Rebar Kurdish Tafsir — Kamer 54:1 – Talak 65:12

سوورەتی (قەمەر) (واتە: مانگ) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (قەمەر) سورەتێكى مەككى یە تەنها ئایەتەكانى (٤٤-٤٦) نەبێت كە مەدەنین. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (قەمەر) (٥٥) ئایەتە. ٣- سورەتى (قەمەر) زنجیرەى پەنجاو چوارەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (قەمەر) لە دواى سورەتى (طەڵاق) دابەزیوە. ٥- پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە نوێژى چەژنەكاندا سوورەتى (قاف) و (قەمەر) ى دەخوێند تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرەكانى سورەتى (قەمەر) هەر لەسەرەتاى سورەتەكەوە تا كۆتایی سورەتەكە بریتییە لە باسكردن و روونكردنەوەى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕ، وە تەورەرەكانیشی بە شێوازێكى توندو ترسێنەرو هەڕەشە ئامێزو وریاكردنەوەو ئاگاداركردنەوە دەخاتە روو لە بەرامبەر كافرو بێ باوەڕو موشریكەكاندا، ئەمانەو لەگەڵ خستنەڕووى چەندین دیمەن و شێوازى عەزاب و سزاى خواى گەورە بۆ كافرو بێ باوەڕان. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لەت بوونى مانگ [ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ (١) ] قیامەت نزیك بۆتەوەو مانگیش لەت بوو, كاتێك كە كافران لە مەككە داوایان لە پێغەمبەری خوا كرد صلى الله علیه وسلم موعجیزەیەكیان نیشان بدات، پێغەمبەری خواش صلى الله علیه وسلم ئاماژەی بۆ مانگ كرد تا بە چاوی خۆیان بینیان مانگ بوو بە دوو لەتەوە, وە ئەشكەوتی (حیڕا) لە نێوانیدا دەركەوت بەشێكی لە سەرووی شاخەكەوە دەركەوت و بەشەكەی تریشی لە خوارتر, وە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووی: شایەت بن، وە خواى گەورە ئەم دوو ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد) .

[ وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ (٢) ] وە كاتێك كە بەڵگەو موعجیزەیەكیش ببینن لە جیاتی ئەوەی ئیمان بێنن پشت ئەكەن لە ئیمان هێنان، وە ئەڵێن: ئەمە جادووكردنێكی بەردەوامە، یان بەهێز بوو, یاخود جادووكردنێكی پووچەڵ و لەناوچوو بوو.

[ وَكَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ ] وە پێغەمبەری خوایان صلى الله علیه وسلم بەدرۆ زانی وە شوێن هەواو ئارەزووی خۆیان كەوتن [ وَكُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ (٣) ] وە هەموو كارێكیش جێگیر ئەبێت و روو دەدات: خێرو چاكە بۆ ئەهلی خێر, وە شەڕو خراپەش بۆ ئەهلی شەڕو خراپە .

[ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ (٤) ] وە بە دڵنیایی كافرانی قوڕەیش ئەوەندە هەواڵی ئوممەتانی تریان بۆ هات كە بەسیان بێ بۆ ئەوەی كە بەرهەڵستییان بكات لە خراپەو كوفر كردن .

[ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ ] وە قورئانیش پڕە لە حیكمەت و ئەوپەڕی حیكمەت و كاربەجێیی تیایەو كەموكوڕی تیادا نییە، یاخود لە هیدایەتدان و گومڕاكردنى خەڵكى حیكمەتى تەواو هەیەو بێحیكمەت نیە [ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ (٥) ] وە ئاگاداركردنەوە هیچ سوودێكی بەوان نەگەیاند .

[ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆیش پشتیان تێ بكەو خۆتیان لەگەڵ ماندوو مەكە [ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَى شَيْءٍ نُكُرٍ (٦) ] تا ئەو ڕۆژەی كە بانگخواز كە (ئیسڕافیل)ە بانگیان ئەكات بۆ شتێكی زۆر گەورە كە لەلایان گەورەیە كە هاتنی ڕۆژی قیامەتە .

[ خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ (٧) ] چاویان شۆڕە لە زەلیلیدا كاتێك كە لە گۆڕەكانیان دەرئەچن و بەرەو ساحەی مەحشەر بەڕێ ئەكەون وە لە زۆرییاندا وەكو كوللەی بڵاو وان .

[ مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ (٨) ] بەخێرایی ئەڕۆن بەرەو لای ئەو فریشتەیەی كە بانگیان ئەكات كە (ئیسڕافیل)ە، وە كافران ئەڵێن: بەڕاستی ئەمە ڕۆژێكی یەكجار قورس و سەختە بۆ سەر كافران .

[ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ (٩) ] لە پێش ئەمانیشدا قەومی نوحیش نوح پێغەمبەریان صلى الله علیه وسلم بەدرۆ زانی و ئیمانیان پێی نەهێناو وتیان: نوح صلى الله علیه وسلم شێت بووە، وە بەرهەڵستیان كرد بە جۆرەها بەرهەڵستی كردن و هەڕەشە لێكردن و ئازاردان.

[ فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ (١٠) ] نوحیش صلى الله علیه وسلم لە خوای گەورە پاڕایەوە: ئەی پەروەردگار ئەوان زاڵ بوونە بەسەر منداو من تواناى ئەوانم نییە تۆ تۆڵەیان لێ بسەنەو دینەكەی خۆت سەربخە.

لەناوبردنى قەومى نوح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ (١١) ] خوای گەورەش ئەفەرمووێ: دەرگاكانی ئاسمانمان كردەوە بە ئاوێكی خوڕو بەلێزمە، واتە: ئاوەكان لە هەوردا نەبووە وەكو باران بارین بەڵكو دەرگاكانی ئاسمانی كردەوەو بەبێ هەور ئاوێكى بێ وێنە ڕژایە سەریاندا

[ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا ] وە هەر هەموو زەویشمان تەقاندەوە وەكو كانی تەقایەوەو ئاوی لێ دەرچوو، تەنانەت تەنورى نان كردنیش ئاوى لێهەڵدەقوڵا [ فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ (١٢) ] هەردوو ئاوی ئاسمان و ئاوی زەوی یەكیان گرت بۆ كارێك كە خوای گەورە بڕیاری لەسەر دابوو كە ئەبێ نقوم بن .

[ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ (١٣) ] وە نوح و صلى الله علیه وسلم باوەڕدارانمان هەڵگرت لەسەر ئەو لەوح و دارانە (دُسُر) واتە: كەشتییەكە كە لە دارو بزمار پێكهاتبوو .

[ تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ (١٤) ] وە كەشتییەكە لەبەر چاوی ئێمەو بە فەرمان و پاراستنی ئێمە ئەڕۆی ئەمە وەكو سزایەك بۆ ئەو كەسانەی كە كوفریان كرد بە پێغەمبەرەكەی خوا صلى الله علیه وسلم ، یان وەكو پاداشتێك بۆ نوح صلى الله علیه وسلم .

[ وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٥) ] وە ئەم كەشتیەمان تا ماوەیەك هێشتەوەو خەڵك بینیان تا ببێتە پەندو ئامۆژگاری بۆ كەسانێك كە پەندو ئامۆژگاری لێ وەرگرن و دەست لە خراپەو تاوان هەڵگرن، یاخود كەشتیمان لەناو ئێوەدا هێشتەوە كە بەڵگەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە ئایا كەس هەیە پەندو ئامۆژگارى وەربگرێت .

[ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (١٦) ] وە بزانە سزاو ئاگاداركردنەوەی من چۆنەو چەند سەخت و قورسە بۆ كافران.

قورئانى پیرۆز ئاسانكراوە [ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ ] وە بە دڵنیایی ئێمە قورئانمان ئاسان كردووە بۆ زیكرو یادكردن و پەندو ئامۆژگارى وەرگرتن، لەفزو ماناو خوێندنەوەو لەبەركردنیمان ئاسان كردووە بۆ ئەوەی كە پەندو ئامۆژگاری لێ وەرگرن، ئەگەر خواى گەورە ئاسانى نەكردایە كەس نەیدەتوانى قسەو فەرموودەى خواى گەورە بخوێنێتەوە .

[ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٧) ] ئایا كەس هەیە پەندو ئامۆژگاری لێ وەربگرێ و لە تاوان خۆى پێ بپارێزێت .

[ كَذَّبَتْ عَادٌ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (١٨) ] قەومی عادیش پێغەمبەرەكەیان بەدرۆیان زانی كە هود صلى الله علیه وسلم بوو، وە بزانە سزاو ئاگاداركردنەوەی من چۆن بوو، وە چەند سەخت بوو بۆیان.

لەناوبردنى قەومى هود پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (١٩) ] ئێمە بایەكی زۆر ساردی سەخت و دەنگێكی زۆر گەورەمان بۆ ناردن لە ڕۆژێكی زۆر خراپ سەبارەت بەوان، وە ئەو خراپی و سزایە بەردەوام بوو لەسەریان تا لەناوی بردن .

[ تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ (٢٠) ] خەڵكی هەڵئەكۆڵی لە ماڵەكانیان و دەری ئەكردن و هەڵی ئەدانە ئاسماندا تا لە چاو دیار نامان پاشان بەری ئەدانەوە سەر زەوى و سەری لێ ئەكردنەوەو دەبوونە لاشەى بێ سەر وەكو قەدی دار خورمایان لێهات كە هەڵكەنرا بێت و لە زەویدا كەوتبێ .

[ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (٢١) ] وە بزانە سزاو ئاگاداركردنەوەى من چەند سەخت بوو بۆیان.

[ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ ] وە ئێمە بـە دڵنیـایی قـورئانمان ئـاسـان كـردووە بۆ زیكـر و یـادكـردن و پـەندو ئامۆژگارى وەرگرتن، لەفزو ماناو خوێندنەوەو لەبەركردنیمان ئاسان كردووە بۆ ئەوەی كە پەندو ئامۆژگاری لێ وەرگرن، ئەگەر خواى گەورە ئاسانى نەكردایە كەس نەیدەتوانى قسەو فەرموودەى خواى گەورە بخوێنێتەوە [ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٢٢) ] ئایا كەس هەیە پەندو ئامۆژگاری لێ وەربگرێ و لە تاوان خۆى پێ بپارێزێت .

[ كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ (٢٣) ] قەومی ثەمودیش سەرجەم پێغەمبەرانیان بەدرۆ زانی لەبەر ئەوەی هەر كەسێك پێغەمبەرێك بەدرۆ بزانێ ئەوە وەك ئەوە وایە هەموو پێغەمبەرانی بەدرۆ زانیبێ، كە ساڵح پێغەمبەریان صلى الله علیه وسلم بەدرۆ زانی [ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٢٤) ] وە وتیان: ئایا تەنها مرۆڤێك لەناو خۆماندا بووە بە پێغەمبەرو ئێمە هەموومان شوێن ئەو بكەوین, بەڕاستی ئێمە لە گومڕاییەكی ئاشكراو لە سزاداین, یاخود وتراوە: ئەمە شێتییە ئەگەر ئێمە هەموومان شوێن ئەو بكەوین .

[ أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ (٢٥) ] وتیان: ئایا لەناو ئێمەدا ئەو هەڵبژێردراوە كە وەحی بۆ بێ, بەڵكو ئەو شایانى نییەو كەسێكە زۆر درۆزن و زۆر لووتبەرزو خۆبەگەورەزانە.

[ سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ (٢٦) ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: سبەینێ، واتە: بەم نزیكانە كە سزایان بۆ دێت ئەو كاتە ئەزانن كێ زۆر درۆزن و خۆبەگەورەزان و لووتبەرزە.

حوشترەكەى ساڵح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ (٢٧) ] وە خوای گەورە ئەفەرمووێ: لەسەر داواكاری و پێشنیارى خۆیان ئێمە لە تاوێرێكی ڕەقەوە حوشترێكمان بۆ دەركردن وەكو تاقیكردنەوەیەك، وە تا ببێتە موعجیزەیەك لەسەر راستێتى پێغەمبەرایەتى ساڵح صلى الله علیه وسلم ، تۆ چاوەڕێ بەو بزانە ئەوان چی ئەكەن وە ئارام بگرە لەسەر ئەو ئازارانەی كە ئازارت پێ ئەگەیەنن سەرەنجام و سەركەوتن لە دونیاو قیامەت بۆ تۆیە .

[ وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ ] وە پێیشیان ڕابگەیەنە كە چونە سەر ئاوەكە دابەشكراوە لە نێوانیاندا: ڕۆژێك حوشترەكە ئەچێتە سەر ئاو با ئەوان نەچن, وە ڕۆژێكیش حوشترەكە ناچێت ئەوان ئەچن [ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (٢٨) ] هەر كەسێك بەشی خۆی هەیە لە ئاوەكەو ئامادە دەبن، بەڵام ئەوان وایان نەئەكرد ئەو ڕۆژەی سرەی خۆیان بوایە ئەڕۆیشتن، ئەوەیشی سرەی حوشترەكە بوو ئەڕۆیشتن ئەیاندۆشی .

[ فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ (٢٩) ] بانگیان كرد لە هاوڕێكەیان كە (قەدداری كوڕی سالیف) بووە كە خراپترینیان بووە دەستى دایە شمشێرو هەڵسا وشترەكەی سەربڕی و وەڵامى هۆزەكەى دایەوە .

[ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٠) ] وە بزانە سزاو ئاگاداركردنەوەی من چەند سەخت بوو بۆیان.

لەناوبردنى قەومى ساڵح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً ] ئێمە یەك دەنگێكمان ناردە سەریان كە جبریل بانگێكی كردو هاواری كرد بەوە خوای گەورە سزای دان و لەناوى بردن، (چونكە ئەوان تاوانەكەیان بە دەنگ ئەنجامداو بانگى یەكتریان كرد بۆ سەربڕینى حوشترەكە، خواى گەورەیش لە هاوشێوەى تاوانەكەى خۆى سزاى دان) [ فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ (٣١) ] وەكو گژوگیایەكیان لێهات كە لە لەوەڕگادا وشك دەبێتەوەو ئاژەڵ ئەداتە سەریدا وردو خاش دەبێت بەو شێوازەیان لێهات .

[ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ ] وە بە دڵنیایی ئێمە قورئانمان ئاسان كردووە بۆ زیكرو یادكردن و پەندو ئامۆژگارى وەرگرتن، لەفزو ماناو خوێندنەوەو لەبەركردنیمان ئاسان كردووە بۆ ئەوەی كە پەندو ئامۆژگاری لێ وەرگرن، ئەگەر خواى گەورە ئاسانى نەكردایە كەس نەیدەتوانى قسەو فەرموودەى خواى گەورە بخوێنێتەوە [ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٣٢) ] ئایا كەس هەیە پەندو ئامۆژگاری لێ وەربگرێ و لە تاوان خۆى پێ بپارێزێت .

[ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ (٣٣) ] وە قەومی (لوط)يش پێغەمبەرانیان بەدرۆ زانی و نێربازیان كرد.

لەناوبردنى قەومى لوط پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ (٣٤) ] ئێمە بایەكمان بۆ ناردن كە بەردی بچووكی تیابوو بەردبارانمان كردن تەنها بنەماڵەى لوط صلى الله علیه وسلم نەبێ كە چەند كچێكى هەبوو موسڵمان بوون لە بەرەبەیاندا ئەوانمان رزگار كرد، (تەنها یەك كەسیش لە قەومەكەى شوێنی (لوط) صلى الله علیه وسلم نەكەوتن و ئیمانیان پێنەهێنا تەنانەت خێزانەكەى كافر بوو ئەویش تیاچوو) .

[ نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا كَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ (٣٥) ] ئەمیش نیعمەتێك بوو ڕژاندمان بەسەر (لوط) صلى الله علیه وسلم و كچەكانى كە شوێنی كەوتبوون، وە بەم شێوازە پاداشتی هەر كەسێك ئەدەینەوە كە شوكرانەبژێری نیعمەتەكانی خوای گەورە بكات .

[ وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ (٣٦) ] وە (لوط)يش صلى الله علیه وسلم پێشتر ئاگاداری كردنەوە كە سزای خوای گەورە زۆر سەختە بەڵام ئەوان گومانیان لەو ئاگاداركردنەوەیە هەبوو وە باوەڕیان پێی نەكردو گوێیان پێنەدا .

[ وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ ] وە كاتێك كە میوانی هات كە (جبریل و میكائیل و ئیسرافیل) بوون, لەسەر شێوەى گەنجى زۆر جوان هاتن وەكو تاقیكردنەوە بۆ خەڵكى، وە خێزانەكەیشی چوو خەڵكەكەی ئاگادار كردەوە كە میوانمان هاتووە وەرن دەستدرێژى بكەنە سەریان، ئەمانیش بەپەلە هاتن ویستیان بەسەر میوانەكاندا زاڵ بن بۆ ئەوەی خراپەو بەدڕەوشتیان لەگەڵدا بكەن، (لوط)يش صلى الله علیه وسلم دەرگاى لێ داخستن و دەیگەڕاندنەوەو ئەوانیش دەیانویست دەرگاكە بشكێنن و بێنە ژوورەوە [ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ ] خوای گەورە لە ڕێی جبریلەوە چاویانی هەڵكۆڵی یان چاویانی سڕییەوەو كوێری كردن [ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٧) ] وە فەرمووی: دەی سزاو ئاگادار كردنەوەی من بچێژن .

[ وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ (٣٨) ] وە لە بەیانی زوودا خوای گەورە سزایەكی جێگیری بۆ ناردن كە لێیان جیا نەبوەوەو بەردەوام بوو لەگەڵیاندا .

[ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٩) ] دەی سزاو ئاگادار كردنەوەی من بچێژن.

[ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ ] وە بە دڵنیایی ئێمە قورئانمان ئاسان كردووە بۆ زیكرو یادكردن و پەندو ئامۆژگارى وەرگرتن، لەفزو ماناو خوێندنەوەو لەبەركردنیمان ئاسان كردووە بۆ ئەوەی كە پەندو ئامۆژگاری لێ وەرگرن، (ئەگەر خواى گەورە ئاسانى نەكردایە كەس نەیدەتوانى قسەو فەرموودەى خواى گەورە بخوێنێتەوە) [ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٤٠) ] ئایا كەس هەیە پەندو ئامۆژگاری لێ وەربگرێ و لە تاوان خۆى پێ بپارێزێت.

[ وَلَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) ] وە بە دڵنیایی فیرعەون و دارو دەستەكەی ئەوانیش ئینزاریان بۆ چوو لەلایەن موساو هارونەوە .

[ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢) ] بەڵام ئەوان ئایەت و موعجیزەكانى ئێمەیان هەر هەمووی بەدرۆ زانی و باوەڕیان پێ نەكرد، وە خوای گەورەش بردیانیەوە بردنەوەیەك كە زۆر بەعیززەت و تواناو دەسەڵاتەوە بوو .

[ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ ] ئەی كافرانی مەككە ئایا ئێوە باشترو بەهێزترن لەم كافرانەی كە لە پێشتردا بۆتان باسكرا, ئەوان زۆر بەهێزتر بوون و خوای گەورە لەناوی بردن ئێوە چۆن لەناو نابات [ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) ] یاخود ئێوە لە كتابدا بۆتان هاتووە كە بەرین لە سزای خواو سزای خوای گەورە ئێوە ناگرێتەوە؟ ئایا شتی واتان بۆ هاتووە؟ نەخێر.

[ أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) ] یان ئەڵێن: ئێمە زۆرین و بەزۆرییەوە ئەنازێن و ئەڵێن زۆر زاڵ ئەبێ .

[ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥) ] بەڵكو ئەو زۆرییەتان تێكئەشكێن و پشت هەڵئەكەن وەكو چۆن لە جەنگی (بەدر)دا پشتیان هەڵكردو سەرانیان كوژرا، لە جەنگى بەدر پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ئەم دوو ئایەتەى دەخوێندەوە (٤٤ و٤٥) .

[ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ ] بەڵكو ڕۆژی قیامەت مەوعیدی لەناوچوون و سزای هەمیشەیی ئەوانە [ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ (٤٦) ] وە قیامەتیش بەڕاستی سزاكەی زۆر قورسترو سەختترە، وە زۆر تاڵە لەچاو سزای دونیادا.

[ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) ] بەڕاستی تاوانباران و خراپەكاران لە سزاو ئاگری سووتێنەری دۆزەخدان.

[ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) ] لەو ڕۆژەدا كە ڕۆژی قیامەتە لەناو ئاگری دۆزەخدا لەسەر ڕوویان ڕائەكێشرێن وە پێیان ئەووترێ: دەی گڕو بڵێسەو گەرمی و سەختی سزای ئاگری دۆزەخ بچێژن.

[ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ (٤٩) ] (ئەبوهوڕەیڕە) دەفەرمێت: هاوبەشبڕیاردەرانى قوڕەیش هاتن بۆ لاى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم مشتومڕیان لەگەڵدا كرد لەسەر قەدەر، خواى گەورە ئەم دوو ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد): ئێمە هەموو شتێكمان بە قەدەر دروست كردووەو هەموو شتێك بڕاوەتەوەو بڕیارمان لەسەر داوە، وە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ئەم ئایەتەى خوێندەوەو فەرمووى: (لەسەر كەسانێك لە ئوممەتەكەم دابەزیوە كە لە كۆتایی زەماندا دێن و باوەڕیان بە قەدەرى خواى گەورە نییەو بە درۆى دەزانن) كە قەدەرى یەكانن مەجوسى ئەم ئوممەتەن.

[ وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) ] وە فەرمانی ئێمەش بۆ هەر شتێك فەرمان دەركەین یەك شتێكە وەكو چاوترووكاندنێك وایە كە لە ماوەیەكی ئاوا كەمدا فەرمانی خۆمان جێبەجێ ئەكەین .

[ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) ] وە ئەی كافرانی قوڕەیش هاوشێوەی ئێوەیشمان لەناوبرد لە ئوممەتانى پێشتر ئایا كەس هەیە پەندو ئامۆژگاری وەربگرێ لە سزادان و لەناوچوونى كافران .

[ وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢) ] وە هەموو ئەو شتانەی كە ئوممەتانی پێشتر كردیان ئەمانیش كردیان, یان ئەوەی كە كردیان هەمووی لە (لوح المحفوظ)دا نووسرابوەوە, یاخود كە كردیان فریشتەكان نووسییانەوە .

[ وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) ] وە هەموو كردەوەیەك گەورە بێ یان بچووك هەمووی نووسراوەتەوە .

[ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) ] ئەوانەیشی كە تەقوای خوای گەورەیان كردووەو خۆیان لە تاوان پاراستووە بە دڵنیایی لەناو باخ و باخاتدان كە جۆگەلە ئاو و كانی و ڕووبار بەژێریاندا ئەڕوات و جۆرەها خواردنەوەی خۆشی لێیە .

[ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥) ] لە شوێنێكى بەڕێزدان كە هیچ قسەى پوچ و بە تاڵ و درۆ و تاوانێكی تیادا نییە كە بەهەشتە، وە لەلای خوایەكن كە مەلیك و پاشای بەتواناو بەدەسەڵاتەو توانای هەموو شتێكی هەیە كە خوای گەورەیە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سورەتى (قەمەر) والحمد لله.

سووره‌تی (ره‌حمان) سووره‌تێكى مه‌ده‌نیه‌ و (٧٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الرَّحْمَنُ (١) ] الرحمن: ناوێكه‌ له‌ ناوه‌ پیرۆزه‌كانی خوای گه‌وره‌، واته‌: خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانه‌، ئه‌و خوایه‌ی كه‌

[ عَلَّمَ الْقُرْآنَ (٢) ] فێره‌ خوێندنه‌وه‌ی قورئانی كردوون.

[ خَلَقَ الْإِنْسَانَ (٣) ] وه‌ مرۆڤیشی دروست كردووه‌.

[ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ (٤) ] وه‌ مرۆڤی فێری ناوی هه‌موو شته‌كان كردووه‌، یان فێری هه‌موو زمانه‌كانی كردووه‌، یان فێری هه‌موو شتێكی كردووه‌، یان فێرى ده‌ربڕینى پیته‌كانى كردووه‌و بۆى ئاسانكردووه‌.

[ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ (٥) ] وه‌ خۆرو مانگیش له‌ شوێنی دیاریكراوی خۆیان ئه‌ڕۆن وه‌ به‌هۆیانه‌وه‌ مانگ و ساڵ ئه‌ژمێردرێت.

[ وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ (٦) ] وه‌ ئه‌ستێره‌كان و داره‌كان هه‌موویان سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن وه‌ ملكه‌چی خوای گه‌وره‌ن، یاخود وتراوه‌: (النَّجْمُ) هه‌موو ڕووه‌كێكه‌ كه‌ قه‌دی نه‌بێ (الشَّجَرُ) هه‌موو ڕووه‌كێكه‌ كه‌ قه‌دی هه‌بێ، هه‌موویان سوجده‌و كڕنوش بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن و ملكه‌چی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ن.

[ وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ (٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئاسمانی به‌رز كردۆته‌وه‌و به‌رز ڕایگرتووه‌ به‌سه‌ر زه‌ویدا وه‌ ته‌رازوویشی له‌سه‌ر زه‌وی داناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ دادپه‌روه‌ر بن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا.

[ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ (٨) ] ئێوه‌ سنوور مه‌به‌زێنن له‌و ته‌رازووه‌دا، یاخود له‌ دادپه‌روه‌ریدا.

[ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ (٩) ] وه‌ با ته‌رازووه‌كه‌یشتان دادپه‌روه‌ر بێ وه‌ كه‌م به‌ خه‌ڵكى مه‌ده‌ن كاتێك كه‌ شتیان بۆ ئه‌كێشن، یان خۆتان دادپه‌روه‌ر بن.

[ وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ (١٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زه‌ویشی داناوه‌و ڕاخستووه‌ بۆ مرۆڤه‌كان.

[ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ (١١) ] كه‌ له‌سه‌ر زه‌ویشدا خوای گه‌وره‌ جۆره‌ها میوه‌ی تام و بۆن و ره‌نگ و قه‌باره‌ جیاوازى بۆ ئێوه‌ داناوه‌ كه‌ چێژی لێ ئه‌كه‌ن، وه‌ دارخورمایش كه‌ به‌رگی هه‌یه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌رچێ له‌ناو به‌رگه‌كه‌دایه‌و دواتر ده‌رئه‌چێت و ده‌رئه‌كه‌وێت، (له‌به‌ر زۆرى سووده‌كه‌ى به‌تایبه‌ت باسى خورماى كردووه‌).

[ وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ (١٢) ] وه‌ هه‌موو دانه‌وێڵه‌یه‌كیش كه‌ گه‌ڵاكه‌ى وشك ده‌بێت و ده‌بێت به‌ كا و ئاژه‌ڵ ئه‌یخوات، وه‌ ره‌یحانیش واته‌: گه‌ڵاكه‌ی، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست ئه‌و ڕه‌یحانه‌ بۆنخۆشه‌یه‌ كه‌ بۆنی ئه‌كه‌ین.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٣) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئێوه‌ چ نیعمه‌تیك له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان به‌ كامیان نیه‌ له‌و هه‌موو نیعمه‌ته‌ زۆرانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیوون، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌م سووره‌ته‌ی خوێنده‌وه‌ به‌ صه‌حابه‌ی فه‌رموو: جنیه‌كان له‌ ئێوه‌ وه‌ڵام دانه‌وه‌یان باشتر بوو هه‌ر كاتێك بگه‌یشتمایه‌ به‌م ئایه‌تانه‌ (فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) ئه‌وان ئه‌یانووت: (لَا بِشَيْءٍ مِنْ نِعَمِكَ رَبَّنَا نُكَذِّبُ فَلَكَ الْحَمْدُ) (سنن الترمذي: ٣٢٩١ , مستدرك الحاكم: ٣٧٦٦، انظر صَحِيح الْجَامِع: ٥١٣٨، الصَّحِيحَة: ٢١٥٠). ئه‌یانووت: ئه‌ی په‌روه‌ردگار هیچ له‌ نیعمه‌ته‌كانی تۆ به‌درۆ نازانین وه‌ باوه‌ڕمان به‌هه‌مووی هه‌یه‌و حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ تۆ، بۆیه‌ سوننه‌ته‌ كاتێك كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ت خوێنده‌وه‌: (فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) بڵێی: (لَا بِشَيْءٍ مِنْ نِعَمِكَ رَبَّنَا نُكَذِّبُ فَلَكَ الْحَمْدُ).

{دروستكردنى مرۆڤ و جنى} [ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤) ] خوای گه‌وره‌ مرۆڤی دروست كردووه‌ واته‌ ئاده‌م له‌ قوڕی سووره‌وه‌كراو كه‌ قوڕێك به‌ ئاگر سوور ئه‌كرێته‌وه‌ وه‌كو چۆن ئه‌وانه‌ی كه‌ كوپه‌ڵه‌و گۆزه‌و شتیان لێ دروست ئه‌كرێ.

[ وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ (١٥) ] وه‌ جنیشی دروست كردووه‌ له‌ گڕو بڵێسه‌ی ئاگر، یاخود له‌ ئاگره‌كه‌ خۆی جنی دروست كردووه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٦) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ (١٧) ] خوای گه‌وره‌ په‌روه‌ردگاری هه‌ردوو ڕۆژهه‌ڵاته‌كه‌و هه‌ردوو ڕۆژئاواكه‌یه‌، ڕۆژهه‌ڵات له‌ زستان و هاوین وه‌ ڕۆژئاوایش له‌ زستان و هاوین، وه‌ به‌ كۆیش هاتوه‌ (المشارق) مه‌به‌ست پێى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو رۆژێك خۆر له‌ شوێنێكى جیاوازه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت و ئاوا ده‌بێت.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٨) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ (١٩) ] دوو ده‌ریا هه‌یه‌ كه‌ به‌ یه‌ك ئه‌گه‌ن له‌ پێش چاو كاتێك ته‌ماشا ئه‌كه‌ی به‌ یه‌ك گه‌یشتوون و تێكه‌ڵ بوونه‌ به‌ڵام.

[ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ (٢٠) ] له‌ نێوانیاندا په‌رده‌و به‌ربه‌ستێك هه‌یه‌ كه‌ نایه‌لێ تێكه‌ڵ بن، ئاوی ده‌ریاكه‌ شوێرو سوێره‌، وه‌ ئاوی ڕووباره‌كه‌ سازگاره‌و تێكه‌ڵ نابن.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٢١) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ (٢٢) ] له‌و ده‌ریایانه‌وه‌ جۆره‌ها دوڕڕو مرواری و گه‌وهه‌ر ده‌رئه‌چێت.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٢٣) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (٢٤) ] وه‌ له‌ناو ده‌ریاكانیشدا ئه‌و كه‌شتیانه‌ هه‌یه‌ كه‌ دار له‌سه‌ر دار دروست كراون و به‌رز كراونه‌ته‌وه‌ وه‌كو شاخ وان له‌ناو ده‌ریادا ئه‌ڕۆن.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٢٥) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

{هه‌موو دروستكراوه‌كان له‌ناو ده‌چن} [ كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ (٢٦) ] هه‌رچی له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی هه‌یه‌ له‌ خه‌ڵكی و ئاژه‌ڵ و گیانله‌به‌ران هه‌ر هه‌موویان ڕۆژێك له‌ ڕۆژان له‌ناو ئه‌چن و كۆتاییان پێ دێت.

[ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (٢٧) ] ته‌نها زاتی پیرۆزی په‌روه‌ردگاری تۆ ئه‌مێنێ كه‌ خوایه‌كه‌ خاوه‌نی گه‌وره‌یی و پیرۆزی و رێزه‌و شایانى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌گه‌وره‌و به‌ڕێز بزانرێت و گوێڕایه‌ڵى بكرێت و سه‌رپێچى نه‌كرێت.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٢٨) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌موویان داوا له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و پێویستیان به‌ خوای گه‌وره‌یه‌، ئه‌هلی ئاسمانه‌كان كه‌ فریشته‌كانن ڕزقیان ناوێ و خواردن ناخۆن به‌ڵكو داوای لێخۆشبوون ده‌كه‌ن بۆ خۆیان و موسڵمانان، وه‌ ئه‌هلی زه‌وی داوای ڕزق و لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (٢٩) ] هه‌موو ڕۆژێك خوای گه‌وره‌ له‌ ئیش و كاری خۆیدایه‌، كه‌سانێك ئه‌ژێنێت، كه‌سانێك ئه‌مرێنێت، ڕزق و ڕۆزی به‌ كه‌سانێك ئه‌دات، له‌ كه‌سانێك خۆش ئه‌بێ، كه‌سانێك به‌رز ئه‌كاته‌وه‌، كه‌سانێك نزم ئه‌كاته‌وه‌، كه‌سانێك له‌شساغ ئه‌كات، كه‌سانێك نه‌خۆش ئه‌كات، وه‌ڵامى كه‌سانێك ده‌داته‌وه‌، به‌ كه‌سانێك ده‌به‌خشێت، كه‌سانێك له‌ ناخۆشى و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ رزگار ده‌كات، وه‌ به‌و شێوازه‌

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٣٠) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلَانِ (٣١) ] (الثَّقَلَان) واته‌: جنی و مرۆڤـ ، بۆیه‌ پێیان ئه‌ووترێ: هه‌ردوو قورسه‌كه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قورسن له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ زیندووێتی و به‌ مردووێتی، خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: خۆمانتان بۆ یه‌كلا ئه‌كه‌ینه‌وه‌، واته‌: هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی سه‌خته‌ كه‌ موحاسه‌به‌تان ئه‌كه‌ین و لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ئه‌كه‌ین.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٣٢) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ (٣٣) ] ئه‌ی گرۆی جنی و مرۆڤه‌كان ئه‌گه‌ر توانیتان له‌لایه‌كانی ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌وه‌ ده‌ربچن و ڕابكه‌ن له‌ ترسی مردن یان له‌ ترسی ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ بڕۆن و ڕابكه‌ن، به‌ڵام ئێوه‌ ناتوانن و توانای ڕاكردن و خۆپاراستن و ده‌رباز بوونتان نیه‌ له‌ گۆڕه‌پانى مه‌حشه‌ر ئیلا به‌ به‌ڵگه‌و تواناو فه‌رمانى خوای گه‌وره‌ نه‌بێت.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٣٤) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ ] (شُوَاظٌ) واته‌: گڕی ئاگری دۆزه‌ختان بۆ ئه‌نێرین كه‌ دووكه‌ڵی له‌گه‌ڵدا نیه‌، وه‌ (نُحَاسٌ) واته‌: ئه‌و مسه‌ی كه‌ له‌ ئاگردا ئه‌توێته‌وه‌ ئه‌كرێ به‌سه‌ر دۆزه‌خیه‌كاندا ئه‌وانه‌تان بۆ ئه‌نێرین و به‌وانه‌ سزاتان ئه‌ده‌ین و ده‌تانگه‌ڕێنینه‌وه‌ ئه‌گه‌ر نیازى راكردنتان هه‌بێت [ فَلَا تَنْتَصِرَانِ (٣٥) ] ئێوه‌ سه‌رناكه‌ون و توانای ئه‌وه‌تان نیه‌ ڕێگری له‌ سزای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و سزای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێننه‌وه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٣٦) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه.

[ فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ (٣٧) ] كاتێك له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئاسمان له‌ت ئه‌بێ بۆ دابه‌زینی فریشته‌كان ئه‌و كاته‌ كه‌ گه‌رمى ئاگرى دۆزه‌خى به‌ر ده‌كه‌وێت وه‌كو زه‌یتى كوڵاو و مسى تواوه‌ وایه‌، یاخود وه‌كو گوڵێكی سووری لێ دێت و ڕه‌نگه‌كه‌ی ئه‌گۆڕێت و چه‌نده‌ها ڕه‌نگی ئه‌بێ له‌ سه‌ختى دیمه‌نه‌كانى رۆژى قیامه‌ت ئاسمان به‌و شێوازه‌ی لێ دێت.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٣٨) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ (٣٩) ] له‌و ڕۆژه‌دا هیچ كه‌سێك نه‌ مرۆڤـ و نه‌ جنی پرسیاریان لێ ناكرێ له‌ تاوانه‌كانیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاتێك كه‌ له‌ قه‌بر ده‌رئه‌چن به‌ شێوه‌یان ئه‌ناسرێنه‌وه‌و ئه‌زانرێ كێ دۆزه‌خیه‌و كێ به‌هه‌شتیه‌، یاخود وتراوه‌: پێشتر پرسیاریان لێكراوه‌ وه‌ ئێستا مۆر دراوه‌ له‌سه‌ر ده‌میان، یاخود وتراوه‌: پرسیاریان لێ ناكرێ چیتان كردووه‌و چیتان نه‌كردووه‌ به‌ڵام پێیان ئه‌ووترێ: بۆچى ئه‌مه‌تان كردووه‌و ئه‌وه‌تان كردووه‌؟، یاخود هه‌ر پرسیاریان لێ ناكرێت و ئه‌ناسرێنه‌وه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٠) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

{تاوانباران به‌ شێوه‌یاندا ده‌ناسرێنه‌وه‌} [ يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ ] تاوانباران به‌ شێوه‌و ڕوخسارو ده‌مو چاویاندا ئه‌ناسرێنه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕوویان ڕه‌شه‌و چاویان شینه‌، یاخود وتراوه‌: خه‌فه‌تبارن و غه‌م و خه‌فه‌ت و په‌ژاره‌ به‌ روویانه‌وه‌ دیاره‌و به‌وه‌ ئه‌ناسرێنه‌وه‌، هه‌روه‌كو چۆن موسڵمانان به‌ شوێنه‌وارى ده‌ستنوێژه‌كانیان ده‌ناسرێنه‌وه‌ كه‌ جوان و پرشنگدارو گه‌شاوه‌یه‌ [ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ (٤١) ] وه‌ قژی پێشه‌ سه‌ریان له‌گه‌ڵ پێیاندا به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌به‌سترێته‌وه‌و ڕائه‌كێشرێن و فڕێ ئه‌درێنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌، په‌نا به‌خوای گه‌وره‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٢) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) ] وه‌كو سه‌رزه‌نشت كردن و بێڕێزی و سووكایه‌تی كردن به‌ دۆزه‌خیه‌كان ئه‌ووترێ ئا ئه‌مه‌ ئه‌و دۆزه‌خه‌یه‌ به‌ چاوى خۆتان ده‌یبینن كه‌ ئێوه‌ى تاوانبار باوه‌ڕتان پێی نه‌ئه‌كرد.

[ يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (٤٤) ] له‌ نێوان ئاگری دۆزه‌خ و ئاوی كوڵاوی دۆزه‌خدا ئه‌سووڕێنه‌وه‌و هه‌رجاره‌و به‌ شێوازێك سزا ده‌درێن له‌ناو دۆزه‌خدا، (آن) واته‌: ئاماده‌یه‌، یاخود ئاوێكه‌ له‌وپه‌ڕی گه‌رمی و كوڵاویدایه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٥) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه.

{ پاداشتى پێشه‌نگه‌كان له‌به‌هه‌شتدا} [ وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (٤٦) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی ترسى ڕاوه‌ستانى ڕۆژی قیامه‌تیان هه‌یه‌ له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌ ئه‌وانه‌ دوو به‌هه‌شتیان بۆ هه‌یه‌، یاخود وتراوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌وه‌ ئه‌ترسێن ئه‌زانن كه‌ خوای گه‌وره‌ چاوی لێیانه‌و ئه‌یانبینێ و ئاگای لێیانه‌و ترسی بینینی خوای گه‌وره‌یان هه‌یه‌ ترسی ڕاوستانیانه‌ له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌وانه‌ دوو به‌هه‌شتیان بۆ هه‌یه‌، دوو باخیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ له‌ ئاڵتوونه‌و هه‌رچی قاپ و خشڵ و ئه‌و شتانه‌ی كه‌ تیایه‌تی هه‌مووی له‌ ئاڵتوونه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ (موقه‌ڕڕه‌ب) و پێشه‌نگه‌كانن كه‌ سه‌ره‌تا ده‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌ران و پیاوچاكان و شه‌هیدان و راستگۆیانیان له‌گه‌ڵدایه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٧) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ ذَوَاتَا أَفْنَانٍ (٤٨) ] وه‌ لق و چڵی داره‌كانی به‌هه‌شت هه‌مووی ڕێكه‌و درێژه‌و له‌وپه‌ڕی جوانیدایه‌و جۆراو جۆره‌و هه‌ر لقێكى جۆره‌ها میوه‌ى پێوه‌یه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٩) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ (٥٠) ] له‌ناو ئه‌و باخانه‌دا دوو كانی و ئاوی تیایه‌ كه‌ هه‌ڵئه‌قوڵێ و ئه‌ڕوات و ئه‌و دارانه‌ ئاو ده‌دات.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥١) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ (٥٢) ] وه‌ له‌ هه‌موو میوه‌یه‌ك خوای گه‌وره‌ جووتێكی جوانی داناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تام و چێژی لێ بكه‌ن، وه‌ هیچیان له‌ هیچیان ناچێ.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٣) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ ] ئه‌مانه‌ ڕاكشاون یان پاڵیان داوه‌ته‌وه‌ یان چوارمشقی دانیشتوونه‌ له‌سه‌ر راخه‌رێك كه‌ به‌شی ژێره‌وه‌ی له‌ ئاوریشم و حه‌ریری ئه‌ستووره‌ كه‌ نه‌خشكراوه‌و رازێنراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئاڵتوون، (ئه‌گه‌ر ژێرو ناوه‌وه‌ی وابێ ئه‌بێ ڕووكه‌شی ده‌ره‌وه‌ی چۆن بێ! مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ خۆی بزانێ!) [ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ (٥٤) ] وه‌ به‌رهه‌مى ئه‌و باخانه‌ش زۆر نزیكه‌و لق و چڵه‌كانى خۆیان به‌سه‌ریاندا ئه‌سووڕێنه‌وه‌و نزم ئه‌بنه‌وه‌ بۆیان و هه‌ركاتێك ویستیان لێبێت لێى ئه‌كه‌نه‌وه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٥) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌

[ فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ (٥٦) ] له‌ناو به‌هه‌شتیشدا له‌ناو ئه‌و دوو باخه‌ له‌سه‌ر ئه‌و راخه‌رو جێگایانه‌ حۆری دانراوه‌ كه‌ ئافره‌تانێكن چاویان ته‌نها له‌سه‌ر مێرده‌كانیانه‌و ته‌ماشای جگه‌ له‌ مێرده‌كانیان ناكه‌ن، وه‌ پێشتریش نه‌ مرۆڤـ و نه‌ جنی ده‌ستیان به‌ریان نه‌كه‌وتووه‌، واته‌: جیماعی له‌گه‌ڵیان نه‌كردووه‌و كچن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ به‌هه‌شتدا خوای گه‌وره‌ دروستی كردوون، وه‌ به‌ڵگه‌یشه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ جنیش ئه‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌و ئافره‌تی جنی به‌ جنی پیاو ئه‌درێ، وه‌ ئافره‌تی مرۆڤیش به‌ پیاوی مرۆڤـ ئه‌درێ، وه‌ ره‌دده‌ بۆ ئه‌و كه‌سه‌ نه‌زان و نه‌فامانه‌ى كه‌ باوه‌ڕیان به‌ حۆرى نیه‌و ده‌ڵێن حۆرى نیه‌و ته‌نها خێزانه‌كه‌ى دونیاته‌ ده‌بێت به‌ حۆرى!

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٧) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ (٥٨) ] ئه‌و حۆریانه‌ی كه‌ له‌ به‌هه‌شتدا هه‌ن له‌ پاكی و جوانی و ڕه‌نگیاندا له‌ دوڕڕ و مراوری و مه‌رجان ئه‌چن، وه‌ مۆخى قاچیان له‌ ژێر گۆشت و پۆشاكیانه‌وه‌ ده‌بینرێت، وه‌ ئه‌گه‌ر حۆریه‌ك ته‌ماشاى زه‌وى بكات ئه‌وا بۆنى نێوان زه‌وى و ئاسمان خۆش ده‌كات.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٩) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ (٦٠) ] ئایا پاداشتی چاكه‌ چ شتێكه‌ جگه‌ له‌ چاكه‌، واته‌: پاداشتی چاكه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها چاكه‌ نه‌بێ، ئه‌وه‌ی له‌ دونیا چاكه‌ی كردبێ پاداشته‌كه‌ی به‌هه‌شته‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦١) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

{پاداشتى هاوه‌لآنى راست} [ وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ (٦٢) ] وه‌ له‌م دوو باخه‌ پله‌وپایه‌و نازو نیعمه‌ت كه‌متر دوو باخی تر هه‌یه‌ له‌ (زیوو)ن و هه‌رچی تیایه‌ له‌ (زیوو)ه‌، بۆ هاوه‌ڵانى راست ئاماده‌كراوه‌، ئه‌وانه‌ى كه‌ په‌رتوكى كرده‌وه‌كانیان به‌ده‌ستى راستیان پێ ده‌درێت و به‌ لاى راستدا به‌ره‌و به‌هه‌شت به‌رێ ده‌كرێن.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٣) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ مُدْهَامَّتَانِ (٦٤) ] ئه‌و ڕووه‌ك و دارانه‌ی كه‌ له‌م دوو باخه‌دا هه‌یه‌ له‌ سه‌ختی سه‌وزێتیاندا له‌به‌ر چاو وا ئه‌زانی كه‌ ڕه‌شن ئه‌وه‌نده‌ ئاو دراون له‌ زۆری ئاو پێ درانیان وا ئه‌زانی كه‌ ڕه‌شن، یاخود له‌ سه‌وزیدا پڕ بوونه‌ وا ده‌رئه‌كه‌وێ كه‌ ڕه‌ش بن.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٥) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ (٦٦) ] وه‌ له‌و دوو باخه‌دا دوو سه‌رچاوه‌ی ئاویشی لێیه‌ كه‌ هه‌ڵئه‌قوڵێ وه‌ پڕن و ئاوێكی زۆریان تیادایه‌.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٧) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) ] له‌ناو ئه‌و دوو باخه‌دا جۆره‌ها میوه‌ی تیادایه‌ وه‌ له‌ناو میوه‌كانیشدا خورماو هه‌ناری لێیه‌، (له‌به‌ر گرنگى و سودیان به‌ تایبه‌ت باسكراون).

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٩) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ (٧٠) ] وه‌ له‌ناو ئه‌و به‌هه‌شته‌یشدا له‌و دوو باخه‌دا خێرو چاكه‌و هه‌موو شتێكى باشى تێدایه‌، وه‌ ئافره‌تانێكی تیادایه‌ كه‌ زۆر ئافره‌تی چاك و ڕه‌وشت جوانن، وه‌ خۆیشیان له‌وپه‌ڕی جوانیدان.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧١) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ (٧٢) ] له‌م دوو باخه‌دا حۆریان بۆ هه‌یه‌ كه‌ چاویان كورته‌ له‌سه‌ر مێرده‌كانیان و چاویان ته‌نها له‌سه‌ر مێرده‌كانیانه‌و جگه‌ له‌ مێرده‌كانیان ناوێت، له‌ناو خێمه‌شدان كه‌ ئه‌و خێمانه‌ی به‌هه‌شتیش له‌ دوڕڕو مراوری ناو بۆشن باوه‌ڕداران به‌سه‌ریاندا ده‌گه‌ڕێن به‌ڵام نایانبینن، وه‌ پانی و درێژیه‌كه‌ی شه‌ست میله‌ وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٣) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ (٧٤) ] ئه‌م حۆریانه‌ش پێشتر نه‌ مرۆڤ و نه‌ جنی ده‌ستیان پێیان نه‌گه‌یشتووه‌و به‌ریان نه‌كه‌وتوون، واته‌: جیماعیان له‌گه‌ڵدا نه‌كردوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ به‌هه‌شتدا خوای گه‌وره‌ دروستی كردوون و تایبه‌ت بۆ ئه‌هلی به‌هه‌شتی داناون.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٥) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ ] ئه‌مانیش به‌هه‌مان شێوه‌ پاڵیان داوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ڕاخه‌رو سه‌رینی سه‌وز، یاخود له‌ناو باخه‌ سه‌وزه‌كانی به‌هه‌شت پاڵیان داوه‌ته‌وه‌ [ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦) ] وه‌ پاڵیان داوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر (عه‌بقه‌ری)، وتراوه‌: پۆشاكی ئه‌هلی به‌هه‌شته‌، یان هه‌موو شتێكی به‌نرخه‌، یاخود ڕاخه‌رى چاكه‌و ئاوریشمه‌ كه‌ له‌ به‌هه‌شتدا بۆ به‌هه‌شتێكان راخراوه‌، یان هه‌موو شتێكه‌ كه‌ مرۆڤ پێی سه‌رسام بێت.

[ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) ] ئه‌ى گرۆى ئاده‌میزادو جن ئیتر ئێوه‌ كام له‌ نیعمه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌درۆ ئه‌زانن و باوه‌ڕتان پێ نیه‌.

[ تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (٧٨) ] ناوی په‌روه‌ردگارت زۆر پڕ خێرو به‌ره‌كه‌ته‌ كه‌ خوایه‌كه‌ خاوه‌نی ڕێزو پله‌و پایه‌و گه‌وره‌یی و به‌رزییه‌، وه‌ شایانى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ گه‌وره‌ بزانرێت و سه‌رپێچى نه‌كرێت، وه‌ به‌ڕێز بگیرێت و به‌ ته‌نها بپه‌رسترێت، وه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (زۆر بڵێن: يا ذا الجلال والإكرام، و په‌یوه‌ست بن پێوه‌ى) والله أعلم .

سوورەتی (واقیعە) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (واقیعە) سورەتێكى مەككى یە تەنها ئایەتى (٨١-٨٢) نەبێت كە مەدەنین. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (واقیعە) (٩٦) ئایەتە. ٣- سورەتى (واقیعە) زنجیرەى پەنجاو شەشەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (واقیعە) لە دواى سورەتى (طه) دابەزیوە. ٥- ئیمامى (ئەبو بەكر) فەرمووى: ئەى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم پیر بوویت، فەرمووى: (سوورەتەكانى هودو واقیعەو مورسەلات و عەممە یەتەسائەلون و تەكویر پیریان كردم). ٦- ئەو فەرموودانەى لەسەر فەزڵى سوورەتى (واقیعە) هاتوون هیچیان صەحیح نین. تەوەرەكانى سورەتى واقیعە: تەوەرى سەرەكى لە سورەتى (واقیعە)دا بریتییە لە باسكردنى ئازارو نارەحەتیەكانى رۆژى قیامەت، وە باسى ئەوەمان بۆ دەكات كە خەڵكى لەو رۆژەدا دەبن بەسێ كۆمەلەوە، ئەوانیش- ١- (اصحاب الیمین)، كە ئەوانەن لە نازو نیعمەت و خۆشی دان. ٢- (اصحاب الشمال)، كە ئەوانەن لەناو ئازارو سزاو نارەحەتی دان. ٣- (السابقون)، كە ئەوانە لە پێشكەوتوەكانن و لەوپەڕى خۆشی بەختەوەرى دان. ئنجا خواى گەورە باسی حاڵی هەر كامێك لەو سێ كۆمەڵەیە دەكات لە رۆژى دواییدا. پاشان لە چەند شوێنێكى ترى ئەو سورەتە پیرۆزەدا خواى گەورە باسی زۆریك لەو نیعمەتانەى خۆیمان بۆ دەكات كەوا رشتویەتى بەسەر مرۆڤەكاندا بەشێوەیەكى گشتى تا سودى لێ وەربگرن و لەبەرامبەریشدا دەبێت خەڵكى سوپاسگوزارى خۆیان دەڕبرن بەرامبەر بە خواى گەورەو تەسبیحاتى بكەن و بە پاك و پیرۆزى دابنێنن. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ (١) ] (الْوَاقِعَةُ) ناوێكە لە ناوەكانی ڕۆژی قیامەت، بۆیە پێی ئەووترێ: (الْوَاقِعَةُ) لەبەر ئەوەی بە دڵنیایی ڕوو ئەدات، واتە: كاتێك كە ڕۆژی قیامەت ڕوو ئەدات .

[ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ (٢) ] ئەو كاتەی كە ڕوو ئەدات كەس ناتوانێ بەدرۆی بزانێت لەبەر ئەوەی تەواو ڕووئەدات و كۆتایی بەهەموو شتێك دێت، یان كەس ناتوانێت بیگەڕێنێتەوەو نەهێڵێت روو بدات.

[ خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ (٣) ] كاتێك كە ڕۆژی قیامەت دێت لەو ڕۆژەدا خوای گەورە كەسانێك نزم ئەكاتەوە بۆ پلەكانى خوارەوەى دۆزەخ هەرچەندە لە دونیا بەرز بوونە كە كافران و دووڕووان و بێ باوەڕانن، وە كەسانێكیش بەرز ئەكاتەوە بۆ پلەكانى سەرەوەى بەهەشت هەرچەندە لە دونیا پلەو پایەیان نزم بووەو لاوازو بێ دەسەڵات بوونە كە باوەڕدارانن, یاخود خۆبەگەورەزان و لووتبەرزەكان نزم ئەكاتەوە، وە خۆبەكەمزانان بەرز ئەكاتەوە .

[ إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا (٤) ] كاتێك كە ڕۆژی قیامەت دێت زەوی تێكئەشكێ و ئەجولێت و ئەهەژێت .

[ وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا (٥) ] وە شاخەكانیش تێكوپێك ئەشكێن بەسەر یەكدا .

[ فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا (٦) ] وەكو تۆزی بڵاویان لێ دێت كە بە ئاسماندا ئەڕۆن.

لە قیامەتدا خەڵكى سێ بەشن [ وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) ] وە ئێوەش ئەبن بە سێ پۆلەوە، خەڵكی ئەبێتە سێ بەشەوە: دوو بەشی بۆ بەهەشتەو بەشێكیان بۆ دۆزەخە .

[ فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ ] بەشی یەكەمیان: هاوەڵانى لاى راستن ئەوانەی كە لەلای ڕاستی عەرشی خوای گەورەن وە كتێبەكانیان بە دەستی ڕاستیان پێ ئەدرێ وە بەلای ڕاستیشدا بەرەو بەهەشت ئەبرێن كە سەرجەم و تێكڕای بەهەشتییەكانن [ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانی ئەم بەهەشتییانە كە بە لاى راستدا دەبرێن بۆ بەهەشت حاڵیان چۆنە.

[ وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ ] بەشى دووەم: هاوەڵانى لاى چەپن ئەوانەن كە لەلای چەپی عەرشی خوای گەورەن، وە كتێبیشیان بەدەستی چەپیان پێ ئەدرێ، وە بەلای چەپیشدا بەرەو دۆزەخ ئەبرێن كە دۆزەخییەكانن بە گشتی [ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانی ئەم دۆزەخییانە ئەمانەی كە بەلای چەپدا ئەبرێن بۆ دۆزەخ حاڵیان چۆنە

[ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) ] بەشى سێیەم: ئەوانەی كە پێشەنگ بوونە لە ئیمان هێنان و كردەوەی چاك، وە هەر ئەوانیش پێشەنگن لە چوونە بەهەشت یان بۆ ڕەحمەتی خوای گەورە.

[ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ (١١) ] ئا ئەمانە ئەو كەسانەن كە نزیكن لە ڕەحمەت و پاداشت و بەهەشتی خوا، كە ئەمانە تایبەتترو بەختەوەرترو پاداشت زیاترن لە هاوەڵانى لاى راست، وە ژمارەیان لەوان كەمترە، وە پێغەمبەران و شەهیدان و راستگۆیان و پیاوچاكان لە ناو ئەماندان.

پاداشتى پێشەنگەكان لەبەهەشتدا [ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (١٢) ] ئەمانە لە بەهەشتدان كە بەهەشت شوێنی ئەو هەموو نازو نیعمەتەیە كە هیچ چاوێك نەیبینیووە، وە هیچ گوێیەك نەیبیستووە، وە بە دڵى هیچ كەسێكیشدا نەهاتووە.

[ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٣) ] كۆمەڵێكی زۆرى بەهەشتییەكان لە سەرەتاكانن، واتە: لە ئوممەتانى پێشوون كە خوای گەورە خۆی نەبێ كەس ژمارەیان نازانێ، یاخود وتراوە: هەر سەرەتاى ئەم ئوممەتە كە ئەچنە بەهەشتەوە یەكجار زۆرن، واتە: سەحابەو شوێنكەوتوانیان.

[ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ (١٤) ] وە كۆمەڵێكى كەمی بەهەشتییەكان لە كۆتاییەكانن، واتە: لە ئوممەتى ئیسلامن لەچاو سەرەتاى ئەم ئوممەتە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: بە ئومێدم ئێوەى موسڵمانان نیوەی ئەهلی بەهەشت بن و نیوەكەى ترى لەسەرجەم ئوممەتانى تر بن، وە حەفتا هەزار لە ئوممەتى ئیسلام بە بێ لێپرسینەوەو سزا دەچنە بەهەشتەوە، وە لەگەڵ هەر هەزارێكیاندا حەفتا هەزارى تر بەبێ لێپرسینەوەو سزا دەچنە بەهەشتەوە، كە ئەمەیش فەزڵى ئەم ئوممەتى ئیسلامەیە بەسەر ئوممەتانى ترەوە، وە ئێمە دوا ئوممەتین كە هاتووین بەڵام یەكەم ئوممەت دەبین كە دەچینە بەهەشتەوە.

[ عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ (١٥) ] (موقەڕڕەب) نزیكەكان لەسەر جێگایەكن لە بەهەشتدا بۆیان ئامادەكراوە كە بە ئاڵتوون چنراوە، یاخود بە دوڕڕو مراوری و گەوهەر چنراوە .

[ مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ (١٦) ] وە لەسەری ڕاكشاون و پاڵیان داوەتەوەو ڕوویان لە یەكترەو یەكتری ئەبینن و پشتیان لە یەكتر نییەو كەس لە دواى كەسەوە نییە .

[ يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ (١٧) ] وە ئەو منداڵانەى بەسەریاندا ئەگەڕێن و خزمەتیان ئەكەن پیر نابن و بۆ هەمیشەیی ئەمێننەوە، كە وتراوە: منداڵی موسڵمانانە كە بە منداڵى مردوونە، یان منداڵی موشریكانە، یان كەسانێكن خوای گەورە لە بەهەشتدا دروستی كردوون بۆ خزمەت كردنی بەهەشتییەكان .

[ بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (١٨) ] بە جۆرەها كوپ و گڵاسەوە ئەوەی كە دەسكی نیەو ئەوەی كە دەسكی هەیە, وە جۆرەها جامى تریش كە پڕە لە مەی لەو سەرچاوانەوە بۆیان دێنن كە لێیان نابڕێت و كۆتایی نایات .

[ لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنْزِفُونَ (١٩) ] وەكو عەرەق و مەی دونیا نییە كە بیخۆن سك و سەریان بدات لە ئێش, یاخود لە هۆش خۆیان بچن و عەقڵیان ببات، یاخود بڕشێنەوەو میز بە خۆیاندا بكەن، نەخێر وا نییەو لەوپەڕى تام و چێژو لەزەتدایە .

[ وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ (٢٠) ] وە جۆرەها میوەیشیان پێ ئەدرێ كە خۆیان هەڵیئەبژێرن، (ئەم ئـایـەتـە بـەڵگـەیـە لەسەر ئەوەى كە دروستە لە كاتى خواردنى میوە دەستدرێژ بكەیت و لە پێش خۆتەوە نەخۆیت و هەڵیبژێریت) .

[ وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢١) ] وە لە گۆشتی باڵندەیش ئەوەی كە ئارەزووی بكەن پێیان ئەدرێ، باڵندەكانى بەهەشت ملیان وەكو ملى وشتر درێژو گەورەیە .

[ وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) ] وە حۆریان لە بەهەشتدا بۆ دانراوە كە چاویان یەكجار گەورەیەو ڕەشی و سپی چاویان یەكجار زۆرە .

[ كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣) ] ئەم حۆریانە وەكو دوڕڕو مرواری وان لە سپێتى و جوانیدا كە پارێزراو بێت و دەست پێی نەگەیشتبێت، واتە: لەوپەڕی جوانی و پاكیدان .

[ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) ] خوای گەورە ئەم پاداشتانەیان ئەداتێ بەهۆی ئەو كردەوە چاكانەی كە لە دونیادا كردوویانە .

[ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا (٢٥) ] لەناو بەهەشتدا گوێیان لە هیچ قسەیەكی پڕو پووچ و بەتاڵ و تاوان نابێت.

[ إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا (٢٦) ] تەنها ئەوەندە نەبێ كە سەلام لە یەكتری ئەكەن هەندێكیان سەلام لە هەندێكی تریان دەكەن، وە فریشتەكان سەلامیان لێ دەكەن وە پێیان ئەووترێ: ئێوە پارێزراوو سەلامەتن لە سزای خوای گەورەو سزا نادرێن، وە قسەیشیان پارێزراوە لە خراپەو تاوان.

پاداشتى هاوەڵانى راست [ وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ (٢٧) ] دواى باسكردنى پێشەنگ و نزیكەكان (سابیق و موقەڕەب) پاشان خواى گەورە دێتە سەر باسى (هاوەڵانى لاى راست)، كە ئەمانە پلەیەك لە خوارترن لە نازو نیعمەتەكانی بەهەشتدا, لەبەر ئەوەی لە دونیادا كردەوەی چاكیان كەمتر بووە، ئەى محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانى هاوەڵانى لاى راست كێن و حاڵیان چۆنەو سەرەنجامیان چییە؟

[ فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) ] ئەمان سیدریان بۆ هەیە كە جۆرێكە لە دار كە لە دونیاشدا هەیە بەڵام (مَخْضُود) واتە: لە دونیادا ئەو دارانە دڕكی هەیە بەڵام لەوێ دڕكەكانی بڕاوەتەوە، وە لە دونیادا بەرهەمی كەمە لەوێ بەرهەمی یەكجار زۆری پێوەیە.

[ وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩) ] وە (طَلْح)یش وتراوە: دارێكە لە حیجاز هەیە كە ئەویش بەهەمان شێوە دڕكى زۆرە، بەڵام لەبەهەشت دڕكى نییەو بەرەكەى لە هەنگوین شیرینترە، یاخود وتراوە: خەڵكی یەمەن بە مۆز ئەڵێن: (طَلْح) واتە: مۆزیشیان بۆ هەیە (مَنْضُود) واتە: بەرهەمەكەى چڕو پڕە .

[ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠) ] وە سێبەریشیان بۆ هەیە كە سێبەرەكە درێژ كراوەتەوەو هەمیشەییە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (لە بەهەشتدا دارێك هەیە ئەگەر سوارچاكێك سەد ساڵ بەژێریدا بڕوات ناتوانێ بیبڕێ ئەوەندە سێبەری زۆری هەیە، ئەم ئایەتە بخوێننەوە).

[ وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ (٣١) ] وە ئاویشیان بۆ هەیە كە بەشەو و بەڕۆژ بۆیان دێت بەبێ ئەوەی كە ببڕێت .

[ وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ (٣٢) ] وە میوەی یەكجار زۆریان بۆ هەیە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم پێشنوێژى دەكرد دەستى درێژ كرد دواتر پرسیاریان لێكرد، فەرمووى: (بەهەشتم بینى دەستم برد بۆ بۆڵە ترێ یەك بۆتان بێنم رێگرى كرام، ئەگەر بمهێنایا ئەوا تا دونیا دەما لێتان بخواردایا كۆتایی ناهات، وە هەرچى لە نێوان ئاسمان و زەویە لێیان بخواردایا كەمى ناكرد) .

[ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ (٣٣) ] میوەكان نە ئەوەتا لە كاتێك لە كاتەكاندا ببڕێت و نەمێنێت، یاخود قەدەغە بكرێن لێی، بەڵكو لە هەموو كاتێكدا بۆیان هەیەو بەردەوام و هەمیشەییە.

[ وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ (٣٤) ] وە جێگاو ڕاخەرى نەرم و ناسكیان لە شوێنی بەرزدا بۆ ڕاخراوە, یاخود وتراوە: مەبەست پێی ئافرەتانی بەهەشتیان بۆ ئامادەكراوە لەسەر ئەو جێگایانە .

[ إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) ] ئێمە ئەو ئافرەتانەمان دروست كردووە لە بەهەشت, یاخود هەر ئافرەتانی دونیایش ئەوەی كە دەچێتە بەهەشتەوە ئەگەر تەمەنیشیان پیر بووبێ لەوێ خوای گەورە گەنجیان ئەكاتەوەو دەیانكاتەوە بە كچ، وە تەمەنى بەهەشتێكان سى و سێ ساڵە.

[ فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا (٣٦) ] وە ئەوان كچن وەكو باسمان كرد نە جن و نە مرۆڤ پێشتر دەستی پێیان نەگەیشتووەو جیماعیان لەگەڵ نەكراوەو كچن، پیرێژنێك هاتە خزمەت پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم وتى: دوعام بۆ بكە خوا بمخاتە بەهەشتەوە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (پیرێژن ناچێتە بەهەشتەوە) ئەویش بە گریانەوە گەڕایەوە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (پێى بڵێن: بە پیرێژنى ناچێتە بەهەشتەوەو گەنج دەبێتەوە، پاشان ئەم ئایەتەى خوێندەوە) .

[ عُرُبًا أَتْرَابًا (٣٧) ] (عُرُب) واتە: لای مێردەكانیان خۆشەویستن یان عاشقی مێردەكانی خۆیانن (أَتْرَابًا) واتە: هاوتەمەنن تەمەنی بەهەشتییەكان هەمووی سی و سێ ساڵە, یاخود وتراوە: هیچ ڕق و كینەیەك لە نێوانیاندا نییە وەكو چۆن لە نێوان ئافرەتانی دونیا هەیە كە خێزانى یەك پیاو بن، پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (بەهەشتییەكان دەچنە بەهەشتەوە باڵایان وەكو ئادەم صلى الله علیه وسلم شەست گەزە، وە جوانیان وەكو یوسفە صلى الله علیه وسلم ، تەمەنیان سى و سێ ساڵە وەكو تەمەنى عیسى صلى الله علیه وسلم ، دڵیان وەكو دڵى ئەیوبە صلى الله علیه وسلم ، زمانیان وەكو زمانى محمدە صلى الله علیه وسلم ، بێ توك و چاوڕەشن، سەڵات و سەلامى خواى گەورە لەسەرجەم پێغەمبەران بێت) .

[ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ (٣٨) ] ئەم حۆریانە خوای گەورە دروستی كردوون بۆ ئەو كەسانەی كە هاوەڵانی لای ڕاستن ئەوانەی كە بەدەستی ڕاست كتابیان پێ ئەدرێ .

[ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) ] سەرەتاكان لە ئوممەتانى تر كۆمەڵێكی یەكجار زۆرن، یاخود سەرەتاى ئەم ئوممەتە لە هاوەڵان و شوێنكەوتوانیان كۆمەڵێكى یەكجار زۆرن .

[ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠) ] وە ئەوانەی كە دواتریش دێن لە ئوممەتی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ئەوانیش یەكجار زۆرن ئەوانەی بە ئیمانەوە شوێنیان كەوتوون.

سزاى هاوەڵانى چەپ [ وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ (٤١) ] ئینجا خوای گەورە دێتە سەر باسى ئەو كەسانەی كە بەدەستی چەپ كتابیان پێ دراوەو بەلای چەپدا بەرەو دۆزەخ بەڕێكراون، ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانی حاڵی ئەوان چۆنە .

[ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) ] ئەمان لە گەرماو گڕی ئاگری دۆزەخدان، وە ئاوێكی كوڵاویان پێ ئەدرێ كە ئەوپەڕی كوڵان بە ئاگری دۆزەخ كوڵاوە.

[ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣) ] وە لەو گەرمایە ڕائەكەن بۆ سێبەر، وە سێبەریشیان بۆ هەیە بەڵام سێبەرێكە لە دوكەڵێكی ڕەش كە لەوپەڕی گەرمیدایە .

[ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ (٤٤) ] نە ئەوەتا فێنك بێ نە ئەوەتا سارد بێ وەكو سێبەرەكانی تر, نە ئەوەتا جوان و بەڕێزو بەسود بێت .

[ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) ] لەبەر ئەوەی ئەمان لە دونیادا لە نازو نیعمەتدا ئەژیان بە شتێك كە بۆیان حەڵال نەبوو لە حەرام نەئەگەڕانەوە .

[ وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦) ] وە بەردەوام بوونە لەسەر تاوانە هەرە گەورەكە كە شەریك دانان بووە بۆ خوای گەورەو تەوبەیان لێ نەكردووەو لەسەری مردوون .

[ وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) ] وە ئەیانووت: ئەگەر ئێمە بمرین و ببین بە خۆڵ و ئێسقانەكانمان بڕزێت ئایا سەرلەنوێ ئێمە دروست ئەكرێینەوە؟ واتە: بەدووریان ئەزانی وە باوەڕیان پێ نەبووە .

[ أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨) ] یاخود ئایا باوك و باپیرانی پێشینەی ئێمە كە مردوونە ئایا ئێستا زیندوو بوونەتەوە.

[ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: سەرەتاكان و كۆتاییەكان هەر هەموویان وە ئێوەش لەناو ئەواندا .

[ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠) ] هەر هەمووتان لە دوای مردن زیندوو ئەكرێنەوەو كۆ ئەكرێنەوەو لە گۆڕەپانى مەحشەر بۆ ڕۆژێكی دیاریكراو كە ڕۆژی قیامەتە .

[ ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) ] پاشان ئێوە ئەی ئەو كەسە گومڕایانە كە باوەڕتان بە ڕۆژی قیامەت و زیندوو بوونەوە نییە .

[ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) ] ئێوە لە دارێك ئەخۆن كە داری ژەقنەبووتە زەقومە كە ئەچێتە قوڕگیانەوە نە دەرئەچێ نە ئەچێتە خوارەوە .

[ فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) ] وە سكی خۆیانی لێ پڕ ئەكەن لەبەر ئەوەی زۆر برسین .

[ فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) ] دواتر كە تینوویان ئەبێ پەنا بۆ ئاو ئەبەن بەڵام ئاوێكیش ئەخۆنەوە كە یەكجار گەرمە بە ئاگری دۆزەخ كوڵاوەو گەیشتۆتە ئەوپەڕی گەرمی و كوڵان .

[ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) ] وە لێی ئەخـۆنەوەو تێر نـابن، (الْهِيم) نەخۆشییەكـە تووشی حوشتر ئەبێت و دواتر تێر ئاو نابێ بەو شێوازە هەر لێی ئەخۆن وە تێر ئاویش نابن و ئەبێتە سزا بۆیان و تینوویەتیان ناشكێنێ .

[ هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) ] ئا ئەمە شوێنی دیاریكراو و ئامادەكراوە بۆ ئەوان لە ڕۆژی قیامەتدا كە ڕۆژی سزاو وەرگرتنی پاداشتەكانە بەڵام ئەوان پاداشتیان نییە.

تواناو دەسەڵاتى خواى گەورە [ نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ (٥٧) ] ئەی مرۆڤ ئێمە سەرەتا ئێوەمان دروست كردووە لە نەبوون بۆچی باوەڕ بە زیندوو بوونەوە ناكەن كە زیندووبونەوەتان ئاسانترە.

[ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) ] هەواڵم پێ بدەن سەبارەت بەو مەنییەی كە دەرئەپەڕێ بۆ ناو ڕەحمی ئافرەت كە ئێوە لەوە دروست بوونە .

[ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ ] ئایا ئێوە لەو مەنییە مرۆڤ دروست دەكەن [ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩) ] یاخود ئێمەین كە دروستمان كردووە؟ .

[ نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) ] ئێمەین كە مردنیشمان بۆ دیاری كردوون و كاتی دیاریكراومان بۆ داناون, وە هیچ كەسێكیش نییە زاڵ بێ بەسەر ئێمەدا بەڵكو ئێمەین كە تواناو دەسەڵاتمان هەیە بەسەر هەموو كەس و شتێكدا .

[ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ ] وە توانامان هەیە ئێوە لەناوبدەین وە هاوشێوەی ئێوە دروست بكەین، یاخود لە قیامەتدا شێوەتان بگۆڕین [ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١) ] وە بە شێوازێك دروستتان بكەین كە نەتانزانیبێ و نەتانبیستبێ، واتە: بتانكەین بە مەیمون و بەرازو شێوەتان بگۆڕین، یاخود بە شێوازێكی تر دروستتان بكەینەوەو شێوەتان بگۆڕین .

[ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) ] وە ئێوە بە دڵنیایی سەرەتای دروست كردنی مرۆڤ ئەزانن كە لە دڵۆپە ئاوێكە پاشان خوێنێكی مەییو پاشان پارچە گۆشتێكە وە پێشتر هیچ نەبوونە, ئەی بۆ یادی ئەم تواناو دەسەڵاتەی خوای گەورە ناكەنەوە تا بتانگەیەنێ بە ئیمان هێنان .

[ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) ] هەواڵم پێ بدەن ئەوەی كە ئێوە ئەیكێڵن لە زەوی وە تۆوی پێوە ئەكەن.

[ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) ] ئایا ئێوەن ئەو ڕووەكانە ئەڕوێنن و لەو زەوییە دەری ئەكەن یاخود ئێمەین كە ئەیڕوێنین و دەری ئەكەین؟

[ لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) ] ئەگەر ویستمان لێ بێت هەمووی تێكئەشكێنین بە شێوازێك كە سوودی لێ نەبینن یان نەیەتە بەرهەم ئەو كاتە خەفەت ئەخۆن، یان لۆمەی یەكتری ئەكەن, یان پەشیمان دەبنەوە، یان سەرسام ئەبن بەوەی كە ڕووی كردۆتە دانەوێڵەكەتان .

[ إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) ] وە ئەڵێن: ئێمە بەڕاستی سەروەت و سامانمان بە فیڕۆ و زایە ڕۆی .

[ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧) ] ئەڵێن: بەڵكو ئێمە بێبەش كراوین لەم ڕزق و دانەوێڵەیە .

[ أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) ] هەواڵم پێ بدەن سەبارەت بەو ئاوەی كە ئەیخۆنەوە .

[ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) ] ئایا ئێوەن لە هەورەكانەوە دایئەبەزێننە سەر زەوی یاخود ئێمەین بە تواناو دەسەڵاتی خۆمان دایئەبەزێنینە سەر زەوی؟

[ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ (٧٠) ] ئەگەر ویستمان لێ بێت ئاوەكەتان شوێرو تاڵ ئەكەین بە شێوازێك كە بۆتان نەخورێت و نەتوانن بۆ كشتوكاڵ كردنیش سوودی لێ ببینن، ئەی بۆ شوكرانەبژێری ئەم هەموو نیعمەتەی خوای گەورە ناكەن كە خوای گەورە پێی بەخشیوون .

[ أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) ] هەواڵم پێ بدەن سەبارەت بەو ئاگرەی كە لە داری تەڕ ئاگر ئەكەنەوە كە بەیەكیاندا دەخشێنن كە خوای گەورە بۆی دروست كردوون.

[ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا ] ئایا دارەكە كە ئاگری پێ ئەكەنەوە یان كە بەیەكیاندا دەخشێنن و ئاگر دروست ئەبێ ئێوەن ئەم دارەتان دروست كردووە؟ [ أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) ] یان ئێمەین دروستمان كردووە بەتواناو دەسەڵاتی خۆمان؟

[ نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣) ] ئێمە ئەم ئاگرەمان بۆیە داناوە تا یادخستنەوەی ئێوەی تیابێت و بیر لە ئاگری ڕۆژی قیامەت بكەنەوەو ئیمان بێنن، وە ببێت بە شتومەكێك بۆ ئەو كەسانەی كە لە سەفەردان، یاخود بۆ تێكڕای خەڵكی تا سوودمەند بن لێی و هەموو خەڵكى پێویستی بە ئاگر هەیە .

[ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤) ] وە تۆ ناوی پەروەردگاری هەرە گەورەت بە پاك ڕابگرە وە شەریك بۆ خوای گەورە بڕیار مەدە .

[ فَلَا أُقْسِمُ ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: من سوێند ناخۆم یاخود (لَا) لایەكە زائیدەیە بۆ جەخت كردنەوە، واتە: سوێند ئەخۆم، یان سوێند ناخۆم، هەردوو تەفسیرەكە كراوە [ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) ] بە شوێنی ئەستێرەكان شوێنی ئاوابوون و هەڵهاتنیان، یاخود وتراوە: بە بەش بەشى قورئان، واتە: كە قورئان بە بەش بەش هاتۆتە خوارەوە .

[ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) ] وە ئەمیش سوێند خواردنێكە ئەگەر ئێوە بزانن زۆر گەورەیە .

[ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) ] وەڵامی سوێند خواردنەكە ئەوەیە كە ئەم قورئانە زۆر بەڕێزە خوای گەورە پیرۆزو بەڕێزی كردووەو فەزڵی داوە بەسەر هەموو كتابەكانی تردا وە هەرچی شتی چاكەیە كردوویەتییە ناو ئەو قورئانە پیرۆزەوە .

[ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) ] لە كتابێكی پارێزراودایە كە (لوح المحفوظ)ه.

شەیتان ناتوانێت دەست لە قورئان بدات [ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) ] كافرانى قوڕەیش وتیان ئەم قورئانە شەیتانەكان دایانبەزاندووە، خواى گەورە پێى راگەیاندین كە دەستی هیچ كەسێكی پێ ناگات لە شەیتانەكان و جنییەكان بەڵكو پارێزراوەو فریشتەكان ئەیپارێزن ئەوان دایئەبەزێننە سەر پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم وە تەنها فریشتە پاكەكان نەبێت كەسى تر لە ئاسمان دەستى لێنادات و ناتوانێت.

[ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠) ] ئەم قورئانە پیرۆزە دابەزێندراوە لەلایەن پەروەردگاری هەموو جیهانەوە .

[ أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) ] ئایا ئێوە ئەم قسەو فەرموودەیە كە قورئانی پیرۆزە باوەڕی پێ ناكەن و بەدرۆی ئەزانن, یاخود دەتانەوێت بەلای كافراندا لابدەن .

[ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) ] لە جیاتی شوكرانەبژێری خوای گەورە بكەن لەسەر ئەو ڕزقەی پێی بەخشیوون ئێوە بەدرۆی ئەزانن و باوەڕی پێ ناكەن و نایگەڕێننەوە بۆ خوای گەورە، لە سەردەمى پێغەمبەرى خوادا صلى الله علیه وسلم خەڵكى بارانیان بۆ باری پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: ئەمڕۆ هەیە لە خەڵكى سوپاسگوزارە: ئەوانەى كە وتیان: بە فەزڵ و رەحمەتى خواى گەورە بارانمان بۆ بارى، وە هەیە كافرە: ئەوانەى كە وتیان بە هۆى ئەستێرەكانەوە بارانمان بۆ بارى، خواى گەورە ئەم چەند ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد).

[ فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) ] ئای لەو كاتەی كە ڕوح ئەگاتە گەرووتان لە كاتی سەرەمەرگدا .

[ وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) ] وە ئێوە لەو كاتەدا ئەو كەسە ئەبینن لە گیانكێشاندایە وە ناتوانن هیچ شتێكی بۆ بكەن .

[ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ (٨٥) ] بەڵام ئێمە لێی نزیكترین لە ئێوە بە زانیاری و تواناو دەسەڵات و بیستن و ببینی خۆمان, یاخود مەبەست پێی فریشتەكانی ئێمە لە ئێوە لێی نزیكترن بەڵام ئێوە فریشتەكان نابینن .

[ فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) ] ئەگەر ئێوە دروستكراوی خواو بەندەی خوا نین، یان ئەگەر ئێوە لێپرسینەوەتان لەگەڵ ناكرێ، یان ئەگەر ئێوە یەقینتان بەم شتە نییە و بەراستى نازانن و باوەڕتان بە زیندووبوونەوە نییە .

[ تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٨٧) ] ئەگەر ڕاست دەكەن دەی فەرموو ئەو ڕوحە بگەڕێنەوە بۆ شوێنی خۆی و مەیەڵن فریشتەكانی ئێمە ئەو ڕوحە دەربكات .

روحكێشانى پێشەنگەكان [ فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) ] لە كاتى گیانكێشانیشدا خەڵكى سێ كۆمەڵن: یەكەم: ئەگەر ئەو كەسە لە كەسە (موقەڕەب) و نزیك و پێشەنگەكان بێت (ئەو كەسانەن كە واجبات و سوننەتیشیان ئەنجام داوە، وە خۆیان لە حەرام و مەكروهـ و هەندێك لە موباحیش پاراستووە) .

[ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ (٨٩) ] ئەمانە رەوحیان بۆ هەیە لەگەڵ ڕێحاندا (رَوْحٌ) واتە: پشوو ئەدەن لە دونیا، یان دڵخۆش ئەبن، یان بەهەشتیان بۆ هەیە، یان ڕەحمەتیان بۆ هەیە (رَيْحَانٌ) واتە: ڕزق و ڕۆزی بەهەشتیان بۆ هەیە، یاخود ئەو ڕەیحانە بۆنخۆشەى كە خۆمان بۆنی ئەكەین ئەوەیە, وە بەهەشتێكیان بۆ هەیە كە پڕە لە نازو نیعمەت.

روحكێشانى هاوەڵانى راست [ وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) ] كۆمەڵى دووەم: بەڵام ئەگەر لە هاوەڵانى لاى راست بێت كە پەرتوكى كردەوەكانیان بەدەستى راست پێدەدرێت و بە لاى راستدا بەرەو بەهەشت بەرێ دەكرێن، كە ئەمانیش بەهەشتین پلەیەك لە خوار كۆمەڵى یەكەمەوەن .

[ فَسَلَامٌ لَكَ مِنْأَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) ] ئەوە سەلامتان لەسەر بێ ئەی ئەو كەسانەی كە بەدەستی ڕاست كتابتان پێ دراوە وە بەلای ڕاستدا بەرەو بەهەشت براون، وە پێشوازیان لێ ئەكرێ بە سەلام كردن و پێیان دەوترێت ئێوە سەلامەت و پارێزراون لە سزا.

روحكێشانى هاوەڵانى چەپ [ وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) ] كۆمەڵى سێیەم: بەڵام ئەگەر لەو كەسانە بن كە باوەڕیان بە زیندوو بوونەوە نەبووەو گومڕابوونەو لە ڕێگای ڕاست لایانداوە كە كتابیان بە دەستی چەپیان پێدراوە وە بەلای چەپدا بەرەو دۆزەخ براون .

[ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) ] ئەمە پێشوازیان لێ ئەكرێ و بۆ دۆزەخ ئەبرێن وە ئاوێكیان پێ ئەدرێ كە لەوپەڕی گەرمیدا بە ئاگری دۆزەخ كوڵاوە هەموو ناوسك و پێستیان دەتوێنێتەوە، وە زەقومیان پێ ئەدرێ .

[ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) ] وە ئەخرێنە ناو ئاگری دۆزەخەوە .

[ إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) ] ئا ئەم شتە ئەمە حەقی یەقینەو هیچ گومانێكی تیادا نییە .

[ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦) ] وە تۆ ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ناوی پەروەردگاری هەرە گەورەت بە پاك ڕابگرە لە هەموو كەموكوڕی و نوقستانییەك، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سورەتى (واقیعە) والحمد لله.

سووره‌تی (حه‌دید) (واته‌: ئاسن) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌و (٢٩) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ به‌ مرۆڤ و جن و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌و هه‌موو دروستكراوه‌كانی تر هه‌موویان خوای گه‌وره‌ به‌ پاك و مونه‌ززه‌هـ ڕائه‌گرن و ته‌سبیحات و زیكری خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌ڵام ئێوه‌ هه‌ستی پێ ناكه‌ن [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێ و دانایه.

[ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ ] هه‌رچی موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و به‌تاك و ته‌نها خۆى هه‌ڵسوكه‌وتى تێدا ده‌كات، وه‌ ژیان و مردنی ئێمه‌ ته‌نها به‌ده‌ست ئه‌وه‌و ئه‌و ده‌مانژێنێت و ده‌مانمرێنێ [ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢) ] وه‌ هه‌ر خواى گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ ] وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ سه‌ره‌تاو یه‌كه‌م بووه‌ پێش هه‌موو كه‌س و شتێك، وه‌ كۆتاییشه‌ دوای هه‌موو كه‌س و شتێك به‌ته‌نها ئه‌مێنێته‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی هه‌موو دروستكراوان له‌ناوده‌چێت و نامێنێ [ وَالظَّاهِرُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌رزو باڵاده‌‌سته‌ به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا [ وَالْبَاطِنُ ] وه‌ زانایه‌ به‌و شتانه‌ی كه‌ نهێنیه‌، یاخود به‌و شتانه‌ى كه‌ له‌ دونیادا نادیاره‌و له‌ پێش چاو نابینرێت، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (اللّهُمَّ أنتَ الأولُ فَليسَ قَبلكَ شَيء، وأنتَ الآخِرُ فَليسَ بعدكَ شَيء، وأنتَ الظاهِرُ فَليسَ فَوقَكَ شَيء، وأنتَ الباطِنُ فَليسَ دونَكَ شَيء) رواه مسلم . واته‌: خوایه‌ هه‌ر تۆ سه‌ره‌تاو یه‌كه‌م بوویته‌و پێش تۆ هیچ كه‌س و شتێك نه‌بووه‌، وه‌ هه‌ر تۆ كۆتایى و دواهه‌مینیت و به‌ ته‌نها ده‌مێنیته‌وه‌ دواى له‌ناوچوونى هه‌موو دروستكراوه‌كان، وه‌ هه‌ر تۆ باڵاده‌ستیت به‌سه‌ر هه‌موو دروستكراوه‌كاندا، وه‌ هه‌ر تۆ زانایت به‌ نهێنیه‌كان و هیچ شتێك نیه‌ كه‌ نهێنى بێت و تۆ نه‌یبیستیت یان نه‌یبینیت یان زانیاریت پێى نه‌بێت و ئاگادارى نه‌بیت [ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌هه‌موو شتێك و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه.

{خواى گه‌وره‌ له‌سه‌ر عه‌رشى پیرۆزه‌} [ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروست كرد له‌ شه‌ش ڕۆژدا پاشان به‌رز بووه‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆی، به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ك كه‌ شایه‌ن و لایه‌ق و گونجاوه‌ به‌ گه‌وره‌یی و عه‌زه‌مه‌تى خوای گه‌وره‌و له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ هیچ له‌ دروستكراوه‌كان ناچێت، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌یشی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نایزانێ، پرسیارى (الإستواء) له‌ ئیمامى (مالیك) كرا فه‌رمووى: (الإستواء غير مجهول، والكيف غير معقول، والإيمان به واجب، والسؤال عنه بدعة) واته‌: ئیستوا زانراوه‌، چونكه‌ له‌قورئاندا باسكراوه‌، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌ى نه‌زانراوه‌، چونكه‌ باس نه‌كراوه‌، وه‌ ئیمان هێنان پێى واجبه‌، چونكه‌ ئایه‌تى قورئانى پیرۆزه‌، وه‌ پرسیار كردن له‌ چۆنێتى به‌رز بوونه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆ سه‌ر عه‌رشى پیرۆزى بیدعه‌یه‌، چونكه‌ هاوه‌ڵان ئه‌و پرسیاره‌یان له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كردووه‌، وه‌ چواندنى به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ى دروستكراوه‌كان كوفره‌، چونكه‌ ته‌شبیهـ كردنى خواى گه‌وره‌ى خالقه‌ به‌ دروستكراوى لاوازى بێده‌سه‌ڵاتى مه‌خلوق، وه‌ گۆڕینى ماناكه‌ى حه‌رامه‌، چونكه‌ مه‌به‌ست نیه‌و هه‌ڵه‌یه‌، وه‌كو گۆرینى بۆ (استولى) كه‌ به‌ ماناى زاڵ بوون و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن دێت هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌م ته‌ئویله‌ فاسیده‌ بێت واته‌ پێش خواى گه‌وره‌ كه‌سێكى تر ده‌ستى به‌سه‌ر عه‌رشدا گرتووه‌ كه‌ مرۆڤى ژیر قسه‌ى واناكات، (ابن القیم) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م لامه‌ى كه‌ زیادى ده‌كه‌ن و (استوى) ده‌كه‌ن به‌ (استولى) چه‌ند له‌و (نون)ه‌ ده‌چێت كه‌ به‌نو ئیسرائیل زیادیان كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ پێى فه‌رموون: بڵێن: (حطة) ئه‌وان وتیان: (حنطة) وه‌ خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بى لێگرتن، ئه‌و كه‌سانه‌یشى كه‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ ته‌ئویل ده‌كه‌ن و ماناكه‌ى ده‌گۆڕن با له‌ خواى گه‌وره‌ بترسن نه‌ك وه‌ك به‌نو ئیسرائیل خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ بگرێت، وه‌ قسه‌ كردن له‌ سیفاته‌كانى خواى گه‌وره‌ به‌شێكه‌ له‌ قسه‌ كردن له‌ زاتى پیرۆزى خواى گه‌وره‌، چۆن باوه‌ڕمان به‌ خواى گه‌وره‌ هه‌یه‌و نازانین چۆنه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ باوه‌ڕمان به‌ هه‌موو سیفاته‌كانى هه‌یه‌ كه‌ له‌ قورئان و سوننه‌تدا باسكراوه‌و نازانین چۆنه‌. {زانیارى فراوانى خواى گه‌وره‌} [ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا ] هه‌رچی ئه‌چێته‌ ناو زه‌وییه‌وه‌ له‌ تۆو و دانه‌وێڵه‌و باران خوای گه‌وره‌ زانیارى به‌ ژماره‌ى هه‌مووی هه‌یه‌، وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ له‌ زه‌وی ده‌رئه‌چێ له‌ ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌و به‌رووبووم خوای گه‌وره‌ زانیاری به‌ ژماره‌ى هه‌مووى هه‌یه‌ [ وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا ] وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ئاسمانه‌وه‌ دائه‌به‌زێته‌ سه‌ر زه‌وی له‌ باران و به‌فرو ته‌رزه‌و ئه‌و قه‌ده‌رو بڕیارو حوكمه‌ شه‌رعیانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ دایناوه‌ خوای گه‌وره‌ زانیارى به‌هه‌مووی هه‌یه‌، وه‌ ئه‌وه‌یشی به‌رز ئه‌بێته‌وه‌ بۆ ئاسمان له‌ فریشته‌كان و كرده‌وه‌كانی ئاده‌میزاد خوای گه‌وره‌ زانیارى به‌هه‌مووی هه‌یه‌، (هیچ دڵۆپه‌ بارانێك له‌ ئاسمانه‌وه‌ دانابه‌زێت ئیلا فریشته‌یه‌كى له‌گه‌ڵدایه‌ له‌و شوێنه‌ دایده‌به‌زێنێت كه‌ خواى گه‌وره‌ فه‌رمانى پێ كردووه‌) [ وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ ] وه‌ ئێوه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بن خوای گه‌وره‌ له‌ گه‌ڵتاندایه‌ به‌ زانست و زانیاری و بیستن و بینین و تواناو ده‌سه‌ڵاتی، به‌ڵام وه‌كو زاتی پیرۆزی خۆی له‌سه‌ر عه‌رشی پیرۆزه‌ وه‌كو له‌ ئایه‌ته‌كه‌ی پێشتر باسمان كرد [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤) ] وه‌ هه‌رچی كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن خوای گه‌وره‌ زۆر بینایه‌و هه‌مووی ئه‌بینێ و هیچی لێناشاردرێته‌وه‌.

[ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٥) ] موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌مووی موڵكى خوای گه‌وره‌یه‌و به‌تاك و ته‌نها خۆى هه‌ڵسوكه‌وتى تێدا ده‌كات، وه‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت هه‌موو كاروبارێك ته‌نها بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌و هه‌ر خۆى بڕیار له‌ نێوان خه‌ڵكیدا ده‌دات و سته‌م له‌ كه‌س ناكات.

[ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ] خوای گه‌وره‌ شه‌و تێكه‌ڵ به‌ ڕۆژ ئه‌كات وه‌ ڕۆژ تێكه‌ڵ به‌ شه‌و ئه‌كات، هیچ ناوبڕێك له‌ نێوانیاندا نیه‌ وه‌ خۆی ته‌قدیری درێژی و كورتیان ئه‌كات، جاری وا هه‌یه‌ شه‌و درێژتره‌ جاری وا هه‌یه‌ ڕۆژ [ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌و دڵه‌ی كه‌ له‌ناو سینگدایه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤـ له‌ دڵیدا ئه‌یشارێته‌وه‌.

[ آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ ] ئێوه‌ ئیمان بێنن به‌ خوای گه‌وره‌و به‌تاك و ته‌نها خوای گه‌وره‌ بپه‌رستن وه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی - صلی الله علیه وسلم - به‌ڕاست دابنێن وه‌ شوێنی بكه‌ون و دامه‌زراو و به‌رده‌وام بن، وه‌ له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ ئێوه‌ی به‌خشیوه‌و ئێوه‌ی كردۆته‌ جێنشین تیایدا له‌و ماڵ و پاره‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ ئێوه‌ لێی ببه‌خشن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ماڵ ماڵی خوای گه‌وره‌یه‌، وه‌ ئێوه‌ی كردۆته‌ جێنشینی ئه‌وانه‌ی پێش خۆتان ئێوه‌ به‌ میراتی له‌وانتان وه‌رگرتووه‌، وه‌ دواتر ئێوه‌ش به‌ میراتی به‌جێی دێلن بۆ كه‌سانى تر، بۆیه‌ ڕه‌زیلی لێ مه‌كه‌ن و لێی ببه‌خشن [ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ (٧) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ئێوه‌ ئیمانیان هێناوه‌و له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ماڵیان به‌خشیوه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ به‌هه‌شت.

[ وَمَا لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ ] ئه‌وه‌ ئێوه‌ چیتانه‌و چی ڕێگریتان لێ ئه‌كات له‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنن به‌ خوای گه‌وره‌؟ وه‌ پێغه‌مبه‌ری خواش - صلی الله علیه وسلم - بانگتان ئه‌كات بۆ ئیمان هێنان به‌ په‌روه‌ردگارتان و به‌تاك و ته‌نها په‌رستنى [ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨) ] وه‌ به‌ دڵنیایی پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵێن و په‌یمان و به‌یعه‌تى لێ وه‌رگرتوون، یاخود خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنى لێوه‌رگرتوون كه‌ ئێوه‌ له‌ پشتی ئاده‌م بوون و هه‌مووتانی ده‌ركردو ئیمانتان به‌ تاك و ته‌نهایى خوای گه‌وره‌ هێنا.

[ هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلَى عَبْدِهِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئه‌و هه‌موو موعجیزه‌و ئایه‌ته‌ ڕوون و ئاشكرایانه‌ى دابه‌زاندووه‌ بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - كه‌ له‌ هه‌موویان گه‌وره‌تر قورئانی پیرۆزه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌هۆی ئه‌و موعجیزانه‌و قورئانه‌وه‌ ئێوه‌ له‌ تاریكییه‌كانی شیرك و كوفرو تاوان و سه‌رپێچی ده‌ربكات بۆ ڕووناكی ئیسلام و ئیمان و سوننه‌ت و گوێڕایه‌ڵى [ وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٩) ] وه‌ به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ زۆر به‌ ڕه‌ئفه‌ت و به‌ڕه‌حم و به‌زه‌یی و میهره‌بانه‌ له‌گه‌ڵتاندا.

[ وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] ئه‌وه‌ ئێوه‌ چیتانه‌و چی ڕێگریتان لێ ئه‌كات و چ بیانوویه‌كتان هه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ نابه‌خشن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ له‌ كاتێكدا هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌، واته‌: ببه‌خشن و ترسى هه‌ژاریتان نه‌بێت و خوای گه‌وره‌ پێتان ئه‌به‌خشێ [ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ ] له‌ پێش صوڵحی (حوده‌یبیه‌)، یاخود له‌ پێش فه‌تحی مه‌ككه‌دا ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ماڵی خۆی به‌خشیوه‌و له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا كوشتاری كردووه‌ وه‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ نین كه‌ له‌ دوای فه‌تحی مه‌ككه‌وه‌ كوشتاریان كردووه‌و به‌خشیویانه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ پێش فه‌تحی مه‌ككه‌دا زیاتر موسڵمانان پێویستیان به‌ به‌خشین بووه‌ له‌ پێناو دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌و له‌ پێناو خوای گه‌وره‌، وه‌ زیاتر پێویستیان به‌وه‌ بوو كه‌ پشتیوانی بكرێن، (ئه‌بو به‌كرى صدیق له‌ هه‌موو كه‌س زیاتر ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌یگرێته‌وه‌ چونكه‌ هه‌موو ماڵه‌كه‌ى له‌ پێناو خواى گه‌وره‌دا به‌خشى) [ أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا ] ئه‌وانه‌ی له‌ پێش فه‌تحی مه‌ككه‌ به‌خشیویانه‌و كوشتاریان كردووه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌جرو پاداشتیان یه‌كجار گه‌وره‌تره‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ دوای فه‌تحی مه‌ككه‌دا به‌خشیویانه‌و كوشتاریان كردووه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ { موژده‌دانى به‌هه‌شت به‌ هاوه‌ڵان} [ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی به‌هه‌شتی به‌هه‌ردوولایان داوه‌ هه‌ر چه‌نده‌ پله‌یشیان جیاوازه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پله‌كانی به‌هه‌شتیش جیاوازه‌، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر فه‌زڵ و پله‌و پایه‌ى صه‌حابه‌، چونكه‌ خواى گه‌وره‌ موژده‌ى به‌هه‌شتى به‌ هه‌موویان داوه‌، ئیتر چۆن ده‌بێت قسه‌ به‌ كه‌سانێكى ئاوا بكرێت كه‌ خواى گه‌وره‌ مژده‌ى به‌هه‌شتى پێداون؟!!) [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٠) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانیاری وردی هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ كرده‌وه‌كانی ئێوه‌ وه‌ هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

[ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١١) ] كێ هه‌یه‌ قه‌رزێكی باش بدات به‌ خوای گه‌وره‌، واته‌: ماڵه‌كه‌ی له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ببه‌خشێ و چاوه‌ڕێی پاداشتی خوای گه‌وره‌ بێ و منه‌ت به‌سه‌ر خه‌ڵكدا نه‌كات ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ چه‌ند ئه‌وه‌نده‌ پاداشتى ده‌داته‌وه‌ له‌ دونیادا، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر به‌ڕێزی بۆ هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ به‌هه‌شت، كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زى (ئه‌بو ده‌حداحى ئه‌نصارى) وتى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - خواى گه‌وره‌ قه‌رزى له‌ ئێمه‌ ده‌وێت؟ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (به‌ڵێ، ئه‌ى ئه‌بو ده‌حداح)، وتى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌ستتم بده‌رێ، ئه‌ویش ده‌ستى پێدا، وتى ئه‌وا من ئه‌م باخه‌م به‌ قه‌رز ده‌ده‌م به‌ خواى گه‌وره‌، كه‌ شه‌ش سه‌د دار خورماى تێدا بوو، وه‌ خێزان و منداڵه‌كانیشى تێدا بوو، بانگى كردن و وتی: وه‌رنه‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌وا من ئه‌م باخه‌م به‌قه‌رز دا به‌ خواى گه‌وره‌، خێزانه‌كه‌یشى شتومه‌ك و منداڵه‌كانى ده‌ركردو وتى: كڕین و فرۆشتنه‌كه‌ت قازانجى كرد ئه‌ى ئه‌بو ده‌حداح، پێغه‌مبه‌رى خوایش - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووى: (ئه‌بو ده‌حداح چه‌نده‌ها دارخورماى گه‌وره‌ى چڕو پڕى له‌ به‌هه‌شتدا هه‌یه‌، كه‌ لقه‌كانى دوڕڕو مروارییه‌)، (ئافره‌تى باوه‌ڕدار ده‌بێت به‌م شێوازه‌ هاوكارى هاوسه‌ره‌كه‌ى بكات له‌سه‌ر به‌خشین له‌ پێناو خواى گه‌وره‌و كرده‌وه‌ى چاك و خواپه‌رستى، نه‌ك رێگرى لێبكات).

{نورو روناكى باوه‌ڕداران له‌ قیامه‌تدا} [ يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا له‌سه‌ر پردى (صیرات) ئه‌بینی باوه‌ڕداران به‌ پیاو و ئافره‌ته‌وه‌ نوورو ڕووناكیه‌كه‌یان له‌به‌ر ده‌ست و پێشیانه‌وه‌و به‌ڵای ڕاستیاندا ئه‌ڕوات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كتابه‌كانیان به‌ ده‌ستی ڕاستیان پێدراوه‌، وه‌ پێیان ئه‌ووترێ: موژده‌ بێ لێتان ئه‌مڕۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌تانخاته‌ به‌هه‌شتانێك كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات وه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دارو باخه‌كاندا ئه‌ڕوات به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌، (ئیبنو مه‌سعود) ده‌فه‌رمێت: (به‌ گوێره‌ى كرده‌وه‌كانیان به‌سه‌ر پرده‌كه‌دا ده‌په‌ڕنه‌وه‌و نورو رووناكییان به‌ گوێره‌ى ئیمان و كرده‌وه‌ى چاكیانه‌، هه‌یه‌ نورو روناكییه‌كه‌ى به‌ ئه‌ندازه‌ى شاخێكه‌، وه‌ هه‌یه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ى دارخورمایه‌كه‌، وه‌ هه‌یه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ى پیاوێكه‌، وه‌ كه‌مترینیان به‌ په‌نجه‌ گه‌وره‌كه‌وه‌یه‌تى) [ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٢) ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ بردنه‌وه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ كه‌ هیچ بردنه‌وه‌و سه‌ركه‌وتنێك له‌مه‌ گه‌وره‌تر نیه‌.

{ مونافیقان نورو روناكییان نیه‌} [ يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ ] له‌و ڕۆژه‌دا مونافیقانی پیاو و ئافره‌ت به‌ باوه‌ڕداران ئه‌ڵێن: چاوه‌ڕێمان بكه‌ن تا ئێمه‌یش له‌و نوورو ڕووناكییه‌ی ئێوه‌ وه‌ربگرین ئێمه‌یش ڕێگای خۆمانی پێ ڕووناك بكه‌ینه‌وه‌، (به‌ڵام سودمه‌ند نابن له‌ نورو رووناكى باوه‌ڕداران هه‌روه‌كو چۆن كوێر سودمه‌ند نابێت له‌ چاو و روناكى كه‌سێكى بینا) [ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا ] كاتێك كه‌ ئه‌بینن نووری ئه‌مان ئه‌كوژێته‌وه‌و ئیمانداران نووریان به‌رده‌وامه‌و به‌ره‌و به‌هه‌شت پێی به‌ڕێ ئه‌كه‌ون داوا ئه‌كه‌ن كه‌ ئێمه‌ش سوودمه‌ند بین لێی به‌ڵام باوه‌ڕداران پێیان ئه‌ڵێن: بگه‌ڕێنه‌وه‌ دواوه‌، واته‌: بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دونیا له‌وێ ئیمان بێنن و كرده‌وه‌ی چاك بكه‌ن تا لێره‌ نوورتان هه‌بێت، یاخود بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ نووری لێ دابه‌شكرا به‌ڵكو له‌وێ ده‌ستتان بكه‌وێت هه‌ر چه‌نده‌ نیه‌و ده‌ستیان ناكه‌وێت [ فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ (١٣) ] خوای گه‌وره‌ له‌ نێوانیاندا، یاخود له‌ نێوان به‌هه‌شت و دۆزه‌خدا دیوارێك یان به‌ربه‌ستێك دائه‌نێ كه‌ ده‌رگاى هه‌یه‌و ده‌رگاكه‌ ناوه‌وه‌ی ڕه‌حمه‌ت و میهره‌بانی تیادایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌لای به‌هه‌شته‌وه‌یه‌ كه‌ به‌هه‌شت پڕه‌ له‌ نازو نیعمه‌ت، وه‌ ڕووكه‌ش و لای ده‌ره‌وه‌ى لای دۆزه‌خه‌وه‌یه‌ كه‌ دۆزه‌خ پڕه‌ له‌ سزا.

[ يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ ] مونافیقان بانگ له‌ باوه‌ڕداران ئه‌كه‌ن ئایا ئێمه‌ له‌ دونیا له‌گه‌ڵ ئێوه‌ نه‌بووین؟ له‌گه‌ڵتان نه‌هاتینه‌ مزگه‌وت و ئاماده‌ى نوێژى به‌ كۆمه‌ڵ و جومعه‌ نابووین له‌گه‌ڵتانداو وه‌ك ئێوه‌ كرده‌وه‌ى چاكمان ناكرد؟ [ قَالُوا بَلَى ] ئه‌ڵێن: به‌ڵێ وابوو ڕاست ئه‌كه‌ن به‌ ڕووكه‌شی له‌گه‌ڵ ئێمه‌ بوون [ وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ ] به‌ڵام ئێوه‌ خۆتان تووشی فیتنه‌ كرد به‌وه‌ی كه‌ مونافیق بوون و ته‌نها به‌ڕووكه‌شی باوه‌ڕتان هێنابوو له‌ دڵه‌وه‌ باوه‌ڕتان نه‌بوو وه‌ شوێنی شه‌هوه‌ت و هه‌واو ئاره‌زوو كه‌وتبوون [ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ ] وه‌ چاوه‌ڕێ بوون پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - باوه‌ڕداران تیا بچن، یاخود ته‌وبه‌ كردنتان دواخست و چاوه‌ڕێ بوون و هه‌ر ئه‌تانووت: ڕۆژێك دێت و ته‌وبه‌ ده‌كه‌ین به‌ڵام وا مردن یه‌خه‌ی گرتن و ته‌وبه‌تان نه‌كردو ئێستا حاڵتان وایه‌ [ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ ] وه‌ هیواو ئومێد درێژیش ئێوه‌ی له‌ خشته‌ بردبوو كه‌ ئه‌تانووت: به‌م زووانه‌ نامرین و جارێ گه‌نجین، یان ئه‌تانووت: خوای گه‌وره‌ به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌و لێمان خۆش ئه‌بێ ئه‌وانه‌ ئێوه‌ی له‌ خشته‌ بردبوو [ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (١٤) ] تا فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ هات كه‌ مردنه‌، یان تا فڕێ درانه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ ئێستا كه‌س فریاتان ناكه‌وێ، وه‌ شه‌یتانیش فێڵی لێ كردن و له‌ خشته‌ی بردن و نه‌تانزانی كه‌ خوای گه‌وره‌ ئاواتان پێ ئه‌كات.

[ فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ] ئه‌مڕۆ فیدیه‌ له‌ ئێوه‌و له‌ كافرانیش وه‌رناگیرێ و شتێك نیه‌ كه‌ خۆتانی پێ بكڕنه‌وه‌و له‌ ئاگری دۆزه‌خ خۆتانی پێ ڕزگار بكه‌ن (ئه‌گه‌ر به‌ پڕایى زه‌ویش ئاڵتون ببه‌خشن لێتان وه‌رناگیرێت و سودى نیه‌) [ مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٥) ] شوێنی مانه‌وه‌ی ئێوه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌، وه‌ ئه‌مه‌ له‌ پێشتره‌ بۆ ئێوه‌ كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌ بۆی ئه‌ڕۆن.

{كاتى ئه‌وه‌یه‌ دڵتان بۆ قورئان نه‌رم بێت} [ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ ] ئایا كاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ باوه‌ڕداران دڵیان نه‌رم بێ له‌ كاتى زیكری خوای گه‌وره‌و بیستنى قورئان و خوێندنه‌وه‌ى، وه‌ له‌و حه‌قه‌ی كه‌ قورئانه‌و بۆیان دابه‌زیوه‌ تا ملكه‌چ و گوێڕایه‌ڵ بن بۆى، (ئیبنو مه‌سعود) ده‌فه‌رمێت: (ته‌نها چوار ساڵ بوو موسڵمان ببوین خواى گه‌وره‌ به‌م ئایه‌ته‌ گله‌یی لێكردین) [ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (١٦) ] وه‌ وه‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بن كه‌ ئه‌هلی كتابن له‌ جووله‌كه‌و گاوره‌كان كه‌ پێش ئه‌وه‌ی قورئان دابه‌زێ ئه‌مان كتابیان بۆ هاتبوو به‌ڵام كه‌ سه‌رده‌میان دووركه‌وته‌وه‌ له‌ پێغه‌مبه‌رانیان دڵیان ڕه‌ق بوو، وه‌ زۆرێك له‌وان فاسق بوون و له‌ ڕێگای ڕاست و گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ ده‌رچوو بوون، (خواى گه‌وره‌ به‌رهه‌ڵستى له‌ موسڵمان ده‌كات له‌ خۆچواندنیان به‌ گاورو جوله‌كه‌ كه‌ ده‌ستكارى كتابى خواى گه‌وره‌یان كردو دونیایان پێ كڕى و پشتگوێیان خست و وازیان لێهێناو روویان له‌ بیرو بۆچوونى خه‌ڵكى كردو لاسایی كوێرانه‌یان كردنه‌وه‌ خواى گه‌وره‌یش دڵى ره‌ق كردن).

[ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ] ئێوه‌ بزانن به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ ئه‌و زه‌ویه‌ مردووه‌ له‌ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ ڕه‌قه‌ خوای گه‌وره‌ بارانی بۆ ئه‌بارێنێ وه‌ زیندووی ئه‌كاته‌وه‌، وه‌ هه‌ر ئه‌و خوایه‌ش توانای هه‌یه‌ ئێوه‌ له‌ دوای مردن زیندوو بكاته‌وه‌، یان له‌ دوای دڵڕه‌قی دڵتان نه‌رم بكات به‌ زیكرو یادی خوای گه‌وره‌و به‌ قورئان خوێندن [ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٧) ] ئێمه‌ ئایه‌ته‌كانی خۆمانتان به‌م شێوازه‌ بۆ ڕوون ئه‌كه‌ینه‌وه‌ به‌ڵكو بیر بكه‌نه‌وه‌و تێ بگه‌ن و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن.

[ إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌به‌خشن به‌ پیاو و ژنه‌وه‌ [ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ] وه‌ قه‌رزو به‌خشینێكی باش له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا به‌خشیویانه‌و چاوه‌ڕێی پاداشتن له‌ خوای گه‌وره‌و منه‌ت به‌سه‌ر خه‌ڵكدا ناكه‌ن و باسی ناكه‌ن [ يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨) ] به‌ دڵنیایى خواى گه‌وره‌ چه‌ند قاتێك ئه‌جرو پاداشتی ئه‌وانه‌ ده‌داته‌وه‌: یه‌ك به‌ ده‌ تا یه‌ك به‌ حه‌وت سه‌د تا زیاتر، وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی به‌ڕێزو چاكیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ به‌هه‌شته‌.

[ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ ئیمانیان به‌خواو پێغه‌مبه‌رانی خوا هێناوه‌ ئا ئه‌مانه‌ زۆر ڕاستگۆو به‌ڕاستدانه‌رى پێغه‌مبه‌رانن [ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌یشی له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا شه‌هید بوونه‌ [ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ ] ئه‌م دوو پۆله‌ له‌ خه‌ڵكی ئه‌جرو پاداشتی خۆیان بۆ هه‌یه‌، وه‌ نوورو رووناكى ڕۆژی قیامه‌تیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ ڕێی خۆیانی پێ ڕووناك ئه‌كه‌نه‌وه‌و له‌سه‌ر پردی (سیراط) پێی ئه‌په‌ڕنه‌وه‌و به‌ره‌و به‌هه‌شت پێی ده‌ڕۆن [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٩) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ كوفریان كردووه‌و ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌یان به‌درۆ زانیوه‌ ئا ئه‌وانه‌ هاوه‌ڵی ئاگری دۆزه‌خن و له‌ ئاگری دۆزه‌خدا به‌ هه‌میشه‌یى و نه‌مرى ئه‌مێننه‌وه‌.

{نمونه‌ى ژیانى دونیا} [ اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ ] بزانن كه‌ ژیانی دونیا ته‌نها بریتییه‌ له‌ یاری كردن و گاڵته‌كردن و كات به‌سه‌ر بردن، وه‌ شتێكه‌ كه‌ ئه‌ڕوات و كۆتایی پێ دێت، وه‌ جوانی و ڕازاوه‌یی و فه‌خرو شانازی كردنه‌ به‌سه‌ر یه‌كتریدا به‌و شته‌ دونیاییانه‌ی كه‌ هه‌تانه‌، وه‌ فه‌خرو شانازی كردنه‌ به‌سه‌ر یه‌كتریدا به‌ زۆرى ماڵ و منداڵ [ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ] نموونه‌ی ژیانى دونیا له‌ بێنرخى و فه‌وتان و له‌ناوچوونى وه‌كو نموونه‌ی بارانێكی به‌سوود وایه‌ كه‌ ده‌داته‌ سه‌ر زه‌ویه‌كداو جوتیاره‌كه‌ سه‌رسام ئه‌بێت به‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی كه‌ چه‌ند به‌جوانی هاتووه‌ [ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ] پاشان سه‌وز ده‌بێت و دواتر ده‌یبینى زه‌ردو وشك ئه‌بێ [ ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا ] پاشان تێكئه‌شكێ و نامێنێت و له‌ناو ئه‌چێت، وه‌ دونیاش هه‌ر به‌و شێوازه‌یه‌ سه‌ره‌تا خۆش و جوانه‌ وه‌ دواتر تیا ئه‌چێ، وه‌ مرۆڤیش وایه‌ سه‌ره‌تا گه‌نج و لاوه‌ تا پێ ئه‌گات دواتر پیر ئه‌بێت و ئه‌مرێت، (بۆیه‌ به‌ ژیانى دونیا هه‌ڵمه‌خه‌ڵه‌تێن و با فریوتان نه‌دات و وه‌كو خۆى لێى تێبگه‌ن و بزانن مه‌به‌ست له‌ ژیانى دونیا خواپه‌رستى و كرده‌وه‌ى چاكه‌) [ وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ ] به‌ڵام له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كافرو بێ باوه‌ڕ سزای سه‌ختی بۆ هه‌یه‌، وه‌ باوه‌ڕدارو گوێڕایه‌ڵ لێخۆشبوون و ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ [ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (٢٠) ] وه‌ ژیانی دونیاش هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها شتومه‌كێكه‌و مرۆڤ پێی له‌ خشته‌ ئه‌برێ و له‌ ڕێگای ڕاست پێی ده‌رئه‌چێ و له‌ خوای گه‌وره‌ پێى دوور ئه‌كه‌وێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر وریا نه‌بێت.

[ سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ] ئێوه‌ ده‌ستپێشخه‌رى و په‌له‌و پێشبڕكێ بكه‌ن به‌ره‌و لێخۆشبوونی خوای گه‌وره‌و به‌هه‌شتێك كه‌ پانتاییه‌كه‌ی به‌ پانایی ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌، (ئه‌ی ئه‌بێ درێژیه‌كه‌ی چه‌ند بێت؟! مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ خۆی بزانێت، خواى گه‌وره‌ بێبه‌شمان نه‌كات لێى) [ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ] ئاماده‌كراوه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان به‌ خواو به‌ پێغه‌مبه‌رانی خوا هێناوه‌، (ئه‌م ئایه‌ته‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئێستا به‌هه‌شت دروستكراوه‌و ئاماده‌كراوه‌ بۆ باوه‌ڕداران) [ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ] ئه‌مه‌یش فه‌زڵ و چاكه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ ئه‌یبه‌خشێ به‌هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت [ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خاوه‌نی فه‌زڵێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌.

[ مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا ] هیچ به‌ڵاو موسیبه‌تێك له‌ بێ بارانی و وشكه‌ساڵى و لاوازی و كه‌موكوڕی تووشتان نابێ له‌سه‌ر زه‌ویدا یان له‌ نه‌فسی خۆتاندا به‌ نه‌خۆشی و گرانی و نه‌بوونى و مردن ئیلا ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ (لوح المحفوظ)دا نووسراوه‌ته‌وه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ دروستكراوه‌كان دروست بكه‌ین، یان پێش ئه‌وه‌ی ئه‌و موسیبه‌ته‌ بێت [ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) ] وه‌ به‌ڕاستی ئه‌م شته‌ لای خوای گه‌وره‌ زۆر ئاسانه‌ كه‌ زانیارى به‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ هه‌بێت و نووسیبێتى و له‌ (لوح المحفوظ)دا جێگیری كردبێ.

[ لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ ] بۆیه‌ ئه‌م شتانه‌تان پێ ئه‌ڵێین تا خه‌فه‌ت نه‌خۆن له‌ شتێك كه‌ له‌ ده‌ستان چووه‌ له‌ دونیادا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ نووسیوێتی كه‌ ئه‌و شته‌ بۆ تۆ نابێ [ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ] وه‌ شتێكیش كه‌ پێتان ئه‌به‌خشین پێی دڵخۆش نه‌بن و فه‌خرو شانازى پێ نه‌كه‌ن به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ئازایه‌تى و لێهاتوویى خۆتان په‌یداتان نه‌كردووه‌و هه‌ر ڕۆژێكیش بێ له‌ناوئه‌چێت و هه‌مووى به‌ قه‌زاو قه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌یه‌، (عیكریمه‌) ده‌فه‌رمێت: (هیچ كه‌سێك نیه‌ دڵخۆش نه‌بێت و خه‌فه‌تبار نه‌بێت، به‌ڵام له‌ دڵخۆشیدا سوپاسگوزارى خواى گه‌وره‌ بن و له‌ خه‌فه‌تیشدا ئارام بگرن) [ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (٢٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ناوێ كه‌ لوتبه‌رزو خۆبه‌گه‌وره‌زانن و فه‌خرو شانازی به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا ئه‌كه‌ن.

[ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خۆیان ڕه‌زیل و چرووكن، وه‌ فه‌رمانیش ئه‌كه‌ن به‌ خه‌ڵكی به‌ ڕه‌زیلی و چرووكى به‌وه‌ی كه‌ زه‌كات نه‌ده‌ن و خێرو صه‌ده‌قه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا نه‌كه‌ن [ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێكیش پشت هه‌ڵكات له‌ فه‌رمان و گوێڕایه‌ڵى خوای گه‌وره‌، یان له‌ به‌خشین له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندو سوپاسكراوه‌و پێویستی به‌ خه‌ڵكی نیه‌.

[ لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ] به‌ دڵنیایى ئێمه‌ پێغه‌مبه‌رانی خۆمان ناردووه‌ به‌ موعجیزه‌و شه‌ریعه‌ت و به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرا، وه‌ له‌گه‌ڵیشیاندا كتابمان بۆ دابه‌زاندوون، وه‌ ته‌رازوویش واته‌: حه‌ق و دادپه‌روه‌ری كه‌ بریتییه‌ له‌ شوێنكه‌وتنى پێغه‌مبه‌ران، یان ئه‌و ته‌رازووه‌ی كه‌ خه‌ڵكی شتی پێ ئه‌كێشێ تا كاروباری خه‌ڵكی به‌ دادپه‌روه‌ری بڕوات [ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ ] وه‌ ئاسنیشمان دابه‌زاندووه‌و دروست كردووه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ ئامێره‌كانی جه‌نگی پێ دروست ئه‌كرێ بۆ به‌رگری كردن، وه‌ سوودی تریشی بۆ خه‌ڵكی هه‌یه‌ كه‌ له‌ ئاسن زۆر شتی تر دروست ئه‌كرێ وه‌كو ئامێره‌كانی كشتوكاڵ و بازرگانی و بیناسازی [ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ ] وه‌ تا ده‌ركه‌وێت كه‌ كێ دینی خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌رانی سه‌رئه‌خات به‌ جیهاد كردن كه‌ له‌و ئاسنه‌ ئامێره‌كانی جه‌نگیش دروستكراوه‌ [ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢٥) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر به‌هێزو باڵاده‌‌سته‌.

[ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ ] به‌ دڵنیایی ئێمه‌ نوح و ئیبراهیم پێغه‌مبه‌رمان نارد (صه‌ڵات و سه‌لامی خوای گه‌وره‌یان له‌سه‌ر بێ) [ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ ] وه‌ له‌ نه‌وه‌ی ئه‌وانیشدا پێغه‌مبه‌رانمان هێشته‌وه‌و نه‌وه‌كانیشیان پێغه‌مبه‌ر بوونه‌، وه‌ هه‌موو پێغه‌مبه‌ران له‌ نه‌وه‌ی ئه‌و دوو پێغه‌مبه‌ره‌ بوونه‌، وه‌ كتابی ئاسمانیشمان بۆ دابه‌زاندوون [ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ ] وه‌ هه‌بووه‌ له‌ خه‌ڵكی هیدایه‌ته‌كه‌ی وه‌رگرتووه‌و شوێن ئه‌و كتاب و پێغه‌مبه‌رانه‌ كه‌وتووه‌ [ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٢٦) ] به‌ڵام زۆرێك له‌ خه‌ڵكی فاسق بوونه‌و له‌ گوێڕایه‌ڵى خوای گه‌وره‌ ده‌رچوونه‌.

[ ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا ] پاشان له‌ دوای ئه‌وان به‌ شوێنه‌واری ئه‌وانیش پێغه‌مبه‌رانی ترمان ناردووه‌ [ وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ] وه‌ به‌ دواى ئه‌واندا عیسای كوڕی مه‌ریه‌ممان - صلی الله علیه وسلم - ناردووه‌ [ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ ] وه‌ئینجیلیشمان پێی به‌خشیوه‌ [ وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً ] وه‌ ترسى خۆمان و ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانیمان خستۆته‌ دڵی ئه‌وانه‌ی كه‌ شوێنی كه‌وتوونه‌، واته‌ (حه‌وارییه‌كانى) هاوه‌ڵانى. {داهێنانى خه‌ڵوه‌تگیری} [ وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا ] وه‌ گۆشه‌گیری و خه‌ڵوه‌تگیریه‌كیان داهێنا كه‌ خوای گه‌وره‌ ته‌شریعی نه‌كردبوو بۆیان و فه‌رمانی پێ نه‌كردبوون و له‌سه‌ری نه‌نووسیبوون، به‌ڵام ئه‌وان خۆیان دایانهێنا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ی پێ به‌ده‌ست بێنن، یاخود گۆشه‌گیرى و خه‌ڵوه‌تگیریمان له‌سه‌ریان پێویست نه‌كردبوو به‌ڵكو ده‌ستخستنى ره‌زامه‌ندى خواى گه‌وره‌مان له‌سه‌ریان پێویست كردبوو، به‌ڵام دواتریش كه‌ له‌سه‌ر خۆیانیان پێویست كرد نه‌یانتوانی ڕه‌چاوی بكه‌ن و به‌ جوانی بیبه‌نه‌ سه‌رو به‌ جوانی عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر حه‌رامێتى بیدعه‌ كردن و گۆشه‌گیرى و خه‌ڵوه‌تگیرى، وه‌ خه‌ڵوه‌تگیرى و گۆشه‌گیرى ئه‌م ئوممه‌ته‌ جیهاد كردنه‌ له‌پێناو خواى گه‌وره‌) [ فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێنابوو ئه‌جرو پاداشتی خۆیانمان دایه‌وه‌ [ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٢٧) ] به‌ڵام زۆرێك له‌وان ئه‌وانه‌ی كه‌ چووبوونه‌ خه‌ڵوه‌ت و گۆشه‌گیریه‌وه‌ یان ئه‌وانه‌ی كه‌ شوێنی ئه‌و دینانه‌ كه‌وتبوون زۆرێكیان فاسق بوون و له‌ ڕێ ده‌رچووبوون وه‌ ماڵی خه‌ڵكیان به‌ ناحه‌ق ئه‌خوارد

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و له‌ خوای گه‌وره‌ بترسێن و خۆتان له‌ تاوان و سه‌رپێچییه‌كان بپارێزن وه‌ ئیمان به‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ بهێنن كه‌ پێغه‌مبه‌ر محمده‌ - صلی الله علیه وسلم - [ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ ] ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ دوو جار پاداشتی ئێوه‌ ئه‌داته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌هلی كتابن ئیمانیان به‌ پێغه‌مبه‌ری خۆیان هێناوه‌ ئه‌وه‌ ئه‌جرو پاداشتێك، دواتریش كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هات ئیمانی پێ بێنن ئه‌میش ئه‌جرو پاداشتێكی تر [ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ] وه‌ ئه‌و نووره‌یش كه‌ باسمان كرد خوای گه‌وره‌ ئه‌و نووره‌یشتان پێ ئه‌به‌خشێ كه‌ له‌سه‌ر پردی (سیراط) ڕێگه‌ی خۆتانی پێ بدۆزنه‌وه‌و له‌سه‌ر پرده‌كه‌ بپه‌ڕنه‌وه‌ به‌ره‌و به‌هه‌شت پێی بڕۆن وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كانی پێشترتان خۆش ئه‌بێ، یاخود له‌ دونیادا قورئانى پیرۆز نوورو رووناكییه‌ بۆتان و رێگاى راستى پێ ده‌دۆزنه‌وه‌و له‌سه‌ر چاوڕۆشنایی ده‌ژین [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو و به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

[ لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ ] تا ئه‌هلی كتاب بزانن و دڵنیا بن كه‌ ئه‌وان توانای هیچ شتێكیان نیه‌ به‌ده‌ستی بێنن له‌و فه‌زڵ و چاكانه‌ی خوای گه‌وره‌ ته‌نها به‌ ئیمان هێنان نه‌بێ به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - [ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ] وه‌ فه‌زڵ و چاكه‌یش له‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی و زانست و ته‌قوا هه‌مووی به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌و ئه‌یبه‌خشێ به‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ ویستی لێ بێت [ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خاوه‌ن فه‌زڵێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌، والله أعلم.

سوورەتی (موجادیلە) (واتە: ئافرەتە گفتوگۆكارەكە) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (موجادیلە) سورەتێكى مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (موجادیلە) (٢٢) ئایەتە. ٣- سورەتى (موجادیلە) زنجیرەى پەنجاو هەشتەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (موجادیلە) لە دواى سورەتى (مونافیقون) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (موجادیلە) كۆمەڵێكى زۆر حوكمى شەرعی و ئادابی پەروەردەیی لە خۆی گرتوەو خواى گەورە تێیدا باسی كردون، وەك باسكردنى بابەتەكانى (زیهار)و ئەو كەفارەتەى كە دەكەوێتە سەر ئەو كەسەى كە زیهارەكەى كردوە، وە حوكمى چپە چپ كردن و ئاداب و رەوشتى مەجلیس و دانیشتنەكان، وە هەروەها ئامۆژگارى تێدایە بۆ موسڵمانان لەسەر ئەوەى كە خۆشەویستیان نەبێت بەرامبەر بە دوژمنانى خواى گەورەو دینەكەى، و لەگەڵ باسكردنى هەندێك لە مونافیق و جولەكەكان. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ گفتوگۆى (خەولە) لەگەڵ پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم [ قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا ] ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بە دڵنیایی خوای گەورە وتەی ئەو ئافرەتەی بیست كە مشتومڕت لەگەڵدا ئەكات سەبارەت بە مێردەكەی، وە گازندەی حاڵی خۆی ئەكات بۆ لای خوای گەورە، وە خوای گەورە گفتوگۆكەی ئێوە ئەبیستێ، كە ئافرەتەكە (خەولەی كچی ثەعلەبە) بووە كە گلەیی لە مێردەكەی كردووە كە (ئەوسی كوڕی سامیت) بووە كە وتى: ئەى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ماڵەكەى خواردم و گەنجى نەهێشتم و ئێستا پیر بووم و منداڵم نابێت پێى وتووم تۆ وەكو دایكم وایت (ظيهاری) لێ كردووم، خواى گەورە ئەم چەند ئایەتەى دابەزاند، (عائیشە) دەفەرمێت: سوپاس بۆ ئەو خوایە كە بیستنى زۆر فراوانەو هەموو شتەكان دەبیستێت، (خەولە) قسەى لەگەڵ پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەكردو منیش لە لایەكى ژوورەوە بووم و قسەكانیم نابیست، بەڵام خواى گەورە بیستى و ئەم چەند ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد) [ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (١) ] بەڕاستی خوای گەورە زۆر بیسەرە بە وتەكانتان وە بینایە بە كردەوەكانتان.

ماناى (ظيهار) [ الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ ] ئەو كەسانەی لە ئێوەی موسڵمان كە (ظيهار) ئەكەن لە خێزانەكانیان (الظِّهَار) لە (الظَّهْر)ەوە هاتووە واتە: بە خێزانەكەی ئەڵێ تۆ وەكو پشتی دایكم وابی بۆ من، یان وەكو دایكم وابی، یان وەكو هەر مەحرەمێكی تر وەكو كچم وابی وەكو پوورم وابی بەمانە ئەم حوكمی (ظيهارە) جێبەجێ دەبێت، (ظيهار)یش لە پێش ئیسلامدا تەڵاق بووە بەڵام دواتر خوای گەورە حوكمەكەی بۆ ئەم ئوممەتە گۆڕی و ئاسانى كردو كەفارەتی بۆ دانا, جا ئەو كەسانەی وا بە خێزانەكانیان ئەڵێن [ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ ] بەم قسەیە ئەو ئافرەتە نابێ بە دایكی [ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ ] بەڵكو دایكیان تەنها ئەو كەسانەن كە لێیان بوونە [ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا ] وە ئەمان قسەیەكی خراپ و پوچەڵ و درۆ ئەكەن, كەی خێزان ئەبێت بە دایك؟! [ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٢) ] وە بە دڵنیایی خوای گەورە زۆر لێبووردەو لێخۆشبووە بۆ كەسێك كە لە دەمى دەرچێت و بە بێ مەبەست بە خێزانەكەى بڵێت: وەكو خوشك و دایكمى.

كەفارەتى (ظيهار) [ وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ] وە ئەو پیاوانەی كە (ظيهار) لە خێزانەكانیان ئەكەن و پێیان ئەڵێن وەكو دایكم وایت یان وەكو خوشكم وابی [ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا ] پاشان ئەگەڕێنەوە لەو قسەیەی كە كردوویانە، یاخود ئەیانەوێ جیماع بكەن پێش ئەوەی كە كەفارەت بدەن، نابێت لە خێزانەكانیان نزیك ببنەوەو جیماعیان لەگەڵدا بكەن تا كەفارەتەكەی نەدەن كە ئەمەیەو خوای گەورە باسی كردووە: [ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ] ئەبێ كۆیلەیەك ئازاد بكەن پێش ئەوەی كە جیماع لەگەڵ خێزانەكەیاندا بكەن, كە ئێستا كۆیلە نییە [ ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ ] بەم شێوازە خوای گەورە فەرمانتان پێ ئەكات و ئامۆژگاریتان ئەكات [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٣) ] وە خوای گەورە زۆر زانیاریەكی وردی بە كردەوەكانی ئێوە هەیە .

[ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ] وە ئەگەر كەسێك كۆیلەی نەبوو یان ئێستا كە كۆیلە نییە ئەبێ دوو مانگ لەسەر یەك بەڕۆژوو بێت، نابێ هیچ نێوانێكی تێبكات مەگەر بە عوزرى شەرعى، ئەو شتانەی لە ڕەمەزان عوزرە كە پیاو بەرۆژوو نەبێت لێرەش عوزرە, وە خیلافیش هەیە ئایا بە شەویش هەر نابێ جیماع بكات یاخود تەنها بە ڕۆژ, ئیمامی شافعی فەرموویەتی: ئەگەر لە كاتی بەڕۆژوو بوونیدا بە شەو جیماع بكات دروستە و ئاساییەو تەنها بەڕۆژ نابێت [ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ] پێش ئەوەی جیماع بكات ئەبێ دوو مانگ لەسەر یەك بەڕۆژوو بێت [ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ] ئەی ئەگەر كەسێك توانای نییە دوو مانگ لەسەر یەك بەڕۆژوو بێت لەبەر نەخۆشییەك یان لەبەر تەمەن و بەساڵاچوون یان هەر عوزرێكی تر ئەوە ئەبێ شەست فەقیر تێر بكات، ژەمە خواردنێك بۆ شەست فەقیر ئەكات یاخود لە بری هەر ڕۆژێك كیلۆ و نیوێك برنج ئەدات، (بەڵام ئەگەر ژن بە پیاوەكەى وت: وەكو باوكم یان برام بیت ئەوا بە (ظيهار) دانانرێت و وەكو سوێند خواردنەو دەبێت دەبێت كەفارەتى سوێند خواردن بدات، چونكە (ظيهار) وەكو تەڵاق تایبەتە بە پیاو) [ ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ] خوای گەورە ئەم حوكمەی بەم شێوازە بۆ تەشریع كردوون تا ئیمان بەخواو پێغەمبەری خوا بێنن صلى الله علیه وسلم [ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ] وە ئەمە سنوورو حوكمی خوای گەورەیەو ئێوە مەیبەزێنن [ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤) ] بەڵام كافران كە پەیوەست نین بە حوكم و سنورى خواى گەورە ئەوان سزای زۆر بە ئێش و ئازاریان بۆ هەیە كە ئاگری دۆزەخە .

[ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] ئەو كەسانەی كە سەرپێچی و دژایەتی خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەكەن ئەوانە بە دڵنیایی زەلیل و ڕیسواو نەفرەت لێكراون هەروەكو چۆن ئەوانەی پێش خۆیان زەلیل و ئیهانەكراو و ڕیسواو نەفرەت لێكراو بوون [ وَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ] وە بە دڵنیایی چەندەها موعجیزەو ئایەتی ڕوون و ئاشكرامان دابەزاندۆتە خوارەوە [ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ (٥) ] وە كافرانیش سزایەكیان بۆ هەیە كە لەناو ئاگری دۆزەخدا ڕیسواو سەرشۆڕ ئەكرێن .

[ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا ] لە ڕۆژی قیامەتدا خوای گەورە هەموویان زیندوو ئەكاتەوە وە هەواڵیان پێ ئەدات بەو كردەوانەی كە لە دونیادا كردوویانە لە كوفرو تاوان و سەرپێچی [ أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ ] خوای گەورە هەمووی سەرژمێری كردووەو هیچی نەفەوتاوە بەڵام ئەوان لە یادیان كردووە [ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٦) ] وە خوای گەورە ئامادەو شاهیدە بەسەر هەموو كردەوەكانی ئێوەوە.

زانیارى فراوانى خواى گەورە [ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] ئایا نابینی خوای گەورە زانیاری وردی هەیە بە هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوی هەیەو ڕووئەدات هیچی لە خوای گەورە ناشاردرێتەوە [ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ ] هیچ سێ كەسێك نییە بەیەكەوە بە نهێنی قسە بكەن و چپە چپ بكەن ئیللا خوای گەورە چوارەمیانەو زانیارى پێیانەو ئاگای لێیانە [ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ ] وە ئـەگـەر پێنج بـن ئیللا خـوای گـەورە شەشەمیانە [ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ] یـان لـەو ژمارە كەمتر بن یان زیاتر بن ئیللا خوای گەورە لەگەڵیاندایە لە هەر شوێنێك بن، لەگەڵدابوونی خوای گەورە بە بیستن و بینین و زانیاری و تواناو دەسەڵات و ویستێتى, بەڵام زاتی پیرۆزی خۆی لەسەر عەرشە [ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ] پاشان لە ڕۆژی قیامەتدا هەواڵیان پێ ئەدات بەو كردەوەو وتانەی كە كردوویانە بەتایبەتی ئەوەی كە چپە چپ و نهێنی بووە [ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧) ] بەڕاستی خوای گەورە زۆر زانایە بە هەموو شتێك.

جولەكە ئاژاوە دەگێڕن [ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ] ئایا نابینی ئەو كەسانەی كە قەدەغەكران لە چپەچپی نهێنی كە جوولەكەكان بوون كە باوەڕدارێك بەلایاندا ڕەت بوایە بە چپەچپ قسەیان ئەكرد ئەوانیش وایان ئەزانی كە نیازی خراپیان هەیەو باسى كوشتنیان دەكەن بۆیە وازیان لەو رێگایە دەهێنا، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم قەدەغەى كردن لە چپە چپ بەڵام ئەوان گەڕانەوە سەرى، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند [ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ ] پاشان گەڕانەوە بۆ ئەو چپەچپەی كە قەدەغەكرابوون لێى [ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ ] وە چپەچپیشیان بەتاوان و دژایەتی كردنی باوەڕداران و سەرپێچی كردنی پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم [ وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ ] وە كاتێكیش كە جوولەكەكان دێنە لای تۆ ئەی محمد صلى الله علیه وسلم سڵاوت لێ ئەكەن بە شێوازێك كە خوای گەورە بەو شێوازە سڵاوی لە تۆ نەكردووە, لە جیاتی (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ) ئەڵێن: (السَّامُ عَلَيْكَ) واتە: مردن و تیاچوون بۆ تۆ بێ ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ، عائیشە دەفەرمێت: جوولەكە هاتن بۆ لاى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم وتیان (السَّامُ عليكَ)، (واتە مردن و تیاچوونت لەسەر بێت ئەى باوكى قاسم)، عائیشە پێى فەرموون: (مردن و تیاچوون و نەفرەت لەسەر خۆتان بێت)، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (ئەى عائیشە خواى گەورە قسەى خراپ و ناشیرینى پێ خۆش نییە)، وتم: ئایا نابیستى ئەوان چى دەڵێن؟، فەرمووى: (ئەى تۆ نەتبیست منیش چیم پێ وتن؟) پێى فەرموون: (وعلیكم)، واتە: لەسەر خۆتان بێت، وە فەرمووى: (دوعاى ئێمە لەواندا قەبوڵ دەبێت، بەڵام دوعاى ئەوان لە ئێمەدا قەبوڵ نابێت)، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد)، لە فەرموودەى تر دەفەرمێت: (كە جوولەكە سەلامیان لێكردن ئێوە تەنها بڵێن: وعلیكم)، (مرۆڤى موسڵمان دەبێت زمانى پاك بێت تەنانەت جوێن دان بە جولەكەیش دروست نییە) [ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ ] وە جوولەكە لە نەفسی خۆیاندا لە نێوان خۆیاندا ئەڵێن: ئەبێ خوای گەورە سزامان نەدات بەو قسانەی كە ئەیكەین، واتە: ئەگەر بەڕاستی ئەمە پێغەمبەری خوای گەورە بێ صلى الله علیه وسلم خوای گەورە ئاگای لێیەو سزامان ئەدات لەسەری، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد) [ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٨) ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: دۆزەخیان بەسە كە ئەچنە ناوی و سزاكەی ئەچێژن كە خراپترین سەرەنجامە بۆی ئەگەڕێنەوە .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى ] ئەی باوەڕداران كاتێك كە ئێوە بە نهێنی قسەتان كردو چپەچپتان كرد وەكو جوولەكەو مونافیقان مەبن چپەچپی خراپ بكەن, بەڵكو با قسەی نهێنیشتان تاوان و دژایەتی كردنی باوەڕداران و سەرپێچی كردنى پێغەمبەری خوا نەبێ صلى الله علیه وسلم بەڵكو بە نهێنی قسەكردن و چپەچپی ئێوە لە گوێڕایەڵی خواو پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم چاكەو تەقوادا بێت [ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩) ] وە لەو خوایە بترسێن و خۆتان لە سزای ئەو خوایە بپارێزن كە هەمووتان ئەگەڕێنەوە بۆ لای و هەمووتان كۆ ئەكاتەوە لە ڕۆژی قیامەت .

[ إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ] ئەو چپەچپەی كە بەتاوان و سەرپێچی كردن و دژایەتی كردنە ئەمە تەنها لەلایەن شەیتانەوەیە بۆ ئەوەی كە خەفەت بدات بە باوەڕداران و باوەڕداران خەفەت بخۆن بەڵام بە ئیزنی خوای گەورە هیچ زیانێكیان پێ ناگەیەنێ، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (ئەگەر سێ كەس بوون با دوانتان بە نهێنى و چپەچپ قسە نەكەن ئیللا مەگەر ئیزنى سێیەم وەربگرن، چونكە پێى ناخۆشەو خەفەتى لێدەخوات) [ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٠) ] وە با باوەڕداران تەنها پشت بە خوای گەورە ببەستن وە كارەكانیان تەنها بە خوای گەورە بسپێرن .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ ] ئەی باوەڕداران ئەگەر لە مەجلیسەكاندا ئیتر ئایا ئەگەر مەجلیسی زانست بێت یان مەجلیسی جەنگ بێت یان مەجلیسى ڕۆژی جومعە بێت، یان هەر شتێكی تر بوو كە پێتان وترا جێگا فراوان بكەنەوە بۆ ئەوەی جێگای خەڵكانی تریش ببێتەوە ئەوا ئێوەیش جێگا فراوان بكەنەوە، ئەوە خوای گەورە شوێنتان بۆ فراوان ئەكاتەوە [ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا ] وە ئەگەر پێیشتان وترا هەندێكتان شوێنەكانی خۆتان بەجێ بێڵن بۆ خەڵكی تر بۆ ئەوەی ئەوانیش سوودمەند بن ئەوا ئێوە بڕۆن و جێگاكەیان بۆ بەجێ بێڵن. پلەبەرزى زانایان [ يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ ] ئەوانەی كە باوەڕیان هێناوە لە ئێوە وە زانستی شەرعیان وەرگرتووە خوای گەورە پلەو پایەیان بەرز ئەكاتەوە لە دونیاو قیامەتدا [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١) ] وە خوای گەورە زانیارییەكی زۆر وردی هەیە بە كردەوەكانی ئێوە وە هیچ شتێك لە خوای گەورە ناشاردرێتەوە .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ] ئەی باوەڕداران ئەگەر ئێوە بە نهێنی لەگەڵ پێغەمبەری خوادا صلى الله علیه وسلم قسەتان كرد وە كاری تایبەتتان هەبوو ئەوە پێش ئەوەی كە بەتایبەتی لەگەڵ پێغەمبەردا صلى الله علیه وسلم قسە بكەن ئەوە سەدەقەیەك بكەن، لەبەر ئەوەی صەحابە زۆر پێغەمبەری خوایان صلى الله علیه وسلم ماندوو ئەكرد وە زۆر پرسیاریان لێ ئەكرد وە زۆر ڕایانئەگرت، خوای گەورە ئەم ئایەتەی دابەزاند بۆ ئەوەی كە لەسەر پێغەمبەری خوای صلى الله علیه وسلم سووك بكات [ ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ ] ئەمە بۆ ئێوە باشترو پاكترە [ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) ] وە ئەگەر كەسێكیش توانای نەبوو سەدەقە بكات و ئیشی تایبەتی بە پێغەمبەری خوا بوو صلى الله علیه وسلم ئەوە ئاساییە بەبێ صەدەقەیش بیكات بەڕاستی خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو و بەڕەحم و سۆزو بەزەیی و میهرەبانە .

[ أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ ] ئایا لە فەقیری و هەژاری ترسان لەوەی كە پێش ئەوەی بەتایبەت لەگەڵ پێغەمبەری خوادا صلى الله علیه وسلم قسە بكەن سەدەقەو خێر بكەن, دەی لە فەقیری مەترسن [ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا ] وە ئەگەر ئەوەی فەرمانتان پێكرا لە سەدەقەو خێر نەتان كردو قورس بوو لەسەرتان [ وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ ] ئەوە خوای گەورە لێتان خۆشبوو ئەو حوكمەی لەسەرتان لابردو نەسخى كردەوە [ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ] وە ئێوە تەنها نوێژەكانتان بكەن [ وَآتُوا الزَّكَاةَ ] وە زەكاتی ماڵتان بدەن [ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ ] وە گوێڕایەڵی خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بكەن [ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٣) ] وە خوای گەورە زانیارییەكی زۆر وردی هەیە بە كردەوەكانی ئێوە, ئیمامی عەلی ئەفەرمووێ: ئەم ئایەتە تەنها من ئیشم پێكردووە كەس پێش من ئیشى پێ نەكردووەو دواى منیش كەس كارى پێناكات چونكە ئایەتەكە نەسخ بووەوە، دینارێكم ورد كردەوەو كردم بە دە درهەم و پرسیارێكی تایبەتم هەبوایە درهەمێكم دەكرد بە خێرو بە نهێنى پرسیارم لە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەكرد.

جولەكە خوا غەزەبى لێگرتوون [ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَا مِنْهُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئایا نابینی كەسانێك كە مونافیقانن خۆشەویستی و دۆستایەتیان بۆ كەسانێك هەیە كە خوای گەورە غەزەبی لێ گرتوون كە جوولەكەن، واتە: مونافیق دۆستایەتیان بۆ جوولەكە هەیە كە مونافیقان نە لەگەڵ ئێوەدان وە نە لەگەڵ ئەوانیشدان [ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤) ] (ئیبنو عەبباس) دەفەرمێت: پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لەگەڵ چەند موسڵمانێك لە سێبەرى ژوورێك لە ژوورەكانى دانیشتبوو، فەرمووى: ئێستا كەسێك دێت بۆ لاتان بە چاوى شەیتان تەماشا دەكات، كە هات قسەى لەگەڵ مەكەن، پیاوێكى شین هات پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بانگى كردو پێى فەرموو: بۆچى تۆو فڵان و فڵان جوێن و تانەو تەشەرم لێدەدەن؟ ناوى چەند كەسێكى هێنا، ئەم پیاوە رۆیشت بانگى كردن ئەوانیش سوێندیان خواردو داواى لێبوردنیان كرد، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد): وە بەدرۆ سوێند ئەخۆن و خۆیشیان ئەزانن كە درۆ ئەكەن.

[ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٥) ] خوای گەورە سزایەكی زۆر سەختی بۆ ئەو مونافیقانە ئامادە كردووە، بە دڵنیایی ئەمە خراپترین كارە كە ئەوان دەیانكرد .

[ اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٦) ] ئەوان ئەو سوێندە درۆینەیان كردبووە قەڵغانێك و خۆیان پێ ئەپاراست لەوەی كە موسڵمانان بیانكوژن، وە ڕێگرییان ئەكرد لە بڵاو بوونەوەی دینی خوای گەورەو موسڵمان بوونى خەڵكى، ئەمانە لەناو سزای ئاگری دۆزەخدا خوای گەورە سەرشۆڕو ڕیسوایان ئەكات .

[ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ] ماڵ و منداڵیان هیچ سوودێكیان پێ ناگەیەنێ و لە سزای خوای گەورە نایانگەڕێنێتەوە [ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٧) ] ئا ئەم مونافیقانە هاوەڵی ئاگری دۆزەخن وە بە نەمری و هەمیشەیی تیایدا ئەمێننەوە .

[ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ ] لە ڕۆژی قیامەت خوای گەورە هەر هەموویان زیندوو ئەكاتەوە لەوێش سوێندی درۆینە ئەخۆن بۆ خوای گەورە كە ئێمە لەسەر رێگاى راست بووینە هەروەكو چۆن لە دونیادا سوێندیان بۆ ئێوە خواردووە, چۆن لە دونیا سوێندە درۆینەكانیان بۆ چووە سەر وا ئەزانن لە قیامەتیشدا بەو سوێندە درۆیینانە كاریان ئەچێتە سەرو سوودێكیان دەست ئەكەوێ وەك لە دونیا دەستیان كەوتووەو لەسەر شتێكن [ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٨) ] ئاگادار بن و بزانن بەڕاستی درۆزنى ڕاستەقینە ئەمانەن .

[ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ ] ئەم كەسانە شەیتان بەسەریاندا زاڵ بووەو یادو زیكری خوای گەورەی لەبیر بردوونەتەوە [ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ ] ئا ئەمانە حیزب و كۆمەڵ و پێڕو شوێنكەوتەی شەیتانن [ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٩) ] ئاگادار بن و بزانن كۆمەڵ و پێڕو شوێنكەوتوانی شەیتان زەرەرمەندی ڕاستەقینە ئەوانن .

[ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ (٢٠) ] ئەو كەسانەی كە دژایەتی خواو پێغەمبەری خوایان صلى الله علیه وسلم كردووەئا ئەوانە بە دڵنیایی خوای گەورە زەلیل و سەرشۆڕو ڕیسوایان ئەكات لە دونیاو قیامەتدا .

[ كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي ] خوای گەورە نووسیویەتی و بڕیاری داوە كە من و پێغەمبەرانم باڵادەست و سەركەوتوین بەسەر كافران و بێباوەڕاندا بە بەڵگە، وە لە كاتی جەنگدا بە شمشێر [ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١) ] بەڕاستی خوای گەورە زۆر بەهێزو باڵادەستە.

خۆشنەویستنى كافران [ لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ] نابینی كەسانێك هەبن كە ئیمانیان بەخواو بەڕۆژی دوایی هەبێ وە خۆشەویستییان بۆ كەسانێك هەبێ كە دژایەتی خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەكەن، واتە: نابێ باوەڕدار خۆشەویستی بۆ كافر هەبێ, نابینی واتە نابێ ببینی و شتی وا نابێت كە خۆشەویستیان بۆ كافران هەبێت ئەو كاتە باوەڕەكەیان بەتاڵ ئەبێتەوە، باوەڕو خۆشەویستى كافران پێكەوە لە دڵدا كۆنابنەوەو دژ بەیەك و پێچەوانەن [ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ ] ئەگەر ئەو كەسە كافرانە باوكیشتان بێ كە كافر بوو نابێ خۆشتان بوێن, ئەمە لەسەر (ئەبو عوبەیدەی كوڕی جەراح) دابەزی لە شەڕی بەدردا باوكی خۆی كوشت [ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ ] یان با ئەو كەسە كافرە كوڕیشت بێ نابێ خۆشت بوێ, لەسەر (ئەبوبەكری صدیق) دابەزی كە لە شەڕی بەدردا ویستی (عبدالرحمنی كوڕی) بكوژێ هێشتا موسڵمان نەبوو دواتر موسڵمان بوو [ أَوْ إِخْوَانَهُمْ ] یان با برایشیان بێ, لەسەر (موصعەبی كوڕی عومەیر) دابەزی كە (عوبەیدی كوڕی عومەیری) برای كوشت [ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ ] با ئەو كەسە كافرانە ئەگەر عەشیرەت و هۆزیشت بوو نابێ خۆشت بوێ، (ئیمامی عومەرو ئیمامی حەمزەو ئیمامی عەلی و عوبەیدەى كوڕى حارس) لە جەنگی بەدردا خزمى خۆیان كوشتووە, وە هەموویان خزم و كەسوكاری یەكتری بوونە [ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ ] ئەم كەسانە كە بەم شێوازەن خۆشەویستیان بۆ كافران و بێباوەڕان نییە ئەمانە خوای گەورە ئیمانی لە دڵیاندا جێگیر كردووەو رازاندۆتەوەو كۆكردۆتەوەو بەختەوەرى كردوون [ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ] وە بەهێزی كردوون بەسەركەوتنێك لەلایەن خۆیەوە، چۆن مرۆڤ بە ڕوح ئەژێتەوە موسڵمانیش بە سەركەوتن ئەژێتەوە، بۆیە سەركەوتنی بە ڕوح ناوبردووە [ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ] وە خوای گەورە لە ڕۆژی قیامەت ئەیانخاتە بەهەشتەوە كە پڕە لە باخ و باخات كە جۆگەلە ئاو بە ژێر دارو خانووەكانیاندا تێ ئەپەڕێ وە بە نەمری و هەمیشەیی تێیدا ئەمێننەوە [ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ] ئەوان بەهۆی ئیسلام و ئیمانەوە كەسوكاریان لێیان تووڕەبوو, خوای گەورە قەرەبووی بۆ كردنەوە كە خۆی لەوان ڕازی بوو وە ئەوانیش ڕازین بەو بەش و پاداشتەی كە خوای گەورە پێی بەخشیون [ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ ] ئا ئەمانە حیزب و سەربازی خوای گەورەن [ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٢٢) ] ئاگاداربن وە بزانن سەربازان و كۆمەڵی خوای گەورە ئەوانن كە سەركەوتوو سەرفرازی ڕاستەقینەن لە دونیاو قیامەتدا، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (موجادیلە) والحمد لله.

سووره‌تی (حه‌شر) (واته‌: كۆكردنه‌وه‌) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌و (٢٤) ئایه‌ته‌ شه‌ش مانگ دواى غه‌زاى به‌در دابه‌زى (ابن عباس) ده‌فه‌رمێت ئه‌م سووره‌ته‌ له‌سه‌ر جوله‌كه‌كانی (به‌نی نه‌زیر) دابه‌زی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌ویه‌كان هه‌یه‌ له‌ فریشته‌و جنی و مرۆڤـ و باڵنده‌و گیاندارو بێگیانه‌كان هه‌ر هه‌موویان زیكرو ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن، وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ پاك ڕائه‌گرن له‌ هه‌موو كه‌موكوڕیه‌ك، به‌ڵام ئێوه‌ هه‌ستى پێناكه‌ن [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و كاربه‌جێ و دانایه‌.

{ده‌ركردنى جوله‌كه‌كانى (به‌نى نه‌زیر)} [ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ كافرانی ئه‌هلی كتابی له‌ ماڵی خۆیان ده‌ركرد بۆ سه‌ره‌تای حه‌شر، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ مه‌دینه‌ به‌ڵێننامه‌و په‌یماننامه‌ی له‌گه‌ڵدا نووسین كه‌ پیلان نه‌گێڕن دژی پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - موسڵمانان، به‌ڵام ئه‌وان په‌یمانه‌كه‌یان شكاندو به‌رده‌وام له‌ پیلانگێڕاندا بوون، وه‌ هه‌وڵی كوشتنی پێغه‌مبه‌ری خوایاندا - صلی الله علیه وسلم - كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌گه‌ڵ ئیمامى (ئه‌بو به‌كرو عومه‌رو عه‌لى) رۆیشت بۆ لاى (به‌نی نه‌زیر) تا هاوكارى بكه‌ن له‌ خوێنى دوو كه‌س كه‌ موسڵمانێك به‌ هه‌ڵه‌ كوشتبوونى و هاوپه‌یمان بوون له‌گه‌ڵ (به‌نی نه‌زیر) پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ پاڵ دیوارێك دانیشتبوو وتیان هه‌رگیز هه‌لى وامان بۆ ناڕه‌خسێت كێ ده‌چێته‌ سه‌ره‌وه‌و به‌ردێكى گه‌وره‌ به‌ربداته‌وه‌ بان سه‌رى و له‌ كۆڵمانى بكاته‌وه‌؟ (عه‌مرى كوڕى جه‌حشى كوڕى كه‌عب) وتى من ده‌چم، به‌ڵام خواى گه‌وره‌ ئاگادارى كرده‌وه‌ بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌ری كردن له‌ مه‌دینه‌، كه‌ له‌سه‌ره‌تادا ده‌ركران بۆ (خه‌یبه‌ر)، وه‌ دواتر له‌وێش ده‌ركران، ئیمامی عومه‌ریش دواتر ده‌ری كردن، یاخود وتراوه‌: (لِأَوَّلِ الْحَشْرِ) مه‌به‌ست پێی زه‌وی شامه‌ كه‌ شوێنی حه‌شر كردنی خه‌ڵكییه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت وه‌كو (ابن عه‌باس) (خوای لێ ڕازی بێت) فه‌رموویه‌تی [ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا ] ئه‌ی موسڵمانان ئێوه‌ گومانی ئه‌وه‌تان نه‌ئه‌برد (به‌نی نه‌زیر) به‌و ئاسانییه‌ له‌ شوێنی خۆیان ده‌رچن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قه‌ڵاو شورای زۆر پته‌و و به‌هێزیان هه‌بووه‌، وه‌ دار خورمای زۆریان هه‌بوو خانووی چاكیان هه‌بوو وه‌ ژماره‌یان زۆر بوو، وه‌ كه‌ره‌سته‌و ئامێره‌كانی جه‌نگیان زۆر بوو، گومانتان نه‌برد كه‌ به‌ ئاسانی ئاوا ماڵ و حاڵی خۆیان به‌جێ بێلن و به‌سه‌ریاندا زاڵ بن [ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌وانیش خۆیان گومانی وایان ئه‌برد كه‌ ئه‌و قه‌ڵاو شورا پته‌و و به‌هێزانه‌ ئه‌یانپارێزێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌، به‌ڵام نه‌یپاراستن [ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا ] وه‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌یان بۆ هات به‌ شێوازێك كه‌ به‌ خه‌یاڵیاندا نه‌هاتبوو كه‌ خوای گه‌وره‌ ترسی خسته‌ دڵیانه‌وه‌و ته‌سلیمی فه‌رمانی پێغه‌مبه‌ری خوا بوون - صلی الله علیه وسلم - { خوای گه‌وره‌ ترس ده‌خاته‌ دڵی كافرانه‌وه‌} [ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ترسی خسته‌ دڵیانه‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (خواى گه‌وره‌ سه‌ریخستووم به‌سه‌ر دوژمندا له‌ دوورى مانگه‌ رێیه‌كه‌وه‌ ترس ده‌خاته‌ دڵیانه‌وه‌) [ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ ] به‌ده‌ستی خۆیان و به‌ده‌ستی موسڵمانان ماڵی خۆیانیان ئه‌ڕوخاند، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێككه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ماڵی خۆیان به‌جێ بێلن ئه‌و كاته‌ ماڵه‌كانی خۆیان ئه‌ڕوخاندو داره‌كانیان ده‌رئه‌كرد له‌گه‌ڵ خۆیاندا ئه‌یانبرد بۆ ئه‌وه‌ی بۆ موسڵمانان نه‌بێ، وه‌ موسڵمانانیش له‌كاتى رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ ئه‌یانڕوخاند بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پێیان بگه‌ن [ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ (٢) ] ئه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خاوه‌ن بیناین و شت ئه‌بینن په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن بزانن خوای گه‌وره‌ چی له‌ كه‌سانێك ئه‌كات كه‌ غه‌درو خیانه‌ت و ناپاكی بكه‌ن.

{ ماناى (جه‌لاء)} [ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ (٣) ] (جه‌لاء) واته‌: ده‌رچوون له‌ شارو وڵاتی خۆیان به‌بێ شه‌ڕو كوشتار، ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ئه‌مه‌ی له‌سه‌ریان نه‌نووسیایه‌و شه‌ڕ ببوایه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ سزای ئه‌دان به‌ كوشتن و دیل گرتن له‌ دونیادا وه‌كو چۆن وا له‌ (به‌نی قوڕه‌يزه) كرا، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا سزای ئاگری دۆزه‌خی بۆ داناون، به‌ڵام به‌ بێ شه‌ڕو كوشتار ده‌ركران و یه‌كى بارى وشترێك شتومه‌كیان له‌گه‌ڵ خۆیان برد جگه‌ له‌ چه‌ك، وه‌ ته‌نها دوو كه‌سیان موسڵمان بوون و مانه‌وه‌ كه‌ (ئه‌بو سه‌عدى كوڕى وه‌هب و یامینى كوڕى عه‌مرى كوڕى كه‌عب) بوون.

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٤) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ سه‌رپێچی و دژایه‌تی خواو پێغه‌مبه‌ری خوایان ئه‌كرد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ هه‌ر كه‌سێك سه‌رپێچی و دژایه‌تی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا بكات - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ سزای خوای گه‌وره‌ زۆر سه‌خته‌.

[ مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ ] (لِينَة) جۆرێكی باشی خورمایه‌، هیچ دار خورمایه‌كتان نه‌بڕیوه‌و وازیشتان له‌ هیچیان نه‌هێناوه‌ كه‌ له‌سه‌ر ڕه‌گی خۆی بمێنێته‌وه‌ هه‌مووی به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ بووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هه‌ندێك دارخورماى سوتاند، وه‌ هه‌ندێك له‌ موسڵمانان دار خورمایان بڕیه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ن به‌ جووله‌كه‌كان، وه‌ هه‌ندێكیشیان نه‌یانبڕیه‌وه‌و گومانیان بۆ دروست بوو، وه‌ هه‌ندێك دارخورمایان بڕى و هه‌ندێكیان هێشته‌وه‌، وتیان پرسیار له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌كه‌ین ئایا پاداشت وه‌رده‌گرین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى بڕویمانه‌، وه‌ تاوانبار ده‌بین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى نه‌مانبڕیوه‌؟ خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاندو فه‌رمووی: ئیشی هه‌ردوو لاتان ته‌واوه‌و هه‌ردوو لاتان هه‌ر له‌ پێناو خوای گه‌وره‌و بۆ سه‌رخستنی دینی خوای گه‌وره‌ كردووتانه‌، وه‌ جوله‌كه‌ وتیان: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ئه‌ڵێی قه‌ده‌غه‌ى ئاشووب نانه‌وه‌ ده‌كه‌یت له‌سه‌ر زه‌وی و چاكسازیت ئه‌وێ، ئه‌ى ئیتر بۆچی دار ئه‌بڕیته‌وه‌؟ موسڵمانان خه‌فه‌تیان له‌وه‌ خوارد، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند: ئێوه‌ به‌ ئیزن و ره‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ كردووتانه‌ وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ [ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ (٥) ] تا ئه‌وانه‌ی كه‌ فاسقن وه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی خوا ده‌رچوون كه‌ جووله‌كه‌كانن خوای گه‌وره‌ سه‌رشۆڕو ڕیسوایان بكات.

{ماناى (فه‌یء)} [ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ ] (فَيْء) واته‌: ماڵی كافران كه‌ ده‌ست موسڵمانان ئه‌كه‌وێ به‌بێ شه‌ڕو كوشتار وه‌ك ئه‌وه‌ی (به‌نو نه‌زیر)، ئه‌و (فه‌یئه‌)ی كه‌ خوای گه‌وره‌ دای به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ ماڵی جووله‌كه‌كان [ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ ] كه‌ ئێوه‌ ماین و وشترتان تاو نه‌دابوو تا بڕۆن شه‌ڕو جه‌نگ بكه‌ن و وه‌كو غه‌نیمه‌ ده‌ستتان بكه‌وێ، وه‌ تووشی ناڕه‌حه‌تی نه‌بوون و به‌بێ جه‌نگ ده‌ستتان كه‌وت [ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ ] به‌ڵام خوای گه‌وره‌ خۆی پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی - صلی الله علیه وسلم - زاڵ ئه‌كات به‌سه‌ر هه‌ر كه‌سێكدا كه‌ ویستی لێ بێت له‌ دوژمنانی [ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

{دابه‌شكردنى (فه‌ىء)} [ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى ] ئینجا ئه‌م ماڵ و (فه‌یئه‌) كه‌ ده‌ست موسڵمانان ئه‌كه‌وێ له‌ ماڵی كافران له‌ هه‌ر شارو وڵاتێك بێت به‌بێ جه‌نگ و شه‌ڕو كوشتار ئه‌مه‌ بۆ خوای گه‌وره‌یه‌و خوای گه‌وره‌ خۆی دیاری ئه‌كات، وه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ بۆ خزمه‌كانی پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ هه‌تیو و بێ باوكن، خزمه‌كانی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - (به‌نو هاشم و به‌نو عبدالمطلب) ئه‌گرێته‌وه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ زه‌كات و صه‌ده‌قه‌یان له‌سه‌ر حه‌رام بووه‌، ئه‌مان مافیان بۆ دانراوه‌ له‌و فه‌یئه‌دا [ وَالْمَسَاكِينِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ فه‌قیرو هه‌ژاره‌ [ وَابْنِ السَّبِيلِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێبواره‌ به‌شی ئه‌مانه‌ی هه‌مووی تیادایه‌ [ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ ] تا كۆنه‌بێته‌وه‌ له‌لای ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان و به‌سه‌ر هه‌ژاندا زاڵ بن [ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بۆی هێناون ئێوه‌ وه‌ری بگرن، وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌هی لێكردووه‌ ده‌ستی لێ هه‌ڵبگرن، واته‌: گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ن - صلی الله علیه وسلم - چونكه‌ ئه‌و ته‌نها فه‌رمانتان پێ ده‌كات به‌ چاكه‌و رێگریتان لێده‌كات له‌ خراپه‌ [ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٧) ] وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن چونكه‌ به‌ڕاستی سزای خوای گه‌وره‌ زۆر سه‌خته‌.

[ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا ] ئه‌و فه‌قیره‌ كۆچكه‌رانه‌ كه‌ له‌ مه‌ككه‌وه‌ له‌ شوێن و ماڵ و سامانى خۆیان ده‌ركران له‌لایه‌ن كافرانه‌وه‌ مه‌به‌ستیان ده‌ستكه‌وتنی فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ بووه‌ به‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕزقیان بدات له‌ دونیا، وه‌ مه‌به‌ستیان ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ بووه‌ له‌ قیامه‌تدا ده‌ستیان بكه‌وێ و خوا لێیان ڕازی بێ، (ئه‌م ئایه‌ته‌ شایه‌تیدانى خواى گه‌وره‌یه‌ بۆ صه‌حابه‌ كۆچكه‌ره‌كان كه‌ مه‌به‌ستیان ره‌زامه‌ندى خواى گه‌وره‌یه‌) [ وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ] وه‌ خواو پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلی الله علیه وسلم - سه‌رئه‌خست به‌وه‌ی كه‌ جیهادیان ئه‌كردو به‌رگریان له‌ دینی خوای گه‌وره‌ ئه‌كرد [ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (٨) ] به‌ڕاستی ڕاستگۆی ته‌واو و ڕاسته‌قینه‌ ئه‌مانه‌ن [ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ ] وه‌ ئه‌نصاریه‌كان كه‌ جێگیرو نیشته‌جێ بوونه‌ له‌ مه‌دینه‌ پێش موهاجیره‌كان، وه‌ ئیمانیان هێناوه‌ به‌ خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - .

[ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ ] ئه‌و موسڵمانانه‌یان خۆش ئه‌وێ كه‌ له‌ مه‌ككه‌وه‌ كۆچیان كردووه‌و هاتوونه‌ بۆ لای ئه‌مان وه‌ چاكه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كه‌ن [ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا ] وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ موهاجیران پێیان به‌خشراوه‌ له‌ پله‌و پایه‌و رێزو غه‌نیمه‌ت و ئه‌و شتانه‌ ئه‌مان حه‌سوودیان پێ نابه‌ن، له‌ فه‌یئدا ته‌نها موهاجیران به‌شیان دراو ئه‌نصارییه‌كان به‌شیان نه‌درا ته‌نها دوو كه‌سی فه‌قیر نه‌بێ له‌ ئه‌نصاریه‌كان كه‌ زۆر پێویست بوون پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - پێی دان، كه‌ (سه‌هلى كوڕى حونه‌یف و ئه‌بو دوجانه‌ سه‌مماكى كوڕى خرشه‌) بوون، جا ئه‌مان حه‌سوودی نابه‌ن به‌ موهاجیران كه‌ ئه‌و ماڵه‌یان ده‌ست ئه‌كه‌وێ [ وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ] وه‌ ئه‌نصارییه‌كان موهاجیران پێش خۆیان ئه‌خه‌ن له‌ شتی دونیاییدا ئه‌گه‌ر خۆیشیان زۆر پێویستیان پێ بێت و زۆر فه‌قیر بن، وه‌كو ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ میوانی پێغه‌مبه‌ری خوا بوو - صلی الله علیه وسلم - كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - كه‌سێكى نارد بۆ لاى خێزانه‌كانى ئه‌وان وتیان جگه‌ له‌ ئاو هیچ شتێكمان نیه‌ بیده‌ینێ، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: (ره‌حمه‌تى خوا له‌ كه‌سێك بێت ئه‌مشه‌و ئه‌م میوانه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌باته‌وه‌و میوانداری بۆ ئه‌كات)، (ئه‌بو ته‌ڵحه‌ی ئه‌نصاری) بردیه‌وه‌و به‌خێزانه‌كه‌ى وت: میوانى پێغه‌مبه‌رى خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - هیچ شتێك هه‌ڵمه‌گره‌و چى هه‌یه‌ بیهێنه‌، ئه‌ویش وتى: سوێند به‌ خوا ته‌نها خواردنی منداڵه‌كانه‌، وتى: ئه‌گه‌ر منداڵه‌كان داواى خواردنیان كرد بیانخه‌وێنه‌و بیده‌ به‌ میوانه‌كه‌و چراكه‌ ده‌كوژێنینه‌وه‌و خۆمان هیچ ناخۆین، وایان كرد، به‌یانى كه‌ چوو بۆ لاى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - پێى فه‌رموو: خواى گه‌وره‌ سه‌رسام بوو به‌م ژن و پیاوه‌و خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی له‌سه‌ریان دابه‌زاند [ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٩) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ڕه‌زیلی و چروكى و ڕژدی نه‌فسی، خۆی بپارێزێ و خۆی پاك بكاته‌وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ به‌ڕاستی سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوون، به‌وه‌ی كه‌ زه‌كاتی ماڵه‌كه‌ی بدات یان حه‌قی تری تیابێ بیدات.

[ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ له‌ دوای موهاجیرو ئه‌نصاره‌وه‌ هاتوونه‌و شوێن ئه‌وان ده‌كه‌ون تا ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌ڵێن: [ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ ] خوایه‌ له‌ ئێمه‌و له‌و برایانه‌شمان خۆشبه‌ كه‌ به‌ ئیمانه‌وه‌ پێش ئێمه‌ كه‌وتوون، واته‌: صه‌حابه‌و هه‌موو باوه‌ڕدارانی تر، واته‌: ده‌بێت دوعا بۆ صه‌حابه‌ بكرێت نه‌ك جوێنیان پێ بدرێت [ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا ] خوایه‌ هیچ ڕق و كینه‌و حه‌سوودیه‌ك مه‌خه‌ره‌ دڵمانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و صه‌حابه‌ باوه‌ڕدارانه‌، وه‌ به‌رامبه‌ر سه‌رجه‌م موسڵمانان، بۆیه‌ هه‌ر كه‌سێك ڕق و كینه‌ی له‌ صه‌حابه‌ هه‌بێ ئه‌وه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ نایگرێته‌وه‌و شه‌یتان به‌سه‌ریدا زاڵ بووه‌، وه‌ له‌ (فه‌یئیشدا) هیچ به‌شێكی نابێ [ رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٠) ] خوایه‌ تۆ زۆر به‌ ڕه‌ئفه‌ت و به‌ سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانی.

{به‌ڵێنى درۆینه‌ى مونافیقان به‌ جوله‌كه‌} [ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا نابینی مونافیقانی مه‌دینه‌ به‌ براكانیان ئه‌ڵێن له‌ ئه‌هلی كتاب واته‌: (عبدالله¬ی كوڕی ئوبه‌ی كوڕی سه‌لول) گه‌وره‌ی مونافیقان وه‌ڵامی نارد بۆ جووله‌كه‌كانی (به‌نی نه‌زیر) كه‌ ئه‌هلی كتاب بوون پێی وتن جێگیر بن و شه‌ڕ بكه‌ن له‌گه‌ڵ محمد دا - صلی الله علیه وسلم - [ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ ] وه‌ خه‌متان نه‌بێ ئه‌گه‌ر محمد - صلی الله علیه وسلم - ئێوه‌ ده‌ربكات ئێمه‌ش له‌گه‌ڵتاندا ده‌رئه‌چین و مه‌دینه‌ جێدێلین [ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا ] وه‌ گوێڕایه‌ڵی هیچ كه‌سێكیش ناكه‌ین سه‌باره‌ت به‌ ئێوه‌ ئێمه‌ خۆمان بڕیاری خۆمان ئه‌ده‌ین و به‌رگریتان لێ ئه‌كه‌ین [ وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر شه‌ڕیش بكه‌ن ئێمه‌ سه‌رتان ئه‌خه‌ین به‌سه‌ر دوژمنه‌كانتاندا به‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوادا - صلی الله علیه وسلم - [ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١١) ] خوای گه‌وره‌ به‌درۆی خستنه‌وه‌، خوای گه‌وره‌ شایه‌ته‌ كه‌ ئه‌م مونافیقانه‌ درۆ ئه‌كه‌ن و ئه‌و پیاوه‌ نین.

[ لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ ] ئه‌گه‌ر جووله‌كه‌كانی (به‌نی نه‌زیر) له‌ مه‌دینه‌ ده‌ربكرێن ئه‌مان له‌گه‌ڵیاندا ناڕۆن و مه‌دینه‌ به‌جێ ناهێلن [ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كوشتاریش بكرێن ئه‌مان سه‌ریان ناخه‌ن واته‌: شه‌ڕ ناكه‌ن و به‌رگریان لێ ناكه‌ن، چونكه‌ ترسنۆكن [ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر وا دابنێین به‌رگریان لێ بكه‌ن و له‌گه‌ڵیاندا شه‌ڕ بكه‌ن و سه‌ریان بخه‌ن [ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١٢) ] ئه‌وه‌ پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن و تێكئه‌شكێن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مونافیق ترسنۆكن و دونیایان خۆش ئه‌وێ وه‌ جارێكی تر هه‌رگیز مونافیق سه‌رناكه‌وێ و هه‌میشه‌ سه‌رشۆڕو دۆڕاون.

[ لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ] به‌ دڵنیایی ئێوه‌ زۆر ترستان له‌ دڵی ئه‌واندا زیاتره‌ له‌ خوای گه‌وره‌، مونافیقان یان جووله‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی له‌ ئێوه‌ی موسڵمان ئه‌ترسێن ئه‌وه‌نده‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ناترسێن [ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٣) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ كه‌سانێكى ناحاڵی و ناتێگه‌یشتوون و تێناگه‌ن.

[ لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ ] ئه‌وان ناتوانن كوشتاری ئێوه‌ بكه‌ن هه‌موویان به‌یه‌كه‌وه‌ كۆببنه‌وه‌ بۆ كوشتاری ئێوه‌ چونكه‌ ترسنۆكن، مه‌گه‌ر له‌ناو خانوو و ماڵی دێیه‌كدا كه‌ شوراو قه‌ڵای پته‌وى هه‌بێ [ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ ] یان له‌ پشت دیواره‌كانه‌وه‌ خۆیان بشارنه‌وه‌ له‌ ترسدا مه‌گه‌ر ئاوا كوشتاری ئێوه‌ بكه‌ن ئه‌گه‌رنا ڕووبه‌ڕوو ناتوانن [ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ ] به‌ڵام جووله‌كه‌و مونافیقان ڕق و كینه‌یان له‌ناو یه‌كدا زۆر سه‌خته‌و دڵیان جیاوازه‌ [ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ] تۆ وا ئه‌زانی ئه‌وانه‌ هه‌موویان یه‌كن به‌ڵام دڵیان لێك جیاوازه‌و دڵیان له‌گه‌ڵ یه‌كدا نیه‌و یه‌ك دڵ نین [ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (١٤) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ كه‌سانێكى ناحاڵی و ناتێگه‌یشتوون.

[ كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ ] نمونه‌ى ئه‌مانه‌ وه‌كو كافران و موشریكانى پێشتره‌ كه‌ له‌ جه‌نگی به‌دردا خوای گه‌وره‌ موسڵمانانی سه‌رخست به‌سه‌ریاندا وه‌ ئه‌مان سه‌ره‌نجامی كوفره‌كه‌ی خۆیان چه‌شت به‌وه‌ی كه‌ له‌ به‌دردا تێكشكان، كه‌ غه‌زای به‌در شه‌ش مانگ پێش غه‌زای (به‌نی نه‌زیر) بووه‌، یاخود نمونه‌ى ئه‌م جووله‌كانه‌ى (به‌نی نه‌زیر) وه‌كو جووله‌كه‌كانى (به‌نو قه‌ینوقاع) وایه‌ كه‌ ئه‌وانیش پێشتر له‌ مه‌دینه‌ ده‌ركران به‌ هۆى ناپاكى و په‌یمان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌و پیلانگێڕانیان [ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٥) ] وه‌ ئه‌مان سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌ له‌ دونیاو قیامه‌تدا.

[ كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ ] نموونه‌ی ئه‌م جووله‌كانه‌ كه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تان به‌ به‌ڵێنى درۆینه‌ى مونافیقان كه‌ وتیان به‌رگریتان لێده‌كه‌ین و سه‌رتانده‌خه‌ین دواتریش پشتیان تێكردن وه‌كو نموونه‌ی شه‌یتان وایه‌ كاتێك كه‌ به‌ مرۆڤـ ده‌ڵێ كوفر بكه‌ به‌ خوای گه‌وره‌، وه‌ كوفرو تاوانی بۆ ئه‌ڕازێنێته‌وه‌و بۆی جوان ئه‌كات [ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (١٦) ] كاتێك كه‌ ئینسان كوفر ئه‌كات و ئه‌چێته‌ سه‌ر ڕێبازو ڕێگای كوفر كردن به‌ خوای گه‌وره‌، له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا شه‌یتان به‌ڕائه‌ت ئه‌كات له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شوێنی كه‌وتوون و پێیان ئه‌ڵێ من به‌ریم له‌ ئێوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من له‌ په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهان ئه‌ترسێم.

[ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا ] سه‌ره‌نجامی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ كوفر ئه‌كات له‌گه‌ڵ شه‌یتاندا هه‌ردووكیان سه‌ره‌نجامیان چوونه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌ به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (١٧) ] كه‌ ئه‌مه‌یش سزای ئه‌و كه‌سه‌ سته‌مكارو موشریكانه‌یه‌.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و خۆتان له‌ سزای خوای گه‌وره‌ بپارێزن به‌وه‌ی خۆتان بپارێزن له‌ تاوان و سه‌رپێچی، وه‌ با كه‌سێك له‌ ئێوه‌ ته‌ماشا بكات و بزانێ له‌ پێش خۆیه‌وه‌ چی كرده‌وه‌ى چاكى بۆ سبه‌ینێ ناردووه‌، واته‌: بۆ ڕۆژی قیامه‌ت، له‌به‌ر نزیكییه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ به‌ سبه‌ینێ ناوی بردووه‌ [ وَاتَّقُوا اللَّهَ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ جه‌خت ئه‌كاته‌وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن [ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زۆر زانیاریه‌كی وردی هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن.

[ وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ ] وه‌ ئێوه‌ وه‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ مه‌بن كه‌ خوای گه‌وره‌یان له‌ یاد كرد وه‌ خوای گه‌وره‌ش وای لێ كردن كه‌ خۆیان له‌ یاد بكه‌ن و كرده‌وه‌ى چاك نه‌كه‌ن كه‌ بۆ قیامه‌ت سوودیان پێده‌گه‌یه‌نێت [ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (١٩) ] ئا ئه‌م كه‌سانه‌ به‌ڕاستی ده‌رچوونه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌.

{ به‌هه‌شتى و دۆزه‌خى یه‌كسان نین} [ لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ ] هاوه‌ڵانی ئاگری دۆزه‌خ و هاوه‌ڵانی به‌هه‌شت یه‌كسان نین له‌ فه‌زڵ و چاكه‌و پله‌و پایه‌دا [ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠) ] به‌ڵكو ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ ئه‌وان سه‌ركه‌وتوو و سه‌رفرازو ڕزگاربوون له‌ سزاى خواى گه‌وره‌.

[ لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ] ئه‌گه‌ر ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان دابه‌زاندایه‌ته‌ سه‌ر شاخه‌كان ئه‌وا ئه‌تانبینی ئه‌و شاخانه‌ وردو خاش ئه‌بوون و تێكئه‌شكان له‌ ترسی خوای گه‌وره‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قورئانی پیرۆز ئایه‌تی زۆرى تیادایه‌ كه‌ باسی گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌و سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌كات، به‌ڵام دیاره‌ ئێوه‌ دڵتان له‌و شاخانه‌ ڕه‌قتره‌ [ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١) ] وه‌ ئێمه‌ ئه‌م نموونانه‌ بۆ خه‌ڵكی ئه‌هێنینه‌وه‌ به‌ڵكو خه‌ڵكی بیر بكه‌نه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرن.

{ هه‌ندێك له‌ ناوه‌ جوانه‌كانى خواى گه‌وره‌} [ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ] زاتی پیرۆزی (اللَّه) ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی (اللَّه) نه‌بێت كه‌ ئه‌و خوایه‌ زانای نهێنی و په‌نهان و ئاشكراكانه‌و هیچ شتێكى لێناشاردرێته‌وه‌ [ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢) ] وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ خوایه‌كی زۆر به‌ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانه‌، یان وتراوه‌: (الرَّحْمَنُ) بۆ دونیایه‌ ڕه‌حم به‌ كافرو موسڵمانیش ئه‌كات (الرَّحِيمُ) تایبه‌ته‌ به‌ قیامه‌ت ڕه‌حمه‌كه‌ی له‌وێ تایبه‌ته‌ به‌ باوه‌ڕداران و له‌ قیامه‌تدا خوای گه‌وره‌ ڕه‌حم به‌ كافر ناكات.

[ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ ] خوای گه‌وره‌ زاتی پیرۆزی (اللَّه) ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ هیچ په‌رستراوێك به‌ حه‌ق نیه‌ شایه‌نی په‌رستن بێ جگه‌ له‌ زاتی پیرۆزی (اللَّه) نه‌بێت كه‌ خوای گه‌وره‌ مه‌لیك و پاشایه‌و خاوه‌نى هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌و ته‌نها خۆى هه‌ڵسوكه‌وتى تێدا ده‌كات [ الْقُدُّوسُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ پاكه‌ له‌ هه‌موو كه‌موكوڕی و نوقستانی و عه‌یبێك، یاخود موباره‌ك و پیرۆزه‌ [ السَّلَامُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌لامه‌ت و پارێزراوه‌ له‌ هه‌موو كه‌موكوڕی و عه‌یبێك، یاخود وتراوه‌: دروستكراوه‌كانی سه‌لامه‌تن له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ زوڵمیان لێ بكات و زوڵم له‌ كه‌س ناكات [ الْمُؤْمِنُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌من و ئاسایشی به‌ به‌نده‌كانی به‌خشیوه‌ له‌وه‌ی كه‌ زوڵمیان لێ ناكات، یاخود به‌ڕاستدانه‌ری پێغه‌مبه‌رانێتی به‌وه‌ی كه‌ موعجیزه‌كانیان بۆ ئاشكرا ئه‌كات و پاڵپشتیان ئه‌كات پێى، وه‌ باوه‌ڕدارانیش به‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ پێی داون به‌ پاداشت بۆیان جێبه‌جێ ئه‌كات [ الْمُهَيْمِنُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ شایه‌ته‌ به‌سه‌ر كرده‌وه‌ی به‌نده‌كانی وه‌ چاودێرو موڕاقیبه‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌ [ الْعَزِيزُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر باڵاده‌ست و به‌عیززه‌ته‌ [ الْجَبَّارُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌وپه‌ڕی تواناو ده‌سه‌ڵاتدایه‌، یاخود (الْجَبَّارُ) به‌مانای ئه‌وه‌یش دێت كه‌ چاككاری كاروباری دروستكراوه‌كانێتی [ الْمُتَكَبِّرُ ] خوای گه‌وره‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ هه‌موو خراپه‌یه‌ك، وه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌ر شتێك كه‌ شایه‌نی ئه‌و نه‌بێت، وه‌ خۆبه‌گه‌وره‌زانین بۆ خوای گه‌وره‌ سیفه‌تێكی مه‌دحه‌، به‌ڵام بۆ خه‌ڵكى سیفه‌تێكی زه‌مكراو و خراپه‌ [ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣) ] وه‌ پاك و مونه‌ززه‌هی بۆ خوای گه‌وره‌ له‌ هه‌موو كه‌موكوڕیه‌ك له‌وه‌ی كه‌ موشریكان ئه‌یده‌نه‌ پاڵ خوای گه‌وره‌و شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار ئه‌ده‌ن.

[ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ ] خوای گه‌وره‌ دروستكاره‌، یان ته‌قدیری شته‌كان ئه‌كات به‌ گوێره‌ی ویست و ئیراده‌ی خۆی [ الْبَارِئُ ] ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ته‌قدیری كردووه‌ ئه‌یهێنێته‌ بوون و دروستی ئه‌كات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌موو كه‌سێك ناتوانێ ئه‌و شته‌ی كه‌ دایئه‌نێ و ته‌قدیری ئه‌كات دواتر دروستی بكات و بیهێنێته‌ بوون ئه‌مه‌ ته‌نها بۆ خوای گه‌وره‌یه‌ [ الْمُصَوِّرُ ] وه‌ خوای گه‌وره‌ وێنه‌كێشه‌ وێنه‌ی دروستكراوه‌كان ئه‌كێشێ به‌ جوانترین شێواز [ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى ] هه‌رچی ناوه‌ جوانه‌كان هه‌یه‌ بۆ خوای گه‌وره‌یه‌و خوای گه‌وره‌ ناوی جوانی زۆره‌ كه‌ خۆى نه‌بێت كه‌س نازانێت ژماره‌یان چه‌نده‌، چونكه‌ هه‌ندێك ناوى لاى خۆى هێشتۆته‌وه‌و به‌ هیچ پێغه‌مبه‌رێكى نه‌ووتووه‌و له‌ هیچ كتابێكیشدا داینه‌به‌زاندووه‌ [ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ هه‌ر هه‌موویان زیكرو ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن، وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌ پاك ڕائه‌گرن له‌ هه‌موو كه‌موكوڕیه‌ك جا به‌ زمانی حاڵ بێ یان به‌ زمانی وته‌ [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێ و دانایه‌، والله أعلم.

سوورەتی (مومتەحەنە) (واتە: تاقیكراوە) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (مومتەحەنە) سورەتێكى مەدەنى یە. ٢- ژمارە ئایەتەكانى سورەتى (مومتەحەنە) (١٣) ئایەتە. ٣- سورەتى (مومتەحەنە) زنجیرەى شەستەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (مومتەحەنە) لە دواى سورەتى (ئەحزاب) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرەكانى سورەتى (مومتەحەنە) زۆرتر باس لە بابەتە تەشریعییەكان دەكەن، وە تەوەرى سەرەكى لە سورەتەكەدا بریتییە لە باسكردنى بابەتى خۆشویستن و رق لێ بوونەوە لە پێناوى خواى گەورە، كە بەراستى ئەمەش یەكێكە لە بەشە گرنگ و بەهێزەكانى باوەڕ. وە هەروەها باسی حوكمى ئەو ئافرەتە باوەڕدارانە دەكات كەوا كۆچیان كردوە لە مەككەوە بۆ مەدینە، وە لەگەڵ پێویستێتى تاقیكردنەوەى ئیمان و باوەڕەكەیان، وە جگە لەمانەش باس لە كۆمەڵێك بابەت و ئەحكامى شەرعى تر دەكات. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ بەسەرهاتى (حاطەبى كوڕی ئەبی بەلتەعە) [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ ] ئەی باوەڕداران دوژمنی من و دوژمنی خۆتان مەكەن بە دۆست و خۆشەویستی خۆتان كە خۆشەویستیان بۆ دەرببڕن, لە كاتێكدا ئەوان كوفریان كردووە بەو حەقەی كە بۆ ئێوە هاتووە لەلایەن خوای گەورەوە كە قورئانی پیرۆزە, سەرەتای ئەم سوورەتە لەسەر (حاطەبی كوڕی ئەبی بەلتەعە) دابەزی (خوای لێ ڕازی بێت) كە پیاوێكى كۆچكەر بوو، وە بەشدارى غەزاى بەدرى كردبوو، كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ویستی فەتحی مەككە بكات لە ساڵی هەشتی كۆچیدا (حاطەب) نامەیەكی نووسی و بە ئافرەتێكدا ناردى بۆ كافرانی قوڕەیش كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم نیازی هەیە فەتحی مەككە بكات، چونكە كەسوكاری لەوێ بوو وە خۆى قوڕەیشى نەبوو, بۆ ئەوەی بەهۆی ئەو نامەیەوە كەسوكاری پارێزراو بێت, خوای گەورە پێغەمبەری صلى الله علیه وسلم ئاگادار كردەوە، ئەویش (ئیمامی عەلی و زوبەیرو میقدادی) ناردو پێى فەرموون: لەلای باخی (خاخ) ئافرەتێكى لێیە نامەیەكی پێیە لێیبسەنن، ئەوانیش گەیشتنە ئەو شوێنەو گرتیان و نامەكەیان لێسەندو هێنایانەوە, وە هەواڵەكە پارێزراو بە كافران نەگەیشت، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: ئەى (حاطەب) بۆ واتكرد؟! وتى: هاوەڵان خزم و كەسوكاریان هەیە لە مەككە كە منداڵەكانیان بپارێزن بەڵام من بێكەسم لە مەككە ویستم بەم نامەیە منداڵەكانم لە مەككە پارێزراو بێت، نە كوفرم كردووەو نە لە دین هەڵگەڕاومەتەوەو نە لەپاش ئیسلام بە كوفر رازیم، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (راستى لەگەڵتان كرد) و لێى خۆش بوو، ئیمامى عومەر فەرمووى: (ئەى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم رێگام بدە با بدەم لە گەردنى ئەم مونافیقە)، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: (ئەو بەشدارى غەزاى بەدرى كردووە، تۆ چوزانیت! خواى گەورە تەماشاى هاوەڵانى بەدرى كردو پێى فەرموون: چى ئەكەن بیكەن ئەوا من لێتان خۆش بووم، یان بەهەشت بۆ ئێوە مسۆگەرو پێویست بووە) خواى گەورە سەرەتاى ئەم سوورەتەى دابەزاند (رواه البخاري ومسلم) [ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ ] لە كاتێكدا كافران پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم ئێوەی موسڵمانیشیان لە مەككە دەركردووە تەنها لەبەر ئەوەی كە ئێوە ئیمانتان بە خوای گەورە هێناوە [ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي ] كاتێك كە ئێوە دەرچوونە بۆ جیهاد كردن لە پێناو خوای گەورە، وە مەبەستتان دەستخستنی ڕەزامەندی خوای گەورەیە ئێوە چۆن ئەبێ لەو كاتەدا خۆشەویستی بۆ كافران دەرببڕن [ تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ ] كە ئێوە خۆشەویستی بۆ ئەوان دەرئەبڕن بە نهێنی وە من ئەزانم ئەوەی كە ئێوە شاردووتانەتەوەو ئاشكرای ئەكەن و زانیاریم بەهەمووی هەیەو هیچ شتێك لە من ناشاردرێتەوە [ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١) ] وە هەر كەسێك لە ئێوە كاری وا بكات ئەوە لە ڕێگای ڕاست لایداوە.

كافران دەست و زمانیان ناپارێزن [ إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدَاءً ] لە كاتێكدا ئەوان كە پێتان بگەن و توانایان بەسەرتاندا هەبێت دوژمنایەتی خۆیانتان بۆ دەردەبڕن [ وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ ] وە دەست و زمانتان لێ دەكەنەوە بە خراپە [ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ (٢) ] وە ئەوان ئاواتەخوازن كە ئێوە لە دینی ئیسلام هەڵگەڕێنەوەو كوفر بكەن، ئیتر چۆن ئەمانەتان خۆش دەوێت؟

[ لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ ] نە خزم و خزمایەتی وە نە منداڵتان سوودتان پێ ناگەیەنێ لە ڕۆژی قیامەت ئەگەر ئێوە خۆشەویستی بۆ كافران دەرببڕن [ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ ] لە ڕۆژی قیامەت خوای گەورە خۆی لێكتان جیا ئەكاتەوەو باوەڕدار بۆ بەهەشت و بێباوەڕ بۆ دۆزەخ [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣) ] وە خوای گەورە زۆر بینایە بە كردەوەكانی ئێوەو هەمووی ئەبینێ و هیچی لێناشاردرێتەوە .

[ قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ ] بە دڵنیایی لە ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم و ئەوانەی كە لەگەڵیدا بوون مامۆستایەتی و پێشەوایەتییەكی باش بۆ ئێوە هەبوو، واتە: ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم و شوێنكەوتوانی ئەوانەی لەگەڵیدا بوون مامۆستاو پێشەواو پێشەنگی چاكن بۆ ئێوە, ئێوەش شوێن ئەوان بكەون و بەڕائەت لە كافران بكەن [ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ] لە دوای ئەوەی ئامۆژگاری زۆری قەومەكەیان كردو بێ ئومێد بوون لێیان پێیان وتن: ئێمە بەرین لە خۆتان و دین و رێبازو ئەو بتانەیشی كە جگە لە خوای گەورە دەیانپەرستن [ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا ] ئێمە كافرو بێباوەڕین بە دین و رێبازى ئێوە، وە لە نێوان ئێمەو ئێوەیشدا دژایەتی و ڕق و كینە سەری هەڵداو دەستی پێ كرد بۆ هەمیشەیی و هەتا هەتایی تا ئێوە لەسەر كوفرتان بەردەوام بن و شەریك بۆ خوا دانێن، تەنها مەرجیشمان ئەمەیە كە [ حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ ] تا بەتاك و تەنها ئیمان بە خوای گەورە دێنن و بە تاك و تەنها دەیپەرستن، وە دەستبەرداری كوفرو شیركتان ئەبن ئەو كاتە لە دوژمنەوە ئەبن بە دۆست و خۆشەویستمان [ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ] لە هەموو شتێكدا ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم و شوێنكەوتوانی پێشەنگ و پێشەواو مامۆستان بۆ ئێوە تەنها لەم وتەیەی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم نەبێ كە پێشەوا نیە بۆ ئێوە كاتێك كە بە باوكی وت: داوای لێخۆشبوونت بۆ ئەكەم لە خوای گەورە كە باوكی لەسەر كوفرو شیرك بوو، وە وتیشی: من توانای هیچ شتێكم نییە كە لە ڕۆژی قیامەت سزات لەسەر بگەڕێنمەوە ئەگەر ئیمان نەهێنی [ رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٤) ] ئەی پەروەردگار تەنها پشتمان بە تۆ بەستووەو هەموو كارەكانمان تەنها بە تۆ سپاردووە، وە بۆ لای تۆ گەڕاوینەتەوە، وە سەرئەنجامیشمان لە ڕۆژی قیامەتدا هەر بۆ لای تۆیە، واتە: دواتر لەو قسەیەی پەشیمان بووەوە كاتێك كە زانی باوكی كافرەو لەسەر كوفر بەردەوامەو دوژمنى خواى گەورەیەو لەسەر كوفر ئەمرێ بەڕائەتى لێكرد .

[ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا ] ئەی پەروەردگار مەمانكە بە فیتنە بۆ كافران، واتە: بەدەستی ئەوان سزامان مەدەو ئەوان زاڵ مەكە بەسەرماندا, یاخود لەلایەن خۆتەوە سزامان بۆ مەنێرە تا كافران نەڵێن ئەگەر ئەمانە لەسەر حەق بوونایە چۆن خـوای گـەورە ئـاوا سـزای ئـەدان [ وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٥) ] ئـەی پـەروەردگـار لێمـان خـۆشبـە هـەر تۆ زۆر باڵادەست و بەعیززەت و كاربەجێ و دانای .

[ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ ] بە دڵنیایی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم و شوێنكەوتوانی پێشەنگ و پێشەواو مامۆستای باش بوون بۆ ئێوە, بەڵام بۆ هەر كەسێك كە ئومێدی هەبێ بە گەیشتن بە خوای گەورە لە ڕۆژی قیامەت وە باوەڕی بەخواو ڕۆژی دوایی هەبێ [ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦) ] وە هەر كەسێكیش پشت هەڵبكات لە فەرمان و گوێڕایەڵى خواى گەورە ئەوا خوای گەورە زۆر دەوڵەمەندو بێ پێویستە لە دروستكراوەكانی, وە سوپاسكراوە لەلای دۆستەكانی.

[ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً ] بە دڵنیایى خوای گەورە ڕۆژێك لە ڕۆژان خۆشەویستی دەخاتە نێوانی ئێوەو ئەوانەی كە دژایەتیتان كردوون لە كافران بەوەی كە ئەوان موسڵمان دەبن، وەكو لە فەتحی مەككەدا خەڵكێكی زۆر موسڵمان بوو, پێشتر دوژمنی پێغەمبەری خوا بوون صلى الله علیه وسلم دواتر بوون بە خۆشەویستی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ، (موقاتیل) ئەفەرمێ: لەسەر (ئەبو سوفیان) دابەزیوە كە موسڵمان بووەو یەكەم كەس بووە كە جەنگی هەڵگەڕاوەكانی كردووە, وە (ئوم حەبیبەی كچی) بە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بەخشیووە, وە (موعاویەی) كوڕیشی بووە بە نووسەری وەحی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم [ وَاللَّهُ قَدِيرٌ ] وە خوای گەورە زۆر تواناو دەسەڵاتی بەسەر هەموو شتێكدا هەیە [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧) ] وە خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو و بەڕەحم و بەزەییە .

چاكە كردن لەگەڵ كافراندا [ لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ] (قوتەیلە) ى دایكى (ئەسمائى كچى ئەبو بەكر) هات بۆ لاى و هەندێك دیارى بۆ هێنا كە هێشتا كافر بوو، (ئەسمائیش) لێى وەرنەگرت تا پرسیارى لە (عائیشە)ى خوشكى كردو ئەویش پرسیارى بۆ كرد، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووى: پەیوەندى لەگەڵ دایكتدا بگەیەنە، وە خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند: خوای گەورە قەدەغەو بەرهەڵستیتان لێ ناكات لە چاكە كردن و دادپەروەر بوون و ستەم نەكردن لەو كەسانەی كە كوشتاری ئێوەیان نەكردووە لەبەر دینەكەتان، وە ئێوەیان لە ماڵ و حاڵی خۆتان دەرنەكردووە [ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٨) ] بەڕاستی خوای گەورە ئەو كەسانەی خۆش ئەوێ كە دادپەروەرن, تەنانەت لەگەڵ كافرانیشدا .

[ إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ ] بەڵام خوای گەورە تەنها نەهیتان لێ ئەكات سەبارەت بەو كەسانەی كە كوشتاری ئێوەیان كردووە لە پێناو دینەكەتاندا، وە ئێوەیان لە ماڵ و حاڵی خۆتان دەركردووەو پشتیوانی كافرانیان كردووە لەسەر كوشتار كردن و دەركردنی ئێوە خوای گەورە رێگریتان لێ ئەكات كە ئەوانەتان خۆش نەوێ وە نەیانكەنە دۆست و پشتیوان و سەرخەری خۆتان [ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩) ] وە هەر كەسێك ئەوانی خۆش بوێ وە ئەوان سەربخات و پشتیوانیان بكات بەڕاستی ئەوانە زاڵم و ستەمكارن .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ ] لە رێككەوتننامەى حودەیبیە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم لەگەڵ كافران رێككەوت كە ئەگەر كافرێك موسڵمان بوو هات بۆ لاى موسڵمانان دەبێت بۆیان بگەڕێننەوەو وەری نەگرن، كاتێك كە (أم كلثوم عقبة بن أبي معيط) كۆچى كرد بۆ مەدینە هەردوو براكەى (عەمارەو وەلید) هاتن بۆ لاى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم تا بۆیان بگەڕێنێتەوە، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاندو ئافرەتانى لەو رێككەوتننامەیە جیا كردەوە (الصحيح المُسنَد) وە فەرمووى: ئەی باوەڕداران ئەگەر ئافرەتانی باوەڕداران لەناو كافرانەوە كۆچیان كردو هاتن بۆ لای ئێوە ئەوە ئێوە تاقییان بكەنەوە بزانن تا چ ڕادەیەك ئەیانەوێ موسڵمان بن, تاقیكردنەوەیشیان ئەوە بووە كە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم سوێندی ئەدان بە خوای گەورە لەبەر ڕق لێبوون لە مێردەكەی دەرنەچووەو لە مێردەكەى راینەكردووە، وە لەبەر خۆشەویستی زەوی و شارەكە كۆچی نەكردووەو بۆ دونیا نەهاتووە بەڵكو تەنها لەبەر خۆشەویستی خواو پێغەمبەرو صلى الله علیه وسلم سەرخستنی دینی خوای گەورە هاتووە كە ئەوە سوێند خواردن و تاقیكردنەوەیان بووە، (بەم ئایەتە سوننەتەكە نەسخ بوەوە یان تایبەتى كرد) [ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ ] خوای گەورە خۆی زاناترە بە ئیمانی ئەوان ئایا لەبەر چی هاتوونەو كۆچیان كردووە [ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ ] وە كە زانیتان و بۆتان دەركەوت ئەم ئافرەتانە باوەڕدارن ئەوا مەیانگەڕێننەوە بۆ مەككە بۆ لای مێردە كافرەكانیان [ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ ] نە ئەم ئافرەتە باوەڕدارانە حەڵاڵن بۆ ئەو پیاوە كافرانە نە ئەوانیش حەڵاڵن بۆ ئەمان، واتە: ئافرەتی باوەڕدار حەرامە شوو بە كافر بكات و لەلای كافر بمێنێتەوە, وە كە موسڵمان بوو ئەبێ لە پیاوەكەی جیا بكرێتەوە، كە لەسەرەتاى ئیسلامدا دروست بوو لاى بمێنێتەوە، (ئەبولعاصى كوڕى رەبیع) مێردى زەینەبى كچى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم كافر بوو لە جەنگى (بەدر) بە دیلى كەوتە دەست موسڵمانان، كە بە پارە ئازاد كران زەینەب ملوانكەیەكى نارد كە خەدیجەى دایكى بە دیارى پێى دابوو، كە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم بینى ناسییەوە زۆر دڵى نەرم بوو، فەرمووى: ئەگەر دەتانەوێت ئەم دیلەى بۆ ئازاد بكەن، ئەوانیش رازى بوون و پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ئازادى كرد بەو مەرجەى كە رۆیشتەوە زەینەبى بۆ بنێرێت، ئەویش لەگەڵ (زەیدى كوڕى حاریسە) بۆى نارد، وە شەش ساڵ دواى ئەوە مێردەكەى موسڵمان بوو پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم زەینەبى بۆ گەڕاندەوە بە مارەبڕینەكەى پێشوو، وە مارەیى و شایەتیشى بۆ دانەنا [ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا ] وە ئەو پیاوە كافرانە كە ئافرەتەكانیان موسڵمان بوونەو هاتوونە ئێوە مارەییەكان بۆ پیاوە كافرەكان بگەڕێننەوە [ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ] لە دوای ئەوە كە مارەییتان بۆ مێردە كافرەكانیان گەڕاندەوە هیچ شتێكتان لەسەر نییە كە ئەو ئافرەتە باوەڕدارانە بخوازن بە مەرجێك ئەگەر مارەییان بۆ دابنێن وە عیددەیان تەواو بێت. حەرامێتى هاوسەرگیرى لەگەڵ كافراندا [ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ ] وە ئێوە با ئافرەتی كافرتان لەلا نەمێنێ, كە لە پێشتردا دروست بووە پیاوی موسڵمان ئافرەتی كافر بهێنێ بەڵام كە ئەو ئایەتە دابەزی ئیتر خواى گەورە حەرامی كرد كە پیاوی موسڵمان ئافرەتی كافر بهێنێت، یان هەیبێ بیهێڵێتەوە بەڵكو ئەبێ لێی جیابێتەوە، ئیمامی عومەر دوو خێزانى كافرى هەبوو هەردووكی تەڵاق دان و لێیان جیا بووەوە, یەكێكیان (معاویەى كوڕى ئەبو سوفیان) مارەى كرد، ئەوى تریشیان (سەفوانى كوڕى ئومەییە) مارەى كرد، تەنها ئەهلی كتاب نەبێ كە پیاوی موسڵمان دروستە ئافرەتی ئەهلی كتاب بێنێ ئەگەر داوێن پاك بوون [ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ ] وە ئەگەر ئافرەتێكی موسڵمان هەڵگەڕایەوەو كافر بوو چوو بۆ مەككە ئەوا ئێوە داوای مارەییەكەتان لە كافران بكەن [ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ] وە ئەوانیش ئەگەر خێزانێكیان موسڵمان بوو هاتە ناو موسڵمانان با داوای مارەیی بكەن و ئێوە بۆیان بنێرن [ ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ ] ئەمە حوكم و بڕیاری خوای گەورەیە بڕیار لە نێوانتاندا دەدات بە گەڕانەوەی مارەیی لە هەردوو لاوە لە پاش صوڵحی (حودەیبیە) [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠) ] وە خوای گەورە زۆر زاناو كاربەجێیە .

[ وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا ] وە ئەگەر هاتوو ئێوە یەكێك لە خێزانەكانتان لە دەست چوو بەوەی كە لە دینی ئیسلام هەڵگەڕایەوەو گەڕایەوە بۆ مەككە بۆ لای كافران, وە ئێوە ئەگەر هاتوو غەنیمەتان دەستكەوت ئەوە لەو غەنیمەت و مـاڵـەی كـافران كـە لـە جەنگ دەستتان ئەكەوێ لەوە مارەیى بۆ ئەو پیاوانە بدەن، چونكە كافران پەیوەست نەبوون بەو بڕیارە، ئەگەر ئافرەتێك لەوان بهاتایە بۆ ناو موسڵمانان ئەمان مارەییان بۆ پیاوە كافرەكەى دەگەڕاندەوە، بەڵام ئافرەتێك لە موسڵمانان بچوایا بۆ ناو كافران ئەوان مارەییان ناگەڕاندەوە بۆ پیاوە موسڵمانەكە [ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (١١) ] وە تەقوای ئەو خوایە بكەن كە ئێوە باوەڕتان پێی هێناوە .

[ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا ] ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەگەر ئافرەتانێكی باوەڕدار كۆچیان كردو هاتن بۆ لای تۆ وە بەیعەتیان پێدایت لەسەر ئەوەی كە هیچ جۆرە شەریكێك بۆ خوای گەورە بڕیار نەدەن نە گەورە نە بچووك [ وَلَا يَسْرِقْنَ ] وە دزی نەكەن [ وَلَا يَزْنِينَ ] وە زینا نەكەن [ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ ] وە منداڵەكانیان نەكوژن وەكو لە سەردەمی نەزانی هەندێك هۆزو عەشیرەت كچیان زیندە بەچاڵ ئەكرد [ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ ] وە بوهتانیش نەكەن بەوەی كە منداڵی جگە لە خۆیان بدەنە پاڵ خۆیان، بە زینا كردن بێ یان بە منداڵ دۆزینەوە بێ, یاخود هەبووە كچی بووە كچەكەی گۆڕیوەتەوە بە كوڕێك، ئاوا بوهتان مەكەن كە بڵێن ئەمە منداڵی ئێمەیەو لە خۆتان نەبێ [ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ ] وە لە چاكەیشدا سەرپێچی تۆ نەكەن وەك ئەوەی كە لە خۆیان نەدەن و قژ نەڕنن و یەخە دانەدڕن و دوعا لە خۆیان نەكەن لە كاتی بەڵاو موسیبەت، ئەگەر هاتن لەسەر ئەم شتانە بەیعەتیان دا ئەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم تۆ بەیعەتیان پێ بدە وە داوای لێخۆشبوونیان بۆ بكە لە خوای گەورە، عائیشە دەفەرمێت: (سوێند بە خواى گەورە هەرگیز پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەستى بەر دەستى ئافرەتێك نەكەوتووە لە بەیعەتداندا، بەڵكو تەنها بە قسە بەیعەتى لێ وەردەگردن)، وە ئافرەتان وتیان ئەى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم تەوقەمان لەگەڵ ناكەیت؟ فەرمووى: (نەخێر من تەوقە لەگەڵ ئافرەتاندا ناكەم) [ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) ] بەڕاستی خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو و زۆر بەبەزەییە.

خۆشنەویستنى كافران [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ] ئەی باوەڕداران ئێوە خۆشەویستی و پشتیوانى و سەرخستنتان بۆ كەسانێك دەرمەبڕن كە خوای گەورە غەزەبی لێ گرتوون كە بەتایبەتى جوولەكەن، وە بە گشتیش هەموو كافرانن [ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ ] ئەمانە بێ ئومێد بوونە لە پاداشتى ڕۆژی قیامەت لەبەر ئەوەی باوەڕیان بە زیندوو بوونەوە نییە [ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ (١٣) ] چۆن كافران بێ ئومێد بوونە لە مردووەكانیان كە ئەڵێن: زیندوو بوونەوە نییەو مردووەكانمان زیندوو نابێتەوە، یان ناگەڕێنەوە بۆ ناومان, یاخود چۆن كافر كاتێك كە خۆی مردو سزای بینی ئەو كاتە تەواو بێ ئومێد ئەبێ لە گەڕانەوە بۆ دونیاو تەوبە كردن نییە، واتە: ئەوانە بەو شێوازە بێ ئومێدن، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (مومتەحەنە) والحمد لله.

سووره‌تی (صه‌ف) (واته‌: پۆل) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى¬یه‌و (١٤) ئایه‌ته‌ (عبدالله¬ى كوڕى سه‌لام) ده‌فه‌رمێت: رۆژێك له‌گه‌ڵ هاوه‌ڵان وتمان كێ ده‌چێت بۆ لاى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - پرسیارى لێبكات خۆشه‌ویستترین كرده‌وه‌ لاى خواى گه‌وره‌ چیه‌ تا ئه‌نجامى بده‌ین؟ كه‌س نه‌ڕۆیشت پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - پیاوێكى نارد بۆ لامان هه‌موومانى كۆكرده‌وه‌و خواى گه‌وره‌ ئه‌م سووره‌ته‌ى دابه‌زاندو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هه‌موو سووره‌ته‌كه‌ى به‌سه‌رماندا خوێنده‌وه‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] هه‌رچی له‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌ له‌ مرۆڤ و جنی و مه‌لائیكه‌ت و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌و گیانله‌به‌رو بێگیان هه‌موویان خوای گه‌وره‌ به‌ پاك و مونه‌زه‌ه ڕائه‌گرن له‌ هه‌موو كه‌موكوڕیه‌ك وه‌ زیكرو یادو عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و كاربه‌جێیه‌.

{ده‌بێت قسه‌و كرده‌وه‌ یه‌ك بێت} [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (٢) ] پێش ئه‌وه‌ى جیهاد پێویست بێت كه‌سانێك له‌ باوه‌ڕداران وتیان خۆزگه‌ ده‌مانزانى خۆشه‌ویستترین كرده‌وه‌ لاى خواى گه‌وره‌ چیه‌ تا ئه‌نجاممان بدایه‌، خواى گه‌وره‌ رایگه‌یاند خۆشه‌ویستترین كرده‌وه‌ لاى خواى گه‌وره‌ ئیمان هێنان و جیهاد كردنه‌، دواتر له‌سه‌ر كه‌سانێك له‌ باوه‌ڕداران قورس بوو، یان له‌ غه‌زاى ئوحود تێكشكان خواى گه‌وره‌ فه‌رمووى: ئه‌ی باوه‌ڕداران بۆچی قسه‌یه‌ك ئه‌كه‌ن كه‌ به‌ كرده‌وه‌ جێبه‌جێی ناكه‌ن و نایسه‌لمێنن، یاخود وتراوه‌ له‌سه‌ر مونافیقان دابه‌زیوه‌ كه‌ وتیان: كوشتارمان كردو نه‌یانكرد بوو، وه‌ به‌ڵێنیان به‌ موسڵمانان دابوو سه‌ریانبخه‌ن و سه‌ریاننه‌خستن، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر پێویست بوونى جێبه‌جێكردنى به‌ڵێن).

[ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ (٣) ] خوای گه‌وره‌ تووڕه‌بوون و ڕق لێبوونێكی زۆر ڕقی له‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ ته‌نها قسه‌ ئه‌كه‌ن و به‌ كرده‌وه‌ نایسه‌لمێنن، یاخود شتێكیان نه‌كردووه‌ ئه‌ڵێن: كردوومانه‌.

[ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆش ئه‌وێ كه‌ كوشتار ئه‌كه‌ن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ به‌ یه‌ك ڕیزو یه‌ك پۆل [ كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ (٤) ] وه‌ك ئه‌وه‌ی دیوارێك بن و نووسابێتن به‌یه‌كه‌وه‌و یه‌كیانگرتبێت و بووبێتن به‌یه‌ك پارچه‌، واته‌: دوژمن ناتوانێ بێته‌ ناویانه‌وه‌.

{ به‌نى ئیسرائیل ئازارى موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ده‌ده‌ن} [ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي ] وه‌ كاتێك كه‌ موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌ قه‌ومه‌كه‌ی فه‌رموو: ئه‌ی قه‌ومی خۆم بۆچی ئازارم ئه‌ده‌ن به‌وه‌ی كه‌ سه‌رپێچی فه‌رمانم ئه‌كه‌ن یان جوێنم پێ ده‌ده‌ن و قسه‌ی ناشیرینم پێ ئه‌كه‌ن، یاخود تانه‌و ته‌شه‌رم لێ ئه‌ده‌ن [ وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ ] له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌زانن من پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌م و بۆ لای ئێوه‌ نێردراوم [ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ ] كاتێك له‌ شوێنكه‌وتنى حه‌ق لایاندا به‌وه‌ی ئازاری پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یاندا خوای گه‌وره‌ زیاتر دڵیانی له‌سه‌ر حه‌ق و هیدایه‌ت لادا [ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی كه‌سانێكی فاسق نادات كه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ ده‌رچووبێتن.

{عیسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - موژده‌ى هاتنى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌دات } [ وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ عیسای كوڕی مه‌ریه‌م - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌ی به‌نی ئیسرائیل من پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌م، خوای گه‌وره‌ بۆ لای ئێوه‌ى ناردووم [ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ ] ئه‌و ئینجیله‌ی كه‌ بۆم هاتووه‌ به‌ڕاستدانه‌ری ته‌وراته‌ كه‌ له‌ پێش مندا بۆ موسا - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌و مژده‌ى ناردنى منى تیادا بووه‌ [ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ ] وه‌ منیش له‌ ئینجیلدا موژده‌تان پێ ئه‌ده‌م به‌ پێغه‌مبه‌رێك كه‌ له‌ دوای من دێت كه‌ ناوی ئه‌حمه‌ده‌، ئه‌حمه‌دو محمد ناوى پێغه‌مبه‌ری خوان - صلی الله علیه وسلم - ، واته‌: ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ حه‌مدو سوپاس ئه‌كرێ له‌لایه‌ن خه‌ڵكیه‌وه‌ [ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (٦) ] وه‌ كاتێك كه‌ عیسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - موعجیزه‌و به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرای بۆ هێنان باوه‌ڕیان پێ نه‌كردو وتیان: ئه‌مه‌ جادوویه‌كی زۆر ئاشكرایه‌و جادوومان لێكراوه‌، یاخود وتراوه‌: كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هات به‌ویان وتووه‌ ئه‌مه‌ جادووگه‌ره‌.

[ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُوَ يُدْعَى إِلَى الْإِسْلَامِ ] وه‌ كێ له‌و كه‌سه‌ سته‌مكارتره‌، واته‌: هیچ كه‌سێك له‌و كه‌سه‌ سته‌مكارتر نیه‌ كه‌ درۆ بۆ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌به‌ستێ و به‌ناوی خواى گه‌وره‌و دینه‌كه‌ى قسه‌ ئه‌كات وه‌ بانگه‌شه‌ی ئیسلام ئه‌كات و خۆی ئه‌داته‌ پاڵ ئیسلام [ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی ئه‌و كه‌سه‌ سته‌مكارانه‌ نادات كه‌ ئه‌مه‌ حاڵیانه‌.

[ يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ ] ئه‌یانه‌وێ به‌ فووی ده‌میان نوورو ڕووناكی خوای گه‌وره‌ بكوژێننه‌وه‌ كه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌، (نمونه‌ى ئه‌و كافرانه‌ وه‌كو نمونه‌ى كه‌سێك وایه‌ كه‌ به‌ فوى ده‌مى بیه‌وێت تیشكى خۆر بكوژێنێته‌وه‌، چۆن ئه‌مه‌ ئه‌سته‌مه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌سته‌مه‌ كافران بتوانن دینى خواى گه‌وره‌ له‌ناو بده‌ن) [ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ نوورو دینه‌كه‌ی خۆی ئه‌گه‌یه‌نێت و بڵاوی ئه‌كاته‌وه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا با كافرانیش پێیان ناخۆش بێ، (ئه‌مه‌یش به‌ڵێن و موژده‌ى خواى گه‌وره‌یه‌ به‌سه‌رخستنى ئیسلام).

[ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٩) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆی ناردووه‌ به‌ هیدایه‌ت و ئیمانى صه‌حیح و زانستى به‌سود، وه‌ به‌ دینی حه‌ق و كرده‌وه‌ى چاك تا ئاشكرای بكات به‌سه‌ر هه‌موو دینه‌كانی تردا وه‌ به‌رزی بكاته‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌موویاندا با موشریكانیش پێیان ناخۆش بێ.

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (١٠) ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئایا ڕێنماییتان بكه‌م بۆ بازرگانیه‌ك كه‌ ئه‌گه‌ر بیكه‌ن ئه‌وه‌ ڕزگارتان ئه‌كات له‌ سزای به‌ ئێش و ئازاری خوای گه‌وره‌ وه‌ ئه‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌، بازرگانیه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌.

[ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ] ئیمان بێنن به‌ خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ جیهاد بكه‌ن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا به‌ ماڵ و نه‌فس و گیانتان [ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١) ] ئه‌م كاره‌ كه‌ ئیمان هێنانه‌ به‌ خواو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وه‌ جیهاد كردنه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ به‌ ماڵ و گیانتان بۆ ئێوه‌ باشترین كارێكه‌ كه‌ بیكه‌ن ئه‌گه‌ر ئێوه‌ بزانن.

[ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ] ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئه‌م كاره‌ بكه‌ن ئه‌وا خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كانتان خۆش ئه‌بێ وه‌ ئه‌تانخاته‌ به‌هه‌شتێكه‌وه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ باخ و باخات كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دارو ماڵه‌كانیاندا ئه‌ڕوات، وه‌ شوێنی پاك و چاكیان پێ ئه‌به‌خشێ له‌ناو به‌هه‌شتێكدا كه‌ كۆتایی نایات و بۆ هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٢) ] كه‌ ئه‌میش گه‌وره‌ترین بردنه‌وه‌یه‌ كه‌ ئینسان بچێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌.

[ وَأُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ ] وه‌ شتێكی تریشتان پێده‌به‌خشم كه‌ حه‌زتان پێیه‌و پێتان خۆشه‌و سه‌رسامین كه‌ بریتییه‌ له‌ سه‌ركه‌وتنێك كه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌رتان ده‌خات به‌سه‌ر دوژمنانتاندا وه‌ وڵاتانتان بۆ فه‌تح ده‌كات به‌ خێرایی و به‌م نزیكانه‌ [ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - وه‌ موژده‌ بده‌ به‌ باوه‌ڕداران به‌وه‌ی كه‌ له‌ دونیادا سه‌ریان ئه‌خات وه‌ فه‌تحیان بۆ ئه‌كات وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌.

{پشتیوانى دینه‌كه‌ى خوا بكه‌ن } [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ ببن به‌ پشتیوانی خوای گه‌وره‌و پشتیوانی دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و سه‌ریبخه‌ن هه‌روه‌كو چۆن عیسای كوڕی مه‌ریه‌م - صلی الله علیه وسلم - به‌ حه‌واریه‌كانی (قوتابیان و هاوه‌ڵانی وه‌كو صه‌حابه‌) فه‌رموو: [ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ ] كێ پشتیوانی دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات و دینی خوا سه‌رئه‌خات له‌گه‌ڵمدا؟ [ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ ] حه‌وارییه‌كان ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌ره‌تا ئیمانیان پێ هێنا كه‌ دوانزه‌ پیاو بوون وتیان: ئێمه‌ پشتیوانی له‌ دینی خوا ئه‌كه‌ین و دینی خوا سه‌رئه‌خه‌ین [ فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ ] كۆمه‌ڵێك له‌ به‌نی ئیسرائیل باوه‌ڕیان به‌ عیسا - صلی الله علیه وسلم - هێنا وه‌ كۆمه‌ڵێكیشیان كوفریان پێی كرد كه‌ جوله‌كه‌ بوون و دایكیان تۆمه‌تبار كرد به‌ زینا كردن [ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ (١٤) ] ئێمه‌یش پشتیوانی و پاڵپشتی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌مان كرد كه‌ ئیمانیان هێنا، وه‌ به‌هێزمان كردن به‌سه‌ر كافران و دوژمنانیاندا، وه‌ ئه‌مان به‌رزو بڵند و زاڵ و سه‌ركه‌وتوو بوون به‌ ناردنى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ، والله أعلم.

سوورەتی (جومعە) (واتە: رۆژى هەینى) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (جومعە) سورەتێكى مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (جومعە) (١١) ئایەتە. ٣- سورەتى (جومعە) زنجیرەى شەست و سێیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (جومعە) لە دواى سورەتى (صەف) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (جومعە)ش تەوەرەكانى باسی بابەتە تەشریعییەكان دەكەن، وە سەرەكیترین تەوەریش تێیدا بریتییە لە باسكردن و روونكردنەوەى حوكمەكانى نوێژى جومعە، كە خواى گەورە واجبی كردوە لەسەر باوەڕداران كە هەفتانەو لە رۆژى جومعەدا، وە لە شوێنى نوێژی نیوەرۆ نوێژی جومعە ئەنجام بدەن. وە هەروەها حەرامى كردوە كەوا لەكاتى بانگدا كرین و فرۆشتن ئەنجام بدرێت، وە لە كۆتاییەكەشیدا هەرەشەى كردوە لەوانەى لەوكاتەدا خەریكى كرین و فرۆشتن و بازرگانى كردنن و كەمتەرخەمن لەنوێژەكەیان. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوییەكانە لە فریشتەو جنی و مرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندەو گیانلەبەرو بێگیانەكان هەر هەموویان زیكرو یادو عیبادەت و تەسبیحاتی خوای گەورە ئەكەن و خوای گەورە بە پاك و مونەززەهـ ڕائەگرن لە هەموو كەموكوڕییەك [ الْمَلِكِ ] ئەو خوایەی كە مەلیك و پاشایەو خاوەنى ئەم بوونەوەرەیەو بە تاك و تەنها هەڵسوكەوتى تێدا دەكات [ الْقُدُّوسِ ] پاكە لە هەموو كەموكوڕییەك، وەسفكراوە بە هەموو سیفاتێكى تەواو [ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١) ] زۆر بەعیززەت و باڵادەست و كاربەجێ و دانایە .

[ هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ ] خوای گەورە ئەو خوایەیە كە لەناو نەخوێندەوارەكاندا پێغەمبەرێكی لە خۆیان بۆ ناردن كە محمد بوو صلى الله علیه وسلم كە ئایەتەكانی خوای گەورەیان بەسەردا دەخوێنێتەوە، (بە عەرەب وتراوە نەخوێندەوار لەبەر ئەوەی پێشتر پێغەمبەریان بۆ نەڕۆیشتووە، یان خوێندەوارییەكی وایان نەبووەو خوێندەواریان كەم بووە) [ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ ] وە پاكیان دەكاتەوە لە كوفرو شیرك و تاوان و ڕەوشتی خراپ، وە فێرە قورئان و سوننەتیان دەكات (الْكِتَابَ) واتە: قورئان (الْحِكْمَةَ) حیكمەتیش واتە: سوننەت, یاخود حیكمەت فێربوون و شارەزابوونە لە دین [ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢) ] هەر چەندە ئەمان لە پێشتردا لە گومڕاییەكی زۆر ئاشكرادا بوونە كە شەریك دانان بووە بۆ خوای گەورە وە تاوان و سەرپێچی بووە .

[ وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ ] وە كەسانێكی تریش هەر لە خۆیان هێشتا بەمان نەگەیشتوون ئەوانەی كە لە دوای سەحابەوە دێن لە موسڵمانان, یاخود وتراوە: ئەوانەی كە لە جگە لە عەرەب موسڵمان ئەبن، (ئەبو هوڕەیڕە) دەفەرمێت: ئێمە لە خزمەت پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دانیشتبووین ئەم ئایەتە دابەزى، سێ جار پرسیاریان لێی كرد سەبارەت بەم ئایەتە ئەو كەسانە كێن؟ وەڵامى نەدایەوە، (سەلمانى فارسی)شمان لەناودا بوو، دەستی پیرۆزی خستە سەر (سەلمانی فارسی) و فەرمووی: (ئەگەر ئیمان لەسەر ئەستێرەكان بێ پیاوانێك لەمانە دەستی ئەخەن و بەدەستى دێنن) [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣) ] وە خوای گەورە زۆر بەعیززەت و باڵادەست و كاربەجێ و دانایە .

[ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ] ئەم ئیسلام و پێغەمبەرایەتییە فەزڵی خوای گەورەیە ئەیبەخشێ بە هەر كەسێك كە ویستی لێ بێت و شایەنی بێ [ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٤) ] وە خوای گەورە خاوەن فەزڵ و چاكەیەكی یەكجار گەورەیە.

نمونەى جولەكە [ مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا ] جوولەكە كە تەوراتیان وەرگرت بۆ كارپێكردن پاشان وەكو خۆى هەڵیان نەگرت و كاریان پێ نەكردو دەستكاریان كرد نموونەی ئەمانە وەكو نموونەی گوێدرێژێك وایە كە بارێك كتێب هەڵبگرێ نازانێ كە لەسەرى یەوە چەندێك زانست و كتێبی بەنرخى تیادایەو لێى سوودمەند نابێت [ بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ ] كە ئەمەیش خراپترین نموونەی قەومێكە كە ئایەتەكانی خوای گەورە بە درۆ ئەزانن [ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥) ] وە خوای گەورە بەڕاستی هیدایەتی ئەو كەسانە نادات كە ستەمكارن .

[ قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم بە جوولەكە بڵێ: ئەی ئەو كەسانەی كە جوولەكەن كە بە گومانی خۆتان ئەڵێن: تەنها ئێمە دۆست و خۆشەویستی خوای گەورەین وە ئەچینە بەهەشتەوەو بەهەشت تایبەت بۆ ئێمەیە، (كە ئەیانووت: ئێمە نەوەو خۆشەویستی خوای گەورەین وە ناچینە دۆزەخەوەو بەهەشت تایبەتە بۆ ئێمە، وە محمدو موسڵمانان گومڕان) [ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٦) ] مادام بەهەشت بۆ ئێوەیە وە ئێوە ڕاستەوخۆ ئەچنە بەهەشتەوە دەی ئاوات بخوازن بە مردن بۆ ئەوەی یەكسەر بچنە بەهەشتەوە ئەگەر ڕاستگۆن, یان دوعا بكەن كێ گومڕایە ئەوە لەناوبچێت، بەڵام خۆیان ئەیانزانی كە ڕاست ناكەن بۆیە ئاواتیان ناخواست, پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: (ئەگەر ئاواتیان بخواستایە بمرن یەكسەر خوای گەورە ئەیمراندن و شوێنی خۆیانی لە دۆزەخدا نیشان ئەدان وە ئەیخستنە دۆزەخەوە).

[ وَلَا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ] وە ئەوان هەرگیز ئاواتەخوازی مردن نابن و لە هەموو كەس زیاتر ژیانیان خۆش ئەوێ بەهۆی ئەو كردەوە خراپانەی كە لە پێش خۆیان ناردوویانە لە كوفرو تاوان و سەرپێچی و دەستكارى كردن و گۆڕانكاری لە كتابەكانی خوای گەورەدا، وە كوشتنى هەندێك لە پێغەمبەران و هەوڵدان بۆ كوشتنی هەندێكى تریان [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٧) ] وە خوای گەورە زۆر زانایە بە ستەمكاران.

مردن دەتانگرێتەوە [ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: ئەو مردنەی كە ئێوە لێی ڕائەكەن هەر ئەتانگرێتەوەو پێتان ئەگات و رزگارتان نابێت لە دەستى [ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ] پاشان ئەگەڕێنەوە بۆ لای خوایەك كە زانای هەموو نهێنی و پەنهانەكانە [ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨) ] وە لە ڕۆژی قیامەت خوای گەورە هەواڵتان پێ ئەدات بە هەموو ئەو كردەوە خراپانەی كە لە دونیا كردووتانە، وە سزا وەرئەگرن لەسەری و هیچی نافەوتێ.

فەرزبوونى نوێژى هەینى [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ] لە سەردەمى پێغەمبەرى خواو صلى الله علیه وسلم ئەبوبەكرو عومەردا (خوایان لێ ڕازی بێ) بانگى نوێژى جومعە هەر یەك بانگ بووە, لە سەردەمى ئیمامی عوسمان كە مەدینە گەورە بوو كردى بە دوو بانگ و بانگی یەكەمی زیاد كرد چونكە بڵندگۆ نەبووەو خەڵكى گوێیان لە بانگ نابوو، وە سەعاتیش نەبووە تا خەڵكى بزانن كە ڕۆژی جومعەیەو كاتی نوێژ نزیك بۆتەوە، بۆیە لەسەر بەرزترین خانوو لە مەدینە كە پێى دەوترا (زەورا) بانگی یەكەمیدا, ئەی باوەڕداران ئەگەر بانگی دووەم درا بۆ نوێژ كردن لە ڕۆژی جومعەدا ئەوە ئێوە بڕۆن بەرەو زیكری خوای گەورە (فَاسْعَوْا) واتە: بڕۆن، یان گرنگی و بایەخى پێ بدەن، نەك بە خێرایی بڕۆن، بەڵكو زۆر فەرموودە هاتووە دەبێت بە هێمنی و لەسەرخۆیی بڕۆیت بۆ مزگەوت نەك بە راكردن، (لە ئادابەكانى رۆژى جومعە: خۆشوشتن و بۆن لە خۆدان و سیواك كردن و پۆشینى پـۆشاكـى جـوان و زوو رۆیشتن و بـەپێ رۆیشتن و نزیـك بـوونەوە لە وتـارخـوێن و گـوێ گـرتن و بێدەنگ بوون و قسە نەكردن و خۆنەخڵافاندن و هەنگاونەنان بەسەر ملى خەڵكیداو زۆر نوێژ كردن و زۆر سەڵاوات دان و خوێندنى سورەتى كەهف) [ وَذَرُوا الْبَيْعَ ] وە واز لە كڕین و فرۆشتن بێنن لەبەر ئەوەی كە بانگی دووەم درا ئیتر كڕین و فرۆشتن حەرامە [ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩) ] ئا ئەم ڕۆیشتن بەرەو مزگەوت و زیكرو یادی خوای گەورەو واز هێنان لە كڕین و فرۆشتن بۆ دونیاو قیامەتى ئێوە باشترە ئەگەر بزانن، (خواى گەورە خۆى رۆژى هەینى بۆ موسڵمانان هەڵبژاردو كردى بە جەژنیان، هەر لە رۆژى جومعەدا ئادەمى دروستكردو كردیە بەهەشتەوە، وە هەر لە رۆژى جومعەدا دەریكرد لە بەهەشت، وە قیامەتیش لە رۆژى جومعەدا هەڵدەستێت، وە كاتێكى تێدایە پێش خۆرئاوا بوون كە دوعاى تێدا قەبوڵە) .

[ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ ] وە كاتێك كە نوێژ تەواو بوو ئێوە بڵاو ببنەوە لەسەر زەویدا بۆ بازرگانی و بژێوی ژیانتان وە داوای ڕزق و فەزڵی خوای گەورە بكەن، (ئەوەى دواى نوێژى جومعە كڕین و فرۆشتن بكات خواى گەورە بەرەكەتى بۆ تێدەكات) [ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠) ] وە ئێوە لە كاتی بازرگانی و كڕین و فرۆشتندا زۆر زیكری خوای گەورە بكەن و با دونیا سەرقاڵتان نەكات لە زیكرى خوا، وە لە هەموو كاتێكدا زیكری خوای گەورە زۆر بكەن بەڵكو خوای گەورە سەركەوتوو سەرفرازتان بكات .

[ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ] (خەڵكی مەدینە فەقیرو هەژار بوون، وە سەرەتاى ئیسلام بوو هێشتا خەڵكى باش لە دین شارەزا نەبوون، یاخود وتراوە سەرەتا پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم نوێژى پێش وتار دەخست لە رۆژى جومعەدا وەكو نوێژى چەژن، كاروانی (دوحیەی كوڕی خەلیفەی كەلبی) لە ڕۆژی جومعەدا لە شامەوە بە تەپڵ لێدانەوە هاتەوە پێش ئەوەى موسڵمان بێت، پێغەمبەرى خوایش صلى الله علیه وسلم وتاری ئەدا كاتێك كە وترا كاروانەكە گەڕاوەتەوە خەڵكی مزگەوتەكە هەموویان بەرەو پیری ڕۆیشتن تەنها دوانزە كەس لە مزگەوتدا مایەوە لەوانە ئەبوبەكرو عومەر (خوایان لێ ڕازی بێ)، وە پێغەمبەرى خوایان صلى الله علیه وسلم لەسەر مینبەرەكە بەجێهێشت وتارى دەدا، وە ئاهەنگى مارەبڕین و هاوسەرگیریش بوایە یاریان دەكردو ئامێرەكانى مۆسیقایان لێدەدا لە پێش مزگەوت، وە دەشتنشینان ئاژەڵ و شتومەكیان دەهێنا بۆ فرۆشتن، خەڵكى مزگەوتیش گوێیان لێبوایە دەڕۆیشتن و پێغەمبەری خوایان صلى الله علیه وسلم بەتەنها بەجێدەهێشت لەسەر مینبەرەكە، خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد): ئەوان كاتێك بازرگانییەك یاخود كارێكى دونیایی ببینن ئەوە هەموویان بەرەو پیرى دەڕۆن وە تۆ بە تەنها بە پێوە بەجێ ئەهێڵن ڕاوەستاوی لەسەر مینبەرەكە, (ئەمەیش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كە لە ڕۆژی جومعە وتار بە پێوە ئەدرێ) [ قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: ئەوەی لای خوای گەورەیە لە ئەجرو پاداشتی زۆر باشترە لەو گاڵتەو یاری كردن و بازرگانیە، واتە: بمانایەتەوە ئەوە باشتر بوو بۆتان [ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١) ] وە خوای گەورە باشترین ڕۆزیدەرە، واتە: داوای ڕزق و ڕۆزی لە خوای گەورە بكەن بەوەی كە عیبادەت و گوێڕایەڵی خوای گەورە بكەن, وە لەبەر كاسبی واز لە گوێڕایەڵى و عیبادەتی خوای گەورە مەهێنن، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (جومعە) والحمد لله.

سوورەتی (مونافیقون) (واتە: دووڕووەكان) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (مونافیقون) سورەتێكى مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (مونافیقون) (١١) ئایەتە. ٣- سورەتى (مونافیقون) زنجیرەى شەست و سێیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (مونافیقون) لە دواى سورەتى (حەجج) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرەى سەرەكى لەم سورەتە پیرۆزەدا بریتییە لە باسكردنى خراپەو خراپەكارى مونافیق دووڕووەكان، وە باسی رەوشتە خراپەكانیان دەكات لەسەروو هەموشیانەوە درۆكردن و پێچەوانە كردنى ئەوەى كەوا بە قسە دەرى دەبڕن، چونكە بە زمانیان شتێك دەڵێن كە پێچەوانەیە لەگەڵ ئەوەى كە لە دڵیاندایە، بۆیە ئەم سورەتە پیرۆزە پەردەى هەڵماڵی لەسەریان و رووى راستەقینەیانى بۆ بڕواداران دەرخست. وە هەروەها لە كۆتایی سورەتەكەدا خواى گەورە وریایی دەداتە باوەڕداران بەوەى كەوا ماڵ و منداڵیان سەرقاڵیان نەكەن لە زیكرو یادى خواى گەورەو كەمتەرخەمى كردن تێیدا، وە ماڵ و سامانیان ببەخشن بۆ ئەوەى دوارۆژوو بەهەشتى نەبڕاوەى پێ بەدەست بهێنن. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هەندێك لە سیفاتى مونافیقان [ إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ ] ئەى محمد صلى الله علیه وسلم كاتێك كە مونافیقان دێن بۆ لات و ئامادەی مەجلیست ئەبن ئەڵێن: ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئێمە شایەتی ئەدەین كە تۆ پێغەمبەری خوایت صلى الله علیه وسلم [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ ] وە خوای گەورە ئەزانێ كە تۆ بەڕاستی پێغەمبەرو صلى الله علیه وسلم نێردراوی خوای گەورەی [ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ (١) ] وە خوای گەورە بەدڵنیایی شایەتی ئەدات كە مونافیقان لەم قسە كردنەیان درۆ ئەكەن كە ئەڵێن: ئێمە لە دڵەوە شایەتی ئەدەین كە تۆ پێغەمبەری خوای گەورەی صلى الله علیه وسلم .

[ اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ] ئەوان ئەم سوێندە درۆیینانەیان كردووە بە قەڵغان و بەربەستێك خۆیانی پێ ئەپارێزن لە كوشتن وە بەهۆی ئەمەیشەوە ڕێگری ئەكەن لە بڵاو بوونەوەی دینی خوای گەورەو خەڵكى پێ دەخەڵەتێنن [ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢) ] كە ئەمەیش خراپترین كارە ئەوان ئەیكەن كە نیفاق و ڕێگری كردنیانە لە دینی خوای گەورە .

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ] لەبەر ئەوەی ئەمان تەنها بەسەر زارەكی ئیمانیان هێنا پاشان لە دڵەوە كوفریان كرد، یاخود كەسانێك بوون بەڕاستی ئیمانیان هێنا پاشان مورتەد بوونەوەو بوون بە مونافیق [ فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ ] خوای گەورەیش مۆری لەسەر دڵیان دا بۆ ئەوەی هەرگیز ئیمان نەچێتە دڵیان لەبەر ئەوەی ئیمان و هیدایەت و رێگاى راستیان ناسی پاشان لێی پاشگەز بوونەوە [ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٣) ] وە ئەوان لە هیچ شتێك تێناگەن كە سوودو بەرژەوەندی دوارۆژیانی تیادا بێت.

مونافیقان قسەزانن [ وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ ] وە كاتێك كە ئەیانبینی سەرسام ئەبی بە لاشەو شێوازیان كە شێوازیان جوانە [ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ ] وە ئەگەر قسەیش بكەن گوێ لە قسەكەیان ئەگری، واتە: سەرنجت ڕائەكێشن لەبەر زمان پاراوی و زمان لووسی و ڕەوانبێژییان وەكو (عبداللەی كوڕی ئوبەی كوڕی سەلول)ى گەورەی مونافیقان [ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ ] بەڵام لە لاوازى و ترسنۆكیاندا وەك دارێكى كلۆرو ناوبۆش وان كە پاڵی دابێ بە دیوارێكەوەو خۆى رانەوەستێت، یان چۆن دارێك لە مەجلیسی پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دابنێیت هیچ تێناگات ئەوانیش ئاوان. مونافیقان ترسنۆكن [ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ ] لە ترسنۆكیاندا هەموو دەنگێك یان شتێك روو بدات وائەزانن بۆ ئەوان هاتووەو دژی ئەوانە، یان ئایەتەكانی قورئان كە دائەبەزێ ئەزانن كە ئابڕووی ئەوان ئەبات [ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ ] ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دوژمنی ڕاستەقینە ئەمانەن ئاگاداریان بە [ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٤) ] خوای گەورە بیانكوژێ و نەفرەتی خوای گەورەیان لێ بێت چۆن لە پاش ناسینى حەق لێى لائەدەن بۆ كوفر.

مونافیقان خۆبەگەورەزانن [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ ] وە كاتێك پێیان بڵێی وەرن با پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم داوای لێخۆشبوونتان بۆ بكات لە خوای گەورە ئەوان وەكو گاڵتەپێكردن و بێ پێویستبوون لە داوای لێخۆشبوون سەریان ئەجووڵێنن لە لووتبەرزیدا [ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٥) ] وە ئەیانبینی ئەوان ڕێگری لە دینى خوا ئەكەن و پشت لە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەكەن، وە ئەوان خۆیان بەگەورە ئەزانن لەوەی كە بێنە لای پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم داوای لێخۆشبوونیان بۆ بكات لە خوای گەورە، ئەم ئایەتانە لەسەر (عبداللەی كوڕی ئوبەی كوڕی سەلول) ى گەورەی مونافیقان دابەزى كە پێیان وت: وەرە بۆ لاى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم با داواى لێخۆشبوونت بۆ بكات لە خواى گەورە.

[ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم یەكسانە ئەگەر داوای لێخۆشبوونیان بۆ بكەی لە خوای گەورە یان داوای لێخۆشبوونیان بۆ نەكەی خوای گەورە لێیان خۆش نابێ، چونكە ئەوان بەردەوامن لەسەر نیفاق و كوفرو موسڵمان نەبوونە و پەشیمان نەبوونەتەوە [ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٦) ] بەڕاستی خوای گەورە هیدایەتی كەسانێكی فاسق نادات كە لە گوێڕایەڵی خوای گەورە دەرچووبێتن وە ڕۆچووبێتن لە تاوان و سەرپێچی .

[ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا ] ئەوانن كە ئەڵێن: ئەی خەڵكینە مەبەخشن و یارمەتی فەقیرو هەژاری موسڵمانان و كۆچبەرەكان مەدەن بەڵكو لە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دوور بكەونەوە [ وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَفْقَهُونَ (٧) ] هەرچی خەزێنەكانی ئاسمانەكان و زەوی و ڕزق و ڕۆزی هەیە هەمووی تەنها موڵكی خوای گەورەیەو بەدەست خوای گەورەیەو خوا ڕزق ئەدات بەڵام مونافیقان تێ ناگەن.

عیزەت بۆ خواو پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم و باوەڕدارانە [ يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ ] ئەڵێن: ئەگەر گەڕاینەوە بۆ مەدینە دەبێت بە دڵنیایی بە عیززەتەكان زەلیلەكانى لێ دەربكەن، لە غەزاى (بەنى موستەڵەق) دا موهاجیرییەك لەگەڵ ئەنصارییەكدا لەسەر ئاو شەڕیان كرد (عبداللەی كوڕی ئوبەی كوڕی سەلول) ى گەورەی مونافیقان هاتە وەڵام و وتی: مەبەخشن بە هاوەڵان تا دەورى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم چۆڵ بكەن و لێى دوور بكەونەوە، وە كە گەڕاینەوە بۆ مەدینە ئێمە بە عیززەتین و خاوەن شارین ئەبێ زەلیلەكان دەربكەین، واتە: پێغەمبەرو صلى الله علیه وسلم كۆچبەرەكان, (زەیدی كوڕی ئەرقەم) گەنجێك بوو كە ئەم قسەیەی بیست چوو بە پێغەمبەری خوای وت صلى الله علیه وسلم ، پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم (عبداللەی كوڕی ئوبەی كوڕی سەلول)ی بانگ كرد ئەویش سوێندی خوارد كە شتی وای نەووتووە, پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەوى بەراست داناو باوەڕى بە (زەید) نەكرد، قەومەكەی زەید زۆر لۆمەیان كرد دواتر ئەمیش زۆر خەفەتبار بوو بە شێوازێك هەرگیز وا خەفەتبار نەببوو، دواتر پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ناردى بە شوێنیداو فەرمووی: ئەى (زەید) خوای گەورە ڕاستێتی تۆی دابەزاندووەو ئەم ئایەتانەی بۆ خوێندەوە (الصحيح المُسنَد) [ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨) ] وە عیززەت تەنها بۆ خوای گەورەو بۆ پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم بۆ باوەڕدارانە, بەڵام مونافیقان نازانن, كە ئەم ئایەتە دابەزی (عبداللەی كوڕی عبداللەی كوڕی ئوبەی كوڕی سەلول) كە سەحابە بوو, پێش ئەوەی بگەنە مەدینە لای دەرگاو ڕێی مەدینە ڕاوەستا نەیهێشت باوكی بێتە ژوورەوەو وتی: خوای گەورە ئەفەرمووێ: عیززەت بۆ خواو پێغەمبەرو صلى الله علیه وسلم باوەڕدارانە, تۆ مونافیقی تۆ زەلیلی، خۆت وتووتە ئەبێ بەعیززەتەكان زەلیلەكان دەربكەن ئێمە بەعیززەتین ئێوە زەلیلن دەرتان ئەكەین, تا پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ڕێگای بدە با بێتە ژوورەوە ئەو كاتە ڕێگایدا.

با ماڵ و منداڵ سەرقاڵ تان نەكات لە زیكرى خوا [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ ] ئەی باوەڕداران با ماڵ و منداڵتان سەرقاڵتان نەكەن لە زیكرو یادی خوای گەورەو لە قورئان خوێندن و لە ئەنجام دانی فەرزەكان [ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٩) ] وە هەر كەسێك وا بكات و سەرقاڵ بێت بە دونیاوەو دونیا سەرقاڵی بكات لە عیبادەت و دینداری و زیكری خوا ئا ئەو كەسانە بەڕاستی خۆیان زەرەرمەندن .

ببەخشن پێش مردن [ وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠) ] وە ئێوە ببەخشن لە پێناو خوای گەورە لەو ماڵەی كە پێمان بەخشیون، وتراوە: زەكات بدەن یان سەدەقەو خێر بكەن پێش ئەوەی مردن بگاتە یەكێكتان، واتە: مردنتان بۆ بێ ئەو كاتە لەسەرەمەرگدا بڵێی ئەی پەروەردگار خۆزگە مۆڵەتت ئەدام و تەمەنت درێژ دەكردمەوەو مردنمت دوائەخست تا كاتێكی كەم و كورت بۆ ئەوەى سەدەقەو خێرم بكردایەو ببوومایە لە پیاوچاكان, (عبداللەی كوڕی عەبباس) ئەفەرمووێ: هەر كەسێك ماڵی هەبێ و بتوانێ بچێ بۆ حەج و نەچێت، یان زەكاتى لەسەر پێویست بێت و نەیدات ئەوە لەو كەسانەیە كە لەسەرەمەرگدا داواى گەڕانەوە دەكات و ڕۆژی قیامەت پەشیمان ئەبێتەوە .

[ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا ] وە هیچ نەفسێك كە ئەجەل و كاتی مردنی هات خوای گەورە مۆڵەتی پێ نادات و مردنەكەی دواناخات [ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١١) ] وە خوای گەورە زۆر زانیاریەكی وردی هەیە بەو كردەوانەی كە ئێوە ئەیكەن، وە هیچ شتێكى لێناشاردرێتەوە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (مونافیقون) والحمد لله.

سوورەتی (تەغابون) (واتە: بەكەمدانان، چونكە بەهەشتییەكان عەقڵى دۆزەخییەكان بەكەم دەزانن كە كوفریان هەڵبژاردووە بەسەر ئیماندا) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (تەغابوون) سورەتێكى مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (تەغابوون) (١٨) ئایەتە. ٣- سورەتى (تەغابوون) زنجیرەى شەست و چوارەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (تەغابوون) لە دواى سورەتى (تەحریم) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: ئەگەر چی سورەتى (تەغابوون) سورەتێكى مەدەنییە، بەڵام زۆرتر باس و تەوەرەكانى بریتین لە چارەسەر كردن و باسكردنى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕ. وە هەروەها باسی ئەوەمان بۆ دەكات كە خواى گەورە دروستكارى هەموو شتێكەو بەریوەبردنى ئەم گەردونە فراوان و گەورەیە هەموى لە ژێر ویست و ئیرادەى خۆیدایە. وە باسی ئەوەمان بۆ دەكات كەوا زانستی خواى گەورە لەوپەڕى تەواویدایەو سنورى نییە، وە ئەوەى كە لە ئاسمانەكان و زەویدایە دەیزانێت و هیچ شتێكى لێ شاراوەو نادیار نییە. جگە لەوانەش باسی وەرگرتنەوەى پاداشت و سزا دەكات لە رۆژى دواییدا، وە خواى گەورە عەدل و دادگەرى هەیە لە حوكمەكانیداو زوڵم و ستەمى لەسەر نەفسی خۆی حەرام كردوە. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ] هەرچی لە ئاسمانەكان و زەوییەكان هەیە لە فریشتەو جنی و مرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندەو گیانەوەرو بێگیانەكان هەموویان خوای گەورە بە پاك ڕائەگرن لە هەموو كەموكوڕییەك, وە زیكرو عیبادەتی خوای گەورە ئەكەن [ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ ] موڵكى ئاسمانەكان و زەویەكان هەمووی تەنها هی خوای گەورەیەو بە تاك و تەنها خۆى هەڵسوكەوتى تێدا دەكات، وە هەر خوای گەورە شایەنی حەمدو سەناو ستایشە [ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١) ] وە خوای گەورە تواناو دەسەڵاتی بەسەر هەموو شتێكدا هەیە .

[ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ ] خوای گەورە ئەو خوایەیە كە ئێوەی دروست كردووە ئێوەش هەتانە كافرە وە هەتانە باوەڕدارە, هەیە كوفری هەڵبژاردووە بە ویستی خۆی، وە هەیشە ئیمانی هەڵبژاردووە [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢) ] وە خوای گەورە زۆر بینایە بە كردەوەكانی ئێوەو هەموو شتێك ئەبینێ و هیچ شتێكی لێناشاردرێتەوە .

[ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ] خوای گەورە ئاسمانەكان و زەوی دروست كردووە بە حەق و دادپەروەری، وە بە حیكمەت، یاخود دروستی كردوون بۆ ئەوەی حەق ئاشكرا بكات و دینەكەی خۆی سەربخات [ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ ] وە بە جوانترین شێواز شێوەی ئێوەی كێشاوە كە لەسەر پێی خۆتان ڕاوەستاون و ئەو شێوە جوانەی پێ بەخشیوون [ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (٣) ] وە گەڕانەوەیش تەنها بۆ لای خوای گەورەیەو بۆ لای كەسی تر نییە .

[ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ ] هەرچی لە ئاسمانەكان و زەویدا ڕووئەدات خوای گەورە زانیاری بە هەمووی هەیەو هیچی لە خوای گەورە ناشاردرێتەوە, وە خوای گەورە زانیاری بەو شتانە هەیە كە ئێوە ئەیشارنەوە وە بەوەیشى كە ئاشكرای ئەكەن و لاى خواى گەورە یەكسانە [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤) ] وە خوای گەورە زۆر زانایە بەو دڵەى كە لە سینگدایە كە چیتان تێدا شاردۆتەوە .

[ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ ] ئایا لە قورئانی پیرۆزدا هەواڵ و بەسەرهاتی كافرانی پێشترتان بۆ نەهاتووە كە ئیمانیان نەهێناوە چۆن خوای گەورە لەناوی بردوون، واتە: بە دڵنیایی ئەو هەواڵانەتان پێگەیشتووە [ فَذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ ] كە لە دونیادا بەهۆی باوەڕ نەهێنان و كردەوەى خراپیان بە سەختترین شێواز سزایان چەشت [ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٥) ] وە لە ڕۆژی قیامەتیش سزایەكی زۆر بە ئێش و ئازاریان بۆ هەیە لەناو ئاگری دۆزەخدا .

[ ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ] خوای گەورە لە دونیاو قیامەت سزایان ئەدات لەبەر ئەوەی پێغەمبەرانیان بە موعجیزەو بەڵگەی ڕوون و ئاشكراوە بۆیان هاتن [ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا ] ئەوانیش ئەیانووت: ئایا مرۆڤ ببێ بە پێغەمبەرو هیدایەتی ئێمە بدات! [ فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا ] بۆیە كوفریان كردو پشتیان هەڵكرد لە پێغەمبەرانیان [ وَاسْتَغْنَى اللَّهُ ] وە خوای گەورەش بێ پێویستە لە ئیمان هێنان و عیبادەتی ئەوان [ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٦) ] وە خوای گەورە زۆر دەوڵەمەندو بێ پێویستە لە دروستكراوەكانی، وە خوای گەورە زۆر سوپاسكراوە لەلایەن هەموو دروستكراوەكانى .

[ زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا ] كافران بە گومانی خۆیان ئەڵێن: زیندوو بوونەوە نییەو زیندوو ناكرێینەوە. سوێند خواردن بە خواى گەورە [ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم بڵێ: بەڵێ سوێند بێت بە پەروەردگارم بە دڵنیایی ئێوە زیندوو ئەكرێنەوە پاشان هەواڵتان پێ ئەدرێ بەو كردەوانەی كە لە دونیادا كردووتانە وە سزا وەرئەگرن لەسەری [ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧) ] وە ئەمەیش لای خوای گەورە زۆر ئاسانە كە زیندووتان بكاتەوەو لێپرسینەوەتان لەگەڵدا بكات و سزاتان بدات، ئەمە سێیەم ئایەتە كە خواى گەورە فەرمان بە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەكات كە سوێند بخوات بە خواى گەورە لەسەر زیندوو بوونەوە، ئایەتى یەكەم لە سوورەتى (یونس/ ٥٣) [ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) ]. ئایەتى دووەم لە سوورەتى (سەبەء/ ٣) [ وَقَالَ الذين كَفَرُواْ لاَ تَأْتِينَا الساعة قُلْ بلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ ].

[ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنَا ] بۆیە ئیمان بێنن بە خوای گەورەو پێغەمبەرەكەی و صلى الله علیه وسلم بەو نوورو ڕووناكییەش كە قورئانی پیرۆزە دامان گرتووە [ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٨) ] وە خوای گەورە بە كردەوەكانی ئێوە زۆر زانیاریەكی وردی هەیەو هیچ شتێكی لێ ناشاردرێتەوە.

ماناى (تەغابون) [ يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ ] خوای گەورە هەمووتان كۆ ئەكاتەوە لە ڕۆژی كۆكردنەوە كە ڕۆژی قیامەتەو ئەو ڕۆژە ڕۆژی (تەغابونە)، ناوێكە لە ناوەكانی قیامەت، واتە: لەو ڕۆژەدا جیاكارى لە نێوان خەڵكیدا دەردەكەوێت: كافران كوفریان هەڵبژاردووەو كردەوەیان كەم ئەكات و زەرەر دەكەن و بۆ دۆزەخ بەڕێ دەكرێن، وە باوەڕداران ئیمانیان هەڵبژاردووەو كردەوەیان زیاد دەكات و قازانج دەكەن و بەرەو بەهەشت بەڕێ دەكرێن، یاخود بەهەشتییەكان عەقڵى دۆزەخییەكان بەكەم دەزانن كە كوفریان هەڵبژاردووە بەسەر ئیماندا، یاخود زۆرێك لە خەڵكى بێئاگا بوونە لەم رۆژەو لەیادیان كردووەو پەشیمان دەبنەوە بەڵام پەشیمانى دادیان نادات و سوودیان پێ ناگەیەنێت [ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ ] وە هەر كەسێك ئیمان بە خوای گەورە بێنێ وە كردەوەی چاك بكات ئەوە خوای گەورە لە تاوانەكانی ئەبوورێ وە تاوانەكانی بۆ ئەسڕێتەوە, یاخود كەسێكە تووشی بەڵاو موسیبەت ئەبێ بزانێ لەلایەن خوای گەورەیەو ئارام بگرێ و ڕازی بێ, ئەوە خوای گەورە لە تاوانەكانی خۆش ئەبێت [ وَيُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ] وە ئەیخاتە ناو بەهەشتەوە كـە پڕە لـە باخ و باخات كـە جۆگەلە ئاو بە ژێر باخ و دارو خانووەكانیاندا ئەڕوات بە هەمیشەیی و بە نەمری تیایدا ئەمێننەوە [ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٩) ] ئا ئەمە بردنەوەی هەرە گەورەیە هیچ بردنەوەیەك لەمە گەورەتر نییە

[ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ خَالِدِينَ فِيهَا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٠) ] وە هەر كەسێك كە كوفری كردبێ وە ئایەتەكانی خوای گەورەی بەدرۆ زانیبێ ئەوانە هاوەڵی ئاگری دۆزەخن و ئەچنە دۆزەخەوەو بە نەمری و هەمیشەیی تیایدا ئەمێننەوە كە خراپترین سەرەنجامە ڕووبەڕوویان ئەبێتەوە .

[ مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ] هیچ بەڵاو موسیبەتێك ڕوونادات ئیللا بە ئیزن و قەزاو قەدەری خوای گەورەیە [ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ ] وە هەر كەسێك ئیمان بێنێ بە خوای گەورەو بزانێ ئەمەى توشى بووە لەلایەن خوای گەورەوەیەو ئارام بگرێ و شوكری خوای گەورە بكات و چاوەڕوانى پاداشت بێت و بڵێت: (إنا لله وإنا إلیە راجعون) ئەوا خوای گەورە هیدایەتی دڵی ئەدات و باشترى پێدەبەخشێت [ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١) ] وە خوای گەورە زۆر زانایە بە هەموو شتێك و هیچ شتێكى لێ ناشاردرێتەوە .

[ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ ] وە ئێوە گوێڕایەڵی خواو گوێڕایەڵى پێغەمبەری خوا بكەن صلى الله علیه وسلم [ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (١٢) ] بەڵام ئەگەر ئێوە پشت هەڵكەن لە ئیمان هێنان بە خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەوە خۆتان تاوانبارن و پێغەمبەری ئێمە صلى الله علیه وسلم تەنها ئەوەندەی لەسەرە بە ئاشكرا دینەكە بە ئێوە بگەیەنێ، (زوهرى) دەفەرمێت: (پەیام لەلایەن خواوەیەو گەیاندنیشى لەسەر پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم ، ئێمەیش لەسەرمانە پێى رازى بین و تەسلیمى بین) .

[ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٣) ] زاتی پیرۆزی (اللَّه) ئەو خوایەیە كە بەتاك و تەنها شایەنی پەرستنەو جگە لە زاتی پیرۆزی (اللَّه) كەس شایەنی پەرستن نییەو پەرستراوی حەق تەنها ئەوە، وە با باوەڕداران تەنها تەوەكول بكەنە سەر خوای گەورەو كارەكانیان تەنها بە خوای گەورە بسپێرن.

هەندێك ژن و منداڵ دوژمنن! [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ] ئەی باوەڕداران لەناو خێزانەكان و مناڵەكانتاندا كەسانێك هەن كە دوژمنی ئێوەن لەبەر ئەوەی ڕێگریتان لێ ئەكەن لە خێرو چاكە، یان تووشی تاوانتان ئەكەن جا ئاگاداریان بن و لەو شتانەدا بە قسەیان مەكەن. لێخۆشبوو بن خوا لێتان خۆش دەبێت [ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا ] بەڵام ئەگەر ئێوە لێبووردەو لێخۆشبوو بن و لێیان خۆش بن و لۆمەیان نەكەن [ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤) ] ئەوە بە دڵنیایی خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو و بەبەزەییە، (ئیبنو عەبباس) دەفەرمێت: ئەم ئایەتە لەسەر پیاوانێك دابەزى كە لە مەككە موسڵمان بوون، ویستیان كۆچ بكەن بۆ لاى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم خێزان و منداڵەكانیان رێگایان نەدان، دواتر كاتێك هاتن بینیان خەڵكى لە دین شارەزا بوونە ویستیان سزاى خێزان و منداڵەكانیان بدەن خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد).

[ إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ ] بەڕاستی ماڵ و منداڵتان تاقیكردنەوەیەو خوای گەورە بەهۆی ماڵ و منداڵەوە تاقیتان ئەكاتەوە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم وتارى دەدا، ئیمامى (حەسەن و حوسێن) منداڵ بوون هاتن و دەكەوتن، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لەسەر مینبەرەكەى دابەزى و هەڵیگرتن و لە پێش خۆى داینان و فەرمووى: (خواى گەورە راستى فەرمووە كە ماڵ و منداڵ تاقیكردنەوەن، ئەم دوو منداڵەم بینى دەڕۆیشتن و دەكەوتن خۆم بۆ نەگیرا تا وتارەكەم بڕى و هەڵمگرتن) [ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٥) ] وە لە رۆژى قیامەت ئەجرو پاداشتێكی زۆر گەورە لای خوای گەورە هەیە بۆ ئەو كەسانەی كە بەهۆی ماڵ و منداڵەوە تووشی تاوان نابن وە لە گوێڕایەڵی خوای گەورە لانادەن .

[ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ ] چەندێك لە تواناتاندا هەیە ئەوەندە تەقوای خوای گەورە بكەن، ئەم ئایەتە ئایەتەكەی تری نەسخ كردەوە كە ئەفەرمووێ: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ ] (آلِ عِمْرَانَ: ١٠٢) نەخێر ئێستا چەندێك لە تواناتاندا هەیە بە گوێرەی تواناتان تەقوای خوای گەورە بكەن [ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا ] وە گوێ بگرن بۆ فەرمانەكانی خواو پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم وە گوێڕایەڵ بن و بە لاى راست و چەپدا لامەدەن [ وَأَنْفِقُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ ] وە لە پێناو خواى گەورەدا ببەخشن ئەمە بۆ خۆتان باشترە، (واتە: ئەگەر نەبەخشن بۆ دونیاو قیامەتتان خراپە). خۆپاراستن لە رەزیلى [ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٦) ] وە هەر كەسێك خۆی بپارێزێ لە ڕەزیلی و چرووكی نەفسی خۆی و زەكاتی ماڵەكەی بدات و لە پێناو خوای گەورە ببەخشێت ئەوە بەڕاستی ئەو كەسە سەرفرازە .

[ إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ] ئەگەر ئێوە قەرزێكی باش بە خوای گەورە ببەخشن، واتە: ماڵەكانتان لە پێناو خوای گەورە ببەخشن بە نیەتێكی پاكەوە ئەوە خوای گەورە چەند قاتێك ئەجرو پاداشتان ئەداتەوە یەك بە دە تا یەك بە حەوت سەد تا زیاتر مەگەر خوای گەورە خۆی بزانێ، وە لە تاوانەكانتان خۆش ئەبێ [ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ (١٧) ] وە خوای گەورە سوپاسی هەر كەسێك ئەكات كە كردەوەی چاك بكات وە لەسەر كەم پاداشتی زۆر ئەداتەوە, وە پەلە ناكات لە سزادانی خراپەكاران.

[ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) ] خوای گەورە زانای نهێنی و ئاشكرایە، وە خوای گەورە زۆر بەعیززەت و باڵادەست و داناو كاربەجێیە، والله أعلم. بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (تەغابون) والحمد لله.

سووره‌تی (¬ته‌ڵاق) (واته‌: جیابوونه‌وه‌ى ژن و پیاو له‌یه‌كترى) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌و (١٢) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {ته‌ڵاقى سوننى و ته‌ڵاقى بیدعى} [ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ] ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وه‌ باوه‌ڕدارانیش ئه‌گه‌ر ویستتان خێزانه‌كانتان ته‌ڵاق بده‌ن ئه‌وه‌ ته‌ڵاقیان بده‌ن له‌ كاتی عیدده‌ی خۆیاندا، كاتی عیدده‌ی ئافره‌ت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌ڵاقی سوننی بێ، واته‌: كاتێك كه‌ ویستت ته‌ڵاقی بده‌ی له‌ حه‌یزو سووڕی مانگانه‌ نه‌بێ، وه‌ له‌ پاكێتیه‌كدا نه‌بێ كه‌ جیماعت له‌گه‌ڵدا كردبێ، وه‌ نه‌شزانی ئایا حه‌ملی هه‌یه‌ یان نا، ته‌ڵاق به‌و شێوازانه‌ بوو ئه‌وا بیدعییه‌و گوناهبار ده‌بیت، وه‌ زانایان بۆچونیان جیاوازه‌ ئایا ئه‌و ته‌ڵاقه‌ بیدعییه‌ ده‌كه‌وێت یان نا؟ ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ ده‌كه‌وێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وانه‌بوو له‌ پاكێتیه‌كدا بوو كه‌ جیماعت له‌گه‌ڵ نه‌كردبوو، یان حه‌مله‌كه‌ی ده‌ركه‌وتبوو ئه‌و كاته‌ ته‌ڵاقه‌كه‌ سوننیه‌و به‌م شێوازانه‌ ته‌ڵاقیان بده‌ن، ته‌ڵاقێكى تر هه‌یه‌ نه‌ سوننیه‌و نه‌ بیدعییه‌و دروسته‌ هه‌ر كاتێك ئافره‌ت ته‌ڵاق بده‌یت ئه‌مه‌یش بۆ ئه‌و ئافره‌تانه‌ى نه‌كه‌وتونه‌ته‌ سوڕى مانگانه‌وه‌ له‌ بچوكیدا، وه‌ ئه‌وانه‌ى له‌ سوڕى مانگانه‌ كه‌وتونه‌ له‌ گه‌وره‌ییدا، وه‌ ئافره‌تێك كه‌ پێش گواستنه‌وه‌ ته‌ڵاق بدرێت، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - (حه‌فصه‌)ى ته‌ڵاقدا، جبریل هات فه‌رمووى بیگه‌ڕێنه‌وه‌ چونكه‌ به‌رۆژ زۆر به‌رۆژوو ده‌بێت، وه‌ به‌شه‌ویش زۆر شه‌ونوێژ ده‌كات، وه‌ ئه‌و له‌به‌هه‌شتیشدا خێزانته‌، پێغه‌مبه‌ری خوایش - صلی الله علیه وسلم - گه‌ڕاندییه‌وه‌، وه‌ (ئیبنو عومه‌ر) خێزانه‌كه‌ى ته‌ڵاقدا له‌كاتى سوڕى مانگانه‌دا بوو، (ئیمامى عومه‌ر) به‌ پێغه‌مبه‌ری خواى - صلی الله علیه وسلم - وت: ئه‌ویش فه‌رمووى: (پێى بڵێ با بیگه‌ڕێنێته‌وه‌ پاشان بیهێلێته‌وه‌ تا پاك ده‌بێته‌وه‌، پاشان ده‌كه‌وێته‌وه‌ سوڕى مانگانه‌، پاشان پاك ده‌بێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ویستى ته‌ڵاقى بدات ئه‌وا با له‌ كاتى پاكى ته‌ڵاقى بدات كه‌ جیماعى له‌گه‌ڵ نه‌كردبێت، ئه‌مه‌ ئه‌و عیدده‌یه‌یه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ فه‌رمانى پێ كردووه‌ ئافره‌تى تێدا ته‌ڵاق بدرێت، پاشان پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ى خوێنده‌وه‌) [ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ ] وه‌ كاته‌كه‌یشی بژمێرن وه‌ بزانن كه‌ی ته‌ڵاقتان داوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی عیدده‌كه‌ دیاریكراو بێ، كه‌ ئافره‌ت ته‌ڵاق درا عیدده‌كه‌ی سێ (قورئه‌) واته‌: سێ حه‌یزه‌ سێ جار بكه‌وێته‌ سووڕی مانگانه‌وه‌ [ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ ] وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن و سه‌رپێچی مه‌كه‌ن {له‌ ته‌لآقى ره‌جعى نابێت ژن له‌ ماڵ ده‌ربكرێت} [ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ ] وه‌ كه‌ ئافره‌تتان ته‌ڵاق دا ته‌ڵاقی (ره‌جعی) بوو (واته‌: ته‌ڵاقی یه‌كه‌م یان دووه‌م بوو) له‌ ماڵه‌كانیان ده‌ریان مه‌كه‌ن با له‌ ماڵه‌كانیاندا بمێننه‌وه‌، (ماڵه‌كانى داوه‌ته‌ پاڵ ئافره‌تان بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ بزان شایانى ئه‌وه‌ن له‌ ماڵ بمێننه‌وه‌و ده‌ریاننه‌كه‌ن، حیكمه‌تیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ردووكیان پێكه‌وه‌ له‌ ماڵ بن و لێك نزیك بن نزیكتره‌ كه‌ رێكبكه‌ون، به‌ تایبه‌تى ئافره‌تى ژیر زیاتر گرنگى به‌ پیاوه‌كه‌ى ده‌دات و داواى لێبوردنى لێده‌كات و بایه‌خ به‌ خۆى ده‌دات تا بیگه‌ڕێنێته‌وه‌) [ وَلَا يَخْرُجْنَ ] وه‌ با ئافره‌تانیش خۆیشیان نه‌ڕۆن و ماڵ به‌جێنه‌هێلن [ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ] ئیلا ئه‌گه‌ر ئه‌و ئافره‌ته‌ فاحیشه‌و كارێكی خراپی كردو پیاو له‌به‌ر ئه‌وه‌ ته‌ڵاقیدا وه‌كو زیناكردن یان زماندرێژی و ده‌مدرێژی و جوێن دان و قسه‌كردن به‌ پیاوه‌كه‌ یان به‌ كه‌سوكاری پیاوه‌كه‌ ئه‌و كاته‌ بۆی هه‌یه‌ بینێرێته‌وه‌ ماڵی باوكی [ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌مه‌ شه‌رع و سنووری خوای گه‌وره‌یه‌و بۆى دیاری كردوون و ئه‌م سنوورانه‌ مه‌به‌زێنن [ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك شه‌رع و سنووری خوای گه‌وره‌ ببه‌زێنێ ئه‌وه‌ زوڵم و سته‌می له‌ خۆی كردووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تووشی سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌بێ [ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا (١) ] تۆ نازانی له‌وانه‌یه‌ كه‌ ته‌ڵاقی یه‌كه‌م یان دووه‌مت داو ئه‌و ماوه‌ى عیدده‌یه‌ كه‌ سێ مانگه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ هێشتته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌و ژن و پیاوه‌ ڕێكبكه‌ون و پیاوه‌كه‌ خێزانه‌كه‌ی خۆی بگه‌ڕێنێته‌وه‌و په‌شیمان بێته‌وه‌ له‌و ته‌ڵاقه‌ی كه‌ داوێتی.

[ فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ ] وه‌ كاتێك كه‌ ئافره‌تان نزیك بوو عیدده‌كه‌یان ته‌واو بێت و سێ جار كه‌وتنه‌ سووڕی مانگانه‌وه‌ [ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ] یان ئه‌وه‌تا بیانگه‌ڕێننه‌وه‌ به‌ڵام به‌ چاكه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ زیانی پێ بگه‌یه‌نی، یان ئه‌گه‌ر ویستت هه‌ر به‌یه‌كجاری لێى جیابیته‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌ چاكه‌ لێی جیابه‌ره‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ مافه‌كانی هه‌مووی پێ بده‌ی، نه‌ك بگاته‌ كۆتایی ئه‌وه‌ی كه‌ عیدده‌كه‌ی ته‌واو بێ دیسان بیهێنیته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ زه‌ره‌رو زیانی پێ بگه‌یه‌نی، یان ده‌ستی لێ هه‌ڵگریت و ئازاری بده‌یت و جوێنى پێبده‌یت، یان مافه‌كانی پێ نه‌ده‌ی ئه‌مانه‌ حه‌رامه‌ { ته‌لآقدان و هێنانه‌وه‌ پێویستى به‌ دوو شایه‌ته‌} [ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ ] وه‌ كاتێك كه‌ خێزانتان ته‌ڵاقدا با دوو كه‌سی دادپه‌روه‌ر شایه‌ت بن، وه‌ كه‌ هێناشتانه‌وه‌و موراجه‌عه‌شتان كردن با دوو كه‌سى دادپه‌روه‌ر شایه‌ت بن [ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ] وه‌ شایه‌ته‌كانیش با له‌به‌ر خوای گه‌وره‌ ئه‌و شایه‌تییه‌ چۆنه‌ به‌ حه‌ق و دادپه‌روه‌ری شایه‌تییه‌كه‌ بده‌ن [ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ ئامۆژگاری ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌كات كه‌ باوه‌ڕیان به‌خواو به‌ڕۆژی دوایی هه‌یه‌ [ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات به‌وه‌ی كه‌ سنووری خوای گه‌وره‌ نه‌به‌زێنێ و تاوان و سه‌رپێچی نه‌كات وه‌ خێزانه‌كه‌ی ته‌ڵاقدا له‌سه‌ر سوننه‌ت ته‌ڵاقی بدات، وه‌ گه‌ڕاندییه‌وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بیگه‌ڕێنێته‌وه‌، وه‌ شایه‌ت دابنێ [ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (٢) ] ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌رووی خێری لێ ئه‌كاته‌وه‌ له‌و كێشه‌یه‌ی كه‌ كه‌وتۆته‌ ناوی و ڕزگاری ئه‌كات، وه‌ له‌ ناخۆشییه‌كانى دونیاو قیامه‌ت رزگارى ده‌كات، یاخود كه‌وته‌ ناو هه‌ر شوبهه‌و گومانێك له‌ دیندا خوای گه‌وره‌ ده‌رووی لێ ئه‌كاته‌وه‌و ڕزگاری ئه‌كات، یاخود له‌سه‌ره‌مه‌رگدا له‌ ناخۆشییه‌كانی سه‌ره‌مه‌رگ ڕزگاری ئه‌كات، (ئیبنو مه‌سعود) ده‌فه‌رمێت: (گه‌وره‌ترین ئایه‌ت له‌ قورئاندا كه‌ كردنه‌وه‌ى ده‌روى خێرى تێدا بێت ئه‌م ئایه‌ته‌یه‌).

[ وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك سنووری خوا نه‌به‌زێنێ و ته‌ڵاقدان و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی له‌سه‌ر سوننه‌ت بێ خوای گه‌وره‌ ڕزق و ڕۆزی ئه‌دات به‌ شێوازێك كه‌ به‌ خه‌یاڵیدا نه‌هاتووه‌، به‌ڵام كه‌سێك كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ نه‌كات یان ته‌ڵاقدان و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی له‌سه‌ر سوننه‌ت نه‌بوو له‌سه‌ر بیدعه‌ بوو ئه‌و كاته‌ ته‌سكی و ته‌نگی له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ سه‌رپێچی ئه‌حكامه‌كانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن [ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك كاره‌كانی به‌ خوای گه‌وره‌ بسپێرێ و ته‌وه‌كول بكاته‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌و متمانه‌ی به‌ خوای گه‌وره‌ بێت ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ی به‌سه‌ به‌وه‌ی كه‌ كاره‌كانی بۆ جێبه‌جێ بكات [ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ] به‌ دڵنیایى خوای گه‌وره‌ كاری خۆی ئه‌باته‌ سه‌رو جێبه‌جێى ده‌كات و هیچ كه‌سێك ناتوانێ ڕێگری له‌ خوای گه‌وره‌ بكات، یان خوای گه‌وره‌ بێ ده‌سه‌ڵات بكات [ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا (٣) ] خوای گه‌وره‌ بۆ هه‌موو شتێك كاتی دیاری كردووه‌و ته‌سكی و ته‌نگانه‌ كاتی خۆی هه‌یه‌و كۆتایی دێت، وه‌ خۆشیش كاتی خۆی هه‌یه‌و كۆتایی دێت، یاخود بۆ كه‌وتنه‌ سووڕی مانگانه‌و عیدده‌و ئه‌وانه‌ هه‌مووی خوای گه‌وره‌ كاتی دیاری كردووه.

{عیدده‌ى ئه‌و ئافره‌تانه‌ى ناكه‌ونه‌ سوڕى مانگانه‌وه‌} [ وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ ] (ئوبه‌ى كوڕى كه‌عب) فه‌رمووى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - عیدده‌ى چه‌ند ئافره‌تێك له‌ قورئاندا باس نه‌كراوه‌ وه‌كو ئه‌وانه‌ى كه‌م ته‌مه‌نن و نه‌كه‌وتونه‌ته‌ سوڕى مانگانه‌وه‌، وه‌ ئه‌وانه‌ى ته‌مه‌نیان گه‌وره‌یه‌و له‌سوڕى مانگانه‌ كه‌وتوونه‌، وه‌ ئه‌وانه‌ى دووگیانن، خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند: وه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ بێ ئومێد بوونه‌ له‌ كه‌وتنه‌ سووڕی مانگانه‌ له‌به‌ر گه‌وره‌یى ته‌مه‌نیان، وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ هێشتا كه‌م ته‌مه‌نن و نه‌كه‌وتوونه‌ته‌ سووڕی مانگانه‌وه‌، وه‌ ئێوه‌ گومانتان هه‌بوو له‌ عیدده‌كه‌یان و نه‌تانزانی عیدده‌یان چه‌نده‌ ئه‌وه‌ عیدده‌ی ئه‌وانه‌ سێ مانگه‌ {عیدده‌ى ئافره‌تى دووگیان دانانى حه‌مله‌كه‌یه‌تى} [ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئافره‌ت ته‌ڵاقدرا یان مێرده‌كه‌ی مردو دووگیان بوون ئه‌و كاته‌ عیدده‌یان بریتییه‌ له‌ دانانی حه‌مله‌كه‌یان، هه‌ر كاتێك حه‌مله‌كه‌یان دانا ئه‌وه‌ عیدده‌كه‌یان كۆتایی هاتووه‌ ئه‌گه‌ر ته‌نها رۆژێكیش بێت [ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا (٤) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات و خۆی له‌ تاوان بپارێزێ ئه‌وا خوای گه‌وره‌ كاروباری له‌ دونیاو قیامه‌تدا بۆ ئاسان ئه‌كات، یان ته‌ڵاقدان و گه‌ڕاندنه‌وه‌و هێنانه‌وه‌ی خێزانه‌كه‌ی له‌سه‌ر سوننه‌ت بێ خوای گه‌وره‌ كاروباره‌كانی بۆ ئاسان ئه‌كات.

[ ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ إِلَيْكُمْ ] ئه‌مه‌ شه‌رع و فه‌رمان و حوكمی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ ئێوه‌ی دابه‌زاندووه‌ [ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ ] وه‌هه‌ر كه‌سێك ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكات و سنووری خوای گه‌وره‌ نه‌به‌زێنێ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كانی خۆش ئه‌بێ و ئه‌یسڕێته‌وه‌ [ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا (٥) ] وه‌ ئه‌جرو پاداشتیشی زۆر گه‌وره‌ ئه‌كات و ئه‌جرو پاداشتێكی زۆر گه‌وره‌ی ئه‌داته‌وه‌ له‌ دونیاو قیامه‌تیش كه‌ بریتیه‌ له‌ به‌هه‌شت.

[ أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ ] ئافره‌ت كاتێك كه‌ ته‌ڵاقی (ره‌جعی) بوو ته‌ڵاقى یه‌كه‌م یان دووه‌م بوو مافی خۆیه‌تی له‌ ماڵدا بمێنێته‌وه‌و جێگیریان بكه‌ن له‌ ماڵه‌كانتان به‌ گوێره‌ی توانای خۆتان {ئافره‌ت ناچار مه‌كه‌ن داواى ته‌ڵاق بكات} [ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ ] به‌ڵام لێیان ته‌سك و ته‌نگ مه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ نه‌فه‌قه‌دا یان له‌ جێگادا له‌ ماڵدا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ناچار بن خۆیان داوای ته‌ڵاق بكه‌ن، یاخود ماڵ به‌جێ بهێلن یان بڵێ ماره‌یی و هیچم ناوێ ته‌نها ڕزگارم بێ له‌ ده‌ستی، یاخود لێ ته‌سك كردنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ته‌ڵاقی بدا ڕۆژێك دوو ڕۆژی مابێ و بیگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ژیانی لێ تاڵ و ته‌سك بكات ئه‌مانه‌ هه‌مووی حه‌رامه‌و بێ ئه‌مری خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ڵاقه‌كه‌ ڕه‌جعی بوو (ته‌ڵاقى یه‌كه‌م یان دووه‌م) بوو ئه‌وه‌ گومانی تیادا نیه‌ ئافره‌ت نه‌فه‌قه‌و شوێن و جێگاى مانه‌وه‌ى هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر سێیه‌م ته‌ڵاق بوو ته‌ڵاقی (بائین) بوو نه‌ نه‌فه‌قه‌ی هه‌یه‌ نه‌ سوكناو شوێنی مانه‌وه‌ى هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو ئافره‌ت حه‌ملی هه‌بوو ئه‌و كاته‌ خیلاف له‌ نێوان زاناكاندا هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا واجبه‌ نه‌فه‌قه‌ی بكات یان نا [ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ] به‌ڵام ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ڵاقى (بائین)یش بوو دووگیان بوو پێویسته‌ له‌سه‌ری نه‌فه‌قه‌ی بكات تا حه‌مله‌كه‌ی دائه‌نێ و منداڵه‌كه‌ى ده‌بێت [ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ] دوای ئه‌وه‌ی كه‌ منداڵه‌كه‌ی دانا ئه‌گه‌ر شیری به‌ منداڵه‌كه‌دا ئه‌بێ پیاوه‌كه‌ پاره‌ی ئه‌و شیره‌ بدات به‌ ئافره‌ته‌كه‌ كه‌ شیر به‌ منداڵی پیاوه‌كه‌ ئه‌دا، به‌ڵام سه‌ره‌تای شیره‌كه‌ كه‌ ژه‌گی پێ ئه‌ووترێ ئه‌وه‌ واجبه‌ له‌سه‌ر ئافره‌ت ئه‌وه‌ی بداتێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سوودێكی زۆری بۆ منداڵ هه‌یه‌ [ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ ] وه‌ ژن و پیاوه‌كه‌ كه‌ له‌ یه‌ك جیابوونه‌ته‌وه‌ با له‌ نێوان خۆیاندا به‌ چاكه‌ ڕاوێژ بكه‌ن، وه‌ ڕێك بكه‌ون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ مانگانه‌ ئه‌و پیاوه‌ چه‌ندێك پاره‌ بدات به‌و ئافره‌ته‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شیر به‌ منداڵه‌كه‌ ئه‌دات [ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو ڕێك نه‌كه‌وتن پیاوه‌كه‌ پاره‌یه‌كی كه‌می ئه‌داو ئافره‌ته‌كه‌ پێی ڕازی نه‌ئه‌بوو، یان ئافره‌ته‌كه‌ داوای زۆری ئه‌كردو پیاوه‌كه‌ بۆی نه‌ئه‌درا [ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى (٦) ] ئه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ پیاوه‌كه‌ ئه‌توانێ منداڵه‌كه‌ وه‌ربگرێته‌وه‌و بیدات به‌ ئافره‌تێكی ترو ئافره‌تێكی تر به‌ كرێ بگرێ و شیر بدات به‌و منداڵه‌، به‌ڵام تا دایكی خۆی ڕێك بكه‌وێ له‌گه‌ڵیدا ئه‌و له‌ پێشتره‌ كه‌ شیر به‌ منداڵه‌كه‌ی خۆی بدات وه‌ پیاوه‌كه‌یش ئه‌بێ پاره‌و كرێی ئه‌و شیره‌ی بداتێ.

[ لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ ] ئه‌گه‌ر پیاوێك ده‌وڵه‌مه‌نده‌ با پاره‌ی باش به‌ خێزانه‌كه‌ی خۆی بدات كه‌ ته‌ڵاقی داوه‌ له‌سه‌ر شیردان به‌ منداڵه‌كه‌ [ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ ] وه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك فه‌قیرو هه‌ژار بوو [ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ ] ئه‌وه‌ با به‌ گوێره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی به‌خشیووه‌ پاره‌ی شیره‌كه‌ بدات به‌ ئافره‌ته‌كه‌، واته‌: با له‌گه‌ڵ یه‌كدا ڕێك بكه‌ون به‌ گوێره‌ی ئه‌مه‌، یان با پیاو نه‌فه‌قه‌ى ماڵ و منداڵى بكات به‌ گوێره‌ى تواناى خۆى له‌ زۆر زۆرو له‌ كه‌م كه‌م [ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا ] خوای گه‌وره‌ ته‌كلیف له‌ هیچ كه‌سێك ناكات ئیلا به‌ گوێره‌ی ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ پێی به‌خشیوه‌و به‌ گوێره‌ی توانای خۆی [ سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا (٧) ] خوای گه‌وره‌ له‌ دوای هه‌موو ته‌سكی و ته‌نگی و ناڕه‌حه‌تیه‌ك فراوانی و ده‌وڵه‌مه‌ندی و خۆشی دێنێ.

[ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا (٨) ] زۆرێك له‌ خه‌ڵكی دێ و شاره‌كان ئه‌وانه‌ی سه‌ركه‌شی و سه‌رپێچى فه‌رمانی خواو پێغه‌مبه‌ری خوایان كردووه‌ - صلی الله علیه وسلم - وه‌ پشتیان له‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ كردووه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دونیادا سزاى ئه‌مانه‌ی داوه‌ سزایه‌كی زۆر سه‌خت به‌ نه‌بوونی و وشكه‌ساڵی و برسێتی و ترس و تیاچوون و زاڵ بوونی دوژمن، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا سزایه‌كی زۆر گه‌وره‌و خراپیان ده‌دات به‌ ئاگری دۆزه‌خ - صلی الله علیه وسلم - .

[ فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا ] ئه‌مانه‌ سه‌ره‌نجامی سزای قورسی خۆیان چه‌شت به‌هۆی ئه‌و كوفرو سه‌رپێچییه‌ی كه‌ كردیان [ وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا (٩) ] وه‌ سه‌ره‌نجامی كاره‌كه‌یشیان زه‌ره‌رمه‌ندی بووه‌ له‌ دونیاو قیامه‌تدا خۆیان و ماڵ و منداڵ و سه‌روه‌ت و سامانیان هه‌مووی دۆڕاندو فه‌وتاند.

[ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا ] خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت سزایه‌كی زۆر سه‌ختی بۆ ئاماده‌ كردوون كه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌ [ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا ] ئه‌ی ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ خاوه‌نی عه‌قڵن له‌ ئوممه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - وه‌ شوێن پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كه‌وتوونه‌ ئێوه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن ئێوه‌ وه‌كو ئه‌و كافرو بێباوه‌ڕانه‌ مه‌بن له‌ ئوممه‌ته‌كانی تر كه‌ سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆیان كرد [ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا (١٠) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زیكرێكی بۆ ئێوه‌ دابه‌زاندووه‌ كه‌ قورئانی پیرۆزه‌ یاخود پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - .

[ رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئایه‌ته‌كانی خوای گه‌وره‌تان به‌سه‌ردا ئه‌خوێنێته‌وه‌ [ مُبَيِّنَاتٍ ] كه‌ ڕوون و ئاشكران [ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ] تا پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌هۆی ئه‌و زیكرو قورئانه‌وه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و شوێنی ئه‌كه‌ون وه‌ كرده‌وه‌ی چاك ئه‌كه‌ن ده‌ربكات له‌ تاریكییه‌كانی كوفرو شیرك و تاوان و نه‌زانى بۆ ڕووناكی و نووری ئیسلام و ئیمان و كرده‌وه‌ی چاك و زانست و زانیارى [ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك ئیمان به‌ خوای گه‌وره‌ بێنێ وه‌ كرده‌وه‌ی چاك بكات، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ ئه‌یخاته‌ ناو باخ و باخاتێكه‌وه‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دار و ماڵه‌كاندا ئه‌ڕوات وه‌ به‌ نه‌مری و به‌ هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا (١١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ڕزق و ڕۆزی فراوانیان پێ ئه‌دات له‌ هه‌ر شتێك كه‌ ویستیان لێبێت و داواى بكه‌ن.

{حه‌وت ئاسمان و حه‌وت زه‌وى هه‌یه‌} [ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ حه‌وت ئاسمانی دروست كردووه‌ وه‌ له‌ زه‌ویش هاوشێوه‌یان، واته‌: حه‌وت زه‌ویشی دروست كردووه‌ وه‌كو له‌ فه‌رمووده‌ی صه‌حیحی پێغه‌مبه‌ریشدا - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ [ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ ] ئه‌مرو فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ دائه‌به‌زێ له‌ نێوان هه‌ر حه‌وت ئاسمان و هه‌ر حه‌وت زه‌ویه‌كه‌ [ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ] تا بزانن خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌ [ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا (١٢) ] وه‌ به‌ دڵنیایی زانست و زانیاری خوای گه‌وره‌ ده‌وری هه‌موو شتێكی داوه‌و هیچ شتێك نیه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ زانیاری پێ نه‌بێ و ئاگای لێ نه‌بێت، والله أعلم.