Rebar Kurdish Tafsir — Tahrim 66:1 – Naziat 79:46

سوورەتی (تەحریم) (واتە: حەرامكردن) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (تەحریم) سورەتێكى مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (تەحریم) (١٢) ئایەتە. ٣- سورەتى (تەحریم) زنجیرەى شەست و شەشەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (تەحریم) لە دواى سورەتى (حوجورات) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (تەحریم) كۆمەڵێك تەوەرو باس دەگرێتە خۆی كە پەیوەستن بە بابەتە تەشریعییەكانەوە، وە تەوەرى سەرەكى لەو سورەتە پیرۆزەدا بریتییە لە چارەسەر كردنى هەندێ حوكم و باسی پەیوەست بە ماڵی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم و دایكانى باوەڕداران كە خێزانەكانى پێغەمبەرن رەزاى خواى گەورەیان لێ بێت، ئەمەش بۆ رێكخستن و پێكهێنانى خێزان و ماڵێكى تۆكمەو توندوتۆڵی موسڵمانان و نیشاندانى نمونەیەكى تەواو و بێ كەموكووڕى لە خێزانێكى دڵشاد و بەختەوەرو دوور لەگرفت و كێشەو دووبەرەكى. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ حەڵاڵ لە خۆتان حەرام مەكەن [ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ ] ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بۆ شتانێك لەسەر خۆت حەرام دەكەی كە خوای گەورە بۆى حەڵال كردووى مەبەستت بەدەست هێنانی ڕەزامەندی خێزانەكانتە، كاری وا مەكە [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١) ] وە خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو بەبەزەییە, هۆی هاتنە خوارەوەی ئەم ئایەتە ئەوە بوو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لەلای (زەینەب)ی خێزانی هەنگوینی خوارد (عائیشەو حەفصە)ی خێزانی ڕێك كەوتن كە ئەگەر پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم هاتە لامان ئەڵێین: ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بۆنی دەمت دێت لەبەر ئەوەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم پێی ناخۆش بووە دەمی بۆنی ناخۆشی لێ بێت، كاتێك كە چووە لایان هەر یەك لەوان ئەوەیان پێ وت، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم هەنگوینی لەسەر خۆی حەرام كرد خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد), ڕیوایەتێكی تر كە ئەویش هەر صەحیحە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لەگەڵ جارییەكەی كە (ماریەی قیبتی) بووە دایكی ئیبراهیمی كوڕی لە ماڵی (حەفصە)دا كۆبۆتەوە (حەفصە)یش (غیرە) گرتوویەتی پێی ناخۆش بووەو وتوویەتی: ئەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لە ماڵی من و لە ڕۆژی من و لە سرەی مندا؟! پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم (ماریەی قیبتی) لە خۆی حەرام كردووە, خوای گەورە ئەم ئایەتەی دابەزاند (الصحيح المُسنَد): ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بۆ شتێك لەسەر خۆت حەرام ئەكەی كە خوا بۆی حەڵال كردووى, مەبەستت بەدەست هێنانی ڕەزامەندی خێزانەكانتە, وە كەفارەتی بۆی داناوە كە ئەفەرمووێ:

[ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ ] خوای گەورە بۆی تەشریع كردوون كە ئەو سوێندەی كە خواردووتانە سوێندەكەتان هەڵبوەشێننەوەو كەفارەتی بدەن بەوەی كۆیلەیەك ئازاد بكەن، كە نەبوو ژەمە خواردنێك بدەن بە دە فەقیرو دە فەقیر تێر بكەن, یاخود جل و بەرگیان بۆ بكەن، ئەگەر كەسێك نەیتوانی ئەو كاتە سێ ڕۆژ بەڕۆژوو بێت، (وە ئەگەر كەسێك شتێكى حەڵاڵى لە خۆى حەرام كرد وەكو خواردن و خواردنەوەو پۆشاك و خێزان بەو قسەیە حەرام نابێت بەڵام كەفارەتى سوێند خواردن دەكەوێتە سەرى) [ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ ] وە هەر خوای گەورە پشتیوان و سەرخەرو یارمەتیدەری ئێوەیە [ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٢) ] وە خوای گەورە زۆر زاناو كاربەجێیە .

[ وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا ] پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بە نهێنی قسەی لای یەكێك لە خێزانەكانی كرد كە (حەفصە) بوو وتی: ئەوە (مارییە) م لە خۆم حەرام كردووە, یان لای (زەینەب) بوو كە وتی: هەنگوینم لە خۆم حەرام كردووە، بەڵام بە كەس نەڵێی [ فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ ] بەڵام ئەو خێزانە (حەفصە یان زەینەب) لای عائیشە باسیان كرد [ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ ] وە خوای گەورە بە پێغەمبەری صلى الله علیه وسلم وت و بۆی ئاشكرا كرد كە ئەو خێزانە بەوانی تری وتووە [ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ ] هەندێكی بە حەفصە وت وە هەندێكیشی پێی نەووت وەكو رێزلێنان [ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ ] كاتێك كە پێی وت كە ئەم شتەت بڵاو كردۆتەوە [ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا ] (حەفصە)یش وتی: ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم كێ ئەم هەواڵەی بە تۆ ڕاگەیاند كە من بڵاوم كردۆتەوە؟ [ قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ (٣) ] پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم فەرمووی: خوای گەورە بە منی ڕاگەیاندووەو هەواڵی پێ داوم كە خوایەكە زۆر زانایە وە زانیارییەكی زۆر وردی هەیەو هیچ شتێك لە خوای گەورە ناشاردرێتەوە .

[ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا ] پاشان خوای گەورە گفتوگۆ لەگەڵ عائیشەو حەفصەدا ئەكات (خوایان لێ ڕازی بێ) ئەگەر ئێوە هەردووكتان تەوبە بكەن و بۆ لای خوای گەورە بگەڕێنەوە ئەوە دڵتان بەلای خوای گەورەدا گەڕاوەتەوە، یاخود بەلای تەوبەدا گەڕاوەتەوە، واتە: تەوبە بكەن و جارێكی تر شتی وا مەكەن [ وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ ] بەڵام ئەگەر جارێكی تر یەك بگرن وە هاوكاری یەك بكەن لە بەرامبەر پێغەمبەری خوادا صلى الله علیه وسلم وە نهێنی بدركێنن [ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ ] ئەوە ئەو كاتە خوای گەورە خۆی دۆست و پشتیوان و سەرخەری پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم وە جبریل و بەندە چاك و باوەڕدارەكانى وەكو (ئەبوبەكرو عومەرو عوسمان و عەلی) (خوایان لێ ڕازی بێ) [ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ (٤) ] وە لە پاش ئەمانیش مەلائیكەتیش دیسانەوە پشتیوانی پێغەمبەری خوان صلى الله علیه وسلم .

[ عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ ] ئەگەر پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئێوە تەڵاق بدات ئەوا بە دڵنیایی پەروەردگارتان لە جیاتی ئێوە خێزانانێكی لە ئێوە باشتر بە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەبەخشێ [ مُسْلِمَاتٍ ] ئەو خێزانانەی كە بە پێغەمبەری خوای صلى الله علیه وسلم ئەبەخشێ هەموویان ئافرەتانێكی موسڵمانن [ مُؤْمِنَاتٍ ] وە باوەڕدارن [ قَانِتَاتٍ ] وە گوێڕایەڵن بۆ خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم [ تَائِبَاتٍ ] وە تەوبەكارن و لە تاوان و ئەگەڕێنەوە بۆ لای خوا [ عَابِدَاتٍ ] وە پەرستش بۆ خوای گەورە ئەنجام ئەدەن و ملكەچی خوای گەورەن [ سَائِحَاتٍ ] كۆچكەریشن، یاخود بەڕۆژوون كەسانێكن بەردەوام بەڕۆژوون ڕۆژووی سوننەت [ ثَيِّبَاتٍ ] وە هەیانە بێوەژنە [ وَأَبْكَارًا (٥) ] وە هەیشیانە كچە، بەڵام ئەم شتە ڕووی نەدا وە خێزانەكانی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم گەڕانەوە بۆ لای خوای گەورە وە تەوبەیان كرد لەو كارەیان .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ] ئەی باوەڕداران خۆتان و ماڵ و منداڵتان بپارێزن لە ئاگرێك كە سووتەمەنییەكەی خەڵكی و بەردە، یاخود بەردەكە مەبەست پێی بتەكانە، خەڵكیش ئەچێتە ئاگری دۆزەخ وە ئەو بتانەیش كە ئێوە ئەتانپەرستن و كردبووتانن بە خوای خۆتان هەمووی لە دۆزەخدا ئەبن بە سووتەمەنی بۆ ئێوەو ئاگری جەهەننەمی پێ خۆش ئەكرێ و ئێوەی پێ ئەسووتێنرێ, جا خۆتان و ماڵ و منداڵتان بپارێزن لەو ئاگرە بەوەی پەروەردەیەكی جوانیان بكەن و فێرە دینیان بكەن و فەرمانیان پێ بكەن بە چاكەو ڕێگریان بكەن لە خراپە بۆ ئەوەی نەچنە ناو ئەو ئاگرەوە [ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ ] ئەو ئاگری دۆزەخە هەندێك مەلائیكەتى لەسەرە كە (زەبانیە)ن خوای گەورە تایبەت بۆ ئەوە دروستی كردوون كەسانێكی زۆر دڵ ڕەقن وە زۆر سەخت و توندو ترسناكن هیچ ڕەحم و بەزەییەك لە دڵیاندا نییە بەرامبەر بە دۆزەخییەكان [ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ ] وە هەر فەرمانێك كە خوای گەورە پێیان بكات ئەوان سەرپێچی فەرمانی خوای گەورە ناكەن [ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٦) ] وە هەر فەرمانێكیان پێ بكرێ لەلایەن خوای گەورە ئەوان لە كاتی خۆیدا ڕاستەوخۆ جێبەجێی ئەكەن .

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ ] كـافران كـە ئەخرێنە ناو ئاگری دۆزەخ پێیان ئەووترێ ئەمڕۆ ئێوە هیچ عوزرو بیانوویەك مەهێننەوەو هیچ عوزرێكتان نییە [ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧) ] ئەم سزایەی كە ئەدرێن سزای ئەو كردەوانەیە كە لە دونیادا خۆتان كردووتانەو ستەمتان لێناكرێت.

تەوبەى نەسوح [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا ] ئەی باوەڕداران ئێوە تەوبە بكەن و بۆ لای خوای گەورە بگەڕێنەوە بەڵام تەوبەیەكی راستگۆ و نەسوح، ئەوەیە كە مرۆڤ بە ڕاستگۆیی و بەدڵسۆزی تەوبە بكات و ئەوەی لە ڕابردوودا كردوویەتی لێی پەشیمان بێ, وە ئەوەی كە ئێستا لە تاوان ئەیكات دەستی لێ هەڵگرێ, وە عەزیمەتی هەبێ كە لە داهاتوودا نەگەڕێتەوە سەری, وە بە دڵ پەشیمان بێ لەوەی كە ڕابردوو كردوویەتی, بە زمان داوای لێخۆشبوون لە خوای گەورە بكات, بە لاشە دەستی لێ هەڵگرێ, عەزیمەتی هەبێ نەگەڕێتەوە سەری, وە ئەگەر ماف و حەقی خەڵكیش بوو حەقی خەڵكى بگەڕێنێتەوە [ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ ] بە دڵنیایی خوای گەورە لە تاوانەكانتان خۆش ئەبێ ئەگەر تەوبەیەكی وا بكەن [ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] وە ئەتانخاتە بەهەشتەوە كە پڕە لە باخ و باخات كە جۆگەلە ئاو بەژێر دارو خانووەكانیاندا ئەڕوات [ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ ] لەو ڕۆژەدا خوای گەورە پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم باوەڕداران سەرشۆڕ ناكات بەڵكو سەربەرزیان ئەكات [ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ ] وە ئەم باوەڕدارانەوە نوورو ڕووناكیان لەبەر دەست و لەلای ڕاستیشیانەوە دەڕوات و ڕێگای سەر پردی (سیراط) و ساحەی مەحشەریان بۆ ڕووناك ئەكاتەوە [ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا ] باوەڕداران كاتێك ئەبینن نوورو ڕووناكی مونافیقان ئەكوژێتەوە دوعا ئەكەن و دەڵێن: ئەی پەروەردگار نوورەكەی ئێمە نەكوژێتەوەو بەردەوامی پێ ببەخشە وە لێمان خۆشبە [ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٨) ] هەر تۆ تواناو دەسەڵاتت بەسەر هەموو شتێكدا هەیە .

[ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ ] ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم جیهادی كافران بكە بە شمشێر، وە جیهادی مونافیقان بكە بە بەڵگەى قورئان و سوننەت، وە لەگەڵ كافران سەخت بە لە كاتی جەنگ و شەڕدا وە لەگەڵ مونافیقانیش لە كاتی جێبەجێ كردنی سنوورەكانی خوای گەورە بەسەریاندا [ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ] وە شوێنی كافران و مونافیقان ئاگری دۆزەخە [ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٩) ] كە خراپترین سەرەنجامە.

نمونەى كافران [ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ ] خوای گەورە نموونەی كافران دێنێتەوە بە خێزانەكەی نوح و خێزانەكەی لوط (سەڵات و سەلامی خوای گەورەیان لەسەر بێت) [ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ ] كە ئەمانە خێزانی دوو بەندەی چاكی ئێمەو دوو پێغەمبەری خوای گەورە بوون كە نوح و لوط بوون [ فَخَانَتَاهُمَا ] بەڵام خیانەتیان لە مێردەكانیان كرد، خیانەتەكە لە دیندا بووە، واتە: لەسەر دینی پیاوەكانیان نەبوونە نەك خیانەتی ناموس و بەدڕەوشتی بێت، لەبەر ئەوەی خوای گەورە لەبەر ڕێزو حورمەتیان سەرجەم پێغەمبەرانی پاراستووە كە خێزانەكانیان كەسیان داوێن پیس نەبوونە, بەڵام خیانەتەكە ئەوە بووە خێزانی نوح بە نوحی ئەووت ئەم پیاوەی من شێت بووەو تێكچووە, وە كەسێك موسڵمان بوایە ستەمكارانى لێ ئاگادار دەكردنەوە، وە خێزانی لوطيش كاتێك كە میوانیان بهاتایە ئەڕۆی قەومەكەی ئاگادار ئەكردەوە كە میوانمان هاتووە وەرن دەستدرێژی بكەنە سەریان [ فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ] ئەم دوو ئافرەتە كە خێزانی دوو پێغەمبەریش بوون بەڵام لەبەر ئەوەی خۆیان كافر بوون وە موسڵمان نەبوون وە ئەو پەیوەندیەی لەگەڵ مێردەكانیاندا هەیبوو هیچ سوودێكی پێ نەگەیاندن لە سزای خوای گەورە [ وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ (١٠) ] وە پێیان وترا لەگەڵ ئەوانەی كە ئەچنە ناو ئاگری دۆزەخەوە ئێوەیش لەگەڵ هەموو كافران بچنە ئاگری دۆزەخەوە، (مرۆڤ خۆى باوەڕدار نەبێت و كردەوەى چاك نەكات ئەوا نەسەب و خزمایەتى سوودى پێناگەیەنێت).

ئاسیەى خێزانى فیرعەون [ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ ] وە خوای گەورە نموونەی باوەڕداران دێنێتەوە بە (ئاسیەی كچی موزاحیم) ى خێزانی فیرعەون كە كەسێكی باوەڕدار بوو ئیمانی هێنا، فیرعەون لەبەر گەرمى خۆر سزاى دەدا، كە ئەوان بڕۆیشتنایا فریشتە بە باڵەكانى سێبەرى بۆ دەكرد [ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ ] كاتێك كە وتی: ئەی پەروەردگار لەلای خۆت لە بەهەشت ماڵێكم بۆ دروست بكە، (دراوسێى هەڵبژارد پێش ماڵ) [ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ ] وە ڕزگارم بكە لە فیرعەون و لە كردەوە خراپەكانی [ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١١) ] وە لەم قەومە ستەمكارو كافرو بێباوەڕانە ڕزگارم بكە.

مەریەمى دایكى عیسا پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا ] وە نموونەی تر بۆ باوەڕداران (مەریەمی كچی عیمران) ى دایكی عیسا صلى الله علیه وسلم بوو كە داوێنی خۆی پاراست و كەسێكی داوێن پاك بوو [ فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا ] خوای گەورە ئەمری كرد بە جبریل كە فووی كرد بە ملوانى كراسەكەی بەریدا وە بەو فووە حەملی بوو بە عیساو ڕوحمان كردە بەری (رُوحِنَا) مەبەست ڕوحی خوای گەورە نییە ئەو ئیزافەیە بۆ ڕێزو بەگەورە زانینە [ وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا ] وە مەریەم باوەڕی بە وشەو قەدەرو شەریعەتی خوای گەورە هەبوو [ وَكُتُبِهِ ] وە باوەڕی بە كتێبە ئاسمانیەكان هەبوو كە خوای گەورە بۆ پێغەمبەرانی دابەزاندبوو [ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ (١٢) ] وە یەكێك بووە لەو كەسانەی كە گوێڕایەڵ بوونە بۆ خوای گەورە، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (لە پیاوان زۆر كەس كامڵ و تەواو بوونە، بەڵام لە ئافرەتاندا تەنها ئاسیەى خێزانى فیرعەون و مەریەمى كچى عیمران و خەدیجەى كچى خوەیلد كامڵ و تەواو بوونە، وە فەزڵ و گەورەیى عائیشە بەسەر ئافرەتاندا وەكو فەزڵى تەشریبى گۆشتە بەسەر سەرجەم خواردنەكاندا)، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (تەحریم) والحمد لله.

سووره‌تی (مولك) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٣٠) ئایه‌ته‌ {فه‌زڵى سووره‌تى (مولك)} سووره‌تی (مولك) فه‌زڵی یه‌كجار زۆره‌و فه‌رمووده‌ی زۆری له‌سه‌ر هاتووه‌، سووره‌تى (تبارك) یشى پێ ئه‌وترێ، وه‌ سووره‌تى (الْمَانِعَة) یشى پێ ئه‌وترێ، چونكه‌ قه‌ده‌غه‌ى سزاى ناوگۆڕ ده‌كات له‌خاوه‌نه‌كه‌ى، وه‌سوره‌تى (الْمُنْجِيَة) یشى پێ ئه‌وترێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌ رۆژى قیامه‌ت خاوه‌نه‌كه‌ى ڕزگار ئه‌كات، وه‌كو پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (هِيَ الْمَانِعَةُ هِيَ الْمُنْجِيَةُ تُنْجِيهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ) السلسلة الصحيحة. وه‌ ئه‌فه‌رمووێ: (أَنَّ سُورَةً مِنْ الْقُرْآنِ ثَلَاثِينَ آيَةً شَفَعَتْ لِرَجُلٍ حَتَّى غُفِرَ لَهُ وَهِيَ تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ) صحيح الجامع. واته‌: سوره‌تێك له‌ قورئاندا هه‌یه‌ كه‌ژماره‌ى ئایه‌ته‌كانى سى (٣٠) ئایه‌ته‌ شه‌فاعه‌تى بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى كرد تا خواى گه‌وره‌ لێی خۆش بوو، كه‌ ئه‌ویش سوره‌تى (تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ)ه‌. له‌ (انس) ه‌وه‌ - رضي الله عنه - فه‌رمووى: پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رموویه‌تى: (سُورَةٌ في القُرآنِ ما هِيَ إلا ثَلاثُونَ آيةً خَاصَمَتْ عَنْ صَاحِبِهَا حَتَّى أدْخَلَتْهُ الجَنَّةَ وَهِيَ سُورةُ تَبَارَك). واته‌: سوره‌تێك له‌ قورئاندا هه‌یه‌ به‌رگرى له‌ خاوه‌نه‌كه‌ى كرد تا خستیه‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌ سوره‌تى (تَبَارَك) بوو. وه‌ پێغه‌مبه‌ر- صلی الله علیه وسلم - هیچ شه‌وێك ناخه‌وت تا سووره‌تى (سه‌جده‌) و (مولك) ى نه‌خوێندایه‌: عن جابر بن عبد الله - رضي الله عنهم -: أنَّ النبيَّ - صلی الله علیه وسلم - كانَ لا ينامُ حَتَّى يَقْرَأ: (الم : تَنْزِيل)، و (تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ المُلْكُ) صحيح الجامع. وه‌ له‌ (ابن مسعود) ه‌وه‌ - رضي الله عنه - ئه‌فه‌رمووێ: (مَنْ قَرَأ تَبَارَكَ الذِي بِيَدِهِ المُلْكُ كُلَّ لَيلَةٍ مَنَعَهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهَا مِنْ عَذابِ القَبرِ، وَكُنَّا في عَهْدِ رَسولِ اللهِ - صلی الله علیه وسلم - نُسَمِّيهَا المَانِعَةُ، وَإنَّهَا في كِتابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، سُورَةٌ مَنْ قَرَأ بِها في كُلِّ لَيلَةٍ فَقَدْ أكْثَرَ وَأطابَ) صحيح سنن أبي داود. واته‌: هه‌ر كه‌سێك هه‌موو شه‌وێ سوره‌تى تبارك بخوێنێ ئه‌وه‌ خواى گه‌وره‌ ده‌یپارێزێت له‌ سزاى قه‌بر، له‌سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ سوره‌تى (مولك) مان ئه‌ووت (المَانِعَةُ). وه‌ هه‌ر له‌ (عبدالله كوڕى مه‌سعود) ه‌وه‌ - رضي الله عنه - به‌ڵام حه‌دیسه‌كه‌ حوكمى (رفع)ى هه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى باسى قه‌بره‌، هه‌ر حه‌دیسێك باسى قه‌برو قیامه‌ت و بابه‌تى غه‌یب بوو صه‌حابه‌ - رضي الله عنهم - گێڕایانه‌وه‌ حوكمى (ڕه‌فع) ى هه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى صه‌حابه‌ - رضي الله عنهم - له‌خۆیانه‌وه‌ ئه‌و شتانه‌ ناڵێن، وه‌ له‌ خۆیشیانه‌وه‌ قسه‌ ناكه‌ن و هه‌موویان عه‌دلن، كه‌واته‌ له‌ پێغه‌مبه‌رى خواوه‌یه‌ - صلی الله علیه وسلم - : (يُؤْتَى الرَّجُلُ في قَبْرِهِ فَتُؤتَى رِجلاهُ فَتَقُولُ: لَيْسَ لَكُمْ عَلَى مَا قِبَلِي سَبِيلٌ كَانَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْمُلْكِ، ثُمَّ يُؤْتَى مِنْ قِبَلِ صَدْرِهِ أو قالَ بَطْنِهِ فَيقولُ: لَيسَ لَكُمْ عَلَى مَا قِبَلِي سَبِيلٌ كَانَ يَقْرَأُ فِيَّ سُورَةَ الْمُلْكِ، ثُمَّ َيُؤْتَى مِنْ قِبَلِ رَأْسِهِ فَيَقُولُ لَيسَ لَكُمْ عَلَى مَا قِبَلِي سَبِيلٌ كَانَ يَقْرَأُ فِيَّ سُورَةَ الْمُلْكِ، فَهِيَ المانِعَةُ تَمْنَعُ عَذابَ القَبرِ، وَهِيَ في التَّوراةِ سُورَةُ المُلْكِ، مَنْ قَرَأهَا في لَيلَةٍ فَقَدْ أكْثَرَ وَأطْيَبَ). صحيح الترغيب والترهيب. واته‌: له‌ناو گۆڕدا فریشته‌كان له‌لاى پێی مرۆڤه‌وه‌ بۆى دێن، پێیه‌كانى دێنه‌ وه‌ڵام و ئه‌ڵێن له‌لاى ئێمه‌وه‌ ڕێ نییه‌ سزاى بده‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ى سوره‌تى (مولك) ى خوێندووه‌، پاشان له‌لاى سنگى¬یه‌وه‌ یاخود له‌لاى سكى¬یه‌وه‌ بۆى دێن ئه‌وانیش ئه‌ڵێن له‌لاى ئێمه‌وه‌ ڕێ نییه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى سوره‌تى (مولك) ى تیاماندا خوێندووه‌، پاشان لاى سه‌رییه‌وه‌ بۆی دێن ئه‌ویش ئه‌ڵێ لاى منیش رێگا نییه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى سوره‌تى (مولك) ى تیامدا خوێندووه‌، ئه‌م سوره‌ته‌ (مانعه‌)یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى قه‌ده‌غه‌ى سزاى ناو گۆڕ ئه‌كات، وه‌ له‌ ته‌ورات هه‌ر ناوى سوره‌تى (مولك) بووه‌ هه‌ركه‌سێك بیخوێنێ ئه‌وه‌ باشترین و چاكترین ئیشى كردووه‌. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی به‌ده‌سته‌ خێرو چاكه‌ی یه‌كجار زۆرو گه‌وره‌یه‌و هه‌موو شوێن و كه‌سێكی گرتۆته‌وه‌ [ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ مردن و ژیانی دروست كردووه‌ تا تاقیتان بكاته‌وه‌و ده‌ركه‌وێت كامتان باشترین كرده‌وه‌تان ئه‌نجام داوه‌، باشترین كرده‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ نیه‌تی بۆ خوای گه‌وره‌ بێت و بۆ ریاى نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بێت و بیدعه‌ نه‌بێت، بۆیه‌ هیچ كاتێك به‌ بیدعه‌ ناووترێ: كرده‌وه‌ی چاك، وه‌ خوای گه‌وره‌ لێره‌ نه‌یفه‌رموو كامتان كرده‌وه‌ی زۆرتره‌ به‌ڵكو فه‌رمووی: كامتان كرده‌وه‌ی چاكتره‌ [ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ (٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر به‌عیززه‌ت و باڵاده‌ست و لێخۆشبووه‌.

[ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ حه‌وت ئاسمانی دروست كردووه‌ چین له‌سه‌ر چین (كه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ نه‌لكاون به‌ڵكو لیك جیاوازن و كه‌لێن له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌و نێوانیان بۆشه‌ وه‌كو له‌ فه‌رمووده‌ى ئیسراو میعراجدا هاتووه‌) [ مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ ] نابینی له‌ دروستكراوی خوای گه‌وره‌دا هیچ جیاوازی و كه‌موكوڕی و نوقستانی و گێڕی و پێچه‌وانه‌یه‌ك هه‌بێ به‌ڵكو ڕێك و ڕاستن [ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ (٣) ] وه‌ جار له‌ دوای جار چاوت بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئاسمان و ته‌ماشای ئاسمان بكه‌و تێبڕوانه‌ بزانه‌ ئایا هیچ كون و كه‌له‌به‌رو كه‌لێن و كه‌موكوڕی و نوقستانیه‌ك ئه‌بینی، واته‌: هیچ شتێك نابینی خوای گه‌وره‌ له‌وپه‌ڕی جوانی و ڕێكی و ته‌واویدا دروستی كردووه‌.

[ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ ] دووباره‌ یان دووجار یاخود جار له‌ دوای جار تۆ چاوت بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئاسمان و ته‌ماشای بكه‌و تێبڕوانه‌ بزانه‌ ئایا هیچ كه‌موكوڕی و نوقستانی و كه‌لێنێك ئه‌بینی [ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ (٤) ] ئه‌بینی چاوت ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ ماندوویی و شه‌كه‌تى به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ شتێك ببینێ، واته‌: چاوت ماندوو ئه‌بێ وه‌ ئه‌پچڕێت له‌ هیلاكی و ماندووییدا به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ كه‌موكوڕی و نوقستانیه‌ك له‌ ئاسمانی خوای گه‌وره‌دا ببینیت.

{حیكمه‌ت له‌ دروستكردنى ئه‌ستێره‌كان} [ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ ] وه‌ ئێمه‌ به‌دڵنیایی ئاسمانی دونیامان ڕازاندۆته‌وه‌و جوانمان كردووه‌ به‌و ئه‌ستێرانه‌ی كه‌ له‌ناوی دامان ناوه‌، وه‌ به‌شێك له‌و ئه‌ستێرانه‌شمان وه‌كو نه‌یزه‌ك لێكردووه‌و ئه‌یگرین له‌ شه‌یتان و جنییه‌ سه‌ركه‌شه‌كان كه‌ بیانه‌وێ به‌رز ببنه‌وه‌ بۆ ئاسمان وه‌ هه‌واڵی ئاسمان بدزن به‌و نه‌یزه‌كانه‌ لێیان ئه‌ده‌ین وه‌ ئه‌یانسووتێنین، وه‌كو (قه‌تاده‌) ئه‌فه‌رمووێ: خوای گه‌وره‌ ئه‌ستێره‌كانی دروست كردووه‌ بۆ سێ حیكمه‌ت و مه‌به‌ست: بۆ جوانی ئاسمان، وه‌ بۆ ڕه‌جم كردن و سووتاندنی شه‌یتانه‌كان، وه‌ نیشانه‌یه‌كیشن خه‌ڵكی ڕێگای خۆی له‌ ده‌ریاو وشكانیدا پێ ده‌دۆزێته‌وه‌ [ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ (٥) ] وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دونیادا ئه‌و شه‌یتانانه‌ به‌و نه‌یزه‌كانه‌ ده‌سووتێنین له‌ ڕۆژی قیامه‌تیش سزایه‌كی سووتێنه‌ری ئاگری دۆزه‌خمان بۆ ئاماده‌ كردوون.

[ وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سزای ئاگری دۆزه‌خی بۆ كافرانى مرۆڤیش داناوه‌ كه‌ خراپترین سه‌ره‌نجامه‌ بۆی ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

[ إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا ] كاتێك كه‌ فڕێ ئه‌درێنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ گوێیان له‌ ده‌نگ و هاوارو قیژه‌ى ئاگری دۆزه‌خ ئه‌بێ، ده‌نگێكی وای هه‌یه‌ وه‌كو ده‌نگی گوێدرێژ له‌سه‌ره‌تای ده‌نگه‌كه‌یدا [ وَهِيَ تَفُورُ (٧) ] وه‌ ئه‌یانكوڵێنێ چۆن دانه‌وێڵه‌یه‌كی كه‌م له‌ناو ئاوێكی زۆردا بكوڵێ به‌و شێوازه‌ دۆزه‌خ ئه‌یانكوڵێنێ و به‌رزیان ئه‌كاته‌وه‌.

[ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ ] كاتێك كافران فڕێ ئه‌درێنه‌ ناو ئاگرى دۆزه‌خ نزیكه‌ دۆزه‌خ پارچه‌ پارچه‌و به‌ش به‌ش بێت و لێك جیا بێته‌وه‌ له‌ سه‌ختی تووڕه‌بوونی له‌سه‌ر كافران [ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ (٨) ] هه‌ر كاتێك كه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ كافران فڕێ ئه‌درێنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ ده‌رگاوانانی دۆزه‌خ له‌ فریشته‌كان وه‌كو سه‌رزه‌نشت كردن پرسیاریان لێ ئه‌كه‌ن ئایا ئێوه‌ له‌ دونیادا هیچ ترسێنه‌رو پێغه‌مبه‌رێك نه‌هات كه‌ ئاگادارتان بكاته‌وه‌ له‌ ترسناكی و مه‌ترسی ئه‌م ڕۆژه‌؟

[ قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا ] ئه‌مانیش دانی پیادا ئه‌نێن و ئه‌ڵێن: به‌ڵێ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ ترسێنه‌رو پێغه‌مبه‌رمان بۆ هات وه‌ ترساندمانی وه‌ ئاگادارى كردینه‌وه‌ له‌ سه‌ختی ئه‌م ڕۆژه‌ به‌ڵام ئێمه‌ ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌مان به‌درۆ زانی [ وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ كَبِيرٍ (٩) ] وه‌ وتمان: خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر زمانی ئێوه‌ هیچ شتێكی دانه‌به‌زاندووه‌ له‌ وه‌حی و شه‌ریعه‌ت و هه‌واڵی ڕۆژی قیامه‌ت به‌ڵكو ئێوه‌ هیچ شتێك نین ته‌نها له‌ گومڕاییه‌كی زۆر گه‌وره‌دان وه‌ له‌ حه‌ق لاتان داوه‌، له‌ جیاتى باوه‌ڕ هێنان و به‌راستدانان و شوێنكه‌وتن ئه‌مه‌ وه‌ڵامی ئێمه‌ بوو بۆ پێغه‌مبه‌ران له‌ دونیا.

{له‌ناو دۆزه‌خدا كافران دان به‌بێ عه‌قڵى خۆیاندا ده‌نێن!} [ وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ (١٠) ] وه‌ ده‌ڵێن: ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانبیستایه‌ بیستنێك كه‌ سوودی پێمان بگه‌یاندایه‌، یان عه‌قڵمان هه‌بوایه‌ ئه‌وه‌ ئێستا ئێمه‌ له‌ هاوه‌ڵانی ئاگری دۆزه‌خ نه‌ئه‌بووین وه‌ شوێن پێغه‌مبه‌ران ئه‌كه‌وتین وه‌ ئیمانمان ئه‌هێنا، دان به‌وه‌دا ئه‌نێن كه‌ عه‌قڵیان نه‌بووه‌ عه‌قڵێك كه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خ ڕزگاریان بكات، كه‌واته‌ هه‌ر كه‌سێك كافر بێ ئه‌وه‌ عاقڵ نیه‌، عاقڵ ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ ئیمان بێنێ وه‌ خۆی له‌ ئاگری دۆزه‌خ بپارێزێ، به‌ڵكو له‌ هه‌ندێك شتدا ئه‌وان زیره‌كن نه‌ك عاقڵ.

[ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ ] وه‌ ئه‌مان دان ئه‌نێن به‌ تاوانی خۆیاندا وه‌ دان ئه‌نێن به‌وه‌ی كه‌ شایه‌نی ئاگری دۆزه‌خن، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (هیچ كه‌سێك ناچێته‌ دۆزه‌خه‌وه‌ ئیلا خۆى ده‌زانێت كه‌ ئه‌و شایانى دۆزه‌خه‌ نه‌ك به‌هه‌شت) [ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ (١١) ] ده‌ی هاوه‌ڵانی دۆزه‌خ هه‌ر دووربن له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌، وه‌ شوێنیان ئاگری دۆزه‌خ بێ.

[ إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١٢) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێن به‌ زانسته‌وه‌ له‌ كاتی نهێنی و په‌نهاندا كه‌ چاوى كه‌سیان لێوه‌ دیار نیه‌ له‌ ترسى خواى گه‌وره‌ تاوان ناكه‌ن و خۆیان ده‌پارێزن ئه‌مانه‌ لێخۆشبوونی خوای گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌و خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش ئه‌بێ، وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی یه‌كجار گه‌وره‌یان بۆ هه‌یه‌ له‌ دونیادا، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا له‌ ژێر سێبه‌رى عه‌رشى خواى گه‌وره‌دا ده‌بن، وه‌ دواتر ده‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌.

[ وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١٣) ] وه‌ ئێوه‌ وته‌ی خۆتان به‌ نهێنی بڵێن یاخود ئاشكرای بكه‌ن یه‌كسانه‌و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌و ئاگای له‌ هه‌موو نهێنی و ئاشكرایه‌ك هه‌یه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌وه‌ی كه‌ له‌ سینگدا له‌دڵدا شاردووتانه‌ته‌وه‌.

[ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٤) ] ئایا خوایه‌ك كه‌ خۆی دروستكراوه‌كانی دروست كردووه‌ ئاگای له‌ خۆیان و نهێنیه‌كانیان و دڵیان نیه‌، به‌ڵێ بێگومان ئاگای لێیانه‌و خۆى شاره‌زاتره‌ به‌ دروستكراوه‌كانى كه‌ چ یاساو شه‌ریعه‌تێك بۆیان گونجاو و شیاوه‌ ئه‌وه‌ى بۆ ته‌شریع كردوون، وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ زۆر به‌به‌زه‌ییه‌، وه‌ زانیاریه‌كی زۆر وردی هه‌یه‌ وه‌ هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌.

[ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئه‌و زه‌ویه‌ی بۆ ژێربار كردوون، وه‌ سووك و ئاسان و ساناو نه‌رمی كردووه‌ كه‌ بتوانن له‌سه‌ری بژین، وه‌ به‌ هۆى شاخه‌كانه‌وه‌ چه‌سپاو و جیگیرى كردووه‌ تا نه‌جولێت و نه‌هه‌ژێت [ فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا ] وه‌ ئێوه‌ش گه‌شت بكه‌ن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانتان و به‌ ڕێگاو لایه‌كانیدا بڕۆن [ وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ ] وه‌ له‌ ڕزق و ڕۆزی خوای گه‌وره‌ بخۆن و هه‌وڵی كاسبی حه‌ڵاڵ بده‌ن [ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ (١٥) ] وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌تان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ته‌نها بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌.

{خواى گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌} [ أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ ] ئایا ئێوه‌ ئه‌مینن له‌و خوایه‌ی كه‌ له‌ ئاسمانه‌ به‌ ناخی زه‌ویدا ناتانبات و ڕۆتان ناچێنێ هه‌روه‌كو چۆن (قارون)ی به‌ ناخی زه‌ویدا برده‌ خواره‌وه‌، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌ له‌سه‌رووی عه‌رشی خۆی) [ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ (١٦) ] كه‌ زه‌ویه‌كه‌ بهه‌ژێت و بجوولێت و ئه‌و هێمنی و ئارامییه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی نه‌یمێنێت.

[ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ] یاخود ئایا ئێوه‌ ئه‌مینن له‌و خوایه‌ى كه‌ له‌ ئاسمانه‌ به‌رد نابارێنێته‌ سه‌رتان وه‌كو چۆن به‌ردی بارانده‌ سه‌ر قه‌ومی (لوط) و هاوه‌ڵانى فیل و قه‌ومانێكی تر، یان بایه‌ك بنێرێ كه‌ به‌ردی تیایه‌ [ فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ (١٧) ] ئه‌و كاته‌ ئه‌زانن كه‌ ئاگادار كردنه‌وه‌و سزای من چۆن بووه‌، واته‌: ئه‌و كاته‌ ئه‌گه‌ر ئیمانیش بێنن سوودتان پێ ناگه‌یه‌نێ بۆیه‌ پێش ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ سزاتان بدات ئیمان بێنن.

[ وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (١٨) ] وه‌ به‌ دڵنیایی كافرانی پێش ئێوه‌یش پێغه‌مبه‌رانی خۆیان به‌درۆ زانی ده‌ی ته‌ماشا بكه‌ن و تێبڕوانن و بزانن ئینكاری كردنی من له‌سه‌ر ئه‌وان چۆن بووه‌، واته‌: سزایه‌كی زۆر سه‌ختم داون، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ش ئیمان نه‌هێنن هاوشێوه‌ی ئه‌وان سزاتان ئه‌ده‌م.

[ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ ] ئایا تێناڕوانن و ته‌ماشای باڵنده‌كان ناكه‌ن له‌ ئاسمان له‌سه‌رووی خۆتانه‌وه‌ چۆن باڵه‌كانیان ڕێك ئه‌خه‌ن و ده‌كه‌نه‌وه‌ وه‌ هه‌ندێ جاریش كۆی ئه‌كه‌نه‌وه‌ [ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ ] كه‌س ناتوانێ له‌ ئاسماندا ئه‌و باڵندانه‌ بگرێ ته‌نها خوای گه‌وره‌ نه‌بێ كه‌ ئه‌و بایه‌ى بۆ ژێربار كردوون [ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ (١٩) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زۆر بینایه‌ به‌ هه‌موو شتێك وه‌ هیچ شتێكى لێناشاردرێته‌وه‌و هه‌موو شتێك ئه‌بینێ.

[ أَمَّنْ هَذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ ] ئایا كێیه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ خۆی به‌ سه‌ربازی ئێوه‌ ئه‌زانێت كه‌ ئه‌ڵێ: من جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ سه‌رتان ئه‌خه‌م، واته‌: جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ بتوانێ سه‌رتانبخات، یان كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ سزاتان بدات كه‌س ناتوانێت سه‌رتانبخات و له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ڕزگارتان بكات [ إِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ (٢٠) ] به‌ڕاستی ته‌نها شه‌یتانه‌ كافرانى له‌ خشته‌ بردووه‌و فێڵی لێ كردوون.

[ أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ ] ئایا جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سه‌ كێیه‌ كه‌ ڕزقی ئێوه‌ ده‌دات ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ڕزقی خۆی له‌ ئێوه‌ بگرێته‌وه‌و بارانتان بۆ نه‌بارێنێ و له‌ زه‌وی دانه‌وێڵه‌تان بۆ ده‌رنه‌كات؟، كێ هه‌یه‌ ڕزق و ڕۆزی به‌ ئێوه‌ ببه‌خشێ؟ واته‌ كه‌س نیه‌ [ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ (٢١) ] به‌ڵكو ئه‌وان به‌رده‌وام بوونه‌و ڕۆچوونه‌ له‌ عینادی و لووتبه‌رزی و دووركه‌وتنه‌وه‌و ڕاكردن له‌ حه‌ق.

[ أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٢) ] ئایا كه‌سێك سه‌رو بن له‌سه‌ر ده‌موچاوی بڕوات و پێیه‌كانی له‌ ئاسمان بێ ئه‌مه‌ هیدایه‌تدراوتره‌و ڕێگه‌ی خۆی باشتر ئه‌بینێ، یاخود كه‌سێك به‌ڕێكى و ڕاستی بڕوات له‌سه‌ر پێیه‌كانی وه‌ ڕێگاكه‌یشی ڕێگایه‌كی ڕاست بێ، ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆ مرۆڤی موسڵمان و كافری هێناوه‌ته‌وه‌، كافر له‌ دونیاشدا وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ سه‌ره‌و بن بڕوات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ناڕێكی ئه‌ڕوات و ڕێگاكه‌یشی گێڕه‌و كه‌سێكی سه‌رلێشێواو و گومڕایه‌و له‌ ڕێگای ڕاست لایداوه‌، مرۆڤی موسڵمان له‌سه‌ر پێی خۆی ئه‌ڕوات وه‌ ڕێگاكه‌ی ڕاسته‌ وه‌ پێشی خۆی لێوه‌ دیاره‌و ده‌زانێت بۆ كوێ هه‌نگاو ده‌نێت و بۆچى، وه‌ له‌ قیامه‌تیشدا دیسانه‌وه‌ مرۆڤی ئیماندار له‌سه‌ر پێیه‌كانی خۆی ئه‌ڕوات و ڕێگاكه‌ی دیاره‌و نووری له‌گه‌ڵدایه‌و ڕێی بۆ ڕووناك ئه‌كاته‌وه‌ تا ده‌یگه‌یه‌نێت به‌ به‌هه‌شت، به‌ڵام مرۆڤی كافر خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر ده‌موچاویان حه‌شریان ئه‌كات تا فڕێیان ئه‌داته‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌، به‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - وترا: چۆن له‌ رۆژى قیامه‌ت خه‌ڵكى له‌سه‌ر روویان حه‌شر ده‌كرێن؟ فه‌رمووى: (ئایا ئه‌و خوایه‌ى كه‌ واى لێكردوون له‌سه‌ر پێیه‌كانیان بڕۆن ناتوانێت وایان لێبكات له‌سه‌ر ده‌مو چاویان بڕۆن؟) بێگومان ئاسانه‌و ده‌توانێت.

[ قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (٢٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ سه‌ره‌تا ئێوه‌ی دروست كردووه‌ وه‌ هه‌سته‌وه‌ره‌كانی بیستن و بینین و دڵی پێ به‌خشیوون، به‌ڵام كه‌مێك له‌ ئێوه‌ هه‌یه‌ شوكرانه‌بژێری ئه‌م نیعمه‌تانه‌ی خوای گه‌وره‌ بكات، وه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵى و په‌رستنی خوای گه‌وره‌دا به‌كارى بهێنێت.

[ قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ی دروست كردووه‌و له‌سه‌ر زه‌وی بڵاوی كردونه‌ته‌وه‌، وه‌ سه‌ره‌نجامیش هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌مووتان كۆ ئه‌كاته‌وه‌.

[ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٥) ] كافران ئه‌م شته‌ به‌دوور ئه‌زانن و ئه‌ڵێن: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م به‌ڵێنه‌ی كه‌ تۆ ئه‌یده‌یت و ده‌ڵێیت زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ڕاستگۆن كه‌ی ئه‌م به‌ڵێنه‌ جێبه‌جێ ئه‌بێت؟ هه‌واڵمان پێ بده‌.

[ قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٦) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: زانستی هاتنی ڕۆژی قیامه‌ت ته‌نها لای خوای گه‌وره‌یه‌و جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ كه‌سێكی تر نایزانێ ته‌نانه‌ت منیش، به‌ڵكو من ته‌نها ترسێنه‌رو ئاگاداركه‌ره‌وه‌یه‌كی ئاشكرام و ئاگادارتان ده‌كه‌مه‌وه‌ له‌سه‌ره‌نجامی ئه‌و كاره‌ خراپه‌تان كه‌ ئیمان نه‌هێنانه‌ كه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ سزاتان ئه‌دات.

[ فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ] وه‌ كاتێك كه‌ قیامه‌ت هه‌ڵساو سزای خوای گه‌وره‌یان بینی و زانیان سزاكه‌ لێیان نزیكه‌، ئه‌و كاته‌ ده‌موچاویان ڕه‌ش هه‌ڵگه‌ڕا وه‌ پێ ناخۆش بوونی پێوه‌ دیار بوو، وه‌ زه‌لیلی به‌سه‌ریاندا زاڵ بوو [ وَقِيلَ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (٢٧) ] كه‌ ئه‌مرن ئه‌و كاته‌ سزای ئه‌وان ده‌ست پێ ئه‌كات، وه‌ پێیان ئه‌ووترێ ئه‌مه‌ ئه‌و قیامه‌ت و سزایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ له‌ دونیادا گاڵته‌تان پێ ئه‌هات و داواتان ئه‌كردو په‌له‌تان لێ ئه‌كرد.

[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنَا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: هه‌واڵم پێ بده‌ن ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ من و ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵمدان هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ له‌ناو بدات به‌مردن بێت یان به‌كوشتن وه‌كو ئێوه‌ ئاواته‌خوازن، یاخود ره‌حممان پێ بكات [ فَمَنْ يُجِيرُ الْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٨) ] ئه‌ی كێ هه‌یه‌ كافران بپارێزێ له‌ سزای به‌ئێش و ئازاری خوای گه‌وره‌؟ واته‌: ئێمه‌ ئه‌گه‌ر بمرین یان نه‌مرین ئێوه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ر سزاتان ئه‌دات بۆیه‌ هه‌وڵ بده‌ن خۆتان له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ڕزگار بكه‌ن به‌ ئیمان هێنان و ته‌وبه‌ كردن.

[ قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بڵێ: ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌یه‌ كه‌ ڕه‌حمانه‌ به‌تاك و ته‌نها ئێمه‌ ئه‌یپه‌رستین وه‌ ئیمانمان پێی هێناوه‌و پشتمان پێی به‌ستووه‌و كاره‌كانمان به‌ته‌نها به‌و سپاردووه‌ [ فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٩) ] له‌ داهاتوویه‌كی نزیكدا ئێوه‌ ئه‌زانن وه‌ بۆتان ده‌رئه‌كه‌وێ كه‌ كێ له‌ گومڕاییه‌كی ئاشكرادایه‌، ئایا ئێمه‌ گومڕا بووینه‌ یاخود خۆتان، وه‌ سه‌ره‌نجامى دونیاو قیامه‌ت بۆ كێ ده‌بێت.

[ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ (٣٠) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێیان بفه‌رمه‌: هه‌واڵم پێ بده‌ن ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ئاوه‌كه‌ی ئێوه‌ به‌ ناخی زه‌ویدا ڕۆبچێنێ و بیباته‌ ناخی زه‌وی كه‌ دواتر هیچ دۆلكه‌و ئامێرێك نه‌توانێ بۆتان سه‌ربخاته‌وه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كێ هه‌یه‌ ئاوێكی زۆری ڕۆیشتووتان بۆ بێنێ؟ واته‌: جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كه‌سی تر نیه‌ ئاوتان پێ ببه‌خشێ، ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ئه‌و ئاوه‌ی سه‌ر زه‌ویتان بباته‌ ناخی زه‌وی و لێتانی دوور بخاته‌وه‌، والله أعلم.

سووره‌تی (قه‌له‌م) (واته‌: پێنووس) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٥٢) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ ن ] له‌سه‌ره‌تای سووره‌تی (به‌قه‌ره‌)دا باسی ئه‌م پیتانه‌مان كرد كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌ندێك له‌ سووره‌ته‌كانی قورئانی پیرۆزه‌وه‌ هاتوون فه‌زڵى قه‌ڵه‌م و زانست [ وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ قه‌ڵه‌م و به‌و زانست و زانیاریانه‌ی كه‌ ئێوه‌ به‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ینووسن، یاخود سوێند خواردنه‌ به‌و قه‌ڵه‌مه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ یه‌كه‌م شت دروستی كرد له‌ دوای (له‌وح و كورسی و عه‌رش و ئاو) وه‌ فه‌رمانی پێ كرد به‌ نووسینى هه‌موو شتێك كه‌ ڕوو ئه‌دات تا ڕۆژی قیامه‌ت، یاخود هه‌موو قه‌ڵه‌مێك ئه‌گرێته‌وه‌، (وریا كردنه‌وه‌ى خه‌ڵكیه‌ كه‌ خواى گه‌وره‌ فێرى نوسینى كردوون كه‌ هه‌موو زانسته‌كان به‌هۆیه‌وه‌ ده‌ستده‌خه‌ن).

[ مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ (٢) ] سوپاس بۆ خوا ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌و نیعمه‌ته‌ زۆرانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێى به‌خشیویت تۆ شێت نیت، به‌ڵكو تۆ له‌وپه‌ڕی عاقڵیدایت، كافران ئه‌یانووت: محمد - صلی الله علیه وسلم - تێكچووه‌و شێت بووه‌، خواى گه‌وره‌ وه‌ڵامى دانه‌وه‌.

[ وَإِنَّ لَكَ لَأَجْرًا غَيْرَ مَمْنُونٍ (٣) ] وه‌ به‌ دڵنیایی تۆ ئه‌جرو پاداشتێكی یه‌كجار زۆرت بۆ هه‌یه‌ كه‌ نابڕێ و كۆتایی نایات به‌هۆی هه‌ڵگرتنی باری قورسی پێغه‌مبه‌رایه‌تی و ئه‌و هه‌موو ئێش و ئازاره‌ی كه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌و گه‌یاندنی دینه‌كه‌ی هه‌ڵتگرت، وه‌ هیچ كه‌سێكیش منه‌ت ناكات به‌سه‌رتداو خوای گه‌وره‌ خۆی ئه‌جرو پاداشتت ئه‌داته‌وه‌.

{ره‌وشت به‌رزى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم -} [ وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ (٤) ] وه‌ تۆ له‌سه‌ر ڕه‌وشت و ئاكارو ئه‌ده‌ب و ئه‌خلاقێكی یه‌كجار گه‌وره‌و به‌رزی، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌شه‌رم و به‌زه‌یى و به‌ڕێزو ئازاو جوامێرو بوێرو هێمن و ئارام و لێبورده‌و لێخۆشبوو نه‌رمونیان و خۆبه‌كه‌مزان و راستگۆ وده‌ست پاك و ده‌م پاك و داوێن پاك و دڵ پاك و ده‌روون پاك بووه‌، یاخود (خُلُق) به‌ مانای دینیش هاتووه‌ تۆ له‌سه‌ر دینێكی یه‌كجار گه‌وره‌ی، ڕه‌وشت و ئه‌خلاقی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - قورئان بووه‌و قورئانی پیرۆزی له‌ خۆیدا جێبه‌جێ كردووه‌و بۆ ئه‌وه‌ نێردراوه‌ تا ره‌وشته‌ جوانه‌كان ته‌واو بكات.

[ فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ (٥) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا كاتێك په‌رده‌ له‌سه‌ر هه‌موو شته‌كان لائه‌برێ و حه‌قیقه‌ت و ڕاستییه‌كان ده‌رئه‌كه‌وێ ئه‌و كاته‌ تۆیش ئه‌یبینیت و كافرانیش ئه‌یبینن.

[ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ (٦) ] كه‌ ئایا ئێوه‌ كامتان شێتن، ئایا تۆی شێت بوویته‌و تێكچوویته‌ وه‌كو كافران وا ئه‌ڵێن، یاخود شێتی ڕاسته‌قینه‌و سه‌رلێشێواو و گومڕا ئه‌وانن كه‌ دوای تۆ ناكه‌ون، له‌ قیامه‌تدا بۆیان ده‌رئه‌كه‌وێت.

[ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٧) ] به‌ڕاستی په‌روه‌ردگارت زاناتره‌ به‌وه‌ی كه‌ كێ له‌ ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ لایداوه‌و گومڕا بووه‌، وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ زاناتره‌ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ڕێگای هیدایه‌تن، واته‌: تۆ له‌سه‌ر ڕێگای هیدایه‌ت و ڕێگای ڕاستی خوای گه‌وره‌ی، وه‌ ئه‌وان له‌ ڕێگای ڕاست لایانداوه‌و ڕێگای ڕاستیان ون كردووه‌و وێڵ و سه‌رگه‌ردان و گومڕابوونه‌.

[ فَلَا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ (٨) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ گوێڕایه‌ڵی ئه‌و كه‌سانه‌ مه‌كه‌ كه‌ خۆت و دینه‌كه‌ت به‌درۆ ئه‌زانن، كه‌ بانگی پێغه‌مبه‌ریان ئه‌كرد - صلی الله علیه وسلم - بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌میش بچێته‌ سه‌ر دینی ئه‌وان.

[ وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ (٩) ] ئه‌وان ئاواته‌خوازن كه‌مێك تۆ نه‌رمییان بۆ بنوێنی ئه‌وان زۆر نه‌رمی ئه‌نوێنن، یان كه‌مێك به‌ڵای ئه‌واندا بڕۆی ئه‌وان زیاتر به‌ڵای تۆدا دێن، یان كه‌مێك سازشیان بۆ بكه‌ی له‌ حه‌قه‌كه‌ ئه‌وان زیاتر له‌ دینه‌كه‌ی خۆیان سازشت بۆ ئه‌كه‌ن، بۆیه‌ شتی وا نه‌كه‌یت.

{هه‌ندێك له‌ سیفاته‌ خراپه‌كانى (وه‌لیدی كوڕی موغیره‌)} [ وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ (١٠) ] وه‌ گوێڕایه‌ڵی هیچ كه‌سێك نه‌كه‌ی كه‌ زۆر سوێند به‌درۆ ئه‌خوات و درۆزنه‌، وه‌ كه‌سێكی بێ¬ڕێزو بێ¬نرخ و لاوازو دڵ لاوازه‌.

[ هَمَّازٍ ] كه‌سێكه‌ ڕووبه‌ڕوو گاڵته‌ به‌ خه‌ڵك ئه‌كات و تانه‌و ته‌شه‌ریان لێده‌دات، (لَمَّاز) ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ پاشمله‌ گاڵته‌ به‌ خه‌ڵكى ده‌كات، یاخود ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ده‌ست و به‌ پێڵوی چاو و به‌ برۆ و ئه‌وانه‌ گاڵته‌ به‌ خه‌ڵكى ده‌كات [ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ (١١) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دووزمانی ئه‌كه‌ن و له‌ نێوان خه‌ڵكیدا قسه‌ دێنن و قسه‌ ئه‌به‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئاژاوه‌و كێشه‌ بخه‌نه‌ نێوان خه‌ڵكیه‌وه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ ناچنه‌ به‌هه‌شته‌وه.

[ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (١٢) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ قه‌ده‌غه‌ی هه‌موو خێرو چاكه‌یه‌ك ئه‌كه‌ن، وه‌ ده‌ستدرێژیكارن و سنورى خواى گه‌وره‌ ده‌به‌زێنن، وه‌ زۆر تاوانبارن و له‌ حه‌رام ناگه‌ڕێنه‌وه‌ [ عُتُلٍّ ] وه‌ كه‌سانێكی زۆر ڕه‌ق و وشك و زمان خراپ و ڕه‌وشت خراپن، وه‌ به‌خه‌م و هۆڵی دونیاوه‌ن و پاره‌ كۆ ئه‌كه‌نه‌وه‌و قه‌ده‌غه‌ى خێر ئه‌كه‌ن و لێی نابه‌خشن.

[ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ (١٣) ] زه‌نیمیش ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ خۆی ئه‌داته‌ پاڵ قه‌ومێك و له‌وان نیه‌، یاخود منداڵی زینایه‌، واته‌: زۆڵه‌.

[ أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ (١٤) ] كه‌ ماڵ و منداڵێكی زۆریشی هه‌یه‌، كه‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ مه‌به‌ست پێی (وه‌لیدی كوڕی موغیره‌) یه‌.

[ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٥) ] كاتێك كه‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ی به‌سه‌ردا بخوێندرایه‌ته‌وه‌ ئه‌یووت ئه‌مه‌ به‌سه‌رهات و سه‌رگوزشته‌ی ئوممه‌تانی پێشتره‌ ئه‌مه‌ فه‌رمووده‌و فه‌رمایشتی خوا نیه‌و له‌لایه‌ن خواوه‌ نه‌هاتووه‌.

[ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ (١٦) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: ئه‌بێ له‌ دونیادا لووتی دیاری و نیشان و ڕه‌ش بكه‌ین و بناسرێته‌وه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا بیخه‌ینه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌، ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ جه‌نگى به‌در شمشێر به‌ر لووتی كه‌وت و لووتی بڕاو بووه‌ نیشانه‌یه‌ك پێوه‌ی.

{به‌سه‌رهاتى هاوه‌لآنى باخه‌كه‌} [ إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ ] ئێمه‌ كافرانی مه‌ككه‌مان تاقیكرده‌وه‌ به‌ برسێتی و نه‌بوونی كه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - دوعای لێ كردن، هه‌روه‌كو چۆن هاوه‌ڵانی باخه‌كه‌مان تاقیكرده‌وه‌، هاوه‌ڵانی باخه‌كه‌ سێ برا بوونه‌ له‌ دێیه‌ك بوونه‌ ناوی (ضهروان) بووه‌ دوو (فه‌رسه‌خ) واته‌: شه‌ش میل له‌ (صه‌نعا)ی پایته‌ختی (یه‌مه‌ن)ه‌وه‌ دوور بووه‌، یاخود وتراوه‌: له‌ (حه‌به‌شه‌) بووه‌، ئه‌مانه‌ باوكێكی چاكیان هه‌بووه‌ كه‌ باخ و بێستانی هه‌بووه‌ كه‌ جۆره‌ها میوه‌و به‌روبوومى هه‌بووه‌و ساڵانه‌ كردوویه‌تی به‌ سێ به‌شه‌وه‌: به‌شێكی له‌ ڕێی خوا كردووه‌ به‌ خێرو زه‌كاتی لێداوه‌، به‌شێكیشی بۆ خۆی و ماڵ و منداڵی داناوه‌، به‌شێكیشی بۆ بنه‌تۆو و مه‌سره‌فه‌كه‌ی بۆ ساڵی داهاتوو هه‌ڵگرتووه‌، كه‌ باوكیان مرد ئه‌مان وتیان: باوكمان له‌ هه‌ڵه‌دا بووه‌و نه‌زان بووه‌ كه‌ ئه‌م ماڵه‌ی ئاوا لێ كردووه‌ ئێستا به‌رهه‌مه‌كه‌ كه‌مه‌ وه‌ ماڵ و منداڵمان زۆره‌و به‌شمان ناكات، ویستوویانه‌ فه‌قیرو هه‌ژاری لێ بێبه‌ش بكه‌ن، كه‌ ئێستا خوای گه‌وره‌ باسی به‌سه‌رهاته‌كه‌یان ئه‌كات [ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ (١٧) ] كاتێك له‌ دوای وه‌فاتی باوكیان سوێندیان خوارد ئه‌بێ به‌رهه‌می باخه‌كه‌مان بڕنین له‌ به‌ره‌به‌یانی زوودا پێش ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ كه‌سێك ئاگاداربێ و به‌خه‌به‌ر بێ بۆ ئه‌وه‌ی فه‌قیرو هه‌ژار نه‌چێ و داوایان لێ نه‌كات.

[ وَلَا يَسْتَثْنُونَ (١٨) ] وه‌ نه‌شیان وت (إن شاء الله)، یاخود به‌ گومانی خۆیان فه‌قیرو هه‌ژارانیان لێ بێ به‌ش كرد.

[ فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (١٩) ] ئه‌مان شه‌و ئه‌و بڕیاره‌یانداو خه‌وتن، له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ ئافه‌ت و به‌ڵایه‌ك یان ئاگرێك دای له‌ باخ و بێستانه‌كه‌یان و هه‌ر هه‌مووی سووتاند، یاخود ئیمامى (قورتوبی) ده‌فه‌رمێت: جبریل باخه‌كه‌یانى له‌ ره‌گه‌وه‌ هه‌ڵكه‌ندو بردى بۆ مه‌ككه‌و ته‌وافى پێكرد به‌ ده‌ورى كه‌عبه‌دا، پاشان بردى بۆ (تائیف)، هه‌ر بۆیه‌ پێى وتراوه‌ (تائیف) واته‌:ته‌وافكار، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ نیه‌ت و نیازێكى خراپى هه‌بێت و هه‌وڵى جێبه‌جێ كردنى بدات به‌ڵام بۆى نه‌گونجێت ئه‌وا له‌سه‌رى گوناهبار ده‌بێت و شایانى سزایه‌).

[ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠) ] وه‌ وه‌كو شه‌وى تاریكى لێهات، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رهه‌می ڕنرابێت و هیچ شتێكی پێوه‌ نه‌مابێت، (تاوان و نیاز خراپى هۆكاره‌ بۆ له‌ناوچوونى سه‌روه‌ت و سامان و به‌رهه‌م و باخ و بێستان).

[ فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) ] به‌یانی زوو ئه‌مان له‌ خه‌و هه‌ڵسان و بانگیان له‌ یه‌كتری كرد.

[ أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) ] وتیان: له‌ به‌ره‌به‌یانی زوو بكه‌ونه‌ ڕێ بۆ لای به‌رهه‌م و باخه‌كه‌تان ئه‌گه‌ر ئه‌تانه‌وێ ئێوه‌ باخه‌كه‌ بڕنن، (وتراوه‌ ره‌زى ترێ بووه‌).

[ فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ (٢٣) ] ئه‌وان كه‌وتنه‌ ڕێ به‌ڵام به‌ نهێنی و چپه‌چپ له‌ نێوان خۆیاندا قسه‌یان ئه‌كرد بۆ ئه‌وه‌ى كه‌س ده‌نگیان نه‌بیستێت و شوێنیان نه‌كه‌وێت.

[ أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) ] وتیان: ئه‌بێ ئه‌مڕۆ به‌ نهێنی بڕۆین به‌ شێوازێك كه‌ هیچ فه‌قیرو هه‌ژارێك هه‌ستمان پێ نه‌كات وه‌كو باوكمان پێشتر فێری كردبوون، (باوكیان كه‌ بڕۆیشتایه‌ فه‌قیرو هه‌ژارانى ئاگادار ده‌كرده‌وه‌و له‌گه‌ڵ خۆى ده‌یبردن، سه‌ره‌ڕاى زه‌كاته‌كه‌ یارمه‌تیشى ده‌دان و ئه‌وه‌ى له‌ داره‌كان به‌ربوایه‌ته‌وه‌ بۆ هه‌ژاران بوو).

[ وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (٢٥) ] ڕۆیشتن به‌ ته‌نها خۆیان جیا كرده‌وه‌ له‌ قه‌ومه‌كه‌یان وه‌ وا ڕۆیشتن كه‌ به‌هێزو به‌توانان و توانایان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕنینه‌وه‌ی باخه‌كه‌یان.

[ فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) ] كاتێك كه‌ باخه‌كه‌یان بینی به‌رهه‌م و جوانى و سه‌وزى نه‌ماوه‌و ره‌ش بووه‌ وتیان: ئێمه‌ ڕێگه‌مان هه‌ڵه‌و ون كردووه‌و ئه‌مه‌ باخی ئێمه‌ نیه‌، نه‌یانزانی كه‌ باخه‌كه‌ی ئه‌وانه‌و خوای گه‌وره‌ سزاى داون و به‌ڵایه‌كی ناردۆته‌ سه‌ری و هیچی نه‌هێشتووه‌.

[ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) ] دواتر دڵنیابوون كه‌ ئه‌مه‌ باخه‌كه‌ی خۆیانه‌و رێیان هه‌ڵه‌ نه‌كردووه‌ به‌ڵام خوای گه‌وره‌ بێ به‌شی كردوون له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی له‌به‌ر نیه‌ت خراپی خۆیان.

[ قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ (٢٨) ] (أَوْسَطُهُمْ) واته‌: ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ هه‌موویان ژیرترو عاقڵترو باشترو چاكتر بوو وتی: ئایا من پێم نه‌ووتن بڵێن: (إن شاء الله) و (إن شاء الله) بكه‌ن، وه‌ ئێستایش په‌شیمان ببنه‌وه‌و داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ن هه‌ر باشه‌.

[ قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٩) ] ئه‌وانیش په‌شیمان بوونه‌وه‌و وتیان: پاكی و مونه‌ززه‌هی بۆ په‌روه‌ردگارمان له‌ هه‌موو كه‌مو كوڕیه‌ك له‌و خراپه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ كردمان به‌ڕاستی ئێمه‌ سته‌ممان له‌ خۆمان كرد كه‌ نیه‌تمان خراپ بوو نیه‌تمان وابوو به‌شی فه‌قیرو هه‌ژاری لێ نه‌ده‌ین.

[ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ (٣٠) ] هه‌ندێكیان ڕوویان كرده‌ هه‌ندێكیان و لۆمه‌و گله‌یی و گازنده‌یان له‌ یه‌كتری ئه‌كرد.

[ قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ (٣١) ] وتیان: هاوار بۆ خۆمان به‌ڕاستی ئێمه‌ ده‌ستدرێژى و سنوربه‌زاندن و سه‌ركه‌شیمان كرد.

[ عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا ] وتیان: ئێمه‌ ته‌وبه‌مان كردو په‌شیمان بووینه‌وه‌و بۆ لای خوا گه‌ڕاینه‌وه‌ به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ بۆمان بگۆڕێ به‌ باشتر، وتراوه‌: دواى په‌شیمان بوونه‌وه‌و ته‌وبه‌ كردنیان خواى گه‌وره‌ باشترى پێ به‌خشیوون [ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ (٣٢) ] ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌و به‌ڵكو خوای گه‌وره‌ لێمان ببوورێ و لێمان خۆشبێ و به‌ باشتر باخه‌كه‌مان بۆ بگۆڕێ.

[ كَذَلِكَ الْعَذَابُ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: سزای ئێمه‌ به‌م شێوازه‌یه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ سه‌رپێچى بكه‌ن و مافى فه‌قیرو هه‌ژار نه‌ده‌ن، چۆن سزای هاوه‌ڵانی باخمان دا ئاوایش سزای كافرانی مه‌ككه‌ ئه‌ده‌ین [ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣) ] به‌ڵام به‌ دڵنیایى سزای ڕۆژی قیامه‌ت زۆر له‌مه‌ گه‌وره‌ترو سه‌ختتره‌ ئه‌گه‌ر بزانن.

[ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) ] به‌ڕاستی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و خۆیان له‌ تاوان ئه‌پارێزن ئه‌مانه‌ له‌لای په‌روه‌ردگاریان له‌ به‌هه‌شتدا باخ و باخاتیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ پڕه‌ له‌ نازو نیعمه‌ت.

{موسڵمانان و كافران یه‌كسان نین } [ أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) ] كافرانی قوڕه‌یش وتیان: ئه‌گه‌ر قیامه‌ت و به‌هه‌شتیش هه‌بێ ئه‌وه‌ به‌هه‌شت بۆ ئێمه‌یه‌و بۆ ئه‌و خه‌ڵكه‌ فه‌قیرو هه‌ژارو ڕه‌ش و ڕووته‌ نیه‌ كه‌ دوای محمد - صلی الله علیه وسلم - كه‌وتوونه‌، خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: به‌هه‌ڵه‌داچوون، ئایا ئێمه‌ موسڵمانان وه‌كو تاوانباران سه‌یر ئه‌كه‌ین و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كه‌ین؟ نه‌خێر وانیه‌.

[ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦) ] ئه‌وه‌ ئێوه‌ چیتانه‌ بڕیارێكی ئاوا گێڕو ناڕێك ئه‌ده‌ن و ئه‌م گومانه‌ خراپه‌ ده‌به‌ن؟

[ أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) ] یاخود ئایا ئێوه‌ كتابێكتان له‌به‌رده‌ستدایه‌ كه‌ تیایدا بیخوێننه‌وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ گوێڕایه‌ڵی خوا ئه‌كات و موسڵمان بووه‌ وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ وایه‌ كه‌ خراپه‌كاره‌و له‌سه‌ر كوفر به‌رده‌وامه‌، شتی واتان هه‌یه‌؟ بێگومان نه‌خێر.

[ إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ (٣٨) ] یاخود ئایا له‌و كتابه‌دا نووسراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئێوه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خۆتان سه‌رپشكن حه‌زو ئاره‌زوو له‌ چ شتێك بكه‌ن ئه‌وه‌ هه‌ڵئه‌بژێرن، ئایا شتی وای تیایه‌؟ نه‌خێر له‌وێ به‌ویست و ئاره‌زوو نیه‌و به‌ گوێره‌ی كرده‌وه‌ی خۆته‌ كه‌ له‌ دونیا كردووته‌.

[ أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ (٣٩) ] یاخود ئایا هیچ عه‌هدو به‌ڵێنێكتان له‌ خواوه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ سوێندی بۆ خواردبێتن كه‌ ئێوه‌ ئه‌خاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌، وه‌ ئه‌و بڕیاره‌ی كه‌ ئێوه‌ داوتانه‌ به‌و شێوازه‌یه‌و ئه‌وه‌ى ئاره‌زووى پێده‌كه‌ن ده‌ستتان ده‌كه‌وێت، ئایا شتی وا هه‌یه‌؟ بێگومان نه‌خێر.

[ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - سه‌رزه‌نشتیان بكه‌و پرسیاریان لێ بكه‌و بزانه‌ كێ كه‌فاله‌ت و زه‌مانه‌ت و مسۆگه‌ری ئه‌م شته‌ ئه‌كات و كێیه‌ ئه‌م شته‌ی بۆ مسۆگه‌ر كردوون؟ بێگومان كه‌س نیه‌ و له‌خۆیانه‌وه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن.

[ أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ (٤١) ] یاخود ئایا شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ داناوه‌و به‌ گومانی خۆیان كه‌ ئه‌و شه‌ریكانه‌ ئه‌توانن له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا پاداشتی ئه‌مان بده‌نه‌وه‌ وه‌كو موسڵمانان، ده‌ی ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كه‌ن با شه‌ریكه‌كانیان بێنن و فریایان بكه‌ون.

[ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ ] ڕۆژی قیامه‌ت ڕۆژێكه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ قاچی پیرۆزى خۆی هه‌ڵئه‌ماڵێ و ده‌ریئه‌خات و خه‌ڵكی ئه‌یبینن و بانگ ئه‌كرێن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ به‌رن كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ ڕۆژێكی زۆر سه‌خت و قورسه‌، (جێگیر كردنى سیفه‌تى قاچى تێدایه‌ بۆ خواى گه‌وره‌ كه‌ له‌ قاچى دروستكراوه‌كانى ناچێت و خواى گه‌وره‌ خۆى نه‌بێت كه‌س چۆنێتێكه‌ى نازانێت، پێویسته‌ وه‌كو خۆى باوه‌ڕمان پێی هه‌بێت به‌ بێ نكوڵى كردن و چواندنى به‌ سیفاتى دروستكراوه‌كان، وه‌ به‌بێ گۆڕینى ماناكه‌ى بۆ مانایه‌كى تر، وه‌ به‌بێ پرسیار كردن له‌ چۆنێتیه‌كه‌ى، چۆن باوه‌ڕمان به‌ خواى گه‌وره‌ هه‌یه‌و نازانین چۆنه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ باوه‌ڕمان به‌ هه‌موو سیفاته‌كانى هه‌یه‌ كه‌ له‌ قورئان و سوننه‌تدا باسكراوه‌و نازانین چۆنه‌، چونكه‌ قسه‌ كردن له‌ سیفاته‌كانى خواى گه‌وره‌ به‌ شێكه‌ له‌ قسه‌ كردن له‌ زاتى پیرۆزى خواى گه‌وره‌) [ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) ] باوه‌ڕداران ئه‌وانه‌ی له‌ دونیا سوجده‌یان بۆ خوا بردبێ به‌ڕاستگۆیی هه‌موویان له‌و كاته‌دا سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا بۆ ڕیاو ناوبانگ و دونیا سوجده‌یان بردبێ وه‌ مونافیقانیش ئه‌یانه‌وێ سوجده‌ به‌رن ناتوانن و پشتیان ڕه‌ق و وشك ئه‌بێت و ناچه‌مێته‌وه‌ ئه‌و كاته‌ له‌ باوه‌ڕداران جیا ئه‌كرێنه‌وه‌ وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ چه‌نده‌ها فه‌رمووده‌دا باسى كردووه‌.

[ خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ] ئه‌مان چاویان شۆڕو زه‌لیل و شكاوه‌و زه‌لیلی و ڕیسوایی و په‌شیمانی و خه‌فه‌ت زاڵ ئه‌بێ به‌سه‌ریاندا [ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ (٤٣) ] ئه‌مان له‌ دونیا كاتێك كه‌ ساغ و سه‌لامه‌ت بوون بانگ ئه‌كران بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سوجده‌ به‌رن ئه‌مان سوجده‌یان بۆ خوا نه‌ئه‌برد ئێستا له‌ ڕۆژی قیامه‌ت چۆن ئه‌توانن سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ به‌رن، یاخود بانگ دراوه‌ له‌ بانگه‌كه‌دا بانگكراون وه‌رن بۆ نوێژ ئه‌وان نه‌چوونه‌و سوجده‌یان بۆ خوا نه‌بردووه‌ له‌ مزگه‌وتدا.

[ فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - لێمگه‌ڕێ و وازم لێ بێنه‌و ئه‌م كه‌سانه‌ به‌ من بسپێره‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ به‌درۆ ئه‌زانێ ئه‌و كه‌سانه‌ بۆ خۆم به‌جێ بێله‌ خۆم سزایان ئه‌ده‌م.

[ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (٤٤) ] نازو نیعمه‌تیان پێ ده‌به‌خشین تا بێئاگا ئه‌بن و پله‌ پله‌ و ورده‌ ورده‌ له‌ ناكاودا به‌ سزا ئه‌یانبه‌ینه‌وه‌ كه‌ هیچ بواری گه‌ڕاندنه‌وه‌یان نه‌بێت وه‌ هه‌ستی پێ نه‌كه‌ن، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (ئه‌گه‌ر بینیتان مرۆڤ تاوان ده‌كات و خواى گه‌وره‌ پێى ده‌به‌خشێت ئه‌وا بزانن ئیستیدراجه‌ بۆ ئه‌وه‌ى زیاتر تاوان بكات تا له‌ ناكاو خواى گه‌وره‌ ده‌یباته‌وه‌) [ وَأُمْلِي لَهُمْ ] وه‌ زیاتر مۆڵه‌تیان ئه‌ده‌مێ و دوایان ده‌خه‌م [ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (٤٥) ] به‌ دڵنیایی نه‌خشه‌و پیلانی من زۆر به‌هێزه‌و هیچ كه‌سێك له‌ ده‌ست من ڕزگاری نابێ.

[ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٦) ] یاخود ئایا ئه‌وان بۆ ئیمان ناهێنن خۆ تۆ داوای ئه‌جرو پاداشت و كرێت لێ نه‌كردوون و به‌ پاره‌ ئیمان ناهێنن تا له‌به‌ر پاره‌كه‌ ئیمان نه‌هێنن و بكه‌ونه‌ ژێر بارێكی قورس و گران و قه‌رزاریه‌وه‌و توانایان نه‌بێ ئیمان بێنن، خۆ داوای پاره‌ت لێنه‌كردوون.

[ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧) ] یاخود ئایا ئه‌وان زانیاری غه‌یبیان هه‌یه‌و غه‌یب ئه‌زانن تا ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان مه‌به‌ستیان بێت بینووسنه‌وه‌.

[ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ئارام بگره‌ بۆ حوكم و بڕیاری په‌روه‌ردگارت له‌سه‌ر ئازاردانى نه‌ته‌وه‌كه‌ت {یونس پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم -} [ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى ] وه‌ تۆ وه‌كو یونسى هاوه‌ڵی نه‌هه‌نگه‌كه‌ - صلی الله علیه وسلم - مه‌به‌ كه‌ له‌ قه‌ومه‌كه‌ی تووڕه‌بوو به‌جێی هێشتن وه‌ دواتر له‌ناو ده‌ریاكه‌ نه‌هه‌نگه‌كه‌ قوتیداو دواتر له‌ناو سكى نه‌هه‌نگه‌كه‌ داوای لێخۆشبوونی له‌ خوای گه‌وره‌ كردو خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی به‌ نه‌هه‌نگه‌كه‌ كرد فڕێی دایه‌ ده‌ره‌وه‌ [ وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨) ] كه‌ ئه‌م دواتر غه‌م و په‌ژاره‌و خه‌فه‌تی خوارد، یاخود له‌ناو سكی نه‌هه‌نگه‌كه‌دا به‌ند كرا.

[ لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ ] ئه‌گه‌ر نیعمه‌تی خوای گه‌وره‌ فریای نه‌كه‌وتایه‌ كه‌ ته‌وبه‌ی كرد ئه‌وه‌ فڕێ ئه‌درایه‌ ئه‌و چۆڵی و بیابانه‌ كه‌ هیچ ڕووه‌كێكی لێ نه‌بوایه‌ [ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) ] وه‌ زه‌م و لۆمه‌ ئه‌كرا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ قه‌ومه‌كه‌ی به‌جێ هێشت.

[ فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ته‌وبه‌ی كرد دووباره‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ڵیبژارده‌وه‌ بۆ پێغه‌مبه‌رایه‌تی، وه‌ داینا له‌وانه‌ی كه‌ زۆر چاكه‌كارو پیاوچاكن، وه‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌كه‌ی بۆ گه‌ڕانده‌وه‌و گه‌ڕایه‌وه‌ ناو قه‌ومه‌كه‌ی، وه‌ سه‌د هه‌زار كه‌س بوون هه‌ر هه‌موویان ئیمانیان پێی هێنا.

{چاو و نه‌فه‌س و خۆپاراستن لێى } [ وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ ] وه‌ نزیكه‌ كافران كه‌ قورئانی پیرۆز ئه‌بیستن به‌ چاویان زه‌ره‌رو زیان به‌ تۆ بگه‌یه‌نن له‌ رق و كینه‌و حه‌سوودیدا [ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) ] وه‌ ئه‌ڵێن: محمد - صلی الله علیه وسلم - تێكچووه‌و شێت بووه‌.

[ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٥٢) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ ته‌نها زیكرو یادخستنه‌وه‌یه‌ بۆ هه‌موو جیهان، كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - زۆر دوعاو ڕوقیه‌ی ئه‌خوێند بۆ خۆپاراستن له‌ چاوی جنی و مرۆڤ، به‌ڵام كاتێك كه‌ سووره‌تی (ناس و فه‌له‌ق) دابه‌زی وازی له‌ هه‌مووی هێنا ته‌نها بۆ خۆپاراستن ئه‌م دوو سووره‌ته‌ی ئه‌خوێند، وه‌ ده‌فه‌رمێت: (نه‌فه‌س و چاوپیسى حه‌قه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر شتێك پێش قه‌ده‌ر بكه‌وتایا ئه‌وا نه‌فه‌س و چاو پێشى ده‌كه‌وت)، وه‌ ده‌فه‌رمێت: (نه‌فه‌س و چاوپیسى مرۆڤ ده‌كوژێت و ده‌یخاته‌ گۆڕه‌وه‌، وه‌ وشتریش ده‌خاته‌ ناو مه‌نجه‌ڵه‌وه‌)، وه‌ ده‌فه‌رمێت: (په‌نا بگرن به‌ خوا چونكه‌ نه‌فه‌س و چاوپیسى حه‌قیقه‌تى هه‌یه‌و كاریگه‌رى هه‌یه‌)، وه‌ ده‌فه‌رمێت: (زۆربه‌ى ئه‌ممه‌ته‌كه‌م له‌ پاش قه‌زاو قه‌ده‌ر به‌ هۆى نه‌فه‌س و چاوپیسى¬یه‌وه‌ ده‌مرن) خۆپاراستن له‌ چاوپیسان به‌ خوێندنى زیكره‌كانى به‌یانیان و ئێواران و خه‌وتنان و زیكره‌كانى تر ده‌بێت، به‌ تایبه‌تى خوێندنى سوره‌تى (ناس و فه‌له‌ق)، وه‌ كه‌سێك توشى كردبوویت داواى ئاوى ده‌ستنوێژه‌كه‌ى بكه‌و خۆتى پێبشۆره‌ (إن شاء الله) چاك ده‌بێت، وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى تۆ زیان به‌ خه‌ڵكى نه‌گه‌یه‌نیت هه‌ر نازو نیعمه‌تێكت بینى دوعاى خێرو به‌ره‌كه‌ت و پارێزراوى بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى بكه‌و بڵێ: (ما شاء الله لا قوة إلا بالله)، والله أعلم.

سووره‌تی (حاققه‌) (واته‌: حه‌قیقه‌ت و راستییه‌كان) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٥٢) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الْحَاقَّةُ (١) ] ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی قیامه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕۆژی قیامه‌ت ڕۆژێكی حه‌قه‌و هه‌موو حه‌قیقه‌ت و ڕاستییه‌كانی تیادا ده‌رئه‌كه‌وێ وه‌ هه‌موو به‌ڵێن و هه‌ڕه‌شه‌كانی تیادا جێبه‌جێ ئه‌بێ.

[ مَا الْحَاقَّةُ (٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - (حاققه‌) چیه‌و چ شتێكه‌و سیفه‌تی چۆنه‌؟ ئه‌مه‌ بۆ به‌ گه‌وره‌ زانینێتی.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ (٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی (حاققه‌) چۆنه‌؟ به‌ڵام دواتر خوای گه‌وره‌ خۆی بۆی باس كردووه‌و زانیوێتی.

[ كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ (٤) ] قه‌ومی ثهمود كه‌ صاڵح پێغه‌مبه‌ریان - صلی الله علیه وسلم - بۆ نێردرابوو، وه‌ قه‌ومی عادیش كه‌ هود پێغه‌مبه‌ریان - صلی الله علیه وسلم - بۆ نێردرابوو ئه‌م دوو قه‌ومه‌ هه‌ردووكیان (قاریعه‌)یان به‌درۆ زانی (قاریعه‌)یش: ناوێكی تره‌ له‌ ناوه‌كانی قیامه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ترسناكی و ناخۆشی دیمه‌نه‌كانی له‌ دڵ ئه‌دات.

{له‌ناوبردنى كافران } [ فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ (٥) ] قه‌ومی ثهمود كه‌ قه‌ومی صاڵح پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بوون خوای گه‌وره‌ به‌هۆی تاوانه‌كه‌یانه‌وه‌ له‌ناوی بردن، یاخود سزایه‌كی بۆ ناردن كه‌ ده‌نگێك بوو هه‌موو سنووره‌كانی به‌زاندو به‌و ده‌نگه‌ له‌ناوی بردن.

[ وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ (٦) ] وه‌ قه‌ومی عادیش كه‌ هود پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن به‌ بایه‌ك كه‌ له‌وپه‌ڕی ساردیدا بوو ساردییه‌كی زۆر سه‌خت وه‌ هه‌ڵكردنه‌كه‌یشی هه‌ر زۆر سه‌خت بوو وه‌ كاته‌كه‌یشی زۆر درێژ بوو (عَاتِيَةٍ) واته‌: كاته‌كه‌ی درێژ بوو وه‌ هه‌ڵكردنی سه‌خت بوو، یاخود وتراوه‌: ئه‌و بایه‌ له‌ ژێر ده‌ستی فریشته‌كانی خه‌زێنه‌ی با ده‌رچوو به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ بۆیه‌ بایه‌كه‌ به‌بێ حساب بوو وه‌كو بایه‌كی ئاسایی نه‌بوو.

[ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و بایه‌ی نارده‌ سه‌ریان ماوه‌ی حه‌وت شه‌و و هه‌شت ڕۆژ [ حُسُومًا ] به‌رده‌وام یه‌ك له‌ دوای یه‌ك ئه‌و بایه‌ هیچ كات هێمن و ئارام نه‌ده‌بووه‌وه‌، یاخود (حُسُومًا) هه‌موویانی له‌ناوبردو كۆتایی پێ هێنان [ فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى ] ئه‌و قه‌ومه‌ كه‌ ئه‌و بایه‌یان به‌سه‌ردا هات ئه‌بینی هه‌ر هه‌موویان مردوونه‌و له‌ زه‌ویه‌كه‌ كه‌وتوونه‌ [ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ (٧) ] وه‌كو قه‌دی دارخورمایه‌كیان لێهات كه‌ له‌ زه‌ویدا كه‌وتبێت و ڕزا بێت، بایه‌كه‌ لێیده‌دان و ده‌یدان به‌ زه‌ویداو ده‌یكوشتن.

[ فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ (٨) ] ئایا ئه‌بینی هیچ كه‌سێكیان لێ مابێته‌وه‌، واته‌: كه‌سیان نه‌ماو خوای گه‌وره‌ هه‌موویانی له‌ناوبردو دوای بڕین.

[ وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ (٩) ] فیرعه‌ون و ئوممه‌ته‌ كافره‌كانی پێش خۆیشی وه‌ دێیه‌كانی قه‌ومی (لوط) هه‌ر هه‌موویان كرده‌وه‌ خراپه‌كه‌یان كرد كه‌ شه‌ریك دانان بوو بۆ خوا، وه‌ تاوان و سه‌رپێچی كردن بوو، وه‌ به‌ (قِبَلِهِ) ده‌خوێنرێته‌وه‌ واته‌: ئه‌وانه‌ى لاى فیرعه‌ون بوون له‌سه‌رده‌مى خۆى له‌ شوێنكه‌وتوانى وه‌كو كافرانى (قیبتى).

[ فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ ] وه‌ سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌یان كرد [ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً (١٠) ] خوای گه‌وره‌ش بردیانییه‌وه‌ بردنه‌وه‌یه‌كی زیاد له‌ بردنه‌وه‌ی ئوممه‌ته‌كانی تر، یاخود به‌هیلاكده‌ر، یان زۆر سه‌خت و گه‌وره‌، یان زۆر به‌ئێش و ئازار.

[ إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ (١١) ] كاتێك كه‌ زریان و ئاوی قه‌ومی نوح به‌رز بووه‌وه‌و سنووری به‌زاند ئه‌ی موسڵمانان ئێمه‌ ئێوه‌مان خسته‌ ناو كه‌شتییه‌كه‌وه‌، واته‌: له‌ پشتی باوكتاندا بوون، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ كاتی نوحدا بوون كه‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی دووباره‌ له‌وان ده‌ستی پێ كرده‌وه‌ ئه‌وانمان هه‌ڵگرت و خستیانمانه‌ ناو كه‌شتییه‌كه‌وه‌، فه‌رمانمان پێ كردن و كه‌شتیان دروست كردو چوونه‌ ناوی.

[ لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً ] تا ئه‌و ڕووداوه‌ ببێته‌ په‌ندو عیبره‌ت بۆ ئێوه‌ ئه‌ی ئوممه‌تی محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌سه‌ر تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌، یان كه‌شتیمان هێشته‌وه‌ تا له‌ ده‌ریا پێى بڕۆن و ببێته‌ په‌ندو عیبره‌ت [ وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ (١٢) ] وه‌ گوێیه‌كیش كه‌ شت ببیستێت و بپارێزێت ئه‌و گوێیه‌ له‌م به‌خششه‌ تێ ئه‌گات و وه‌ری ئه‌گرێت و ئه‌یپارێزێت و له‌ یادی ناكات و سودى لێده‌بینێت.

{هاتنى قیامه‌ت } [ فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) ] كاتێك كه‌ ئیسرافیل فووی یه‌كه‌م ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌ناو شه‌یپووردا دونیا تێكئه‌چێت.

[ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً (١٤) ] وه‌ زه‌وی و شاخه‌كان له‌ شوێنی خۆیان ئه‌جوولێندرێن و هه‌ڵئه‌كه‌ندرێن به‌ فه‌رمان و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌و كاته‌ به‌ یه‌كجار هه‌مووی تێكئه‌شكێ و وردو خاش ئه‌بێ و ڕائه‌خرێ و نامێنێ.

[ فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ (١٥) ] (واقیعه‌)ش ناوێكی تری قیامه‌ته‌ ئه‌له‌و ڕۆژه‌دا قیامه‌ت هه‌ڵئه‌سێ و ڕوو ئه‌دات.

[ وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) ] وه‌ ئاسمانه‌كانیش له‌ت و كون ئه‌بن بۆ دابه‌زینی فریشته‌كانی خوای گه‌وره‌ به‌ فه‌رمانى خوای گه‌وره‌، وه‌ ئاسمانه‌كان له‌و ڕۆژه‌دا لاوازو نه‌رمن.

[ وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا ] وه‌ فریشته‌كانیش له‌ملاو له‌ولای ئاسمانه‌وه‌ ڕاوه‌ستاون، یاخود لای ده‌رگاكانی ئاسمانه‌وه‌ ڕاوه‌ستاون و چاوه‌ڕوانی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ن كه‌ فه‌رمانیان پێ بكات دابه‌زنه‌ سه‌ر زه‌وی و ده‌وری زه‌وی بگرن [ وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (١٧) ] له‌سه‌رووی ئه‌مانیشه‌وه‌ له‌سه‌رووی ئاسمانیشه‌وه‌ هه‌شت مه‌لائیكه‌ت، یان هه‌شت پۆل و كۆمه‌ڵ مه‌لائیكه‌ت عه‌رشی خوای گه‌وره‌یان هه‌ڵگرتووه‌ كه‌ له‌وپه‌ڕی گه‌وره‌ییدان وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نازانێ ژماره‌یان چه‌نده‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (خواى گه‌وره‌ رێگاى دام باسى فریشته‌یه‌ك له‌ فریشته‌كانى هه‌ڵگرى عه‌رشى خواى گه‌وره‌ بكه‌م كه‌ نێوان نه‌رمى گوێى تا بان شانى ماوه‌ى حه‌وت سه‌د ساڵه‌).

[ يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ (١٨) ] له‌و ڕۆژه‌دا كرده‌وه‌كانتان هه‌مووی نیشان ئه‌درێ و ئه‌خرێته‌ ڕوو وه‌ هیچ شتێك له‌ وته‌و كرده‌وه‌كانی ئێوه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌و هه‌مووی ئاماده‌یه‌، له‌ نهێنی و ئاشكرا، له‌ باش و خراپ.

{ئه‌وانه‌ى كتاب و په‌ڕاو و نامه‌ى كرده‌وه‌كانیان به‌ ده‌ستی ڕاست پێ ده‌درێ} [ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ ] له‌و ڕۆژه‌دا هه‌ر كه‌سێك كتاب و په‌ڕاو و نامه‌ى كرده‌وه‌كانی به‌ ده‌ستی ڕاستی پێ بدرێ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ به‌هه‌شتییه‌ [ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ (١٩) ] ئه‌میش له‌ خۆشیدا هاوار ئه‌كات و ئه‌ڵێ: وه‌رن كتابه‌كه‌ی من وه‌ربگرن و بیخوێننه‌وه‌، چونكه‌ ده‌زانێت پڕه‌ له‌ چاكه‌.

[ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ (٢٠) ] من دڵنیابووم وه‌ یه‌قینم هه‌بوو كه‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌یه‌، یان ڕووبه‌ڕووی ئه‌م حسابه‌ ئه‌بمه‌وه‌، واته‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ تاوانه‌كانم خۆش ئه‌بێ وه‌ لێم ئه‌بوورێ وه‌ موحاسه‌به‌م ناكات و ئه‌مخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌.

[ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ (٢١) ] ئه‌م له‌ ژیانی به‌هه‌شتدایه‌ كه‌ زۆر له‌و ژیانه‌ ڕازییه‌و هیچ شتێكی خراپی تیادا نیه‌.

[ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ (٢٢) ] له‌ باخ و به‌هه‌شته‌ به‌رزه‌كاندایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌هه‌شت به‌رزه‌و پله‌كانی بۆ سه‌ره‌وه‌یه‌.

[ قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ (٢٣) ] به‌ڵام ئه‌و به‌رهه‌م و دارانه‌ی له‌ به‌هه‌شتدا هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی به‌ره‌كانیان نزم ئه‌بێته‌وه‌ كه‌سێك به‌ دانیشتنه‌وه‌ بێ به‌ ڕاكشانه‌وه‌ بێ به‌ پێوه‌ بێ هه‌ر چۆنێك بێ ده‌ستی پێ ئه‌گات و بۆی نزم ئه‌بێته‌وه‌.

[ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ (٢٤) ] له‌ناو به‌هه‌شتدا پێیان ده‌وترێت: بخۆن و بخۆنه‌وه‌و نۆشی گیانتان بێ خواردنه‌وه‌یه‌كی پاك و چاك به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ چاكانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا كردووتانه.

{ئه‌وانه‌ى كتاب و په‌ڕاو و نامه‌ى كرده‌وه‌كانیان به‌ ده‌ستی چه‌پ پێ ده‌درێ} [ وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ ] به‌ڵام كه‌سێك ئه‌گه‌ر نامه‌و په‌ڕاوی كرده‌وه‌كانی به‌ده‌ستی چه‌پی پێ بدرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستی ڕاستی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ پشتییه‌وه‌ [ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ (٢٥) ] ئه‌ڵێ: خۆزگایا ئه‌م كتابه‌م هه‌ر وه‌رنه‌گرتایه‌ كاتێك كه‌ ئه‌یبینێ پڕه‌ له‌ تاوان و خراپه‌كاری.

[ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ (٢٦) ] خۆزگه‌ هه‌ر نه‌مزانیایه‌ حساب و لێپرسینه‌وه‌م چۆنه‌.

[ يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ (٢٧) ] خۆزگه‌ ئه‌و مردنه‌ی كه‌ مردم دووباره‌ زیندوو نه‌بوومایه‌ته‌وه‌، چه‌ندێك مردن له‌لای خه‌ڵكى ناخۆشه‌ له‌وێ مرۆڤی كافرو بێباوه‌ڕو خراپه‌كار ئاواته‌خوازه‌ به‌ مردن، چونكه‌ ئه‌زانێ دواتر به‌ره‌و سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌ڕوات.

[ مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ (٢٨) ] ئه‌ڵێ: ئه‌و هه‌موو سه‌روه‌ت و سامان و ماڵه‌ی كه‌ هه‌مبوو هیچی سوودی پێ نه‌گه‌یاندم و سزای خوای گه‌وره‌ی لێ نه‌گه‌ڕاندمه‌وه‌.

[ هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ (٢٩) ] هه‌ر حوجه‌و به‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ له‌ دونیا به‌ده‌ستمه‌وه‌ بوو ئێستا هه‌مووی ڕۆیشت و نه‌ما له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ڕاستیدا به‌ڵگه‌ نه‌بووه‌ به‌ڵكو شوبهه‌و گومان بووه‌، یاخود (سُلْطَان) واته‌: هه‌موو پله‌و پایه‌و ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ هه‌مبووه‌ له‌ دونیا هه‌ر هه‌مووی ڕۆیشت و هیچی فریام نه‌كه‌وت و له‌گه‌ڵمدا نه‌هات.

[ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ] خوای گه‌وره‌ش ئه‌فه‌رمووێ: بیبه‌ن و كۆت و زنجیری بكه‌ن و ده‌ست و پێی به‌ زنجیر ببه‌ستنه‌وه‌ به‌ گه‌ردنیه‌وه‌.

[ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ] پاشان بیخه‌نه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ تا گه‌رمی و سزای ئاگری دۆزه‌خ بچێژێ.

[ ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ (٣٢) ] پاشان به‌ زنجیرێكى ئاسنى هۆنراوه‌ بیبه‌ستنه‌وه‌ كه‌ حه‌فتا گه‌ز گه‌وره‌ بێت بۆ ئه‌وه‌ی هیچ بواری ڕاكردنی نه‌بێت.

[ إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م كه‌سه‌ له‌ دونیادا باوه‌ڕی به‌ خوای گه‌وره‌ نه‌بووه‌و به‌ تاك و ته‌نها نه‌یپه‌رستووه‌ بۆیه‌ ئێستا ئاوای لێ ئه‌كرێ.

{سزاى خواردن نه‌دان به‌ فه‌قیرو هه‌ژار } [ وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (٣٤) ] وه‌ نه‌ خۆی خواردنی فه‌قیرو هه‌ژاری ئه‌داو نه‌ هانی خه‌ڵكی ئه‌دا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خواردنی فه‌قیرو هه‌ژار بده‌ن.

[ فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ (٣٥) ] بۆیه‌ لێره‌دا له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هیچ دۆست و خۆشه‌ویست و خزمێكی نیه‌ كه‌ فریای بكه‌وێ و له‌ سزاى خواى گه‌وره‌ بیپارێزێت، وه‌ هه‌موو كه‌س له‌ یه‌كتری ڕائه‌كات.

[ وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦) ] وه‌ هیچ خواردنێكیشی پێ نادرێ له‌ناو دۆزه‌خدا جگه‌ له‌ (غیسلین) كه‌ داری زه‌قومه‌ ژه‌قنه‌بووته‌، یاخود وتراوه‌: ئه‌و كێماو و زوخاو و خوێنه‌یه‌ كه‌ له‌ناو ئاگری دۆزه‌خدا له‌ له‌شی دۆزه‌خییه‌كان ئه‌چۆڕێته‌وه‌ به‌هۆی سزاوه‌ ته‌نها ئه‌وه‌یان پێ ئه‌درێ و ئه‌وه‌ خواردنیانه‌.

[ لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ (٣٧) ] كه‌ ئه‌م خواردنه‌ هیچ كه‌سێك نایخوات ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ هاوبه‌شبڕیارده‌رو كافرن، یان خاوه‌نی تاوانی گه‌وره‌ن.

[ فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌و شتانه‌ی كه‌ ئه‌یبینن.

[ وَمَا لَا تُبْصِرُونَ (٣٩) ] وه‌ ئه‌و شتانه‌ى كه‌ نادیاره‌و نایبینن، كه‌ هه‌مووی دروستكراوی خوای گه‌وره‌یه‌.

[ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠) ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ جبریل له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ هێناوێتی بۆ پێغه‌مبه‌رێكی به‌ڕێز كه‌ محمده‌ - صلی الله علیه وسلم - كه‌ به‌ باشترین شێواز گه‌یاندوویه‌تى، كه‌ وته‌و فه‌رمووده‌و فه‌رمایشتی خواى گه‌وره‌یه‌.

[ وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ قسه‌ی شاعیرێك نیه‌ وه‌كو ئێوه‌ كه‌ ئه‌ڵێن: محمد - صلی الله علیه وسلم - شاعیره‌، به‌ڵكو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ ژیانیدا شاعیر نه‌بووه‌و شیعری نه‌زانیوه‌ [ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) ] به‌ڵام كه‌مێكتان هه‌یه‌ ئیمانێكی ڕاسته‌قینه‌ ئیمانی پێ بهێنن.

[ وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ ] یان هه‌ندێك جار ئه‌یانووت ئه‌مه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - فاڵچێتییه‌و محمد - صلی الله علیه وسلم - فاڵچییه‌و قسه‌كه‌یشی فاڵه‌و گرتوویه‌تییه‌وه‌، به‌ڵكو فاڵیش نیه‌ [ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (٤٢) ] به‌ڵام كه‌مێكتان هه‌یه‌ كه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌ بیر كردنه‌وه‌یه‌ك كه‌ سوودتان پێ بگه‌یه‌نێ.

[ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٣) ] به‌ڵكو ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ دابه‌زێندراوه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهانه‌وه‌ كه‌ فه‌رمووده‌و فه‌رمایشتی خۆیه‌تی و داوێتی به‌ جبریل و جبریلیش هێناویه‌تی بۆ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - .

[ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (٤٤) ] ئه‌گه‌ر وه‌كو ئێوه‌ ئه‌ڵێن: محمد - صلی الله علیه وسلم - هه‌ندێك قسه‌ له‌ خۆیه‌وه‌ به‌ناو ئێمه‌وه‌ بكات و وه‌حی نه‌بێت و بڵێ ئه‌مه‌ وه‌حیه‌و له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆم هاتووه‌.

[ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ] ئه‌وه‌ به‌ده‌ستی ڕاست ئه‌یبه‌ینه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستی ڕاست به‌هێزتره‌، یاخود به‌ ده‌ستی ڕاستی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌یبه‌ینه‌وه‌و تۆڵه‌ی لێ ئه‌سه‌نین و سزای ئه‌ده‌ین، به‌ڵام وانه‌بووه‌ به‌ڵكو ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - فه‌رموویه‌تی كه‌لامی خوای گه‌وره‌و قورئانی خوای گه‌وره‌و وه‌حی خوای گه‌وره‌ بووه‌، (كه‌واته‌ حه‌رامه‌و تاوانى گه‌وره‌یه‌ به‌ نه‌زانى به‌ ناوى خواى گه‌وره‌و دینه‌كه‌یه‌وه‌ قسه‌ بكرێت، چونكه‌ خواى گه‌وره‌ رازى نیه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ خۆیه‌وه‌ به‌ ناوێوه‌ قسه‌ بكات چ جاى ئێمه‌).

[ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦) ] وه‌ پاشانیش ئه‌و شاده‌ماره‌ی كه‌ له‌ پشته‌وه‌ ئه‌گات به‌ دڵ ئه‌وه‌ی ئه‌پچڕێنین، واته‌: به‌ خراپترین شێواز له‌ناوی ئه‌ده‌ین.

[ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ (٤٧) ] وه‌ كه‌ ئێمه‌ سزای ئه‌و بده‌ین هیچ كه‌سێك له‌ ئێوه‌ نیه‌ كه‌ ڕزگاری بكات وه‌ ڕێگری له‌ ئێمه‌ بكات كه‌ نه‌توانین سزای بده‌ین به‌ڵكو سه‌ختترین سزای ئه‌ده‌ین، به‌ڵام پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وای نه‌كردووه‌و راستگۆ بووه‌و جبریلیش ئه‌مین بووه‌.

[ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ یادكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و خۆیان له‌ تاوان ئه‌پارێزن.

[ وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) ] وه‌ ئێمه‌ ئه‌زانین سه‌ره‌ڕای هاتنی پێغه‌مبه‌ری خواو - صلی الله علیه وسلم - دابه‌زینی قورئان و ئه‌و موعجیزه‌ گه‌وره‌و روونكردنه‌وانه‌ هێشتا كه‌سانێك له‌ ئێوه‌ هه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕی به‌ قورئان نیه‌و قورئان به‌درۆ ئه‌زانێ.

[ وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) ] وه‌ ئیمان نه‌هێنان به‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌بێته‌ په‌شیمانی بۆ كافران و په‌شیمان ئه‌بنه‌وه‌ به‌ڵام سوودیان پێناگه‌یه‌نێت.

[ وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ حه‌قی یه‌قینه‌و هیچ گومانێكی تیادا نیه‌.

[ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢) ] وه‌ تۆ ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - ناوی په‌روه‌ردگاری هه‌ره‌ گه‌وره‌ت به‌ پاك ڕابگره‌ له‌ هه‌ر شتێك كه‌ شایه‌ن به‌ خوای گه‌وره‌ نه‌بێ، والله أعلم.

سووره‌تی (مه‌عاریج) (واته‌: شوێنى به‌رز بوونه‌وه‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٤٤) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (١) ] پرسیاركه‌رێك پرسیاری كردو دوعاكه‌رێك دوعای كردو په‌له‌ى كردو داوای سزایه‌كی كرد كه‌ داببه‌زێته‌ سه‌ریان وه‌ ڕوویان تێبكات، كه‌ (نه‌ضری كوڕی حارثى كوڕی كیلده‌) بوو كه‌ دوعای كردو وتی: خوایه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م دینه‌و ئه‌م پێغه‌مبه‌ره‌ حه‌قه‌ ئه‌وه‌ تۆ له‌ ئاسمانه‌وه‌ به‌رد بارانمان بكه‌، یان سزایه‌كی به‌ئێش و ئازارمان بۆ بنێره‌،

خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: [ لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ (٢) ] سزای خوای گه‌وره‌ ئاماده‌یه‌و دێت و ڕوو ئه‌دات، وه‌ كاتێك كه‌ دێت هیچ كه‌سێك نیه‌ سزای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌.

[ مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ (٣) ] ئه‌و سزایه‌ له‌لایه‌ن خوایه‌كه‌وه‌ دێت كه‌ خاوه‌نی فه‌زڵ و نیعمه‌ت و به‌رزی و بڵندی و گه‌وره‌ییه‌، یاخود (مه‌عاریج) مه‌به‌ستی پێی شوێنی به‌رز بوونه‌وه‌ی فریشته‌كانه‌ كه‌ فریشته‌كان پیایدا به‌رز ئه‌بنه‌وه‌، واته‌: پله‌كان، ئه‌و پلانه‌ی كه‌ فریشته‌كان پیایدا به‌رز ئه‌بنه‌وه‌ بۆ ئاسمان.

[ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ ] فریشته‌كان به‌رز ئه‌بنه‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ به‌و پلانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ بۆی داناون، وه‌ ڕوحیش مه‌به‌ست پێی جبریله‌، یاخود مه‌به‌ست پێی ڕوحی ئاده‌میزاده‌ كاتێك كه‌ فریشته‌ی گیانكێشان ڕوحیان ئه‌كێشێ و ئه‌و ڕوحه‌ به‌رز ئه‌كاته‌وه‌ بۆ ئاسمان بۆ لای خوای گه‌وره‌ وه‌كو له‌ فه‌رمووده‌ی (به‌ڕائدا) هاتووه‌ [ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ (٤) ] له‌ ڕۆژێكدا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ماوه‌ی ڕاوه‌ستانی به‌نده‌كان بۆ لێپرسینه‌وه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی په‌نجا هه‌زار ساڵه‌، دواتر ئه‌وه‌ی به‌هه‌شتییه‌ به‌ره‌و به‌هه‌شت به‌ڕێ ئه‌خرێ، وه‌ ئه‌وه‌ی دۆزه‌خییه‌ به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێ ئه‌خرێ، وه‌ وتراوه‌ ئه‌مه‌ بۆ كافرانه‌، وه‌ بۆ ئه‌و موسڵمانانه‌یشه‌ كه‌ تاوانبارن وه‌كو له‌ فه‌رمووده‌ى پێغه‌مبه‌ردا - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ باسی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌كات كه‌ زه‌كات نادات له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ ئه‌ندازه‌كه‌ی په‌نجا هه‌زار ساڵه‌ له‌وێ سزا ئه‌درێ دواتر به‌ره‌و به‌هه‌شت یان به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێ ئه‌خرێ، به‌ڵام بۆ ئیماندار كاته‌كه‌ی زۆر به‌ خێرایی له‌سه‌ر ده‌ڕوات به‌ ئه‌ندازه‌ى خۆر كه‌ لار بۆته‌وه‌ بۆ ئاوابوون تا ئاوابوونى.

[ فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا (٥) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ ئارام بگره‌ ئارامگرتنێكی جوان كه‌ ناشوكری و گله‌یی و گازنده‌ی له‌ خوای گه‌وره‌ تیادا نه‌بێت.

[ إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا (٦) ] كافران ئه‌م ڕۆژه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ به‌دووری ئه‌زانن، یاخود به‌ ئه‌سته‌م و مه‌حاڵی ئه‌زانن و ئه‌ڵێن: ئه‌سته‌مه‌ زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ هه‌بێت.

[ وَنَرَاهُ قَرِيبًا (٧) ] به‌ڵام ئێمه‌ ئه‌یبینین، یاخود باوه‌ڕداران وای ئه‌بینن كه‌ ئه‌مه‌ ڕۆژێكی نزیكه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر شتێك كه‌ بێت ئه‌وا نزیكه‌و ئیلا ڕوو ئه‌دات.

{چه‌ند دیمه‌نێكى رۆژى قیامه‌ت} [ يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ (٨) ] له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ئاسمانه‌كان وه‌كو مسی تواوه‌یان لێ دێت، یاخود وه‌كو زه‌یتی تواوه‌یان لێدێت و به‌و شێوه‌یه‌ شل ئه‌بنه‌وه‌.

[ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ (٩) ] وه‌ شاخه‌كان هه‌ڵئه‌كێشرێن و وه‌كو صوفی شیكراوه‌یان لێ دێت و به‌ ئاسماندا ئه‌ڕۆن.

[ وَلَا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا (١٠) ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا هیچ خزم و كه‌س و دۆست و خۆشه‌ویستێك پرسیار له‌ خزم و دۆست و خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ناكات له‌به‌ر سه‌ختی ناخۆشییه‌كانی ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌، وه‌ له‌به‌ر سه‌رقاڵ بوونیان به‌ خۆیان.

[ يُبَصَّرُونَهُمْ ] له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌موو خزم و دۆستێك خزم و دۆست و كه‌سی خۆی به‌ چاو ئه‌بینێ و كه‌س له‌ كه‌س ناشاردرێته‌وه‌،به‌ڵام كه‌سیان له‌گه‌ڵ كه‌سیاندا قسه‌ ناكه‌ن و له‌ یه‌كدى راده‌كه‌ن له‌به‌ر سه‌رقاڵى خۆیان و سه‌ختی ئه‌و ڕۆژه‌ [ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ (١١) ] كه‌سی تاوانبار ئه‌وه‌ی كه‌ شایه‌نی ئاگری دۆزه‌خه‌ ئه‌زانێ به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێ ئه‌كرێ ئاواته‌خوازه‌ كه‌ خۆی بكڕێته‌وه‌و خۆی ڕزگار بكات له‌ ئاگری دۆزه‌خ له‌و ڕۆژه‌دا به‌ منداڵه‌كانی، واته‌ ئه‌گه‌ر منداڵه‌كانی وه‌كو فیدیه‌ لێ وه‌ربگیرێ ئاماده‌یه‌ منداڵه‌كانی ببه‌خشێ ته‌نها خۆی ڕزگاری بێ.

[ وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِيهِ (١٢) ] وه‌ خێزانه‌كه‌ی وه‌ براكه‌ی ئه‌مانه‌ هه‌مووی ببه‌خشێ بۆ ئه‌وه‌ی خۆی ڕزگاری ببێ.

[ وَفَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ (١٣) ] وه‌ ئه‌و عه‌شیره‌ت و هۆزو خزمه‌ نزیكانه‌ی كه‌ په‌نایان داوه‌ له‌ كاتی سه‌ختی و سه‌غله‌تیدا ئاماده‌یه‌ هه‌ر هه‌موویان ببه‌خشێ ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆى ڕزگاری بێ.

[ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ يُنْجِيهِ (١٤) ] نه‌ك هه‌ر ئه‌وانه‌ به‌ڵكو ئاواته‌خوازه‌و ئاماده‌یه‌ هه‌رچی له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی هه‌یه‌ به‌ جن و مرۆڤه‌وه‌ هه‌ر هه‌موویان ببه‌خشێ و وه‌كو فیدیه‌ بیاندات ته‌نها خۆی ڕزگاری بێ له‌ سزای ئاگری دۆزه‌خ [ كَلَّا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: نه‌خێر شتی وا نیه‌و ڕوو نادات ئه‌وه‌ ته‌نها هیواو ئومێدخواستنه‌و لێى قه‌بوڵ ناكرێت.

[ إِنَّهَا لَظَى (١٥) ] به‌ دڵنیایی ئه‌مه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌و ده‌كرێته‌ ناوى، (لَظَى) ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی جه‌هه‌ننه‌م واتا ئه‌و دۆزه‌خه‌ گڕو بڵێسه‌ی هه‌یه‌.

[ نَزَّاعَةً لِلشَّوَى (١٦) ] وه‌ هه‌رچی گۆشت و پێست هه‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی دائه‌ماڵێ و هه‌مووی ئه‌سووتێنێ تا ئه‌یگه‌یه‌نێته‌ سه‌ر ئێسقانه‌كه‌، (شَوَى) ئه‌ووترێ مه‌به‌ست پێی پێسته‌ی سه‌ره‌، وه‌ ئه‌ووترێ مه‌به‌ست پێی ده‌ماره‌كانه‌، یاخود مه‌به‌ست پێی لایه‌كانی ده‌ست و پێیه‌كانه‌، یاخود مه‌به‌ست پێی ناوچه‌وانێتی كه‌ به‌ڕێزترین شوێنێتی هه‌مووی ئه‌گرێته‌وه‌و هه‌مووی ئه‌سووتێنێ ته‌نها دڵ ئه‌مێنێ و هاوار ئه‌كات.

[ تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى (١٧) ] دۆزه‌خ بانگی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌كات كه‌ له‌ دونیادا پشتیان له‌ حه‌ق كردووه‌و ڕوویان لێوه‌رگێڕاوه‌و حه‌قیان وه‌رنه‌گرتووه‌، دۆزه‌خ به‌ زمانێكى پاراو هه‌موویان بانگ ئه‌كات، وه‌ یه‌ك یه‌ك هه‌ڵیان ئه‌گرێ و وه‌ ئه‌یانخاته‌ ناو خۆیه‌وه‌، چۆن باڵنده‌ ده‌نك ده‌نك دانه‌وێڵه‌ هه‌ڵده‌گرێت.

[ وَجَمَعَ فَأَوْعَى (١٨) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ماڵیان كۆكردۆته‌وه‌و زه‌كاته‌ فه‌رزه‌كه‌یان لێ نه‌داوه‌و حه‌قی خوای گه‌وره‌و حه‌قی ئه‌و كه‌سانه‌یان نه‌داوه‌ كه‌ حه‌قیان له‌سه‌ریانه‌.

{سیفاتى مرۆڤ} [ إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا (١٩) ] به‌ڕاستی مرۆڤ وا دروستكراوه‌ كه‌ زۆر سووره‌ له‌سه‌ر شته‌كان و داكۆكیان لێده‌كات.

[ إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا (٢٠) ] كاتێك كه‌ تووشی خراپه‌یه‌ك بێت له‌ فه‌قیری و هه‌ژاری و نه‌خۆشی و ده‌ردو به‌ڵا ئه‌بینی زۆر نائارامه‌و ئارام ناگرێ و بێئومێد ئه‌بێ.

[ وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا (٢١) ] وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو تووشی خێرێكیش بێ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی و پیت و به‌ره‌كه‌ت و ڕزق و ڕۆزی ئه‌و كاته‌ ئه‌بینی كه‌ قه‌ده‌غه‌ی خێرو چاكه‌ی لێ ئه‌كات و ره‌زیلى و چرووكى ده‌كات.

{هه‌ندێك له‌ سیفاتى باوه‌ڕداران } [ إِلَّا الْمُصَلِّينَ (٢٢) ] ته‌نها ئه‌و نوێژخوێنانه‌ نه‌بێ.

[ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ (٢٣) ] ته‌نها ئه‌و نوێژخوێنانه‌ نه‌بێ كه‌ له‌سه‌ر نوێژه‌كانیان به‌رده‌وامن و پارێزگاری لێ ده‌كه‌ن و له‌ كاتی خۆیدا ئه‌نجامى ئه‌ده‌ن به‌ روكن و واجبات و خشوعه‌وه‌، وه‌ دڵیان لای نوێژه‌كانیانه‌.

[ وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ ماڵه‌كانیاندا حه‌قێكی ئاشكراى تێدایه‌ كه‌ زه‌كاته‌ فه‌رزه‌كه‌یه‌.

[ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (٢٥) ] بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ داوا ئه‌كه‌ن، وه‌ (مه‌حروم)یش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تووشی به‌ڵایه‌ك بووه‌و هیچی نه‌ماوه‌، یاخود ئه‌وانه‌ی كه‌ فه‌قیرو هه‌ژارن و كه‌س نایانناسێت و خۆیان داوا ناكه‌ن.

[ وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (٢٦) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕو یه‌قینیان به‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌یه‌و هیچ گومانێكیان نیه‌.

[ وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٢٧) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێن، هه‌ر چه‌نده‌ چاكه‌و كرده‌وه‌ی باشیان هه‌یه‌ به‌ڵام ترسیان هه‌یه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌و ئه‌مین نین لێى.

[ إِنَّ عَذَابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (٢٨) ] به‌ڕاستی نابێ هیچ كه‌سێك ئه‌مین بێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌، وه‌ هه‌موو كه‌سێك ئه‌بێ ترسی له‌ سزای خوای گه‌وره‌ هه‌بێت.

[ وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ (٢٩) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دامێنی خۆیان ئه‌پارێزن.

[ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ ] ته‌نها بۆ هاوسه‌رو خێزانه‌كانی خۆیان نه‌بێت [ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ ] یان ئه‌و كه‌نیزانه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ [ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (٣٠) ] ئه‌وان له‌و شته‌دا لۆمه‌ ناكرێن و تاوانبار نابن.

[ فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ (٣١) ] به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك جگه‌ له‌ خێزانی خۆی یان كه‌نیزه‌ك (كه‌ كاتی خۆی هه‌بووه‌) ئاره‌زووی خۆی تێر بكات ئه‌وانه‌ سنووری خوای گه‌وره‌یان به‌زاندووه‌و تاوانیان كردووه‌، (زانایان ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌كه‌نه‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر حه‌رامێتى خوى نهێنى).

[ وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ (٣٢) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌تێكیان له‌لا دابنێی ئیتر ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌ته‌كه‌ ماددی بێ یان مه‌عنه‌وی ئه‌وان ئه‌یپارێزن، وه‌ هه‌ر عه‌هدو به‌ڵێن و په‌یمانێك كه‌ هه‌یانبێ ئه‌یبه‌نه‌ سه‌رو خیانه‌ت ناكه‌ن، (ئه‌مانه‌ سیفاتى باوه‌ڕداره‌و پێچه‌وانه‌كه‌ى سیفاتى دووڕووه‌ كه‌ درۆ ده‌كه‌ن و به‌ڵێن جێبه‌جێ ناكه‌ن و ناپاكى له‌ ئه‌مانه‌ت ده‌كه‌ن).

[ وَالَّذِينَ هُمْ بِشَهَادَاتِهِمْ قَائِمُونَ (٣٣) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شایه‌تییه‌ك هه‌بێ له‌به‌ر خوا وه‌كو خۆی ده‌یده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ لێی زیادو كه‌م بكه‌ن، وه‌ نایشارنه‌وه‌و شایه‌تییه‌كه‌ ده‌رئه‌بڕن و ئاشكرای ئه‌كه‌ن، ئیتر ئه‌گه‌ر دژی به‌رژه‌وه‌ندى خۆیان یان دژی خزمی نزیكیان بێ ئاماده‌نین زیادو كه‌می بكه‌ن یان بیشارنه‌وه‌.

[ وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٣٤) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پارێزگاری له‌ نوێژه‌كانیان ئه‌كه‌ن به‌ ڕوكن و واجبات و خشوع و مه‌رجه‌كانه‌وه‌و وه‌كو خۆی ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن و پارێزگاری لێ ئه‌كه‌ن، وه‌ هیچ شتێك سه‌رقاڵیان ناكات له‌ نوێژه‌كانیان.

[ أُولَئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ (٣٥) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌م سیفه‌تانه‌یان تیابێت ئه‌مانه‌ له‌ به‌هه‌شتانێكدان و ئه‌چنه‌ ناوى و ڕێزیان لێ ئه‌نرێ به‌ جۆره‌ها ڕێز.

[ فَمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ (٣٦) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - چییه‌ ئه‌و كافرانه‌ی كه‌ له‌لای تۆن به‌خێرایی ئه‌ڕۆن و لێت هه‌ڵدێن و راده‌كه‌ن و گاڵته‌ت پێ ئه‌كه‌ن و به‌درۆت ئه‌زانن، یان ملیان درێژ كردۆته‌وه‌و تێت ئه‌ڕوانن، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ شتێكی سه‌یرو سه‌مه‌ره‌یان بینیبێ، بۆ وا ئه‌كه‌ن.

[ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ (٣٧) ] به‌ڵای ڕاست و چه‌پتدا بوونه‌ به‌ چه‌ند گرۆپ و كۆمه‌ڵێكی لێك جیاوازو پارچه‌ پارچه‌، به‌ڵام له‌ سه‌رپێچی كردنى تۆ و قورئانی پیرۆزدا یه‌كده‌نگن.

[ أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ (٣٨) ] ئایا هه‌ر یه‌كێك له‌وان حه‌زو ئاواتى چوونه‌ به‌هه‌شتى هه‌یه‌و خوازیاره‌ بچێته‌ ناوى، موشریكان ئه‌یانووت ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌ش و ڕووت و فه‌قیرو هه‌ژارانه‌ بچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ ئه‌وه‌ ئێمه‌ شایه‌نترین و له‌ پێش ئه‌واندا ئه‌چینه‌ به‌هه‌شته‌وه‌، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند.

[ كَلَّا ] نه‌خێر وانیه‌و شوێنى ئه‌وان دۆزه‌خه‌ [ إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ (٣٩) ] ئێمه‌ ئه‌وانمان دروست كردووه‌ له‌و مه‌نی و دڵۆپه‌ ئاوه‌ بێ ڕێزو لاوازه‌ كه‌ خۆیشیان ئه‌زانن.

[ فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ ] سوێند ئه‌خۆم به‌ په‌روه‌ردگاری ڕۆژهه‌ڵاته‌كان و ڕۆژئاواكان، واته‌: هه‌موو ڕۆژێك كه‌ خۆر له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ هه‌ڵدێ و هه‌موو ڕۆژێك له‌ ڕۆژئاواوه‌ ئاوا ئه‌بێ، سوێند بێ به‌ په‌روه‌ردگاری ڕۆژهه‌ڵاته‌كان و ڕۆژئاواكان [ إِنَّا لَقَادِرُونَ (٤٠) ] ئێمه‌ توانامان هه‌یه‌.

[ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ ] كه‌ ئه‌مانه‌ له‌ناو به‌رین وه‌ كه‌سانێك له‌مان باشتر بێنین كه‌ گوێڕایه‌ڵی ئێمه‌ بكه‌ن و سه‌رپێچیمان نه‌كه‌ن وه‌كو چه‌نده‌ها ئوممه‌تانی ترمان له‌ناو بردووه‌، یان توانامان هه‌یه‌ له‌ رۆژى قیامه‌ت به‌ لاشه‌ى باشتر له‌وه‌ى خۆیان زیندوویان بكه‌ینه‌وه‌ [ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٤١) ] وه‌ هیچ كه‌سێكیش نیه‌ كه‌ زاڵ بێت به‌سه‌ر ئێمه‌دا و بێده‌سه‌ڵات و ده‌سته‌وه‌ستانمان بكات.

[ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٤٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - لێیان بگه‌ڕێ و وازیان لێبێنه‌ با ڕۆبچن له‌ناو باتڵ و پووچه‌ڵ و كوفرو عینادی خۆیاندا، وه‌ یاری بكه‌ن له‌ دونیاداو سه‌رقاڵی به‌زمی خۆیان بن تا ئه‌گه‌نه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ ئێمه‌ هه‌ڕه‌شه‌مان لێ كردوون و ڕووبه‌ڕووی ئه‌و ڕۆژه‌ ئه‌بنه‌وه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌و له‌وێ سزایان ئه‌ده‌ین.

[ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا ] له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ له‌ناو گۆڕه‌كانیان ده‌رئه‌چن به‌ خێرایی [ كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣) ] وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئاڵاو به‌یداخێكیان بۆ داكوترابێ و هه‌موویان به‌خێرایی به‌ره‌و ئه‌وێ بڕۆن و پێشبڕكێ بكه‌ن، یاخود وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ لای بتێك بڕۆن به‌خێرایی هه‌روه‌كو چۆن له‌ دونیادا به‌خێرایی به‌ره‌و پیری ئه‌ڕۆیشتن.

[ خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ] چاویان شۆڕو زه‌لیله‌و سه‌ربه‌رز ناكه‌نه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌زانن چ سزایه‌ك چاوه‌ڕێیان ئه‌كات وه‌ زه‌لیلی دایپۆشیون [ ذَلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ (٤٤) ] ئا ئه‌مه‌ ئه‌و ڕۆژه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ هه‌ڕه‌شه‌تان لێ ده‌كرا پێى كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌و ئه‌لێره‌دا سزای خۆتان وه‌رئه‌گرن، والله اعلم.

سوورەتی (نوح صلى الله علیه وسلم ) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (نوح صلى الله علیه وسلم ) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (نوح صلى الله علیه وسلم ) (٢٨) ئایەتە. ٣- سورەتى (نوح صلى الله علیه وسلم ) زنجیرەى حەفتاو یەكەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (نوح صلى الله علیه وسلم ) لە دواى سورەتى (نەحل) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (نوح صلى الله علیه وسلم ) هەروەك سورەتە مەككییەكانى تر زۆرترین تەوەرو باسەكانى بریتییە لە باسكردنى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕو جێگیركردنى بنەماكانى باوەڕ، وە هەروەها بەشێوەیەكى دوورو درێژ باسی چیرۆك و بەسەرهاتى پێغەمبەر نوح دەكات صلى الله علیه وسلم ، لەسەرەتاى بانگەوازەكەیەوە تا هاتنى تۆفان و لافاوەكەو نقوم بوونى بێ باوەڕانى قەومەكەى. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ بەسەرهاتى نوح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم و قەومەكەى [ إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ ] بەدڵنیایی ئێمە نوحمان صلى الله علیه وسلم نارد بۆ لای نەتەوەكەی خۆی كە یەكەم رەسول بووە خوای گەورە ناردوویەتی، وە نۆسەدو پەنجا ساڵ بانگەوازی نەتەوەكەی كردووە [ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ ] بە نوحمان صلى الله علیه وسلم فەرموو تۆ ئاگاداری قەومەكەت بكەرەوەو بیانترسێنە [ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١) ] پێش ئەوەی سزایەكی بەئێش و ئازاریان بۆ بێت لەلایەن خوای گەورەوەو سزایان بدات وەكو تۆفان و زریانەكە، یاخود بە سزای ئاگر.

[ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢) ] نوح صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەی قەومی خۆم من ترسێنەرو ئاگاداركەرەوەیەكی ئاشكرام بۆ ئێوەو ئەتانترسێنم بە سزای خوای گەورە .

[ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ ] ئێوە عیبادەتی خوای گەورە بكەن بەتاك و تەنهاو شەریكی بۆ دامەنێن [ وَاتَّقُوهُ ] وە تەقوای خوای گەورە بكەن و خۆتان لە تاوان و حەرام بپارێزن [ وَأَطِيعُونِ (٣) ] وە گوێڕایەڵی من بكەن لە هەر شتێك كە فەرمانتان پێ ئەكەم .

[ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ ] ئەوا خوای گەورە لە تاوانەكانتان خۆش ئەبێ، لەو تاوانە گەورانەی كە كردووتانە كە بەهۆیەوە ڕووبەڕووی سزای خوای گەورە ئەبنەوە ئەگەر ئیمان نەهێنن. یەكخواپەرستى هۆكارە بۆ تەمەن درێژى [ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ] وە ئەگەر ئیمان بێنن سەرەڕای ئەوەی خوای گەورە لە تاوانەكانتان خۆش ئەبێ وە ماوەشتان بۆ درێژ ئەكاتەوە بۆ كاتێكی زیاتر سەر زەوی ئاوەدان بكەنەوە، (ئەم ئایەتە بەڵگەیە لەسەر ئەوەى كە بە یەكخواپەرستى و گوێڕایەڵی و كردەوەى چاك و گەیاندنى پەیوەندى خزمایەتى تەمەن درێژ دەبێت، یاخود بەرەكەت ئەكەوێتە ناو تەمەنی مرۆڤەوە) وەكو پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (گەیاندنى پەیوەندى خزمایەتى تەمەن درێژ دەكات) [ إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤) ] ئەگەر لەسەر كوفرەكەتان بەردەوام بن ئەو ئەجەلەی كە خوای گەورە بۆی داناون دواناكەوێت، وە ئەگەر ئێوە ئەمە ئەزانن ئیمان بێنن تا خوای گەورە سزاتان نەدات .

[ قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا (٥) ] نوح صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەی پەروەردگار من بانگەوازی قەومەكەی خۆم كرد بۆ ئیمان هێنان بەتۆ بە شەو و بە ڕۆژ بە بەردەوامى.

[ فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا (٦) ] بەڵام بانگەوازی من هیچ شتێكی بۆ ئەوان زیاد نەكرد تەنها دوور كەوتنەوەو ڕاكردن نەبێت.

[ وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ ] وە هەر كاتێك كە من بانگیانم كردبێ بۆ ئەوەی كە تۆ لێیان خۆش بیت، واتە: بۆ ئەوەی ئیمان بێنن كە بەهۆی ئیمان و گوێڕایەڵی و عیبادەتەوە تۆ لێیان خۆشبی [ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ ] ئەوان پەنجەكانیان ئەكردە گوێیانەوە بۆ ئەوەی قسەی من نەبیستن [ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ ] وە جلەكانیان ئەدا بە بان سەریانداو دەموچاویان دائەپۆشی بۆ ئەوەی نەمبینن و قسەی من نەبیستن و من نەیانناسمەوە [ وَأَصَرُّوا ] وە بەردەوام بوون لەسەر كوفرو سەرپێچییان [ وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا (٧) ] وە خۆیان بەگەورەزانی لەوەی كە حەق وەربگرن خۆبەگەورەزانینێكی سەخت .

[ ثُمَّ إِنِّي دَعَوْتُهُمْ جِهَارًا (٨) ] پاشان من بە ئاشكرا لە نێوان خەڵكیدا دەعوەو بانگەوازم كردن .

[ ثُمَّ إِنِّي أَعْلَنْتُ لَهُمْ ] پاشان دەعوەو بانگەوازەكەم بۆ ئاشكرا كردن بە دەنگی بەرز، وە بە دەنگی بەرز بانگەوازم كردن [ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَارًا (٩) ] وە بە نهێنیش هەر بانگەوازم كردن لە نێوان خۆم و خۆیاندا، واتە: یەك یەك چوومەتە ماڵیان وە یەك یەك قسەم لەگەڵ كردوون و هەموو شێوازێكم لەگەڵیاندا بەكارهێناوە بۆ ئەوەی كە باوەڕ بێنن.

داواى لێخۆشبوون لە خواى گەورە سەرچاوەى هەموو بەخششەكانە [ فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا (١٠) ] پێم وتن ئێوە داوای لێخۆشبوون لە خوای گەورە بكەن لەو كوفرو تاوان و شیركانەی كە پێشتر كردووتانە ئەبینن خوای گەورە زۆر لێخۆشبووە بۆ ئەو تاوانبارانەى كە داوای لێخۆشبوون لە خوای گەورە دەكەن و لێیان خۆش ئەبێ.

[ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا (١١) ] وە خوای گەورە بارانتان بۆ ئەبارێنێ بارانێكی زۆر یەك لە دوای یەك بە لێزمەو بەخوڕ .

[ وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ ] وە هەر بەهۆی (أستغفر الله) و داوای لێخۆشبوون كردن لە خوای گەورە, خوای گەورە ماڵ و مناڵتان پێ ئەبەخشێ [ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ ] وە باخ و بێستانتان پێ ئەبەخشێ [ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا (١٢) ] وە ئاو و كانی و ڕووباریشتان پێ ئەبەخشێ، هەموو نیعمەت و بەخششێكتان پێ ئەبەخشێ تەنها ئێوە داوای لێخۆشبوون لە خوای گەورە بكەن، (أستغفر الله و داوای لێخۆشبوون لە خوای گەورە هۆكارە بۆ هەموو ئەو نیعمەتانە كە خوای گەورە لە مرۆڤی گرتۆتەوە بەهۆی داوای لێخۆشبوونەوە دووبارە پێیان دەبەخشێتەوە) .

[ مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا (١٣) ] نوح صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەوە ئێوە چیتانە بۆ خوای گەورە بە گەورە نازانن ئەوەندەی كە خوای گەورە شایانی بە گەورە زانینە, بۆ بەتاك و تەنها خوای گەورە ناپەرستن وە گوێڕایەڵی ناكەن ئەوەندەی كە خوای گەورە شایەنی بەتاك پەرستنە .

[ وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا (١٤) ] لە كاتێكدا خوای گەورە ئێوەی دروست كردووە لە چەند قۆناغێكی جیاوازدا: سەرەتا دڵۆپە ئاوێك بوونە، پاشان بوونە بە خوێنێكی مەیوو، پاشان بوونە بە پارچە گۆشتێك، پاشان تەواو دروست بوونە، پاشان لە دایك بوونە، ئینجا منداڵ بوونە، پاشان گەنج و پاشان پیری، ئەم هەموو قۆناغانە بەڵگەیە لەسەر تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە بۆ ئێوە تا كەى ئیمان ناهێنن .

[ أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا (١٥) ] ئایا نابینن كە خوای گەورە حەوت ئاسمانی دروست كردووە چین لەسەر چین ئاسمان لەسەر ئاسمان وە ڕایگرتووە .

[ وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا ] وە لەناو ئاسمانیشدا مانگی داناوە وەكو جوانی وایە بۆ ئاسمان, وە نورو ڕووناكییەو گەرمی تیادا نییە [ وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا (١٦) ] وە خۆریشی داناوە وەكو چرایەك كە سەر زەوی ڕووناك ئەكاتەوە وە گەرمی و ڕووناكی تیادایە .

[ وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا (١٧) ] خوای گەورە ئێوە واتە: ئادەمی لە زەوی دروست كردووە، واتە: لە خۆڵ ئادەمی دروست كردووە .

[ ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيهَا ] پاشان كە مردن ئەتانگەڕێنێتەوە ناو زەوی لەناو گۆڕەكاندا [ وَيُخْرِجُكُمْ إِخْرَاجًا (١٨) ] وە لە ڕۆژی قیامەتیش دووبارە دەرتان ئەكاتەوە لەناو زەوی.

[ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا (١٩) ] وە خوای گەورە زەوی بۆ ڕاخستوون تا لەسەری بەرژەوەندیەكانتان بەدەست بێنن.

[ لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا (٢٠) ] (فَج) واتە: ڕێگای فراوان لە نێوان دوو شاخدا, واتە: تا ڕێگای فراوان بۆ خۆتان بكەنەوە بۆ بەرژەوەندی خۆتان تیایدا هاتووچۆ بكەن.

[ قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي ] نوح صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەی پەروەردگار ئەوان سەرپێچیان كردم و بە قسەیان نەكردم [ وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا (٢١) ] وە خەڵكەكە شوێنی سەركردەو دەسەڵاتدارو دەوڵەمەندەكان كەوتن كە ئەمانە زۆری ماڵ و منداڵیان هیچ شتێكی بۆ زیاد نەكردن تەنها گومڕایی و زەرەرمەندی نەبێ, (زۆر كەس هەیە بەهۆی زۆری سەروەت و سامان و مناڵ و عەشیرەت و دەسەڵاتەوە گومڕا ئەبێ و لە ڕێگاى راست دەرئەچێ و سەرەنجامیش زەرەرمەند ئەبێت، ئەمانیش وابوون) .

[ وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا (٢٢) ] وە نەخشەو پیلان و فێڵێكی زۆر گەورەیان دانا كە وایان نیشاندا ئەمان لەسەر حەق و هیدایەتن، وە خەڵكى نەزان و نەفامیان هاندا بۆ ئەوەی كە ئازاری نوح صلى الله علیه وسلم بدەن و بیكوژن .

[ وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ ] دەسەڵاتدارو دەوڵەمەندو ناودارو گەورەكان بە خەڵكە ژێردەستەكەیان وت: واز نەهێنن لە پەرستنی خوایەكانتان ئەو پێنج خوایەی كە ئەیانپەرستن وازیان لێ مەهێنن و بەردەوام بن و دامەزراو بن لەسەر پەرستنیان و بە قسەی نوح نەكەن. پێنج پیاوچاكەكەى قەومى نوح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم [ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا (٢٣) ] وە واز لە پەرستنی (وەدد و سواع و یەغوث و یەعوق و نەسر) مەهێنن, كە ئەمانە وەكو (ابن عەباس) ئەفەرمووێ: ناوی پێنج پیاوچاك بوون لە پێش نوحدا لە نێوان ئادەم و نوحدا كە عیبادەتی خوای گەورەیان ئەكرد كە ئەوكاتە خەڵكى هەمووی یەكخواپەرست بووەو شەریك بۆ خوای گەورە دانەنراوە، تا ئەمان لەناوچوون و مردن شەیتان وەسوەسەی بۆ خەڵكەكە دروست كرد لەو مەجلیس و شوێنانەدا كە تیایدا دائەنیشتن پەیكەریان بۆ دروست بكەن وە بەناوی ئەوانەوە ناویان بنێن بۆ ئەوەی كاتێك ئەوانتان بیركەوتەوە ئێوەش وەكو ئەوان عیبادەتی خوای گەورە بكەن، ئەوانیش ئەو شتەیان بۆیان كرد تا ئەمانە ئەم جیلە لەناو چوون وە جیلێكی تر هات وە زانست نەما ئینجا شەیتان پێى وتن باوك و باپیرانی ئێوە ئەم پێنج پیاوچاكەیان پەرستووە، وە لە كاتی بێ بارانیدا داوای باران بارین و شتیان لەمان كردووە، خەڵكەكە دەستیان كرد بە پەرستنی ئەم پێنج پیاو باشە، كە ئەمە یەكەم شەریك دانان بوو لەسەر ڕووی زەویدا ڕوویدا، وە خوای گەورە نوحی صلى الله علیه وسلم ناردە ناویان بۆ ئەوەی خەڵكى واز لە پەرستنی ئەو پێنج پیاوباشە بێنن و بگەڕێنەوە بۆ پەرستنی خوای گەورە بەتاك و تەنها .

[ وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا ] نوح صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەی پەروەردگار دەسەڵاتدارو گەورەكانیان، یاخود ئەم بتانە خەڵكێكی زۆریان گومڕا كردووە [ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا (٢٤) ] خوایە ئەوەی كە زاڵم و ستەمكارو هاوبەشبڕیاردەرە هیچ شتێكیان بۆ زیاد نەكەی تەنها گومڕابوون و زەرەرمەندی نەبێ, وەكو چۆن موساش صلى الله علیه وسلم دوعای لە فیرعەون كرد، وە خوای گەورە دوعای هەردووكیانی قبووڵ كردو هەردوو ئوممەتەكەى نقومى ئاو كرد .

[ مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا ] بەهۆی تاوانەكانیانەوە كە شەریك دانان بوو بۆ خوای گەورە, خوای گەورە نقوم و نگرۆی ئاوی كردن [ فَأُدْخِلُوا نَارًا ] لەناو ئەو ئاوەی كە تیایدا غەرق بوون ڕاستەوخۆ خوای گەورە لە فێنكی ئاوەكەوە بەرەو گەرمی ئاگر بردیانی, یاخود وتراوە: مەبەست پێی سزای قەبرە یەكسەر بەرەو ئاگری قەبر بردیانی و خرانە ناو ئاگرەوە [ فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا (٢٥) ] وە ئەمانیش هیچ پشتیوانێكیان نەبوو كە لە سزای خوای گەورە بیانگەڕێنێتەوەو بیانپارێزێ, كەسێك نەبوو كە فریایان بكەوێ و ڕزگاریان بكات .

[ وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا (٢٦) ] دوای ئەوەی نوح صلى الله علیه وسلم بێئومێد بوو وە خوای گەورە وەحی بۆ نارد كە چیدی خەڵكی ئیمان ناهێنن هەر ئەو چەند كەسەیە كە ئیمانیان هێناوە، ئەمیش دوعای كردو وتی: ئەی پەروەردگار لەسەر ڕووی زەویدا هیچ كافرێك مەهێڵە (دَيَّارًا) واتە: ئەوانەی كە لەناو ماڵدا جێگیرن كەسیان مەهێڵە, یاخود (دَيَّار) واتە: یەك كەس، تەنها كەسێكیان لێ مەهێڵەو هەر هەموویان لەناو بدە, وە خوای گەورە دوعاكەی قبووڵ كرد هەرچی لەسەر ڕووی زەوی بوو لە كافران هەمووی لەناو بردن تەنانەت خێزان و كوڕەكەی نوحیش كە موسڵمان نەبوون .

[ إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ ] نوح صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەی پەروەردگار ئەگەر واز لەمانە بێنیت و بمێننەوە ئەمانە خەڵكی گومڕا ئەكەن و لە ڕێگای حەق لایان ئەدەن [ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا (٢٧) ] وە خۆیشیان هیچ مناڵیان نابێ ئیللا دواتر مناڵەكانیان كە گەورە ئەبن زۆر فاجرو خراپەكارو كافر ئەبن و گوێڕایەڵی تۆ ناكەن .

[ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ ] ئەمە دوعای نوحە صلى الله علیه وسلم : ئەی پەروەردگار لە خۆم و لە دایك و باوكم خۆشبە، (چونكە دایك و باوكى موسڵمان بوونە) [ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا ] وە ئەوەیشی كە هاتۆتە ماڵی من بە ئیمانداری، وە وتراوە ماڵەكە مەبەست پێی مزگەوتەكەیەتی، یاخود مەبەست پێی كەشتییەكەیەتی [ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ] وە خوایە لە هەرچی باوەڕداری پیاو و ئافرەت هەیە لە هەر هەموویان خۆشبە بە زیندوو مردووەوە, دوعای بۆ هەموو باوەڕداران كردووە [ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا (٢٨) ] وە هیچ شتێك بۆ زاڵمان و موشریكان زیاد مەكە تەنها بەهیلاك چوون و تیاچوون و زەرەرمەندی دونیا و قیامەت نەبێت, دوعاكەیشی هەموو هاوبەشبڕیاردەرو ستەمكارێك ئەگرێتەوە تا ڕۆژی قیامەت، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (نوح صلى الله علیه وسلم ) والحمد لله.

سوورەتی (جن) پێناسەیەكى سورەتە: ١- سورەتى (جن) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (جن) (٢٨) ئایەتە. ٣- سورەتى (جن) زنجیرەى حەفتاو سێیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (جن) لە دواى سورەتى (ئەعراف) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: سورەتى (جن) زۆرترین تەوەرەكانى بریتییە لە باسكردنى بابەتەكانى عەقیدەو بیروباوەڕ بەگشتى، وە بە تایبەتتریش باسكردنى لایەنى تاك و تەنهایی خواى گەورەو ناردنى پەیامەكەى و زیندوو بوونەوەو وەرگرتنەوەى پاداشت و سزا. بەڵام تەوەرى سەرەكى سورەتەكە بریتییە لە باسكردنى جنۆكەو تایبەتمەندییەكانیان و ئەوەى كەوا پەیوەندى بەوانەوە هەیە، لە هاتنیان بۆ گوێگرتن لە قورئانى پیرۆزو باوەڕهێنانیان. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ موسڵمان بوونى جنى [ قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم هەواڵ بدە بە ئوممەتەكەت وە بڵێ خوای گەورە وەحی بۆ من ناردووە لە ڕێی جبریلەوە (عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ) كە كۆمەڵێك لە جنییەكان كە جنی (نوصێبین) بوون گوێیان لە قورئان خوێندنی پێغەمبەری خوا بوو صلى الله علیه وسلم ، وە باوەڕیان پێ هێناو موسڵمان بوون خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند (الصحيح المُسنَد)، (هیچ پێغەمبەرێك صلى الله علیه وسلم لە جنی نەبووە بەڵكو پێغەمبەران هەموویان مرۆڤ بوونە، وە هەموویان پیاو بوونە) [ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا (١) ] پاشان جنییەكان گەڕانەوە بۆ لای قەومەكەیان وتیان: بەڕاستی ئێمە گوێبیستی قورئانێك بووین زۆر سەرمان سوڕماو سەرسام بووین پێی لە ڕەوانبێژی و پەندو ئامۆژگاری و بەرەكەتیدا .

[ يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ ] هیدایەتی خەڵكی ئەدات بۆ ڕێگای ڕاست و حەق و یەكخواپەرستی و سەرفرازى ئێمەیش ئیمانمان پێی هێنا، شانازی ئەكەن بە ئیمان هێنانیان، (وە حەقی خۆیشیانە كە شانازی بكەن كە گوێیان لە قورئان بوو یەكسەر ئیمانیان هێنا بە پێچەوانەی مرۆڤە كافرەكانی قوڕەیشەوە) [ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا (٢) ] وە لە دواى شارەزا بوون و تێگەیشتنمان ئێمە لەمەودوا هەرگیز شەریك بۆ خوای گەورە بڕیار نادەین, وە هیچ كەسێك ناكەینە شەریك بۆ خوای گەورەو بەتاك و تەنها خوای گەورە ئەپەرستین .

[ وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا (٣) ] (جَدُّ) واتە: هێزو تواناو فەرمان و كارو نیعمەت و گەورەیی خوای گەورە بەرزو بڵندو گەورەیە، بە دڵنیایى پەروەردگاری ئێمە زۆر لەوە گەورەترو بێ پێویستترە كە خێزان و منداڵ بۆ خۆی بڕیار بدات, هەروەكو چۆن كافران خێزان و مناڵیان ئەدایە پاڵ خوای گەورە .

[ وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا (٤) ] ئەمە هەر قسەی جنییەكانە ئەڵێن: گێل و خراپەكارانی ئێمە (مەبەستیان پێی ئیبلیس و هەموو خراپەكارانی جنییەكانە) قسەیەكی بەتاڵ و پووچەڵیان ئەدایە پاڵ خوای گەورەو سنووریان ئەبەزاند كە شەریكیان بۆ خوای گەورە بڕیار ئەدا (شَطَط) واتە: بەتاڵ و ناحەق و پووچەڵ .

[ وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا (٥) ] وە ئێمە وا حسابمان نەئەكردو وا گومانمان نەئەبرد كە مرۆڤ و جنییەكانیش درۆ بۆ خوای گەورە هەڵبەستن كە بڵێن خوای گەورە شەریكی هەیە یان خێزانی هەیە یان مناڵی هەیە, گومانمان نەئەبرد كە ئەم درۆیە بۆ خوای گەورە هەڵبەستن بەڵام كاتێك گوێمان لە قورئان بوو ئیمانمان پێ هێنا زانیمان كە ئەمانە لەم شتانەدا درۆ ئەكەن وە درۆ بۆ خوای گەورە هەڵئەبەستن, وە خوای گەورە پاك و بێ پێویستە لەم شتانە .

[ وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا (٦) ] وە پیاوانێك لە مرۆڤەكان پەنایان ئەگرت بە پیاوانێك لە جنییەكان ئەوانیش زیاتر دەیانترساندن, عەرەب كاتی خۆی بچوونایەتە دۆڵێكەوەو بترسانایە ئەیانووت: پەنا ئەگرین بە گەورەی جنییەكانی ئەم دۆڵە لە خراپەكاری قەومەكەی, ئەوانیش كە زانییان مرۆڤەكان لێیان ئەترسێن زیاتر ترساندیانیان (فَزَادُوهُمْ رَهَقًا) واتە: زیاتر ترساندیانن، یان زیاتر تووشی تاوانباری و كوفرو توغیانیان كردن، چونكە پەناگرتن بە جگە لە خواى گەورە هاوبەشبڕیاردانە بۆ خوا، یان زیاتر جورئەتیان پەیدا كرد بۆ گیان مرۆڤەكان, سەرەتا جنییەكان لە مرۆڤەكان دەترسان بەڵام كە بینیان مرۆڤەكان لەمان ئەترسێن زیاتر ترساندیانیان.

[ وَأَنَّهُمْ ظَنُّوا كَمَا ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَدًا (٧) ] مرۆڤە كافرەكانیش وەكو ئێوەی جنییەكان گومانی ئەوەیان برد كە خوای گەورە كەس زیندوو ناكاتەوەو لێپرسینەوە لەگەڵ كەسدا ناكات لە ڕۆژی قیامەت، یاخود (أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَدًا) خوای گەورە هیچ پێغەمبەرێك نانێرێت.

پاسەوانى ئاسمان گیراوە [ وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا (٨) ] وە ئێمە وەكو عادەت و داب و نەریتی خۆمان گەڕاین بەدوای هەواڵی ئاسماندا بینیمان ئاسمان پڕ بووە لە پاسەوانی فریشتەو پاسەوانییەكی زۆر بەهێزو سەختى ئاسمانیان گرتووە، وە بە نەیزەك و پارچە ئەستێرەو ئاگر لە جنی و شەیتانەكان ئەدات و ئەیانسووتێنێ .

[ وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ ] پێش ئەوەی خوای گەورە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بنێرێ جنی و شەیتانەكان شوێنیان هەبوو لە ئاسماندا لەوێ هەواڵی ئاسمانیان ئەدزی و ئەیانهێنا بۆ فاڵچییەكان [ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ ] بەڵام ئێستا لە دوای ناردنی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم هەر كەسێك لە جنی و شەیتانەكان بەرز بێتەوە بۆ ئاسمان و گوێ لە هەواڵى ئاسمان بگرێت [ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا (٩) ] ئەبینێ نەیزەكێك لەو ئاگرانە لە كەمین و بۆسەدایە بۆی وە خوای گەورە تێی ئەگرێ و ئەیسووتێنێ و نایەڵێ بەرز ببنەوە, كە پێشتریش ئەم شتە هەر هەبووە بەڵام كەمتر, بەڵام لە دوای ناردنی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ئیتر ناتوانن بەرز ببنەوە بۆ ئاسمان.

ئەدەبى جنییە موسڵمانەكان [ وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ ] جنی و شەیتانەكان كە بەرز بوونەوە بۆ ئاسمان لە ئاسمانەوە نەیزەكی زۆریان تێگیراو سووتێنران، لە ئاسمانى (تائیف) ئاگرێكى زۆر بینرا، وە خەڵكى ترسان وایانزانی ئەهلی ئاسمان تیاچوونە, دەستیان كرد بە خێر كردن و ئازاد كردنى كۆیلەكانیان، بەڵام دواتر (عەبد یالێل بن عومەیر) وتی: هیچ شتێك نییە ئەمە لەبەر ئەوەیە كە لە مەككەدا محمد صلى الله علیه وسلم بووە بە پێغەمبەرو ئیتر جن و شەیتان بۆیان نییە بەرز ببنەوە بۆ ئاسمان، وە شەیتانەكانیش زۆر ترسان و هاتنە لای ئیبلیس و بۆیان باس كرد، ئەویش وتی: بڕۆن لە هەموو زەویەك مشتێك خۆڵم بۆ بێنن تا بۆنی بكەم, بۆیان هێناو ئەویش بۆنی كردو وتی: ئەمە لە مەككەدا پێغەمبەری ئاخر زەمان نێردراوە، وە ئیتر بۆتان نیە بەرز ببنەوە بۆ ئاسمان, وە حەوت جنى (نوسێبین)ى نارد بۆ مەككە بینیان پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم نوێژ دەكات و لێى نزیك بوونەوەو موسڵمان بوون و وتیان: بەهۆی ئەم پاسەوانیە سەختەی ئاسمان كە پاسەوانی گیراوە نازانین ئایا شەڕ ویستراوە بۆ خەڵكی سەر ڕووی زەوی [ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا (١٠) ] یاخود خوای گەورە خێرو چاكەی بۆیان ئەوێت, (ئەمەیش ئەدەبی ئەو جنییە موسڵمانانەیە كە شەڕەكەیان نەدایە پاڵ خوای گەورەو وتیان: نازانین شەڕ ویستراوە بۆ خەڵكی سەر ڕووی زەوی یان خوای گەورە خێرو چاكەی بۆیان ئەوێ, خێرو چاكەیان دایە پاڵ خوای گەورە بەڵام شەڕەكەیان نەدایە پاڵ خوای گەورە).

جنییش هەموو دین و ئاینزایەكیان تێدایە [ وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ ] وتیان: وە ئێمەش پیاوچاكمان تیادا هەیە ئەوانەی كە ئیمانیان هێناوە بە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ، وە هەیشمانە لە خوار ئەوەوە، واتە: كافرو بێباوەڕیشمان هەیە [ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا (١١) ] ئێمە چەند كۆمەڵێكی پارچە پارچەو بەش بەشین, موسڵمان و جوولەكەو گاورو ئاگرپەرستیان هەیە وەكو مرۆڤەكان .

[ وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا (١٢) ] وە ئێمە زانیمان كە ئەگەر خوای گەورە بیەوێ سزامان بدات ئەوە لە دەست خوای گەورە ڕزگارمان نابێ وە ناتوانین لە سزای خوای گەورە ڕابكەین، وە ناتوانین خوای گەورە بێ دەسەڵات بكەین ئەزانین كە خوای گەورە چەندێك تواناو دەسەڵاتی بەسەر ئێمەدا هەیە .

[ وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَنَّا بِهِ ] كاتێك ئێمە گوێمان لەو هیدایەتە بوو كە قورئانی پیرۆز بوو ڕاستەوخۆ ئیمانمان پێی هێنا، (فەخرو شانازی ئەكەن بە ئیمان هێنانیان وە جێی خۆیەتی كە فەخرو شانازی بكەن لەبەر ئەوەی یەكسەر ئیمانیان هێنا) [ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا (١٣) ] وە هەر كەسێك ئیمان بەخوای گەورە بێنێ ئەوە ترسی ئەوەی نییە كە لە ئەجرو پاداشتی كەم بكات، یاخود تاوانی كەسى تر بهێنرێتە سەرشانی, یاخود (رَهَقًا) واتە: دژایەتی بكرێ، یاخود سنوور ببەزێنێ .

[ وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ ] وە ئێمە هەمانە موسڵمانە، وە هەمانە ستەمكارە، ئەوانەی لە ڕێگای حەق لایانداوە، (مُقْسِط) واتە: دادپەروەر، بەڵام (قَاسِط) واتە: ستەمكار [ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا (١٤) ] جا ئەوانەی موسڵمان بوونە ئەوانە ڕێگای خێرو حەق و ڕاستییان گرتۆتە بەرو بەدوای ڕێگای سەرفرازی و ڕزگاریدا گەڕاون .

[ وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا (١٥) ] بەڵام ستەمكاران لە جنی وە لە مرۆڤەكانیش ئەبنە سووتەمەنی ئاگری دۆزەخ.

خواپەرستى هۆكارە بۆ دەستخستنى بەخششەكان [ وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ ] وە ئەگەر جن و مرۆڤیش هەردووكیان دامەزراو بن لەسەر ڕێگاكە، واتە: ڕێگای ڕاست و موسڵمان بن [ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا (١٦) ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: ئاوێكی زۆرو بەخوڕو بەلێزمەیان پێ ئەدەین، واتە: ئەگەر موسڵمان بن رزق و رۆزى و خێرو بەرەكەتی فراوانیان پێ ئەبەخشین، یاخود (وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ) ئەگەر دامەزراو بن لەسەر ڕێگاكە واتە: ڕێگای گومڕایی، ئەوە وەكو (ئیستیدراج) تووشی خێرو بەرەكەت و رزق و رۆزیان ئەكەین بۆ ئەوەی لەناو گومڕایی خۆیاندا بەردەوام بن تا لەناكاودا ئەیانبەینەوە .

[ لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ ] تا تاقیان بكەینەوە لەهەردوو حاڵەتەكەدا [ وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا (١٧) ] وە هەر كەسێكیش پشت بكات لە زیكری خوای گەورە لەم قورئانە پیرۆزە ئەوە خوای گەورە ئەیخاتە ناو سزایەكی زۆر بەئێش و ئازارو ناڕەحەت و سەختەوە كە هیچ پشوویەكی تیادا نییە, یاخود وتراوە: شاخێكە لە ناو دۆزەخدا ئەبێ پێیدا سەركەون و تووشی مەشەقەیان ئەكات, یاخود وتراوە: بیرێكە لەناو دۆزەخداو ئەخرێنە ناوێوە.

[ وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا (١٨) ] وە مزگەوتەكان تایبەتن بە خوای گەورەو ماڵی خوای گەورەن ئێوە لەگەڵ (اللَّه)دا دوعا لە هیچ كەسێكی تر مەكەن وە لە كەسی تر مەپاڕێنەوە تەنها لە خوای گەورە بپاڕێنەوە لەبەر ئەوەی دوعا عیبادەتە, جنییەكان وتوویانە: ئەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم كاتێك ئێمە لێتان دوورین چۆن بێین بۆ مزگەوت و ئامادەی نوێژ بین لەگەڵتدا؟, خواى گەورە ئەم ئایەتەى دابەزاند: هەموو شوێنێك مزگەوتەو هەموو شوێنێك ماڵی خوای گەورەیە, وە وتراوە: جوولەكەو گاور بچوونایەتە ناو كەنیسەو دێرەكانیان شەریكیان بۆ خوا دانا, خوای گەورە فەرمانی كرد ئەی پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ئێوە لەناو مزگەوتەكاندا شەریك بۆ خوای گەورە دامەنێن، وە لە دەرەوەی مزگەوتیش، بەتایبەت مزگەوت شوێنی عیبادەت و یەكخواپەرستییە, وە هەموو مزگەوتێكیش ئەگرێتەوە, یاخود (وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ) واتە: ئەو ئەندامانەی لەشتان كە سوجدەی پێ ئەبەن بەتاك و تەنها سوجدەی بۆ خوای گەورە پێ بەرن وەكو ناوچەوان و لوت و دەست و پێ و ئەژنۆتان ئەم حەوت شوێنەی كە فەرمانمان پێ كراوە سوجدەی پێ بەرین بەتاك و تەنها سوجدەی بۆ خوای گەورە پێ بەرن و سوجدە بۆ جگە لە خوا مەبەن .

[ وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا (١٩) ] وە كاتێك كە بەندەی خوا، واتە: پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەعوەو بانگەوازی خەڵكی ئەكرد، یان كاتێك لە (بەطنى نەخلە) نوێژی ئەكرد جنییەكان لێی كۆبوونەوەو كەڵەكە بوون و قەڵەباڵەغیان كرد بۆ ئەوەی گوێیان لە قورئان خوێندنی پێغەمبەری خوا بێ صلى الله علیه وسلم ، یاخود كە بینییان هاوەڵان لە دواى پێغەمبەری خواوە صلى الله علیه وسلم ركوع و سجود دەبەن جنییەكان سەرسام بوون و بۆ قەومەكەیان گێڕایەوە، یاخود وتراوە: كاتێك پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بانگەوازى یەكخواپەرستى كرد جن و مرۆڤ لێى كۆبوونەوە بۆ ئەوەی كە نورو دینی خوای گەورە بكوژێننەوە بەڵام خوای گەورە دینەكەی خۆی سەرخست وە سەریئخات و ئەیگەیەنێ .

[ قُلْ إِنَّمَا أَدْعُو رَبِّي ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: من بەتاك و تەنها عیبادەتی خوای گەورە ئەكەم وە خوای گەورە ئەپەرستم [ وَلَا أُشْرِكُ بِهِ أَحَدًا (٢٠) ] وە هیچ كەسێك ناكەمە شەریك بۆ خوای گەورە.

سوودو زیان تەنها بەدەستى خواى گەورەیە [ قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا (٢١) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: من توانای ئەوەم نییە كە زیان لەسەر ئێوە لادەم یاخود خێرو چاكەتان بۆ بێنم بەڵكو سوودو زیان تەنها بەدەست خوای گەورەیەو منیش وەكو ئێوە مرۆڤم و تەنها جیاوازیم ئەوەیە لەلایەن پەروەردگارەوە وەحیم بۆ دێت .

[ قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: ئەگەر من سەرپێچى خوای گەورە بكەم و سزام بدات ئەوا هیچ كەسێك نییە بتوانێ سزای خوای گەورەم لەسەر لابدات و بمپارێزێت [ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٢) ] وە جگە لە خوای گەورە هیچ پشتیوان و پەنایەك نییە كە پەنای بۆ بەرم و لە سزای خوای گەورە بمپارێزێ .

[ إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ ] مەگەر گەیاندنی دینەكەو پەیامی خوای گەورە من بپارێزێ، یاخود تەنها ئیشی من ئەوەیە كە پەیامی خوای گەورە ئەگەیەنم بە خەڵكی ئەگەر وابكەم ڕزگارم دەبێت ئەگەر نا بەهیلاك ئەچم [ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا (٢٣) ] وە هەركەسێك سەرپێچى خواو پێغەمبەرەكەى صلى الله علیه وسلم بكات ئەوا بە دڵنیایى ئاگرى دۆزەخى بۆ هەیە كە بە نەمرى و هەمیشەیی تێیدا دەمێنێتەوە .

[ حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَأَقَلُّ عَدَدًا (٢٤) ] تا لە رۆژى قیامەتدا ئەو هەڕەشانەى كەلێیان كرابوو دەیبینن ئەو كاتە لە داهاتوودا ئەزانن كە كێ پشتیوان و سەربازی لاوازترە وە ژمارەیشی كەمترە ئایا كافران یاخود باوەڕداران و یەكخواپەرستان، بە دڵنیایی ئەمانە هەمیشە بەهێزن بە پشتیوانی و بەهێزی خوای گەورە، وە ژمارەیان زیاترە چونكە سەربازانى خواى گەورەیان لەگەڵدایە كە خوا نەبێت كەس نازانێت ژمارەیان چەندە .

[ قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَدًا (٢٥) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: نازانم ئایا سزای ئێوە كە خوای گەورە هەڕەشەی لێ كردوون بە سزا ئایا ئەو هەڕەشەیە نزیكە لێتان یان خوای گەورە ماوەیەكی تری بۆ داناوە، من نازانم لەبەر ئەوەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم غەیبی نەزانیوە، وە نەیشیزانیوە كەی قیامەت دێت, تەنها خوای گەورە خۆی ئەو شتانەی زانیوە.

تەنها خواى گەورە غەیب دەزانێت [ عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا (٢٦) ] خوای گەورە زانای پەنهان و نهێنییەكانەو ئەو غەیب و نهێنیە بۆ هیچ كەسێك ئاشكرا ناكات لە بەندەكانی و هیچ كەسێك نییە غەیب بزانێ تەنها خوای گەورە نەبێ .

[ إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ ] تەنها كەسانێكیش لە پێغەمبەران كە خوای گەورە لێیان ڕازییە ئەویش هەندێك جار خوای گەورە غەیبیان نیشان ئەدات وەكو موعجیزەو بەڵگەیەك لەسەر ڕاستێتی پێغەمبەرایەتیەكەیان، خوای گەورە هەندێك جار غەیب نیشانی پێغەمبەران ئەدات [ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا (٢٧) ] لەگەڵ ئەوەشدا لە پێش دەست و لە پاشیشیەوە فریشتەكان پاسەوانێتییەكەی سەخت ئەگرن نەوەكو شەیتانەكان و جنییەكان شتێك لەو وەحییە بدزن و بیگەیەننە دەمی فاڵچییەكان .

[ لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ ] تا پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بزانێ كە پێغەمبەرانی تر پەیامی خوای گەورەیان گەیاندووە، یان بزانێ كە خۆی پەیامی خوای گەورەی گەیاندووە، یان خەڵكى بزانن كە پێغەمبەران پەیامى خواى گەورەیان گەیاندووە [ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ ] وە فریشتەكان دەوری پێغەمبەران ئەدەن لە كاتی هێنانی وەحییەكەدا [ وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا (٢٨) ] وە خوای گەورە هەموو شتێكی سەرژمێری كردووەو ژماردووە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (جن) والحمد لله.

سوورەتی (موززەممیل) (واتە: خۆداپۆشەر) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (موززەممیل) سورەتێكى سوورەتێكى مەككى یە تەنها ئایەتەكانى (١٠و ١١و ٢٠) نەبێت كە مەدەنین . ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (موززەممیل) (٢٠) ئایەتە. ٣- سورەتى (موززەممیل) زنجیرەى حەفتاو سێیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (موززەممیل) لە دواى سورەتى (قەلەم) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرى سەرەكى لەم سورەتە پیرۆزەدا بریتییە لە باسكردن و روونكردنەوەى لایەنێكى گرنگى ژیانى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ، لە گرنگى دان و خۆ یەكلاكردنەوەى بۆ عیبادەت و خوا پەرستى و ئەنجامدانى شەونوێژو خوێندنەوەى قورئانى پیرۆز، بۆیە تەوەرەكانى سورەتەكە هەموى تایبەتە بە پێغەمبەرى خواوە صلى الله علیه وسلم . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (١) ] سەرەتا كە جبریل هات بۆ لاى پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ترساو گەڕایەوە ماڵەوەو فەرمووی: دامپۆشن، دامپۆشن، دوای ئەوە خوای گەورە فەرمانى پێى كرد ئەی ئەو كەسەی كە بە جل و بەرگ و پۆشاكەكانت خۆت داپۆشیوە، یان بە جێگاو بانەكانت بە شەو خۆت داپۆشیوە .

[ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) ] هەستە هەموو شەو شەونوێژ بكە مەگەر كەمێك لە شەو نەبێت .

[ نِصْفَهُ ] یاخود نیوەی شەو شەونوێژ بكە [ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا (٣) ] یاخود لە نیوەكەیش كەمتر شەونوێژ بكە .

[ أَوْ زِدْ عَلَيْهِ ] یاخود لە نیوەكە زیاتر شەونوێژ بكە, یاخود (يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ) ئەی ئەو كەسەی كە خەوتووی هەستە بەم شێوازە شەونوێژ بكە، كە سەرەتا شەونوێژ لەسەر پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم واجب بوو، وە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لەگەڵ سەحابەدا ساڵێك شەونوێژیان كرد تا پێیەكانیان ئاوساو پەنما پاش دوانزە مانگ كۆتایی ئەم سوورەتە دابەزى و خوای گەورە لەسەریان سووكی كردو شەونوێژ بوو بە سوننەت فەرمان كردن بە خوێندنەوەى قورئان بە تەرتیل [ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا (٤) ] وە قورئانی پیرۆز بخوێنەرەوە بە لەسەرخۆیی و بە هێمنی وە بە تەجویدەوە: بەشێوازێك كە هەموو پیتێك حەقی بدەیت و بەجوانی دەری ببڕی بۆ ئەوەی زیاتر لە قورئانی پیرۆز تێبگەی, بۆیە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بەم شێوازە خوێندنەوەیەكی جوان قورئانی پیرۆزی ئەخوێندەوە .

[ إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا (٥) ] ئێمە وتەیەكی قورست بۆ دائەبەزێنین كە قورئانی پیرۆزە كە قورس بووە لە كاتی دابەزیندا كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە ڕۆژی زستانی سارددا وەكو عائیشە (خوای لێ ڕازی بێت) ئەفەرمووێ: كە وەحی بۆ دابەزیوە بینیومە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم عەرەق بەناوچەوانی پیرۆزی هاتۆتە خوارەوە, وە لەسەر حوشتر بووە حوشترەكە یخی داوەو ملی شۆڕ كردۆتەوە لەبەر قورسی, وە رانی لەسەر رانى (زەیدى كوڕى سابت) بووە قورسی گەیشتۆتە سەر ڕانی (زەید) ئەوەندە قورس بووە، واتە: وەحییەكە كە بۆت دائەبەزێنین زۆر قورسە، وە ئەحكام و فەرائیزو حدودەكانی و حەڵال و حەرام و كارپێكردنى قورسە تەنها دڵی كەسێكی باوەڕدار ئەتوانێ هەڵی بگرێ كە دڵی ڕازێنرابێتەوە بە یەكخواپەرستی خوای گەورە, وە ئەجرو پاداشتەكەیشی یەكجار قورسە كە هەر كەسێك پیتێكی لێ بخوێنێ دە چاكەی بۆ ئەنووسرێ، وە لە ڕۆژی قیامەتیشدا بەوانەی كە قورئانیان لەبەر بووە پێیان ئەووترێ: بخوێنن وە بەرز ببنەوە بۆ پلەكانی سەرەوەی بەهەشت شوێنی ئێوە لە كۆتا ئایەتە كە خوێندبێتانەوە، واتە: ئەجرو پاداشتێكی یەكجار گەورەیە, وە لە تەرازووی كردەوە چاكەكانی ڕۆژی قیامەتیشدا بەهەمان شێوە زۆر قورسە.

شەونوێژ كردن [ إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا (٦) ] كەسێك شەو بخەوێت و پاشان هەستێتەوە بۆ شەونوێژ ئەوە (ناشیئەی) پێ ئەووترێ، واتە: هەستانەوەی شەو لە شەونوێژدا ئەمە زۆر گونجاوترە لە نێوان دڵ و زماندا لەوەی كە مرۆڤ بەڕۆژ نوێژ بكات، لەبەر ئەوەی لە شەودا دڵ زۆر چەسپاوترو دامەزراوترو ئامادەترە، وە دەنگە دەنگ و ژاوەژاو نایات و دونیا كپ و هێمنترە بۆیە بە شەو شەونوێژ بكەن .

[ إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا (٧) ] لە ڕۆژیشدا كاتی بەتاڵی زۆرت هەیە بۆ ئەوەی كە پێویستییەكانی خۆت جێبەجێ بكەی، واتە: شەو بۆ شەونوێژو بۆ دینەكەتان دانێن، وە ڕۆژیش بۆ كاسبی و بژێوی ژیانتان دابنێن .

[ وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ ] وە زیكرو یادی خوای گەورە بكە بە شەو و بە ڕۆژ [ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا (٨) ] وە كۆشش بكەو خۆت یەكلا بكەوە بۆ پەرستن و عیبادەتی خوای گەورەو بە دڵسۆزى بیپەرستە .

[ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ] خوای گەورە پەروەردگاری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوایە [ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ] هیچ پەرستراوێك بە حەق نییە شایەنی پەرستن بێ تەنها زاتی پیرۆزی (الله) نەبێ [ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا (٩) ] تۆ تەنها خوای گەورە بكە بە وەكیل وە كارەكانتی پێ بسپێرەو تەوەكول بكەرە سەر خوای گەورە .

[ وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ ] وە ئارام بگرە لەسەر ئازاری كافران كە ئازارت ئەدەن، وە جوێنت پێ ئەدەن، وە قسەی ناشیرینت پێ ئەڵێن [ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا (١٠) ] وە لێیان دووركەوە دووركەوتنەیەكی جوان، (هەجری جەمیل): ئەوەیە كە گلەیی و گازندەی تیادا نەبێ .

[ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئەوانەی كە تۆ بە درۆ ئەزانن لێیان بگەڕێ بۆ خۆم و منیان بەسە بۆ ئەوەی لە كۆڵتیان بكەمەوەو سزایان بدەم، (ئەمە هەڕەشەیەكى سەختە لە كافران) ئەمانە خوای گەورە نیعمەتی پێ بەخشیوون و دەوڵەمەندو لەش ساغی كردوون و ڕزق و ڕۆزی و هەموو شتێكى لە دونیادا پێ بەخشیوون دەبوایە لە پێش هەموو خەڵكى ئیمانیان بهێنایە [ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا (١١) ] وە ماوەیەكی كەم مۆڵەتیان بدە خۆم سزایان ئەدەم .

[ إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا (١٢) ] بە دڵنیایى ئێمە كۆت و زنجیرمان بۆ ئەوان هەیە وە ئاگری دۆزەخی داگیرساومان بۆ داناون .

[ وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ ] وە خواردنێكمان بۆ داناون كە زەقومە كە دڕكێكە لە گەروویان ئەچەقێ نە دێتە دەرەوە نە ئەچێتە ناوەوە [ وَعَذَابًا أَلِيمًا (١٣) ] وە سزایەكی زۆر بەئێش و ئازارمان بۆ داناون .

[ يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ ] رۆژى قیامەت ڕۆژێكە زەوی و شاخەكان ئەلەرزێت و ئەهەژێت لەرزینێكی زۆر سەخت [ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا (١٤) ] وە ئەو شاخە ڕەقە بەهێزانە ئەبنە لمی وردو دواتریش ئەبنە سوفی شیكراوەو بە ئاسماندا ئەڕۆن، وە سەر زەوی هەر هەمووی یەك پارچە ڕێك ئەبێت و هیچ بەرزو نزمییەكی تیادا نامێنێ وەكو لمێكی كەڵەكەبووی لێ دێت .

[ إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَيْكُمْ ] بە دڵنیایى ئێمە پێغەمبەرێكمان بۆ ناردوون كە لە ڕۆژی قیامەت ئەبێتە شایەت بەسەرتانەوە [ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا (١٥) ] هەروەكو چۆن بۆ لای فیرعەونیش پێغەمبەرێكمان نارد كە موسا بوو صلى الله علیه وسلم .

[ فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ ] فیرعەون سەرپێچی پێغەمبەرەكەی خۆی كرد [ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا (١٦) ] ئێمەش بردمانەوە بردنەوەیەكی زۆر قورس و سەخت كە لە ئاوەكەدا غەرقمان كرد، واتە: ئەگەر ئێوەیش بێ ئەمری پێغەمبەرەكەتان بكەن چۆن فیرعەونمان لەناوبرد ئێوەیش لەناو ئەبەین .

[ فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا (١٧) ] ئەگەر ئێوە كوفر بكەن و لەسەر كوفری خۆتان بەردەوام بن چۆن ئەمین ئەبن و خۆتان دەپارێزن لە سزای خوای گەورە لە ڕۆژێكدا كە ڕۆژی قیامەتە كە لەبەر سەختی دیمەنەكانی ئەو ڕۆژە منداڵ تیایدا سەری سپی ئەبێ, واتە: هیچ پارێزەرێك بۆ ئێوە نییە كە لەو ڕۆژەدا كە منداڵ سەری سپی ئەبێ كاتێك كە سەختی و سەغلەتی دیمەنەكانی ڕۆژی قیامەت ئەبینێت, وە لەو كاتەی كە خوای گەورە بە ئادەم ئەفەرمێ بەشی ئوممەتەكەت لە ئاگر دەركە، ئەویش ئەفەرمووێ: لە چەندا؟ ئەفەرمووێ: لە هەر هەزاردا نۆ سەدو نەوەدو نۆی بۆ دۆزەخەو یەكێكیان بۆ بەهەشتە, لەو كاتەدا منداڵ سەری سپی ئەبێ، وە دواتر پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەمە مەبەست پێی (یەئجوج و مەئجوجە) كە ئەوان یەكجار زۆرن ئەو نۆ سەدو نەوەدو نۆیە لەوانە .

[ السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ ] وە ئاسمانیش لەسەختى ڕۆژی قیامەتدا شەق ئەبێت و لەت ئەبێ بۆ دابەزینی مەلائیكەت [ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا (١٨) ] بەڵێنی خوای گەورە جێبەجێ ئەبێ كە ئەو ڕۆژە ڕۆژی قیامەتەو ڕوو ئەدات .

[ إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ ] بە دڵنیایی ئەم سوورەتە هەمووی پەندو ئامۆژگارییە بۆ كەسانێك كە ژیر بن [ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (١٩) ] جا هەر كەسێك ویستی لێ بێت ڕێگا ئەگرێتەبەر بەرەو ڕەزامەندی و گوێڕایەڵی و یەكخواپەرستی خوای گەورەو بەرەو بەهەشت، بە ویستى خواى گەورە.

شەونوێژ كردن بوو بە سوننەت [ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم بە دڵنیایى پەروەردگارت ئەزانێت كە جاری وا هەیە تۆ كەمتر لە دوو لەسەر سێی شەو هەڵئەستی شەونوێژ ئەكەی [ وَنِصْفَهُ ] یاخود نیوەی شەو شەونوێژ ئەكەی [ وَثُلُثَهُ ] یان یەك لەسەر سێى شەونوێژ دەكەیت هەر جاری بە شێوازێك [ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ ] وە كۆمەڵێك لە سەحابەیش كە لەگەڵتدان ئەوانیش بەم شێوازە شەونوێژ ئەكەن [ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ ] وە خوای گەورە خۆی تەقدیری شەو و ڕۆژ ئەكات جاری وا هەیە بەرامبەر یەكن، وە جاری وا هەیە شەو درێژترە، وە جارى وا هەیە ڕۆژ درێژترە [ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ ] خوای گەورە ئەزانێ كە ئێوە ناتوانن بەردەوام بن لەسەر شەونوێژەكە, كە وتمان: لەسەرەتادا فەرز بووە [ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ] دوای دوانزە مانگ كە شەونوێژیان كرد لێرەدا سەرەتای ئایەتەكە بە كۆتاییەكەى نەسخ بووەوەو شەونوێژەكە بوو بە سوننەت [ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ] ئێوە چەندێك لە تواناتاندا هەیە ئەوەندە قورئان لە شەونوێژەكانتاندا بخوێنن و بە گوێرەى تواناتان شەونوێژ بكەن هەركاتێك لەشەودا كە توانیتان، واتە: شەونوێژ نەسخ بووەوە لەسەر پێغەمبەریش صلى الله علیه وسلم [ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى ] وە خوای گەورە ئەزانێ لەناو ئێوە كەسانێك هەن كە نەخۆشن ناتوانن شەو هەستن شەونوێژ بكەن [ وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ ] وە كەسانێكی تریش موسافیرو ڕێبوارن بەسەر زەویدا ئەگەڕێن بۆ بازرگانی و سوودو قازانج داوای فەزڵ و ڕزقی خوای گەورە ئەكەن ئەوانیش ناتوانن شەونوێژ بكەن [ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] وە كەسانێكی تریش لە پێناو خوای گەورەدا كوشتار ئەكەن و موجاهیدن ئەوانیش ناتوانن شەونوێژ بكەن [ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ] بۆیە چەندێك لە تواناتاندا هەیە وە بۆتان ئاسانە ئەوەندە شەونوێژ بكەن [ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ] وە نوێژە فەرزەكان بكەن [ وَآتُوا الزَّكَاةَ ] وە زەكاتی فەرز بدەن [ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ] وە قەرزێكی باش بە خوای گەورە بدەن، واتە: ببەخشن لە پێناو خوای گەورە, خوای گەورە یەك بە دە تا یەك بە حەوت سەد تا زیاتر ئەجرو پاداشتتان ئەداتەوە [ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ ] وە ئەو كردەوە چاكانەی كە لە پێش خۆتانەوە پێش مردن ئەینێرن ئەجرو پاداشتەكەی لای خوای گەورە ئەبیننەوە، واتە: هەر خێرێك بكەن لە قیامەت ئەیبیننەوەو نافەوتێت [ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا ] ئەوەی كە ئەیبەخشن ئەمە بۆ ئێوە باشترە وە ئەجرو پاداشتیشی زیاترە لەوەی كە نایبەخشن [ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ ] وە داوای لێخۆشبوون لە خوای گەورە بكەن [ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٠) ] بە دڵنیایی خوای گەورە زۆر لێخۆشبوو بە بەزەییە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (موززەممیل) والحمد لله.

سووره‌تی (مودده‌ثير) (خۆپێچاوه‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ (٥٦) ئایه‌ته‌ یه‌كه‌م سووره‌ت بوو له‌ دواى پچڕانى وه‌حى دابه‌زى بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ (١) ] ئه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ خۆت داپۆشیوه‌و خۆت پێچاوه‌ته‌وه‌.

[ قُمْ فَأَنْذِرْ (٢) ] هه‌سته‌ ئاگاداری خه‌ڵكى بكه‌وه‌، له‌ صه‌حیحی بوخاریدا هاتووه‌ جابر (خوای لێ ڕازی بێ) ئه‌یفه‌رموو: یه‌كه‌م ئایه‌ت له‌ قورئان دابه‌زی (يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ) بوو، به‌ڵام جمهور ئه‌فه‌رموون: نه‌خێر یه‌كه‌م ئایه‌ت كه‌ دابه‌زیوه‌ [ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ] (الْعَلَق: ١) بووه‌، وه‌ جه‌مع له‌ نێوان ئه‌م دوو ئایه‌ته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ صه‌حیحی موسلیمدا هاتووه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - باسی پچڕانی وه‌حی ئه‌كات له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ئه‌شكه‌وتی (حیراء) (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ) ى بۆ دابه‌زیوه‌و بوو به‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ماوه‌یه‌ك دوای ئه‌وه‌ وه‌حی پچڕا، ئه‌فه‌رمووێ: ڕۆیشتم به‌ ڕێگادا گوێم له‌ ده‌نگێك بوو له‌ ئاسمانه‌وه‌ سه‌رم به‌رز كرده‌وه‌ كاتێك ئه‌بینم ئه‌و فریشته‌یه‌ی كه‌ له‌ ئه‌شكه‌وتی (حیراء) هات بۆ لام له‌سه‌ر كورسیه‌ك دانیشتووه‌ له‌ نێوان زه‌وى و ئاسماندا منیش لێی ترسام و خۆم نزم كرده‌وه‌ بۆ زه‌ویه‌كه‌ پاشان هاتمه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ وتم: دامپۆشن دامپۆشن منیان داپۆشی، وه‌ خوای گه‌وره‌ (يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ) دابه‌زاند، وه‌ له‌ ڕیوایه‌تی تریشدا هاتووه‌ كه‌ پرسیار له‌ جابر كرا به‌هه‌مان شێوه‌ فه‌رمووی: هیچ شتێكت بۆ ناگێڕمه‌وه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ی له‌ پێغه‌مبه‌ری خوام - صلی الله علیه وسلم - بیستووه‌ كه‌ فه‌رموویه‌تى: له‌ (حیراء) تێپه‌ڕیم كاتێك كه‌ دابه‌زیم بانگم لێكرا ته‌ماشای لای ڕاستم كرد هیچم نه‌بینی، ته‌ماشای لای چه‌پم كرد هیچم نه‌بینی، ته‌ماشای پێشم كرد هیچم نه‌بینی، ته‌ماشای پاشم كرد هیچم نه‌بینی، سه‌رم به‌رز كرده‌وه‌ شتێكم بینی، واته‌: جبریلم بینی هاتمه‌وه‌ بۆ لای خه‌دیجه‌و فه‌رمووم دامپۆشن وه‌ ئاوێكی سارد بكه‌نه‌ سه‌رمدا، دایانپۆشیم و ئاویان كرده‌ سه‌رمداو خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند (يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ (١)) واته‌: ئه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ خۆت پێچاوه‌ته‌وه‌و خۆت داپۆشیوه‌ (قُمْ فَأَنْذِرْ (٢)) هه‌سته‌ ئاگاداری خه‌ڵكی مه‌ككه‌ بكه‌وه‌و بیانترسێنه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر موسڵمان نه‌بن.

[ وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ (٣) ] وه‌ په‌روه‌ردگارت به‌ گه‌وره‌ بزانه‌ به‌وه‌ی كه‌ به‌تاك و ته‌نها بیپه‌رستی و شه‌ریكی بۆ بڕیار نه‌ده‌یت، (هه‌ر كه‌سێك هاوبه‌ش بۆ خواى گه‌وره‌ بڕیار بدات ئه‌وه‌ خواى گه‌وره‌ى به‌ گه‌وره‌ نه‌زانیوه‌).

{هه‌شت ته‌فسیر بۆ ئه‌م ئایه‌ته‌} [ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ (٤) ] وه‌ جلو به‌رگ و پۆشاكه‌كه‌ت پاك ڕابگره‌، ئیمامی (قورتوبی) هه‌شت ته‌فسیری بۆ (وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ) هێناوه‌، وه‌ (ابن كثير)یش هه‌ندێكیانی باس كردووه‌ له‌وانه‌ جلو به‌رگ و پۆشاكه‌كه‌ت با پاك بێ، واته‌: له‌ حه‌ڵاڵ بیكه‌، وه‌ كه‌ كردته‌ به‌رت بۆ تاوان و سته‌م و غه‌در مه‌یكه‌ به‌رت، وه‌ وه‌كو ئیمامی (قورتوبی) ئه‌فه‌رمووێ: بۆ پیاو شه‌رواڵه‌كه‌ت با شۆڕ نه‌بێ له‌ گوێزه‌نگ و كه‌عبت نه‌چێته‌ خواره‌وه‌، وه‌ به‌ مانای نه‌فس دێت، واته‌: نه‌فست پاك بكه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌موو خراپه‌كاریه‌ك، وه‌ به‌ ماناى دڵ دێت، واته‌: دڵ و ده‌روونت پاك بكه‌ره‌وه‌، وه‌ به‌مانای كرده‌وه‌ دێت، واته‌: كرده‌وه‌كانت پاك بكه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌موو خراپه‌كارییه‌ك، وه‌ به‌مانای خێزان دێت، واته‌: خێزانه‌كه‌ت پاك بكه‌ره‌وه‌و خێزانی باش هه‌ڵبژێره‌، وه‌ كه‌ خراپ بوو چاكى بكه‌، وه‌ به‌ ماناى دین دێت، واته‌: دینه‌كه‌ت پاك بكه‌وه‌ له‌ هه‌موو بیدعه‌و خورافات و تاوان و سه‌رپێچییه‌ك، وه‌ به‌ ماناى نیه‌ت دێت، واته‌: نیه‌تت پاك بكه‌ره‌وه‌و نیه‌تت ته‌نها بۆ خوای گه‌وره‌ بێ، وه‌ به‌ ماناى ره‌وشت دێت، واته‌: ڕه‌وشتت پاك بكه‌وه‌و با ره‌وشت و ئاكارت به‌رزو جوان بێت، به‌ هه‌موو ئه‌م مانایانه‌ هاتووه‌.

[ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ (٥) ] وه‌ واز له‌ تاوان بێنه‌، یاخود به‌مانای بت دێت له‌ بته‌كان دووربكه‌وه‌و مه‌یانپه‌رسته‌.

[ وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ (٦) ] وه‌ ئه‌گه‌ر شتێكت به‌خشی چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ مه‌به‌ یان داوای ئه‌وه‌ مه‌كه‌ كه‌ زیاترت پێ ببه‌خشن، یاخود به‌ كرده‌وه‌ چاكه‌كانت منه‌ت مه‌كه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌دا، یاخود لاواز مه‌به‌ له‌وه‌ی كه‌ خێرو چاكه‌ زۆر بكه‌یت، یاخود به‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌كه‌ت داوای ئه‌جرو پاداشت له‌ خه‌ڵكى مه‌كه‌.

[ وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ (٧) ] وه‌ له‌به‌ر ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ ئارام بگره‌ له‌به‌رامبه‌ر ئازاری كافران.

[ فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ (٨) ] كاتێك كه‌ ئیسرافیل فوو ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌نادا، كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: (چۆن له‌ نازو نیعمه‌تدا بژیم كه‌ ئیسرافیل كه‌ڕه‌ناو شه‌یپووری به‌ده‌سته‌وه‌یه‌و خۆی چه‌ماندۆته‌وه‌و چاوه‌ڕێیه‌ كه‌ فه‌رمانی پێ بكرێ و فووی پیادا بكات، هاوه‌ڵان وتیان: ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - چ فه‌رمانمان پێ ئه‌كه‌ی؟ فه‌رمووی: بڵێن: (حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الوَكِيلُ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا) (الترمذي (٢٤٣١) وقال: حديث حسن، وصححه الألباني في "صحيح سنن الترمذي" (١٩٨٠)) واته‌: بڵێن: خوای گه‌وره‌مان به‌سه‌ وه‌ باشترین خوایه‌ كه‌ كاره‌كانمانی پێ بسپێرین و ئێمه‌ ته‌نها ته‌وه‌كول ئه‌كه‌ینه‌ سه‌ر خوای گه‌وره‌.

[ فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ (٩) ] وه‌ ئه‌م ڕۆژه‌ ڕۆژێكی زۆر قورس و سه‌خته‌.

[ عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ (١٠) ] به‌تایبه‌تی له‌سه‌ر كافران ئاسان و سووك نیه‌و ڕۆژێكی قورس و سه‌خت و ناهه‌مواره‌، (زوڕاڕه‌ى كوڕى ئه‌وفا)ى قازى به‌سره‌ له‌ نوێژى به‌یانى پێشنوێژى بۆ كردن ئه‌م سووره‌ته‌ى خوێند گه‌یشته‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌ هۆش خۆى چوو مرد.

{هه‌ڕه‌شه‌ كردن له‌ (وه‌لیدی كوڕی موغیره‌) } [ ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا (١١) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - لێمگه‌ڕێ ئه‌و كه‌سه‌ی خۆم به‌ته‌نها دروستم كردووه‌، واته‌ كاتێك كه‌ دروستم كردووه‌ تاك و ته‌نها بووه‌ ماڵ و منداڵی نه‌بووه‌ دواتر ده‌وڵه‌مه‌ندم كردووه‌ كه‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ له‌سه‌ر (وه‌لیدی كوڕی موغیره‌) دابه‌زیوه‌ كه‌ باوكی (خالیدی كوڕی وه‌لید) بووه‌.

[ وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا (١٢) ] وه‌ ماڵێكی فراوانم پێ به‌خشیووه‌.

[ وَبَنِينَ شُهُودًا (١٣) ] وه‌ ئه‌وه‌نده‌ منداڵم پێ به‌خشیوه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ئاماده‌ن له‌لای، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێویستیان به‌وه‌ نیه‌ كه‌ گه‌شت بكه‌ن بۆ كاسپى و بازرگانی به‌ڵكو خزمه‌تكاره‌كانیان به‌و كاره‌ هه‌ڵئه‌ستن و ئه‌مان هه‌میشه‌ له‌لای باوكیانن و لێى دور ناكه‌ونه‌وه‌، (سیانزه‌ كوڕی هه‌بووه‌).

[ وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا (١٤) ] وه‌ ژیانم بۆی فراوان كردووه‌و ته‌مه‌نیم درێژ كردووه‌و هه‌موو شتێكم پێی به‌خشیووه‌و كردوومه‌ به‌ سه‌ركرده‌ی قوڕه‌یشییه‌كان.

[ ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ (١٥) ] له‌سه‌ر كوفر به‌رده‌وامه‌و باوه‌ڕ به‌ خوای گه‌وره‌ ناكات به‌تاك و ته‌نها، پاشان هێشتا ئه‌یه‌وێ زیاتری پێ ببه‌خشم.

[ كَلَّا ] نه‌خێر ئه‌م شته‌ی بۆ ناكه‌م [ إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا (١٦) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و عینادی كردووه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ وه‌ باوه‌ڕی پێی نه‌كردووه‌.

[ سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا (١٧) ] ئه‌بێ له‌ناو سزادا تووشی مه‌شه‌قه‌و ناڕه‌حه‌تی بكه‌م كه‌ هیچ پشووی تیادا نیه‌، وه‌ له‌ناو دۆزه‌خدا كارێكی قورسی پێ ده‌سپێرم كه‌ ده‌بێت به‌سه‌ر به‌ردی لووسدا سه‌ركه‌وێت كه‌ توانای نیه‌، یاخود له‌سه‌ر ڕووی به‌سه‌ر ئه‌و تاوێره‌ به‌ردانه‌ی ناو دۆزه‌خدا ڕائه‌كێشرێ.

[ إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ (١٨) ] ئه‌م پیاوه‌ (وه‌لید) پرسیارى لێكرا سه‌باره‌ت به‌ قورئانى پیرۆز ئه‌م بیری كرده‌وه‌ وه‌ بڕیاری دا.

[ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩) ] نه‌فره‌تی خوای گه‌وره‌ی لێ بێ بۆ بڕیاردانێك كه‌ بڕیاریدا.

[ ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (٢٠) ] دیسان نه‌فره‌تی خوای گه‌وره‌ی لێ بێ بۆ بیری كردنه‌وه‌و بڕیاردانێك كه‌ بڕیاریدا.

[ ثُمَّ نَظَرَ (٢١) ] پاشان ته‌ماشای كردو تێیڕوانی.

[ ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢) ] پاشان ناوچه‌وانی گرژ كردو ڕووی خۆی ناشیرین كرد.

[ ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) ] پاشان پشتی هه‌ڵكرد له‌ حه‌ق و به‌پشتدا گه‌ڕایه‌وه‌، وه‌ خۆی به‌گه‌وره‌ زانی له‌وه‌ی ملكه‌چ بێت بۆ قورئانی پیرۆز.

[ فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ (٢٤) ] وتی: ئه‌م قورئانه‌ ته‌نها سیحرێكه‌و كاریگه‌ری له‌ خه‌ڵكى ئه‌كات و محمد له‌ خه‌ڵكى تر وه‌ریگرتووه‌و فێرى بووه‌.

[ إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ (٢٥) ] ئه‌مه‌ ته‌نها وته‌ی مرۆڤه‌، وته‌و فه‌رمووده‌و فه‌رمایشتی خوای گه‌وره‌ نیه‌، ئه‌م ئایه‌تانه‌ له‌سه‌ر (وه‌لیدی كوڕی موغیره‌) دابه‌زى كاتێك هاته‌ لای پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - قورئانی به‌سه‌ردا خوێنده‌وه‌، ئه‌ویش دڵی نه‌رم بوو بۆی، كاتێك ئه‌بوجه‌هل ئه‌م شته‌ی پێ گه‌یشت هات بۆ لای و وتی: ئه‌ی مام قه‌ومه‌كه‌ت به‌ نیازن پاره‌ت بۆ كۆبكه‌نه‌وه‌، ئه‌ویش وتی: بۆچی؟ - صلی الله علیه وسلم - ئه‌بوجه‌هل وتی: تۆ بۆیه‌ چوویته‌ بۆ لای محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌ته‌وێ پاره‌ت ده‌ستكه‌وێ، ئه‌ویش وتی: قوڕه‌یش ئه‌زانێ كه‌ من له‌ هه‌موویان ده‌وڵه‌مه‌ندترم، ئه‌بوجه‌هل وتی: ده‌ی ئه‌گه‌ر وایه‌ قسه‌یه‌ك به‌ محمد - صلی الله علیه وسلم - بكه‌ كه‌ تۆ نكوڵی ئه‌و شته‌ ئه‌كه‌یت و ڕقت لێیه‌تی، وتی: چی بڵێم؟ ئه‌بوجه‌هل وتی: قسه‌یه‌ك بكه‌، (وه‌لید) وتی: سوێند به‌ خوا هیچ كه‌سێك له‌ ئێوه‌ وه‌كو من شاره‌زایی له‌ شیعرو قه‌صیده‌ نیه‌، وه‌ ئه‌مه‌ی كه‌ محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌یڵێ هیچ له‌ شیعر ناچێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قسه‌كانی زۆر شیرینه‌، وه‌ هه‌میشه‌ به‌رزو بڵند ئه‌بێته‌وه‌و هیچ به‌سه‌ریدا به‌رزو بڵند نابێته‌وه‌، ئه‌مه‌ شیعر نیه‌، ئه‌بوجه‌هل وتی: ده‌ی وه‌ڵاهی قه‌ومه‌كه‌ت لێت ڕازی نابێ تا قسه‌یه‌ك به‌ محمد نه‌كه‌ی - صلی الله علیه وسلم - ، ئه‌ویش وتی: لێم بگه‌ڕێ با بیر بكه‌مه‌وه‌، پاشان كه‌ بیری كرده‌وه‌ وتی: ئه‌مه‌ سیحره‌و كاریگه‌ری له‌ خه‌ڵكى ئه‌كات، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ی دابه‌زاند (١١- ٣٠).

[ سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (٢٦) ] خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: له‌سه‌ر ئه‌م قسانه‌ی وه‌ به‌تایبه‌تی كه‌ ناڵێت قورئان فه‌رمووده‌و كه‌لامی خوایه‌ ئه‌ڵێ قسه‌ی مرۆڤه‌، ئه‌بێ بیخه‌مه‌ ناو دۆزه‌خه‌وه‌ (سه‌قه‌ر) ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی دۆزه‌خ، واته‌: ئه‌یانسووتێنێ.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ (٢٧) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی (سه‌قه‌ر) چیه‌؟ ئه‌مه‌ بۆ به‌گه‌وره‌ زانینێتی.

[ لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ (٢٨) ] هیچ شتێك ناهێلێ له‌ گۆشت و ده‌مارو پێسته‌یان هه‌ر هه‌مووی ئه‌سووتێنێ.

[ لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ (٢٩) ] پێسته‌كانیان ئه‌سووتێنێت و نایهێلێت و ڕوویان ڕه‌ش ئه‌كات، یاخود جه‌هه‌ننه‌م ده‌رئه‌كه‌وێت و خه‌ڵكى به‌چاوی خۆیان ئه‌یبینن.

{ده‌رگاوانانى دۆزه‌خ} [ عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠) ] ئه‌و دۆزه‌خه‌ نۆزده‌ مه‌لائیكه‌ت له‌سه‌رین و ده‌رگاوانی دۆزه‌خن، یاخود نۆزده‌ پۆل له‌ مه‌لائیكه‌ته‌كان ده‌رگاوانی دۆزه‌خن، كاتێك كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زی (ئه‌به‌لئه‌شه‌ده‌ین) كه‌ ناوی (كیلده‌ی كوڕی ئوسه‌یدی كوڕی خه‌له‌ف) بوو وتی: ئه‌ی قوڕه‌یش ئێوه‌ له‌و نۆزده‌ مه‌لائیكه‌ته‌ دوانیان بگرن و حه‌ڤده‌كه‌ی تریان بۆ من دانێن، (زۆر سه‌رسام بوو به‌خۆی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆر به‌هێز بوو كه‌ بچووایه‌ته‌ سه‌ر پێسته‌ی مانگایه‌ك به‌ ده‌ كه‌س ڕایان بكێشایا له‌ ژێری ده‌ریان نه‌ئه‌كرد تا پێسته‌كه‌ پارچه‌ پارچه‌ ئه‌بوو)، (سوهه‌یلی) ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌م پیاوه‌ بوو داوای له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا كرد - صلی الله علیه وسلم - زۆرانبازی له‌گه‌ڵدا بكات، وه‌ وتی: ئه‌گه‌ر لێمت برده‌وه‌ ئیمانت پێ دێنم، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - لێی برده‌وه‌ وه‌ چه‌ند جارێك دای به‌ زه‌ویدا به‌ڵام ئیمانی نه‌هێنا، هه‌روه‌كو چۆن (ڕوكانه‌ی كوڕی عه‌بد یه‌زیدی كوڕی هاشمی كوڕی موته‌ڵیب) ئه‌ویش زۆرانبازی له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌رى خوادا كرد - صلی الله علیه وسلم - پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌ویشی دا به‌ زه‌ویدا، ئه‌م پیاوه‌ وتی: حه‌ڤده‌ مه‌لائیكه‌تیان بۆ من دانێن،

خوای گه‌وره‌یش فه‌رمووی: {حیكمه‌ت له‌وه‌ى ده‌رگاوانانى دۆزه‌خ مه‌لائیكه‌تن} [ وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً ] ئێمه‌ ته‌نها مه‌لائیكه‌تمان داناوه‌ به‌ ده‌رگاوانى دۆزه‌خ چونكه‌ ئێوه‌ توانای مه‌لائیكه‌تتان نیه‌، كێ هه‌یه‌ به‌سه‌ر مه‌لائیكه‌تدا زاڵ بێ [ وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا ] وه‌ ئه‌م ژماره‌یه‌ش كه‌ ئه‌ڵێین: نۆزده‌یه‌ ئه‌مه‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی كافرانه‌ [ لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ ] تا ئه‌هلی كتابیش بگه‌ن به‌ یه‌قین له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ كتێبه‌كانی ئه‌وانیشدا هاتووه‌ كه‌ ژماره‌ی ده‌رگاوانانی دۆزه‌خ نۆزده‌یه‌ [ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا ] وه‌ تا باوه‌ڕدارانیش ئیمانیان زیاتر بكات كه‌ ئه‌بینن ئه‌و ژماره‌یه‌ له‌ كتێبه‌كانی ئه‌هلی كتابیش هاتووه‌ [ وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ ] وه‌ تا ئه‌هلی كتاب و باوه‌ڕدارانیش تووشی گومان نه‌بن [ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا ] وه‌ تا ئه‌وانه‌ی نه‌خۆشی گومان له‌ دڵیاندا هه‌یه‌، واته‌: مونافیقان، وه‌ كافرانیش بڵێن: باشه‌ خوای گه‌وره‌ مه‌به‌ستی چیه‌ له‌م نموونه‌ هێنانه‌وه‌یه‌؟ وه‌ حیكمه‌ت چیه‌ له‌م ژماره‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌یه‌ [ كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌ر كه‌سێك گومڕا ئه‌كات كه‌ ویستی لێ بێت و شایه‌نی هیدایه‌ت نه‌بێت و ڕێگای هیدایه‌ت نه‌گرێته‌به‌ر، وه‌ هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت و شایه‌نی هیدایه‌ت بێت و ڕێگای هیدایه‌ت بگرێته‌ به‌ر [ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ ] وه‌ ژماره‌ی سه‌ربازانی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نازانێ چه‌نده‌، له‌ ئاسمانی حه‌وته‌مدا له‌ (بیت المعمور) دا هه‌موو ڕۆژێك حه‌فتا هه‌زار مه‌لائیكه‌ت ئه‌چنه‌ ناوی و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و نایه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌، بۆ ڕۆژی دووه‌م حه‌فتا هه‌زاری تر، به‌رده‌وام ڕۆژانه‌ حه‌فتا هه‌زار مه‌لائیكه‌ت ئه‌چێته‌ ناو (بیت المعمور)ه‌وه‌، وه‌كو پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ فه‌رمووده‌ی بوخاری و موسلیمدا ئه‌فه‌رمووێ، وه‌ له‌ فه‌رمووده‌ی تردا ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌و ئاسمانه‌ فراوانه‌ شوێنی په‌نجه‌یه‌كی تیا نه‌ماوه‌ ئیلا مه‌لائیكه‌ت له‌ سوجده‌دان و سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌به‌ن، كه‌واته‌ ژماره‌ی جنودو سه‌ربازی خوای گه‌وره‌ مه‌گه‌ر خوا خۆی بزانێ كه‌سی تر نازانێ ژماره‌یان چه‌نده‌ ئه‌وه‌نده‌ زۆرن [ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ (٣١) ] وه‌ ئه‌م ئاگرى دۆزه‌خه‌ ته‌نها یادخستنه‌وه‌یه‌ بۆ خه‌ڵكی بۆ ئه‌وه‌ی په‌ندو ئامۆژگارى وه‌ربگرن، وه‌ بزانن تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ چه‌ند گه‌وره‌یه‌.

[ كَلَّا وَالْقَمَرِ (٣٢) ] نه‌خێر، سوێند بێ به‌ مانگ كه‌ دروستكراوێكی گه‌وره‌ى خوای گه‌وره‌یه‌.

[ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) ] وه‌ سوێند بێ به‌ شه‌و كاتێك پشت هه‌ڵئه‌كات و ئه‌ڕوات و نامێنێ.

[ وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ (٣٤) ] وه‌ سوێند بێ به‌ به‌ره‌به‌یان كاتێك كه‌ ڕووناك ئه‌بێته‌وه‌و ده‌رئه‌كه‌وێ.

[ إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) ] دۆزه‌خ یه‌كێكه‌ له‌ شته‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌و به‌ڵا گه‌وره‌كان، یاخود به‌درۆ زانینیان بۆ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵاو موسیبه‌تێكی زۆر گه‌وره‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ ئیمانی پێ ناهێنن.

[ نَذِيرًا لِلْبَشَرِ (٣٦) ] ئه‌م ئاگرى دۆزه‌خه‌ ترساندنێكه‌ بۆ مرۆڤ ، یان به‌هۆی قورئانه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌تانترسێنێ.

[ لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧) ] بۆ هه‌ر كه‌سێك له‌ ئێوه‌ كه‌ بیه‌وێ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بڕوات به‌ ئیمان هێنان، یاخود دوا بكه‌وێ به‌ كوفر كردن.

[ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) ] هه‌موو كه‌سێك له‌ ڕه‌هن و له‌ بارمته‌دایه‌ به‌هۆی كرده‌وه‌كانی خۆی له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ته‌نها كرده‌وه‌ چاكه‌كانی ئازادی ئه‌كات.

[ إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ (٣٩) ] ته‌نها ئه‌وانه‌ی كه‌ كتابیان به‌ ده‌ستى ڕاستیان پێ ئه‌درێ كه‌ باوه‌ڕدارانن.

[ فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) ] ئه‌مانه‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا پرسیار ئه‌كه‌ن.

[ عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) ] له‌ تاوانباران، ئه‌مان له‌ناو به‌هه‌شت و شوێنه‌ خۆشه‌كاندان، ئه‌وانیش له‌ناو دۆزه‌خدان پرسیاریان لێ ئه‌كه‌ن.

{هۆكارى چونه‌ دۆزه‌خ} [ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) ] ئه‌وه‌ چی ئێوه‌ی خستۆته‌ ناو (سه‌قه‌ر)ه‌وه‌؟ كه‌ ناوێكی تره‌ له‌ ناوه‌كانی دۆزه‌خ.

[ قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) ] وتیان: ئێمه‌ له‌ دونیادا نوێژمان نه‌ئه‌كردو له‌ نوێژخوێنان نه‌بووین.

[ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) ] وه‌ خواردنی فه‌قیرو هه‌ژارانمان نه‌ئه‌دا.

[ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥) ] وه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆچوواندا ڕۆچووین له‌ قسه‌ی به‌تاڵ و پڕوپووچدا گاڵته‌مان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا ئه‌كرد - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ قسه‌مان ئه‌كرد له‌ شتێك كه‌ زانیاریمان پێی نه‌بوو، وه‌ هه‌ركه‌سێك دژى ئیسلام قسه‌ى بكردایا له‌گه‌ڵیدا قسه‌مان به‌ ئیسلام ده‌كرد.

[ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦) ] وه‌ ئێمه‌ ڕۆژی قیامه‌تمان به‌درۆ ئه‌زانی و باوه‌ڕمان پێ نه‌بوو.

[ حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ (٤٧) ] تا یه‌قینمان پێ گه‌یشت، واته‌: مردن.

[ فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨) ] تكای تكاكاران بۆ ئه‌مان هیچ سوودێكی نیه‌، نه‌ پێغه‌مبه‌ران نه‌ فریشته‌كان نه‌ پیاوچاكان نه‌ شه‌هیدان شه‌فاعه‌ت بۆ ئه‌مانه‌ ناكه‌ن، ئه‌و كه‌سه‌ی شه‌فاعه‌تی بۆ ئه‌كرێ ئه‌بێ ئه‌هلی ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رست بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ى به‌ كافرى بمرێت به‌ دڵنیایی به‌ هه‌میشه‌یی له‌ ئاگرى دۆزه‌خدا ده‌بێت.

[ فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩) ] ئه‌وه‌ ئه‌وان چیانه‌ بۆچی له‌م یادخستنه‌وه‌یه‌ پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن و پشت له‌ قورئان ئه‌كه‌ن و ئه‌ڕۆن.

[ كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) ] چۆن گوێدرێژه‌ كێوییه‌كان ڕائه‌كه‌ن به‌ خێرایی ئه‌مانیش به‌و شێوازه‌ ڕائه‌كه‌ن.

[ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١) ] ئه‌وان چۆن شێرێك ببینن له‌ شێر هه‌ڵدێن و ڕائه‌كه‌ن، یاخود له‌ ڕاوچی هه‌ڵدێن و ڕائه‌كه‌ن، ئه‌مانیش له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هه‌ڵدێن و ڕائه‌كه‌ن.

[ بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً (٥٢) ] به‌ڵكو هه‌ر یه‌كێك له‌مان له‌ موشریكان داوای ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ن و ده‌ڵێن: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌گه‌ر تۆ ڕاست ئه‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌ی كه‌ ئێمه‌ له‌ خه‌و هه‌ستاین با له‌لای سه‌ری هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌ په‌ڕاو و كتابێك هه‌بێ كه‌ ئه‌م كتابه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌و تێدا نوسرابێت: به‌ڕاستی محمد پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و كاته‌ ئێمه‌ ئیمانت پێ دێنین.

[ كَلَّا ] نه‌خێر شتی وانابێ [ بَلْ لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣) ] به‌ڵكو ئه‌وان بۆیه‌ ئیمان ناهێنن چونكه‌ ترسی ڕۆژی قیامه‌تیان نیه‌و باوه‌ڕیان پێى نیه‌.

[ كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ (٥٤) ] نه‌خێر، به‌ دڵنیایی ئه‌م قورئانه‌ یادخستنه‌وه‌یه‌ بۆ ئێوه‌.

[ فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَهُ (٥٥) ] جا هه‌ر كه‌سێك ویستی لێ بێت بیرو یاد ئه‌كاته‌وه‌.

[ وَمَا يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ ] وه‌ ئه‌وان بیر ناكه‌نه‌وه‌ ئیلا مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێ [ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (٥٦) ] وه‌ هه‌ر خوای گه‌وره‌ شایان و ئه‌هله‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ لێی بترسێن و ته‌قوای بكه‌ن، وه‌ ئه‌هلیشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ لێتان خۆشبێ كاتێك كه‌ ئێوه‌ ته‌وبه‌ بكه‌ن و بۆ لای خوای گه‌وره‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌، والله أعلم.

سووره‌تی (قیامه‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٤٠) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ (١) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: سوێند ئه‌خۆم به‌ ڕۆژی قیامه‌ت، ئه‌مه‌ بۆ به‌گه‌وره‌ زانینی ئه‌و ڕۆژه‌یه‌ كه‌ ڕۆژێكی گه‌وره‌یه‌، وه‌ بۆ سه‌رنج ڕاكێشانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گرنگی و بایه‌خی پێ بده‌ن و خۆتانی بۆ ئاماده‌ بكه‌ن.

[ وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ (٢) ] وه‌ سوێند ئه‌خۆم به‌ نه‌فسی لۆمه‌كار، كه‌ نه‌فسی مرۆڤی ئیمانداره‌ له‌ دونیادا لۆمه‌ی خۆی ئه‌كات، باوه‌ڕدار كاتێك كه‌ تاوانێك ده‌كات لۆمه‌ى خۆى ده‌كات بۆ ئه‌م تاوانه‌ت كرد، یان ئه‌گه‌ر خێرو چاكه‌یه‌ك بكات لۆمه‌ى خۆى ده‌كات بۆچی كه‌مت كردو زیاترت ئه‌نجام نه‌دا، به‌ڵام كافر له‌ دونیادا چه‌ندێك كوفرو تاوان بكات لۆمه‌ى خۆى ناكات، به‌ڵام له‌ قیامه‌تدا كافر لۆمه‌ی خۆی ئه‌كات، هیچ كافرێك نیه‌ ئیلا له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا لۆمه‌ی خۆی ئه‌كات بۆ له‌ دونیادا ئیمانت نه‌هێناو كرده‌وه‌ی چاكت نه‌كردو په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌.

[ أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ (٣) ] ئایا مرۆڤ وا گومان ئه‌بات كه‌ ئێسقانه‌كانی ڕزی ئێمه‌ ناتوانین و توانامان نیه‌ سه‌رله‌نوێ ئێسقانه‌كانی دروست بكه‌ینه‌وه‌.

{په‌نجه‌مۆرى مرۆڤ} [ بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ (٤) ] به‌ڵێ توانامان هه‌یه‌ نه‌ك ئێسقانه‌كانی دروست بكه‌ینه‌وه‌ به‌ڵكو ئه‌توانین په‌نجه‌كانی وه‌كو په‌نجه‌ی حوشتری لێ بكه‌ین هه‌مووی به‌یه‌كه‌وه‌ بنووسێنین و بیكه‌ین به‌یه‌ك پارچه‌، یاخود ئاماژه‌یه‌ بۆ په‌نجه‌مۆری مرۆڤ كه‌ په‌نجه‌ی هیچ كه‌سێك له‌كه‌سی تر ناچێت.

[ بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ (٥) ] به‌ڵكو مرۆڤ ئه‌یه‌وێ له‌ پێش خۆیه‌وه‌ تاوان پێش بخات و ته‌وبه‌ دوا بخات، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌ڵێ: هێشتا مردن ماوێتی، یاخود مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ هیواو ئومێدی زۆره‌، ئه‌ڵێ: دواتر ته‌وبه‌ ئه‌كه‌م.

[ يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ (٦) ] پرسیار ئه‌كات كه‌ی ڕۆژی قیامه‌ت دێت؟ پرسیاره‌كه‌ بۆ گاڵته‌ پێكردن و به‌دوور زانینه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ت نیه‌و ئه‌و قیامه‌ته‌ كه‌ی دێت.

[ فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ (٧) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: كاتێك كه‌ چاو سه‌رسام ئه‌بێ و ئه‌ترسێ و شۆڕو ئه‌بڵه‌ق ئه‌بێ له‌ كاتی بینینی مردندا، یان له‌به‌ر سه‌ختى دیمه‌نه‌كانى ڕۆژی قیامه‌ت.

[ وَخَسَفَ الْقَمَرُ (٨) ] وه‌ كاتێك كه‌ مانگ ڕووناكییه‌كه‌ی نامێنێ.

[ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ (٩) ] وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خۆرو مانگ هه‌ردووكیان ڕووناكییان نامێنێ، وه‌ شه‌و و ڕۆژ نامێنێ، نه‌ خۆر ئه‌مێنێ نه‌ مانگ.

[ يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ (١٠) ] له‌و ڕۆژه‌دا مرۆڤ ئه‌ڵێ: ئایا شوێنی ڕاكردن و په‌ناگه‌یه‌ك هه‌یه‌ تا بۆی ڕابكه‌ین و ڕزگارمان بێ له‌ سزای خوای گه‌وره‌.

[ كَلَّا لَا وَزَرَ (١١) ] نه‌خێر، هیچ په‌ناگه‌یه‌ك نیه‌ كه‌ ئێوه‌ بۆی بڕۆن و په‌نای بۆ به‌رن و په‌ناتان بدات، واته‌: شوێنی ڕزگار بوون نیه‌.

[ إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ (١٢) ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا شوێنی جێگیر بوون و گه‌ڕانه‌وه‌و سه‌ره‌نجامتان ته‌نها لای خوای گه‌وره‌یه‌و بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

[ يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ (١٣) ] له‌و ڕۆژه‌دا مرۆڤ هه‌واڵی پێ ئه‌درێ سه‌باره‌ت به‌ هه‌موو كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ دونیادا كردوویه‌تی: بچووك و گه‌وره‌ی، كۆن و تازه‌ی، ئاشكراو نهێنی، سه‌ره‌تاو كۆتایی.

[ بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) ] به‌ڵكو مرۆڤ خۆی باشتر ئه‌ناسێ وه‌ حه‌قیقه‌تی حاڵی خۆی ئه‌زانێ باوه‌ڕداره‌ یان كافره‌، گوێڕایه‌ڵكاره‌ یان سه‌رپێچیكار، دامه‌زراوه‌ یان نا، یاخود له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا مرۆڤ خۆی ئه‌بێته‌ شایه‌ت له‌سه‌ر خۆی، خۆی شایه‌تی له‌سه‌ر خۆی ئه‌دات.

[ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ (١٥) ] ئه‌گه‌ر عوزرو به‌ڵگه‌یش بێنێته‌وه‌ لێی قبووڵ ناكرێت.

[ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) ] ئه‌ى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - زمانت مه‌جوولێنه‌ بۆ خێرایی خوێندنه‌وه‌ى قورئان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - سه‌ره‌تا كه‌ جبریل وه‌حی بۆ هێنا له‌ دوای جبریله‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا یه‌كسه‌ر قورئانه‌كه‌ی ئه‌وته‌وه‌و په‌له‌ی ئه‌كردو زمانی ئه‌جوولاند نه‌وه‌كو له‌ بیری بچێت، خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: زمان و لێوت مه‌جوولێنه‌وه‌ به‌ قورئان خوێندن، به‌ڵكو ته‌نها گوێ بگره.

{كۆكردنه‌وه‌ى قورئان و رونكردنه‌وه‌ى له‌سه‌ر خواى گه‌وره‌یه‌} [ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (١٧) ] به‌ دڵنیایى كۆكردنه‌وه‌ی قورئان له‌ سینگتدا، وه‌ دواتریش خوێندنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئێمه‌یه‌و ئێمه‌ فێرت ئه‌كه‌ین.

[ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (١٨) ] كاتێك كه‌ جبریل بۆت ئه‌خوێنێته‌وه‌ تۆ ته‌نها شوێن خوێندنه‌وه‌كه‌ی ئه‌و بكه‌وه‌و گوێ بگره‌و دواتر له‌ دڵتدا كۆی ئه‌كه‌ینه‌وه‌و به‌ ده‌میش ئه‌توانی بیڵێی.

[ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (١٩) ] پاشان به‌ دڵنیایى ڕوون كردنه‌وه‌و ته‌فسیرو راڤه‌كه‌یشی هه‌ر له‌سه‌ر ئێمه‌یه‌ هه‌موویت پێ ئه‌ڵێین، له‌ دوای ئه‌وه‌ كه‌ جبریل وه‌حی بهێنایه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ته‌نها گوێی ئه‌گرت، وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ى جبریل ده‌ڕۆیشت هه‌ر هه‌مووی وه‌كو خۆی ئه‌وته‌وه‌و په‌له‌ی نه‌ئه‌كرد له‌ وتنه‌وه‌یدا.

[ كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ (٢٠) ] نه‌خێر ئێوه‌ حه‌زتان له‌ په‌له‌ كردنه‌و په‌له‌ ئه‌كه‌ن و مه‌به‌ستتان پێی دونیایه‌و بێئاگان له‌ قیامه‌ت، وه‌ له‌ هه‌موو كارێكتاندا حه‌زتان له‌ ئیشی په‌له‌یه‌، (نابێ مرۆڤ په‌له‌ بكات به‌ڵكو فه‌رمانكراوه‌ به‌ له‌سه‌رخۆیی، وه‌ په‌له‌كردن له‌ شه‌یتانه‌وه‌یه‌، له‌سه‌رخۆیى له‌ خواى گه‌وره‌وه‌یه‌) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤ زۆر جار له‌ په‌له‌ كردندا هه‌ڵه‌ ئه‌كات.

[ وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ (٢١) ] وه‌ ئێوه‌ گرنگی ته‌نها به‌ دونیا ئه‌ده‌ن و به‌هۆى سه‌رقاڵى دونیاوه‌ وازتان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هێناوه‌و قیامه‌تتان له‌بیر كردووه‌و گرنگی و بایه‌خ به‌ ڕۆژی قیامه‌ت ناده‌ن.

{به‌ بینینى خواى گه‌وره‌ رووه‌كان ده‌گه‌شێنه‌وه‌} [ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (٢٢) ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا كۆمه‌ڵێك ڕوو گه‌شاوه‌و پرشنگدارو جوانن و ئه‌دره‌وشێنه‌وه‌.

[ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (٢٣) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ته‌ماشای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن، كه‌ ئه‌مه‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر بینینی خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا، وه‌ له‌ به‌هه‌شتیشدا باوه‌ڕداران خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن وه‌كو فه‌رمووده‌كان موته‌واتیره‌ له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ - صلی الله علیه وسلم - وه‌ ئیجماع و یه‌كده‌نگی صه‌حابه‌و تابعین و سه‌له‌فی ئه‌م ئوممه‌ته‌ی له‌سه‌ره‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا وه‌ له‌ به‌هه‌شتیشدا ئه‌بینرێ له‌لایه‌ن باوه‌ڕدارانه‌وه‌، چۆن خۆرو مانگى چوارده‌ كه‌ هیچ په‌ڵه‌ هه‌ورێك به‌ ئاسمانه‌وه‌ نه‌بێ به‌ ئاسانی ئه‌بینرێن به‌و شێوازه‌یش خوای گه‌وره‌ به‌ ئاسانی له‌لایه‌ن باوه‌ڕدارانه‌وه‌ ئه‌بینرێ، ئه‌مه‌ش ته‌شبیهی بینینه‌كه‌یه‌ به‌ بینینه‌كه‌ نه‌ك ته‌شبیهی بینراوه‌كه‌ بێت به‌ بینراوه‌كه‌، وه‌ فه‌رمووده‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ موته‌واتیره‌و یه‌كجار زۆره‌ له‌سه‌ر بینینی خوای گه‌وره‌.

[ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ (٢٤) ] وه‌ كۆمه‌ڵێك ڕووی تر گرژن و خه‌م و خه‌فه‌ت دایپۆشیون كه‌ ڕووی كافران و بێباوه‌ڕان و خراپه‌كارانه‌.

[ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ (٢٥) ] یه‌قینی هه‌یه‌و ئه‌زانێ به‌ڵاو موسیبه‌تێكی گه‌وره‌ى به‌سه‌ردا دێت، یاخود ئه‌زانێ كه‌ ئه‌چێته‌ ئاگره‌وه‌، یان له‌ناوئه‌چێ و تیائه‌چێ.

[ كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ (٢٦) ] نه‌خێر ئه‌ى مرۆڤ ئێستا ناتوانیت مردن به‌ درۆ بزانیت، كاتێك كه‌ ڕوح ئه‌گات به‌ گه‌روو له‌ كاتی ڕوح كێشاندا.

[ وَقِيلَ مَنْ رَاقٍ (٢٧) ] ئه‌و كه‌سه‌ له‌ سه‌ره‌مه‌رگدایه‌و ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌رى ئه‌ڵێن: ئایا پزیشكێك هه‌یه‌ چاره‌سه‌ری بكات، یاخود كه‌سێك ڕوقیه‌ی به‌سه‌ردا بخوێنێ تا چاك بێته‌وه‌، یاخود وتراوه‌: ئه‌مه‌ قسه‌ی فریشته‌كانه‌ ئایا كێ ڕوحه‌كه‌ی به‌رز ئه‌كاته‌وه‌: مه‌لائیكه‌تی ڕه‌حمه‌ت، یاخود مه‌لائیكه‌تی سزا.

[ وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ (٢٨) ] وه‌ ئه‌و كه‌سه‌ خۆى یه‌قینی هه‌یه‌ كه‌ له‌ كه‌سوكاری جیا ئه‌بێته‌وه‌و كۆتایی به‌ ژیانی هاتووه‌.

[ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩) ] وه‌ قاچه‌كانی ئه‌ئاڵێنه‌ یه‌كدا ئه‌و قاچه‌ی كه‌ له‌ دونیادا پێی ئه‌ڕۆی ئێستا هه‌ڵی ناگرێت و ناتوانێ پێی بڕوات و قاچی ئاڵاوه‌ته‌ یه‌كدا، وه‌ خه‌ڵكی لاشه‌ی ئاماده‌ ئه‌كه‌ن بۆ ناشتن، وه‌ مه‌لائیكه‌تیش ڕوحه‌كه‌ی ئاماده‌ ئه‌كه‌ن بۆ بردن، یاخود دوارۆژى دونیاو یه‌كه‌م رۆژى قیامه‌ت به‌یه‌ك گه‌یشتن و سه‌ختى به‌سه‌ختى ده‌گات.

[ إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ (٣٠) ] له‌و ڕۆژه‌دا گه‌ڕاندنه‌وه‌و سه‌ره‌نجام هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌، ڕوحه‌كه‌ به‌رز ئه‌كرێته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ فریشته‌ی گیانكێشان ڕوحه‌كه‌ ئه‌كێشێت.

[ فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى (٣١) ] ئه‌مه‌ سه‌باره‌ت به‌ كه‌سی بێباوه‌ڕ كه‌ په‌یامی خوای گه‌وره‌و قورئان و زیندووبوونه‌وه‌ی به‌ڕاست دانه‌ناوه‌و باوه‌ڕی پێی نه‌بووه‌، وه‌ نوێژی بۆ خوای گه‌وره‌ نه‌كردووه‌.

[ وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ] به‌ڵكو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - یان قورئان یان ڕۆژی دوایی به‌درۆ زانیوه‌، وه‌ پشتی كردووه‌ له‌ گوێڕایه‌ڵى و ئیمان هێنان.

[ ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) ] پاشان ڕۆیشتۆته‌وه‌ بۆ ناو كه‌سوكاری خۆی به‌ فه‌خرو شانازی كردن و له‌خۆبایی بوونه‌وه‌، یاخود له‌ ته‌مبه‌ڵیدا وه‌ڵامی بانگخوازی خوای گه‌وره‌ی نه‌داوه‌ته‌وه‌و كارى چاكى نه‌كردووه‌.

[ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥) ] ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وای به‌ ئه‌بوجه‌هل فه‌رمووه‌و پێی فه‌رمووه‌: (أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥)) خوای گه‌وره‌ش ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاندووه‌، واته‌: ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی سه‌خته‌ له‌ ئه‌بوجه‌هل و كافرانی تر، واته‌: هه‌ڕه‌شه‌ بۆ تۆ وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت چاوه‌ڕێت ئه‌كات.

[ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥) ] ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - وای به‌ ئه‌بوجه‌هل فه‌رمووه‌و پێی فه‌رمووه‌: (أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥)) خوای گه‌وره‌ش ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاندووه‌، واته‌: ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی سه‌خته‌ له‌ ئه‌بوجه‌هل و كافرانی تر، واته‌: هه‌ڕه‌شه‌ بۆ تۆ وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت چاوه‌ڕێت ئه‌كات.

[ أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى (٣٦) ] ئایا مرۆڤ وا حساب ئه‌كات كه‌ ئیهمال ئه‌كرێ له‌ دونیادا فه‌رمانی پێ ناكرێ وه‌ قه‌ده‌غه‌ ناكرێ وه‌ له‌ناو گۆڕیشدا زیندوو ناكرێته‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا ناكرێ؟ به‌ڕاستی ئه‌گه‌ر وا حساب بكات ئه‌مه‌ حسابێكی هه‌ڵه‌یه‌ به‌ڵكو له‌ دونیادا فه‌رمانی پێ ئه‌كرێ وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت و ناو قه‌بریشدا لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێت له‌سه‌ر هه‌موو شتێك كه‌ له‌ دونیادا ئه‌نجامی دابێ.

{دروست كردنى مرۆڤ} [ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى (٣٧) ] ئایا سه‌ره‌تا مرۆڤ دڵۆپه‌ ئاوێك نه‌بووه‌ كه‌ مه‌نی بووه‌و ده‌رپه‌ڕیوه‌ته‌ ناو ڕه‌حمی ئافره‌ته‌وه‌.

[ ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً ] له‌ دوای ئه‌وه‌ بۆته‌ خوێنێكی مه‌یو، وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ش ئه‌بێته‌ پارچه‌ گۆشتێك [ فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و مرۆڤه‌ی دروست كردووه‌و ڕێكیخستووه‌.

[ فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (٣٩) ] وه‌ هه‌ر له‌و دڵۆپه‌ ئاوه‌ له‌و مه‌نیه‌ نێرو مێ و ئافره‌ت و پیاوی دروست كردووه‌.

[ أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى (٤٠) ] ئایا خوایه‌ك كه‌ مرۆڤ سه‌ره‌تا به‌م شێوه‌یه‌ له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك دروست بكات دواتر كه‌ مرۆڤه‌كه‌ هه‌یه‌و ئه‌مرێ ناتوانێ ڕوح بكاته‌ به‌ری و سه‌رله‌نوێ زیندووی بكاته‌وه‌؟ به‌ڵێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ ئاسانتره‌ له‌ سه‌ره‌تای دروست كردن هه‌ر چه‌نده‌ هه‌مووی بۆ خوای گه‌وره‌ ئاسانه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌م ئایه‌ته‌ی بخوێندایه‌ ئه‌یفه‌رموو: {سُبْحَانَكَ فَبَلَى} (سنن أبي داود: ٨٨٤ ، سنن البيهقي الكبرى: ٣٥٠٧، انظر تمام المنة (١/ ١٨٦)، أصل صفة صلاة النبي (١/ ٤٠٧)) .سوننه‌ته‌ بڵێی (سُبْحَانَكَ فَبَلَى)، واته‌: پاك و مونه‌زه‌هی بۆ تۆ ئه‌ی په‌روه‌ردگار به‌ڵێ توانات هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رله‌نوێ مردووه‌كان زیندوو بكه‌یته‌وه‌، والله أعلم.

سووره‌تی (ئینسان) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٣١) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ نوێژی به‌یانی ڕۆژی جومعه‌دا سووره‌تی سه‌جده‌و سووره‌تی ئینسانی ده‌خوێند وه‌كو له‌ بوخاری و موسلیمدا هاتووه‌ . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا (١) ] به‌ دڵنیایی ماوه‌یه‌ك له‌سه‌رده‌م و كات به‌سه‌ر مرۆڤدا تێپه‌ڕیوه‌ كه‌ هیچ شتێك نه‌بووه‌ تا باس بكرێ و وجودو بوونی نه‌بووه‌، ئاده‌م سه‌ره‌تا پێش ئه‌وه‌ی دروست بكرێ بوونی نه‌بوو وه‌ باس نه‌كراوه‌، یاخود مه‌به‌ست پێی مرۆڤه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ دروست بێ وجودو بوونی نیه‌.

[ إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ ] ئێمه‌ مرۆڤمان دروست كردووه‌ له‌ دڵۆپه‌ ئاوێكی تێكه‌ڵ له‌ ئاوی پیاو و ئاوی ئافره‌ت كه‌ تێكه‌ڵ ئه‌بێ و یه‌ك ئه‌گرێ وه‌ به‌ چه‌ند قۆناغێك مرۆڤی لێ دروست ئه‌بێ [ نَبْتَلِيهِ ] دواتر مرۆڤ تاقی ئه‌كه‌ینه‌وه‌ [ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (٢) ] وه‌ وامان له‌ مرۆڤ كردووه‌ كه‌ بیسه‌رو بینه‌ر بێت و شت ببیستێ و ببینێ، تا به‌هۆیانه‌وه‌ بتوانێ به‌ ویستی خۆی گوێڕایه‌ڵى خوا بكات یان سه‌رپێچى و خراپه‌یان پێ ئه‌كات.

{مرۆڤ سه‌رپشكه‌} [ إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ ] ئێمه‌ هه‌ردوو ڕێگای خێرو شه‌ڕمان بۆ مرۆڤ ڕوون كردۆته‌وه‌و پێی ناساندووه‌ [ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا (٣) ] ئیتر به‌ ویستی خۆی یان ئه‌وه‌تا شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ ئه‌كات، یان ئه‌وه‌تا كوفرانه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات و سه‌رپشكه‌و تواناى هه‌یه‌.

[ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَ وَأَغْلَالًا وَسَعِيرًا (٤) ] جا ئه‌وه‌ى كوفر هه‌ڵبژێرێت ئه‌وا ئێمه‌ بۆ كافران كۆت و زنجیرو ئاگری سووتێنه‌ری گڕو بڵێسه‌داری دۆزه‌خمان بۆ داناون.

[ إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا (٥) ] وه‌ چاكه‌كاران له‌ناو به‌هه‌شتدا له‌ گڵاس و قاپێكدا خواردنه‌وه‌و مه‌ی¬یان پێ ئه‌درێ كه‌ تێكه‌ڵ كراوه‌ به‌ كافور كه‌ خواردنه‌وه‌یه‌كی فێنك و ساردو بۆن و تام خۆشه‌.

[ عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا (٦) ] له‌سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌م كافوره‌یان بۆ دێت كه‌ به‌نده‌كانی خوای گه‌وره‌ وه‌كو ته‌قینه‌وه‌یه‌ك ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ ئه‌یته‌قێننه‌وه‌، یاخود هه‌ڵسوكه‌وتى تیا ئه‌كه‌ن چۆن ویستیان لێ بێ، وه‌ بۆ هه‌ر شوێنێك بڕۆن و له‌ كوێ دانیشن له‌ناو كۆشك و خانوو و مه‌جلیسه‌كانیاندا ئه‌و سه‌رچاوانه‌ له‌گه‌ڵ خۆیاندا ئه‌به‌ن و له‌لایانه‌وه‌ ده‌رئه‌چێ، وه‌ تاموچێژو له‌زه‌تی لێ ئه‌كه‌ن.

[ يُوفُونَ بِالنَّذْرِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ دونیا نه‌زرێكیان كردبێ وه‌فایان هه‌یه‌ به‌رامبه‌ری، نه‌زرێك كه‌ چاك بێت جێبه‌جێی ئه‌كه‌ن هه‌ر چه‌نده‌ باشتر وایه‌ كه‌ نه‌زر نه‌كرێت [ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا (٧) ] وه‌ واز له‌ خراپه‌و تاوان دێنن و ده‌ستى لێهه‌ڵده‌گرن چونكه‌ له‌ ڕۆژێك ئه‌ترسێن كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كه‌ سزای ئه‌و ڕۆژه‌ یه‌كجار بڵاوه‌و هه‌موو خه‌ڵكی ئه‌گرێته‌وه‌ مه‌گه‌ر كه‌سانێك خوای گه‌وره‌ ڕه‌حمیان پێ بكات.

{خواردن به‌خشین له‌كاتى نه‌بوونیدا} [ وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ ] وه‌ خواردن به‌ خه‌ڵكی ئه‌به‌خشن له‌به‌ر خۆشه‌ویستی خوا، یاخود (عَلَى حُبِّهِ) له‌به‌ر خۆشه‌ویستی خواردنه‌كه‌ ئه‌مه‌یان ماناكه‌ی نزیكتره‌ هه‌ر چه‌نده‌ خواردنه‌كه‌یان له‌لا خۆشه‌ویسته‌ وه‌ له‌لایان گرنگه‌ وه‌ خۆیان پێویستیان پێیه‌ به‌ڵام ئه‌یبه‌خشن و ئه‌یده‌ن به‌ [ مِسْكِينًا ] فه‌قیرو هه‌ژارو نه‌دار [ وَيَتِيمًا ] وه‌ به‌ بێ باوك [ وَأَسِيرًا (٨) ] وه‌ به‌ دیل، (ابن عه‌باس) ئه‌فه‌رمووێ: له‌و ڕۆژگاره‌دا دیلی موسڵمان نه‌بووه‌و دیلى موشریكان بووه‌، واته‌: خوای گه‌وره‌ مه‌دحی ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌كات كه‌ خواردن به‌مانه‌ ئه‌ده‌ن، وه‌ خواردن به‌ دیلی كافرانیش ئه‌ده‌ن، هه‌روه‌كو له‌ غه‌زاى به‌در پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمانى كرد به‌ هاوه‌ڵان كه‌ چاكه‌ له‌گه‌ڵ دیله‌ كافره‌كاندا بكه‌ن ئه‌وانیش له‌ خواردندا پێش خۆیان ده‌خستن.

[ إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ ] ئێمه‌ ته‌نها له‌به‌ر ڕووی پیرۆزی خواو له‌به‌ر ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ خواردنتان پێ ئه‌ده‌ین، به‌ ده‌م وایان نه‌ووتووه‌ به‌ڵام خوای گه‌وره‌ ئاگای له‌ دڵیانه‌و قسه‌ی دڵیانه‌و خوای گه‌وره‌ ده‌ری كردووه‌ [ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا (٩) ] ئێمه‌ پاداشتمان له‌ ئێوه‌ ناوێت و چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نین كه‌ له‌لای خه‌ڵكى سوپاسمان بكه‌ن یان باسمان بكه‌ن به‌ڵكو ته‌نها له‌به‌ر خوای گه‌وره‌ بووه‌.

[ إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا ] ئێمه‌ بۆیه‌ ئه‌م كاره‌ چاكانه‌ ده‌كه‌ین چونكه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێین له‌ ڕۆژێك كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كه‌ ڕۆژێكی زۆر ته‌سك و ته‌نگ و سه‌خته‌ [ قَمْطَرِيرًا (١٠) ] وه‌ ڕۆژێكی زۆر درێژه‌ كه‌ تیایدا له‌و ڕۆژه‌دا ڕووه‌كان گرژ ئه‌بن وه‌ خه‌م و خه‌فه‌ت دایانئه‌پۆشێت، به‌ڵكو خواى گه‌وره‌ له‌و رۆژه‌دا ره‌حممان پێ بكات.

[ فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ ] خوای گه‌وره‌ش له‌به‌ر ئیمان و چاكه‌ كردنه‌كه‌یان له‌ شه‌ڕو سزای ئه‌و ڕۆژه‌ پاراستیانی {هه‌ندێك له‌ نازو نیعمه‌ته‌كانى به‌هه‌شت} [ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا (١١) ] وه‌ دڵی خۆش كردوون و ڕووی جوان كردوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ دڵ خۆشبوو ڕوویش گه‌شاوه‌و جوان ئه‌بێت و پێوه‌ی دیاره‌، وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كه‌ دڵی خۆش بوایه‌ ڕووی پیرۆزی ئه‌دره‌وشایه‌وه‌ وه‌كو پارچه‌یه‌ك له‌ مانگ ده‌رئه‌كه‌وت.

[ وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا (١٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ به‌ به‌هه‌شت به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ دونیادا ئارامیان گرتووه‌ له‌سه‌ر وازهێنان له‌ شه‌هوه‌ت، وه‌ له‌سه‌ر به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵى، وه‌ له‌سه‌ر ئارامگرتن له‌سه‌ر به‌ڵاو موسیبه‌ته‌كان، واته‌: ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌و حه‌ریرو ئاوریشمشیان پێ ئه‌به‌خشێ.

[ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ ] له‌ناو به‌هه‌شتدا پاڵیان داوه‌ته‌وه‌و پاڵ كه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌و شوێنه‌ به‌رزانه‌ وه‌كو جۆلانه‌ بۆیان دانراوه‌ [ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا (١٣) ] نه‌ گه‌رمی خۆر لێیان ده‌دات و گه‌رما بێزاریان بكات، وه‌ نه‌ ساردی و سه‌رمای (زه‌مهه‌ریر)یش ئازاریان ده‌دات، به‌ڵكو شوێنێكی فێنك و یه‌كجار خۆشه‌.

[ وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا ] وه‌ داره‌كانی ناو به‌هه‌شت سێبه‌ری بۆ كردوون و ئه‌و سێبه‌رانه‌ نزیك و نزمه‌ [ وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا (١٤) ] وه‌ به‌رهه‌می داره‌كانیش بۆیان زه‌لیل كراوه‌، واته‌: لێیان نزیكه‌ به‌ پێوه‌ بن به‌رزه‌و دابنیشن نزمتر ئه‌بێته‌وه‌ بۆیان، ڕابكشێن زیاتر نزیكتر ئه‌بێته‌وه‌، وه‌ كه‌ لێی ئه‌كه‌نه‌وه‌ هیچ دڕكێك ناچێته‌ ده‌ستیاندا، یاخود خۆیانی بۆ به‌رز ناكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكو به‌ ئاسانی به‌رهه‌می به‌هه‌شت لێ ئه‌كه‌نه‌وه.

[ وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ ] وه‌ خزمه‌تكارانى به‌هه‌شت به‌سه‌ریاندا ئه‌گه‌ڕێن و خواردنه‌وه‌یان بۆ دێنن به‌و قاپ و گڵاس و كوپانه‌ی كه‌ له‌ زیوه‌ [ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥) ] وه‌ كوپه‌كانیش شوشه‌یه‌و له‌ زیوه‌، (ئه‌و نازو نیعه‌تانه‌ی له‌ به‌هه‌شتدا هه‌یه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دونیادا هاوشێوه‌ی ئه‌وانه‌ى بۆ مرۆڤ داناوه‌، ئه‌مه‌ ته‌نها شتێكه‌ كه‌ له‌ دونیادا هاوشێوه‌ى نیه‌ وه‌كو (ابن عه‌باس) ئه‌فه‌رمووێ كه‌ زیو بێت و شوشه‌ بێت و ناوه‌وه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ى دیار بێت).

[ قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا (١٦) ] وه‌ ئه‌و كوپ و قاپانه‌ له‌ زیوه‌ به‌ڵام خوای گه‌وره‌ش ته‌قدیری كردووه‌ كه‌ به‌ده‌ست ئه‌یگرن پڕ به‌ ده‌ستیانه‌، وه‌ پڕ به‌ ده‌ستی خزمه‌تكاره‌كانه‌، وه‌ پڕ به‌ ده‌میشیانه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ تێری پێ بخۆن ئه‌وه‌نده‌ی تیایه‌ نه‌ زیاتر نه‌ كه‌متر .

[ وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا (١٧) ] وه‌ جۆرێكی تریش خواردنیان پێ ئه‌درێ له‌و گڵاسانه‌دا كه‌ خه‌مرو مه‌ی تیایه‌ تێكه‌ڵ ئه‌كرێ به‌ زه‌نجه‌بیل كه‌ ئه‌مه‌یان گه‌رمه‌، كافوره‌كه‌ فێنك و سارد بوو، ئه‌مه‌یان گه‌رمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گه‌رم و سارد بخۆنه‌وه‌.

[ عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا (١٨) ] وه‌ ئه‌و زه‌نجه‌بیله‌یش سه‌رچاوه‌و كانیه‌كه‌و هه‌ڵئه‌قوڵێ له‌ به‌هه‌شتدا كه‌ پێی ئه‌ووترێ: (سه‌لسه‌بیل)، وه‌ بۆیه‌ پێی ئه‌ووترێ: (سه‌لسه‌بیل) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆر به‌خێرایی دێت وه‌ زۆر به‌ سووكی و به‌ ئاسانی ئه‌چێته‌ خواره‌وه‌ كاتێك كه‌ ئه‌یخۆنه‌وه‌و هیچ ئازاریان نادات و له‌ گه‌روویاندا به‌ خۆشی و ئاسانی و سووكی ئه‌چێته‌ خواره‌وه‌.

[ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ ] وه‌ منداڵانێك له‌ به‌هه‌شتدا به‌سه‌ریاندا ئه‌گه‌ڕێن و خزمه‌تیان ئه‌كه‌ن كه‌ نه‌مرن، نه‌ پیر ئه‌بن نه‌ ته‌مه‌نیان زیادو كه‌م ئه‌كات [ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا (١٩) ] كاتێك كه‌ بیانبینی له‌ زۆرى و جوانی و جلو به‌رگ و ڕازاوه‌ییاندا وا ئه‌زانی ئه‌مانه‌ مرواری بڵاون كه‌ بڵاو بوونه‌ته‌وه‌و خزمه‌تی به‌هه‌شتییه‌كان ئه‌كه‌ن.

[ وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا (٢٠) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - كاتێك له‌وێ ببینی، واته‌: له‌ناو به‌هه‌شتدا ئه‌بینی كه‌ پڕه‌ له‌ نازو نیعمه‌تى زۆر گه‌وره‌ وه‌ موڵكێكی یه‌كجار گه‌وره‌ له‌ به‌هه‌شتدا هه‌یه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (كۆتا كه‌س كه‌ له‌ دۆزه‌خ ده‌رئه‌چێ وه‌ كۆتا كه‌س كه‌ ئه‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ كه‌سێكه‌ خوای گه‌وره‌ پێی ئه‌فه‌رمووێ: هاوشێوه‌ی دونیاو ده‌ ئه‌وه‌نده‌ی دونیات بۆ هه‌یه‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا)، ده‌ ئه‌وه‌نده‌ی دونیای ئه‌داتێ، ئه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ پێشتر چوونه‌ته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ ئه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان زۆر بووه‌و له‌ پله‌كانی سه‌ره‌وه‌ن ئه‌بێ خوای گه‌وره‌ چ موڵكێكی گه‌وره‌ی پێیان به‌خشیبێ، (خواى گه‌وره‌ بێبه‌شمان نه‌كه‌یت لێى و پله‌ به‌رزه‌كانى به‌هه‌شتمان پێ ببه‌خشیت).

{رازاندنه‌وه‌ى به‌هه‌شتییه‌كان} [ عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ ] وه‌ جلو به‌رگیشیان پێ ئه‌درێ له‌ حه‌ریرێكی سه‌وزه‌ (سُنْدُسٍ) حه‌ریرێكی ته‌نك و ناسك و سه‌وزه‌ [ وَإِسْتَبْرَقٌ ] حه‌ریرێكی ئه‌ستوورو گه‌شاوه‌یه‌، كه‌ ئه‌ووترێ سوندوسه‌كه‌: پۆشاكی ژێره‌وه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ته‌نك و ناسكه‌، وه‌ ئیسته‌بڕه‌قه‌كه‌ كه‌ ئه‌ستووره‌و بریقه‌داره‌ پۆشاكی ده‌ره‌وه‌یه‌و هه‌ردووكی له‌ حه‌ریره‌و سه‌وزه‌ [ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ ] وه‌ به‌هه‌شتییه‌كان بازنیشیان له‌ ده‌ست ئه‌كرێ له‌ زیوه‌، ئه‌مه‌ سیفه‌تی چاكه‌كارانه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ پێشه‌نگ و (موقه‌ڕه‌بن) هى ئه‌وان له‌ ئاڵتوونه‌ [ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا (٢١) ] له‌ ڕووی ڕووكه‌شی و ده‌ره‌وه‌ خوای گه‌وره‌ به‌و شێوه‌یه‌ پاكی كردونه‌ته‌و ڕازاندونێته‌وه‌، وه‌ بۆ پاككردنه‌وه‌ى ناوه‌وه‌یان خوای گه‌وره‌ خواردنه‌وه‌یه‌كی پاككه‌ره‌وه‌یان پێ ئه‌به‌خشێ كه‌ له‌ حه‌سوودی و ڕق و كینه‌و ئێش و ئازارو هه‌موو ڕه‌وشتێكی خراپ پاكیان ئه‌كاته‌وه‌.

[ إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاءً ] پێیان ده‌وترێت ئه‌مه‌ ئه‌جرو پاداشته‌ بۆ ئێوه‌و خوای گه‌وره‌ پاداشتى دانه‌وه‌ [ وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا (٢٢) ] هه‌وڵ و تێكۆشانتان له‌ دونیادا ئێستا پاداشته‌كه‌یتان وه‌رگرت له‌سه‌ر زۆر و كه‌می سوپاسكراون، وه‌ له‌سه‌ر كه‌م پاداشتى زۆرتان وه‌رگرت.

[ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا (٢٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئێمه‌ خۆمان ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌مان بۆت دابه‌زاندووه‌ به‌ به‌ش به‌ش و هه‌موومان به‌ یه‌كجار دانه‌به‌زاندووه‌.

[ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ ] تۆ ئارام بگره‌ له‌به‌ر قه‌زاو بڕیاری خوای گه‌وره‌دا [ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا (٢٤) ] وه‌ تۆ گوێڕایه‌ڵی كافران مه‌كه‌ كه‌ زۆر تاوانبارن له‌ كرده‌وه‌دا وه‌ كافرن به‌ دڵ.

[ وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٢٥) ] وه‌ زیكری خوای گه‌وره‌ بكه‌ به‌ به‌یانیان و ئێواران، زیكره‌كانی به‌یانیان و ئێواران بخوێنه‌.

[ وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ ] وه‌ به‌ شه‌ویش سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ به‌ره‌و شه‌ونوێژ بۆ خوای گه‌وره‌ بكه‌ [ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا (٢٦) ] وه‌ زیكرو ته‌سبیحات و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ له‌ شه‌وگارێكی دوورو درێژدا.

[ إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ ] به‌ دڵنیایی كافران ته‌نها دونیایان ئه‌وێ و بایه‌خى پێده‌ده‌ن [ وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا (٢٧) ] به‌ڵام له‌ دوای خۆیانه‌وه‌ ڕۆژێكی زۆر قورسیان به‌جێهێشتووه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كه‌ گرنگی و بایه‌خی پێ ناده‌ن.

[ نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ ] ئێمه‌ مرۆڤمان دروست كردووه‌ [ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ ] وه‌ ده‌ماره‌كانیمان هه‌مووی توند به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستووه‌ [ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا (٢٨) ] وه‌ ئه‌گه‌ر ویستمان لێ بێ ئه‌مان له‌ناو ئه‌به‌ین وه‌ كه‌سانێكی تر ئه‌هێنین كه‌ گوێڕایه‌ڵى و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ ] ئه‌وه‌ی كه‌ له‌م سووره‌ته‌دا باسكرا به‌ دڵنیایی هه‌مووی یادخستنه‌وه‌یه‌ بۆ ئێوه‌ [ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٢٩) ] جا هه‌ر كه‌سێك ویستی لێیه‌ با ڕێگا بگرێته‌ به‌ر به‌ره‌و لای خوای گه‌وره‌ بڕوات به‌ ئیمان هێنان و گوێڕایه‌ڵى كردنی خوای گه‌وره‌.

[ وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ ] وه‌ ئێوه‌ هیچ ویستێكتان نیه‌ مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ خۆى ویستی لێ بێت، چونكه‌ ویستی ئێوه‌ تابیعه‌ بۆ ویستی خوای گه‌وره‌ [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٣٠) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ خۆی زۆر زانایه‌ به‌وه‌ی كه‌ كێ شایه‌نی هیدایه‌ته‌ تا هیدایه‌تى بدات، وه‌ زۆر كاربه‌جێ و حه‌كیمه‌ كه‌ بۆی ئاسان ئه‌كات.

[ يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ ] ویستی لێ بێ هه‌ر كه‌سێك ئه‌خاته‌ ناو ڕه‌حمه‌تی خۆی، یان ناو به‌هه‌شتی خۆی ئه‌وه‌ی كه‌ شایه‌نى بێت و هه‌وڵى بۆ بدات [ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٣١) ] وه‌ بۆ سته‌مكاران و كافران و موشریكان سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاری بۆ داناون، والله أعلم.

سووره‌تی (موڕسه‌لات) (واته‌: نێردراوان) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌ ته‌نها ئایه‌تى (٤٨) نه‌بێت كه‌ مه‌ده‌نى یه‌و (٥٠) ئایه‌ته‌ (عبدالله ى كوڕى مه‌سعود) ده‌فه‌رمێت: ئێمه‌ له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بووین له‌ (مینا) له‌ ناو ئه‌شكه‌وتێك ئه‌م سووره‌ته‌ى بۆ دابه‌زى بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا (١) فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا (٢) وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا (٣) ] (الْمُرْسَلَاتِ) و (الْعَاصِفَاتِ) و (النَّاشِرَاتِ) مه‌به‌ست پێی فریشته‌كانه‌، وه‌ ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌به‌ست پێی بایه‌، خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ با كاتێك كه‌ هێدی هێدی هه‌ڵئه‌كات.

[ وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا (١) فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا (٢) وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا (٣) ] (الْمُرْسَلَاتِ) و (الْعَاصِفَاتِ) و (النَّاشِرَاتِ) مه‌به‌ست پێی فریشته‌كانه‌، وه‌ ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌به‌ست پێی بایه‌، خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ با كاتێك كه‌ هێدی هێدی هه‌ڵئه‌كات.

[ وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا (١) فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا (٢) وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا (٣) ] (الْمُرْسَلَاتِ) و (الْعَاصِفَاتِ) و (النَّاشِرَاتِ) مه‌به‌ست پێی فریشته‌كانه‌، وه‌ ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌به‌ست پێی بایه‌، خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ با كاتێك كه‌ هێدی هێدی هه‌ڵئه‌كات.

[ فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا (٤) ] زاناكان جه‌ختیان له‌مه‌یان كردۆته‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ست پێى فریشته‌یه‌ كه‌ به‌هۆی ئه‌و وه‌حییه‌ی كه‌ بۆ پێغه‌مبه‌رانى دێنن جیاوازی ئه‌خه‌نه‌ نێوان حه‌ق و باتڵ و حه‌ڵاڵ و حه‌رام و هیدایه‌ت و گومڕاییه‌وه‌.

[ فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا (٥) ] ئه‌و مه‌لائیكه‌تانه‌ كه‌ وه‌حی و زیكر دێنن بۆ پێغه‌مبه‌ران.

[ عُذْرًا أَوْ نُذْرًا (٦) ] ئه‌و وه‌حییه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ ئه‌هێنن تا خه‌ڵكى عوزریان نه‌مێنێت، وه‌ ئینزارو ئاگاداركردنه‌وه‌یشه‌ له‌ سزای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن.

[ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ (٧) ] ئه‌مه‌ وه‌ڵامی سوێند خواردنه‌كانه‌: ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ له‌ ئێوه‌ كراوه‌ به‌ هاتنی ڕۆژی قیامه‌ت و زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌و وه‌رگرتنى پاداشت و سزا به‌ دڵنیایی هه‌مووى ڕوو ئه‌دات و هیچ گومانێكی تیادا نیه‌.

{چه‌ند دیمه‌نێكى رۆژى قیامه‌ت} [ فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ (٨) ] كاتێك كه‌ ئه‌ستێره‌كان ڕووناكییان نامێنێ.

[ وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ (٩) ] وه‌ كاتێك كه‌ ئاسمانه‌كان له‌ت ئه‌بن و شه‌ق ئه‌بن و ئه‌كرێنه‌وه‌.

[ وَإِذَا الْجِبَالُ نُسِفَتْ (١٠) ] وه‌ كاتێك كه‌ شاخه‌كان له‌ شوێنی خۆیان هه‌ڵئه‌كه‌نرێن و به‌ هه‌وادا ئه‌ڕۆن وه‌كو تۆز به‌ بادا بڕوات به‌و شێوازه‌، وه‌ زه‌وی ته‌خت ئه‌بێت و شاخی تیادا نامێنێ و شوێنه‌وارى نامێنێت.

[ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ (١١) ] وه‌ كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ران كات و مه‌وعیدیان بۆ دائه‌نرێ بۆ بڕیاردان له‌ نێوان ئه‌وان و ئوممه‌ته‌كانیاندا، یاخود كۆ ئه‌كرێنه‌وه‌.

[ لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ (١٢) ] بۆ چ ڕۆژێك ئه‌و كۆكردنه‌وه‌یه‌ دواخراوه‌و كاتی بۆ دانراوه‌ واته‌: بۆ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كه‌ ڕۆژێكی زۆر سه‌خته‌.

[ لِيَوْمِ الْفَصْلِ (١٣) ] ئه‌و ڕۆژه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ئه‌دات له‌ نێوان مرۆڤو جنیه‌كاندا كۆمه‌ڵێك بۆ به‌هه‌شت و كۆمه‌ڵێك بۆ دۆزه‌خ.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ (١٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی ئه‌و ڕۆژی یه‌كلا كردنه‌وه‌و جیاكردنه‌وه‌ چ ڕۆژێكه‌، بۆ به‌گه‌وره‌ زانینه‌ واته‌: ڕۆژێكی یه‌كجار گه‌وره‌یه‌.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١٥) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت، یان دۆڵێك له‌ دۆزه‌خدا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌یان به‌درۆ زانیوه‌و باوه‌ڕیان پێ نه‌كردووه‌.

[ أَلَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ (١٦) ] ئایا ئێمه‌ ئوممه‌ته‌ كافره‌كانى پێشومان له‌ناونه‌برد له‌ كاتی ئاده‌مه‌وه‌ تا پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ی كافر بووبێ هه‌موومان له‌ناو بردون.

[ ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِينَ (١٧) ] پاشان ئه‌مانه‌ی دواتریش به‌دوای ئه‌واندا ئه‌به‌ین، واته‌: كافرانی مه‌ككه‌یش ئه‌گه‌ر ئیمان نه‌هێنن وه‌كو ئوممه‌تانی پێشتر له‌ناویان ئه‌به‌ین.

[ كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (١٨) ] به‌م شێوازه‌ ئێمه‌ سزای خۆمان دائه‌به‌زێنینه‌ سه‌ر تاوانباران له‌ دونیادا پێش قیامه‌ت.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١٩) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و ئاگرى دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ به‌درۆ ئه‌زانن.

[ أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ (٢٠) ] ئایا ئێوه‌مان دروست نه‌كردووه‌ له‌ ئاوێكی بێ ڕێز، مرۆڤ له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك دروست بووه‌ كه‌ مه‌نی یه‌.

[ فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ (٢١) ] ئه‌و ئاوه‌ له‌ شوێنێكی پارێزراو دانراوه‌ كه‌ ناو ڕه‌حمی ئافره‌ته‌.

[ إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢٢) ] تا كاتی دیاریكراوی خۆی كه‌ ماوه‌ی حه‌مله‌، لای كه‌مه‌كه‌ی شه‌ش مانگه‌و لای زۆره‌كه‌ی نۆ مانگه‌.

[ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ (٢٣) ] ئێمه‌ ئه‌ندامه‌كانی له‌شی مرۆڤمان ڕێكخستووه‌و ته‌قدیرمان كردووه‌، وه‌ باشترین ته‌قدیركار خوای گه‌وره‌یه‌.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٢٤) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و ئاگری دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ڕۆژی زیندوو بوونه‌وه‌ به‌درۆ ئه‌زانن.

[ أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) ] ئایا زه‌ویمان وا لێ نه‌كردووه‌ كه‌ بتانگرێته‌ خۆی و كۆتان بكاته‌وه‌.

[ أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا (٢٦) ] به‌ زیندووێتی و به‌ مردووێتی، سه‌ر زه‌وی بۆ زیندووه‌كانه‌و له‌سه‌ری ئه‌ژین، ناویشى بۆ مردووه‌كانه‌و له‌ناو گۆڕدان.

[ وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ ] وه‌ له‌ناو زه‌ویشدا ئه‌و شاخانه‌مان داناوه‌ وه‌كو سنگ و مێخ داكوتاوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زه‌وی نه‌هه‌ژێت و نه‌جوولێت و نه‌له‌رزێت [ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا (٢٧) ] وه‌ ئاوێكی سازگاریشمان پێ به‌خشیوون.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٢٨) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و ئاگری دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌وه‌و ڕۆژی دوایی نیه‌.

[ انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٩) ] له‌ رۆژى قیامه‌ت به‌ كافران ئه‌ووترێ: بڕۆن بۆ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ ئێوه‌ له‌ دونیا به‌درۆتان ئه‌زانی، واته‌: بڕۆن بۆ ناو ئاگری دۆزه‌خ كه‌ ئه‌تانووت دۆزه‌خ نیه‌و زیندوو بوونه‌وه‌ نیه‌و قیامه‌ت نیه‌.

{سزاى دۆزه‌خییه‌كان} [ انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ (٣٠) ] بڕۆن به‌ره‌و سێبه‌رێك له‌ ئاگری دۆزه‌خ كه‌ له‌ سه‌ختى و گه‌وره‌ییدا سێ لقی لێ بۆته‌وه‌، ئه‌و ئاگره‌ دووكه‌ڵه‌كه‌ی بووه‌ به‌ سێبه‌ر بۆیان.

[ لَا ظَلِيلٍ ] به‌ڵام سێبه‌رێكه‌ وه‌كو سێبه‌ری دونیا نیه‌ كه‌ فێنك بێ، وه‌ وایش نیه‌ كه‌ گه‌رمی ئاگری جه‌هه‌ننه‌میان لێ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ [ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) ] وه‌ هیچ سوودێكی نیه‌ له‌ گڕو بڵێسه‌ی ئاگری دۆزه‌خ.

[ إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) ] ئه‌و ئاگری دۆزه‌خه‌ پریشك فڕێ ئه‌دات هه‌ر پریشكێكی به‌ئه‌ندازه‌ى كۆشكێك گه‌وره‌یه‌، یاخود به‌ئه‌ندازه‌ى قه‌ڵایه‌ك گه‌وره‌یه‌، یاخود به‌ئه‌ندازه‌ى دارێك كه‌ سێ گه‌ز بێ ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌یه‌ (په‌نا به‌خوای گه‌وره‌).

[ كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ (٣٣) ] هه‌ر پریشكێكی به‌ئه‌ندازه‌ى حوشترێكی ڕه‌شه‌، كه‌ حوشتری ڕه‌ش تێكه‌ڵی زه‌رد ئه‌بێ پێی ئه‌ووترێ: (صُفْرٌ) یاخود به‌ئه‌ندازه‌ى حه‌بلی كه‌شتی كه‌ به‌قه‌ده‌ر ناو قه‌دی مرۆڤێك ئه‌ستووره‌، هه‌ر پریشكێكی ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌یه.

‌[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٤) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و ئاگری دۆزه‌خ و سزای خوای گه‌وره‌ له‌و ڕۆژه‌دا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ ڕۆژی دوایی نیه‌.

[ هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) ] ئه‌مه‌ ڕۆژێكه‌ له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ردا كه‌ كافران و بێباوه‌ڕان هیچ قسه‌ ناكه‌ن، وه‌ ڕێگه‌یان پێ نادرێ كه‌ قسه‌ بكه‌ن.

[ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ (٣٦) ] وه‌ ڕێگه‌یان پێ نادرێ كه‌ عوزرو بیانوو بهێننه‌وه‌، چونكه‌ هیچ بیانوویه‌كیان نیه‌و به‌ڵگه‌یان به‌سه‌ردا جێگیر كراوه‌.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٧) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و سزای ئاگری دۆزه‌خ له‌و ڕۆژه‌دا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌یان به‌درۆ زانیوه‌.

[ هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ (٣٨) ] ئه‌مه‌ ڕۆژی یه‌كلا بوونه‌وه‌و یه‌كلایی كردنه‌وه‌و جیاكردنه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌و سه‌ره‌تاكان و كۆتاییه‌كانمان هه‌ر هه‌مووی تیادا كۆكردۆته‌وه‌ له‌ یه‌ك شوێنێكدا.

[ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ (٣٩) ] ئه‌گه‌ر هه‌ر نه‌خشه‌و پیلان و فێڵێكتان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆتان ڕزگار بكه‌ن فه‌رموو بیكه‌ن، به‌ڵام كه‌س تواناو ده‌سه‌ڵاتی نیه‌.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٠) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و سزای ئاگری دۆزه‌خ له‌و ڕۆژه‌دا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌و ڕۆژه‌ نه‌بووه‌و به‌درۆیان زانیوه‌.

{پاداشتى موتته‌قى و خۆپارێزان له‌ به‌هه‌شتدا} [ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ (٤١) ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌و خۆیان له‌ تاوان پاراستووه‌ له‌ ترسی خوای گه‌وره‌ ئه‌مانه‌ له‌ سێبه‌ری دارو كۆشكه‌كانی به‌هه‌شتدان، وه‌ سه‌رچاوه‌ی ئاوی سازگاریان له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ بۆ ده‌رئه‌چێ.

[ وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٤٢) ] وه‌ جۆره‌ها میوه‌ كه‌ حه‌زو ئاره‌زووی بكه‌ن بۆیان دێت و پێیان ئه‌به‌خشرێ.

[ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) ] پێیان ئه‌ووترێ بخۆن و بخۆنه‌وه‌ نۆشی گیانتان بێ ئه‌مه‌ به‌هۆی ئه‌و كرده‌وه‌ چاكانه‌یه‌ كه‌ له‌ دونیادا ئه‌نجامتاندا.

[ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٤٤) ] ئێمه‌ به‌م شێوازه‌ پاداشتی چاكه‌كاران ئه‌ده‌ینه‌وه‌ به‌ به‌هه‌شت.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٥) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و ئاگری دۆزه‌خ له‌و ڕۆژه‌دا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ڕۆژی قیامه‌تیان به‌درۆ زانیوه‌و باوه‌ڕیان پێی نه‌بووه‌.

[ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦) ] به‌ كافران و بێباوه‌ڕان ئه‌ووترێ: له‌ دونیادا بخۆن و كه‌مێك ڕابوێرن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژیانی دونیا كه‌مه‌، به‌ڵام دواتر ئه‌ی سته‌مكاران و تاوانباران ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سزای خوای گه‌وره‌.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٧) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و سزای قورس له‌و ڕۆژه‌دا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ ڕۆژی دوایی و زیندوو بوونه‌وه‌ نه‌بووه‌.

[ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ (٤٨) ] وه‌ كاتێك پێیان بووترایه‌ نوێژ بكه‌ن و ڕكوع به‌رن له‌گه‌ڵ نوێژخوێنانداو نوێژی جه‌ماعه‌ت بكه‌ن ئه‌وان نه‌ئه‌ڕۆیشتن، یاخود وتراوه‌: له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ بانگ ئه‌كرێن بۆ ئه‌وه‌ی سوجده‌ به‌رن مونافیقان پشتیان ناچه‌مێته‌وه.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٩) ] هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌خت و سزای قورس له‌و ڕۆژه‌دا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌یان به‌درۆ زانیوه‌و باوه‌ڕیان پێی نه‌كردووه‌.

[ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (٥٠) ] ئه‌گه‌ر باوه‌ڕ به‌ قورئانی پیرۆز نه‌كه‌ن ئیتر له‌ پاش قورئان باوه‌ڕ به‌ چ قسه‌و چ فه‌رمووده‌یه‌كی تر ئه‌كه‌ن، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ قورئان فه‌رمووده‌و فه‌رمایشت و كه‌لامی خوای گه‌وره‌یه‌)، والله أعلم.

سووره‌تی (نه‌به‌ء) (واته‌: هه‌واڵ) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٤٠) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ (١) ] خوای گه‌وره‌ ئینكاری ئه‌كات له‌ موشریكان كه‌ پرسیار ئه‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌ ڕۆژی قیامه‌ت (عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ) واته‌: ده‌رباره‌ی چ شتێك پرسیار ئه‌كه‌ن.

[ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ (٢) ] ئایا ده‌رباره‌ی هه‌واڵه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌ پرسیار ئه‌كه‌ن كه‌ بریتییه‌ له‌ قورئان، یاخود بریتییه‌ له‌ زیندوو بوونه‌وه‌.

[ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ (٣) ] كه‌ خۆیان تیایدا یان خه‌ڵكی تیایدا جیاوازن، هه‌یانه‌ ئیمانی به‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌یه‌، وه‌ هه‌یشه‌ پێی كافره‌، یاخود ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست پێی قورئان بێ خۆیان له‌ناو خۆیاندا یه‌كده‌نگ نین له‌سه‌ر قورئان هه‌یانه‌ ئه‌ڵێن: قورئان جادووه‌، وه‌ هه‌یشیانه‌ ئه‌ڵێن: شیعره‌، وه‌ هه‌یانه‌ ئه‌ڵێن: فاڵچێتیه‌، وه‌ هه‌یانه‌ ئه‌ڵێن: په‌ندو به‌سه‌رهات و سه‌رگوزشته‌ی ئوممه‌تانی پێشتره‌.

[ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ (٤) ] ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌، واته‌: نه‌خێر نابێ وابن، وه‌ له‌ داهاتوودا سه‌ره‌نجامی ئه‌م بێباوه‌ڕییه‌یان ئه‌زانن.

[ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ (٥) ] دیسان بۆ جه‌خت كردنه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ كردندا، واته‌: به‌ دڵنیایی له‌ داهاتوودا سه‌ره‌نجامی ئه‌م به‌درۆ زانین و كوفر كردنه‌یان ئه‌زانن.

{هه‌ندێك له‌ به‌خششه‌كانى خواى گه‌وره‌} [ أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا (٦) ] ئایا ئێمه‌ زه‌ویمان بۆ ژێربار نه‌كردوون و ڕانه‌خستووه‌ وه‌كو بێشكه‌ی منداڵ، وه‌ هێمن و ئارام و جێگیرمان كردووه‌ بۆیان تا له‌سه‌رى بژین.

[ وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا (٧) ] وه‌ شاخه‌كانمان وه‌كو سنگ داكوتیوه‌ به‌ ناخی زه‌ویدا بۆ ئه‌وه‌ی نه‌جوولێت و هێمن و ئارام بێت.

[ وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا (٨) ] وه‌ ئێوه‌مان دروست كردووه‌ به‌ نێرو مێ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌چه‌ بخه‌نه‌وه‌و ژیان به‌رده‌وام بێت.

[ وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا (٩) ] وه‌ خه‌وی ئێوه‌شمان كردووه‌ به‌ پشوو بۆ لاشه‌تان و جووله‌ی تیادا نه‌مێنێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ڕۆژ زۆر ئه‌گه‌ڕێن و ماندوو ئه‌بن بۆ ئه‌وه‌ی به‌شه‌و پشوو بده‌ن.

[ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا (١٠) ] وه‌ به‌ تاریكی شه‌ویش داتانئه‌پۆشین بۆ ئه‌وه‌ی له‌ شه‌ودا پشوو بده‌ن، وه‌ شه‌ومان وا لێ كردووه‌ كه‌ هێمن و ئارام بێ.

[ وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا (١١) ] وه‌ ڕۆژیشمان وا لێ كردووه‌ كه‌ ڕووناك بێ تا خه‌ڵكی بتوانن له‌ ڕۆژدا بێن و بڕۆن بۆ بازرگانی و كاسبی و بژێوى ژیانیان.

[ وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا (١٢) ] وه‌ له‌سه‌رووی ئێوه‌یشه‌وه‌ حه‌وت ئاسمانی به‌هێزو فراوان و به‌رزمان دروست كردووه‌و ئه‌و ئه‌ستێرانه‌یشمان تێی كردووه‌.

[ وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا (١٣) ] وه‌ خۆرمان تیادا داناوه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی ڕووناكی و گه‌رمییه‌.

[ وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا (١٤) ] وه‌ له‌ هه‌وره‌كانه‌وه‌ ئاوێكتان بۆ دائه‌به‌زێنین كه‌ ئه‌و ئاوه‌ زۆر به‌لێزمه‌و به‌خوڕ دێته‌ خواره‌وه‌ به‌رده‌وام.

[ لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا (١٥) ] تا به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ دانه‌وێڵه‌تان بۆ ده‌ربكه‌ین له‌ زه‌وی بۆ خۆراكی خۆتان، وه‌ گژو گیاش بۆ خۆراكی ئاژه‌ڵه‌كانتان.

[ وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا (١٦) ] وه‌ به‌هۆی ئه‌و بارانه‌وه‌ باخ و باخاتی زۆر چڕو پڕتان پێ ئه‌به‌خشین.

{چه‌ند دیمه‌نێكى رۆژى قیامه‌ت } [ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا (١٧) ] به‌دڵنیایی ڕۆژی یه‌كلاكردنه‌وه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ڕۆژێكه‌ خوای گه‌وره‌ كاتی داناوه‌ بۆ سه‌ره‌تاكان و كۆتاییه‌كان تیایدا كۆئه‌بنه‌وه‌.

[ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا (١٨) ] له‌و ڕۆژه‌دا ئیسرافیل فوو ئه‌كات به‌ شه‌یپوورو كه‌ڕه‌نادا ئه‌و كاته‌ ئێوه‌ش كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ و پۆل پۆل دێن، یاخود هه‌موو ئوممه‌تێك له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یدا دێن بۆ لێپرسینه‌وه‌.

[ وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا (١٩) ] وه‌ ئاسمانه‌كان ئه‌كرێنه‌وه‌و هه‌مووی ئه‌بێ به‌ ڕێگا، وه‌ ده‌رگاكانی ئه‌كرێنه‌وه‌ بۆ دابه‌زینی فریشته‌كان.

[ وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا (٢٠) ] وه‌ شاخه‌كان هه‌ڵئه‌كه‌نرێن له‌ شوێنی خۆیان وه‌ به‌ هه‌وادا ئه‌ڕۆن وه‌كو ته‌پ و تۆزیان لێ دێت، وه‌ وه‌كو صوفی شیكراوه‌یان لێ دێت ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌یر ئه‌كات وا ئه‌زانێ شتێكه‌و هیچیش نیه‌ و شوێنه‌واریشى نامێنێ.

{هه‌ندێك له‌ سزاى كافران له‌ناو ئاگرى دۆزه‌خدا } [ إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا (٢١) ] به‌ڕاستی دۆزه‌خ له‌ كه‌مین و بۆسه‌دایه‌، وه‌ ئاماده‌كراوه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ سه‌رپێچی پێغه‌مبه‌رانیان كردووه‌و سنووریان به‌زاندووه‌ له‌ تاواندا، وه‌ شوێنی گه‌ڕانه‌وه‌یانه‌ (كه‌ ده‌فه‌رمێت دۆزه‌خ له‌ كه‌میندایه‌و ئاماده‌كراوه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا دۆزه‌خ هه‌یه‌ خوای گه‌وره‌ دروستى كردووه‌و ئاماده‌ی كردووه‌ وه‌ ئه‌ویش له‌ كه‌میندایه‌ بۆ تاوانباران).

[ لِلطَّاغِينَ مَآبًا (٢٢) ] دۆزه‌خ شوێنی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ توغیان و سه‌ركه‌شییان كردووه.

[ لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا (٢٣) ] له‌ناو ئاگری دۆزه‌خدا ئه‌مێننه‌وه‌ سه‌رده‌مێكی زۆر له‌ كات و زه‌مان، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ئه‌ڕوات سه‌رده‌مێكی تر دێت، واته‌: به‌رده‌وام و به‌ هه‌میشه‌یی له‌ دۆزه‌خدا ده‌مێننه‌وه‌و كۆتایی نایات، هه‌یه‌ له‌ زانایان ئه‌ڵێن: (ئه‌حقاب) چل ساڵ، هه‌یه‌ ئه‌ڵێن: په‌نجا ساڵه‌، حه‌فتا ساڵه‌، هه‌شتا ساڵه‌، سێ سه‌د ساڵه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ به‌رده‌وامی تیایدا ئه‌مێننه‌وه.

[ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا (٢٤) ] دۆزه‌خیه‌كان له‌ناو دۆزه‌خدا هیچ خواردنه‌وه‌یه‌كى فێنك و سارد ناچێژن.

‌[ إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا (٢٥) ] به‌ڵكو ئه‌وه‌ی كه‌ پێیان ئه‌درێ له‌ جیاتی ئاوى سارد ئاوێكی كوڵاویان پێ ئه‌درێ كه‌ به‌ ئاگری دۆزه‌خ كوڵاوه‌ (وَغَسَّاقًا) واته‌: ئه‌و خوێن و كێماو جه‌ڕاحه‌ته‌ی كه‌ له‌ له‌شی دۆزه‌خییه‌كان ئه‌چۆڕێته‌وه‌و ئه‌تكێته‌وه‌ ئه‌وه‌یان پێ ئه‌درێ و ته‌نها خواردنی دۆزه‌خییه‌كان ئه‌م شته‌یه‌ له‌گه‌ڵ زه‌قومدا.

[ جَزَاءً وِفَاقًا (٢٦) ] ئه‌م سزایه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ سزای ئه‌م تاوانبارانه‌ ئه‌دا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ داناوه‌ هاوشێوه‌ی كرده‌وه‌كه‌ی خۆیانه‌، ئه‌وان گه‌وره‌ترین تاوانیان بۆ خوا داناوه‌ كه‌ شه‌ریك دانان بوو بۆ خوا، خوای گه‌وره‌ش سه‌ختترین سزایان ئه‌دات له‌ ناو ئاگرى دۆزه‌خدا.

[ إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا (٢٧) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان له‌ دونیادا به‌ ئومێدی ئه‌وه‌ نه‌بوون كه‌ ڕۆژێك هه‌بێت و تیایدا زیندوو ببنه‌وه‌و خوای گه‌وره‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا بكات، باوه‌ڕیان به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ نه‌بووه‌.

[ وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا (٢٨) ] وه‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌یان به‌درۆ زانیوه‌و باوه‌ڕیان پێی نه‌كردووه‌.

[ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا (٢٩) ] وه‌ فریشته‌كانمان هه‌موو شتێكیان سه‌رژمێری كردووه‌و هه‌موو شتێكیان نووسیوه‌.

[ فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا (٣٠) ] ده‌ی ئێوه‌ به‌هۆی كوفرو به‌درۆ زانینتان سزای خوای گه‌وره‌ بچێژن هیچ شتێكتان بۆ زیاد ناكه‌ین ته‌نها سزا نه‌بێ، سزا له‌سه‌ر سزاتان ئه‌ده‌ین، (عبدالله‌ی كوڕی عه‌مری كوڕی عاص) ئه‌فه‌رمووێ: (هیچ ئایه‌تێك دانه‌به‌زیوه‌ بۆ سه‌ر دۆزه‌خییه‌كان سه‌ختتر له‌م ئایه‌ته‌، ئه‌وان به‌رده‌وام سزایان بۆ زیاد ده‌كرێت).

{پاداشتى موتته‌قى و خۆپارێزان له‌ به‌هه‌شتدا} [ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا (٣١) ] پاشان خوای گه‌وره‌ دێته‌ سه‌ر هه‌واڵی ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان كردووه‌و خۆیان له‌ تاوان پاراستووه‌، ئه‌وان سه‌ركه‌وتن و بردنه‌وه‌و ڕزگاربوونیان له‌ ئاگری دۆزه‌خ بۆ هه‌یه‌، یاخود وتراوه‌: (مَفَازًا) واته‌: باخیان له‌ناو به‌هه‌شتدا بۆ هه‌یه‌.

[ حَدَائِقَ ] باخیان بۆ هه‌یه‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا [ وَأَعْنَابًا (٣٢) ] وه‌ باخی ترێ یان بۆ هه‌یه‌.

[ وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا (٣٣) ] وه‌ ئافره‌تیان پێ ئه‌درێ له‌ حۆرى كه‌ مه‌مكیان شۆڕ نه‌بۆته‌وه‌و له‌سه‌ر سینگیانه‌و هێشتا كچن، وه‌ هه‌مووشیان هاوته‌مه‌نن و له‌ یه‌ك ته‌مه‌نێكدان.

[ وَكَأْسًا دِهَاقًا (٣٤) ] وه‌ له‌ گڵاس و قاپێكیشدا خواردنه‌وه‌یان پێ ئه‌درێ كه‌ ئه‌و گڵاسانه‌ پڕن له‌ خواردنه‌وه‌ له‌ مه‌ی، وه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌ك دێن وه‌ پاك و بێگه‌ردن.

[ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا (٣٥) ] ئه‌وان له‌ناو به‌هه‌شتدا هیچ قسه‌یه‌كی بێ ماناو پووچه‌ڵ و درۆ نابیستن به‌ڵكو به‌هه‌شت شوێنی خۆشیه‌و له‌ به‌هه‌شتدا پارێزراون له‌ هه‌موو كه‌موكوڕییه‌ك.

[ جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ ] ئه‌مه‌ پاداشتێكه‌ له‌ خوای گه‌وره‌وه‌ به‌ به‌هه‌شتییه‌كان و به‌ چاكه‌كارانی ئه‌به‌خشێ [ عَطَاءً حِسَابًا (٣٦) ] خوای گه‌وره‌ پێیان ئه‌به‌خشێ وه‌ به‌ گوێره‌ی كرده‌وه‌ی خۆیان حسابی له‌گه‌ڵدا كردوون یه‌ك به‌ ده‌ تا یه‌ك به‌ حه‌وت سه‌د تا زیاتر.

[ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ ] په‌روه‌ردگاری ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئه‌وه‌ی نێوانیان هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ به‌تاك و ته‌نها كه‌ ره‌حمانه‌و ره‌حمه‌ته‌كه‌ى فراوانه‌و هه‌موو كه‌س و شتێكى گرتۆته‌وه‌ [ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا (٣٧) ] له‌و ڕۆژه‌دا هیچ كه‌سێك ناتوانێ قسه‌ بكات وه‌ هیچ كه‌سێك ناتوانێ شه‌فاعه‌ت بكات.

[ يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا ] له‌و ڕۆژه‌دا ڕوح ڕائه‌وه‌ستێ كه‌ (ابن كثير) شه‌ش ته‌فسیری بۆی هێناوه‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئاده‌میزادن، یاخود ڕوحی ئاده‌میزاده‌، یاخود دروستكراوێكه‌ له‌ دروستكراوه‌كانی خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی ئاده‌میزاددا نه‌ فریشته‌ن نه‌ ئاده‌میزادن، یاخود جبریله‌، یاخود قورئانه‌، یاخود گه‌وره‌ترین فریشته‌ی خوای گه‌وره‌یه‌، پاشان خۆی ئه‌فه‌رمووێ: له‌ هه‌موو ئه‌م وتانه‌ له‌لام ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاده‌میزاده‌ له‌و ڕۆژه‌دا ئاده‌میزاد ڕائه‌وه‌ستن وه‌ فریشته‌كانیش هه‌ر هه‌موویان یه‌ك پۆل ڕائه‌وه‌ستن [ لَا يَتَكَلَّمُونَ ] هیچ كه‌سێك له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ناتوانن قسه‌ بكه‌ن، وه‌ له‌ فه‌رمووده‌دا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: {وَلَا يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلَّا الرُّسُلُ} (رواه البخاري (٨٠٦) ومسلم (١٨٢). من حديث أبي هريرة رضي الله عنه) . له‌و ڕۆژه‌دا ته‌نها پێغه‌مبه‌ران قسه‌ ئه‌كه‌ن [ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ ] ئیلا ئه‌گه‌ر كه‌سێك خوای گه‌وره‌ خۆی ئیزنی بدات وه‌كو پێغه‌مبه‌ران [ وَقَالَ صَوَابًا (٣٨) ] وه‌ قسه‌ی ڕاستیش بڵێ، واته‌: له‌ دونیادا ئه‌هلی ته‌وحید بووبێت و (لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ)ی ووتبێ.

[ ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ ] ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ ڕۆژێكه‌ حه‌قه‌و ڕوو ئه‌دات و هیچ گومانێكی تیادا نیه‌ [ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا (٣٩) ] جا هه‌ر كه‌سێك ویستی لێیه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ به‌ ته‌وبه‌كردن و به‌ كرده‌وه‌ی چاك، واته‌ ڕێگای باش بگرێته‌ به‌ر بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌.

[ [إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا ] ئێمه‌ ئاگادارمان كردوونه‌ته‌وه‌ له‌ سزایه‌كی نزیك كه‌ سزای ڕۆژی قیامه‌ته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر شتێك ڕووبدات نزیكه‌ [ يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ ] له‌و ڕۆژه‌دا مرۆڤ ته‌ماشا ئه‌كات بزانێ چ كرده‌وه‌ی له‌ پێش خۆیه‌وه‌ ناردووه‌ له‌ باش و خراپ هه‌مووی ئه‌بیننه‌وه‌و خوای گه‌وره‌ هه‌موویتان نیشان ئه‌دات و هیچی نافه‌وتێت {كافران ئاواته‌خوازن به‌ ئاژه‌ڵ} [ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا (٤٠) ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌دا كافریش ئه‌ڵێ: خۆزگایا من خۆڵ بوومایه‌، كاتێك كه‌ ئه‌بینێ خوای گه‌وره‌ تۆڵه‌ له‌ ئاژه‌ڵی شاخدار ئه‌سه‌نێ بۆ بێ شاخ، پاشان به‌ ئاژه‌ڵه‌كان ئه‌فه‌رمووێ: ببن به‌ خۆڵ، هه‌موو ئاژه‌ڵه‌كان ئه‌بن به‌ خۆڵ له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ كافران ئه‌بینن ئاژه‌ڵه‌كان ئه‌بن به‌ خۆڵ ئه‌ڵێن: خۆزگه‌ ئێمه‌یش خۆڵ بووینایه‌، واته‌: خۆزگه‌ ئاژه‌ڵ بووینایه‌و ئێستا ببووینایه‌ به‌ خۆڵ، واته‌: مرۆڤی كافر هه‌ر هه‌مووی ئاواته‌ خوازن به‌ ئاژه‌ڵ و ئه‌ڵێن: خۆزگه‌ ئاژه‌ڵ بووینایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببووینایه‌ به‌ خۆڵ و لێپرسینه‌وه‌مان له‌گه‌ڵدا نه‌كرایه‌و به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێ نه‌كراینایه‌، والله أعلم .

سووره‌تی (نازیعات) (واته‌: ده‌ركێشه‌ران) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٤٦) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالنَّازِعَاتِ غَرْقًا (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ فریشته‌كان كاتێك كه‌ زۆر به‌ توندی و به‌هێز ڕوحی به‌نده‌كان له‌وپه‌ڕی لاشه‌یان ده‌رئه‌كێشن، مه‌به‌ست پێی ڕوحی كافرانه‌.

[ وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا (٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌و فریشتانه‌ی كه‌ ڕوحی باوه‌ڕداران به‌ گورج و گۆڵی ده‌رئه‌كه‌ن و ڕاده‌كێشن به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ ئازارێكی زۆریان پێ بگات وه‌كو ڕوحی كافران.

[ وَالسَّابِحَاتِ سَبْحًا (٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌و فریشتانه‌ی كه‌ به‌خێرایی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ دائه‌گرن بۆ زه‌وی، وه‌ وتراوه‌: مه‌به‌ست له‌مانه‌ مردنه‌، یان ئه‌ستێره‌كانه‌، یان كه‌شتییه‌كانه‌، به‌ڵام ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ مه‌به‌ست پێی فریشته‌كانه‌.

[ فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌و فریشتانه‌ی كه‌ په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ ئیمان هێنان و به‌ڕاست داناندا، یاخود په‌له‌ ئه‌كه‌ن له‌ گه‌یاندنی ڕوحی باوه‌ڕداران به‌ به‌هه‌شت.

[ فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا (٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌و فریشتانه‌ی كه‌ كاروباری ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ هه‌ڵئه‌سووڕێنن به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌، وه‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ بۆ سه‌ر زه‌وی دائه‌گرن.

{ترسناكى رۆژى قیامه‌ت} [ يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ (٦) ] ڕۆژی قیامه‌ت كاتێك كه‌ ئیسڕافیل فووى یه‌كه‌م ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌ناو شه‌یپووردا وه‌ دونیا تێكئه‌چێ و زه‌وی ئه‌هه‌ژێت.

[ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ (٧) ] به‌دوای ئه‌ودا فوو كردنی دووه‌م دێت كه‌ دروستكراوه‌كان هه‌موویان زیندوو ئه‌بنه‌وه‌و له‌ گۆڕه‌كانیان ده‌رئه‌چن و به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر به‌ڕێ ئه‌كه‌ون.

[ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ (٨) ] له‌و ڕۆژه‌دا دڵه‌كان هه‌مووی شڵه‌ژاو و ترساون كاتێك كه‌ ئه‌و دیمه‌نه‌ ترسناكانه‌ی ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌بینن.

[ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ (٩) ] وه‌ چاویان شۆڕو زه‌لیله‌و ناتوانن چاو به‌رز بكه‌نه‌وه‌ له‌به‌ر ترسناكی ئه‌و دیمه‌نانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هه‌یه‌، وه‌ وتراوه‌: زیاتر مه‌به‌ست پێی كافرانه‌.

[ يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ (١٠) ] كافرانی قوڕه‌یش به‌دووریان ئه‌زانی كه‌ زیندوو بوونه‌وه‌ هه‌بێت و ئه‌یانووت: ئایا ئێمه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ خراینه‌ ناو گۆڕه‌وه‌و لاشه‌مان ڕزی سه‌رله‌نوێ زیندوو ئه‌كرێینه‌وه‌؟!

[ أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً (١١) ] ئایا له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئێسقانه‌كانمان له‌ناو خۆڵدا ڕزی سه‌رله‌نوێ دروست ئه‌كرێینه‌وه‌و زیندوو ئه‌كرێینه‌وه‌؟!

[ قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ (١٢) ] وتیان: ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ده‌یڵێ ڕاست بێت و زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ هه‌بێ ئه‌مه‌ دۆڕاندنێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌و ئێمه‌ ئه‌دۆڕێین، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ دونیادا ئیمانمان نه‌هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكمان نه‌كردووه‌و خۆمان بۆ ئاماده‌ نه‌كردووه‌.

[ فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌م ڕۆژه‌ به‌دوور مه‌زانن چونكه‌ ته‌نها یه‌ك هاوار كردن و فوو كردنێكه‌ كه‌ ئیسڕافیل فوو ئه‌كات به‌ كه‌ڕه‌نادا سه‌ره‌تاكان و كۆتاییه‌كان هه‌موویان له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌دا زیندوو ئه‌بنه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێ.

[ فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ (١٤) ] هه‌ر هه‌موو خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ردا له‌سه‌ر زه‌وییه‌كى ته‌خت كۆئه‌بنه‌وه‌ له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌ بۆ لێپرسینه‌وه‌.

{قسه‌ كردنى خواى گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ موسا پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم -} [ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى (١٥) ] ئایا هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی موسا پێغه‌مبه‌رت - صلی الله علیه وسلم - بیستووه‌، یاخود (هَلْ) به‌مانای (قَدْ) دێت، واته‌: به‌ دڵنیایی ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی موسا پێغه‌مبه‌رت - صلی الله علیه وسلم - پێ گه‌یشتووه‌ له‌گه‌ڵ فیرعه‌ونداو خوای گه‌وره‌ له‌ قورئانی پیرۆزدا بۆی باس كردووى.

[ إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٦) ]كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ بانگی له‌ موسا كرد - صلی الله علیه وسلم -، له‌ كێوه‌ پاك و پیرۆزه‌كه‌دا كه‌ دۆڵێك بووه‌ له‌ شاخی (سه‌یناء) (ئه‌میش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ قسه‌ ئه‌كات و سیفه‌تی قسه‌ كردنى هه‌یه‌) (طُوًى) ناوی دۆڵه‌كه‌یه‌ له‌ شاخی (سه‌یناء) له‌وێ خوای گه‌وره‌ بانگی له‌ موسا كرد - صلی الله علیه وسلم - .

[ اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (١٧) ] ئه‌ی موسا - صلی الله علیه وسلم - بڕۆ بۆ لای فیرعه‌ون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فیرعه‌ون توغیان و سه‌ركه‌شی كردووه‌و سنووری به‌زاندووه‌ له‌ كوفر كردن و شه‌ریك دانان و چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵكى و زوڵم و سته‌مدا.

{به‌كارهێنانى شێوازى نه‌رم و نیان له‌گه‌ڵ فیرعه‌ون!} [ فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى (١٨) ] پێی بڵێ ئایا ئه‌ته‌وێ خۆت پاك بكه‌یته‌وه‌ له‌ شه‌ریك دانان بۆ خوا و له‌ تاوان و زوڵم و سته‌م به‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنی.

[ وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى (١٩) ] وه‌ ڕێنماییت بكه‌م بۆ په‌رستنی خوای گه‌وره‌و به‌تاك و ته‌نها خواى گه‌وره‌ بپه‌رستی و شه‌ریكی بۆ دانه‌نێی، وه‌ ترسی خوای گه‌وره‌ بچێته‌ دڵته‌وه‌و به‌تاك و ته‌نها له‌ خوای گه‌وره‌ بترسی بۆ ئه‌وه‌ی دڵت نه‌رم بێت، (موسا - صلی الله علیه وسلم - به‌ نه‌رمی قسه‌ی له‌گه‌ڵدا كرد).

[ فَأَرَاهُ الْآيَةَ الْكُبْرَى (٢٠) ] موسا - صلی الله علیه وسلم - موعجیزه‌ هه‌ر گه‌وره‌كه‌ی نیشاندا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئیمان بێنێ و موسڵمان بێ، مه‌به‌ست له‌ موعجیزه‌كه‌ گۆچانه‌كه‌ی بووه‌، یاخود كه‌ ده‌ستی ده‌ركردایه‌ سپی ئه‌بوو ده‌دره‌وشایه‌وه‌، یاخود حوجه‌و به‌ڵگه‌ی بۆ هێنایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ موسڵمان بێت.

[ فَكَذَّبَ وَعَصَى (٢١) ] به‌ڵام فیرعه‌ون له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی ئه‌و حه‌قه‌ به‌ڕاست دابنێ به‌درۆی زانی، وه‌ سه‌رپێچی موسای - صلی الله علیه وسلم - كردو هیچ سوودێكی له‌ بانگه‌وازی موسا - صلی الله علیه وسلم - نه‌بینی.

[ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى (٢٢) ] پاشان پشتی له‌و حه‌قه‌ هه‌ڵكردو وه‌ڵامی نه‌دایه‌وه‌و هه‌وڵ و كۆششی كرد بۆ كۆكردنه‌وه‌ی ساحیران.

[ فَحَشَرَ فَنَادَى (٢٣) ] وه‌ ئه‌و كاته‌ سه‌ربازه‌كانی كۆكرده‌وه‌، یاخود هه‌موو ساحیران و جادووگه‌رانی كۆكرده‌وه‌و بانگی كردن: هه‌ر هه‌مووتان كۆببنه‌وه‌و ئاماده‌بن بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی موسا، وه‌ خه‌ڵكه‌كه‌یشی كۆكرده‌وه‌.

[ فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى (٢٤) ] وتی: من په‌روه‌ردگاری هه‌ره‌ به‌رزی ئێوه‌م، نه‌مزانیوه‌ جگه‌ له‌من په‌روه‌ردگارو خوایه‌كى ترتان هه‌بێت.

[ فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولَى (٢٥) ] خوای گه‌وره‌ش تۆڵه‌ی لێ سه‌ندو له‌ دونیاو قیامه‌تدا كردی به‌ په‌ندو عیبره‌ت بۆ هه‌موو سته‌مكاران و كافرانی تر.

[ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى (٢٦) ] به‌ڕاستی ئه‌مه‌ په‌ندو ئامۆژگارییه‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك كه‌ بترسێ و ترسی خوای گه‌وره‌ى له‌دڵدا بێت.

{تواناو ده‌سه‌لآتى خواى گه‌وره‌} [ أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا (٢٧) ] ئایا دروست كردنی ئێوه‌ سه‌ختترو قورستره‌ یاخود دروست كردنی ئه‌و ئاسمانانه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ دروستی كردوون؟، ئاسمانێك كه‌ به‌ چاوی خۆتان ئه‌یبینن كه‌ چه‌ندێك گه‌وره‌یه‌ خوای گه‌وره‌ دروستی كردووه‌و له‌ بان سه‌ری ئێوه‌ ڕایگرتووه‌ ئایا ئه‌مه‌ قورسترو سه‌ختتره‌ یاخود دروست كردنه‌وه‌ی ئێوه‌ له‌ دوای مردن؟، بێگومان دروستكردنى ئاسمانه‌كان گه‌وره‌تره‌ ئیتر بۆ باوه‌ڕ به‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دوای مردن توانای هه‌یه‌ سه‌رله‌نوێ زیندووتان بكاته‌وه‌.

[ رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا (٢٨) ] وه‌ ئاسمانی له‌ بان سه‌رتان وه‌كو بینایه‌ك به‌رز كردووه‌و ڕێك خستووه‌.

[ وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا ] وه‌ شه‌وه‌كه‌ی تاریك كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تیایدا پشوو بده‌ن [ وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا (٢٩) ] وه‌ ڕۆژه‌كه‌یشی ڕووناك كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێن به‌دوای بژێوی و ڕزقی خوای گه‌وره‌و بازرگانیدا.

[ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا (٣٠) ] وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌یش زه‌ویشی ڕاخستووه‌، (ابن كثير) و (ابن جه‌ریر) ئه‌فه‌رموون: یه‌كه‌مجار خوای گه‌وره‌ زه‌وی دروست كردووه‌ پێش ئاسمان، پاشان ئاسمانی دروست كردووه‌، پاشان له‌ دوای دروست كردنی ئاسمان زه‌وی ڕاخستووه‌، ئه‌گه‌رنا وه‌كو دروست كردنه‌كه‌ سه‌ره‌تا زه‌وی دروست كردووه‌ پێش ئاسمان.

[ أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا ] له‌و زه‌ویه‌شدا ئاوی ده‌ركردووه‌ وه‌كو ده‌ریاو زه‌ریاو ڕووبارو ده‌ریاچه‌و كانی و كارێزو بیره‌كان [ وَمَرْعَاهَا (٣١) ] وه‌ گژو گیاو له‌وه‌ڕیشی بۆ ئاژه‌ڵه‌كانتان ده‌ركردووه‌.

[ وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا (٣٢) ] وه‌ شاخه‌كانیشی وه‌كو سنگ و مێخ به‌ ناخی زه‌ویدا داكوتیوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و زه‌وییه‌ جێگیرو چه‌سپاو بێت و نه‌جوولێت و نه‌هه‌ژێت.

[ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ (٣٣) ] ئه‌مانه‌ خواردنن بۆ خۆتان و ئاژه‌ڵه‌كانیشتان بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر زه‌ویدا سوود ببینن خوای گه‌وره‌ ئه‌و شتانه‌ی بۆ ژێربار كردوون.

{رۆژى قیامه‌ت و ترسناكییه‌كه‌ى} [ فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى (٣٤) ] كاتێك كه‌ به‌ڵاو موسیبه‌ته‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌ دێت كه‌ هاتنی ڕۆژی قیامه‌ته‌ كه‌ له‌ هه‌موو به‌ڵاو موسیبه‌تێك گه‌وره‌ترو سه‌ختترو قورستره‌.

[ يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ مَا سَعَى (٣٥) ] له‌و ڕۆژه‌دا كاتێك كه‌ قیامه‌ت هات هه‌موو مرۆڤێك بیر ئه‌كاته‌وه‌و ئه‌زانێت كه‌ كرده‌وه‌ی چاك یان خراپ چی كردووه‌ هه‌مووی به‌بیردا دێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌بینێ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویه‌تی فریشته‌كان هه‌ر هه‌موویان نووسیوه‌و پاراستووه‌ له‌ نامه‌ی كرده‌وه‌كانیدا.

[ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى (٣٦) ] وه‌ دۆزه‌خیش ده‌رئه‌كه‌وێ و خه‌ڵكی به‌چاوی خۆیان ئه‌یبینن.

[ فَأَمَّا مَنْ طَغَى (٣٧) ] ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ دونیادا كوفری كرد بێت به‌ خوای گه‌وره‌و تاوان و سه‌ركه‌شی كرد بێت و سنووری به‌زاند بێت.

[ وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٣٨) ] وه‌ ژیانی دونیای پێشخستبێ به‌سه‌ر قیامه‌ت و دینه‌كه‌یداو له‌ حه‌رام نه‌گه‌ڕابێته‌وه‌.

[ فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى (٣٩) ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایی دۆزه‌خ شوێنی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌و له‌ دۆزه‌خدا ئه‌مێننه‌وه‌.

[ وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ ] به‌ڵام كه‌سێك له‌ دونیادا ترسا بێت له‌ ڕاوه‌ستان له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌و زانیبێتی ڕۆژێك ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ [ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى (٤٠) ] وه‌ له‌ ترسی خوای گه‌وره‌ قه‌ده‌غه‌ی نه‌فسی خۆی كردبێ له‌ هه‌واو ئاره‌زوو جڵه‌وگیرى كردبێت.

[ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى (٤١) ] ئه‌وه‌ به‌ دڵنیایى شوێنی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌وان به‌هه‌شته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ دونیا خۆیان پاراستووه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ قیامه‌ت پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ به‌ به‌هه‌شت.

ته‌نها خواى گه‌وره‌ كاتى هاتنى قیامه‌ت ده‌زانێت [ يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا (٤٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن كه‌ی ڕۆژی قیامه‌ت دێت؟

[ فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا (٤٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ هیچ زانیارییه‌كت پێ نیه‌ سه‌باره‌ت به‌ هاتنی ڕۆژی قیامه‌ت، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌رده‌وام پرسیارى لێده‌كرا سه‌باره‌ت به‌ كاتى هاتنى رۆژى قیامه‌ت تا خواى گه‌وره‌ ئه‌م چه‌ند ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند.

[ إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا (٤٤) ] ئه‌وپه‌ڕی زانیاری هاتنی ڕۆژی قیامه‌ت لای خوای گه‌وره‌یه‌و جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ هیچ كه‌سێكی تر نازانێ كه‌ی ڕۆژی قیامه‌ت دێت.

[ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا (٤٥) ] ته‌نها ئیشی تۆ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌و ڕۆژه‌ بترسێ تۆ ئاگاداری بكه‌یته‌وه‌و بیانترسێنی له‌ سزای خوای گه‌وره‌ له‌و ڕۆژه‌دا.

[ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا ] له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كاتێك كه‌ خه‌ڵكی له‌ گۆڕه‌كانیان به‌رز ئه‌بنه‌وه‌و به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر به‌ڕێ ئه‌كه‌ون و ده‌یبینن [ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً ] وا ئه‌زانن له‌ دونیادا نه‌ژیاون ته‌نها نیو ڕۆژ نه‌بێ (عَشِيَّةً) واته‌: له‌ نیوه‌ڕۆوه‌ بۆ خۆر ئاوابوون [ أَوْ ضُحَاهَا (٤٦) ] یاخود له‌ خۆركه‌وتنه‌وه‌ تا نیوه‌ڕۆ، واته‌: ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی له‌ دونیادا سه‌د ساڵ ژیابێتن له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا وا ئه‌زانن ته‌نها نیو ڕۆژ ژیاون، واته‌: دونیا زۆر هیچ و بێنرخه‌ بۆیه‌ نابێت مرۆڤ له‌م دونیا كه‌مه‌دا خۆی تاوانبار بكات، وه‌ ئه‌و قیامه‌ته‌ هه‌میشه‌ییه‌ بدۆڕێنێ به‌هۆی دونیایه‌كی كه‌م و فانییه‌وه‌ كه‌ كۆتایی دێت، والله أعلم.