْأُفُقِ) واتە: ئاسۆ، شوێنی خۆرهەڵاتن، یان شوێنی ڕۆژ بوونەوە، یان ئەو شوێنەی كە بەرەبەیانی لێ دێت .

[ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى (٨) ] پاشان جبریل نزیك بووەوە تا دابەزى و هاتە لای پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم وەحی بۆ هێنا .

[ فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (٩) ] وە نزیك بووەوە لە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بە ئەندازەی دوو كەوان، چەندێكە ئەوەندە, یاخود لەوەش كەمتر لە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم نزیك بووەوە .

[ فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (١٠) ] واتە: جبریل (عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ) وەحی بۆ بەندەی خوا هێنا كە پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم ئەوەی كە خوای گەورە بە وەحی بۆی ناردبوو, یاخود خوای گەورە وەحی بۆ پێغەمبەری خوا نارد صلى الله علیه وسلم لە ڕێی جبریلەوە .

[ مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى (١١) ] ئەوەی كە دڵی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بینی درۆ نەبوو دڵی ڕاستی كرد.

[ أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى (١٢) ] ئایا ئێوە گومانتان هەیە لەوەی كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم جبریلی بینیوە بۆیە مشتومڕى لەگەڵ دەكەن .

[ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى (١٣) ] وە جارێكی تریش پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم جبریلی بینیوە، دوو جار لەسەر شێوەی راستەقینەو حەقیقەتی خۆی بینیوێتی .

[ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى (١٤) ] دوو جار بینى جارێكیان لە (ئەجیاد) بوو لە مەككەو جارێكیشیان لە شەوی ئیسرائدا لەلای (سدرة المنتهى) كە داری نەبق و سیدرو تاوكى پێدەوترێت و گەڵاكانى وەكو گوێى فیل پانەو زانیاری هەموو دروستكراوەكان لەوێیەو لە پشت ئەوێوە هیچ كەسێك زانیاری نییەو نازانێت چی شتێكى لێیەو فریشتەكانیش بۆیان نییە لەوێ تێَپەڕ بن.

[ عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى (١٥) ] وە لەوێش بەهەشت هەیە كە شوێنی مانەوەی باوەڕدارانە .

[ إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى (١٦) ] وە ئەو دار سیدرەش دائەپۆشرێ بە نووری خوای گەورە، یان بە فەرمانی خوای گەورە، یان بە پۆلێك مەلائیكەت، یان بە كوللەى ئاڵتوون .

[ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى (١٧) ] وە چاوی پێغەمبەری خواش صلى الله علیه وسلم ئەوەی كە بینیوێتی لاینەداوە لێی و بەجوانی بینیوێتی و سنووریشی نەبەزاندووەو چاوی فێڵی لێی نەكردووە .

[ لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى (١٨) ] وە لە شەوی ئیسرائدا پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم چەندەها نیشانەی گەورەی خوای گەورەی بینیوە، نەك خوای گەورەی بینیبێ، بەڵكو بە دڵ لە خەودا خواى گەورەى بینیوە، لە دونیادا پێغەمبەرانیش بە چاو خواى گەورەیان نەبینیوە.

لات و عوززاو مەنات [ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) ] هەواڵم پێ بدەن دەربارەی لات و عوززا (اللَّات): ناوی بتێكیان بووە، كە تاوێرێكی سپی هەڵكۆڵراو بووە لە (تائیف)، پەردەى بەسەرەوە بووەو خانویان لەسەر دروستكردووەو سەدەنەو خزمەتكارى هەبووەو بەگەورەیان زانیوە، لەناوی (الله)وە وەریان گرتووە، بەڵام ئەم بۆ مێیە (موئەنەثه)، وە وتراوە: (اللَّات) بە تەشدیدی (تائەكە) پیاوێك بووە كە خواردنی بۆ حاجی دروست كردووە لە كاتی خۆیدا كە مردووە بتیان لەسەر شێوەی دروست كردووەو پەرستویانە، وە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە فەتحى مەككە (موغیرەی كوڕی شوعبە)و (ئەبو سوفیان) ى نارد تێكیانداو لە شوێنیشی مزگەوتێكیان دروست كرد، (وَالْعُزَّى): دارێك بووە لە (غەتەفان) لە نێوان مەككەو تائیف، كە پەردەو خانوی لەسەر بووەو قوڕەیش پەرستوویانەو لەناوى خواى گەورە (الْعَزِيز) وەریان گرتبوو، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە فەتحی مەككەدا (خالیدی كوڕی وەلید)ی نارد (عوززا)ی بڕیەوەو ئەو پەردەو شتانەی لەسەری بوو ڕووخاندی .

[ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى (٢٠) ] وە (مَنَاة) یشیان هەبووە كە سێیەم بتیان بووە لە نێوان مەككەو مەدینەدا بووە, (خوزاعەو ئەوس و خەزرەج) پەرستوویانە، وە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە فەتحی مەككەدا ئیمامی عەلی ناردووەو ڕووخاندوویەتی .

[ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى (٢١) ] ئایا ئێوە خۆتان كوڕ بۆ خۆتان بڕیار ئەدەن و كچتان ببێ زیندەبەچاڵی ئەكەن بەڵام كچ ئەدەنە پاڵ خوای گەورەو ئەڵێن: مەلائیكەت كچی خوایە .

[ تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى (٢٢) ] بەڕاستی ئەمە دابەشكردنێكی نادادپەروەرانەو ستەمكارانەیە .

[ إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ ] ئەم ناوانە وەكو (لات و عوززاو مەنات و هوبەل) و ئەوانە هیچ نییە تەنها كۆمەڵێك ناوە كە خۆتان و باوك و باپیرانتان ناوتان لەو بتانە ناوە كە خوای گەورە هیچ بەڵگەیەكی لەسەر نەناردۆتە خوارەوە كە ئەمانە خوا بن، (ئەم دارو بەردو شەخس و نەزرگایانەى سەردەمى خۆیشمان هەمووى خەڵكى لە خۆیانەوە ناویان لێناون و خواى گەورە هیچ بەڵگەى لەسەر نەناردوونەتە خوارەوە، بەڵكو بەڵگەى ناردووە كە نابێت بچنە سەریان و داوایان لێ بكەن) [ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ ] بەڵكو ئێوە تەنها شوێنی گومان ئەكەون وە ئەوەی كە هەواو ئارەزوو نەفستان ئارەزووی بكات [ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى(٢٣) ] لە كاتێكدا كە بە دڵنیایی لەلایەن خوای گەورەوە هیدایەتتان بۆ هاتووە كە قورئانە

[ أَمْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى (٢٤) ] یاخود ئایا ئەوەی كە ئێوە خۆتان ئاواتی بۆ ئەخوازن وا ئەزانن ئەوە سوودتان پێ ئەگەیەنێ، نەخێر مەرج نییە وابێت .

[ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى (٢٥) ] كاروبارى قیامەت و دونیا هەر بەدەست خوای گەورەیەو بە تەنها خۆى هەڵسوكەوتى تێدا دەكات و بەدەست ئەو بتانە نییە.

مەرجەكانى شەفاعەت [ وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى (٢٦) ] وە چەندەها فریشتە هەیە لە ئاسمانەكان و زەویدا لەگەڵ زۆری عیبادەت و پەرستنیان بۆ خوای گەورەو ڕێزیان لای خوای گەورە شەفاعەت و تكای ئەوان لای خوای گەورە هیچ سوودێكی نییە ئیللا لە پاش ئەوەی كە خوای گەورە ئیزنیان بدات كە شەفاعەت بكەن بۆ هەر كەسێك كە ویستی لێ بێ، وە ڕازیش بێ لەو كەسەی كە شەفاعەتی بۆ ئەكرێ، واتە: ئەهلی تەوحید بێت و موشریك نەبێت، ئیتر چۆن ئێوە بەئومێدى ئەو بتانەن شەفاعەتتان بۆ بكەن!؟

[ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى (٢٧) ] ئەوانەیشی كە باوەڕیان بە ڕۆژی دوایی نییە مەلائیكەتەكانی خوای گەورە ناو ئەنێن بە كچی خوای گەورە .

كافران شوێن گومان كەوتووون [ وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ ] لە كاتێكدا ئەمانە هیچ زانیاریەكیان نییە سەبارەت بەم قسەیەی كە ئەیكەن [ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ] بەڵكو تەنها شوێنی گومان كەوتوونە [ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا (٢٨) ] وە بە دڵنیایی گومانیش هیچ سوودێكی نییەو جێگاى حەق ناگرێتەوە .

[ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٢٩) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ واز بێنەو پشتهەڵكە لەو كەسانەی كە پشتیان هەڵكردووە لە زیكرو یادی ئێمە كە قورئانە پیرۆزەكەیە وە هیچ شتێكیان ناوێ تەنها ژیانی دونیا نەبێ وە تەنها بۆ دونیا هەوڵ ئەدەن .

[ ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ] ئەمە ئەوپەڕی زانیاری ئەوان هەر ئەوەندەیە كە بۆ دونیا هەوڵ دەدەن [ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى (٣٠) ] بەڕاستی پەروەردگارت خۆی زاناترە بەو كەسانەی كە گومڕا بوونەو لە ڕێگای ڕاستی خوای گەورە لایانداوە، وە هەر خوای گەورە زاناترە بەو كەسانەی كە ڕێگای هیدایەتیان گرتۆتە بەر .

[ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) ] وە هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوی هەیە هەمووی موڵكی خوای گەورەیەو بە دەست خوای گەورەیە, وە تا سزای ئەو كەسانە بداتەوە كە كردەوەی خراپیان كردووە بەهۆی كردەوەی خراپی خۆیانەوە، وە پاداشتی ئەو كەسانەیش بداتەوە كە چاكەیان كردووە بە بەهەشت .

[ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ ] ئەو كەسانەی كە خۆیان بەدوور گرتووە لە تاوانە گەورەكان و فاحیشەو بەدڕەوشتی وەكو زینا، تەنها (لەمەم) نەبێ كە تاوانی بچووكە، یاخود وتراوە: شیركە، خۆیان لە شیرك ئەپارێزن ئیتر تاوانەكانی تر خوای گەورە لێیان خۆش ئەبێ, یاخود وتراوە: كەسێكە دەیەوێت فاحیشە بكات پاشان لێیدەگەڕێتەوەو تەوبە ئەكات، یاخود تێڕوانى حەرام و بەركەوتنى حەرامە [ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ ] بەڕاستی پەروەردگارت لێخۆشبوونی زۆر فراوانە [ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ] خوای گەورە زاناترە بە ئێوە كاتێك ئێوەی لە زەوی دروست كردووە، واتە: ئادەمی باوكتانى لە قوڕ دروست كردووە [ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ ] وە كاتێكیش كە ئێوە كۆرپەلە بوونە لە ناو سكی دایكتاندا خوای گەورە زانیاری پێتان هەبووە [ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ ] بۆیە ئێوە نەفسی خۆتان پاك مەكەنەوەو مەدحی خۆتان مەكەن [ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى (٣٢) ] خوای گەورە خۆی زاناترە بەو كەسانەی كە تەقوای خوای گەورە ئەكەن و خۆیان لە تاوان ئەپارێزن .

[ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى (٣٣) ] هەواڵم پێ بدە سەبارەت بەو كەسەی كە پشت هەڵئەكات لە حەق و خێرو چاكە .

[ وَأَعْطَى قَلِيلًا وَأَكْدَى (٣٤) ] وە كردەوەى چاك و تاعەت و خێری كەم كردووەو پاشان وازى لێهێناوەو دەستبەرداری بووە .

[ أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرَى (٣٥) ] ئایا ئەم كەسەی كە ئاوا كردەوەی چاك كەم ئەكات عیلمی غەیبی پێیەو خۆی غەیبەكە بزانێ و شارەزایی هەبێ كە ئەگەر ببەخشێت لێی دەبڕێت و ماڵەكەى كۆتایی دێت .

[ أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى (٣٦) ] یاخود ئایا هەواڵی پێ نەدراوە بەوەی كە لە سەحیفەی موسادا صلى الله علیه وسلم هەبووە .

[ وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى (٣٧) ] وە لە پەڕاوی ئیبراهیمدا كە ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم كەسێك بووە زۆر بەوەفا بووە بەو بەڵێنانەی كە بە خوای گەورەی داوە كە گوێڕایەڵ بووەو پەیامى خواى گەورەى گەیاندووە .

[ أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى (٣٨) ] كە كەس تاوانی كەس هەڵناگرێت .

تەنها كردەوەى خۆت سوودت پێ دەگەیەنێت [ وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (٣٩) ] وە مرۆڤ هەوڵ و تواناو كردەوەی چاكی خۆی نەبێ هیچ شتێكی تر سوودی پێ ناگەیەنێ، مەگەر صەدەقەیەكی جاریە بێت، یان زانیاریەكى لە دوای خۆی بەجێ هێشتبێ، یاخود مناڵێكی صاڵح لەدوای خۆی دوعای بۆ بكات، (ئیمامى شافیعى لەم ئایەتەوە ئەو حوكمەى وەرگرتووە كە پاداشتى قورئان خوێندن ناگات بە مردوو، چونكە كردەوەى خۆى نییەو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم شتى واى نەكردووەو هانى ئوممەتەكەى نەداوە بۆ شتى واو رێنمایی نەكردوون بۆى نە بە دەق نە بە ئاماژە، وە هاوەڵانیش لێیان نەگێڕدراوەتەوە قورئانیان بۆ مردوو خوێند بێت) .

[ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى (٤٠) ] وە هەوڵ و تێكۆشانی خۆیشی لە ڕۆژی قیامەتدا ئەبینێتەوە .

[ ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى (٤١) ] پاشان خوای گەورە پاداشتی ئەداتەوە بە پاداشتێكی زۆر تەواو .

[ وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى (٤٢) ] وە گەڕانەوەو سەرئەنجامیشتان هەر بۆ لای خوای گەورەیە لە رۆژى قیامەت.

تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە [ وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى (٤٣) ] وە هەر خوای گەورەیە كە ئەهلی بەهەشتی هێناوەتە پێكەنین و ئەهلی دۆزەخی هێناوەتە گریان, یان لە دونیادا ویستی لێ بێت هەر كەسێك دێنێتە پێكەنین وە ویستی لێ بێت هەر كەسێك ئەهێنێتە گریان, یان پێكەنین و گریان بەدەست خوای گەورەیە .

[ وَأَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَأَحْيَا (٤٤) ] وە هەر خوای گەورەیە كە ئەمانمرێنێ و زیندوومان ئەكاتەوە, مردن و ژیان هەر بەدەستى خوای گەورەیە.

[ وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (٤٥) ] وە هەر خوای گەورەیە كە لە هەموو شتێك لە مرۆڤ و ئاژەڵەكان و باڵندەكان نێرو مێ و جووتێكی دروست كردووە .

[ مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى (٤٦) ] لە دڵۆپە ئاوێك كە مەنییە كە ئەچێتە ناو ڕەحمی مێیەكەوە .

[ وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى (٤٧) ] وە سەرلەنوێ و دووبارە دروستكردنەوەو گەڕانەوەی ڕوحەكان بۆ لاشەكانیش هەر بەدەست خوای گەورەیە لە رۆژى قیامەت .

[ وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَأَقْنَى (٤٨) ] وە هەر خوای گەورەیە كە كەسانێك دەوڵەمەند ئەكات وە كەسانێك فەقیر ئەكات, یان ئەبەخشێ بە كەسانێك دەوڵەمەندیان ئەكات وە كەسانێك لەوە زیاتریشیان پێ ئەبەخشێ, یاخود خواى گەورە خۆى دەوڵەمەند كردووەو خەڵكى وا لێكردووە پێویستیان بە خوا بێت، یاخود (وَأَقْنَى) كەسانێك ڕازی ئەكات .

[ وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى (٤٩) ] وە هەر خوای گەورە پەروەردگاری ئەستێرەكانە ئەو ئەستێرانەی كـە گـەشـاوەن، ئـەووتـرێـت: (الشِّعْرَى) ئـەستێرەیـەكـە لـە پشت (جـەوزاء ), یـاخـود (جـەوزاء ) خـۆیـەتی كە كۆمەڵیك لە عەرەب دەیانپەرست .

[ وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى (٥٠) ] وە هەر خوای گەورە بوو كە عادی سەرەتای قەومی هودى لەناوبرد كە ئیمانیان نەهێنا .

[ وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى (٥١) ] وە قەومی ثەمودیشی لەناوبردو هیچ كەسێكی لێیان نەهێشتەوە .

[ وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى (٥٢) ] وە قەومی نوحیش لە پێش ئەمان خوای گەورە لەناوی بردن ئەمان ستەمكارتر بوون وە سنووری خوای گەورەیان زیاتر بەزاندبوو خوای گەورە هەموویانی لەناوبرد.

[ وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى (٥٣) ] وە دێیەكانی قەومی (لوط)يش ئەوانیش خوای گەورە بەرزی كردنەوە بۆ ئاسمان و بەری دانەوە خوارەوەو نزمی كردنەوە.

[ فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى (٥٤) ] پاشان خوای گەورە بەردبارانی كردن وە هەرچی سزا هەبوو پێی چەشتن و بە سزا دایپۆشین.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى (٥٥) ] ئیتر تۆ سەبارەت بە چ نیعمەتێك لە نیعمەتەكانی خوای گەورە گومانت هەیە .

[ هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى (٥٦) ] وە ئەمەیش پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم كە ترسێنەرێكە وەكو پێغەمبەرانی سەرەتا .

[ أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) ] شتە نزیكەكە زیاتر نزیك بۆتەوە كە قیامەتە .

[ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ (٥٨) ] جگە لە خوا هیچ كەسێك ناتوانێ كاتەكەی دیاری بكات كەیە، یاخود كاتێك كە ئەم دیمەنە ناخۆشانە خەڵكى ئەگرێتەوە جگە لە خوا كەس ناتوانێ لەسەر خەڵكی لابەرێ .

[ أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩) ] ئایا ئێوە سەرسامن بەم قورئانە پیرۆزە .

[ وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ (٦٠) ] وە پێئەكەنن و گاڵتەتان پێ دێت و ناگرین كە ئەبوایە بتانیهێنایەتە گریان .

[ وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ (٦١) ] لە كاتێك ئێوە پشتتان هەڵكردووە، یاخود ئێوە ملتان بەرز كردۆتەوە لە لووت بەرزیدا, یاخود بێ ئاگان, یاخود (ابن عەباس) ئەفەرمووێ (سَامِدُونَ) بە زمانی خەڵكی یەمەن بەمانای گۆرانی دێت، واتە: ئێوە گۆرانى دەڵێن .

[ فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢) ] وە ئێوە سوجدە بۆ خوای گەورە بەرن وە بەتاك و تەنها عیبادەت بۆ خوای گەورە بكەن, وە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم كە سوورەتی نەجمی خوێندووە گەیشتووە بەم ئایەتە سوجدەی بردووە، وە موسڵمانان و كافران و مرۆڤ وجن و دارو بەردو هەموو شتێك سوجدەی لەگەڵ پێغەمبەری خوادا بردووە صلى الله علیه وسلم ، والله أعلم. بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سورەتى (نەجم) والحمد لله.