Rebar Kurdish Tafsir — Abese 80:1 – Kâfirun 109:6

سووره‌تی (عه‌به‌س) (واته‌: روو گرژى) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٤٢) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {خواى گه‌وره‌ له‌سه‌ر پیاوێكى نابینا گله‌یى له‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى - صلی الله علیه وسلم - ده‌كات} [ عَبَسَ وَتَوَلَّى (١) ] پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ڕۆژێك له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌ سه‌رداران و گه‌وره‌كانی قوڕه‌یشدا گفتوگۆی ئه‌كرد، له‌وانه‌ (ئوبه‌ی كوڕی خه‌ڵه‌ف و ئه‌بوجه‌هل و عه‌باسی مامی و عوتبه‌ی كوڕی ڕه‌بیعه‌) ڕووی تێ كردوون و گفتوگۆی له‌گه‌ڵ كردوون به‌ ئومێدی ئه‌وه‌ی كه‌ موسڵمان بن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌ موسڵمان بوونایا ئه‌وا قوڕه‌یش هه‌موویان موسڵمان ده‌بوون، له‌و كاته‌دا (عبدالله¬ی كوڕی ئوم مه‌كتوم) كه‌ پیاوێكی نابینا بووه‌، وه‌ پێشتر موسڵمان بووه‌ هات و پرسیارى له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كردو وتى رێنماییم بكه‌، پێغه‌مبه‌ری خوایش - صلی الله علیه وسلم - پێی خۆش بوو له‌و كاته‌دا پرسیار نه‌كات و قسه‌ی پێ نه‌بڕێ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌وڵدا بێ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ باوه‌ڕ بێنن و موسڵمان بن بۆیه‌ ڕووی خۆی گرژ كردو رووى لێ وه‌رگێڕا، خواى گه‌وره‌ (عَبَسَ وَتَوَلَّى) ى دابه‌زاند، واته‌: پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ڕووی خۆی گرژ كردو پشتی هه‌ڵكرد له‌و پیاوه‌ نابینایه‌.

[ أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى (٢) ] كاتێك كه‌ پیاوه‌ نابیناكه‌ (عبدالله¬ی كوڕی ئوم مه‌كتوم) هات بۆ لای، خوای گه‌وره‌ لۆمه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوای كرد - صلی الله علیه وسلم - (نابێت بانگخوازان ته‌نها گرنگی و بایه‌خ به‌ ده‌سه‌ڵاتداران و گه‌وره‌كان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان بده‌ن به‌ڵكو ناودارو بێناو، فه‌قیرو ده‌وڵه‌مه‌ند، ده‌سه‌ڵاتدارو بێ ده‌سه‌ڵات، ژن و پیاو، گه‌وره‌و بچووك ئه‌بێ گرنگی و بایه‌خ به‌ هه‌مووی بدرێت پاشان خوای گه‌وره‌ خۆی هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت و ئه‌و كه‌سه‌یش شایانى هیدایه‌ت بێت).

[ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى (٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی له‌وانه‌یه‌ ئه‌م پیاوه‌ نابینایه‌ هاتبێ بیه‌وێ خۆی له‌ تاوان پاك بكاته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ فێری دینه‌كه‌ی بێت.

[ أَوْ يَذَّكَّرُ ] یاخود په‌ندو ئامۆژگاری وه‌ربگرێ له‌وه‌ی كه‌ تۆ فێری ئه‌كه‌ی [ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى (٤) ] ئه‌و په‌ندو ئامۆژگارییه‌ی تۆ سوودی پێ بگه‌یه‌نێت و له‌ حه‌رام دورى بخاته‌وه‌.

[ أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى (٥) ] به‌ڵام كه‌سێك كه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌، یاخود خۆیان وا نیشان ئه‌ده‌ن كه‌ بێپێویستن لێت و پێویستیان به‌ تۆ و به‌ ئیمان هێنان به‌ تۆ و به‌و زانیاری و وه‌حیه‌ی تۆ نیه‌.

[ فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى (٦) ] تۆ ڕوو ئه‌كه‌یته‌ ئه‌وان و گرنگی و بایه‌خ به‌وان ئه‌ده‌یت.

[ وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى (٧) ] هیچ شتێك له‌سه‌ر تۆ نیه‌ كه‌سێك كه‌ ئیمان نه‌هێنێت، واته‌: له‌سه‌ر تۆ نیه‌ ئه‌وه‌نده‌ت له‌سه‌ره‌ كه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ بگه‌یه‌نیت و ته‌نها گه‌یاندنت له‌سه‌ره‌.

[ وَأَمَّا مَنْ جَاءَكَ يَسْعَى (٨) ] به‌ڵام كه‌سێك به‌خێرایی به‌ره‌و پیری تۆ هاتووه‌ و هه‌وڵ و كۆشش ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ڕێنمایی بكه‌یت و فێره‌ دینی بكه‌ی.

[ وَهُوَ يَخْشَى (٩) ] وه‌ ئه‌و ترسی خوای گه‌وره‌ى له‌دڵدایه‌و له‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ترسێ.

[ فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى (١٠) ] تۆ خۆت سه‌رقاڵ و بێ ئاگا ئه‌كه‌ی له‌ (عبدالله¬ی كوڕی ئوم مه‌كتوم).

[ كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ (١١) ] نه‌خێر ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - نابێ وابكه‌یت و ئه‌م كاره‌ دووباره‌ مه‌كه‌وه‌، ئه‌م سووره‌ته‌ى كه‌ بۆت دابه‌زیووه‌ یادخستنه‌وه‌یه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌، له‌ پاش ئه‌مه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - زۆر رێزى له‌ (عبدالله ی كوڕی ئوم مه‌كتوم) ده‌گرت.

[ فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَهُ (١٢) ] جا هه‌ر كه‌سێك ویستی لێ بێت په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رئه‌گرێ وه‌ له‌و یادخستنه‌وه‌یه‌ سوود ئه‌بینێ.

[ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ (١٣) ] ئه‌م سووره‌ته‌ یان ئه‌م په‌ندو ئامۆژگاریانه‌ له‌ په‌ڕاوێكی به‌ڕێزدایه‌ یان هه‌موو قورئان له‌ په‌ڕاوێكی زۆر به‌ڕێزو گه‌وره‌دایه‌.

[ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (١٤) ] وه‌ پله‌و پایه‌ی به‌رزه‌ لای خوای گه‌وره‌، وه‌ پاكه‌ له‌ زیادو كه‌می له‌ (لوح المحفوظ)دا پارێزراوه‌.

[ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ (١٥) ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ به‌ده‌ستی صه‌حابه‌ی پێغه‌مبه‌ره‌وه‌یه‌ - صلی الله علیه وسلم -، یاخود به‌ ده‌ستى قورئان خوێنه‌كانه‌وه‌یه‌، یاخود ته‌واوتر ئه‌وه‌یه‌ مه‌به‌ست پێی فریشته‌كانه‌ ئه‌وانن كه‌ سه‌فیرن له‌ نێوان خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ران و له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ وه‌حى بۆ پێغه‌مبه‌ران ئه‌هێنن، وه‌كو ئیمامی بوخاریش ئه‌فه‌رمووێ: (سه‌فه‌ره‌) بریتین له‌ فریشته‌كان.

[ كِرَامٍ بَرَرَةٍ (١٦) ] ئه‌م فریشتانه‌ زۆر به‌ڕێزن لای خوای گه‌وره‌، وه‌ زۆر چاكه‌كارن له‌ كرده‌وه‌یانداو هه‌میشه‌ خه‌ریكی په‌رستنی خوای گه‌وره‌ن و بێ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن، وه‌ پێویسته‌ ئه‌و كه‌سانه‌یشی كه‌ هه‌ڵگری قورئانن وه‌ قورئانیان له‌به‌ره‌ سیفه‌تی فریشته‌یان هه‌بێ به‌ڕێزو چاكه‌كاربن له‌ وته‌و كرده‌وه‌یاندا، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رموویه‌تى: (هه‌ر كه‌سێك به‌ڕه‌وانی قورئانی له‌به‌ر بێ ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و فریشته‌ به‌ڕێزه‌ چاكه‌كارانه‌دایه‌، وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ له‌سه‌ری قورسه‌و به‌زه‌حمه‌ت فێری ئه‌بێ و بۆی ئه‌ووترێ یان گیرییه‌ك له‌ زمانی هه‌یه‌ ئه‌وه‌ دوو ئه‌جرو پاداشتی هه‌یه‌).

[ قُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُ (١٧) ] نه‌فره‌ت له‌ مرۆڤی كافرو بێباوه‌ڕ بێت چه‌ند كوفره‌كه‌یان سه‌خته‌، یاخود چی وای لێ كردووه‌ كه‌ كوفر بكات و باوه‌ڕی به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ نه‌بێت.

[ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ (١٨) ] ئایا مرۆڤی بێباوه‌ڕ ته‌ماشای خۆی ناكات خوای گه‌وره‌ له‌ چ شتێك ئه‌وی دروست كردووه‌، له‌ دڵۆپه‌ ئاوێكی بێڕێز.

[ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ (١٩) ] له‌و دڵۆپه‌ ئاوه‌ له‌ مه‌نی مرۆڤ دروستكراوه‌ پاشان خوای گه‌وره‌ ڕێكی خستووه‌و هه‌موو ئه‌ندامه‌كان و هه‌سته‌وه‌ره‌كانی پێی به‌خشیووه‌.

[ ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ (٢٠) ] پاشان ڕێگای هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌یشی له‌ سكی دایكی بۆ ئاسان كردووه‌، یاخود ته‌واوتر ڕێگای ڕاست و ڕێگای چه‌وتى بۆ ئاسان كردووه‌و پێی ناساندووه‌و بۆی ڕوون كردۆته‌وه‌.

[ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ (٢١) ] پاشان له‌ دوای مردنیشی خوای گه‌وره‌ ڕێزی له‌ مرۆڤ ناوه‌ كه‌ قه‌بری بۆی داناوه‌ كه‌ بخرێته‌ ناو گۆڕه‌وه‌و له‌سه‌ر زه‌وی فڕێ نه‌درێ دڕنده‌و باڵنده‌كان بیخۆن، یاخود بۆگه‌ن بكات.

[ ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ (٢٢) ] وه‌ هه‌ر كاتێكیش خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێ له‌ پاش مردن له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا زیندووی ئه‌كاته‌وه‌.

[ كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ (٢٣) ] نه‌خێر مرۆڤ ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێ كردووه‌ وه‌كو خۆی جێبه‌جێی نه‌كردووه‌، واته‌: ئه‌م مرۆڤه‌ كافره‌ حه‌ق و مافی خوای گه‌وره‌ی نه‌داوه‌ له‌ نه‌فس و ماڵی خۆیدا، یاخود هیچ كه‌سێك ناتوانێ ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رزی كردووه‌ له‌سه‌ری هه‌ر هه‌مووی وه‌كو خۆی جێبه‌جێ بكات.

{تێڕوانین له‌ به‌خششه‌كانى خواى گه‌وره‌} [ فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ (٢٤) ] با مرۆڤ ته‌ماشای خواردنه‌كه‌ی خۆی بكات كه‌ خوای گه‌وره‌ چۆن خواردنی پێ به‌خشیووه‌ له‌ ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا، واته‌: چۆن ئه‌و زه‌وییه‌ مردووه‌ زیندوو ئه‌كاته‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌ش ئێوه‌ زیندوو ئه‌كاته‌وه‌.

[ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا (٢٥) ] ئێمه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ ئاومان به‌ لێزمه‌ و به‌خوڕ ناردۆته‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ر زه‌وی.

[ ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا (٢٦) ] پاشان ئه‌و ئاوه‌مان خستۆته‌ ناو زه‌وییه‌وه‌، پاشان زه‌ویمان له‌ت كردووه‌ بۆ ده‌رچوونی ئه‌و ڕووه‌ك و دانه‌وێڵانه‌.

[ فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا (٢٧) ] وه‌ هه‌موو جۆره‌ دانه‌وێڵه‌یه‌كمان له‌ زه‌ویدا ڕواندووه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆراكی مرۆڤ بێ.

[ وَعِنَبًا ] وه‌ ترێ [ وَقَضْبًا (٢٨) ] وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ گژوگیای ئاژه‌ڵه‌كان بێت، یاخود ئالیكی ئاژه‌ڵه‌كان.

[ وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا (٢٩) ] وه‌ زه‌یتون و دار خورما.

[ وَحَدَائِقَ غُلْبًا (٣٠) ] وه‌ باخ و بێستانی چڕو پڕو درێژو ئه‌ستوورو كۆمه‌ڵ، خوای گه‌وره‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی پێ به‌خشیوون.

[ وَفَاكِهَةً وَأَبًّا (٣١) ] وه‌ جۆره‌ها میوه‌ی پێ به‌خشیوون (أَبّ) گژو گیایه‌كه‌ كه‌ مرۆڤ نایخوات و تایبه‌ته‌ به‌ ئاژه‌ڵ، خوای گه‌وره‌ ئاژه‌ڵانیشی له‌بیر نه‌كردووه‌و گژو گیای له‌ زه‌وی بۆ ده‌ركردوون، وه‌ له‌وه‌ڕگای بۆ داناون.

[ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ (٣٢) ] ئه‌مه‌ بژێوی ژیانی خۆتان و ئاژه‌ڵه‌كانتانه‌ له‌ دونیادا تا ڕۆژی قیامه‌ت.

{چه‌ند دیمه‌نێكى ترسناكى رۆژى قیامه‌ت} [ فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣) ] كاتێك كه‌ رۆژى قیامه‌ت دێت، (الصَّاخَّةُ) ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت، بۆیه‌ واى پێ وتراوه‌ چونكه‌ ده‌نگى ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌وه‌نده‌ قورس و سه‌خت و گه‌وره‌یه‌ ده‌دات به‌ گوێیه‌كانداو نزیكه‌ كه‌ڕیان بكات.

[ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) ] له‌و ڕۆژه‌دا مرۆڤ له‌ برای خۆی ڕائه‌كات.

[ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) ] وه‌ له‌ دایك و باوكی ڕائه‌كات.

[ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) ] وه‌ له‌ خێزان و منداڵه‌كانی ڕائه‌كات، كه‌ ئه‌مه‌ نزیكترین كه‌سه‌ نزیكه‌كانێتی، (عیكریمه‌) فه‌رموویه‌تی: پیاو ئه‌گات به‌ خێزانی خۆی پێی ئه‌ڵێ ئه‌ی ئافره‌ت چۆن پیاوێك بوومه‌ بۆت؟ ئه‌ڵێ: به‌ڕاستی باشترین پیاو بوویته‌و ئه‌وه‌ی له‌ توانات بێ كردووته‌و مه‌دح و سه‌نای ئه‌كات، ئه‌ڵێ: ده‌ی ئه‌مڕۆ من پێویستم به‌ ته‌نها یه‌ك چاكه‌یه‌كه‌ پێم ببه‌خشی به‌هۆیه‌وه‌ ڕزگارم ئه‌بێ، ئه‌ویش ئه‌ڵێ: وه‌ڵاهی ئه‌وه‌ی تۆ داوای ئه‌كه‌ی زۆر ئاسانه‌ به‌ڵام ناتوانم بتده‌مێ خۆمیش وه‌كو تۆ پێویستم پێیه‌تی، ڕوو ئه‌كاته‌ كوڕه‌كه‌ی و پێى ئه‌ڵێ: ئه‌ی كوڕی خۆم چۆن باوكێك بوومه‌ بۆت؟ ئه‌ڵێ: وه‌ڵاهی باشترین باوك بوویته‌، ئه‌ڵێ: ده‌ی پێویستم به‌ ته‌نها چاكه‌یه‌كه‌ بمده‌یتێ ڕزگارم ئه‌بێ، ئه‌ڵێ: وه‌ڵاهی خۆم له‌ تۆ زیاتر پێویستمه‌ نایداتێ، بۆیه‌ ئه‌فه‌رمووێ: له‌و ڕۆژه‌دا هه‌موو كه‌سێك له‌ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی ڕائه‌كات تا داواى چاكه‌یه‌كى لێنه‌كات.

[ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) ] له‌و ڕۆژه‌دا هه‌ر كه‌سێك سه‌رقاڵی ئیش و كاروباری خۆیه‌تی له‌سه‌ختی ڕۆژه‌كه‌دا كه‌س نایپه‌رژێته‌ سه‌ر كه‌س ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌ران كاتێك كه‌ خه‌ڵكی ڕوویان تێ ئه‌كه‌ن و داوای شه‌فاعه‌تیان لێ ئه‌كات هه‌موویان ئه‌فه‌رموون: (نَفْسي نَفْسي)، ته‌نانه‌ت عیسای كوڕی مه‌ریه‌م ئه‌فه‌رمووێ: (سوێند به‌خوای گه‌وره‌ داوا له‌ خوای گه‌وره‌ ناكه‌م ته‌نها نه‌فسی خۆم نه‌بێ، ئه‌و مه‌ریه‌مه‌ی كه‌ لێی بوومه‌ داوای ئه‌وه‌ ناكه‌م كه‌ مه‌ریه‌میش ڕزگار بكات)، ته‌نها پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (ئوممه‌ته‌كه‌م ئوممه‌ته‌كه‌م).

[ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ] له‌و ڕۆژه‌دا كۆمه‌ڵێك ڕوو گه‌شاوه‌و پرشنگدارو جوانن و ئه‌دره‌وشێنه‌وه‌ كه‌ ڕووی باوه‌ڕدارانن.

[ ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩) ] وه‌ خاوه‌نى ئه‌و ڕووانه‌ پێ ئه‌كه‌نن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی موژده‌یان پێدراوه‌و دڵخۆشن و ئه‌و دڵخۆشییه‌ به‌ ڕوویانه‌وه‌ دیاره‌، كه‌ به‌هه‌شتییه‌كانن.

[ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ (٤٠) ] وه‌ له‌و رۆژه‌دا كۆمه‌ڵێك ڕووی تریش ته‌پوتۆزاوین.

[ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ (٤١) ] وه‌ ڕه‌ش بوونه‌و ڕه‌شی دایپۆشیون.

[ أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢) ] كه‌ ئه‌مه‌ رووى كافرانه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ دڵیان پڕ بووه‌ له‌ كوفرو كرده‌وه‌یان خراپ بووه‌و له‌ ڕێ ده‌رچوو بوونه‌و ئه‌و ڕۆژه‌یان به‌درۆ زانیوه‌و شوێن پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كه‌وتوونه‌، والله أعلم.

سووره‌تی (ته‌كویر) (واته‌: خڕ كردن و لوول كردن) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٢٩) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: [ هه‌ر كه‌سێك پێی خۆشه‌ ته‌ماشای ڕۆژی قیامه‌ت بكات وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ به‌چاوی خۆی بیبینێ ئه‌وه‌ با ئه‌م سێ سووره‌ته‌ بخوێنێ: (إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ) و (إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ) و (إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ) ]، چونكه‌ له‌م سێ سووره‌ته‌دا خوای گه‌وره‌ دیمه‌نه‌كانی ڕۆژی قیامه‌تى زۆر به‌ئاشكرا باس كردووه‌ . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هه‌ندێك له‌ نیشانه‌كانى رۆژى قیامه‌ت [ إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ (١) ] كاتێك كه‌ خۆر تاریك ئه‌بێ و ئه‌ڕوات و نامێنێت وه‌ ڕووناكییه‌كه‌ی نامێنێت و وه‌كو تۆپ خڕ ئه‌كرێت و لوول ئه‌كرێت و فڕێ ئه‌درێت.

[ وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ (٢) ] وه‌ كاتێك كه‌ ئه‌ستێره‌كان بڵاو ئه‌بنه‌وه‌و به‌ر ئه‌بنه‌وه‌و ڕووناكی ئه‌وانیش نامێنێ، وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (خۆرو مانگ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت هه‌ردووكیان خڕو لوول ئه‌كرێن وه‌كو تۆپ)، (ئوبه‌ی كوڕی كه‌عب) ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌مانه‌ی له‌سه‌ره‌تای سووره‌تی (ته‌كویر) باسكراوه‌ شه‌شی سه‌ره‌تایان پێش هاتنی قیامه‌ته‌، وه‌ شه‌شی دواتریشیان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدایه‌، كاتێك ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌تا رووده‌دات خه‌ڵكى له‌ بازاڕدان سه‌یر ئه‌كه‌ن خۆر ڕووناكی نامێنێ، وه‌ ئه‌ستێره‌كان به‌ر ئه‌بنه‌وه‌و ڕووناكییان نامێنێ، وه‌ شاخه‌كان هه‌ڵئه‌كه‌نرێن و وه‌كو صوفی شیكراوه‌ به‌ ئاسماندا ئه‌ڕۆن، وه‌ زه‌وی ئه‌جوولێت و ئه‌هه‌ژێت، وه‌ مرۆڤو جنی هه‌موویان ئه‌ترسێن، وه‌ حوشتره‌كان پشتگوێ ئه‌خرێن، ئه‌م شه‌ش نیشانه‌یه‌ی سه‌ره‌تا له‌ دونیادا رووده‌دات پێش ڕۆژی قیامه‌ت، شه‌شه‌كه‌ی تریش له‌ ڕۆژی قیامه‌تدایه‌.

[ وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ (٣) ] وه‌ كاتێك كه‌ شاخه‌كان له‌ شوێنی خۆیان له‌ زه‌ویدا هه‌ڵئه‌كه‌نرێن و وه‌كو ته‌پوتۆز به‌هه‌وادا ئه‌ڕۆن.

[ وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ (٤) ] وه‌ كاتێك كه‌ حوشتری ئاوس پشتگوێ ئه‌خرێت و نادۆشرێت و به‌بێ شوان ئه‌هێڵرێته‌وه‌، هه‌ر چه‌نده‌ پێشتر زۆر گرنگی و بایه‌خیان پێ ئه‌دا به‌تایبه‌ت ئه‌و حوشترانه‌ی كه‌ ئاوسن كه‌ به‌نرخترین ماڵی عه‌ره‌ب بووه‌ به‌ڵام به‌هۆی هاتنی ڕۆژی قیامه‌ته‌وه‌ پشتگوێ ئه‌خرێت و وازی لێ ئه‌هێنرێت.

[ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ (٥) ] وه‌ كاتێك كه‌ دڕنده‌كان حه‌شر ئه‌كرێن، واته‌: كۆئه‌كرێنه‌وه‌و تۆڵه‌ له‌ ئاژه‌ڵی شاخدار ئه‌سه‌نرێ بۆ بێ شاخ، وه‌ پاش ئه‌وه‌ حه‌شر ده‌كرێن، واته‌: هه‌رچی گیانله‌به‌ران هه‌یه‌ جگه‌ له‌ مرۆڤ و جنی كه‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێ ئه‌وانی تر حه‌شر كردنیان واته‌: كۆ ئه‌كرێنه‌وه‌و دواتر ئه‌مرێنرێن و ده‌بن به‌ خۆڵ.

[ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ (٦) ] وه‌ كاتێك كه‌ ده‌ریاكان دائه‌گیرسێنرێت وه‌ گڕ ئه‌گرێت و ئه‌بن به‌ یه‌ك پارچه‌ له‌ ئاگر، خوای گه‌وره‌ بایه‌ك ئه‌نێرێ و ئه‌یدات به‌و ده‌ریایانه‌و ئه‌یكات به‌ گڕو ئاگرێكی بڵێسه‌دار، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ریاكان وشك ئه‌بن و یه‌ك دڵۆپێك ئاویان تیادا نامێنێته‌وه‌، یاخود وتراوه‌: ئه‌ته‌قێنه‌وه‌و ئه‌كرێنه‌وه‌و گڕو بڵێسه‌ ئه‌گرن، هه‌موو ئه‌و ته‌فسیرانه‌ی بۆ كراوه‌.

[ وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ (٧) ] وه‌ كاتێك كه‌ نه‌فسه‌كان هاوسه‌رگیریان پێ ئه‌كرێت، (ئیمامی عومه‌ر) ئه‌فه‌رمووێ: هه‌ر كۆمه‌ڵێك له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵی خۆیدا حه‌شر ئه‌كرێت و كۆئه‌كرێته‌وه‌، یاخود ئه‌وانه‌ی كه‌ كرده‌وه‌یان چاكه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌خرێنه‌ به‌هه‌شت، ئه‌وانه‌یشی كه‌ كرده‌وه‌یان خراپه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌خرێنه‌ دۆزه‌خ، واته‌: چاك له‌گه‌ڵ چاك و خراپ له‌گه‌ڵ خراپ، وه‌ وتراوه‌: (تَزْوِيج) واته‌: ئه‌وه‌ی كه‌ به‌هه‌شتییه‌ حۆریان پێ ئه‌درێ، ئه‌وه‌یشی كه‌ دۆزه‌خییه‌ له‌ دۆزه‌خدا سزا ئه‌درێن، واته‌: خه‌ڵكی هه‌موویان له‌گه‌ڵ هاوشێوه‌ى خۆیاندا كۆئه‌كرێنه‌وه‌: كافر له‌گه‌ڵ كافرو، موسڵمان له‌گه‌ڵ موسڵمان و، شه‌یتان له‌گه‌ڵ شه‌یتان و، جنی له‌گه‌ڵ جنی، یاخود په‌یڕه‌وكارانى هه‌ر دینێك به‌یه‌كه‌وه‌ كۆئه‌كرێنه‌وه‌، مونافیق له‌گه‌ڵ مونافیق و، جووله‌كه‌ له‌گه‌ڵ جووله‌كه‌و، گاور له‌گه‌ڵ گاورو، موسڵمان له‌گه‌ڵ موسڵمان، هه‌ر هه‌موویان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت به‌و شێوازه‌ كۆئه‌كرێنه‌وه‌.

[ وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (٩) ] هه‌ندێك له‌ هۆزه‌كانی عه‌ره‌ب له‌ پێش ئیسلامدا كچیان زینده‌به‌چاڵ ئه‌كرد له‌ ترسی برسێتی، یاخود له‌به‌ر شه‌رمه‌زاری كه‌ ئه‌گه‌ر گه‌وره‌ بوایه‌و به‌ شوویان بدایه‌ له‌لای ئه‌وان شه‌رمه‌زاری و عه‌یب و عار بووه‌ بۆیه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ زینده‌به‌چاڵیان ئه‌كرد، خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: وه‌ كاتێك منداڵی زینده‌به‌چاڵكراو پرسیاری لێ ئه‌كرێت ئه‌وه‌ تۆ به‌ چ تاوانێك كوژرای؟ ئه‌م پرسیار كردنه‌ش هه‌ڕه‌شه‌و سه‌رزه‌نشت كردن و سزادانی ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ زینده‌به‌چاڵی كردووه‌و كوشتوویه‌تی، یاخود (وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ) واته‌: ئه‌و منداڵه‌ زینده‌به‌چاڵكراوه‌ خۆی پرسیار ئه‌كات ئه‌ی په‌روه‌ردگار له‌ پێناو چیداو من چ تاوانێكم كردبوو تا زینده‌به‌چاڵ بكرێم، چۆن كه‌سێك كه‌ بكوژرێ یه‌خه‌ی بكوژه‌كه‌ ئه‌گرێ و ئه‌یباته‌ خزمه‌ت خوای گه‌وره‌ و ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مه‌ منی كوشتووه‌ لێی بپرسه‌ بزانه‌ له‌ پێناو چیدا منی كوشتووه‌، منداڵه‌ زینده‌به‌چاڵ كراوه‌كه‌ پرسیار ئه‌كات و ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مه‌ بۆچی منی كوشت چ تاوانێكم كردبوو، یاخود داوای خوێنه‌كه‌ی ئه‌كات كه‌ بۆچی ئه‌مه‌ منی كوشتووه‌و زینده‌به‌چاڵى كردووم، (ابن عباس) ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌كاته‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى منداڵى كافران له‌به‌هه‌شتدان و ده‌فه‌رمێت: (هه‌ر كه‌سێك بڵێت له‌ دۆزه‌خدان ئه‌وا درۆى كردووه‌).

[ وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (٨) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (٩) ] هه‌ندێك له‌ هۆزه‌كانی عه‌ره‌ب له‌ پێش ئیسلامدا كچیان زینده‌به‌چاڵ ئه‌كرد له‌ ترسی برسێتی، یاخود له‌به‌ر شه‌رمه‌زاری كه‌ ئه‌گه‌ر گه‌وره‌ بوایه‌و به‌ شوویان بدایه‌ له‌لای ئه‌وان شه‌رمه‌زاری و عه‌یب و عار بووه‌ بۆیه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ زینده‌به‌چاڵیان ئه‌كرد، خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: وه‌ كاتێك منداڵی زینده‌به‌چاڵكراو پرسیاری لێ ئه‌كرێت ئه‌وه‌ تۆ به‌ چ تاوانێك كوژرای؟ ئه‌م پرسیار كردنه‌ش هه‌ڕه‌شه‌و سه‌رزه‌نشت كردن و سزادانی ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ زینده‌به‌چاڵی كردووه‌و كوشتوویه‌تی، یاخود (وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ) واته‌: ئه‌و منداڵه‌ زینده‌به‌چاڵكراوه‌ خۆی پرسیار ئه‌كات ئه‌ی په‌روه‌ردگار له‌ پێناو چیداو من چ تاوانێكم كردبوو تا زینده‌به‌چاڵ بكرێم، چۆن كه‌سێك كه‌ بكوژرێ یه‌خه‌ی بكوژه‌كه‌ ئه‌گرێ و ئه‌یباته‌ خزمه‌ت خوای گه‌وره‌ و ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مه‌ منی كوشتووه‌ لێی بپرسه‌ بزانه‌ له‌ پێناو چیدا منی كوشتووه‌، منداڵه‌ زینده‌به‌چاڵ كراوه‌كه‌ پرسیار ئه‌كات و ئه‌ڵێ: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئه‌مه‌ بۆچی منی كوشت چ تاوانێكم كردبوو، یاخود داوای خوێنه‌كه‌ی ئه‌كات كه‌ بۆچی ئه‌مه‌ منی كوشتووه‌و زینده‌به‌چاڵى كردووم، (ابن عباس) ئه‌م ئایه‌ته‌ ده‌كاته‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى منداڵى كافران له‌به‌هه‌شتدان و ده‌فه‌رمێت: (هه‌ر كه‌سێك بڵێت له‌ دۆزه‌خدان ئه‌وا درۆى كردووه‌).

[ وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (١٠) ] وه‌ كاتێك كه‌ صه‌حیفه‌و په‌ڕاوی كرده‌وه‌كان بڵاو ئه‌كرێنه‌وه‌ بۆ لێپرسینه‌وه‌ی خه‌ڵكی، ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستى ڕاستى پێی ئه‌درێ به‌هه‌شتییه‌و ئه‌وه‌یشی به‌ده‌ستى چه‌پى پێی ئه‌درێ دۆزه‌خییه‌، وه‌ كرده‌وه‌كانیانی هه‌مووی تیا نووسراوه‌و به‌چاوی خۆیان ئه‌یبینن.

[ وَإِذَا السَّمَاءُ كُشِطَتْ (١١) ] وه‌ كاتێك كه‌ ئاسمانه‌كان ڕائه‌كێشرێن و ده‌رئه‌كه‌ون و له‌ت و شه‌ق ئه‌بن و له‌جێی خۆیان ناهێلرێن.

[ وَإِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (١٢) ] وه‌ كاتێك كه‌ دۆزه‌خیش سوور ئه‌كرێته‌وه‌و دائه‌گیرسێنرێت و گڕو بڵێسه‌ ئه‌گرێت، (قه‌تاده‌) ئه‌فه‌رمووێ: (تووڕه‌بوونی خوای گه‌وره‌و تاوانی مرۆڤه‌كانه‌ وا له‌ دۆزه‌خ ئه‌كات كه‌ گڕو بڵێسه‌ بسه‌نێت).

[ وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ (١٣) ] وه‌ كاتێك كه‌ به‌هه‌شت نزیك ئه‌كرێته‌وه‌ له‌ به‌هه‌شتییه‌كان، واته‌: به‌چاوی خۆیان ئه‌یبینن.

[ عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ (١٤) ] كه‌ په‌ڕاوی كرده‌وه‌كانیان پێدرا ئه‌و كاته‌ هه‌موو كه‌سێك ئه‌زانێ چ كرده‌وه‌یه‌كی ئاماده‌ كردووه‌ ئایا كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ یاخود خراپ، ئه‌مه‌ وه‌ڵامی سوێند خواردنه‌كانه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ سوێندی خوارد به‌و شتانه‌، یان كاتێك كه‌ ئه‌و شتانه‌ ڕوو ئه‌دات ئه‌مه‌ وه‌ڵامه‌كه‌یه‌تی ئه‌و كاته‌ هه‌موو كه‌سێك ئه‌زانێ كه‌ چ كرده‌وه‌یه‌كی ئه‌نجام داوه‌ باش یاخود خراپ.

[ فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (١٥) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: سوێند ئه‌خۆم به‌و ئه‌ستێرانه‌ی كه‌ به‌ڕۆژ دیار نامێنن و به‌شه‌و ده‌رئه‌كه‌ون، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - جارێكیان له‌ نوێژی به‌یانی لێره‌وه‌ (فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ)ی خوێندۆته‌وه‌.

[ الْجَوَارِ الْكُنَّسِ (١٦) ] ئه‌و ئه‌ستێرانه‌ی كه‌ ئه‌ڕۆن و له‌ شوێنێكی جێگیردا نین به‌ڵكو ئه‌جولێن و ئه‌ڕۆن مه‌به‌ست پێی ئه‌ستێره‌كانه‌، وه‌ وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی مانگای كێویه‌، یاخود مه‌به‌ست پێی ئاسكه‌یه‌ كاتێك ئه‌چنه‌ شوێنی خۆیانه‌وه‌و دیار نامێنن، یاخود ئه‌چنه‌ ژێر سێبه‌رێك و دیار نامێنن.

[ وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (١٧) ] (عَسْعَسَ) به‌ مانای هاتن و ڕۆیشتنیش دێت هه‌ردووكی ئه‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام لێره‌دا مه‌به‌ست پێی شه‌وه‌ كاتێك كه‌ دێت ئه‌مه‌یان زیاتر گونجاوتره‌ له‌گه‌ڵ ماناكه‌یدا، خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌شه‌و كاتێك كه‌ دێت.

[ وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ (١٨) ] وه‌ سوێند بێ به‌ به‌ره‌به‌یان كاتێك كه‌ ده‌رئه‌كه‌وێ و ڕووناك ئه‌بێته‌وه‌و دێت، واته‌: كاتێك ڕووناكییه‌كه‌ی دێت و ده‌رئه‌كه‌وێت، یاخود هه‌ناسه‌دانی به‌یانی هاتن و ده‌ركه‌وتن و ڕووناك بوونه‌وه‌یه‌تی.

[ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (١٩) ] ئه‌مه‌ وه‌ڵامی سوێند خواردنه‌كه‌یه‌: ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ وته‌ی نێردراوێكی زۆر به‌ڕێزو جوانه‌ كه‌ جبریله‌ (عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ).

[ ذِي قُوَّةٍ ] جبریل زۆر به‌هێزه‌ [ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ (٢٠) ] وه‌ خاوه‌ن پله‌و پایه‌یه‌كی به‌رزه‌ له‌لای خاوه‌نی عه‌رش، كه‌ خوای گه‌وره‌یه‌.

[ مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١) ] وه‌ جبریل له‌ناو فریشته‌كانی تردا گوێڕایه‌ڵی ئه‌كرێ، وه‌ له‌وێ ئه‌مینیشه‌ له‌سه‌ر ئه‌و وه‌حییه‌ى خوای گه‌وره‌ كه‌ پیایدا ناردوویه‌تى به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ گه‌یاندوویه‌تی به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم -.

[ وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢) ] وه‌ ئه‌م هاوڕێیه‌ی ئێوه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - شێت نیه‌ به‌ڵكو له‌ هه‌مووتان عاقڵتره‌، بۆیه‌ پێی ئه‌فه‌رمووێ: هاوڕێی خۆتان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ناوتاندا ئه‌ژی وه‌ ئێوه‌ خۆتان باش ئه‌یناسن.

{پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - دوو جار جبریلى له‌سه‌ر شێوه‌ى خۆى بینیوه‌} [ وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (٢٣) ] وه‌ به‌دڵنیایى پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - جبریلی بینیوه‌ له‌ ئاسۆیه‌كی ئاشكرادا له‌لای ڕۆژهه‌ڵاتی مه‌ككه‌وه‌ لای (ئه‌جیاد) له‌ (بطحاء)، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دووجار جبریلی له‌سه‌ر شێوه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی بینیوه‌ كه‌ شه‌ش سه‌د باڵی هه‌بووه‌ هه‌ر باڵێكی ئاسۆی ئاسمانی داپۆشیوه‌.

[ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ (٢٤) ] وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌خیلى و ڕه‌زیلی نه‌كردووه‌ له‌و وه‌حى و غه‌یبه‌ی كه‌ هێناوێتی، به‌ڵكو به‌هه‌موو كه‌سێكی گه‌یاندووه‌و بڵاوى كردۆته‌وه‌، وه‌ به‌ (ظَنِين) (ظاء) (أُخْت الطاء) ئه‌خوێندرێته‌وه‌، واته‌: پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و وه‌حییه‌ی كه‌ هێناوه‌ هیچ تۆمه‌تبار نیه‌ له‌سه‌ری، هه‌ردوو قیرائه‌ت و ماناكه‌ هه‌یه‌و هه‌ردووكی ته‌واوه‌.

[ وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (٢٥) ] وه‌ ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ وته‌ی شه‌یتانی ڕه‌جمكراو نیه‌ به‌ڵكو قسه‌و فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌یه‌، وه‌ سیحرو جادوو شیعرو فاڵچێتی نیه‌، وه‌كو ئه‌و شتانه‌یان دایه‌ پاڵ قورئانی پیرۆز.

[ فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ (٢٦) ] ئێوه‌ چ ڕێگایه‌ك له‌م ڕێگایه‌ ئاشكراترو ڕوونتر ئه‌گرنه‌ به‌ر، یاخود عه‌قڵتان بۆ كوێ ئه‌ڕوات كاتێك كه‌ قورئان به‌درۆ ئه‌زانن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ندێك ئاشكراو ڕوونه‌و له‌لایه‌ن خواوه‌ هاتووه‌، وه‌ خۆیشتان باش ئه‌زانن، ئیتر ئه‌گه‌ر شوێن قورئانی پیرۆز نه‌كه‌ون و گوێڕایه‌ڵی قورئان نه‌كه‌ن بۆ كوێ ئه‌ڕۆن؟، شوێنێكی تر هه‌یه‌ بڕۆن و بیگرنه‌ به‌ر؟

[ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٢٧) ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ هیچ شتێك نیه‌ ته‌نها یادخستنه‌وه‌و په‌ندو ئامۆژگارییه‌ بۆ تێكڕای خه‌ڵكی بۆ هه‌موو جیهان بۆ ئه‌وه‌ی په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌ربگرن.

[ لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ (٢٨) ] بۆ هه‌ر كه‌سێك له‌ ئێوه‌ كه‌ ویستی هیدایه‌ت و دامه‌زراوى و جێگیرى هه‌بێت.

[ وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٢٩) ] به‌ڵام ئێوه‌ هیچ ویستێكتان نیه‌ مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهان ویستی لێ بێت، وه‌ ویستی ئێوه‌ تابیعه‌ بۆ ویستی خوای گه‌وره‌، كاتێك كه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زی، (لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ) ئه‌بوجه‌هل وتی: ئیشه‌كه‌ به‌ده‌ست خۆمانه‌ هه‌ر كاتێك ویستمان لێ بێت دامه‌زراو ئه‌بین و هیدایه‌ت وه‌رئه‌گرین، ئه‌گه‌ر ویستیشمان لێ نه‌بوو هیدایه‌ت وه‌رناگرین و دامه‌زراو نابین، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ی دابه‌زاند (وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) ئێوه‌ هیچ ویستێكتان نیه‌ ئیلا به‌ ویستی خوای گه‌وره‌ نه‌بێ، والله أعلم .

سووره‌تی (ئينفيطار) (واته‌: له‌ت بوون) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٩) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: [ هه‌ر كه‌سێك پێی خۆشه‌ ته‌ماشای ڕۆژی قیامه‌ت بكات وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌چاوی خۆی بیبینێ با (إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ) و (إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ) و (إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ) بخوێنێ ] چونكه‌ دیمه‌نه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت له‌و سووره‌تانه‌دا زۆر به‌ ئاشكرا و ڕوونی و جوانی باسكراوه‌، كاتێك كه‌ ئه‌یخوێنی وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ به‌ چاوی خۆت قیامه‌ت ببینیت. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ (١) ] كاتێك كه‌ ئاسمان شه‌ق و له‌ت ئه‌بێت بۆ دابه‌زینی فریشته‌كان.

[ وَإِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ (٢) ] وه‌ كاتێك كه‌ ئه‌ستێره‌كان به‌ر ئه‌بنه‌وه‌.

[ وَإِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ (٣) ] وه‌ كاتێك كه‌ ده‌ریاكان هه‌ندێكیان ئه‌ته‌قێنه‌وه‌ ناو هه‌ندێكیان و تێكه‌ڵ ئه‌كرێن و ئه‌بنه‌ یه‌ك ده‌ریایه‌ك، وه‌ وتراوه‌: ده‌ریای شۆر (سوێر) و ده‌ریای ئاوی شیرین و سازگار تێكه‌ڵ ئه‌كرێن به‌یه‌كدا، خوای گه‌وره‌ هه‌ندێكی تێكه‌ڵ به‌ هه‌ندێكی ئه‌كات، یاخود وتراوه‌: ئه‌ته‌قێنرێنه‌وه‌ ناو یه‌كتری، واته‌: ئاویان تیادا نامێنێ و به‌تاڵ ئه‌بنه‌وه‌، یاخود تێكه‌ڵ به‌یه‌ك ئه‌كرێن و ئه‌بن به‌ یه‌ك ده‌ریاو پڕ ئه‌بن.

[ وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ (٤) ] وه‌ كاتێك كه‌ مردووی ناو گۆڕه‌كان ده‌رئه‌كرێن بۆ ئه‌وه‌ی لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێ.

[ عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ (٥) ] له‌م كاته‌دا كه‌ ئه‌م شتانه‌ ڕوو ئه‌دات هه‌موو كه‌سێك ئه‌زانێت كه‌ چ كرده‌وه‌ی كردووه‌ باش یاخود خراپ، ئه‌وه‌ی پێشی خستووه‌و ئه‌وه‌ی دوای خستووه‌ هه‌ر هه‌مووی ئه‌زانێ و ئه‌یبینێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌مووی نووسراوه‌و تۆمار كراوه‌و هیچی لێ نه‌فه‌وتێنراوه‌.

{چى مرۆڤى له‌خۆبایی كردووه‌؟} [ يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ (٦) ] ئه‌ی مرۆڤ چی تۆی له‌ خشته‌ بردووه‌ به‌ په‌روه‌ردگاری به‌ڕێزت، ئه‌مه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی قورسه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ خشته‌ براون و له‌ ڕێگای ڕاست ده‌رچوونه‌، واته‌: ئه‌ى مرۆڤ چی وای لێ كردووى كه‌ ڕووبه‌ڕووی چاكه‌ی خوای گه‌وره‌ ببیته‌وه‌ به‌ تاوان و خراپه‌كاری، (ئیمامی عومه‌ر) ئه‌م ئایه‌ته‌ی خوێنده‌وه‌و سوێندی خوارد به‌ خوای گه‌وره‌و فه‌رمووی: نه‌زانی و نه‌فامی مرۆڤه‌ وای لێ كردووه‌ كه‌ ڕووبه‌ڕووی ئه‌و هه‌موو چاكه‌یه‌ی خوای گه‌وره‌ بێته‌وه‌ به‌ تاوان و سه‌رپێچى، وه‌ (قه‌تاده‌) ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌وه‌ی مرۆڤی له‌ خشته‌ بردووه‌ ته‌نها بریتییه‌ له‌ شه‌یتان، یاخود وتراوه‌: ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێك تاوانێك بكات خوای گه‌وره‌ ڕاسته‌وخۆ سزای نادات ئه‌مه‌ وای له‌ مرۆڤ كردووه‌ كه‌ له‌ خشته‌ ببرێ و به‌رامبه‌ر به‌ چاكه‌كانی خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌ی خراپ ئه‌نجام بدات، (موقاتیل) ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌و ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر (ئه‌سوه‌دی كوڕی شوره‌یق) دابه‌زیوه‌.

[ الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ (٧) ] ئه‌و په‌روه‌ردگاره‌ی تۆ كه‌ سه‌ره‌تا دروستى كردوویت له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك، وه‌ دواتر ڕێكی خستوویت و له‌سه‌ر پێی خۆت ئه‌ڕۆی، وه‌ هه‌سته‌وه‌ره‌كانی بیستن و بینین و عه‌قڵی پێ به‌خشیویت، وه‌ له‌ جوانترین شێوه‌دا دروستى كردوویت.

[ فِي أَيِّ صُورَةٍ مَا شَاءَ رَكَّبَكَ (٨) ] له‌ هه‌ر شێوه‌و وێنه‌یه‌ك خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بێت وێنه‌ی كێشاویت و شێوه‌ی دروست كردوویت، ئیتر یان ئه‌چیته‌وه‌ سه‌ر باوك یان دایك یان خاڵۆ یان مام یان هه‌ر كه‌سێكی ترت، (عیكریمه‌) ئه‌فه‌رمووێ: (خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ویستی لێ بوایه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی مه‌یمون یان به‌راز یان سه‌گ یان گوێدرێژ ئه‌یتوانی دروستت بكات، به‌ڵام خوای گه‌وره‌ به‌ڕه‌حمه‌ به‌م شێوه‌ جوانه‌ دروستى كردوویت و شێوه‌ی ئاژه‌ڵ و شێوه‌یه‌كی ناشیرینی پێ نه‌به‌خشیویت به‌ڵكو به‌جوانترین شێوه‌ دروستى كردوویت).

[ كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ (٩) ] نه‌خێر نابێ ئێوه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بن، ئه‌مه‌ بۆ سه‌رزه‌نشت كردن و به‌رهه‌ڵستی كردنه‌ نابێ له‌ خشته‌ ببرێن به‌هۆی چاكه‌كانی خوای گه‌وره‌، وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ خشته‌ى بردوون ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕتان به‌ ڕۆژی لێپرسینه‌وه‌و سزا نیه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌.

[ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ (١٠) ] وه‌ به‌ دڵنیایی كه‌سانێك له‌سه‌ر ئێوه‌یه‌ كه‌ فریشته‌ به‌ڕێزه‌كانن كرده‌وه‌كانی ئێوه‌ ده‌نوسن و ده‌پارێزن.

[ كِرَامًا كَاتِبِينَ (١١) ] كه‌ ئه‌و فریشتانه‌ زۆر به‌ڕێزن وه‌ هه‌موو شتێك كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن هه‌ر هه‌مووی ئه‌نووسن و ئه‌پارێزن و هه‌مووی هه‌ڵئه‌گرن.

[ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ (١٢) ] هه‌ر كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ ئێوه‌ بیكه‌ن ئه‌وان ئاگادارن و ئاگایان لێیه‌و هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئێوه‌دان و لێتان جیا نابنه‌وه‌.

[ إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ (١٣) ] به‌ دڵنیایى چاكه‌كاران ئه‌وانه‌ی كه‌ گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و سه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن ئه‌مانه‌ له‌ نازو نیعمه‌تی به‌هه‌شتدان له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا.

[ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ (١٤) ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ خراپه‌كارانن و سه‌رپێچى فه‌رمانى خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ له‌ناو ئاگری دۆزه‌خدان.

[ يَصْلَوْنَهَا يَوْمَ الدِّينِ (١٥) ] ئه‌مانه‌ له‌ ڕۆژی سزاو لێپرسینه‌وه‌دا ئه‌چنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌.

[ وَمَا هُمْ عَنْهَا بِغَائِبِينَ (١٦) ] وه‌ هیچ كاتێك نیه‌ ئاماده‌ نه‌بن له‌ناو سزادا به‌ڵكو هه‌میشه‌و به‌رده‌وام له‌ناو سزای ئاگری دۆزه‌خدان، وه‌ هیچ كاتێك سزاكه‌یان له‌سه‌ر سووك ناكرێ، یان مۆڵه‌تیان پێ نادرێ و نامرێندرێن هه‌ر چه‌نده‌ داوا بكه‌ن به‌ڵكو هه‌میشه‌ له‌ سزادان.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ (١٧) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ چ ڕۆژێكی سه‌خته‌، بۆ به‌گه‌وره‌ زانینی ئه‌و ڕۆژه‌یه‌.

[ ثُمَّ مَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ (١٨) ] دیسانه‌وه‌ بۆ جه‌خت كردنه‌، تۆ چوزانی ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئه‌و ڕۆژه‌ چ ڕۆژێكی گه‌وره‌و سه‌خته.

{رۆژى قیامه‌ت كه‌س سوود به‌كه‌س ناگه‌یه‌نێت } [ يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئًا ] ڕۆژی قیامه‌ت ڕۆژێكه‌ هیچ كه‌سێك توانای ئه‌وه‌ی نیه‌ كه‌ سوود به‌هیچ كه‌سێك بگه‌یه‌نێ مه‌گه‌ر به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ خوا ویستی لێ بێت وه‌ لێیان ڕازی بێت وه‌ ئیزن بدات، ئه‌گه‌رنا به‌ شێوازێكی گشتی كه‌س ناتوانێ سوود به‌ كه‌س بگه‌یه‌نێ و كه‌س هیچی به‌ده‌ست نیه‌، پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - ده‌فه‌رمێت: (ئه‌ى به‌نى هاشم به‌ ئیمان هێنان خۆتان له‌ ئاگرى دۆزه‌خ رزگار بكه‌ن، چونكه‌ من ناتوانم هیچتان بۆ بكه‌م و هیچم به‌ده‌ست نیه‌، ئه‌ى فاتیمه‌ى كچم له‌ ماڵه‌كه‌م داواى چى ده‌كه‌یت پێتده‌ده‌م، به‌ڵام له‌ رۆژى قیامه‌ت ناتوانم هیچت بۆ بكه‌م و هیچم به‌ده‌ست نیه‌ مه‌گه‌ر به‌ كرده‌وه‌ى چاكى خۆت) [ وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ (١٩) ] به‌ڵكو له‌و ڕۆژه‌دا هه‌موو كارو فه‌رمان به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌، به‌ڵكو له‌ دونیایشدا هه‌موو شتێك ته‌نها به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ به‌ڵام بۆچی به‌تایبه‌ت ئه‌فه‌رمووێ: له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هه‌موو شتێك به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و ڕۆژه‌دا هیچ كه‌سێك نیه‌ بتوانێ قسه‌ بكات، یاخود بانگه‌شه‌ی موڵك بكات، یان بانگه‌شه‌ی ده‌سه‌ڵات بكات وه‌كو له‌ دونیادا هه‌ندێك كه‌س بانگه‌شه‌ی ئه‌م شتانه‌ ئه‌كه‌ن، والله أعلم.

سووره‌تی (موطه‌ففين) (واته‌: ئه‌وانه‌ى له‌ كێشانه‌و پێوانه‌دا فێڵ ده‌كه‌ن) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٣٦) ئایه‌ته‌ عبدالله¬ی كوڕی عه‌باس (خوایان لێ ڕازی بێت) ئه‌فه‌رمووێ: كاتێك پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هاته‌ مه‌دینه‌ خه‌ڵكی مه‌دینه‌ له‌ هه‌موو كه‌س كێشانه‌و پێوانه‌یان خراپتر بوو فێڵیان تیایدا ئه‌كرد تا خوای گه‌وره‌ ئه‌م سووره‌ته‌ی دابه‌زاند (وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ) له‌ دوای ئه‌وه‌ كێشانه‌و پێوانه‌یان چاك كردو وازیان له‌ فێڵ كردن هێنا له‌ كێشانه‌و پێوانه‌دا . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌خت له‌وانه‌ى فێڵ ده‌كه‌ن [ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (١) ] هه‌ڕه‌شه‌ی قورس و سه‌خت و ئاگری دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شت له‌ خه‌ڵكی بكڕن ئه‌وه‌ به‌ ته‌واوی ئه‌یكڕن، به‌ڵام به‌ خه‌ڵكی بفرۆشن به‌ كه‌می پێیان ئه‌فرۆشن، یاخود یه‌كێ له‌وان دوو صاعی هه‌بووه‌ صاعێكی گه‌وره‌و صاعێكی بچووك كه‌ له‌ خه‌ڵكی بكڕیایه‌ به‌گه‌وره‌كه‌ ئه‌یكڕی، وه‌ كه‌ بیفرۆشتایه‌ به‌ بچووكه‌كه‌ ئه‌یفرۆشت، خوای گه‌وره‌ هه‌ڕه‌شه‌ی لێ كردن.

[ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ (٢) ] كاتێك كه‌ شت له‌ خه‌ڵكی بكڕن ئه‌وه‌ حه‌قی خۆیان به‌ ته‌واوی وه‌رئه‌گرن یاخود به‌ زیاده‌وه‌ لێیان وه‌رئه‌گرن.

[ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ (٣) ] به‌ڵام كاتێك كه‌ شت به‌ خه‌ڵكی بفرۆشن كه‌میان پێ ئه‌ده‌ن و فێڵیان لێ ئه‌كه‌ن، قه‌ومی (شوعه‌یب)یش له‌ پاش شه‌ریك دانان بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌م سیفه‌ته‌ خراپه‌یان تیابوو له‌ كێشانه‌و پێوانه‌و كڕین و فرۆشتندا فێڵیان له‌ خه‌ڵكی ئه‌كرد خوای گه‌وره‌ له‌ناوى بردن.

[ أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ (٤) ] ئایا ئه‌م كه‌سانه‌ نازانن كه‌ ئه‌مانه‌ زیندوو ئه‌كرێنه‌وه‌و له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌دا ڕائه‌وه‌ستێنرێن و لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێ.

[ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ (٥) ] له‌ ڕۆژێكی زۆر گه‌وره‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌.

[ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٦) ] ڕۆژی قیامه‌ت ڕۆژێكه‌ كه‌ خه‌ڵكی هه‌موویان ڕائه‌وه‌ستێنرێن له‌به‌ر ده‌ستی په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهاندا به‌ پێی په‌تی و به‌ ڕووتی و به‌ خه‌ته‌نه‌ نه‌كراوی، له‌ هه‌ڵوێست و دیمه‌نێكی زۆر قورس و سه‌ختدا كه‌ خۆر نزیك بۆته‌وه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی ته‌نها میلێك، وه‌ خه‌ڵكى به‌ گوێره‌ی تاوانی خۆیان عه‌ره‌ق ئه‌كه‌ن و له‌ عه‌ره‌قی خۆیان نوقم ئه‌بن و غه‌رق ئه‌بن، هه‌یه‌ عه‌ره‌قه‌كه‌ی ئه‌گاته‌ لای گوێی، وه‌ هه‌یه‌ دایئه‌پۆشێ، وه‌ هه‌یه‌ خوارترو هه‌یه‌ سه‌رووتر به‌ گوێره‌ی تاوانی خۆیان، واته‌: له‌و ڕۆژه‌ بترسێن كه‌ خوای گه‌وره‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات كه‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئه‌ندازه‌ی هه‌ر ڕۆژێكی به‌ په‌نجا هه‌زار ساڵ تێئه‌په‌ڕێ له‌سه‌ر خه‌ڵكی و ڕۆژێكی یه‌كجار سه‌خته‌ په‌نا به‌خوای گه‌وره‌.

[ كَلَّا ] واته‌: نه‌خێر نابێت حاڵیان وابێ [ إِنَّ كِتَابَ الْفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ (٧) ] به‌ دڵنیایی په‌ڕاوى كرده‌وه‌ى خراپه‌كاران ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ كڕین و فرۆشتندا فێڵ ئه‌كه‌ن، وه‌ به‌سه‌رجه‌م خراپه‌كاران ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌رپێچی فه‌رمانی خواو پێغه‌مبه‌ری خوا ئه‌كه‌ن - صلی الله علیه وسلم - وه‌ تاوان ئه‌كه‌ن ئه‌وان ناونووس كراون له‌ (سِجِّين) واته‌: له‌ سجن و به‌ندینخانه‌ى دۆزه‌خدان، وه‌ له‌ شوێنه‌ ته‌سكه‌كانی دۆزه‌خدا ئه‌مانه‌ به‌ند ئه‌كرێن و سزا ئه‌درێن، وتراوه‌: له‌ ژێر زه‌وی حه‌وته‌مه‌وه‌یه‌ تا دابه‌زی بۆ ژێر زه‌ویه‌كانی تر ته‌سكترو سه‌ختتر ئه‌بێته‌وه‌، وه‌ وتراوه‌ له‌ ناو بیره‌كانى دۆزه‌خدان، ئه‌وان له‌و شوێنانه‌دا سزا ئه‌درێن.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا سِجِّينٌ (٨) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی ئه‌و سجن و به‌ندینخانانه‌ی ناو ئاگری دۆزه‌خ چۆنه‌، ئه‌مه‌ بۆ به‌گه‌وره‌زانینه‌، واته‌: له‌وپه‌ڕی سه‌ختی و سه‌غڵه‌تی و ته‌نگی و سزادایه‌.

[ كِتَابٌ مَرْقُومٌ (٩) ] ئه‌مانه‌ كتابیان هه‌مووی وه‌كو خۆی نووسراوه‌و لێ بۆته‌وه‌و زیادو كه‌م ناكرێت.

[ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١٠) ] هه‌ڕه‌شه‌ی قورس و سه‌خت و ئاگری دۆزه‌خ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ به‌درۆ ئه‌زانن.

[ الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (١١) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ ڕۆژی قیامه‌ت كه‌ ڕۆژی سزاو لێپرسینه‌وه‌یه‌ به‌درۆى ئه‌زانن.

[ وَمَا يُكَذِّبُ بِهِ إِلَّا كُلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (١٢) ] وه‌ هیچ كه‌سێك ئه‌و ڕۆژه‌ به‌درۆ نازانێ مه‌گه‌ر كه‌سانێك كه‌ زۆر سنووریان به‌زاندبێ له‌ كرده‌وه‌كانیانداو حه‌رامیان خواردبێت و تاوانبار بووبێتن و تاوانیان ئه‌نجام دابێت و له‌ تاوان نه‌گه‌ڕابێتنه‌وه.

‌[ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٣) ] كاتێك ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌ و قورئانی پیرۆزی به‌سه‌ردا بخوێنیته‌وه‌ ئه‌ڵێ: ئه‌مه‌ فه‌رمووده‌و فه‌رمایشت و وه‌حی خوای گه‌وره‌ نیه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - به‌ڵكو ئه‌مه‌ به‌سه‌رهات و سه‌رگوزشته‌و چیرۆكی ئوممه‌تانی پێشتره‌.

[ كَلَّا ] واته‌: نه‌خێر نابێ وابن، وه‌ وانیه‌ وه‌كو ئه‌وان كه‌ ئه‌یڵێن به‌ڵكو ئه‌م قورئانه‌ فه‌رمووده‌و كه‌لام و وه‌حی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی - صلی الله علیه وسلم - [ بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) ] به‌ڵكو ئه‌وه‌ی كه‌ وای لێ كردوون ئیمان نه‌هێنن ئه‌وه‌یه‌ (ڕان) له‌سه‌ر دڵیانه‌، (حه‌سه‌نی به‌صری) ئه‌فه‌رمووێ: (ڕان): واته‌: تاوان له‌سه‌ر تاوان ئه‌كه‌ن تا دڵیان ته‌واو ڕه‌ش ئه‌بێ و دڵیان دائه‌پۆشێ، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (كاتێك به‌نده‌ تاوانێك بكات خاڵێكی ڕه‌ش له‌سه‌ر دڵی دروست ئه‌بێ، ئه‌گه‌ر ته‌وبه‌ بكات و داوای لێخۆشبوون له‌ خوای گه‌وره‌ بكات ئه‌وه‌ نامێنێت و سپی ئه‌بێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر تاوان له‌سه‌ر تاوان بكات ئه‌وه‌ خاڵی ڕه‌ش له‌سه‌ر خاڵی ڕه‌ش له‌سه‌ر دڵی دروست ئه‌بێ تا دڵی ته‌واو ڕه‌ش ئه‌بێ ئه‌وه‌ ئه‌و (ڕانه‌)یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ قورئاندا باسی ئه‌كات).

{كافران له‌رۆژى قیامه‌ت خواى گه‌وره‌ نابینن} [ كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (١٥) ] نه‌خێر كافران له‌و ڕۆژه‌دا له‌ نێوان ئه‌وان و بینینی خوای گه‌وره‌دا حیجاب و په‌رده‌ هه‌یه‌و ئه‌وان ڕێگری ئه‌كرێن له‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ببینن، ئیمامی شافعی (ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی لێ بێت) ئه‌فه‌رمووێ: (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ڕداران له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا وه‌ له‌ به‌هه‌شتدا خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن، كه‌ كافران بێبه‌ش ئه‌كرێن له‌ بینینی خوای گه‌وره‌ وه‌كو سزایه‌ك به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ڕداران به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن)، وه‌ چه‌نده‌ها ئایه‌تی تر هه‌یه‌ له‌سه‌ر بینینی خوای گه‌وره‌، وه‌ فه‌رمووده‌كان له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ - صلی الله علیه وسلم - موته‌واتیرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی باوه‌ڕداران له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا له‌ عه‌ره‌صاتی ساحه‌ی مه‌حشه‌رو له‌ناو به‌هه‌شتیشدا خوای گه‌وره‌ ئه‌بینن، (خواى گه‌وره‌ بێبه‌شمان نه‌كات له‌ بینینى خۆى و شادو كامه‌ران و به‌خته‌وه‌رمان بكات به‌ بینینى خۆى).

[ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصَالُواْ الْجَحِيمِ (١٦) ] نه‌ك كافران ته‌نها كه‌ بێبه‌ش ئه‌كرێن له‌ بینینی خوای گه‌وره‌ به‌ڵكو ئه‌خرێنه‌ ناو ئاگری سووتێنه‌ری دۆزه‌خه‌وه‌.

[ ثُمَّ يُقَالُ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (١٧) ] پاشان وه‌كو سه‌رزه‌نشت كردن و سووكایه‌تی و بێڕێزی كردن، پێیان ئه‌ووترێ: بچێژن ئه‌مه‌ ئه‌و سزایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ به‌درۆتان ئه‌زانی كه‌ ئه‌تانووت: ڕۆژی قیامه‌ت و ڕۆژی زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ نیه‌، ئێستا بچێژن سزای ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ به‌درۆتان ئه‌زانی.

[ كَلَّا ] نه‌خێر نابێت حاڵیان وابێت، وه‌ به‌و شێوازه‌ نیه‌ [ إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (١٨) ] خوای گه‌وره‌ دێته‌ سه‌ر باسی چاكه‌كاران ئه‌وانه‌ی كه‌ گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ری خوایان كردووه‌ - صلی الله علیه وسلم - وه‌ سه‌رپێچیان نه‌كردووه‌، به‌ دڵنیایی په‌ڕاوى كرده‌وه‌ى ئه‌و چاكه‌كارانه‌ له‌ شوێنه‌ به‌رزه‌كانی به‌هه‌شتدایه‌، یاخود روحی باوه‌ڕداران له‌ ئاسمانی حه‌وته‌مه‌، چه‌ندێك به‌ره‌و ئاسمانه‌كان به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ بڕۆی فراوانتر ئه‌بێت، یاخود خوای گه‌وره‌ كتابی ئه‌وانى له‌ شوێنه‌ به‌رزه‌كانی به‌هه‌شتدا نانووس كردووه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ به‌هه‌شتین.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ (١٩) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی ئه‌م شوێنه‌ به‌رزانه‌ی به‌هه‌شت چه‌ند خۆشن یان چۆنن؟، بۆ به‌گه‌وره‌زانینێتی.

[ كِتَابٌ مَرْقُومٌ (٢٠) ] ئه‌مه‌ كتابێكه‌ نووسراوه‌و كۆتایی پێهاتووه‌و زیادو كه‌می لێ ناكرێت.

[ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ (٢١) ] فریشته‌كانی خوای گه‌وره‌ ئاماده‌ن و شایه‌تی له‌سه‌ر ئه‌ده‌ن.

{پاداشتى چاكه‌كاران له‌ به‌هه‌شتدا} [ إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ (٢٢) ] ئه‌وانه‌ی كه‌ چاكه‌كارن و گوێڕایه‌ڵى خوای گه‌وره‌و پێغه‌مبه‌ری خوایان كردووه‌ - صلی الله علیه وسلم - وه‌ تاوان و سه‌رپێچیان نه‌كردووه‌ ئه‌وانه‌ له‌ نازو نیعمه‌تی به‌هه‌شتدان.

[ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ (٢٣) ] ئه‌مانه‌ له‌سه‌ر جۆلانی و شوێنه‌ به‌رزه‌كانی به‌هه‌شته‌وه‌ ته‌ماشای نازو نیعمه‌ته‌كان ئه‌كه‌ن، یاخود ته‌ماشای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن.

[ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ (٢٤) ] له‌ ڕوویاندا دره‌وشاوى و گه‌شاوه‌یی و جوانی ئه‌و نازو نیعمه‌تانه‌یان پێوه‌ دیاره‌، یاخود به‌هۆی بینینی خوای گه‌وره‌ ڕوویان ئه‌وه‌نده‌ی تر جوان و گه‌شاوه‌و دره‌وشاوه‌و پڕشنگدار بووه‌.

[ يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ (٢٥) ] (رَحِيق): ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی مه‌ی، وه‌ له‌ به‌هه‌شتیشدا مه‌ی به‌ به‌هه‌شتییه‌كان ئه‌درێ كه‌ جیاوازه‌ له‌ مه‌ی دونیا له‌ تام و بۆن و ڕه‌نگیدا، وه‌ له‌وپه‌ڕی خۆشیدایه‌، وه‌ (مَخْتُوم) واته‌: مۆری لێدراوه‌و ده‌ستكاری نه‌كراوه‌ تایبه‌ت بۆ ئه‌مان دانراوه‌.

[ خِتَامُهُ مِسْكٌ ] وه‌ تێكه‌ڵ به‌ میسكیش كراوه‌، یاخود كۆتا خواردنه‌وه‌ی تامی میسكه‌و له‌وپه‌ڕی خۆشیدایه‌ [ وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ (٢٦) ] بۆ به‌هه‌شت و نازو نیعمه‌ته‌كانی به‌هه‌شت با پێشبڕكێكاران پێشبڕكێ بكه‌ن به‌ كرده‌وه‌ی چاك وه‌ هه‌وڵی بۆ بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پێی بگه‌ن.

[ وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) ] وه‌ ئه‌و (مه‌ى¬)یه‌ (ته‌سنیم)یشی تێ ئه‌كرێ كه‌ خۆشترین و به‌ڕێزترین خواردنه‌وه‌ی به‌هه‌شته‌، تێكه‌ڵ به‌و خه‌مره‌ ئه‌كرێ ئه‌وكاته‌ پێیان ئه‌درێ.

[ عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ (٢٨) ] كه‌سانی (موقه‌ڕه‌ب) ئه‌م خواردنه‌وه‌یان پێ ئه‌درێ.

{له‌ دونیادا كافران گاڵته‌ به‌ باوه‌ڕداران ده‌كه‌ن} [ إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ (٢٩) ] به‌ دڵنیایی تاوانباران و كافران و خراپه‌كاران له‌ دونیادا پێ ئه‌كه‌نین و گاڵته‌یان به‌ باوه‌ڕداران ئه‌كرد.

[ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ (٣٠) ] وه‌ كاتێك به‌ڵایاندا تێپه‌ڕینایه‌ سوكایه‌تیان پێ ده‌كردن و به‌ ئاماژه‌و ئیشاره‌ت كردن به‌ پێڵوی چاو و برۆ گاڵته‌یان پێ ئه‌كردن.

[ وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ (٣١) ] وه‌ كه‌ بگه‌ڕانایه‌ته‌وه‌ بۆ لای كه‌سوكاریان یان بۆ مه‌جلیسه‌كانیان زۆر به‌خۆشحاڵییه‌وه‌ ئه‌گه‌ڕانه‌وه‌و تاموچێژو له‌زه‌تیان ئه‌كرد له‌وه‌ی كه‌ گاڵته‌یان به‌ باوه‌ڕداران كردووه‌و پێیان ڕابواردوون.

[ وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ (٣٢) ] وه‌ كاتێك كه‌ بیانبینن ئه‌ڵێن: ئه‌م باوه‌ڕدارانه‌ ئه‌م موسڵمانانه‌ ئه‌مانه‌ وێڵ و سه‌رگه‌ردان و گومڕا بوونه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شوێن محمد - صلی الله علیه وسلم - كه‌وتوونه‌و وازیان له‌ دونیا هێناوه‌.

[ وَمَا أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حَافِظِينَ (٣٣) ] ئایا ئه‌م كافرانه‌ ته‌كلیفیان لێكراوه‌ كه‌ چاودێری كرده‌وه‌و وته‌ی باوه‌ڕداران بكه‌ن و ئاگایان لێیان بێ و گاڵته‌یان پێ بكه‌ن؟ نه‌خێر ئه‌ی بۆ وا چاودێریان ئه‌كه‌ن و گاڵته‌و سووكایه‌تیان پێ ئه‌كه‌ن.

{له‌ قیامه‌ت باوه‌ڕداران گاڵته‌ به‌كافران ده‌كه‌ن} [ فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) ] به‌ڵام له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا دیمه‌نه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ ئه‌بێته‌وه‌: له‌ سزای ئه‌وه‌ی كافران له‌ دونیادا به‌ باوه‌ڕداران پێكه‌نیون و گاڵته‌یان پێ كردوون له‌وێ پێچه‌وانه‌ ئه‌بێته‌وه‌ باوه‌ڕداران گاڵته‌ به‌ كافران ئه‌كه‌ن كاتێك كه‌ ئه‌بینن له‌ناو سزای ئاگری دۆزه‌خدان پێیان پێ ئه‌كه‌نن، ئه‌زانن كه‌ هیچ تواناو ده‌سه‌ڵاتێكیان نیه‌.

[ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ (٣٥) ] ئه‌م باوه‌ڕدارانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و جۆلانه‌و شوێنه‌ به‌رزانه‌دا دانیشتوونه‌ ته‌ماشای نازو نیعمه‌ته‌كانی به‌هه‌شت ئه‌كه‌ن، یان ته‌ماشای دوژمنانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن له‌ناو دۆزه‌خدا كه‌ سزا ئه‌درێن، یاخود ته‌ماشای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن كه‌ خۆشترین نازو نیعمه‌ت بریتییه‌ له‌ بینینی خوای گه‌وره‌و ته‌ماشا كردنی خوای گه‌وره‌.

[ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) ] ئایا كافران سزا درانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا ئه‌یانكرد گاڵته‌و سووكایه‌تیان به‌ باوه‌ڕداران ئه‌كرد، واته‌: به‌ڵێ به‌ دڵنیایی خراپترین و سه‌ختترین سزا درانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كرده‌وه‌ خراپانه‌ی كه‌ له‌ دونیا ئه‌نجامیان ئه‌دا، وه‌ خوای گه‌وره‌ تۆڵه‌ له‌ كافران ئه‌سه‌نێ بۆ باوه‌ڕداران، والله أعلم.

سووره‌تی (ئینشیقاق) (واته‌: له‌ت بوون) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٢٥) ئایه‌ته‌ (ئه‌بو رافع) ئه‌فه‌رمووێ: له‌ دوای (ئه‌بو هوڕه‌یره‌وه‌) نوێژی عیشامان كرد سووره‌تی (ئینشیقاق)ی خوێند (إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ) ئایه‌تی سه‌جده‌ی تیایه‌ گه‌یشته‌ ئه‌و ئایه‌ته‌ سه‌جده‌ی برد، پێم وت: بۆچی سه‌جده‌ت برد؟ فه‌رمووی: له‌ پشت پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - نوێژم كردووه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - سه‌جده‌ی بردووه‌، بۆیه‌ منیش به‌رده‌وام بگه‌مه‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ سه‌جده‌ ئه‌به‌م تا له‌ رۆژى قیامه‌ت ئه‌گه‌م به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ (١) ] كاتێك ئاسمان له‌ت ئه‌بێ بۆ دابه‌زینی مه‌لائیكه‌ته‌كان، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت.

[ وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا ] وه‌ گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات له‌و له‌ت بوونه‌داو له‌ خۆیه‌وه‌ له‌ت نه‌بووه‌ [ وَحُقَّتْ (٢) ] وه‌ حه‌قی خۆیه‌تی و شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ بكات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌موو شت و هه‌موو كه‌سێك ملكه‌چ و گوێڕایه‌ڵن بۆ خوای گه‌وره‌ به‌تایبه‌تی له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا.

[ وَإِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ (٣) ] وه‌ كاتێك كه‌ زه‌وی ڕائه‌خرێ و ته‌خت ئه‌كرێ و فراوان ئه‌كرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شاخه‌كان تیایدا هه‌ڵكه‌ندراون و هیچ به‌رزى و نزمییه‌ك له‌ زه‌ویدا نامێنێ و هه‌مووی یه‌ك پارچه‌یه‌و ته‌خت و ڕێكه‌.

[ وَأَلْقَتْ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتْ (٤) ] وه‌ زه‌وی هه‌موو مردووه‌كانى ناوی فڕێ ئه‌داته‌ ده‌ره‌وه‌و به‌ڕائه‌تیان لێ ئه‌كات و خۆی لێیان خاڵی ئه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌ست پێ بكات.

[ وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ (٥) ] وه‌ زه‌ویش كاتێك ئه‌م كاره‌ ده‌كات له‌ خۆیه‌وه‌ ئه‌و شته‌ی نه‌كردووه‌ به‌ڵكو ئه‌میش گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ی كردووه‌و ملكه‌چ بووه‌ بۆ فه‌رمانی خوا، وه‌ مافی خۆیه‌تی و شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گوێ بگرێ و گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چ بێت و فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ جێبه‌جێ بكات.

[ يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ (٦) ] ئه‌ی مرۆڤ ئێوه‌ هه‌ر هه‌مووتان به‌ موسڵمان و كافره‌وه‌ له‌ دونیادا له‌ هه‌وڵ و تێكۆشاندان و به‌ره‌و گه‌یشتن به‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌ڕۆن وه‌ هه‌ر ئه‌بێ بگه‌ن به‌ خوای گه‌وره‌، ئیتر ئه‌گه‌ر كرده‌وه‌ی باش بكه‌ن یان خراپ ئه‌گه‌ن به‌ خوای گه‌وره‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ پاداشت یان سزاتان ئه‌داته‌وه‌ له‌سه‌ر كرده‌وه‌كانتان، واته‌: ئێوه‌ هه‌ر هه‌وڵ ئه‌ده‌ن با هه‌وڵ و تێكۆشان و ماندوو بوونتان له‌ چاكه‌و خێرو عیباده‌ت و گوێڕایه‌ڵى خوای گه‌وره‌دا بێت.

{باوه‌ڕداران كتابیان به‌ ده‌ستى راست پێ ده‌درێت} [ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ (٧) ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت كتابیان به‌ده‌ستى ڕاستیان پێ ئه‌درێ كه‌ باوه‌ڕدارانن.

[ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا (٨) ] ئه‌مانه‌ حسابێكی سووك و ئاسانیان له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێ، حسابی سووك و ئاسان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كرده‌وه‌كانیان یان تاوانه‌كانیان نیشان ئه‌درێ وه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش ئه‌بێ، دوو به‌ دوو پێی ئه‌فه‌رمێ: ئه‌ی عه‌بدی خۆم له‌ فڵانه‌ ڕۆژ ئه‌م تاوان و خراپانه‌ت كردووه‌و كه‌س نه‌یزانیوه‌ ئه‌وه‌ ئێستا منیش لێت خۆشبووم، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: (هه‌ر كه‌سێك موناقه‌شه‌ی حسابی له‌گه‌ڵدا بكرێ و لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت ئیلا سزا ئه‌درێ)، عائیشه‌ (خوای لێ ڕازی بێت) فه‌رمووی: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌وه‌ نیه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: كه‌سانێك هه‌ن خوای گه‌وره‌ حسابێكی سووك و ئاسانیان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات؟ فه‌رمووی: (نه‌خێر ئه‌وه‌ حساب و لێپرسینه‌وه‌ نیه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها نیشاندانه‌ به‌ڵكو هه‌ر كه‌سێك موحاسه‌به‌ بكرێ و لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئیلا سزا ئه‌درێ و ڕزگاری نابێ، به‌ڵكو حسابه‌ ئاسانه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ تاوان و خراپه‌كانی نیشان ئه‌دات وه‌ لێی خۆش ئه‌بێ)، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌یفه‌رموو: (اللَّهُمَّ حَاسِبْنِي حِسَابًا يَسِيرًا) (صحيح ابن حبان: ٧٣٧٢ , مسند الإمام أحمد: ٢٤٢٦١ , وصححه الألباني في المشكاة: ٥٥٦٢، وصحيح موارد الظمآن: ٢١٨٨) . واته‌: خوایه‌ حسابێكی سووك و ئاسانم له‌گه‌ڵدا بكه‌، واته‌: لێم خۆشبه‌.

[ وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا (٩) ] ئه‌مانه‌ كه‌ حسابی سووك و ئاسانیان له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێ وه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆش ئه‌بێ به‌ دڵخۆشیه‌وه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ناو كه‌سوكارو خێزانه‌كانی خۆیان وه‌ بۆ لای حۆریه‌كان كه‌ بۆیان دانراوه‌ له‌ به‌هه‌شتدا، وه‌ خۆشحاڵن كه‌ خوای گه‌وره‌ لێیان خۆشبووه‌و كردوویانێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌و ئه‌و نازو نیعمه‌تانه‌ی پێ به‌خشیوون.

{كافران كتابیان به‌ ده‌ستى چه‌پیان پێ ده‌درێت } [ وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ (١٠) ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كتابه‌كانیان له‌ پشته‌وه‌ پێ ئه‌درێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستی ڕاستیان كۆت و زنجیر كراوه‌و به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ گه‌ردنیانه‌وه‌ له‌ پشته‌وه‌ به‌ده‌ستی چه‌پیان كتابه‌كانیان پێ ئه‌درێ.

[ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا (١١) ] ئه‌مانه‌ دوعای تیاچوون و له‌ناوچوون ئه‌كه‌ن و ئه‌ڵێن: هاوارو تیاچوون بۆ خۆمان، یان خۆزگه‌ له‌ناوچووینایه‌و زیندوو نه‌بووینایه‌ته‌وه‌.

[ وَيَصْلَى سَعِيرًا (١٢) ] وه‌ ئه‌مانه‌ ئه‌چنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خى سووتێنه‌ره‌وه‌و له‌ناو دۆزه‌خدا ئه‌سووتێن.

[ إِنَّهُ كَانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُورًا (١٣) ] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ له‌ دونیادا له‌ناو كه‌سوكاری خۆیاندا دڵخۆش بوون به‌ تاوانه‌وه‌ تاوانیان ئه‌كردو سه‌رپێچی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌یان ئه‌كرد بیریان له‌سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی نه‌ئه‌كرده‌وه‌، وه‌ زۆر دڵخۆش و كه‌یف خۆش بوون له‌و كاتانه‌ی كه‌ به‌ تاوان و به‌سه‌رپێچی به‌سه‌ریان ئه‌برد، (ئه‌و دڵخۆشییه‌ كه‌مه‌ توشى خه‌فه‌تى درێژو به‌رده‌وامى كردن).

[ إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ (١٤) ] ئه‌وان گومانیان وابوو كه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ناگه‌ڕێنه‌وه‌و زیندوو بوونه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ نیه‌.

[ بَلَى ] به‌ڵێ لێپرسینه‌وه‌و زیندوو كردنه‌وه‌ هه‌یه‌ [ إِنَّ رَبَّهُ كَانَ بِهِ بَصِيرًا (١٥) ] به‌ دڵنیایى په‌روه‌ردگاری زۆر بینه‌ره‌و هه‌موو كرده‌وه‌كانی بینیوه‌و ئاگای له‌ هه‌موویه‌تی و هه‌مووی نووسراوه‌و پارێزراوه‌، وه‌ له‌سه‌ر هه‌مووی لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا ئه‌كرێت.

[ فَلَا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ (١٦) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ (شه‌فه‌ق) كه‌ بریتییه‌ له‌ ڕۆژ، هه‌موو ڕۆژ كه‌ دونیا ڕووناكه‌و ڕووناكی خۆره‌كه‌ لێی ئه‌دا، یاخود مه‌به‌ست پێی (الشفَقُ الأَحْمَر) ه‌ له‌ دوای خۆرئاوا بوون له‌ دوای مه‌غریب تا كاتی نوێژی عیشا دێت له‌و كاته‌دا ده‌رئه‌كه‌وێ، خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌و شه‌فه‌قه‌ به‌و سووراییه‌ له‌ دوای خۆرئاوا بوون تا كاتی نوێژی عیشا.

[ وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ (١٧) ] وه‌ سوێند بێت به‌ شه‌و كاتێك كه‌ شه‌و دێت هه‌موو شتێك له‌ خۆیدا كۆ ئه‌كاته‌وه‌و هه‌موو شت و گیانله‌به‌رێك ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شوێنی خۆی، واته‌: شه‌و هه‌موو شتێك كۆ ئه‌كاته‌وه‌ له‌ خۆیدا.

[ وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ (١٨) ] وه‌ سوێند بێ به‌ مانگ كاتێك كه‌ كامڵ ئه‌بێ، واته‌: مانگی چوارده‌ كه‌ مانگه‌كه‌ ته‌واو كامڵ ئه‌بێ خوای گه‌وره‌ سوێندی پێ ئه‌خوات.

[ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ (١٩) ] ئێوه‌ حاڵ له‌ دوای حاڵ به‌سه‌رتاندا تێ ئه‌په‌ڕێ، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - خۆی ته‌فسیری ئه‌م ئایه‌ته‌ ئه‌كات كه‌ ابن عه‌باس ئه‌فه‌رمووێ: {حَالًا بَعْدَ حَالٍ} (أخرجه البخاري في التفسير - تفسير سورة الانشقاق: ٨ / ٦٩٨) ئه‌و له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ - صلی الله علیه وسلم - بیستوویه‌تى، واته‌: ئێوه‌ سه‌ره‌تا دڵۆپه‌ ئاوێكن پاشان ئه‌بنه‌ خوێنێكی مه‌یوو، ئینجا ئه‌بنه‌ پارچه‌ گۆشتێك، تا له‌ دایك ئه‌بن دوایی منداڵن دوایی گه‌نجن دوایی پیرن تا ئه‌مرن، حاڵ به‌سه‌ر حاڵ به‌سه‌ر ئێوه‌دا تێ ئه‌په‌ڕێ، یاخود له‌ دونیادا جاری وا هه‌یه‌ فه‌قیرن و دوای فه‌قیری و هه‌ژاری ده‌وڵه‌مه‌ندی دێت، دوای ناخۆشی خۆشی دێت، دوای ده‌وڵه‌مه‌ندی فه‌قیری دێت یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، دوای له‌شساغی نه‌خۆشی دێت، ئێوه‌ به‌رده‌وام له‌ گۆڕاندان حاڵ له‌ دوای حاڵ، یاخود مه‌به‌ست پێی قیامه‌ته‌ كه‌سانێك له‌ دونیادا ده‌وڵه‌مه‌ندو ده‌سه‌ڵاتدار بوونه‌ له‌ قیامه‌تدا له‌ دۆزه‌خدان، وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ كه‌سانێك له‌ دونیادا نزم و فه‌قیرو هه‌ژار بوونه‌ له‌ قیامه‌تدا له‌ به‌هه‌شتدان، واته‌: به‌رده‌وام ئێوه‌ له‌ گۆڕانكاریدان حاڵ له‌ دوای حاڵ تا به‌ره‌و به‌هه‌شت یان به‌ره‌و دۆزه‌خ به‌ڕێ ئه‌كرێن.

[ فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٠) ] ئه‌وه‌ كافران چیانه‌و چی ڕێگریان لێ ئه‌كات كه‌ ئیمان بێنن؟ بۆ ئیمان ناهێنن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌موو هۆكاره‌كانی ئیمان هێنان له‌به‌ر ده‌ستیاندایه‌ ئیمان به‌خوای گه‌وره‌و به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - بێنن.

[ وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ (٢١) ] وه‌ كاتێك كه‌ قورئانی پیرۆزیان بۆ ئه‌خوێندرێته‌وه‌ سوجده‌ نابه‌ن بۆ خوای گه‌وره‌، مه‌به‌ست پێی سوجده‌ی تیلاوه‌یه‌ له‌و شوێنانه‌ی كه‌ له‌ قورئاندا دیاریكراوه‌ سوجده‌ی تیلاوه‌ نابه‌ن، كه‌ گه‌یشتی به‌و ئایه‌تانه‌ سوجده‌ی تیلاوه‌ به‌ری وه‌كو ڕێزو به‌گه‌وره‌زانین بۆ خوای گه‌وره‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌و شوێنانه‌دا سوجده‌ی بردووه‌.

[ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ (٢٢) ] به‌ڵكو كافران سروشتیان وایه‌ به‌رده‌وام ئه‌وان ڕۆژی دوایی و زیندوو بوونه‌وه‌و ئه‌و شتانه‌ به‌درۆ ئه‌زانن.

[ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ (٢٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی زاناتره‌ كه‌ ئه‌وان له‌ دڵیاندا له‌ سینگیاندا چیان شاردۆته‌وه‌ له‌ به‌درۆ زانین و كرده‌وه‌ی خراپ و نیه‌تی خراپ و پیلان و نه‌خشه‌ دانانی خراپ.

[ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٤) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - موژده‌یان بده‌رێ به‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازار كه‌ خوای گه‌وره‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاری بۆ داناون.

[ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٢٥) ] ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بێ كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) ئه‌وانه‌ سزا نادرێن به‌ڵكو ئه‌مانه‌ ئه‌جرو پاداشتێكی ته‌واویان بۆ هه‌یه‌ كه‌ لێی كه‌م ناكرێ، وه‌ ئه‌جرو پاداشتێكى نه‌بڕاوه‌و هه‌میشه‌یی و به‌رده‌وامه‌، والله أعلم.

سوورەتی (بروج) (واتە: ئەستێرەكان) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (بروج) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (بروج) (٢٢) ئایەتە. ٣- سورەتى (بروج) زنجیرەى هەشتاو پێنجەمە لە ریزبەندی لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (بروج) لە دواى سورەتى شەمس دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى سورەتى (بروج) بەشێوەیەكى سەرەكى باسی بابەتەكانى بیروباوەڕو عەقیدە دەكات، وە تێیدا باسی روداوو بەسەرهاتى (اصحاب الاخدود) دەكات، كە بریتییە لە خۆبەخت كردن لە پێناو ئەو عەقیدەو بیروباوەڕە كە هەر كەسێك خاوەنى بیروباوەڕێكى راست و دروست بێت ئەوە بێگومان رزگارى دەبێت لە گشت ئازارو مەینەتى و ناڕەحەتییەكانى رۆژى دوایی. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە ئاسمانەكان وە سوێند بێ بە بروج, كە مەبەست پێی ئەستێرە گەورەكانە, یاخود شوێنی ئەستێرەكانە, یاخود ئەو ئاسمانانەی كە خوای گەورە زۆر بەجوانی دروستی كردوون, یاخود ئەو كۆشكانەی كە لە ئاسماندا هەیە، یاخود مەبەست پێی شوێن و مەنزیلی خۆرو مانگە كە دوانزە بورجە كە خۆر لە هەر یەكێكیاندا بە مانگێك ئەڕوات ئەمە ئەكاتە دوانزە مانگەكە، وە مانگیش لە هەر یەكێكیاندا بە دوو ڕۆژو یەك لەسەر سێی ڕۆژێك ئەڕوات كە ئەكاتە بیست و هەشت مەنزیلەو دوو شەویش دیار نامێنێ ئەوە سی شەوەكە .

[ وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ (٢) ] وە خوای گەورە سوێند ئەخوات بە ڕۆژی بەڵێن و وەعد پێدراو كە بریتییە لە ڕۆژی قیامەت .

[ وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ (٣) ] وە سوێند ئەخوات بە شایەت و شایەت لەسەردراو, شایەتەكە چەند تەفسیرێكی بۆ كراوە لەوانە شایەت مەبەست پێی ڕۆژی جومعەیە، یاخود مەبەستی پێی ئادەمیزادە كە ئێمە خۆمان شایەتی لەسەر خۆمان ئەدەین, یاخود مەبەست پێی پێغەمبەری خوایە صلى الله علیه وسلم كە شایەتی ئەدات لەسەر خەڵكی, یاخود مەبەست خوای گەورەیە كە شایەتە بەسەر هەموومانەوە, وە وتراوە: ڕۆژی عەرەفەیە، یاخود وتراوە: ڕۆژی جەژنی قوربانە, ئەم تەفسیرانە كراوە بۆ (شَاهِدٍ), مەشهودەكە ئەووترێ: مەبەست پێی ڕۆژی عەرەفەیە زیاتر ڕۆژی عەرەفە باسكراوە لەگەڵ ڕۆژی قیامەتدا, پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم خۆی تەفسیری ئەكات و ئەفەرمووێ: (الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ) ڕۆژی قیامەتە (وَشَاهِدٍ) ڕۆژی جومعەیە (وَمَشْهُودٍ) ڕۆژی عەرەفەیە, وە چەند تەفسیرێكی تریشی بۆ كراوە.

بەسەرهاتى هاوەڵانى چاڵەكە [ قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ (٤) ] (قُتِلَ) واتە: نەفرەتیان لێ بێ (أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ) ئەوانەی كە چاڵەكەیان هەڵكەندو ئاگرێكی گەورەیان تیادا كردەوەو باوەڕدارانیان تاقیكردەوە بەوەی كە ئەگەر هەر كەسێك لە موسڵمان بوونی پەشیمان نەبێتەوەو نەگەڕێتەوە بۆ پەرستنی پاشا ئەوە ئەیخەینە ناو ئەو ئاگرەو ئەیسووتێنین، كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بەدرێژی چیرۆكەكەیانى باس كردووەو لە صەحیحی موسلیمدا هاتووە، هەیە لە زانایانى تەفسیر ئەفەرموون: خەڵكى فارس بوونە، یاخود خەڵكی حەبەشە بوونە، یان بەنی ئیسرائیل بوونە، یان خەڵكی یەمەن بوونە، هەر شوێنێك لەمانە بێت پاشایەك هەبووەو خەڵكەكە لێی هەڵگەڕاونەتەوەو وازیان لە پەرستنی ئەو پاشایە هێناوەو بەتاك و تەنها خوای گەورەیان پەرستووە، ئەویش خەڵكەكەی بەو شێوازە تاقیكردۆتەوە كە ئەگەر نەگەڕێنەوە بۆ پەرستنی خۆم ئەبێ بچنە ناو ئەو ئاگرەوەو یەك یەك سووتاندوونی، تا ئافرەتێك منداڵێكی بچووكی پێ بووە لەبەر منداڵەكەی دوودڵ بووە بە ئیزنی خواى گەورە منداڵەكە هاتۆتە قسە و وتوویەتی: ئەی دایكە تۆ لەسەر حەقیت ئارام بگرەو خۆت هەڵدەرە ناوی ئەویش خۆی هەڵداوەتە ناوی .

[ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ (٥) ] كە ئاگرێكیان كردەوە كە ئاگرەكە دارێكی یەكجار زۆریان تێی كردو گڕو بڵێسەیەكی یەكجار زۆری هەبوو .

[ إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ (٦) ] كاتێك كە خۆیان پاشاو وەزیرەكان و دارودەستەكەی دانیشتبوون لەسەر كورسی سەیریان ئەكردن .

[ وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ (٧) ] وە خۆشیان لەوەى كە بە باوەڕدارانیان ئەكرد ئامادەبوون و دانیشتبوون، یاخود لە ڕۆژی قیامەتدا خۆیان شایەتی لەسەر خۆیان ئەدەن و دەست و پێ و ئەندامەكانی تری لەشیان شایەتییان لەسەر ئەدەن كە ئەمانە بەناحەق ئەو موسڵمانانەیان سووتاندووە .

[ وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٨) ] وە سزای ئەم باوەڕدارانەیان نەداو تۆڵەیان لێنەسەندن تەنها لەبەر ئەوە نەبێت كە ئیمانیان بە خوای گەورە هێنابوو كە خوایەكە زۆر بەعیززەتە و زۆر حەمدو سوپاسكراوە لە هەموو حاڵەتێكدا .

[ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] خوایەك كە هەرچی موڵكی ئاسمانەكان و زەوییەكان و نێوانیان هەیە هەمووی موڵكی خۆیەتى [ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٩) ] وە خوای گەورە شاهیدە بەسەر هەموو شتێكەوەو ئاگادارەو هیچ شتێك لە خوای گەورە ناشاردرێتەوە، واتە: كاتێك كە ئێوە وا لە باوەڕداران ئەكەن خوای گەورە ئاگای لێتانە ئەمە هەڕەشەیەكی سەختە بۆ ئەو كەسانە كە باوەڕدارانیان سووتاند, وە بەڵێنیشە بۆ باوەڕداران كە خوای گەورە ئاگای لێتانە وا نەزانن كە خوای گەورە بێ ئاگایە لەوەی كە ئێوە چیتان لێ ئەكرێ چاوەڕوانی پاداشتی گەورەی خوای گەورە بن لە بەهەشتدا.

خواى گەورە بانگى كافران دەكات بۆ تەوبە كردن [ إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا ] ئەو كەسانەی كە باوەڕدارانیان تاقیكردەوەو سووتاندیانن بە ئاگر وە پاشان تەوبەشیان نەكردو پەشیمان نەبوون لەو كارەیان كە باوەڕدارانیان سووتاند وتیان: یان ئەبێ بگەڕێنەوە بۆ پەرستنی پاشا یان ئەوەتا ئەتانسووتێنین هەڵبژاردەیەكی تریان پێ نەدان پاشان تەوبەیان نەكرد, (حەسەنی بەسری) ئەفەرمووێ: (تەماشای ئەم كەرەم و جودو ڕەحم و بەزەیی و ڕێزەی خوای گەورە بكەن ئەوان دۆستانی خوای گەورە ئەسووتێنن بە ئاگر, خوای گەورە بانگیان ئەكات و ئەفەرمووێ: وەرن تەوبە بكەن بۆ ئەوەی لێتان خۆش بم بەڵام ئەوان تەوبەیان نەكرد!!) [ فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ ] ئەمانە ئاگری دۆزەخیان بۆ هەیە، لەناو دۆزەخدا خوای گەورە تۆڵەیان لێ ئەسەنێ و بە ئاگری دۆزەخ ئەیانسووتێنێ [ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ (١٠) ] سەرەڕای ئەوە سزایەكی سووتێنەری تریشیان بۆ هەیە لەبەر ئەوەی سزای خوای گەورە هاوشێوەی كردەوەی مرۆڤە, لە دونیا ئەمان باوەڕدارانیان سووتاند خوای گەورە لە ڕۆژی قیامەت لە ئاگری جەهەننەمدا ئەیانسووتێنێ .

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] بە دڵنیایی ئەو كەسانەی كە ئیمانیان هێناوەو كردەوەی چاكیان كردووە وەكو ئەم باوەڕدارانە ئەمانە خوای گەورە ئەیانخاتە بەهەشتەوە كە پڕە لە باخ و باخات و جۆگەلە ئاو بە ژێر دارو خانووەكانیاندا ئەڕوات خوای گەورە بۆی ئامادە كردوون، (كردەوەى چاك ئەوەیە بۆ خوا بێت و بۆ ریا نەبێت، وە لەسەر سوننەت بێت و بیدعە نەبێت) [ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (١١) ] ئا ئەمە بردنەوەی هەرە گەورەو تەواوە كە مرۆڤ بچێتە ناو بەهەشتەوە كە هیچ بردنەوەیەك وەك ئەمە نییە .

[ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (١٢) ] بەڕاستی تۆڵە سەندنەوەی پەروەردگارت زۆر سەخت و قورسە بۆ ئەو كەسانەی كە سەرپێچی فەرمانی خوای گەورە ئەكەن .

[ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ (١٣) ] وە هەر خوای گەورە سەرەتا دروستكراوەكان دروست ئەكات و دواتریش لە ڕۆژی قیامەت سەرلەنوێ دروستیان ئەكاتەوە لە پاش مردن وە ئەیانگەڕێنێتەوە چۆن سەرەتا دروستی كردبوون .

[ وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ] وە خوای گەورە زۆر لێخۆشبووە بۆ تاوانی بەندەكانی، هەر كەسێك تاوانى كرد تەوبە بكات و بۆ لای خوای گەورە بگەڕێتەوەو پەشیمان بێتەوەو دەست لە تاوان هەڵگرێت و عەزیمەتى هەبێت نەگەڕێتەوە سەرى ئەوا خوای گەورە زۆر لێخۆشبووەو لە تاوانەكانیان ئەبوورێت، وە خۆشەویستی زۆری هەیە بۆ بەندە گوێڕایەڵەكانی و دۆستانی خۆی ئەوانەی گوێڕایەڵی و عیبادەتی خوای گەورە ئەكەن .

[ ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) ] وە خوای گەورە خاوەن عەرشی پیرۆزە، بە (ضەم)ى مەجیدەكە ئەخوێندرێتەوە (ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ) واتە: سیفەتی خوای گەورەیە, وە بە جەڕیش (ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدِ) سیفەتی عەرشەكەیە، خوای گەورە خۆی پیرۆزە یان عەرشەكەی پیرۆزە، وە هەردوو ماناكە تەواوە, خۆیشى و عەرشەكەی مەجیدو پیرۆزو بەڕِێزن.

[ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٦) ] خوای گەورە هەر شتێكی بوێ ئەنجامی ئەدات هیچ كەسێك نییە كە خوای گەورە بگەڕێنێتەوە لە كارێك كە بیەوێ ئەنجامی بدات .

[ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئایا هەواڵ و بەسەرهاتی ئەو سەربازە زۆر كافرانەت بۆ هاتووە كە بۆ كوشتاری پێغەمبەرانیان كۆبوونەوە كە خوای گەورە چۆن لەناوی بردن .

[ فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨) ] مەبەست پێی بەسەرهاتی قەومی فیرعەونە كە خۆی و سەربازانی بۆ موسا صلى الله علیه وسلم كۆبوونەوە, وە قەومی ثەمودیش كە بۆ صاڵح پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم كۆبوونەوە كە خوای گەورە چۆن سزای دان و لەناوی بردن .

[ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) ] بەڵكو كافرانی قوڕەیش و سەرجەم كافران بەردەوام و هەمیشە لە بەدرۆزانین و گومان و كوفردان .

[ وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠) ] وە خوای گەورە دەوری ئەوانی داوەو لە ژێر تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە دەرباز نابن .

[ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) ] بەڵكو ئەم قورئانە قورئانێكی پیرۆزو بەڕێزە .

[ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢) ] نووسراوەتەوە لە (لوح المحفوظ) لەوێ لای خوای گەورە پارێزراوە كەس ناتوانێ دەستكاری بكات و زیادو كەمی تێ بكات و گۆڕانكاری لێ بكات, یاخود شەیتانەكان ناتوانن پێی بگەن بەڵكو پارێزراوەو خوای گەورە پاراستوویەتی، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (بروج) والحمد لله.

سووره‌تی (طارق) (واته‌: لێده‌ر) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٧) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ ئاسمان و ئه‌ستێره‌ گه‌شاوه‌و ڕووناكه‌كان.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ (٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی (الطَّارِقِ) تاڕق چیه‌؟

[ النَّجْمُ الثَّاقِبُ (٣) ] ئه‌مه‌ ته‌فسیری تاڕقه‌ ئه‌ستێره‌یه‌كه‌ كه‌ (الثَّاقِبُ) واته‌: ڕووناكه‌و كونكه‌رو سووتێنه‌ره‌ ئه‌دا له‌ شه‌یتانه‌كان كونیان ئه‌كات و ئه‌یانسووتێنێ، وه‌ بۆیه‌ پێی ئه‌ووترێ: (الطَّارِقِ) تاڕق له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌شه‌و ده‌رئه‌كه‌وێ و به‌ڕۆژ دیار نامێنێ.

{فریشته‌كان مرۆڤ ده‌پارێزن} [ إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ (٤) ] ئه‌مه‌ وه‌ڵامی سوێند خواردنه‌كه‌یه‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ ئیلا پارێزه‌رێكی له‌سه‌ره‌ ئه‌یپارێزێ له‌ به‌ڵاو موسیبه‌ت و ئه‌و شتانه‌ كه‌ فریشته‌كانن، خوای گه‌وره‌ فریشته‌ی بۆ هه‌موو كه‌سێك داناوه‌ كه‌ ئه‌یپارێزێ له‌ كاتی به‌ڵاو موسیبه‌تدا به‌ پاراستنی خوای گه‌وره‌.

[ فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ (٥) ] با مرۆڤ ته‌ماشای خۆی بكات و بزانێ چه‌ندێك لاوازه‌و له‌ چی دروستكراوه‌ بۆچی باوه‌ڕ به‌ ڕۆژی قیامه‌ت ناهێنێ كاتێك كه‌ له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك دروستكراوه‌.

[ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ (٦) ] مرۆڤ دروستكراوه‌ له‌ ئاوێك كه‌ ئه‌و ئاوه‌ به‌ ته‌ده‌فوق ده‌رپه‌ڕیوه‌ له‌ مه‌نی پیاو و ئافره‌ت له‌ ڕه‌حمی ئافره‌تدا جێگیرو تێكه‌ڵ ئه‌بێ وه‌ مرۆڤ له‌و دڵۆپه‌ ئاوه‌ دروست بووه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ تێكه‌ڵ ئه‌بێت.

[ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ (٧) ] ئه‌و ئاوه‌ له‌ پشتی پیاو و له‌ سینگی ئافره‌ته‌وه‌ ده‌رئه‌چێت.

[ إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ (٨) ] خوای گه‌وره‌ توانای هه‌یه‌ ئه‌و ئاوه‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ شوێنی خۆی له‌ كوێوه‌ لێی ده‌رچووه‌ بیگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وێ، یاخود خوای گه‌وره‌ توانای هه‌یه‌ مرۆڤ كه‌ له‌و ئاوه‌ دروست بووه‌ سه‌رله‌نوێ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت زیندووی بكاته‌وه‌، ئه‌م مانایه‌یان نزیكترو ته‌واوتره‌، له‌ دوای مردن خوای گه‌وره‌ توانای هه‌یه‌ مرۆڤ دروست بكاته‌وه‌.

[ يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ (٩) ] له‌ ڕۆژێكدا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ هه‌موو نهێنییه‌كان ئاشكرا ئه‌بن و ده‌رئه‌كه‌ون و هیچ نهێنییه‌ك نامێنێ.

[ فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ (١٠) ] له‌و ڕۆژه‌دا مرۆڤ خۆی هیچ هێزو توانایه‌كی نیه‌و جگه‌ له‌ خۆیشی سه‌رخه‌رو یارمه‌تیده‌رو پشتیوانێكی نیه‌ كه‌ سه‌ری بخات و ڕزگاری بكات له‌و سزایه‌ی كه‌ ڕووی تێكردووه‌.

[ وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ (١١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ ئاسمان كه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ باران، یاخود به‌ هه‌ور كه‌ بارانی تیادایه‌، به‌رده‌وام له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌دایه‌و دێت و ده‌ڕوات ئه‌و بارانه‌ دێنێت و ئه‌یبارێنێت كه‌ ئه‌میش ڕزقی به‌نده‌كانی تیادایه‌ ئه‌گه‌ر به‌هۆی باران نه‌بێ له‌ پاش فه‌زڵی خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ باڵنده‌و ئاژه‌ڵانیش تیائه‌چن، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆرو مانگ و ئه‌ستێره‌كان به‌رده‌وام دێن و ئه‌ڕۆن و ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

[ وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ (١٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ زه‌ویش كه‌ له‌ت ئه‌بێ بۆ ده‌رچوونی دانه‌وێڵه‌، ئه‌و دانه‌وێڵه‌و دارو به‌رووبوومه‌ی كه‌ له‌ناو زه‌وی ده‌رئه‌چن به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌، بۆ سه‌رنج ڕاكێشانه‌ ته‌ماشای تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن.

[ إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ (١٣) ] ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ وته‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ وته‌یه‌كی حه‌قه‌، یان وته‌یه‌كی دادپه‌روه‌ره‌، یاخود جددیه‌و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ كه‌ جیاوازی ئه‌خاته‌ نێوان حه‌ق و باتڵه‌وه‌، (ئه‌م ئایه‌ته‌یش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ قورئانى پیرۆز وته‌و فه‌رمووده‌و فه‌رمایشت و كه‌لامى خواى گه‌وره‌یه‌و دروستكراو نیه‌).

[ وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ (١٤) ] ئه‌م قورئانه‌ گاڵته‌ نیه‌ به‌ڵكو له‌وپه‌ڕی جددی دایه‌.

[ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْدًا (١٥) ] كافران ئه‌وان نه‌خشه‌و پیلان دائه‌نێن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و دین و حه‌ق و قورئانه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - هێناوێتی به‌ گومانی خۆیان ڕه‌تی بكه‌نه‌وه‌و به‌تاڵی بكه‌نه‌وه.

[ وَأَكِيدُ كَيْدًا (١٦) ] خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: له‌ به‌رامبه‌ر نه‌خشه‌و پیلانی ئه‌وان منیش نه‌خشه‌و پیلانیان بۆ دائه‌نێم وه‌ نه‌خشه‌و پیلانی ئه‌وان هه‌ڵئه‌وه‌شێنمه‌وه‌.

[ فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ] تۆ مۆڵه‌ت به‌ كافران بده‌و په‌له‌یان لێ مه‌كه‌ من خۆم له‌ناویان ئه‌به‌م [ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا (١٧) ] ماوه‌یه‌كی كه‌م مۆڵه‌تیان پێ بده‌ دواتر من خۆم سزایان ئه‌ده‌م وه‌ له‌ناویان ئه‌به‌م، والله أعلم .

سووره‌تی (ئه‌علا) (واته‌: بڵندترین) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٩) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ جه‌ژنی ڕه‌مه‌زان و قورباندا له‌ ڕكاتی یه‌كه‌مدا سووڕه‌تی (ئه‌علا)ی ئه‌خوێندو له‌ دووه‌مدا (غاشیه‌)ی ئه‌خوێند، وه‌ له‌ ڕۆژی جومعه‌شدا به‌هه‌مان شێوه‌، وه‌ له‌ سێ ڕكاتی كۆتایی ویتریشدا ڕكاتی یه‌كه‌می سووڕه‌تی (ئه‌علا)ی ئه‌خوێند، وه‌ له‌ دووه‌مدا (كافرون) وه‌ له‌ سێیه‌میشدا ("قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ" وَ"قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ" وَ"قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ") ئه‌خوێند . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى (١) ] ناوی په‌روه‌ردگاری هه‌ره‌ به‌رزت به‌ پاك ڕابگره‌ له‌ هه‌موو شتێك كه‌ شایه‌ن و گونجاو و لایه‌ق نه‌بێ به‌ خوای گه‌وره‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌م سووره‌ته‌ی بخوێندایه‌ته‌وه‌ (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى) ئه‌یفه‌رموو: (سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى) وه‌ له‌ (ئیمامی عه‌لی و ابن عه‌باس)یشه‌وه‌ هاتووه‌ (خوایان لێ ڕازی بێ) كه‌ خوێندوویانه‌ فه‌رموویانه‌: (سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى).

{تواناو ده‌سه‌لآتى خواى گه‌وره‌} [ الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى (٢) ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ هه‌موو شتێكی دروست كردووه‌و ڕێكی خستووه‌و ته‌قدیری كردووه‌ وه‌كو چۆن مرۆڤی دروست كردووه‌ شێوه‌و قامه‌تێكی جوان و عه‌قڵ و تێگه‌یشتنیشی پێ به‌خشیوه‌ كه‌ له‌ شته‌كان تێبگات.

[ وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى (٣) ] وه‌ ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ته‌قدیری هه‌موو شتێكی كردووه‌و هه‌موو شتێكی به‌ ئه‌ندازه‌ی خۆی داناوه‌، بڕو ئه‌ندازه‌و جۆرو سیفات و شێوازو كاتی دیاریكراوی بۆ هه‌موو شتێك داناوه‌و هیدایه‌تی هه‌موو دروستكراوه‌كانی داوه‌، هیدایه‌تی مرۆڤ و جنی داوه‌و هه‌ردوو ڕێگای ڕاست و ڕێگای خراپی پێ ناساندوون، وه‌ هیدایه‌تی ئاژه‌ڵه‌كانی داوه‌ بۆ له‌وه‌ڕگاكان و به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان، واته‌: ته‌قدیری هه‌موو شتێكی كردووه‌و هیدایه‌تی دروستكراوه‌كانی داوه‌.

[ وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌موو جۆره‌ ڕووه‌ك و گژوگیاو له‌وه‌ڕێكى بۆ ئاژه‌ڵن ده‌ركردووه‌و سه‌وز كردووه‌.

[ فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحْوَى (٥) ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و گژو گیایه‌ سه‌وزه‌ وشك ئه‌بێ وه‌ ڕه‌نگی ڕه‌ش هه‌ڵئه‌گه‌ڕێ، گژو گیا كه‌ وشك بوو ئه‌و كاته‌ ڕه‌ش ئه‌بێت.

[ سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى (٦) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - به‌شێوازێك ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ت بۆ ئه‌خوێنینه‌وه‌ وات لێ ئه‌كه‌ین كه‌ هیچی له‌بیر نه‌كه‌ی.

[ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ ] ئیلا ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی ویستی لێ بێ كه‌ له‌بیری بكه‌ی، مه‌به‌ست پێی نه‌سخه‌، كه‌ هه‌ندێك ئایه‌ت هه‌یه‌ كه‌ نه‌سخ ئه‌بێته‌وه‌و ئه‌سڕێته‌وه‌ ئه‌وانه‌ له‌بیر ئه‌كه‌ی ئه‌ویش به‌ ویستی خوای گه‌وره‌، ئه‌گه‌رنا ئه‌وانه‌ی تر خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - داوه‌ كه‌ جبریل به‌شێوازێك بۆی ئه‌خوێنێته‌وه‌و فێری ئه‌كات كه‌ هیچی له‌بیر نه‌كات، وه‌ هیچی له‌بیر نه‌كردووه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌سخ بووبێته‌وه‌و له‌ قورئاندا نه‌مابێت ئه‌وه‌ به‌ ئیزن و ویستی خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی له‌بیر بردبێته‌وه‌ [ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى (٧) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی زانایه‌و ئاگای له‌ هه‌موو شتێكه‌ كه‌ ئێوه‌ به‌ ئاشكرا بیكه‌ن یان به‌ نهێنی، نهێنی و ئاشكرا لای خوای گه‌وره‌ هه‌مووی ئاشكرایه‌و هیچ شتێك له‌ خوای گه‌وره‌ ناشاردرێته‌وه‌و ئاگاداری هه‌موو شتێكه‌ له‌ وته‌و كرده‌وه‌ی ئێوه‌.

[ وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى (٨) ] وه‌ هه‌رچی وته‌و كرده‌وه‌ی خێرو چاك و كرده‌وه‌ی به‌هه‌شت هه‌یه‌ بۆتی ئاسان ئه‌كه‌ین و شه‌ریعه‌تێكت بۆ دائه‌نێین كه‌ سووك و ئاسان و ڕاست و دادپه‌روه‌رو دامه‌زراو بێ هیچ گێڕی و خوارى و قورسی و گرانییه‌كی تیادا نه‌بێت.

[ فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى (٩) ] وه‌ به‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ یادی خه‌ڵكی بكه‌ره‌وه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو یادخستنه‌وه‌ بۆ ئه‌وان سوودی هه‌بوو، به‌ڵام ئه‌گه‌ر كه‌سانێك دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئامۆژگاریت كردوون و ئیقامه‌ حوجه‌ت كردوون له‌ دوای ئه‌وه‌ گاڵته‌ت پێ ئه‌كه‌ن و سوود نابینن ئه‌و كاته‌ ئه‌گه‌ر یادیشیان نه‌خه‌یته‌وه‌ ئه‌وه‌ هیچ شتێكت له‌سه‌ر نیه‌ كه‌ یادخستنه‌وه‌كه‌ سوودی بۆیان نه‌بێ ئاساییه‌ كه‌ یادیان نه‌خه‌یته‌وه‌، (لێره‌یشه‌وه‌ ئه‌ده‌بی بڵاوكردنه‌وه‌ی زانستی شه‌رعی وه‌رئه‌گیرێ كه‌ به‌ كه‌سانێك نه‌ڵێی كه‌ ئه‌هل نه‌بن و سوودی لێ نه‌بینن، به‌ڵكو كه‌سانێك كه‌ سوودی لێ ببینن).

[ سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشَى (١٠) ] كه‌سانێك په‌ندو ئامۆژگاری وه‌رئه‌گرن و بیر ئه‌كه‌نه‌وه‌و یاد ئه‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ترسی خوای گه‌وره‌ له‌ دڵیاندا بێ، ئه‌وان به‌و یاد كردنه‌وه‌یه‌ زیاتر ئه‌ترسێن و زیاتر سوود وه‌رئه‌گرن.

[ وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى (١١) ] وه‌ كه‌سێك كه‌ به‌دبه‌خت و خراپه‌كارو كافر بێ وه‌ ڕۆچوو بێ له‌ تاوان و سه‌رپێچیدا ئه‌وان خۆیان له‌و په‌ندو ئامۆژگاری و یادخستنه‌وه‌یه‌ دوور ئه‌گرن.

[ الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى (١٢) ] ئه‌وانه‌ ئه‌چنه‌ ناو ئاگره‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌ كه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌ -په‌نا به‌ خوای گه‌وره‌- .

[ ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى (١٣) ] كافران له‌ناو ئاگری دۆزه‌خدا نه‌ ئه‌مرن، نه‌ئه‌ژین ژیانێك كه‌ سوودیان پێبگه‌یه‌نێت و به‌ژیان ناونابرێ، به‌ڵكو هه‌میشه‌ زیندوون به‌ڵام ئه‌وه‌ ژیان نیه‌ كه‌ ئه‌وانی تێدان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌مووی سزاو ئاگرو عه‌زابه‌ -په‌نا به‌خوای گه‌وره‌-، جۆره‌ها سزاو عه‌زاب ئه‌درێن ئه‌وه‌ ژیانی پێ ناووترێ به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌هلی ته‌وحید بێ و موسڵمان بێ و شه‌ریكی بۆ خوا دانه‌نابێ بچێته‌ دۆزه‌خیشه‌وه‌ له‌ دۆزه‌خدا وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌وان له‌ناو دۆزه‌خدا ئه‌مرن و ئه‌بن به‌ خه‌ڵوزو ڕه‌ژوو وه‌كو ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ بۆیان، وه‌ دواتر ده‌رئه‌كرێن و ئه‌خرێنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ له‌ ئاوی حه‌یات ئاویان پیادا ئه‌كرێ له‌لای به‌هه‌شت ئه‌وكاته‌ ئه‌ڕوێنه‌وه‌ هه‌روه‌كو چۆن دانه‌وێڵه‌ له‌ په‌نای ئاودا ئه‌ڕوێت به‌و شێوازه‌ ئه‌ڕوێنه‌وه‌، ئه‌ویش ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆ موسڵمانان ئه‌وانه‌ی ئه‌هلی ته‌وحیدن ئه‌گه‌ر بچنه‌ دۆزه‌خیش له‌ دۆزه‌خدا دوای ئه‌وه‌ی كه‌ سزا ئه‌درێن و ئه‌سووتێن و ئه‌بن به‌خۆڵه‌مێش و ئه‌مرن له‌ناو دۆزه‌خداو دواتر ده‌رئه‌كرێن.

[ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (١٤) ] به‌دڵنیایی ئه‌و كه‌سانه‌ سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوو بوونه‌ كه‌ دڵ و ده‌روونیان پاك كردۆته‌وه‌ له‌ هه‌موو ڕه‌وشتێكی نزم و خراپ، وه‌ هه‌واو ئاره‌زووی خۆیان شوێن شه‌ریعه‌ت و ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ كردووه‌، یاخود ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زه‌كاتی ماڵیان ئه‌ده‌ن سه‌رفرازو سه‌ركه‌وتوون، وه‌ ئیمامی (عومه‌ری كوڕی عبدالعزیز) به‌ سه‌رفتره‌ ته‌فسیری ئه‌كردو فه‌رمانى ئه‌كرد كه‌ خه‌ڵكی سه‌رفتره‌ ده‌ربكه‌ن و ئه‌م ئایه‌ته‌ی ئه‌كرده‌ به‌ڵگه‌ (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى).

[ وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (١٥) ] وه‌ ناوی په‌روه‌ردگاری بهێنێت و له‌ یادى بێت و زیكری خوای گه‌وره‌ بكات، وه‌ نوێژه‌كانی بكات، مه‌به‌ست پێی پێنج نوێژه‌ فه‌رزه‌كه‌یه‌ نوێژه‌ فه‌رزه‌كانی ئه‌نجام بدا، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی نوێژی جه‌ژنه‌، نوێژی جه‌ژنی بكات.

[ بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (١٦) ] به‌ڵكو ئێوه‌ ژیانی دونیا پێش ئه‌خه‌ن و گرنگی و بایه‌خ به‌ ژیانی دونیا ئه‌ده‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ دونیا بێ نرخ و فانییه‌و له‌ناو ئه‌چێ و كۆتایی پێ دێت ئێوه‌ گرنگی به‌ ژیانی دونیا ئه‌ده‌ن.

{قیامه‌ت باشتره‌ له‌ دونیا} [ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٧) ] له‌ كاتێكدا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ت باشتره‌و ئه‌مێنێته‌وه‌و هه‌میشه‌ییه‌ چۆن ئه‌بێ ئێوه‌ گرنگی و بایه‌خ به‌ دونیایه‌كی فانی بده‌ن وه‌ قیامه‌تێك كه‌ باشتره‌و ئه‌جرو پاداشتی یه‌كجار زۆری تیادایه‌ پشت گوێی بخه‌ن و له‌بیری بكه‌ن، واته‌: نابێ وابێ.

[ إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى (١٨) ] ئه‌م شتانه‌ كه‌ مه‌به‌ست پێی ئه‌م سووره‌ته‌یه‌ له‌ په‌ڕاوه‌كانی پێشتردا بۆ پێغه‌مبه‌رانی تریش هاتووه‌و ئه‌م بابه‌تانه‌ی تیادا بووه‌، یاخود تایبه‌ت (إِنَّ هَذَا) ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌م ئایه‌تانه‌ (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (١٤) وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (١٥) بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (١٦) وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٧)) ئه‌و كه‌سانه‌ سه‌رفرازن كه‌ زه‌كاتی ماڵیان ئه‌ده‌ن یان نه‌فسی خۆیان پاك ئه‌كه‌نه‌وه‌و نوێژه‌ فه‌رزه‌كانیان ئه‌كه‌ن، وه‌ ئه‌مانه‌ له‌ په‌ڕاوه‌كانی پێشتریشدا هاتووه‌و باسی ئه‌وه‌ كراوه‌ كه‌ بایه‌خدان به‌ قیامه‌ت باشتره‌ له‌ گرنگی و بایه‌خدان به‌ دونیا.

[ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى (١٩) ] له‌ صه‌حیفه‌و په‌ڕاو و كتابه‌كانی ئیبراهیم و موسادا ئه‌م شتانه‌ هاتووه‌و گرنگی و بایه‌خی پێدراوه‌ بۆیه‌ له‌و كتێبانه‌ی پێغه‌مبه‌رانی تریشدا باسی ئه‌م بابه‌تانه‌ كراوه‌، واته‌: شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ی موسڵمان گرنگی و بایه‌خی پێ بده‌ن، والله أعلم .

سووره‌تی (غاشیه‌) (واته‌: داپۆشه‌ر) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٢٦) ئایه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ نوێژی جه‌ژنی ڕه‌مه‌زان و جه‌ژنی قوربان و ڕۆژانی جومعه‌دا له‌ ڕكاتی یه‌كه‌مدا سووڕه‌تی (ئه‌علا)ی ئه‌خوێند وه‌ له‌ ڕكاتی دووه‌مدا سووڕه‌تی (غاشیه‌)ی ئه‌خوێند . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ (١) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا هه‌واڵ و به‌سه‌رهاتی غاشیه‌ت بۆ هاتووه‌ یاخود [ هَلْ ] به‌ ماناى (قَد) دێت، واته‌: به‌دڵنیایی بۆت هاتووه‌و خوای گه‌وره‌ بۆی باسكردووى (الْغَاشِيَةِ) ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت، پێی ئه‌ووترێ: (الْغَاشِيَةِ) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ناخۆشی و ترسناكییه‌كانی هه‌موو خه‌ڵكی ئه‌گرێته‌وه‌و دایانئه‌پۆشێ.

[ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ (٢) ] له‌و ڕۆژه‌دا كه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌ كۆمه‌ڵێك ڕوو كه‌ ڕووی كافران و بێ باوه‌ڕانه‌ زه‌لیل و شۆڕه‌و سزاو ئازاری پێوه‌ دیاره‌.

[ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ (٣) ] ئه‌مه‌ ڕووی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ له‌ دونیادا كارو كرده‌وه‌ی زۆریان كردووه‌و خۆیان ماندوو كردووه‌ به‌ڵام ته‌نها ماندووبوونیان بۆ ماوه‌ته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كرده‌وه‌كانیان به‌ گوێره‌ی شه‌ریعه‌ت نه‌بووه‌و له‌سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر نه‌بووه‌ - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌مه‌ كافران و بیدعه‌چیانیش ئه‌گرێته‌وه‌، هه‌ر كه‌سێك كرده‌وه‌كانی له‌سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - نه‌بێت و بیدعه‌ بێ خوای گه‌وره‌ لێی قبووڵ ناكات و ته‌نها ماندووبوونی بۆ ئه‌مێنێته‌وه‌و له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا په‌شیمان ئه‌بێ وه‌ سزا ئه‌درێ له‌سه‌ر ئه‌و بیدعانه‌ی كه‌ كردوویه‌تی.

[ تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً (٤) ] هیچ پاداشتێكی نیه‌ به‌ڵكو ئه‌چێته‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ كه‌ ئاگرێكه‌ سووتێنه‌ره‌، ئیمامی عومه‌ر (خوای لێ ڕازی بێ) به‌ڵای په‌رستگای قه‌شه‌یه‌كدا تێپه‌ڕی بانگی كرد ئه‌ی قه‌شه‌؟ ئه‌ویش هاته‌ ده‌ره‌وه‌، ئیمامی عومه‌ر ته‌ماشای كردو ده‌ستی به‌گریان كرد، وتیان: ئه‌ی ئه‌میری ئیمانداران بۆچی گریای؟ چی تۆی هێنایه‌ گریان؟ فه‌رمووی: ئه‌م ئایه‌ته‌م بیر كه‌وته‌وه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: (عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ (٣) تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً (٤)) ئه‌مه‌ منی گریاند، چه‌ندێك عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ ئه‌كات چه‌ندێك خۆی ماندوو ئه‌كات به‌ڵام هیچ ئه‌جرو پاداشتێكی نیه‌، (ابن عه‌باس) ئه‌فه‌رمووێ: مه‌به‌ست پێی گاوره‌كانه‌، وه‌ وتمان: جووله‌كه‌و گاورو سه‌رجه‌م كافران و ئه‌هلی بیده‌عیش ئه‌گرێته‌وه‌، وه‌ وتراوه‌: ئه‌وانه‌ن له‌ دونیادا مه‌عصیه‌ت ئه‌كه‌ن به‌ڵام له‌ناو ئاگری دۆزه‌خ و سزای خوای گه‌وره‌دا ماندوو هیلاكن و به‌هیلاك ئه‌چن و ئه‌چنه‌ ناو ئاگرێك كه‌ له‌وپه‌ڕی گه‌رمیدایه‌.

{خواردن و خواردنه‌وه‌ى دۆزه‌خییه‌كان} [ تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ (٥) ] وه‌ خواردنه‌وه‌و ئاوێكیان پێ ئه‌درێ كه‌ له‌وپه‌ڕی گه‌رمی و كوڵاویدایه‌و به‌ ئاگری دۆزه‌خ كوڵاوه‌.

[ لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ (٦) ] وه‌ هیچ خواردنێكیان بۆ نیه‌و پێ نادرێت ته‌نها (ضَرِيع) نه‌بێ كه‌ دڕكێكه‌ قوڕه‌یش له‌ به‌هاردا پێی ئه‌ڵێن: (شیبڕه‌ق) وه‌ له‌ هاویندا كه‌ وشك ئه‌بێ پێی ئه‌ڵێن: (ضَرِيع) وه‌ دڕكێكی زۆری هه‌یه‌و زۆر تاڵه‌ وه‌كو گوژاڵك، وه‌ ژه‌هری هه‌یه‌و خراپترین و پیسترین خواردنه‌، كه‌ ئه‌چێته‌ قوڕگیان گیر ئه‌بێ نه‌ ده‌رئه‌چێ، نه‌ ده‌چێته‌ خواره‌وه‌ به‌ڵكو وه‌كو سزایه‌ك سزا ئه‌درێن پێی، (سه‌عیدی كوڕی جوبه‌یر) فه‌رموویه‌تی: هه‌ر زه‌قومه‌كه‌یه‌، (ابن عه‌باس) فه‌رموویه‌تی: دارێكه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خدا، وه‌ وتراوه‌: به‌رده‌، به‌هه‌رحاڵ واته‌ خراپترین خواردنه‌ كه‌ پێیان ئه‌درێ كاتێك كه‌ برسییانه‌ هیچ خواردنێكیان پێ نادرێ ته‌نها ئه‌و ضهریع و زه‌قوم و دڕكه‌ نه‌بێ.

[ لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ (٧) ] كاتێك كه‌ برسییان ده‌بێت و ده‌یخۆن هیچ سوودێكیان پێ ناگه‌یه‌نێ و له‌ برسێتی تێریان ناكات، وه‌ هیچ مه‌به‌ستێكیان پێى جێبه‌جێ نابێ به‌ڵكو وه‌كو زیاده‌ سزایه‌ك سزا ئه‌درێن پێی.

{رووگه‌شى به‌هه‌شتییه‌كان} [ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاعِمَةٌ (٨) ] پاشان خوای گه‌وره‌ دێته‌ سه‌ر باسی باوه‌ڕداران، كۆمه‌ڵێك ڕووی تر ئه‌وه‌نده‌ له‌ نازو نیعمه‌تدا بوونه‌ له‌ ده‌مو چاویانه‌وه‌ پێیانه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ چه‌ندێك روویان گه‌شاوه‌و دره‌وشاوه‌یه‌.

[ لِسَعْيِهَا رَاضِيَةٌ (٩) ] وه‌ ڕازین به‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیا كردوویانه‌و خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ تا ڕازیان ئه‌كات.

[ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ (١٠) ] له‌ پله‌كانی سه‌ره‌وه‌ی به‌هه‌شتن، له‌وێ خوای گه‌وره‌ شوێنی بۆ داناون.

[ لَا تَسْمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً (١١) ] له‌ناو به‌هه‌شتدا گوێیان له‌ هیچ قسه‌یه‌كی به‌تاڵ و پووچه‌ڵ و بێمانا نابێ.

[ فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ (١٢) ] له‌ناو به‌هه‌شتدا چه‌نده‌ها سه‌رچاوه‌ی خواردنه‌وه‌و ئاوی ڕۆیشتوو له‌ پێشیانه‌وه‌ ئه‌ڕوات و خوای گه‌وره‌ بۆی ئاماده‌ كردوون.

[ فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ (١٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ چه‌نده‌ها جێگای به‌رزی بۆ ئاماده‌ كردوون كه‌ زۆر نه‌رمه‌و حۆرییه‌كانی له‌سه‌ر دانراوه‌، چه‌ندێك به‌رزه‌ به‌ڵام كه‌ بیانه‌وێ بچنه‌ سه‌ری خۆی نزم ئه‌بێته‌وه‌ بۆیان.

[ وَأَكْوَابٌ مَوْضُوعَةٌ (١٤) ] وه‌ چه‌نده‌ها كوپیان بۆ دانراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مه‌یی و جۆره‌ها خواردنه‌وه‌كانی ترى پێ بخۆنه‌وه‌ كه‌ ئاره‌زووی ئه‌كه‌ن.

[ وَنَمَارِقُ مَصْفُوفَةٌ (١٥) ] وه‌ جێگای باشیان بۆ ڕاخراوه‌و ریز كراوه‌و هه‌مووی له‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ دانراوه‌.

[ وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ (١٦) ] وه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك بیانه‌وێ دابنیشن جێگای نه‌رم و ته‌نك و ناسكیان بۆ دانراوه‌و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌.

{تێڕامان له‌ دروستكراوه‌كانى خواى گه‌وره‌} [ أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ (١٧) ] خوای گه‌وره‌ سه‌رنجی به‌نده‌كان ڕائه‌كێشێ ئه‌وه‌ بۆ ته‌ماشای حوشتر ناكه‌ن بزانن خوای گه‌وره‌ چۆن دروستی كردووه‌؟ چه‌ندێك سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ دروستی كردووه‌، چه‌ندێك به‌هێزه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا چه‌ندێك به‌ ئاسانی ئه‌توانی باری قورسی لێ بنێی، وه‌ گۆشت و شیره‌كه‌ی ئه‌خورێت و ئاوی ناو سكی به‌كار ئه‌هێنرێ، بۆ ته‌ماشا ناكه‌ن بزانن خوای گه‌وره‌ چۆن دروستی كردووه‌ تا بتانگه‌یه‌نێ به‌ یه‌كخواپه‌رستی خوای گه‌وره‌و تواناو ده‌سه‌ڵاتی خوای گه‌وره‌تان بۆ ده‌ركه‌وێ

[ وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ (١٨) ] وه‌ بۆ ته‌ماشای ئاسمان ناكه‌ن خوای گه‌وره‌ چۆن به‌رزی كردۆته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ كۆڵه‌كه‌ی له‌ ژێری ڕاگرتبێ، به‌بێ هیچ شتێك خوای گه‌وره‌ وه‌كو سه‌قفێكی پارێزراو به‌سه‌ر زه‌وییه‌وه‌ دایناوه‌و به‌رزی كردۆته‌وه‌.

[ وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ (١٩) ] وه‌ بۆ ته‌ماشای شاخه‌كان ناكه‌ن چۆن خوای گه‌وره‌ چه‌قاندوویه‌تی به‌ناخی زه‌ویدا بۆ ئه‌وه‌ی زه‌وی نه‌جوولێت و نه‌هه‌ژێت.

[ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ (٢٠) ] وه‌ بۆ ته‌ماشای زه‌وی ناكه‌ن چۆن خوای گه‌وره‌ ڕایخستووه‌ تا سوودی لێ ببینن.

[ فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ (٢١) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ یادیان بخه‌ره‌وه‌ تۆ ته‌نها یادخه‌ره‌وه‌ی، واته‌: به‌زۆر ناتوانی ئیمان بخه‌یته‌ دڵیانه‌وه‌و ته‌نها ئیشی تۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌یان به‌جوانی پێ بگه‌یه‌نی و یادیان بخه‌یته‌وه‌و بیانترسێنی ئیشی تۆ ته‌نها ئه‌وه‌نده‌یه‌.

[ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) ] وه‌ تۆ تواناو ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ت به‌سه‌ریاندا نیه‌ كه‌ به‌زۆر ئیمان بخه‌یته‌ دڵیانه‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - زۆر حه‌زی ئه‌كرد خه‌ڵكی موسڵمان بن و ئیمان بێنن وه‌ زۆر خۆی له‌گه‌ڵیاندا ماندوو ئه‌كرد.

[ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ (٢٣) ] ته‌نها كه‌سانێك كه‌ پشت هه‌ڵئه‌كه‌ن له‌ په‌ندو ئامۆژگاری و كرده‌وه‌ی چاك، وه‌ كوفر ئه‌كه‌ن.

[ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ (٢٤) ] ئه‌مانه‌ خوای گه‌وره‌ سزا هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌یان ئه‌دا كه‌ بریتییه‌ له‌ سزای ئاگری دۆزه‌خ كه‌ به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌و له‌سه‌ریان سووك ناكرێ، وه‌ كه‌س نیه‌ ڕزگاریان بكات.

[ إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ (٢٥) ] به‌ دڵنیایی شوێنی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌مان له‌ دوای مردن هه‌ر بۆ لای خۆمانه‌و بۆ لای ئێمه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌و بۆ لای كه‌سی تر ناگه‌ڕێنه‌وه‌.

[ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ (٢٦) ] پاشان به‌ دڵنیایى لێپرسینه‌وه‌یشیان له‌سه‌ر ئێمه‌یه‌ خۆمان لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كه‌ین له‌سه‌ر كرده‌وه‌كانیان كه‌ له‌ دونیادا وه‌ڵامی پێغه‌مبه‌رانیان نه‌داوه‌ته‌وه‌و ئیمانیان نه‌هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان نه‌كردووه‌، والله أعلم.

سووره‌تی (فه‌جر) (واته‌: سپێده‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٣٠) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالْفَجْرِ (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ به‌ره‌به‌یان، یاخود مه‌به‌ست پێی نوێژی به‌یانی¬یه‌، یاخود مه‌به‌ست پێی به‌یانی ڕۆژی جه‌ژنی قوربانه‌، هه‌موو ئه‌و ته‌فسیرانه‌ كراوه‌.

فه‌زڵى نۆمینه‌ى حاجییان [ وَلَيَالٍ عَشْرٍ (٢) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ ده‌ شه‌وه‌كه‌، كه‌ وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی ده‌ ڕۆژی یه‌كه‌می مانگی ڕه‌مه‌زانه‌، یان ده‌ ڕۆژی سه‌ره‌تای مانگی موحه‌ڕه‌مه‌، یاخود ده‌ ڕۆژی سه‌ره‌تای مانگی (ذی الحجه‌)یه‌ كه‌ خۆمان پێی ئه‌ڵێین: نۆمینه‌ی حاجیان له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م ڕۆژی جه‌ژنی قورباندا، ئه‌مه‌یان ته‌واوتره‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ناو ڕۆژه‌كاندا خۆشه‌ویستترین ڕۆژ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌و ده‌ ڕۆژه‌ی سه‌ره‌تای مانگی (ذی الحجه‌)یه‌ كه‌ هیچ ڕۆژێك لای خوای گه‌وره‌ كرده‌وه‌ی چاك خۆشه‌ویستتر نیه‌ له‌و ده‌ ڕۆژه‌دا، وتیان: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ته‌نانه‌ت جیهاد كردنیش له‌ پێناوی خوای گه‌وره‌؟ فه‌رمووی: (ته‌نانه‌ت جیهاد كردنیش له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا ناگاته‌ كرده‌وه‌ی چاك له‌و ده‌ ڕۆژه‌دا مه‌گه‌ر كه‌سێك له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا نه‌فس و ماڵی ببه‌خشێ و هیچی نه‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بگاته‌ عیباده‌ت و كرده‌وه‌ی چاك له‌و ده‌ ڕۆژه‌دا كه‌ ئه‌وه‌نده‌ لای خوای گه‌وره‌ خۆشه‌ویسته‌)، به‌ڵام له‌ شه‌وه‌كاندا خۆشه‌ویستترین شه‌و لاى خواى گه‌وره‌ ده‌ شه‌وی كۆتایی مانگی ڕه‌مه‌زانه‌.

[ وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ (٣) ] چه‌ند ته‌فسیرێكی بۆ كراوه‌ وتراوه‌: (الشَّفْعِ) مه‌به‌ست پێی ڕۆژی جه‌ژنی قوربانه‌ كه‌ ئه‌كاته‌ ده‌ی (ذی الحجه‌)، ده‌ جووته‌، وه‌ (الْوَتْرِ) بریتییه‌ له‌ ڕۆژی عه‌ره‌فه‌ كه‌ نۆیه‌و تاكه‌، یاخود وتراوه‌: به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ (الشَّفْعِ) ڕۆژی عه‌ره‌فه‌یه‌ (الْوَتْرِ) شه‌وی جه‌ژنی قوربانه‌، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست له‌ (الشَّفْعِ) ناوه‌ڕاستی (أَيَّامُ التَّشْرِيق) ه‌، ڕۆژی جه‌ژنی قوربان یه‌كه‌م ڕۆژ ئه‌وه‌ جه‌ژنی قوربانه‌ دووه‌م ڕۆژی ئه‌وه‌ شه‌فعه‌كه‌یه‌ وه‌ كۆتا ڕۆژیشی ئه‌وه‌ وه‌تره‌كه‌یه‌ به‌و شێوازه‌یش ته‌فسیر كراوه‌، یاخود وتراوه‌: (الشَّفْعِ) دروستكراوه‌كانه‌ ئێمه‌ین كه‌ خوای گه‌وره‌ هه‌موو شتێكی به‌ جووت دروست كردووه‌ وه‌كو: زه‌وی و ئاسمان و وشكانی و ده‌ریاو مرۆڤ و جنی و خۆرو مانگ به‌و شێوازه‌ (الْوَتْرِ) وتره‌كه‌یش خوای گه‌وره‌ خۆیه‌تی، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست له‌ (الشَّفْعِ) نوێژی به‌یانی یه‌ كه‌ جووته‌، وه‌ وه‌تره‌كه‌یش نوێژی مه‌غریبه‌ كه‌ تاكه‌، یاخود له‌ شه‌ونوێژدا جوته‌كان (الشَّفْعِ)ه‌ و تاكه‌كه‌ (الْوَتْرِ)ه‌، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست ژماره‌یه‌ ژماره‌كان هه‌ندێكی جووته‌و هه‌ندێكی تاكه‌، هه‌موو ئه‌و ته‌فسیرانه‌ی بۆ كراوه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ جووت و تاك.

[ وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ (٤) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌شه‌و كاتێك كه‌ ئه‌ڕوات و پشت هه‌ڵئه‌كات، یاخود كاتێك كه‌ دێت ئه‌مه‌یان گونجاوترو ته‌واوتره‌.

[ هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ (٥) ] (حِجْرٍ) واته‌: عه‌قل، واته‌: هه‌ر كه‌سێك خاوه‌ن عه‌قڵ بێ ئه‌زانێ كه‌ ئه‌مه‌ی خوای گه‌وره‌ سوێندی پێ ئه‌خوات شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سوێندی پێ بخورێ، وه‌ بۆیه‌ به‌ عه‌قل وتراوه‌: (حِجْرٍ) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی (حِجْرٍ) واته‌: مه‌نع و قه‌ده‌غه‌كردن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر كه‌سێك عه‌قڵی هه‌بێ عه‌قڵی مه‌نعی ئه‌كات له‌وه‌ی كه‌ قسه‌ یان كرده‌وه‌یه‌ك بكات كه‌ ناشیاو و حه‌رام بێت و له‌سه‌ری تاوانبار بێت و ڕووبه‌ڕووی سزای ڕۆژی قیامه‌ت ببێته‌وه‌.

{به‌هێزى قه‌ومى عادو سه‌مود} [ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا نابینی خوای گه‌وره‌ چی له‌ قه‌ومی (عاد) كرد كه‌ خوای گه‌وره‌ (هود) پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن، [ إِرَمَ ] وتراوه‌: ناوێكی تری قه‌ومی (عاد) بووه‌، یاخود باپیره‌ گه‌وره‌یان بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌ووترێ: شوێنه‌كه‌یان بووه‌و له‌ دیمه‌شق بوونه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ زۆر ته‌واو نیه‌ به‌ڵكو مه‌به‌ست پێی (عاد)ی سه‌ره‌تایه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ (هود) پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن و ئه‌وان به‌درۆیان زانیوه‌و شوێنی نه‌كه‌وتوونه‌.

[ ذَاتِ الْعِمَادِ (٧) ] عامودو مێخی زۆریان هه‌بووه‌ كه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ژماره‌یان زۆر بووه‌، یاخود گه‌ڕاون له‌ شوێنانداو مێخیان چه‌قاندووه‌و خێمه‌یان داكوتیوه‌و دواتر ڕۆیشتوونه‌و ئه‌و شوێنه‌یان به‌جێ هێشتووه‌، یاخود وتراوه‌: عامودی زۆر به‌هێزیان هه‌بووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان زۆر به‌هێز بوونه‌و پێكهاته‌ی له‌شیان زۆر به‌هێز بووه‌.

[ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ (٨) ] كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ به‌هێزیدا هاوشێوه‌ی قه‌ومی (عاد)ی دروست نه‌كردووه‌، واته‌: زۆر زۆر به‌هێز بوونه‌و ئه‌یانووت كێ هه‌یه‌ له‌ ئێمه‌ به‌هێزتر بێت و شانازیان ئه‌كرد به‌ به‌هێزییانه‌وه‌ به‌ڵام كه‌ ئیمانیان نه‌هێنا به‌هێزییه‌كه‌یان سوودی پێ نه‌گه‌یاندن و خوای گه‌وره‌ له‌ناوی بردن، یاخود وتراوه‌: (إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ) (ئیڕه‌م) مه‌مله‌كه‌ت و شوێنی (عاد) بووه‌، به‌و شێوازه‌یش ته‌فسیر كراوه‌.

[ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ (٩) ] وه‌ قه‌ومی (ثهمود)یش كه‌ خوای گه‌وره‌ صاڵح پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن، ئه‌وانیش به‌هه‌مان شێوه‌ به‌هێز بوونه‌و به‌ردو تاوێریان ئه‌هێناو شاخه‌كانیان كون ئه‌كردو هه‌ڵئه‌كۆڵی و تیایدا خانوویان دروست ئه‌كرد، وه‌ وتراوه‌: شوێنه‌كانیشیان له‌ (وادی القرى) بووه‌ له‌ ڕێگای شام له‌لای مه‌دینه‌وه‌، وه‌ وتراوه‌: قه‌ومی ثهمود عه‌ره‌ب بوونه‌.

[ وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ (١٠) ] وه‌ قه‌ومی فیرعه‌ونیش كه‌ ئه‌وانیش خاوه‌ن مێخ بوونه‌، واته‌: مه‌به‌ست پێی ئه‌هرامه‌كانه‌ كه‌ دروستیان كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێ به‌ گۆڕیان، یاخود (الْأَوْتَادِ) مه‌به‌ست ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ سه‌ربازیان یه‌كجار زۆر بووه‌و خێمه‌یان یه‌كجار زۆر بووه‌و مێخیان داكوتیوه‌ بۆ خێمه‌كانیان له‌به‌ر زۆری سه‌ربازه‌كانیان، واته‌: ئاماژه‌یه‌ بۆ زۆری سه‌ربازه‌كانیان، یاخود خه‌ڵكیان به‌ مێخ دائه‌كوتا و سزای خه‌ڵكیان ئه‌دا، هه‌روه‌كو ده‌وترێت: (ئاسیا)ى خێزانیشی داكوتیوه‌ به‌ چوار مێخه‌وه‌.

[ الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ (١١) ] كه‌ ئه‌مانه‌ زۆر توغیان و سه‌ركه‌شیان كردو سنووریان به‌زاند له‌ شاره‌كاندا.

[ فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ (١٢) ] وه‌ فه‌سادی زۆریان له‌سه‌ر زه‌ویدا نایه‌وه‌ به‌ شه‌ریك دانان بۆ خوای گه‌وره‌و به‌ تاوان و سه‌رپێچى و ئازاردانی خه‌ڵكی.

[ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ (١٣) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ قامچی سزای خۆی پێدا كێشان و له‌ ئاسمانه‌وه‌ سزای بۆ ناردن كه‌ سزای خوای گه‌وره‌ش هات كه‌س ناتوانێ بیگه‌ڕێنێته‌وه‌.

[ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ (١٤) ] به‌ڕاستی په‌روه‌ردگارت له‌ بۆسه‌و كه‌میندایه‌ بۆیه‌ هه‌ر تاوان و خراپه‌یه‌ك بكه‌ن خوای گه‌وره‌ ئه‌یبیستێ و ئه‌یبینێ و ئاگای لێیه‌و سزایان ئه‌دات له‌ دونیاو قیامه‌تدا به‌ دادپه‌روه‌ری خۆی ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ شایه‌نی سزا بن وه‌ زوڵم و سته‌م له‌ هیچ كه‌سێك ناكات.

{بوونى نازو نیعمه‌ت نیشانه‌ى خۆشویستنى خوا نیه‌} [ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ ] خوای گه‌وره‌ باسی مرۆڤ ئه‌كات كه‌ دوو جۆره‌: ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ مرۆڤ تاقی بكاته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ ڕێزی لێ بنێت و نازو نیعمه‌تی خۆی پێ ببه‌خشێ له‌ سه‌روه‌ت و سامان و ده‌وڵه‌مه‌ندی و له‌شساغی و ده‌سه‌ڵات و ئه‌و شتانه‌ [ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) ] ئه‌ڵێ: ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێزی لێگرتووم، واته‌: دڵخۆشه‌ به‌و نیعمه‌ته‌ دونیاییانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ پێی ئه‌به‌خشێ وا ئه‌زانێ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێزی لێناوه‌و خۆشی ویستووه‌، نازانێ ئه‌مه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌و خوای گه‌وره‌ به‌مه‌ تاقی ئه‌كاته‌وه‌.

[ وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ تاقی بكاته‌وه‌و ڕزق و ڕۆزی لێ ته‌سك و ته‌نگ بكاته‌وه‌و كه‌می پێ ببه‌خشێ و بۆی فراوان نه‌كات [ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ (١٦) ] ئه‌ڵێ: په‌روه‌ردگارم منی سه‌رشۆڕو زه‌لیل و ڕیسوا كردووه‌، به‌ڵام وتمان: به‌خشین و نه‌به‌خشین په‌یوه‌ندی به‌ خۆشوویستن و ڕێزی خوای گه‌وره‌وه‌ نیه‌ به‌ڵكو هه‌ر كه‌سێك خوای گه‌وره‌ مۆفه‌قی بكات بۆ تاعه‌ت و عیباده‌تی خۆی ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێزی له‌و كه‌سه‌ ناوه‌و ئه‌و كه‌سه‌ی خۆشوویستووه‌، به‌ڵام كه‌سێك كه‌ چه‌ندێك خوای گه‌وره‌ سه‌روه‌ت و سامان و نازو نیعمه‌ت و ده‌سه‌ڵات و له‌شساغی پێ ببه‌خشێ ئه‌گه‌ر له‌ تاعه‌ت و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ به‌كاری نه‌هێنێت و نه‌یكاته‌ هۆكارێك بۆ نزیك بوونه‌وه‌ له‌ خواو په‌رستنی خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێزی له‌و كه‌سه‌ نه‌گرتووه‌و خۆشی نه‌وویستووه‌.

[ كَلَّا ] واته‌: نه‌خێر وانیه‌ به‌م شێوازه‌ نیه‌ كه‌ ئێوه‌ بۆی ئه‌چن و بیری لێ ئه‌كه‌نه‌وه‌ [ بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) ] وه‌ ئێوه‌ ڕێز له‌ مرۆڤی بێ باوك و هه‌تیو ناگرن، كه‌ ئه‌مه‌یش ئاماژه‌و فه‌رمان كردنه‌ به‌وه‌ی كه‌ ڕێز له‌ هه‌تیو و بێ باوك بگرن، وه‌ هه‌ر كه‌سێك سه‌رپه‌رشتی منداڵی بێ باوك و هه‌تیو بكات و خزمه‌تیان بكات پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (من و سه‌رپه‌رشتیاری هه‌تیو له‌ به‌هه‌شتدا به‌م شێوازه‌ین كه‌ په‌نجه‌ی ناوه‌ڕاست و په‌نجه‌ی شایه‌تمانی لێك نزیك كرده‌وه‌).

[ وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (١٨) ] وه‌ ئێوه‌ هانی خۆتان و جگه‌ له‌ خۆتان ناده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خواردنی فه‌قیرو هه‌ژاران بده‌ن و چاكه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن.

[ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ ] وه‌ ئێوه‌ میراتی ئه‌خۆن به‌ ناحه‌ق، یان ماڵی هه‌تیو و ئافره‌ت و لاوازه‌كان ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ میراتی ئه‌مێنێته‌وه‌ ئێوه‌ به‌ناحه‌ق ئه‌یخۆن [ أَكْلًا لَمًّا (١٩) ] زۆر به‌هێزی ئه‌یخۆن یان به‌هه‌ر شێوازێك ده‌ستتان بكه‌وێ به‌ حه‌ڵاڵ و حه‌رام ئه‌یخۆن و لێی ناگه‌ڕێنه‌وه.

[ وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠) ] وه‌ ماڵیشتان خۆش ئه‌وێ خۆشوویستنێكی یه‌كجار زۆرو خراپ.

[ كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) ] (كَلَّا) واته‌: نه‌خێر نابێت وابن، یاخود واته‌: له‌ راستیدا، كاتێك كه‌ زه‌وی ڕائه‌خرێ و ڕێك ئه‌خرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شاخه‌كانی تیادا نامێنێ و هه‌ڵئه‌كۆڵدرێ و یه‌ك پارچه‌ ته‌خت ئه‌بێ وه‌ خه‌ڵكی له‌ گۆڕه‌كانیان به‌رز ئه‌بنه‌وه‌و ده‌رئه‌چن به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر كه‌ هاتنی ڕۆژی قیامه‌ته‌.

[ وَجَاءَ رَبُّكَ ] وه‌ په‌روه‌ردگاریشت دێت هاتنێك كه‌ شایه‌ن و لایه‌ق و گونجاوه‌ به‌ گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌ كه‌ له‌ هاتنی هیچ له‌ دروستكراوه‌كان ناچێ، كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ دێت بۆ بڕیاردان له‌ نێوان خه‌ڵكیدا له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكی له‌ ساحه‌ی مه‌حشه‌ر ئه‌چنه‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌رانی (ئولول عه‌زم) و داوایان لێ ئه‌كه‌ن كه‌ شه‌فاعه‌تیان بۆ بكه‌ن به‌ڵام هه‌موویان ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌و عوزر دێننه‌وه‌ تا دێنه‌ خزمه‌ت پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: من ئه‌و شته‌ ئه‌كه‌م، وه‌ ئه‌چێت شه‌فاعه‌ت ئه‌كات و لای عه‌رشی خوای گه‌وره‌ سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌بات و حه‌مدو سه‌ناو ستایشى خواى گه‌وره‌ ده‌كات به‌ شێوازێك كه‌ پێشتر نه‌یزانیووه‌و له‌وێ خواى گه‌وره‌ خۆى فێرى ده‌كات، وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و كاته‌ شه‌فاعه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - قبووڵ ئه‌كات كه‌ شه‌فاعه‌تی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی پێ ئه‌ووترێ، وه‌ ده‌فه‌رمێت: (ئه‌ى محمد - صلی الله علیه وسلم - سه‌رت به‌رز بكه‌وه‌، وه‌ داوا بكه‌ پێت ده‌به‌خشرێت، وه‌ تكا بكه‌و تكات وه‌رده‌گیرێت) وه‌ خوای گه‌وره‌ دێت بۆ بڕیاردان له‌ نێوان خه‌ڵكی، له‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ره‌ خۆر نزیك بۆته‌وه‌و خه‌ڵكى عاره‌قیان كردووه‌و له‌ عاره‌قی خۆیاندا نوقم بوونه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌و دیمه‌نه‌ ناخۆش و ترسناكه‌ ڕزگاریان بێت و خوای گه‌وره‌ بڕیار له‌ نێوانیاندا بدات [ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) ] وه‌ فریشته‌كانیش پۆل پۆل دێن له‌به‌ر ده‌ستی خوای گه‌وره‌دا ڕائه‌وه‌ستن .

[ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ ] وه‌ له‌و ڕۆژه‌یشدا جه‌هه‌ننه‌م ڕائه‌كێشرێ، وه‌كو پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (دۆزه‌خ ئه‌هێنرێ حه‌فتا هه‌زار قوڵفی هه‌یه‌، هه‌ر قوڵفێك حه‌فتا هه‌زار مه‌لائیكه‌ت ڕای ئه‌كێشێ)، مه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ بزانێ ئه‌و مه‌لائیكه‌تانه‌ چه‌ندێك گه‌وره‌ن، هه‌ر قوڵفێك جێگای حه‌فتا هه‌زار مه‌لائیكه‌تی گه‌وره‌ی هه‌بێ ڕای بكێشێ ئه‌بێ جه‌هه‌ننه‌م چه‌ندێك گه‌وره‌ بێ كه‌ خۆیشی حه‌فتا هه‌زار قوڵفی هه‌یه‌، (خواى گه‌وره‌ په‌نامان بدات و بمانپارێزێت) [ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ ] له‌و ڕۆژه‌دا مرۆڤ بیر ئه‌كاته‌وه‌ له‌و كرده‌وانه‌ی كه‌ له‌ دونیادا كردوویه‌تی له‌ تاوان و سه‌رپێچی و كوفرو خراپه‌كاری [ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى (٢٣) ] به‌ڵام ئه‌و یادكردنه‌وه‌یه‌ چۆن سوودی پێ بگه‌یه‌نێ، واته‌: هیچ سوودێكی پێ ناگه‌یه‌نێ.

[ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي (٢٤) ] په‌شیمان ئه‌بێته‌وه‌و ئه‌ڵێ: خۆزگه‌ بۆ ئه‌م ژیانه‌ی ئه‌م دونیام كرده‌وه‌ی چاكم پێشكه‌ش بكردایه‌، واته‌: په‌شیمانه‌ له‌وه‌ی كه‌ تاوان و سه‌رپێچی كردووه‌، وه‌ ئه‌وه‌یشی كه‌ چاكه‌كار بێ په‌شیمانه‌و ئه‌ڵێ: خۆزگه‌ تاعه‌ت و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌م زیاتر بكردایه‌، واته‌: هه‌موو كه‌سێك له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا په‌شیمانه‌، چاكه‌كار ئه‌ڵێ: بۆ زیاترم نه‌كرد، خراپه‌كار ئه‌ڵێ: بۆ چاكه‌م نه‌كرد.

[ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ (٢٥) ] له‌و ڕۆژه‌دا خوای گه‌وره‌ سزایه‌كی ئه‌دا كه‌ هیچ كه‌سێك سزای وه‌كو سزای خوای گه‌وره‌ قورس و سه‌خت نیه‌ بۆ كافران و تاوانباران.

[ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ (٢٦) ] وه‌ فریشته‌كان كۆت و زنجیری ئه‌كه‌ن هیچ كه‌سێك نیه‌ كۆت و زنجیر كردنی وه‌كو كۆت و زنجیر كردنی ده‌رگاوانی دۆزه‌خ بێ بۆ كافران و بێباوه‌ڕان.

{نه‌فسى هێمن و ئارام} [ يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (٢٧) ] ئه‌ی ئه‌و نه‌فسه‌ی كه‌ هێمن و ئارام بوویته‌ له‌ دونیادا كه‌ دڵت هێمن و ئارام بووه‌ به‌ ئیمان هێنان و ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستی و زیكرو یادی خوای گه‌وره‌و به‌ تاعه‌ت و عیباده‌ت و ڕازی بوون به‌ بڕیاره‌كانی خوای گه‌وره.

‌[ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً (٢٨) ] بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌، تۆ له‌ نه‌فسی خۆتدا ڕازیت و له‌ خواش ڕازی بوویته‌، وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ تۆ ڕازیه‌و تۆش له‌ خوا ڕازی بوویته‌ وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ی پێ ئه‌به‌خشێ تا ڕازی ئه‌كات.

[ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي (٢٩) ] تۆ وه‌ره‌ ناو كۆی به‌نده‌ چاكه‌كانی منه‌وه‌.

[ وَادْخُلِي جَنَّتِي (٣٠) ] وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا وه‌ره‌ ناو به‌هه‌شتی منه‌وه‌، جا هه‌یه‌ له‌ زانایان ئه‌فه‌رموون: ئه‌مه‌ له‌سه‌ر ئیمامی ئه‌بوبه‌كر دابه‌زیوه‌، یان له‌سه‌ر ئیمامی عوسمان، یان له‌سه‌ر حه‌مزه‌ی مامی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ، به‌ڵام بۆ گشتییه‌و بۆ سه‌رجه‌م باوه‌ڕدارانه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ حاڵی به‌و شێوازه‌ بێ خوای گه‌وره‌ به‌و شێوازه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات، والله أعلم.

سوورەتی (بەلەد) (واتە: شار) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (بەلەد) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (بەلەد) (٢٠) ئایەتە. ٣- سورەتى (بەلەد) زنجیرەى نەوەدەمینە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (بەلەد) لە دواى سورەتى (قاف) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى ئەم سورەتە زۆرتر باسی رۆژى دوایی و ناڕەحەتییەكانى ئەو رۆژە دەكات، لەگەڵ باسی ئەو روداوو بەسەرهاتانەى كە لەو رۆژەدا روودەدەن، وەك هاتنە دەرەوەى خەڵكى لەناو گۆڕەكانیان و بڵاوبوونەوەیان و كۆبوونەوەیان لە شوێنێك. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بەم شارە كە مەككەیە ئەمیش ئاماژەیە بۆ گەورەیی و ڕێزو پلەو پایەی مەككە لەبەر ئەوەی كەعبەی پیرۆزی تیادایە .

[ وَأَنْتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ (٢) ] وە ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ نیشتەجێی لەم شارەدا، یاخود موشریكان ئەوەیان حەڵال كرد كە لەم شارە پیرۆزەدا ئازاری تۆ بدەن كە حەرامە لە حەرەمى مەككەدا ئازاری هیچ كەسێك بدرێ، وە حەرامە داری ببڕێتەوەو گژو گیای لێ بكرێتەوەو ڕاوی تیادا بكرێ وە شەڕو كوشتاری تیادا بكرێ تەنها لە ماوەیەكی كەمدا بۆ پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم حەڵال كرا كە فەتحی مەككەی كردو دواتر تا ڕۆژی قیامەت حەرامە شەڕو ئاژاوەو كێشەى تیادا بێت و ئازاری خەڵكی تیادا بدرێ .

[ وَوَالِدٍ وَمَا وَلَدَ (٣) ] وە خوای گەورە سوێند ئەخوات بە هەموو باوك و منداڵێك، كە ئەمیش ئاماژەیە بۆ گەورەیی تواناو دەسەڵاتی خوای گەورە كە بەم شێوەیە دروستی كردوون، یاخود (وَالِدٍ) مەبەست پێی ئادەمە، وە منداڵ مەبەست نەوەكانی ئادەمە, یاخود مەبەست پێی ئیبراهیم صلى الله علیه وسلم و نەوەكانێتى، ئەو تەفسیرانە كراوە .

[ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ (٤) ] بە دڵنیایی مرۆڤمان دروست كردووە بەڕێكی و بەڕاستی و دامەزراوی، یاخود (كَبَدٍ) واتە: بە مەشەقەو ناڕەحەتی، واتە: مرۆڤ بەدرێژایی تەمەنی لە مەشەقەو ناڕەحەتیدایەو مەشەقەو ناڕەحەتییەكانی ژیانی دونیا ئەچێژێ تا مردن، وە كە مردیش لە ڕۆژی قیامەتیشدا ڕووبەڕووی مەشەقەو ناڕەحەتی و سەغڵەتی ڕۆژی قیامەت ئەبێتەوە.

[ أَيَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ (٥) ] ئایا مرۆڤ وا گومان ئەبات كە كەس توانای بەسەریدا نییە, یاخود مەبەست ئەوەیە ئایا وا گومان ئەبات كە لێپرسینەوەی لەگەڵ ناكرێ سەبارەت بە پارەكەی ئایا ئەو ماڵەت لە كوێ پەیدا كردو لە چیدا سەرفت كرد .

[ يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالًا لُبَدًا (٦) ] مرۆڤ خۆی ئەڵێ ماڵێكی یەكجار زۆرم سەرف كردووە .

[ أَيَحْسَبُ أَنْ لَمْ يَرَهُ أَحَدٌ (٧) ] ئایا وا ئەزانێ خوای گەورە نایبینێت و لەو ماڵە لێپرسینەوەی لەگەڵدا ناكات .

[ أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ (٨) ] ئایا دوو چاومان پێی نەبەخشیوە بۆ ئەوەی كە پێی ببینێ و زیاتر جوانى بكات .

[ وَلِسَانًا وَشَفَتَيْنِ (٩) ] وە زمانێكمان پێی داوە كە قسەی پێ بكات و ئەوەی لە ناخیدایە پێی دەری ببڕێ، وە دوو لێویشمان پێی بەخشیوە كە یارمەتیدەرن لەسەر قسەكردن و خواردن، وە جوانن بۆ دەم و چاوی .

[ وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ (١٠) ] وە هیدایەتمان داوەو ڕێنماییمان كردووە بۆ هەردوو ڕێگاكە: ڕێگای خێرو شەڕو باش و خراپمان پێ ناساندووەو بۆمان ڕوون كردۆتەوە.

بڕینى بەربەستەكان [ فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ (١١) ] بۆ ئەو بەربەستانە نابڕێت كە بوونەتە ڕێگر لە نێوان ئەم و گوێڕایەڵی و عیبادەتی خوای گەورەدا، كە بەربەست و ڕێگری یەكجار زۆر گەورە لەبەردەم مرۆڤدا هەن كە ڕێگرن لە تاعەت و عیبادەتی خوای گەورە ئەبێ ئەو بەربەستانە ببڕێت وە بگات بە تاعەت و عیبادەتی خوای گەورە لە هەواو ئارەزوو نەفس و شەیتان و خەڵكی خراپ .

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ (١٢) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانی ئەو بەربەست و ڕێگرانە چین لەبەردەم مرۆڤدا كە ڕێگرن لەوەی بەرەو تاعەت و عیبادەتی خوای گەورە بڕوات.

[ فَكُّ رَقَبَةٍ (١٣) ] با ئەو ڕێگرانە ببڕێت و ئەو بەربەستانە لابەرێت بەوەی كە كۆیلەیەك لە پێناو خوای گەورەدا ئازاد بكات كە لە كاتی خۆیدا هەبووە, خوای گەورەیش ئەو كەسە لە ئاگری دۆزەخ ئازاد ئەكات .

[ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) ] یاخود خواردن بە فەقیرو هەژاران بدات لە ڕۆژێكدا كە ڕۆژی برسێتی بێت، یاخود خواردن تیایدا بە نرخ بێت، یان خەڵك ئارەزووی ئەو خواردنە بكات و زۆر پێویستی بێ .

[ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ (١٥) ] ئەو خواردنە بدات بە كەسێك كە بێ باوكەو كەس نییە خواردنی پێ ببەخشێت و خزمی خۆی بێت، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (ئەگەر مرۆڤ خێر بە خزمی خۆی بكات دوو خێری بۆ ئەنووسرێ خێرێكیان ئەوە خێرەكەیە ئەوەی تریشیان پەیوەندی خزمایەتییەكەى بۆ ئەنووسرێ) .

[ أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ (١٦) ] یاخود خێر بكات بە فەقیرێك وەكو بڵێی دەستی نووسابێ بە خۆڵەكەوە لە فەقیری و هەژاریدا، یاخود جل و بەرگ و پۆشاك و ماڵێكی نەبێ كە تیایدا جێگیر بێ وەكو ئەوەی لەناو خۆڵەكەدا بێ ئەوەندە فەقیرو هەژارو نەدارو پێویست بێت، یاخود فەقیرەو قەرزارەو پێویستە، خێر بەمانە بكەیت و پێیان ببەخشی ئەجرو پاداشتی زیاترى هەیە .

[ ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ] پاشان ئەم كەسە لەگەڵ ئەو كردەوە چاكانەی كە ئەیكات خۆیشی كەسێك بێ كە ئیمانی بەخوای گەورە هێنابێ [ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ (١٧) ] وە ئامۆژگاری یەكتری ئەكەن بە ئارام گرتن لەسەر تاعەتی خوای گەورە, وە لەسەر تاوان كە هاتە پێشەوە نەیكەی, وە لەسەر بەڵاو موسیبەتە ناخۆشەكان كە ڕووبەڕووی مرۆڤ ئەبێتەوە ناشوكری نەكات و حەمدو سەناو ستایشی خوای گەورەی لەسەر بكات, وە ئامۆژگاری یەكتری ئەكەن بەڕەحم و بەزەیی بوون لەگەڵ بەندەكاندا لەگەڵ موسڵماناندا بەتایبەتی لەگەڵ فەقیرو هەژارو نەدارو بێ باوك و ئەوانەدا مرۆڤ زیاتر بەڕەحم بێ, پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (هەر كەسێك بەڕەحم نەبێ خوای گەورەیش ڕەحمی پێ ناكات)، وە دەفەرمێت: (ئێوە ئەگەر لەگەڵ یەكدا ڕەحم بەیەك بكەن خوای گەورەش لە ئاسمانەوە ڕەحمتان پێ ئەكات).

هاوەڵانى لاى راست [ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (١٨) ] ئەوانەی ئەم سیفەتە جوانانەیان تیابێ ئەوانە (أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ) ئەو كەسانەن كە پەڕاوی كردەوە چاكەكانیان بەدەستی ڕاستیان پێ ئەدرێ، واتە: بەهەشتیەكانن كە لەلای ڕاستەوە ئەبرێنە بەهەشتەوە.

[ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا ] وە ئەو كەسانەیشی كە كوفریان كردووە بە ئایەتەكانی ئێمەو باوەڕیان پێی نەبووەو دژایەتیان كردووە [ هُمْ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (١٩) ] ئەمانە هاوەڵانى لای چەپن و پەڕاوی كردەوە خراپەكانیان ئەدرێتە دەستی چەپیان لەبەر ئەوەی دەستی ڕاستیان لە پشتەوە كۆت و زنجیر كراوە، وە لەلای چەپەوە بەرەو دۆزەخ بەڕێ ئەكرێن, (پەنا بەخوای گەورە) .

[ عَلَيْهِمْ نَارٌ مُؤْصَدَةٌ (٢٠) ] وە ئاگرێكیان لەسەرەو ئەخرێنە ناو ئاگرێكەوە كە ئەو ئاگرە داخراوە لەسەریان و هیچ كون و كەلەبەرو دەروازەیەك نیە كە لێوەی دەرچن و ڕزگاریان بێ لێی، بەڵكو داخراوە لەسەریان و هیچ تیشك و ڕووناكییەك نییە و بۆ هەمیشەیی لە ئاگری دۆزەخدا ئەبن، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (بەلەد) والحمد لله.

سووره‌تی (شه‌مس) (واته‌: خۆر) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٥) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا (١) ] خوای گه‌وره‌ سوێند ئه‌خوات به‌ خۆرو ڕووناكییه‌كه‌ى، یاخود به‌ (ضُحَى) واته‌: كاتی چێشته‌نگاو كاتێك كه‌ خۆر به‌ئه‌ندازه‌ى ڕمێك به‌رز ئه‌بێته‌وه‌و ڕووناكییه‌كه‌ی ده‌رئه‌كه‌وێ.

[ وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا (٢) ] وه‌ سوێند بێ به‌ مانگ كاتێك كه‌ به‌دوای خۆردا دێت كاتێك كه‌ خۆر ئاوابێ مانگی یه‌ك شه‌وه‌ ئه‌بیندرێت و به‌دوایدا دێت و ده‌رئه‌كه‌وێت، یاخود له‌ (لَيالي البِيض) واته‌: شه‌وانی سیانزه‌و چوارده‌و پانزه‌ كه‌ خۆر ئاوابێ له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ مانگ به‌ته‌واوی ده‌رئه‌كه‌وێ.

[ وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا (٣) ] وه‌ سوێند بێت به‌ ڕۆژ كاتێك كه‌ ڕووناكییه‌كه‌ی ده‌رئه‌كه‌وێت و ڕۆژ ڕووناك ئه‌بێته‌وه‌.

[ وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا (٤) ] وه‌ سوێند بێت به‌ شه‌و كاتێك كه‌ ڕووناكی ڕۆژ دائه‌پۆشێت و تاریك ئه‌بێت.

[ وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَاهَا (٥) ] وه‌ سوێند بێت به‌ ئاسمان و دروستكاره‌كه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌یه‌، یان ئاسمان و دروست كردنه‌كه‌ی، به‌ هه‌ردووكی ته‌فسیر كراوه‌.

[ وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا (٦) ] وه‌ سوێند بێت به‌ زه‌وی كه‌ چۆن خوای گه‌وره‌ بۆى ڕاخستوون تا سوودی لێ ببینن.

[ وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا (٧) ] وه‌ سوێند بێت به‌ نه‌فس كه‌ چۆن خوای گه‌وره‌ مرۆڤی ڕێكخستووه‌، یاخود سوێند بێت به‌ نه‌فس كه‌ خوای گه‌وره‌ سه‌ره‌تا مرۆڤی دروست كردووه‌ له‌سه‌ر نه‌فسێكی پاك و له‌سه‌ر فیتره‌تی پاكی ئیسلام دروستی كردووه‌.

[ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا (٨) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێنمایی مرۆڤی كردووه‌ بۆ هه‌ردوو ڕێگاكه‌: ڕێگای خراپ و ڕێگای چاك، كامه‌ خراپه‌كارییه‌و كامه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یه‌ ڕێگای خێرو شه‌ڕی به‌ مرۆڤ ناساندووه‌و بۆی ڕوون كردۆته‌وه‌، وه‌ فه‌رمانی پێ كردووه‌ كه‌ ڕێگای چاك بگرێته‌به‌رو خۆی له‌ ڕێگای خراپ دوور بگرێ.

{پاك كردنه‌وه‌ى دڵ و ده‌رون} [ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا (٩) ] به‌دڵنیایی هه‌ر كه‌سێك ته‌زكیه‌ی نه‌فسی خۆی بكات و ده‌روونی خۆی پاك بكاته‌وه‌ له‌ هه‌موو تاوان و سه‌رپێچی و خراپه‌كاریه‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ به‌دڵنیایی سه‌ربه‌رزو سه‌رفراز بوونه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - خۆی دوعای ئه‌كردو ده‌یفه‌رموو: (اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِي تَقْوَاهَا وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا، أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلَاهَا) واته‌: خوایه‌ ته‌قوا به‌ نه‌فسم ببه‌خشه‌و نه‌فسم پاك بكه‌وه‌ هه‌ر تۆی كه‌ به‌ باشترین شێواز پاكی ئه‌كه‌یته‌وه‌، وه‌ هه‌ر تۆی كه‌ سه‌رپه‌رشتی ئه‌كه‌یت.

[ وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا (١٠) ] وه‌ ئه‌وانه‌یشی كه‌ نه‌فسی خۆیان وێڵ و گومڕاو سه‌رگه‌ردان ئه‌كه‌ن به‌ دڵنیایى ئه‌وانه‌ زه‌ره‌رمه‌ند بوونه‌و زه‌ره‌رمه‌ندی ڕاسته‌قینه‌ ئه‌وانه‌ن كه‌ نه‌فسیان هان ناده‌ن بۆ گوێڕایه‌ڵى خوای گه‌وره‌و كرده‌وه‌ی چاك، به‌ڵكو جڵه‌وی نه‌فسیان به‌ر ئه‌ده‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌موو خراپه‌كاری و تاوان و سه‌رپێچییه‌ك بكات ئه‌وانه‌ زه‌ره‌رمه‌ندن.

[ كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا (١١) ] قه‌ومی (ثهمود) كه‌ خوای گه‌وره‌ صاڵح پێغه‌مبه‌ری - صلی الله علیه وسلم - بۆ ناردن ئه‌وان توغیان و سه‌ركه‌شیان كردو پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان به‌درۆ زانی و سنووریان به‌زاند له‌ تاوان و سه‌رپێچیدا.

[ إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا (١٢) ] كاتێك كه‌ خراپترینی هۆزه‌كه‌ كه‌ (قه‌دداری كوڕی سالیف) بووه‌ هه‌ستا چوو ئه‌و حوشتره‌ی سه‌ربڕی كه‌ خوای گه‌وره‌ وه‌كو موعجیزه‌یه‌ك له‌ تاوێره‌كه‌وه‌ بۆی ده‌ركردن.

[ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ] پێغه‌مبه‌ری خوا كه‌ مه‌به‌ست پێی صاڵح پێغه‌مبه‌ره‌ - صلی الله علیه وسلم - پێی فه‌رموون [ نَاقَةَ اللَّهِ ] واز له‌و حوشتره‌ بێنن كه‌ خوای گه‌وره‌ وه‌كو موعجیزه‌ بۆی ناردوون، وه‌ ئاگاداری بن و لێی نزیك نه‌كه‌ونه‌وه‌ [ وَسُقْيَاهَا (١٣) ] وه‌ نزیك مه‌كه‌ونه‌وه‌و ده‌ستدرێژى مه‌كه‌نه‌ سه‌رى له‌و ڕۆژه‌ی كه‌ تیایدا ئاو ده‌خواته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاوه‌كه‌ ڕۆژێك بۆ حوشتره‌كه‌ بوو ڕۆژێك بۆ ئه‌وان بوو.

[ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا ] ئه‌وان پێغه‌مبه‌ری خوایان به‌درۆ زانی و حوشتره‌كه‌یان سه‌ربڕی [ فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ ] خوای گه‌وره‌ غه‌زه‌بی لێ گرتن و سزای بۆ ناردن و له‌ناوی بردن به‌هۆی تاوانی خۆیانه‌وه‌ [ فَسَوَّاهَا (١٤) ] به‌شێوه‌یه‌ك سزای دان كه‌ هه‌موویانی گرته‌وه‌و زه‌ویه‌كه‌ی ته‌خت كرد لێیان، واته‌: سزایه‌كی وای دان كه‌ خستیانییه‌ ژێر خۆڵه‌وه‌.

[ وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا (١٥) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ له‌سه‌ره‌نجامی كاره‌كانی ناترسێ و ترسی هیچ كه‌سێكی نیه‌و هه‌رچیه‌ك بكات به‌بێ ترس ئه‌یكات، والله أعلم.

سوورەتی (لەیل) (واتە: شەو) ‏پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (لەیل) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (لەیل) (٢١) ئایەتە. ٣- سورەتى (لەیل) زنجیرەى نەوەدو دووەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (لەیل) لە دواى سورەتى (ئەعلا) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى ئەم سورەتە پیرۆزە بەشێوەیەكى سەرەكى زیاتر بریتییە لە باسكردنى هەوڵ و كۆششەكانى مرۆڤ لە ئەنجامدانى كارو كردەوەكانیداو جیاوازى لە كارەكانیانداو شێوازى كاركردنیان، وە ماندوو بوون و شەونخونیان لە پێناو ئەم ژیانەى دونیادا، پاشانیش كۆتایی پێهاتنیان لەم دونیایەداو گەڕانەوەیان بۆ قیامەت و رۆژى دوایی، وە لەویشەوە بۆ گەیشتن بە نازو نیعمەتەكان و خۆشییەكانى بەهەشت، یان چونە ناو ئاگرو ئازارو ناڕەحەتییەكانى دۆزەخ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە شەو كاتێك كە بەتاریكییەكانی سەرجەم خەڵكی دائەپۆشێ، یاخود ڕووناكی ڕۆژ دائەپۆشێ

[ وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى (٢) ] وە سوێند ئەخوات بە ڕۆژ كاتێك كە دەرئەكەوێ و ئاشكرا ئەبێ و ڕووناكییەكەی تاریكی شەو ناهێڵێت و ئەیبات .

[ وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (٣) ] وە سوێند ئەخوات بە نێرو مێ لە هەموو شتێك، ئەمانە هەمووی سەرنج ڕاكێشانی مرۆڤە بۆ دروستكراوەكانی خوای گەورە تا تاك و تەنهایى و تواناو دەسەڵات و گەورەیی خوای گەورەتان بۆ دەركەوێت .

[ إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى (٤) ] ئەمە وەڵامی سوێند خواردنەكەیە: ئەو كردەوانەی كە ئەیكەن دژ بەیەك و پێچەوانەن و هەموو خەڵكی یەك شێواز نییە، هەیە كردەوەی باش ئەكات، وە هەیە كردەوەی خراپ ئەكات، وە هەیە كردەوەكانی بۆ ئەوەیە خۆی لە خوای گەورە نزیك بكاتەوەو بەهەشتی خوای گەورە بەدەست بێنێ وە خۆی لە ئاگری دۆزەخ بپارێزێ و ڕزگار بكات، وە هەیشە بە كردەوە خراپەكانی خۆی لە خوای گەورەو بەهەشت دوور ئەخاتەوەو خۆی بەهیلاك ئەبات و بەرەو ئاگری دۆزەخ بەڕێ ئەكەوێت.

[ فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى (٥) ] كەسێك ئەو ماڵەی كە هەیەتی لە پێناو خوای گەورەدا بیبەخشێ وە تەقوای خوای گەورە بكات وە خۆی لە حەرام و سەرپێچی و تاوان بپارێزێ .

[ وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى (٦) ] وە باوەڕی بە پاداشتی خوای گەورە هەبێ كە ئەم كاتێك كە ئەبەخشێ خوای گەورە ئەجرو پاداشتی ئەداتەوە، یاخود باوەڕی بەوە هەبێ كە خوای گەورە جێگای بۆ پڕ ئەكاتەوە، یاخود باوەڕی بە (لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) هەبێ، یان باوەڕی بەو نیعمەتانە هەبێ كە خوای گەورە پێی بەخشیووە، یاخود باوەڕی بە بەهەشت هەبێ، ئەو تەفسیرانەى بۆ كراوە.

ئاسانكردنى رێگاى بەهەشت [ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى (٧) ] ئەوە ئێمەیش كاری چاكەو خێری بۆ ئاسان ئەكەین، واتە: هەر كەسێك ببەخشێ و تەقوای خوای گەورە بكات و باوەڕی بەو شتانە هەبێ ئەوە ئێمەش كردەوەی چاك و عیبادەت و خواپەرستی و خواناسی و چاكەی بۆ ئاسان ئەكەین, یاخود (فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى) ڕێگای بەهەشت و چوونە بەهەشتی بۆ ئاسان ئەكەین، یاخود وتراوە: پاداشتی چاكە ئەوەیە كە خوای گەورە یارمەتیت ئەدات لە دوای چاكە چاكە بكەی، هەروەكو چۆن یەكێك لە سزاكانی خراپە ئەوەیە كە لە دوای خراپە خراپەی تری بەدوادا دێت و مرۆڤ ڕائەكێشێ بۆ خراپەی تر ئەوە خۆی لە خۆیدا سزای خوای گەورەیە بۆی, ئەم ئایەتانە لەسەر (ئەبوبەكری صدیق) دابەزیوە (خوای گەورە لێی ڕازی بێ) كە لەسەرەتای ئیسلامدا ئەو باوەڕدارانەی كە كۆیلە بوونەو لە ژێر دەستی كافراندا بوونە (ئەبوبەكری صدیق) (خوای لێ ڕازی بێ) ئەیكڕین و لە پێناو خوای گەورە ئازادی ئەكردن بەتایبەتی ژن و پیرەژن و بەساڵاچوانی ئەكڕی و ئازادی ئەكردن لە پێناو خوای گەورە, تا باوكی ئەیووت: ئەی ئەبوبەكر ئەگەر تۆ هەر كۆیلەش ئازاد ئەكەی كۆیلەی بەهێز ئازاد بكە بۆ ئەوەی بەرگریت لێ بكەن و لە ئیش و كاردا یارمەتیت بدەن, ئەیفەرموو: ئەی باوكە من مەبەستم ڕەزامەندی خوای گەورەیە, خوای گەورە ئەو ئایەتانەی لەسەر (ئەبوبەكری صدیق) دابەزاندووە (ڕەزاو ڕەحمەتی خوای گەورەی لێ بێت).

ئاسانكردنى رێگاى دۆزەخ [ وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى (٨) ] بەڵام كەسێك كە ڕەزیل و چرووك بێ وە خۆی بە بێ پێویست بزانێ لە خوای گەورەو ئەجرو پاداشتەكەى .

[ وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى (٩) ] وە باوەڕی بەوە نەبێ كاتێك ئەم ببەخشێ خوای گەورە جێگای بۆ پڕ دەكاتەوە، یاخود خوای گەورە ئەجرو پاداشتی دەداتەوە، یان خوای گەورە بەهەشتی پێ دەبەخشێ .

[ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى (١٠) ] ئەمە بە پێچەوانەی ئەوەی ترەوە كاری دۆزەخی بۆ ئاسان ئەكەین، ئەم جۆرە كەسانە هەر كردەوەیەك شەڕو خراپەو تاوان بێ بەلایانەوە ئاسانەو ئەنجامی ئەدەن و لێی ناگەڕێنەوە تا بەرەو دۆزەخیان ئەبات، واتە: كردەوەی دۆزەخییەكانیان بۆ ئاسان ئەكرێ .

[ وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى (١١) ] وە ئەو سەروەت و سامان و ماڵەیشی كە لە دونیا هەیەتی كاتێك ئەم بەهیلاك ئەچێ و ئەمرێت و فڕێ ئەدرێتە دۆزەخەوە ماڵ و سەروەت و سامانی هیچ سوودی پێ ناگەیەنێ لەبەر ئەوەی لە دونیا لە پاش خۆی بەجێی ئەهێڵێ .

[ إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى (١٢) ] بە دڵنیایى ڕوون كردنەوەی ڕێگای هیدایەت و ڕێگای ڕاستی و جیاكردنەوەی لە ڕێگای گومڕایی ئەوە لەسەر ئێمەیە، واتە: خوای گەورە هیدایەتی خەڵكی داوە بەوەی كە ڕێگای ڕاستی بۆ ڕوون كردونەتەوەو پێی ناساندوون، هەر كەسێك مەبەستی بێ خوای گەورە دەستی ئەگرێت و یارمەتی ئەدات و ئەیخاتە سەر ڕێگا ڕاستەكە.

[ وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى (١٣) ] وە بە دڵنیایى سەرەتاو كۆتایی دونیاو قیامەت هەمووی بەدەست خوای گەورەیەو بۆ خوای گەورەیەو موڵكی خوای گەورەیەو خوای گەورە خۆی تەسەڕوف و هەڵسوكەوتی تیادا ئەكات .

[ فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى (١٤) ] ئاگادارمان كردوونەتەوە لە ئاگرێك كە ئاگری دۆزەخە -پەنا بەخوای گەورە- كە داگیرساوەو گڕو بڵێسەی هەیە، (سووكترین سزای دۆزەخییەكان لەناو ئاگری دۆزەخدا كەسێكە كە جووتێك پێڵاوی ئاگرینى لە پێ ئەكرێ دەماغی لەگەڵیدا ئەكوڵێ وا ئەزانێ قورسترین سزایە لە كاتێكدا ئەمە سووكترین سزایەو هیچ كەسێك لەو سزایە سووكتری نییە) .

[ لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى (١٥) ] هیچ كەس ناچێتە ناو ئەو ئاگری دۆزەخەو گەرمی و سزاكەی بچێژێ مەگەر كەسێكی بەدبەخت و خراپەكارو كافرو بێ دین بێت .

[ الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٦) ] ئەو كەسەی كە بەدڵ دینی خوای گەورەو پەیامی پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم قورئانی بەدرۆ زانیوەو باوەڕی پێی نەكردووە، وە بە كردەوەكانیشی پشتی هەڵكردووە لە شوێنكەوتنی پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم دینەكەی .

[ وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى (١٧) ] وە بەتەقواترین كەس لەو ئاگرە گڕو بڵێسەدارە خۆی دوور ئەخاتەوە، كە زۆربەی موفەسیرین ئەفەرموون مەبەست پێی (ئەبوبەكری صدیق)ە (خوای لێ ڕازی بێ)، بەڵكو هەندێكیان كۆدەنگی زانایانی موفەسیر نەقڵ ئەكەن لەسەر ئەوەی كە ئەم ئایەتانە لەسەر (ئەبوبەكری صدیق) دابەزیوە (ڕەزاو ڕەحمەتی خوای گەورەی لێ بێ) كە لە هەموو كەس بەتەقواتر بووە لە پاش پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم [ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ] (الْحُجُرَات: ١٣) وە بەڕێزترینیش لای خوای گەورە ئەو كەسەیە كە بەتەقواترین بێ, كەواتە بەڕێزترین كەس لای خوای گەورە لە پاش پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ئەبوبەكر بووە، بەڵكو لە پاش هەموو پێغەمبەران باشترین و بەتەقواترین و چاكترین و بەڕێزترین و پاكترین و شیاوترین كەس (ئەبوبەكری صدیق) بووە .

[ الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى (١٨) ] كە لە پێناو خوای گەورەدا ماڵی خۆی ئەبەخشێ و مەبەستی ئەوەیە كە خۆی پاك بكاتەوە لە تاوان بەڵكو لای خوای گەورە پاك بێ وە مەبەستی ڕیاو ناوبانگ و شوهرەت و پاداشتی خەڵكى نییە .

[ وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) ] وە كاتێك كە ئەم ماڵە ئەبەخشێ مەبەستی ئەوە نییە لە بەرامبەر پاداشتی كەسێك بیكات، یان چاوەڕێی پاداشتی كەسێك بێ، یان چاوەڕێی نیعمەتی كەسێك بێت .

[ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى (٢٠) ] بەڵكو تەنها مەبەستی ڕووی پیرۆزی پەروەردگاری بەرزو بڵندێتی، وە چاوەڕێی ئەجرو پاداشتی خوای گەورەیە و بە ئومێدە لە ڕۆژی قیامەتدا لە بەهەشتدا ڕووی پیرۆزی خوای گەورە ببینێ، وە مەبەستی ئەوەیە كە خوای گەورە لێی ڕازی بێت و ڕەزامەندی خوای گەورە بەدەست بێنێت .

[ وَلَسَوْفَ يَرْضَى (٢١) ] وە بەدڵنیایی خوای گەورە لە بەهەشتدا ئەوەندە ئەجرو پاداشتی ئەداتەوەو ئەوەندە ڕێزی لێ ئەگرێ و ئەوەندە نازو نیعمەتی پێ ئەبەخشێ تا ڕازی ئەكات, وتمان: ئەمانە لەسەر (ئەبوبەكری صدیق) (خوای لێ ڕازی بێ) هاتۆتە خوارەوە بەڵام گشتیشەو بۆ هەموو كەسێكە كە ئەم سیفەتانەی تیادا بێ خوای گەورە ئەو ئەجرو پاداشتانەی ئەداتەوە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (لەیل) والحمد لله.

سوورەتی (زوحا) (واتە: چێشتەنگاو) پێناسەیەكى ئەم سورەتە: ١- سورەتى (زوحا) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (زوحا) (١١) ئایەتە. ٣- سورەتى (زوحا) زنجیرەى نەوەدو سێیەمە لە ریزبەندی لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (زوحا) لە دواى سورەتى (فەجر) دابەزیوە. ٥- لەو سورەتانەیە كە خواى گەورە بە سوێند خواردن دەستى پێكردووە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرەكانى ئەم سورەتە باسى كەسایەتى پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەكات، وە ئەو فەزڵ و بەخششە زۆرانەى كە خواى گەورە پێى بەخشیوە لە دونیاو دوارۆژدا تا سوپاسى خوا بكات لەسەر ئەو بەخششانە. هۆى دابەزینى ئەم سوورەتە: پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم شەوێك یان دوو شەو نەخۆش بوو هەڵنەسا بۆ شەونوێژو شەونوێژی نەكردو قورئانی نەخوێند لە شەونوێژەكەیدا, ئافرەتێك لە موشریكان هات بۆ لای و وتی: ئەی محمد صلى الله علیه وسلم دوو شەوە گوێم لە دەنگت نییە هەستی شەونوێژ بكەیت و قورئان بخوێنی وا ئەبینم كە شەیتانەكەت وازی لێ هێناویت، كە ئەیانووت: محمد صلى الله علیه وسلم تێكچووەو شەیتان دەستی لێ وەشاندووە، خوای گەورە سەرەتای ئەم سوورەتەی دابەزاند (الصحيح المُسنَد): بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالضُّحَى (١) ] سوێند بێت بە چێشتەنگاو كاتێك كە خۆر بەقەدەر ڕمێك بەرز ئەبێتەوە .

[ وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى (٢) ] وە سوێند بێت بەشەو كاتێك كە هێمن و ئارام و تاریك ئەبێ و بەتاریكییەكەی ڕووناكی ڕۆژ دائەپۆشێ .

[ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ ] ئەمە وەڵامی سوێند خواردنەكەیە: ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پەروەردگارت وازی لێ نەهێناویت و دەستبەردارت نەبووەو وەحی لە تۆ نەپچڕاندوووەو كۆتایی بە وەحی نەهاتووە [ وَمَا قَلَى (٣) ] وە ڕقی لێت نییە بەڵكو پەروەردگار خۆشى ئەوێیت ئەوپەڕی خۆشوویستن .

[ وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى (٤) ] وە قیامەت بۆ تۆ باشترە لە دونیا لەگەڵ ئەوەی كە خوای گەورە لە دونیادا پێغەمبەرایەتی و قورئانی پێ بەخشیوویت هێشتا قیامەت بۆ تۆ باشترە لە دونیا، بۆیە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لە دونیادا زۆر زاهیدو دونیا نەوویست بووە، وە كاتێكیش كە سەرپشك كرا لەوەی كە تەمەنت بۆ درێژ بكرێتەوەو لە دونیادا بمێنی یاخود لای خوای گەورە هەڵئەبژێری، لای خوای گەورەی هەڵبژارد، وە لە دونیادا وەكو ڕێبوارێك ژیاوە كە لە ژێر سێبەری دارێكدا بێت و دواتر بڕوات و بەجێى بێڵێت .

[ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى (٥) ] وە پەروەردگارت لە قیامەتدا ئەوەندەت پێ ئەبەخشێ تا ڕازیت ئەكات لە نازو نیعمەت و لە شەفاعەتی هەرە گەورەو لە حەوزی كەوسەرو لەو پاداشتانەی كە بۆی داناویت ئەوەندەت پێ ئەبەخشێ تا ڕازیت ئەكات, (عبداللەی كوڕی عەباس) ئەفەرمووێ: ئەو كەنزانەی كە بە ئوممەتەكەی دەدرێت لە پاش خۆی كە وڵاتان فەتح ئەكرێ و ئەبێ بە موڵكی موسڵمانان ئەوانە نیشان پێغەمبەری خوا درا صلى الله علیه وسلم پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم زۆر بەوە دڵخۆش بوو كە دینەكەی و موڵكی ئوممەتەكەی بەم شێوازە بڵاو ئەبێتەوەو ئەگاتە هەموو شوێنێك, خوای گەورە ئەم ئایەتەی دابەزاند: (وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى) نەك هەر ئەمەندە بەڵكو لە بەهەشتدا خوای گەورە هەزار هەزار كۆشكی بە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بەخشیووە كە ئەكاتە یەك ملیۆن كۆشك لە هەر كۆشكێكدا ئەوەندەی كە پێویست بێ لە حۆرى و خێزان و خزمەتكار بۆ پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دانراوە (الصحيح المُسنَد) .

[ أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى (٦) ] پاشان خوای گەورە نیعمەتەكانی خۆی بەسەر پێغەمبەری خوادا صلى الله علیه وسلم باس ئەكات: ئایا خوای گەورە تۆی نەبینی كە هەتیو و بێ باوك بووی كەس نەبوو پەنات بدا خوای گەورە پەنای دایت, لەبەر ئەوەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لە سكی دایكیدا بوو باوكی وەفاتی كرد, وە تەمەنی شەش ساڵ بوو دایكیشی وەفاتی كرد, (عبدالمطلب)ى باپیری گرتییە خۆی تەمەنی هەشت ساڵ بوو ئەویش وەفاتی كرد، دواتر (ئەبو تاڵیب) ى مامى گرتییە خۆی كە زۆر هەژارو نەدار بوو .

[ وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى (٧) ] ئایا خوای گەورە تۆی نەبینی كە وێڵ بووی خوای گەورە ڕێنمایی كردیت, وتراوە: مەبەست بە وێڵی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەوە بووە لە دۆڵەكانی مەككەدا بە منداڵی ڕێی ون كردووە دواتر گەڕاوەتەوە, یاخود لە ڕێگای شامدا كە لەگەڵ (ئەبو تاڵیبی) مامیدا چوو بۆ بازرگانى كە تەمەنی دوانزە ساڵ بووە لەسەر حوشترێك بووە بەشەو ئیبلیس ڕێیەكەی لێ ون كردووە جبریل هاتووە ڕێگەكەی نیشان داوەتەوە، یاخود تۆ بێئاگا بوویتە لە ئیمان هێنان پێش ئەوەی كە وەحیت بۆ بێت نەتزانیوە ئیمان چییەو قورئان چییەو قیامەت چییەو شەریعەت چییە, خوای گەورە بەهۆی ناردنی وەحییەوە هەموو ئەم شتانەی پێ ناساندوویت و ڕێنمایی كردوویت بۆ هەموو ئەم شتانە .

[ وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى (٨) ] وە خوای گەورە تۆی بینی كە خاوەن منداڵ و فەقیرو هەژار بووی خوای گەورە دەوڵەمەندی كردیت و ڕزق و ڕۆزی خۆی ڕژاند بەسەرتدا, كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم سەرەتا فەقیرو هەژار بووە بەڵام فەقیرێكی ئارامگر بووە، دواتریش كە خوای گەورە دەوڵەمەندی كردووە دەوڵەمەندێكی سوپاسگوزار بووە، واتە: هەردوو مەقامی فەقیری ئارامگرو دەوڵەمەندی سوپاسگوزاری كۆكردۆتەوە كە مرۆڤی موسڵمان ئەبێ بەو شێوازە بێ لە كاتی فەقیریدا ئارامگر بێ، وە لە كاتێك كە دەوڵەمەند بوو سوپاسگوزار بێ, وە دەوڵەمەندیش بە زۆری شتومەك نییە بەڵكو دەوڵەمەندی دڵ و دەروونە.

چەند رەوشتێكى جوان [ فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ (٩) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ یادی بێ باوكی خۆت لەبیر بێ خۆت بێ باوكیت بینیوە, كەسێك كە هەتیو و بێ باوكە تۆ بەسەریدا زاڵ مەبەو زەلیلی مەكەو زوڵم و ستەمی لێ مەكەو لێی تووڕە مەبەو سەرزەنشتی مەكە بەڵكو چاكەكار بە لەگەڵیدا، (هەرچەندە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دوور بووە لە زوڵم و ستەم بەڵام ئەوە ئامۆژگاریە بۆ ئێمە) یاخود وتراوە: وەكو باوكێكی بەڕەحم و سۆزو بەزەیی وابە بەرامبەر هەتیوان، (بێگومان پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بەم شێوازە بووە) .

[ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ (١٠) ] وە كەسێكیش كە فەقیرو هەژارەو داوات لێ ئەكات بەڕوویدا هەڵمەشاخێ بەڵكو ئەگەر نەیشت بوو بیدەیتێ بە نەرمی و بە جوانی ڕەتی بكەوە, یاخود (السَّائِلَ) كەسێك كە پرسیاری دینت لێ ئەكات تۆ بەجوانترین شێواز وەڵامی بدەوەو لەوەی خوای گەورە پێی بەخشیوویت فێرى بكە، چۆن خۆت پێشتر هیچت نەزانیوە خوای گەورە لە ڕێی وەحییەوە فێری كردوویت تۆیش ئەو وەحییە بە خەڵكی بگەیەنە بەجوانترین شێوازو لە خەڵكی تووڕە مەبەو ڕێنمایی خەڵكى بكە بە زانیاری .

[ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ (١١) ] وە ئەو نیعمەتانەی كە خوای گەورە پێی بەخشیوویت تۆ باسی بكەو با پێتەوە دیار بێت, نیعمەتەكان مەبەست پێی وەحی و قورئان و سەرجەم ئەو نیعمەتانەی ترە كە خوای گەورە پێی بەخشیووە: تۆ هەتیو و بێ باوك بوویت خوای گەورە پەنای دایت, وە فەقیرو هەژار بووی خوای گەورە دەوڵەمەندی كردیت, وە وێڵ و بێئاگا بووی هیچت نەئەزانی خوای گەورە فێری كردیت, تۆ با ئەم نیعمەتانەت پێوە دیار بێ و باسی بكە, پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەفەرمێت: (وە هەر كەسێك سوپاسی كەم نەكات ئەوە سوپاسی زۆریش ناكات, وە هەر كەسێك سوپاسی خەڵكى نەكات سوپاسی خوای گەورەشی نەكردووە, وە باسكردنی نیعمەتی خوای گەورە شوكرانەبژێرییە، وە باس نەكردنی كوفرانەی نیعمەتە)، كە خوای گەورە نیعمەتێكى پێ بەخشیت باسی بكەو با پێتەوە دیار بێت، والله أعلم. بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (زوحا) والحمد لله.

سووره‌تی (شه‌رح) (واته‌: روونكردنه‌وه‌و كردنه‌وه‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٨) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ (١) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - ئایا دڵتمان نه‌كرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی وه‌رگرێ و توانای هه‌ڵگرتنی باری قورسی پێغه‌مبه‌رایه‌تی و له‌به‌ر كردنی وه‌حی و گه‌یاندنی دینه‌كه‌ی خوای گه‌وره‌ی هه‌بێ، واته‌: سینگتمان كرده‌وه‌و فراوان و ڕووناكمان كرد بۆ هه‌ڵگرتنی ئه‌و شتانه‌، وه‌ چۆن پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - سینگی كراوه‌و فراوان و ڕووناك بووه‌، شه‌ریعه‌ته‌كه‌یشی به‌هه‌مان شێوه‌ شه‌ریعه‌تێكی فراوان و سووك و ئاسانه‌ و هیچ باری قورس و گرانی تیادا نیه‌، یاخود وتراوه‌: مه‌به‌ست پێی كردنه‌وه‌ی سینگ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ دوو مه‌لائیكه‌ت هاتوونه‌و سینگی پێغه‌مبه‌ری خوایان - صلی الله علیه وسلم - له‌ت كردووه‌و هه‌رچی ڕق و كینه‌و شتێك هه‌بێ له‌ دڵیدا ده‌ریان كردووه‌و فڕێیان داوه‌و به‌ ئاوی زه‌مزه‌م دڵیان شوشتۆته‌وه‌و پڕیان كردووه‌ له‌ ڕه‌حم و سۆزو به‌زه‌یی و میهره‌بانی و كردوویانه‌ته‌وه‌ جێی خۆی.

[ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ (٢) ] وه‌ ئه‌گه‌ر شتێكت هه‌بووبێت له‌ پێش ئیسلام له‌ تاوان له‌سه‌رمان لابردوویت، هه‌ر چه‌نده‌ خوای گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌رى - صلی الله علیه وسلم - له‌ تاوانی گه‌وره‌ پاراستووه‌ مه‌گه‌ر شتی بچووكى هه‌بووبێت ئه‌وانه‌یشمان له‌سه‌رت لابردووه‌و خوای گه‌وره‌ لێت خۆش بووه‌.

[ الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ (٣) ] (الإِنْقَاظ) واته‌: ده‌نگ ده‌رچوون، ئه‌و وه‌حییه‌ ئه‌وه‌نده‌ قورس بووه‌ ئه‌گه‌ر بارێك بوایه‌و له‌سه‌ر شانت بوایه‌ ده‌نگی شكاندی پشتت ئه‌بیسترا، هه‌ڵگرتنی وه‌حی و پێغه‌مبه‌رایه‌تی ئه‌وه‌نده‌ قورس بووه‌ كه‌ خوای گه‌وره‌ پشتی پاراستووه‌ له‌و شكاندنه‌.

{به‌رز كردنه‌وه‌ى ناوی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم -} [ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ (٤) ] وه‌ ناو و یادی تۆمان به‌رز ڕاگرتووه‌ له‌ دونیاو قیامه‌تدا، به‌وه‌ی كه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك ناوی خوای گه‌وره‌ بهێنرێ ناوی تۆش ئه‌هێنرێ، وه‌ هیچ كه‌سێك موسڵمان نابێ و به‌ موسڵمان دانانرێ هه‌ر چه‌نده‌ بڵێ: (أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) تا نه‌ڵێ: (وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ) وه‌ ڕۆژانه‌ پێنج جار بانگ ئه‌درێ و له‌گه‌ڵ (أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) بانگده‌ر (وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ) ئه‌ڵێت، وه‌ هیچ وتاربێژێك نیه‌ كه‌ وتار بدات ئیلا ناوی پێغه‌مبه‌ری خوا دێنێ - صلی الله علیه وسلم - ، وه‌ هیچ كه‌سێك نیه‌ نوێژ بكات ئیلا ناوی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - دێنێ، یاخود خوای گه‌وره‌ ناوی پێغه‌مبه‌ری خوای - صلی الله علیه وسلم - به‌رز ڕاگرتووه‌ به‌وه‌ی كه‌ بۆ پێغه‌مبه‌رانی تریشى باسی كردووه‌و به‌ڵێن و په‌یمانی لێ وه‌رگرتوون كه‌ ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوا هات - صلی الله علیه وسلم - خۆیشیان ئیمانی پێ بێنن و شوێنی بكه‌ون وه‌ فه‌رمانیش بكه‌ن به‌ ئوممه‌ته‌كانیان هه‌ر كاتێك گه‌یشتن به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئیمانی پێ بێنن.

{دواى ناخۆشى خۆشییه‌} [ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (٥) ] به‌ دڵنیایی له‌گه‌ڵ هه‌موو ته‌نگانه‌و ته‌سكی و ناخۆشی و گرانی و سه‌ختى و سه‌غڵه‌تى و قورسییه‌كدا سووكی و ئاسانی هه‌یه‌و خوای گه‌وره‌ ده‌رووی خێر ئه‌كاته‌وه‌.

[ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (٦) ] دیسانه‌وه‌ به‌ دڵنیایی له‌گه‌ڵ هه‌موو قورسی و گرانی و ته‌سكی و ته‌نگییه‌كدا سووكی و ئاسانی و ده‌رووی خێر هه‌یه‌، لێره‌دا یه‌ك جار خوای گه‌وره‌ باسی عوسری كردووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عوسره‌كه‌ هه‌ردووكی (ئه‌لیف و لامی) پێوه‌یه‌ (مه‌عریفه‌)یه‌ یه‌ك عوسره‌، به‌ڵام یوسره‌كه‌ (نه‌كیره‌)یه‌ دوو دانه‌یه‌، بۆیه‌ هیچ كاتێك یه‌ك عوسرو ته‌نگانه‌ زاڵ نابێ به‌سه‌ر دوو سووكی و ئاسانیدا، دوو جار خوای گه‌وره‌ باسی سووكی و ئاسانى كردووه‌ یه‌كجار باسی ته‌نگانه‌ی كردووه‌، بۆیه‌ مرۆڤی ئیماندار ئه‌بێ گه‌شبین و ئارامگر بێت، وه‌ ره‌شبین و بێ ئومێد نه‌بێ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌، وه‌ هه‌میشه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌رووی خێر ئه‌كاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ ئارامگر بێ.

[ فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ (٧) ] كاتێك له‌ كاروباری دونیاو سه‌رقاڵی بوویته‌وه‌ ئه‌وه‌ خۆت یه‌كلا بكه‌وه‌ بۆ په‌رستنی خوای گه‌وره‌ به‌ دڵسۆزی و نیازپاكی ڕوو له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌و گورج وگۆڵ به‌، یاخود مه‌به‌ست پێی شه‌ونوێژه‌ له‌ شه‌ونوێژه‌كانتدا خۆت بۆ خوای گه‌وره‌ یه‌كلا بكه‌وه‌و شه‌ونوێژ بكه‌، یاخود ئه‌گه‌ر له‌ فه‌رزه‌كان بوویته‌وه‌ ئه‌و كاته‌ شه‌ونوێژیش بكه‌، یاخود ئه‌گه‌ر هاتوو له‌ ڕاگه‌یاندنی دینه‌كه‌ت بوویته‌وه‌ یان له‌ غه‌زاو جیهاد كردن ته‌واو بووی ئه‌و كاته‌ خۆت یه‌كلا بكه‌ره‌وه‌ بۆ عیباده‌ت و په‌رستنی خوای گه‌وره‌.

[ وَإِلَى رَبِّكَ فَارْغَبْ (٨) ] وه‌ نیه‌ت و ڕه‌غبه‌تت بۆ لای خوای گه‌وره‌ هه‌بێت و به‌تاك و ته‌نها ملكه‌چ به‌ بۆ خوای گه‌وره‌ وه‌ ڕوو له‌ خوای گه‌وره‌ بكه‌ وه‌ داوای به‌هه‌شتی لێبكه‌، والله أعلم.

سوورەتی (تین) (واتە: هەنجیر) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (تین) سورەتێكى مەككى یە . ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (تین) (٨) ئایەتە. ٣- سورەتى (تین) زنجیرەى نەوەدو پێنجەمە لە ریزبەندی لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (تین) لە دواى سورەتى (بروج) دابەزیوە. ٥- (بەڕائی كوڕی عازب) (ڕەزای خوای گەورەی لێ بێت) ئەفەرمووێ: پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە سەفەرێكیدا لە یەكێك لە دوو ڕكاتەكەی نوێژی عیشادا سوورەتی (وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ)ی خوێند هیچ كەسێكم نەبینی وەكو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم دەنگ و قیرائەتی خۆش بێ . تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى ئەم سورەتە پیرۆزە لە چوار چێوەى دوو باسی سەرەكیدایە، ئەوانیش: ١- رێزگرتن و رێزلێنانى خواى گەورە بۆ مرۆڤەكان بەوەى كە لەسەر جوانترین و رێكترین شێوە دروستى كردوون. ٢- باسكردنى باوەڕبوون بە لێپرسینەوەو وەرگرتنەوەى پاداشت و سزا، وە هەروەها دەرخستنى ئەوەش كە هیچ شتێك لاى خواى گەورە ون نابێت تەنانەت ئەگەر بە ئەندازەى گەردیلەیەكیش بێت. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە هەنجیرو بە زەیتون, كە ئاماژەیە بۆ (بیت المقدس) قودس كە لەوێ هەنجیرو زەیتونی زۆری لێیە .

[ وَطُورِ سِينِينَ (٢) ] وە سوێند ئەخوات بە (طوری سەیناء ) ئەو كێوەی كە خوای گەورە قسەی لەگەڵ موسادا صلى الله علیه وسلم كرد لەسەری .

[ وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ (٣) ] وە سوێند ئەخوات بەم وڵاتە ئەمینە كـە هـەر كـەسێك بچێتە ناوییەوە ئەوە ئەبێ ئەمین بێ، كە مەبەست پێی مەككەیە كە خوای گەورە پێغەمبەری صلى الله علیه وسلم تیادا ناردووە, كە ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەو سێ شوێنەو بۆ ئەو سێ پێغەمبەرە بەڕێزە لە (ئولول عەزم)، (بیت المقدس) عیسای صلى الله علیه وسلم لێ بووە، وە (طوری سەیناء ) موساى صلى الله علیه وسلم لێ بووە، وە مەككەش پێغەمبەری خواى لێ بووە صلى الله علیه وسلم ، ئاماژەیە بۆ ئەو سێ پێغەمبەرە بەڕێزە كە لەو سێ شوێنەدا نێردراون.

پوچەڵ كردنەوەى بیردۆزەى (نیاندرتاڵ) [ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (٤) ] ئەمە وەڵامی سوێند خواردنەكەیە: بەدڵنیایی ئێمە مرۆڤمان دروست كردووە لە جوانترین شەكل و شێوازدا كە بە ڕێكی دروستمان كردووەو ئەندامەكانی لەشیمان بەجوانترین شێواز دروست كردووە، هەر سەرەتا خوای گەورە ئادەمی دروست كردووەو مرۆڤی دروست كردووە بەو شێوازە بووە, (ئەمەیش ڕەددە بۆ بیردۆزەی مرۆڤی نیاندرتاڵ كە ئەڵێن: سەرەتا مرۆڤ زۆر ناشیرین بووە دواتر وردە وردە بە درێژایی و ڕۆیشتنی كات و سەردەم شێوەی گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، كە ئەمە بیردۆزەیەكی پووچەڵە بەڵكو خوای گەورە هەر سەرەتا لەسەر جوانترین شێواز ئادەمی دروست كردووەو ئادەمیش شێوەی وەك ئێمە بووە، ئێمەش شێوەمان لەسەر شێوەی ئادەمە بەو شێوازە جوانە خوای گەورە مرۆڤی دروست كردووەو بە ناشیرینی مرۆڤی دروست نەكردووە) .

[ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ (٥) ] پاشان مرۆڤ ئەگەڕێنینەوە بۆ ئەوپەڕی تەمەن كە ئەوپەڕی پیرێتی و لاوازی و بێدەسەڵاتیە، كە مرۆڤ دوای ئەوەی كە گەنج و بەهێزە ئەگەڕێتەوە بۆ ئەوپەڕی پیری كە وای لێ دێت تەنانەت عەقڵیشی لەدەست ئەدات, یاخود (ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ) مەبەست ئەوەیە ئەو مرۆڤە كە بەو شێوە جوانە دروستمان كردووە خۆی ئەباتە ڕیزی ئاژەڵ و ئەو عەقڵەی پێمان داوە عیبادەتی خوای گەورەی پێ ناكات بەڵكو خۆی ئەگەڕێنێتەوە بۆ نزمترین پلە نزمەكانی دۆزەخ، كە (أَسْفَلَ سَافِلِينَ) نزمترین و خوارترین پلەكانی دۆزەخە، خۆی ئەگەڕێنێتەوە بۆ ئەوێ بەوەی كە نیفاق ئەكات یان ئیمان ناهێنێ یان پشت لە خوای گەورە ئەكات [ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] تەنها كەسانێك ناگەڕێنینەوە بۆ (أَسْفَلَ سَافِلِينَ) بۆ نزمترین پلەكانی خوارەوەی دۆزەخ و تیایدا سزا بدرێن بەڵكو بۆ بەرزترین پلەكانی سەرەوەی بەهەشت خوای گەورە بەرزیان ئەكاتەوە ئەوانەی كە ئیمانیان هێناوە بە خوای گەورە وە بەتاك و تەنها خوای گەورەیان پەرستووەو شەریكیان بۆ خوا دانەناوەو كردەوەی چاكیان ئەنجامداوە, (كردەوەی چاكیش ئەوەیە كە لەسەر سوننەتی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بێت و بیدعە نەبێت، وە بە نیەتی پاك بێت و بەدڵسۆزی و ئیخڵاسەوە بۆ خوای گەورەى بێت و بۆ ریاى نەبێت) .

[ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٦) ] ئەمانە ئەجرو پاداشتێكیان بۆ هەیە كە ناپچڕێت و پچڕانی بۆ نییەو بەردەوامە.

[ فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) ] ئەی مرۆڤ ئەی ئادەمیزاد ئیتر لە پاش ئەمە چی وات لێدەكات ڕۆژی سزاو ڕۆژی لێپرسینەوە بەدرۆ بزانی كاتێك ئەزانی كە خوای گەورە بەو قۆناغانە تۆی دروست كردووە ئەبێ بشزانی كە بۆ خوای گەورە ئاسانترە كە سەرلەنوێ زیندووت بكاتەوەو لێپرسینەوەت لەگەڵدا بكات, چی وای لێكردوویت ڕۆژی زیندوو بوونەوەو لێپرسینەوە بەدرۆ بزانیت؟

[ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ (٨) ] ئایا خوای گەورە دادوەرترین دادوەر نییە؟ بەڵێ، واتە: هیچ دادوەرێك وەكو خوای گەورە دادوەرو دادپەروەر نییە كە مسقالە زەڕەیەك زوڵم و ستەم لە هیچ كەسێك ناكات, بەڵكو خوای گەورە بە دادپەروەری بڕیار لە نێوان هەموو كەسێكدا ئەدات, بەڵام ئەم فەرموودەیەی كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم كە (وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ)ی خوێندبێ و گەیشتبێ بە كۆتاییەكەی (أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ) كە وتبێتی با هەر كەسێك گەیشتە ئەوێ بڵێ: (بلى وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدِينَ) ئەو فەرموودەیە صەحیح نییە زەعیف و لاوازەو هیچ شتێك ناڵێیت، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (تین) والحمد لله.

سووره‌تی (عه‌له‌ق) (واته‌: دڵۆپه‌ خوێنێكى مه‌یوو) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٩) ئایه‌ته‌ {یه‌كه‌م سووره‌ت كه‌ له‌ قورئانى پیرۆز دابه‌زى} ئه‌مه‌ یه‌كه‌م سووره‌ته‌ هاتۆته‌ خواره‌وه‌ له‌ قورئانی پیرۆز، وه‌ پێنج ئایه‌تی سه‌ره‌تا له‌ ئه‌شكه‌وتى (حیراء) دابه‌زى، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - سه‌ره‌تا خه‌وی ده‌بینی وه‌ خه‌وه‌كانی هه‌مووی ئه‌هاته‌ جێ و خه‌وی ڕاستبوو، پاشان پێی خۆشبوو بچێته‌ ئه‌شكه‌وتی (حیراء ) له‌وێ ئه‌مایه‌وه‌ بۆ عیباده‌ت، ڕۆژێك له‌وێ بوو جبریل هات و پێی فه‌رموو، بخوێنه‌، ئه‌میش وتی: من خوێنده‌وار نیم، تا پێغه‌مبه‌ری خوای - صلی الله علیه وسلم - گوشییه‌ خۆیه‌وه‌ تا ماندووی كرد پاشان به‌ریدا سێ جار هه‌ر ئه‌یفه‌رموو: بخوێنه‌ ئه‌ویش ئه‌یفه‌رموو: من خوێنده‌وار نیم، دوای ئه‌وه‌ له‌ سێیه‌م جاردا پێی فه‌رموو: (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ) تا (عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ) ئه‌مه‌ سه‌ره‌تا ئه‌م پێنج ئایه‌ته‌ هاته‌ خواره‌وه‌، واته‌: یه‌كه‌م ئایه‌ت كه‌ له‌ قورئانی پیرۆز دابه‌زیوه‌ ئه‌م پێنج ئایه‌ته‌یه‌، پاشان هاته‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ بۆ لای خه‌دیجه‌ (خوای لێ ڕازی بێ) ترساو فه‌رمووی: دامپۆشن، دایان پۆشی تا ترسه‌كه‌ی نه‌ما پاشان بردی بۆ لای (وه‌ره‌قه‌ی كوڕی نه‌وفه‌ل) كه‌ كه‌سێك بوو له‌سه‌ر دینی پاكی عیسا بوو - صلی الله علیه وسلم - وه‌ بۆى گێڕایه‌وه‌، ئه‌ویش پێی وت: ئه‌مه‌ ئه‌و مه‌لائیكه‌ته‌یه‌ كه‌ بۆ لای موسایش - صلی الله علیه وسلم - هاتووه‌ وه‌حی بۆ هێناوه‌ تۆیش بوویته‌ به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ، خۆزگه‌ من گه‌نج و به‌هێز بوومایه‌ كاتێك كه‌ قه‌ومه‌كه‌ت ده‌رتئه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رتم بخستایه‌، فه‌رمووی: ئایا قه‌ومه‌كه‌م ده‌رم ئه‌كه‌ن؟ وتی: به‌ڵێ هیچ پێغه‌مبه‌رێك نه‌هاتووه‌ وه‌كو تۆ دینی هێنابێ ئیلا قه‌ومه‌كه‌ی ده‌ریان كردووه‌، زۆری نه‌خایاند وه‌حی ماوه‌یه‌ك پچڕاو (وه‌ره‌قه‌)یش وه‌فاتی كرد بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {گرنگى و بایه‌خى خوێندن} [ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ (١) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - بخوێنه‌ به‌ناوی په‌روه‌ردگاری هه‌ره‌ به‌ڕێزته‌وه‌ ئه‌و په‌روه‌ردگاره‌ی كه‌ هه‌موو شتێكی دروست كردووه‌.

[ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ (٢) ] سه‌ره‌تا مرۆڤی دروست كردووه‌ له‌ دڵۆپه‌ ئاوێك پاشان بووه‌ به‌ خوێنێكی مه‌یوو.

[ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ (٣) ] بخوێنه‌ به‌ناوی په‌روه‌ردگاری هه‌ره‌ به‌ڕێزته‌وه‌.

[ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ (٤) ] كه‌ به‌هۆی قه‌ڵه‌مه‌وه‌ خه‌ڵكی فێری هه‌موو شتێك كردووه‌ له‌ نووسین و خوێنده‌واری.

[ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ (٥) ] ئه‌وه‌ى كه‌ مرۆڤ نه‌یزانیوه‌ خوای گه‌وره‌ به‌هۆی قه‌ڵه‌م و زانیارییه‌وه‌ هه‌موو شتێكی فێر كردوون.

[ كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى (٦) ] نه‌خێر به‌ دڵنیایی مرۆڤ سنوور ئه‌به‌زێنێ و خراپه‌كاری ئه‌كات و له‌ خۆی بایی ئه‌بێ.

[ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى (٧) ] كاتێك كه‌ خۆی ئه‌بینێ ده‌وڵه‌مه‌نده‌و سه‌روه‌ت و سامانی زۆره‌و پێویستی به‌ كه‌س نیه‌ له‌ خۆی بایی ئه‌بێ.

[ إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى (٨) ] به‌دڵنیایی گه‌ڕانه‌وه‌و سه‌ره‌نجامتان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌و خوای گه‌وره‌ لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات له‌سه‌ر ئه‌و ماڵه‌ چۆن ده‌ستت خستووه‌و به‌چی ده‌ستت خستووه‌؟ وه‌چۆن كۆت كردۆته‌وه‌؟ وه‌ له‌ چیدا سه‌رفت كردووه‌؟ وه‌ ئایا له‌ گوێڕایه‌ڵى و عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ به‌كارت هێناوه‌؟ یاخود له‌ خراپه‌كاریداو به‌هۆیه‌وه‌ له‌ خۆبایی بوویته‌و له‌ خوای گه‌وره‌ دووركه‌وتوویته‌وه‌؟

{دژایه‌تى كردنى ئه‌بو جه‌هل بۆ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم -} [ أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَى (٩) ] ئایا نابینی كه‌سێك كه‌ نه‌هی ئه‌كات.

[ عَبْدًا إِذَا صَلَّى (١٠) ] له‌ به‌نده‌یه‌ك كاتێك كه‌ نوێژ ئه‌كات، ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌هی ئه‌كات (ئه‌بوجه‌هله‌) نه‌هی له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا كرد - صلی الله علیه وسلم - كه‌ له‌ كه‌عبه‌ی پیرۆزدا نوێژ بكات، پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌ كه‌عبه‌دا له‌ پاڵ مه‌قامی ئیبراهیمدا له‌وێ نوێژی ئه‌كرد (ئه‌بوجه‌هل) هه‌ڕه‌شه‌ی لێ كردو وتی: ئه‌گه‌ر بێتوو محمد - صلی الله علیه وسلم - له‌وێ نوێژ بكات ئه‌بێ بچمه‌ بان ملی و لێی بده‌م، هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا كردو - صلی الله علیه وسلم - وتی: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - پێم نه‌ووتیت جارێكی تر نه‌یه‌یته‌وه‌و لێره‌ نوێژ نه‌كه‌ی، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - به‌ توندی وه‌ڵامی دایه‌وه‌، ئه‌ویش وتی: ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ به‌چی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ من ئه‌كه‌ی كاتێك كه‌ من له‌ هه‌موو كه‌س پیاوانی نادیم زۆرتره‌و خه‌ڵكی زۆرم به‌دواوه‌یه‌، خوای گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌تانه‌ی تری دابه‌زاند، وتی: بانگی پیاوانی نادیه‌كه‌م بكه‌م، خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: (فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ (١٨)) ئه‌و ئایه‌تانه‌ دابه‌زی.

[ أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ عَلَى الْهُدَى (١١) ] ئایا نابینی پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - له‌سه‌ر هیدایه‌ت و ڕێگای ڕاسته‌.

[ أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَى (١٢) ] وه‌ فه‌رمان ئه‌كات به‌ خه‌ڵكی به‌ ته‌قواو خواپه‌رستی و خواناسی و خۆپاراستن له‌ تاوان.

[ أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٣) ] ئایا نابینى (ئه‌بو جه‌هل) درۆ ئه‌كات و پشتی كردووه‌ له‌ ئیمان هێنان.

[ أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى (١٤) ] ئایا (ئه‌بو جه‌هل) نازانێ خوای گه‌وره‌ هه‌موو كرده‌وه‌كانی ئه‌و ئه‌بینێ.

[ كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ ] نه‌خێر ئه‌گه‌ر بێتوو واز نه‌هێنێ له‌ قه‌ده‌غه‌ كردنی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - له‌ نوێژ كردن له‌ كه‌عبه‌ی پیرۆزدا [ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ] ئه‌وه‌ به‌ پێشه‌ سه‌ری ئه‌یبه‌ینه‌وه‌ [ نَاصِيَةٍ ] خاوه‌نی ئه‌و پێشه‌ سه‌ره‌ كه‌ (ئه‌بو جه‌هله‌).

[ كَاذِبَةٍ ] كه‌سێكی درۆزنه‌ [ خَاطِئَةٍ (١٦) ] كه‌سێكی به‌هه‌ڵه‌داچوو تاوانباره‌.

[ فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ (١٧) ] ئه‌گه‌ر ڕاست ئه‌كات با بانگی پیاوانی نادییه‌كه‌ی خۆی بكات بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئازاری پێغه‌مبه‌ری خوا بده‌ن - صلی الله علیه وسلم - .

[ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ (١٨) ] ئه‌وه‌ ئێمه‌ش بانگی (الزَّبَانِيَةَ) ده‌رگاوانه‌كانی ئاگری دۆزه‌خ ئه‌كه‌ین، (عبدالله¬ی كوڕی عه‌باس) (خوای لێ ڕازی بێ) فه‌رمووی: ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ (ئه‌بو جه‌هل) ڕاستی بكردایه‌و بانگی پیاوانی نادییه‌كه‌ی خۆی بكردایه‌ ئه‌وه‌ مه‌لائیكه‌ت ئه‌هاتن به‌ڕۆژی ڕووناك له‌به‌ر چاوی خه‌ڵكى (ئه‌بو جه‌هل)یان ئه‌بردو فڕێیان ئه‌دایه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌، به‌ڵام نه‌یوێراو زانی هه‌ڕه‌شه‌كانی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - راست و ته‌واوه‌، (ئه‌بو جه‌هل) بینی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - نوێژ ئه‌كات ویستی لێی نزیك بێته‌وه‌ به‌ڵام به‌ په‌له‌ گه‌ڕایه‌وه‌، وتیان: بۆ گه‌ڕایته‌وه‌؟ وتی: خه‌نده‌قێكم له‌ ئاگر له‌ نێوان خۆم و ئه‌ودا بینی، وه‌ مه‌لائیكه‌تم بینی باڵیان هه‌بوو، وه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - فه‌رمووی: ئه‌گه‌ر لێم نزیك بكه‌وتایه‌ته‌وه‌ ئه‌وا مه‌لائیكه‌ت ئه‌یان بردو فڕێیان ئه‌دایه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ به‌ڵام نه‌یوێرا نزیك بێته‌وه‌.

[ كَلَّا لَا تُطِعْهُ ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ گوێڕایه‌ڵی (ئه‌بو جه‌هل) مه‌كه‌و به‌قسه‌ی مه‌كه‌و له‌سه‌ر عیباده‌ت و خواپه‌رستی خۆت به‌رده‌وام به‌ له‌ پاڵ كه‌عبه‌دا خوای گه‌وره‌ ئه‌تپارێزێ [ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩) ] وه‌ تۆ سوجده‌ بۆ خوای گه‌وره‌ به‌ره‌و له‌ خوای گه‌وره‌ نزیك به‌ره‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نزیكترین كات كه‌ به‌نده‌ له‌ خوای گه‌وره‌ نزیك بێ له‌ كاتی سه‌جده‌دایه‌، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: له‌ سوجده‌دا دوعا زۆر بكه‌ن، وه‌ لێره‌دا سوننه‌ته‌ مرۆڤ سوجده‌ی تیلاوه‌ به‌رێ، والله أعلم.

سوورەتی (قەدر) (واتە: پلەو پایە بەرز یان تەقدیر كردن) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (قەدر) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (قەدر) (٥) پێنج ئایەتە. ٣- سورەتى (قەدر) زنجیرەى نەوەدو حەوتەمینە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (قەدر) لە دواى سورەتى (عەبەس)ە دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى ئەم سورەتە پیرۆزە باسی سەرەتاى دابەزینى وەحی دەكات بەسەر پێغەمبەرى خوادا صلى الله علیه وسلم ، وە هەروەها باسی فەزڵ و گەورەیی ئەو شەوە پیرۆزەش دەكات كەوا قورئانى تێدا دابەزیوە بەسەر هەموو شەوەكانى تردا، كە خێرو پاداشتەكەى زیاترە لە خێری هەزار مانگ، هەموو ئەمانەش لەبەر رێزو شكۆی قورئان، وە هەروەها باسی دابەزینى فریشتە بەڕێزەكان دەكات لەو شەوەدا تا بەرەبەیانى ئەو شەوە. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ دابەزینى قورئان لە شەوى قەدر [ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ (١) ] ئێمە ئەو قورئانە پیرۆزەمان دابەزاندۆتە خوارەوە لە شەوی قەدردا، كە دەكەوێتە دە شەوی كۆتایی مانگی ڕەمەزانەوە، وە لە شەوە تاكەكاندا زیاتر جەختی لێكراوەو فەرموودەی زۆری لەسەر هاتووەو صەحابەكان قسەیان لەسەر كردووە، لەم شەوەدا خوای گەورە قورئانی پیرۆزی هەر هەمووی لە (لوح المحفوظ)هوە دابەزاندووە بۆ (بيت العزة) بۆ ئاسمانی دونیا پاشان بە بەش بەش و پارچە پارچەو ئایەت ئایەت و سوورەت سوورەت بەگوێرەی ڕووداوەكان و پێویستی لە ماوەی بیست و سێ ساڵدا دابەزیوە بۆ سەر سینگی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ، وە بۆیە پێی ئەووترێ: (لَيْلَةِ الْقَدْرِ) لەبەر ئەوەی لەو شەوەدا خوای گەورە تەقدیری هەموو شتێك ئەكات تا ساڵی داهاتوو، یاخود وتراوە: مەبەست پێی شەوێكى خاوەن پلەو پایەو ڕێزو گەورەییە، بۆیە خوای گەورەش ئەفەرمووێ:

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ (٢) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانی ئەم شەوی قەدرە چ شەوێكی پیرۆزو گەورەو پڕ خێرو بەرەكەتە.

فەزل و گەورەیی شەوى قەدر [ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ (٣) ] ئەم شەوی قەدرە عیبادەت كردن و خواپەرستی تێیدا ئەجرو پاداشتی زیاترە لە هەزار مانگ، لەبەر ئەوەی ئوممەتانی پێشتر تەمەنیان درێژ بووەو عیبادەتی خوای گەورەیان زیاتر كردووە خوای گەورە ڕێزی لەم ئوممەتە ناوە بەوەی كە لەو شەوەدا هەر كەسێك عیبادەت و خواپەرستی بكات بۆ خوای گەورە ئەو شەوی قەدرە خێری زیاترە لە هەزار مانگ جگە لە شەوی قەدر تیایدا, واتە: هەزار مانگەكە شەوی قەدری تیادا نەبێ تەنها شەوی قەدر خێری هەزار مانگی زیاترى هەیە كەسێك عیبادەتی خوای گەورە بكات, بەڵام بە مەرجێك عیبادەت بێت وەكو دوعاو پاڕانەوەو نوێژو قورئان خوێندن و زیكری خوای گەورە, نەك بە شتی دونیایی كاتەكە بەسەر ببرێت و چاوەڕێ بیت كە خێری زیاتر لە هەزار مانگت دەست بكەوێ، ئەوە هەڵەیە .

[ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا ] لەو شەوەدا مەلائیكەت دائەبەزن وەكو پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: (ژمارەی ئەو مەلائیكەتانەى كە لەو شەوەدا دائەبەزن زیاترە لە ژمارەی وردە بەردەكان) وردە بەردو وردە زیخی دونیا چەندێك زۆرە ژمارەی ئەو مەلائیكەتانەی لەو شەوەدا دائەبەزن لەوە زیاترە، واتە: مەلائیكەتێكی یەكجار زۆر دائەبەزێتە سەر ڕووی زەوی كە خێرو بەرەكەتیان پێیە, وە ڕوحیش دائەبەزێ كە مەبەست پێی جبریلە یاخود ئەو تەفسیرانەی تر كە لە سوورەتی (نەبەئدا) بۆیمان كرد [ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ ] بە فەرمانی خوای گەورە [ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ (٤) ] بە هەموو فەرمانێك لەلایەن خوای گەورەوە دائەبەزن .

نیشانەكانى شەوى قەدر [ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ (٥) ] ئەو شەوە سەلامەت و هێمن و ئارامەو شەیتانەكان ناتوانن هیچ خراپەیەكی تیادا ئەنجام بدەن، یان ئازاری هیچ كەسێك بدەن, یاخود وتراوە: مەلائیكەتەكان لە شەوی قەدردا سڵاو لە ئەهلی مزگەوتەكان ئەكەن تا دەركەوتنى فەجرو بانگی بەیانی، نیشانەی شەوی قەدریش ئەوەی كە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم باسی كردووە شەوێكی سافە نە ساردەو نە گەرمە، وە لەو شەوەدا هیچ نەیزەكێك تێناگیرێت تا بەیانى، وە خۆریش كە بەیانییەكەی هەڵدێ سوورو لاوازە وەكو مانگ وایە هیچ تیشكێكی نییە، ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە شەوی قەدرە, پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ویستی شەوى قەدر دیارى بكات و پێیان بڵێ بەڵام دوو كەس كێشەو ناكۆكی كەوتە نێوانیانەوە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بە ئیزنی خوای گەورە لەبیری كرد، حیكمەتەكەش ئەوەیە كە تۆ هەموو ئەو دە شەوە دابنیشی وەكو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم خۆی ئەو دە شەوەی كۆتایی مانگی ڕەمەزان دەمەیاوە، بەڵكو ئیعتیكافی ئەكردو ئەم دە شەو و دە ڕۆژە لە مزگەوتدا ئەمایەوەو نەئەهاتە دەرەوەو عیبادەتی خوای گەورەی ئەكرد, وە سوننەتیشە لەو شەوەدا ئەم دوعایە زۆر بكەی: (اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَفْوٌ تُحِبُّ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنِّي) وەكو عائیشە پرسیاری لە پێغەمبەر كرد صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئەم دوعایە زۆر بكە: خوایە تۆ عەفو و لێبووردەی و لێبووردەیت خۆش ئەوێ خوایە لێمان ببوورە خوایە لێمان خۆش ببە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (قەدر) والحمد لله.

سووره‌تی (به‌یینه‌) (واته‌: به‌ڵگه‌) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (٨) ئایه‌ته‌ كاتێك ئه‌م سووره‌ته‌ دابه‌زی (ئه‌نه‌سی كوڕی مالیك) (ڕه‌زای خوای گه‌وره‌ی لێ بێت) ئه‌فه‌رمووێ: پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - به‌ (ئوبه‌ی كوڕی كه‌عبی) فه‌رموو خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێ كردووم ئه‌م سووره‌ته‌ (لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ) به‌سه‌ر تۆدا بخوێنمه‌وه‌و بۆت بخوێنمه‌وه‌، (ئوبه‌ی) فه‌رمووی: ئایا خوای گه‌وره‌ ناوی منی هێنا؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ، (ئوبه‌ی) له‌ خۆشیدا ده‌ستی به‌ گریان كرد، ئیمامی بوخاری و ئیمامی موسلیم گێڕاویانه‌ته‌وه‌ . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ (١) ] ئه‌هلی كتاب له‌ جووله‌كه‌و گاورو موشریك و هاوبه‌شبڕیارده‌ران و بت په‌رستانی عه‌ره‌ب و ئاگرپه‌رستانی عه‌جه‌م ده‌ستبه‌رداری ئه‌و كوفرو شیركه‌ نابن كه‌ له‌سه‌رین و وازی لێ ناهێنن و ده‌ستی لێ هه‌ڵناگرن تا به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرایان بۆ نه‌یات كه‌ قورئانی پیرۆزه‌، یان پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - .

[ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً (٢) ] ئه‌و به‌ڵگه‌ ڕوون و ئاشكرایه‌ی كه‌ بۆیان دێت پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - كه‌ ئه‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌یان بۆ ئه‌خوێندرێته‌وه‌ كه‌ له‌ (مه‌له‌ئول ئه‌علا) له‌ په‌ڕاوی پاككراو نووسراوه‌ كه‌ ده‌ستكاری ناكرێ وه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا نایات و زیادو كه‌می لێ ناكرێت.

[ فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ (٣) ] كه‌ له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌یشدا ئه‌حكامی زۆر ڕێك و دامه‌زراو و دادپه‌روه‌ری تیادایه‌ هیچ هه‌ڵه‌یه‌كی تیادا نیه‌و هه‌مووی له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه‌ هیچ زیادو كه‌مییه‌كی تیادا نیه‌ به‌ڵكو ئه‌حكامه‌كانی له‌وپه‌ڕی دادپه‌روه‌ریدایه‌و هه‌مووی ڕێگای ڕاست و هیدایه‌ته‌و به‌رژه‌وه‌ندی دروستكراوه‌كانه‌.

[ وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ (٤) ] وه‌ ئه‌هلی كتابیش له‌ جووله‌كه‌و گاوره‌كان ته‌فره‌قه‌و ناكۆكی و جیاوازی نه‌كه‌وته‌ نێوانیان ئیلا له‌ پاش ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا هات - صلی الله علیه وسلم - جیاوازی كه‌وته‌ نێوانیانه‌وه‌ هه‌ندێكیان موسڵمان بوون وه‌ زۆربه‌یشیان موسڵمان نه‌بوون و له‌سه‌ر كوفرو شیركی خۆیان مانه‌وه‌ كه‌ ئه‌بوایه‌ هه‌موویان ئیمانیان پێ بهێنایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌رانی خۆیان وه‌ له‌ كتێبه‌كانی خۆیاندا هاتبوو وه‌ موژده‌یان پێدرابوو كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئاخیر زه‌مان دێت - صلی الله علیه وسلم - وه‌ هه‌ر كاتێك هات ئێوه‌ شوێنی بكه‌ون.

{فه‌رمان كردن به‌ یه‌كخواپه‌رستى} [ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ] وه‌ ئه‌هلی كتاب فه‌رمانیان پێ نه‌كرابوو ته‌نها به‌وه‌ نه‌بێ به‌تاك و ته‌نها عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن به‌ ئیخڵاص و دڵسۆزی و نیاز پاكییه‌وه‌ وه‌ شه‌ریكی بۆ دانه‌نێن [ حُنَفَاءَ ] وه‌ له‌ شیرك لاده‌ن و بێنه‌ سه‌ر ته‌وحید [ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ ] وه‌ نوێژه‌كانیان ئه‌نجام بده‌ن له‌ كاتی خۆیدا به‌ ڕوكن و واجیبات و مه‌رجه‌كان و خشوعه‌وه‌ [ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ ] وه‌ زه‌كاتی ماڵه‌كانیان بده‌ن و چاكه‌ له‌گه‌ڵ فه‌قیرو هه‌ژارو نه‌داراندا بكه‌ن [ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ (٥) ] وه‌ دینی ڕێك و ڕاست و دامه‌زراو و چاك ئه‌مه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ به‌تاك و ته‌نها خوا بپه‌رستێ و شه‌ریك بۆ خوا دانه‌نێ وه‌ نوێژه‌كانی ئه‌نجام بدات وه‌ زه‌كاتی ماڵه‌كه‌ی بدات.

{سه‌رجه‌م كافران له‌ دۆزه‌خدان} [ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا ] به‌ دڵنیایی كافران له‌ ئه‌هلی كتاب له‌ جووله‌كه‌و گاورو سه‌رجه‌م هاوبه‌شبڕیارده‌ران به‌ بت په‌رست و ئاگرپه‌رست و هه‌ر شتێكی تر بپه‌رستن و بیكه‌نه‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ تێكڕای ئه‌مانه‌ له‌ ئاگری دۆزه‌خدان به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ وه‌ هیچ كاتێك سزایان له‌سه‌ر سوك ناكرێ و سزایان له‌سه‌ر هه‌ڵناگیرێ به‌ڵكو به‌هه‌میشه‌یی له‌ سزای ئاگری دۆزه‌خدان [ أُولَئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ (٦) ] ئا ئه‌مانه‌ خراپترین دروستكراوی خوای گه‌وره‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌ریكیان بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار داوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان نه‌كردووه‌.

{باوه‌ڕدارى راسته‌قینه‌ له‌ مه‌لائیكه‌ت باشتره‌} [ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ (كرده‌وه‌ی چاك ئه‌وه‌یه‌ نیه‌تت بۆ خوای گه‌وره‌ بێت و بۆ ریات نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ (٧) ] ئه‌مانه‌ باشترین دروستكراوی خوای گه‌وره‌ن، ئه‌بو هوڕه‌یره‌ (خوای لێ ڕازی بێ) له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێكی تر له‌ زانایاندا ئه‌م ئایه‌ته‌ ئه‌كه‌نه‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ باوه‌ڕداران ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و ئه‌هلی ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستن و شه‌ریكیان بۆ خوا دانه‌ناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ ئه‌مانه‌ فه‌زڵیان زیاتره‌ به‌سه‌ر مه‌لائیكه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: ئه‌م باوه‌ڕدارانه‌ باشترین دروستكراوی خوان، واته‌: له‌ جنیش باشترن، ته‌نانه‌ت ئه‌فه‌رموون: له‌ مه‌لائیكه‌تیش باشترن، هه‌ر كه‌سێك عیباده‌تی خوا بكات و شه‌ریك بۆ خوا دانه‌نێ و كرده‌وه‌ی چاك ئه‌نجام بدات ئه‌مانه‌ لای خوای گه‌وره‌ له‌ مه‌لائیكه‌ت به‌ڕێزترن.

[ جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ] پاداشتی ئه‌م كه‌سانه‌ كه‌ ئیمان و كرده‌وه‌ی چاكیان كۆكردۆته‌وه‌ له‌لای په‌روه‌ردگاریان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت خوای گه‌وره‌ ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شتێكه‌وه‌ كه‌ شوێنی مانه‌وه‌ی هه‌میشه‌ییه‌ كه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ ژێر دارو باخ و خانووه‌كانیاندا ئه‌ڕوات به‌ نه‌مری و هه‌میشه‌یی تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ [ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ] خوای گه‌وره‌ له‌وان ڕازییه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان ئه‌نجام داوه‌ له‌ دونیا وه‌ ئیمانیان به‌خوای گه‌وره‌ هێناوه‌ وه‌ شه‌ریكیان بۆ خوا دانه‌ناوه‌، وه‌ ئه‌وانیش له‌ خوای گه‌وره‌ ڕازین له‌و به‌شه‌ی كه‌ پێیان ئه‌دا كه‌ چ فه‌زڵ و چاكه‌یه‌كیان له‌گه‌ڵدا ئه‌كات وه‌ ئه‌یانخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ نازو نیعمه‌تیان پێ ئه‌به‌خشێ تا ڕازیان ئه‌كات، وه‌ ڕووی پیرۆزی خۆی نیشانیان ئه‌دا له‌ناو به‌هه‌شتدا [ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ (٨) ] ئه‌م پاداشته‌ زۆرانه‌ بۆ كه‌سێكه‌ كه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ بترسێ وه‌ عیباده‌تی خوای گه‌وره‌ بكات وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌بینێت، والله أعلم.

سووره‌تی (زه‌لزه‌له‌) (واته‌: له‌رزین و هه‌ژاندن) سووره‌تێكى مه‌ده‌نى یه‌و (٨) ئایه‌ته‌ ئه‌و فه‌رموودانه‌ی له‌سه‌ر فه‌زڵی سووره‌تی زه‌لزه‌له‌ (إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا) هاتووه‌ كه‌ نیوه‌ی قورئانه‌ یان چواریه‌كی قورئانه‌ ئه‌و فه‌رموودانه‌ هه‌مووی زه‌عیفه‌و هیچیان صه‌حیح نین. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا (١) ] كاتێك كه‌ زه‌وی ئه‌هه‌ژێت و ئه‌جووڵێت و ئه‌له‌رزێت له‌رزینێكی زۆر سه‌خت كه‌ له‌ ژێره‌وه‌ی ئه‌هه‌ژێت و ئه‌جوولێت و ئه‌له‌رزێت تا هه‌رچی له‌سه‌ره‌ هه‌مووی ئه‌شكێنێت.

[ وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا (٢) ] وه‌ هه‌رچی له‌ناو سكی زه‌ویدا هه‌یه‌ له‌ مردوو و له‌ كه‌نز هه‌ر هه‌مووی فڕێ ئه‌داته‌ ده‌ره‌وه‌، پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (زه‌وی هه‌رچی كه‌نزه‌كانی ناوی هه‌یه‌ هه‌مووی فڕێ ئه‌داته‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو كۆڵه‌كه‌ی گه‌وره‌ له‌ ئاڵتوون وه‌ له‌ زیو تا پیاوكوژ دێت ئه‌ڵێ: له‌ پێناو ئه‌مه‌دا من خه‌ڵكم كوشت، ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی خزمایه‌تی پچڕاندووه‌ ئه‌ڵێ: له‌پێناو ئه‌مه‌دا من په‌یوه‌ندی خزمایه‌تیم پچڕاند، ئه‌وه‌ی دزی كردووه‌ ئه‌ڵێ: من له‌ پێناو ئه‌مه‌دا ده‌ستم بڕا، پاشان بانگیان ئه‌كرێ فه‌رموو بیبه‌ن كه‌س نایبات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ ڕۆژی قیامه‌ته‌و بۆیه‌ زه‌وی هه‌رچی كه‌نزێك له‌ناویدایه‌ فڕێی داوه‌و هه‌رچی مردوویه‌ك هه‌یه‌ هه‌مووی فڕێ ئه‌داته‌ ده‌ره‌وه‌.

[ وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا (٣) ] وه‌ مرۆڤ سه‌ری سوڕ ئه‌مێنێ بۆچی ئه‌م زه‌وییه‌ پێشتر جێگیرو چه‌سپاو بووه‌ بۆچی ئێستا ئاوای به‌سه‌رهاتووه‌ ئه‌جووڵێت و ئه‌هه‌ژێت و هه‌رچی له‌ناو سكی دابووه‌ هه‌مووی هه‌ڵداوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌.

[ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا (٤) ] له‌و ڕۆژه‌دا زه‌وی هه‌واڵه‌كانی خۆی باس ئه‌كات ئه‌ویش كه‌

[ بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا (٥) ] په‌روه‌ردگار وه‌حی بۆ ئه‌نێرێ، واته‌: ئیزنی ئه‌دات و ڕێگای پێ ئه‌دات ئه‌ی زه‌وی قسه‌ بكه‌ زه‌ویش به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ قسه‌ ئه‌كات و دێته‌ وه‌ڵام وه‌ هه‌رچی شتێك له‌سه‌ری كراوه‌ باسی ئه‌كات و هه‌واڵ ئه‌دات.

[ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا ] له‌و ڕۆژه‌دا خه‌ڵكی ئه‌بنه‌ چه‌ند پۆلێكه‌وه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ هه‌موویان وه‌كو یه‌ك نین به‌ڵكو جیاوازن خه‌ڵك له‌ناو گۆڕه‌كان كه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر به‌ڕێ ئه‌كه‌ون هه‌یانه‌ ئیمانداره‌و هه‌یانه‌ كافره‌، هه‌یانه‌ ئه‌مینه‌و هه‌یانه‌ ئه‌ترسێ، هه‌یانه‌ رووى سپی و گه‌شه‌ كه‌ به‌هه‌شتییه‌كانن، وه‌ هه‌یانه‌ روویان ڕه‌شه‌ كه‌ دۆزه‌خییه‌كانن، واته‌: هه‌موویان به‌یه‌ك شێواز نین به‌ڵكو چه‌ند پارچه‌ پارچه‌و گروپ گروپ و كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵن هه‌موویان وه‌كو یه‌ك وانین هه‌یانه‌ كرده‌وه‌ی چاكی كردووه‌ هه‌یه‌ كرده‌وه‌ی خراپی كردووه‌ [ لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ (٦) ] تا كرده‌وه‌ی خۆیان ببینن له‌وێ هه‌ر كه‌سێك هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی كردبێ پێی ئه‌ووترێ و هه‌واڵی پێ ئه‌درێ كه‌ ئه‌مه‌ كرده‌وه‌كانته‌.

{چاكه‌و خراپه‌ چه‌ندێك كه‌م بێت ده‌یبینیته‌وه‌} [ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ (٧) ] له‌و ڕۆژه‌دا هه‌ر كه‌سێك كرده‌وه‌ی چاكی كردبێ له‌ دونیادا به‌ ئه‌ندازه‌ی مسقاله‌ زه‌ڕه‌یه‌ك واته‌: بچووكترین مێرووله‌ یاخود ئه‌و گه‌رده‌ی كه‌ ئه‌بینرێت ته‌پو تۆزێك له‌ په‌نجه‌ره‌یه‌كه‌وه‌ دیاره‌ ئه‌وه‌ش ئه‌گرێته‌وه‌، جا كه‌سێك به‌ ئه‌ندازه‌ی یه‌كێك له‌و گه‌ردانه‌ چاكه‌و خێری كردبێ ئه‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئه‌جرو پاداشته‌كه‌ی وه‌رئه‌گرێ، بۆیه‌ نابێ مرۆڤی موسڵمان چاكه‌ی له‌لا كه‌م بێ، هه‌ر بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (خۆتان له‌ ئاگری دۆزه‌خ بپارێزن ئه‌گه‌ر به‌ له‌ته‌ خورمایه‌كیش بێت كه‌ كردووته‌ به‌خێر له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا به‌كه‌می مه‌زانه‌، ئه‌گه‌ر قسه‌یه‌كی چاكیش بێ به‌كه‌می مه‌زانه‌، ئه‌گه‌ر له‌ دۆلكه‌كه‌ت ئاو بكه‌یته‌ ناو گڵاسی كه‌سێكی تره‌وه‌ به‌كه‌می مه‌زانه‌، ئه‌گه‌ر به‌ڕووی خۆش به‌رامبه‌ر موسڵمانێك ڕاوه‌ستی و ڕووت له‌ گه‌ڵیدا خۆشبێ به‌كه‌می مه‌زانه‌، ئه‌گه‌ر پێی ئاژه‌ڵێك به‌دیاری به‌ری بۆ هاوسێكه‌ت به‌كه‌می مه‌زانه‌)، ئه‌مانه‌ هه‌رچه‌نده‌ خێرو شتێكی یه‌كجار كه‌من، به‌ڵام له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هه‌ر كه‌سێك له‌وانه‌ كه‌متر به‌ ئه‌ندازه‌ی گه‌ردێك یان مێروووله‌یه‌كی بچووك خێرو چاكه‌ بكات ئه‌یبینێته‌وه‌و خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتى ئه‌داته‌وه‌ له‌سه‌ری، وه‌ چاكه‌یش یه‌ك به‌ ده‌یه‌ تا یه‌ك به‌ حه‌وت سه‌د تا زیاتریش.

[ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ (٨) ] وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌یشه‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك ئه‌گه‌ر به‌ ئه‌ندازه‌ی مێرووله‌یه‌كی بچووك یان گه‌ردێكی بچووك شه‌ڕو خراپه‌ بكات له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا ئه‌یبینێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ لێی خۆش نه‌بێت، ئه‌گه‌ر لێی خۆشبوو ئه‌وه‌ هیچ ئه‌گه‌ر لێی خۆش نه‌بووبێ ئه‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خوای گه‌وره‌ لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا ئه‌كات، بۆیه‌ نابێ مرۆڤی موسڵمان تاوانی بچووكیشی پێ كه‌م بێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ بچووكێك له‌گه‌ڵ به‌رده‌وامیدا بچووك نیه‌ به‌ڵكو گه‌وره‌ ئه‌بێت، والله أعلم.

سوورەتی (عادیات) (واتە: ئەسپەكان كە غار دەدەن) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (عادیات) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (عادیات) (١١) ئایەتە. ٣- سورەتى (عادیات) زنجیرەى ژمارە سەدە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (عادیات) لە دواى سورەتى (عەسر) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى ئەم سورەتە زیاتر باسى لایەنە خراپ و لاوازەكانى مرۆڤ دەكات، وەك كوفرانەكردنى بەرامبەر خواى گەورە لەگەڵ ئەو هەموو نیعمەتانەى خواى گەورە بەسەریەوە، وە نكۆڵی كردنى لەبەرامبەر نازو نیعمەتەكان جا بە زمان بێت یان بە كردار. پاشان خواى گەورە كۆتایی بە سورەتەكە دەهێنێت بە روونكردنەوەى سروشتى مرۆڤ بەوەى كە زۆر حەزى بە كۆكردنەوەى ماڵ و سامان هەیەو هەوڵی زۆری بۆ دەدات، وە لەبەرامبەریشدا لاوازە لە سوپاسگوزارى بۆ خواى گەورەو عیبادەت بۆ كردنیدا. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە (عادیات) كە دوو تەفسیری هەیە: تەفسیرێكیان بریتین لەو حوشترانەی كە حاجیەكان لە عەرەفەوە ئەبەن بۆ موزدەلیفەو لە موزدەلیفەوە بۆ مینا, تەفسیرێكی تریان خوای گەورە سوێند ئەخوات بەو ئەسپ و ماینانەی كە موجاهیدەكان ئەبەن بەرەو دوژمنانی خوای گەورەو هەڵمەت ئەبەن و هێرشیان بۆ ئەبەن (ضَبْحًا) واتە: ئەو دەنگەی كە لەو ئەسپ و ماینانەوە دەرئەچێ لە كاتی غارداندا, خوای گەورە سوێندی پێ ئەخوات .

[ فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا (٢) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە ناڵی ئەسپەكان كاتێك كە بە بەردا ئەداو پریشكی ئاگر فڕێ ئەدا .

[ فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا (٣) ] ئەگەر مەبەست پێی حوشترەكان بێ ئەوە كاتێك كە بەیانیان لە موزدەلیفەوە بۆ مینا ئەڕۆن, ئەگەر ئەسپەكانیش بێ بە بەیانیان كاتێك كە غارە ئەكەن و ئەدەن بەسەر دوژمناندا، كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم عادەتی وابووە ئەگەر هێرشی بكردایە بە بەیانیان ئەیدا بەسەر دوژمندا وە گوێی لە بانگ ئەگرت ئەگەر گوێی لە بانگ بوایەو بیزانیایە موسڵمانن و بانگ ئەدەن و نوێژ ئەكەن ئەوە هێرشی نەئەكرد ئەگەر نا ئەوە هێرشی ئەكرد .

[ فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا (٤) ] وە لە كاتی ڕۆیشتندا تەپ و تۆز ئەكەن .

[ فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا (٥) ] هەموویان كۆئەبنەوە لە شوێنێكدا وە بەیەك ئەگەن یاخود ئەسپ و ماینەكان ئەگەنە ناوەڕاستی دوژمن لە كاتی هێرش كردندا.

مرۆڤـ بێ ئەمەكە [ إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (٦) ] ئەمە وەڵامی سوێند خواردنەكەیە كە مرۆڤ زۆر كوفرانەی نیعمەتەكانی خوای گەورە ئەكات بەسەریەوە، واتە: شوكرانەبژێری خوای گەورە ناكات یاخود ئەو كەسەی كە هەر بەڵاو موسیبەتی بەسەردا بێ ئەیژمێرێ وام بەسەرهات وام بەسەرهات بەڵام نیعمەتە زۆرەكانی خوای گەورە لە یاد ئەكات .

[ وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (٧) ] وتراوە: مەبەست (إِنَّهُ) خوای گەورەیە شایەتە بەسەر مرۆڤەوە، یاخود مەبەست ئینسانە خۆی شایەتە بەسەر خۆیەوە لە ڕۆژی قیامەتدا كە شایەتی ئەدات كە شوكرانەی نیعمەتەكانی خوای گەورەی نەكردووە كوفرانەی نیعمەتەكانی خوای گەورەی كردووە .

[ وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (٨) ] وە مرۆڤ زۆر خۆشەویستی بۆ ماڵ هەیەو ئەم خۆشەویستییە بۆ ماڵ وای كردووە كە ڕەزیل و چروك بێت .

[ أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ (٩) ] ئایا نازانێ كاتێك كە لەناو قەبرەكان دەرئەكرێن و زیندوو ئەكرێنەوە.

[ وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (١٠) ] وە ئەوەی لەناو سینگدایەو شاردراوەتەوە لە نەفس و دڵدا هەمووی دەرئەكەوێ و ئاشكرا ئەكرێ .

[ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ (١١) ] هەموو كاتێك بەتایبەتی لەو ڕۆژەدا خوای گەورە زانست و زانیارییەكی زۆر وردەكاری هەیە بەرامبەر مرۆڤ وە هیچ شتێك لە خوای گەورە ناشاردرێتەوە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (عادیات) والحمد لله.

سووره‌تی (قاریعه‌) (واته‌: لێدانى سه‌خت) سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١١) ئایه‌ته‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ الْقَارِعَةُ (١) ] (الْقَارِعَةُ) ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ڕۆژی قیامه‌ت، پێی وتراوه‌: (الْقَارِعَةُ) چونكه‌ به‌ ترسناكییه‌كانی له‌ دڵ ئه‌دات، یاخود به‌ سزا قورسه‌كانی له‌ كافران و بێباوه‌ڕان ئه‌دات.

[ مَا الْقَارِعَةُ (٢) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی (قاریعه‌) چیه‌؟

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْقَارِعَةُ (٣) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی ئه‌و ڕۆژه‌ چ ڕۆژێكه‌؟ بۆ جه‌خت كردنه‌وه‌و به‌گه‌وره‌ زانین و ترسناكی ئه‌و ڕۆژه‌یه‌.

[ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ (٤) ] ئه‌و ڕۆژه‌ ڕۆژێكه‌ كاتێك كه‌ خه‌ڵكی له‌ گۆڕه‌كانیان ده‌رئه‌چن و به‌ره‌و ساحه‌ی مه‌حشه‌ر به‌ڕێ ئه‌كه‌ون هه‌ر یه‌كێك و به‌ڵایه‌كدا ئه‌ڕوات له‌به‌ر ترسناكی دیمه‌ن و هه‌ڵوێست و مه‌وقیفه‌كه‌ وه‌كو په‌پوله‌ی بڵاو وان، یاخود به‌شێوازێكی گشتی وه‌كو حه‌شه‌رات كه‌ هه‌ر یه‌كیك به‌ڵایه‌كدا ئه‌ڕوات به‌و شێوازه‌ بڵاو ئه‌بنه‌وه‌ له‌ جیاوازی و هاتن و چوون و سه‌رلێشێواندنیاندا كه‌ نازانن به‌ره‌و كوێ بڕۆن.

[ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ (٥) ] وه‌ شاخه‌كانیش له‌ شوێنی خۆیان هه‌ڵئه‌كه‌ندرێن و وه‌كو سوفی شیكراوه‌یان لێ دێت و به‌ هه‌وادا ئه‌ڕۆن.

{دانانى ته‌رازوو كێشانى كرده‌وه‌ى مرۆڤ} [ فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ (٦) ] له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا خه‌ڵكی كرده‌وه‌كانیان بۆ ئه‌كێشرێ ئه‌وانه‌ی تای ته‌رازووی كرده‌وه‌ چاكه‌كانیان قورستر بێ

[ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ (٧) ] ئه‌وه‌ له‌ناو به‌هه‌شتدا له‌ ژیانێكدان كه‌ لێى ڕازین و خوای گه‌وره‌ ئه‌وه‌نده‌ ئه‌جرو پاداشتیان ئه‌داته‌وه‌ و نازو نیعمه‌تیان پێ ئه‌به‌خشێ تا ڕازیان ئه‌كات.

[ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ (٨) ] به‌ڵام كه‌سێك كه‌ تای ته‌رازووی كرده‌وه‌ چاكه‌كانی سووك بێت و كرده‌وه‌ خراپه‌كانی قورستر بێت.

[ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ (٩) ] ئه‌و كه‌سه‌ له‌سه‌ر سه‌ری فڕێ ئه‌درێته‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌، یاخود (أُمُّهُ) به‌مانای ده‌ماغ دێت، یاخود به‌مانای سه‌ر دێت، له‌سه‌ر ده‌ماغی و له‌سه‌ر سه‌رى فڕێ ئه‌درێته‌ ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دۆزه‌خییه‌كان له‌سه‌ر سه‌ر فڕێ ئه‌درێنه‌ ناو ئاگری دۆزه‌خه‌وه‌ -په‌نا به‌خوای گه‌وره‌-، یاخود سه‌ره‌نجامی ئه‌و كه‌سه‌ (هاویه‌)یه‌، كه‌ ناوێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ئاگری دۆزه‌خ، بۆیه‌ پێی وتراوه‌: (هَاوِيَةٌ) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌فه‌رمووێ: (فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ) دایكی ئه‌و ئاگری دۆزه‌خه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شوێنێكی تر نیه‌ كه‌ بۆی بڕوات و په‌نای بۆ به‌رێ ته‌نها دۆزه‌خ هه‌یه‌ كه‌ بۆی ئه‌چێ بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رمووێ: (فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ) (هاویه‌)ش ئاگری دۆزه‌خه‌.

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ (١٠) ] ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - تۆ چوزانی ئه‌و ئاگری دۆزه‌خه‌ چیه‌و چۆنه‌ ؟ ئه‌مه‌ بۆ به‌گه‌وره‌ زانینه‌ كه‌ له‌ توانای مرۆڤدا نیه‌.

[ نَارٌ حَامِيَةٌ (١١) ] ئاگرێكه‌ له‌وپه‌ڕی گه‌رمی و گڕو بڵێسه‌دایه‌ -په‌نا به‌خوای گه‌وره‌- پێغه‌مبه‌ری خوا - صلی الله علیه وسلم - ئه‌فه‌رمووێ: (ئه‌م ئاگره‌ی ئێوه‌ كه‌ له‌ دونیا ئه‌یكه‌نه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ حه‌فتا به‌شی ئاگری دۆزه‌خ)، واته‌: ئاگری دۆزه‌خ شه‌ست و نۆ جار تین و گڕو بڵێسه‌ی زیاتره‌ له‌ ئاگری دونیا -په‌نا به‌خوای گه‌وره‌-، خوای گه‌وره‌ بمانپارێزێ، والله اعلم.

سوورەتی (تەكاثور) (واتە: زۆر پەیدا كردن) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (تەكاثور) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (تەكاثور) (٨) ئایەتە. ٣- سورەتى (تەكاثور) زنجیرەى سەدو دووەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (تەكاثور) لە دواى سورەتى (كەوسەر)ەوە دابەزیوە. ٥- (عبداللەی كوڕی شوخەیر) (خوای لێ ڕازی بێ) ئەفەرمووێ: گەیشتمە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم سوورەتی (أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ)ی ئەخوێندو ئەیفەرموو: (ئادەمیزاد ئەڵێت: ماڵەكەم ماڵەكەم یان سەروەت و سامانەكەم، ئایا تۆ هیچ ماڵێكت هەیە تەنها ئەوە نەبێ كە خواردت و لەناوچوو یان لەبەرت كردو جل و بەرگەكەت ڕزا یان ئەوەی كردت بە سەدەقەو خێرو ئەوەت لە پێش خۆتەوە ناردووە)، واتە: ماڵ و سەروەت و سامان هەمووى لەناو ئەچێ، بەڵام ئەوەی كە مرۆڤ ئەیكات بە خێرو سەدەقە تەنها ئەوەی بۆ ئەمێنێتەوەو لە پێش خۆیەوە ناردوویەتی بۆ قیامەتی . تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى ئەم سورەتە زیاتر باسى سەرقاڵ بوونى مرۆڤەكان دەكات بە دونیاوەو بێئاگاییان لە پەرستنى خواى گەورە تا ئەو كاتەى لە ناكاو مردن یەخەیان دەگرێت، وە كۆتایی سورەتەكەیش باسى ئەو ئازارو ناڕەحەتییانە دەكات كە توشى دێن لە دوارۆژدا. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ (١) ] خوای گەورە ئەفەرمووێ: خۆشەویستی و نازو نیعمەت و ڕازاوەیی و ژیانی دونیاو گەڕان بەدوای دونیاو سەروەت و سامان و ماڵ و منداڵدا سەرقاڵى كردوون لەوەی كە هەوڵ بۆ قیامەت بدەن و عیبادەتی خوای گەورە بكەن، كە نابێ وابێ.

[ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ (٢) ] حاڵی ئێوە وایە تا ئەو كاتەی كە سەردانی گۆڕستان ئەكەن، واتە: ئەمرن و بەرەو گۆڕستان ئەبرێن مەگەر ئەو كاتە وازبێنن ئەگەرنا مرۆڤ هەر لە هەوڵی دونیادایە تا ئەو ڕۆژەی كە ئەمرێت .

[ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣) ] نەخێر نابێت ئێوە ئاوا بەو شێوازە سەرقاڵی كۆكردنەوەی سەروەت و سامان بن و فەخرو شانازی بە سەروەت و سامان و ماڵ و منداڵ و شتە دونیاییەكان بكەن ئەگەر وابكەن لە داهاتوودا لە ڕۆژی قیامەت سەرەنجامی ئەم كارەتان ئەزانن .

[ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ (٤) ] دیسان بۆ جەخت كردن و بەرهەڵستی كردنە كە نابێ ئێوە وابن ئەگەر وابوون لە داهاتوودا سەرەنجامی ئەو كارەتان ئەزانن .

[ كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ (٥) ] نەخێر ئێوە نابێ حاڵتان وابێ ئەگەر بتانزانیایەو عیلمی یەقینتان هەبوایە چۆن یەقین و دڵنیان لە شتەكاندا ئاوایش دڵنیاییتان هەبوایە بۆ ڕۆژی قیامەت ئەوە بەم شێوازە گرنگی و بایەختان بە زۆری و كۆكردنەوەی سەروەت و سامان و ماڵی دونیا نەئەداو سەرقاڵی نەدەكردن لە ڕۆژی قیامەت, بەڵام ئێوە عیلمی یەقینتان نییە كە واتان لێ بكات هەوڵ بۆ ڕۆژی قیامەت بدەن .

[ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ (٦) ] ئەوە بە دڵنیایی لە ڕۆژی قیامەتدا دۆزەخ بەچاوی خۆتان ئەبینن مەگەر ئەو كاتە پەشیمان بن.

[ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ (٧) ] لە ڕۆژی قیامەتدا دۆزەخ ئەبینن بە (عَيْنَ الْيَقِينِ) بەچاوی خۆتان ئەیبینن كە ئەو كاتە هیچ گومانێكتان تیایدا نابێت .

لە رۆژى قیامەت پرسیارى نازو نیعمەتەكانتان لێدەكرێت [ ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ (٨) ] پاشان لەو ڕۆژەدا كە ڕۆژی قیامەتە پرسیارتان لێ ئەكرێ سەبارەت بەو نازو نیعمەتانەی دونیا كە هەتان بووە كە بەهۆیەوە سەرقاڵ بوونە لە هەوڵدان بۆ قیامەت و كاركردن بۆ قیامەت, لە نازو نیعمەتەكانی دونیا وەكو لەشساغی و خواردن و خواردنەوەو ڕزق و ڕۆزی و جێگاو خانووبەرەو هەر نیعمەتێكی تر كە خوای گەورە بە مرۆڤی ببەخشێ، (نیوەڕۆیەكیان پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە ماڵ هاتە دەرەوە ئەبوبەكرو عومەری بینی (خوایان لێ ڕازی بێ) هەردووكیان دەرچووبوون، فەرمووی: لەم كاتەدا چی ئێوەی لە ماڵ دەركردووە؟ وتیان: ئەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم برسێتی, پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: سوێند بەو خوایەی گیانی منی بەدەستە تەنها برسێتی منیشى لە ماڵ دەركردووە هەڵسن با بڕۆین تا ڕۆیشتنە لای ماڵی پیاوێكی ئەنساری كە لە ماڵ نەبوو خێزانەكەی لە ماڵ بوو پێشوازی لێ كردن، وە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم پرسیاری مێردەكەی كرد (ئەبو تەیهانی ئەنساری) لە كوێیە؟ فەرمووی: چووە ئاوی سازگارمان بۆ بێنێ و ئێستا ئەگەڕێتەوە, پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لەگەڵ ئەبوبەكرو عومەر دانیشتن وە زۆری پێ نەچوو پیاوەكە هاتەوەو ئاوی بۆ هێنان و خزمەتی كردن و خورمای بۆ هێنان و فەرمووی: لەمە بخۆن پاشان چەقۆكەی هەڵگرت و حەیوانیان بۆ سەرببڕی, پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: شیردەرەكان سەرنەبڕی ئەوەی كە شیری هەیە، ئەویش ئاژەڵێكی بۆ سەربڕین و لە گۆشتەكەیان خواردو ئاوی سازگاریان خوارەوە تا تێربوون، پاشان پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم پێی فەرموون سوێند بەو خوایەی گیانی منی بەدەستە لە ڕۆژی قیامەتدا سەبارەت بەم نیعمەتەی كە خوای گەورە پێى بەخشین ئێوە پرسیارتان لێ ئەكرێ). وە لە (مەحمودی كوڕی ڕەبیع)ەوە ئەفەرمووێ: كاتێك ئەم ئایەتە دابەزی (ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ) وتیان: ئەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم خوای گەورە سەبارەت بە چ نیعمەتێك لێمان ئەپرسێتەوە؟ ئێمە زۆربەی خواردنمان تەنها ئاوە لەگەڵ خورمادا, شمشێرمان لەسەر مل و گەردەنمانەو دوژمن ئامادەیە، ئیتر پرسیاری چ نازو نیعمەتێكمان لێ ئەكرێ؟ پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: (بەڵێ لەسەر ئەمەیش خوای گەورە لێپرسینەوەتان لەگەڵدا ئەكات), ئەمیش ئەگەر كەمیش بێت هەر خواردنەو نیعمەتی خوای گەورەیەو خوای گەورە لێتان ئەپرسێتەوە لەسەری، وە لە فەرموودەی تردا پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: (یەكەم شت كە لە ڕۆژی قیامەت مرۆڤ لە نازو نیعمەتەكان خوای گەورە پرسیاری لێ ئەكات پێی ئەفەرمووێ: ئایا لەشتم ساغ نەكرد؟ ئایا لە ئاوی سارد تێر ئاوتم نەكرد؟ لەو نیعمەتانە خوای گەورە پرسیارتان لێ ئەكات)، وە (ابن عەباس) ئەفەرمووێ: (ئەو نیعمەتانەی پرسیارمان لێ ئەكرێ لەشساغی و بیستن و بینینە ئایا لە چیدا ئەمانەمان سەرف كردووەو بەكارمان هێناوە)، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (تەكاثور) والحمد لله.

سوورەتی (عەسر) (واتە: سەردەم و زەمانە) ‎‎‏پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (عەسر) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (عەسر) (٣) سێ ئایەتە. ٣- سورەتى (عەسر) زنجیرەى سەدو سێیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (عەسر) لە دواى سورەتى (شەرح) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسی سەرەكى لە سورەتى (عەسر)دا بریتییە لە باسكردنى حاڵی مرۆڤەكان لە رۆژى دواییدا، وە باسكردنى مرۆڤە بەختەوەرەكان لە دوارۆژداو ئەو كەسانەش كە لە دوا رۆژدا دەكەونە ناو ئازارو ناڕەحەتییەكان و زەرەرمەندى دونیاو دوارۆژ دەبن، كە باوەڕ هێنان و ئەنجامدانى كارو كردەوەى چاك و بانگەوازى كردن بۆ لاى دینى خواى گەورەو ئارام گرتن لەسەرى هۆكارى بەختەوەرى و حەسانەوەن لەو رۆژەداو بە پێچەوانەشەوە كە مرۆڤ ئاوا نەبوو ئەوە توشی بە هیلاك چون و زەرەرمەندى دەبێت. فەزڵ و گەورەیی ئەم سورەتە: هاوەڵانی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم كاتێك كە بگەیشتنایە بە یەكتری لە یەكتر جیا نەئەبوونەوە تا ئەم سوورەتەیان نەخوێندایە, یەكێكیان بەسەر ئەوی تردا سوورەتی عەسری ئەخوێند پاشان سەلامیان لە یەكتری ئەكردو ئەو كاتە یەكتریان بەجێ ئەهێشت و لە یەكتری جیا ئەبوونەوە, لەبەر ئەوەی سوورەتێكی یەكجار گەورەیە, تا ئیمامی شافعی ئەفەرمووێ: (ئەگەر خەڵكی لەم سوورەتە تێبفكرن و تێبڕوانن ئەوە ئەم سوورەتەیان بەسە), لەبەر ئەوەی خوای گەورە باسی ئیمان و كردەوەی چاك و ئامۆژگاری كردنی یەكتری كردووە بە حەق و گەیاندنی دین, وە ئامۆژگاری یەكتری كردن بە سەبر كە دین لەمانەدا كۆبۆتەوە . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ وَالْعَصْرِ (١) ] خوای گەورە سوێند ئەخوات بە عەسر كە مەبەست پێی كاتی نوێژی عەسرە, یاخود وتراوە: مەبەست پێی سەردەم و زەمانەیە ئەمەیان تەواوترە لەبەر ئەوەی هەموو كردەوەكانی مرۆڤ لە چاك و خراپ و هەموو گۆڕانكارییەكان لە سەردەم و زەمانەدا ڕووئەدات بۆیە خوای گەورە سوێندی پێ خواردووە .

[ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) ] بەڕاستی سەرجەم مرۆڤایەتی هەر هەموویان بەردەوام لە زەرەرمەندی و بە هیلاك چوون و تیاچووندان .

مەرجەكانى سەربەرزى و سەرفرازى [ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ] تەنها كەسانێك نەبێ كە جیاكراونەتەوەو لە زەرەرمەندیدا نین بەڵكو ئەمانە براوەو سەربەرزو سەرفرازن لە دونیاو قیامەتدا ئەوانەی كە ئیمانیان هێناوەو بە تاك و تەنها خوای گەورەیان پەرستووەو یەكخواپەرست بوونەو شەریكیان بۆ خوای گەورە بڕیار نەداوە [ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ] وە كردەوەی چاكیان كردووە (كردەوەی چاكیش ئەوەیە كە لەسەر سوننەتی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم بێت و بیدعە نەبێ, وە نیەتیشت بەتەنها بۆ خوای گەورە بێت و مەبەستت ڕیاو ڕووبینی نەبێت) [ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ ] وە ئامۆژگاری یەكتری بكەن بە حەق، كە حەقیش بریتییە لە جێبەجێ كردنی گوێڕایەڵی خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ، وە وازهێنان لەو شتانەی كە خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم حەرامیان كردووە, یاخود ئیمان هێنان بەخواو تەوحیدی خوای گەورە ئەمە حەقە, هەموو ئەو شتانەی كە خواو پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم باسیان كردووەو فەرمانیان پێ كردووە ئەمە حەقە، ئەمانیش ئامۆژگاری یەكتری ئەكەن بەوەی كە ئەو حەقە بگەیەنن [ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (٣) ] وە ئامۆژگاری یەكتری ئەكەن كە ئارام بگرن لەسەر گوێڕایەڵى كردنى خواو پێغەمبەرەكەى صلى الله علیه وسلم ، وە ئارام گرتن لەسەر تاوان و سەرپێچی كە مرۆڤ خۆی لێ دوور بگرێ، وە ئارام گرتن لەسەر بەڵاو موسیبەتە بەئێش و ئازارەكان كە مرۆڤ تووشی ئەبێ, یاخود هەر كەسێك ئەو حەقە كە دینی خوای گەورەیە بیگەیەنێ لە پێناویدا تووشی ئازارو ئەشكەنجە ئەبێ وەكو پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم صەحابەكان تووشی بوونە ئەبێ ئەمانیش ئارام بگرن لە كاتێكدا ڕووبەڕووی ئێش و ئازارو ئەشكەنجەو كوشتن و دەربەدەر كردن ئەبنەوە لە پێناو دینەكەی خوای گەورە، وە ئامۆژگاری یەكتری ئەكەن كە سەبرو ئارام بگرن لەسەر هەموو ئەو شتانە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (عەسر) والحمد لله.

سوورەتی (هومەزە) (واتە: توانج دان و گاڵتە كردن بە خەڵكى) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (هومەزە) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (هومەزە) (٩) نۆ ئایەتە. ٣- سورەتى (هومەزە) زنجیرەى سەدو چوارەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (هومەزە) لە دواى سورەتى (قیامە) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسەكانى سورەتى (هومەزە)، بەشێوەیەكى سەرەكى باس لەو كەسانە دەكات كە عەیب و عارو ناوو ناتۆرە لە خەڵكى دەنێن و غەیبەتى خەڵكى دەكەن و بەشێوەیەكى كەم وسوك باسی خەڵكى دەكەن و دەكەونە باسكردنى كەسایەتى خەڵكى و تانەدان لێی، جا ئەم تانەدانە جارى واهەیە قسەى پێ دەڵێت، یان بە كەم باسی دەكات، یان ئەوەتا گاڵتەى پێ دەكات. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ تانەو تەشەرو توانجدان لە خەڵكى [ وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ (١) ] (وَيْلٌ) واتە: تیاچوون و لەناوچوون و سزای سەختى دۆزەخ بۆ هەموو كەسێك كە (هومەزە) و (لومەزە) بێ, (هُمَزَةٍ) واتە: ڕووبەڕوو بە قسە تانەو تەشەر لە خەڵكى دەدات و گاڵتەو سووكایەتیان پێ ئەكات, یاخود وتراوە: بە زمان و دەست و چاو بە ئاماژە گاڵتە بە خەڵكى ئەكات, (لُمَزَةٍ) واتە: بە كردەوە سووكایەتی و گاڵتە بە خەڵكی دەكات, یاخود لە پاشملە كاتێك كە ڕۆیی لە دواوە تانەو تەشەری لێ ئەدات و گاڵتەی پێ ئەكات, یاخود (هُمَزَةٍ) و (لُمَزَةٍ) واتە: ئەوانەی كە تانەو تەشەر لە خەڵكى ئەدەن و كەموكوڕییان لێ ئەدۆزنەوەو ڕەخنەو توانجیان لێ ئەدەن, جا هەڕەشە بۆ ئەو كەسانەی كە سووكایەتی و گاڵتە بە خەڵكى ئەكەن جا ڕووبەڕوو بێ یان لە پاشملە بێ یان ئەگەر بە دەست بێ ئەگەر بەدەم بێ ئەگەر بەچاو بێ ئەگەر بەئاماژەو ئیشارەت كردن بێ ئیتر بەهەر شێوازێك بێ گاڵتەو سووكایەتی كردن بە خەڵكى و توانج دان لێیان حەرامە .

[ الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ (٢) ] ئەمانە بۆچی گاڵتەو سووكایەتی بە خەڵكى ئەكەن و توانجیان لێ ئەدەن؟ لەبەر ئەوەی سەروەت و سامانی زۆریان كۆكردۆتەوەو ژماردوویانە بەهۆی زۆری سەروەت و سامان و ماڵیانەوە گاڵتەو سووكایەتی بە خەڵكى ئەكەن و خۆیان بەگەورە ئەزانن و لەخۆبایی بوون .

[ يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ (٣) ] وا ئەزانێ ئەم سەروەت و سامانەی كە كۆی كردۆتەوە ئەبێتە هۆی ئەوەی كە لە دونیادا هەمیشە بژێت و مردنی بەسەردا نەیات ئەوەندە سەرسامە بەخۆی و سەروەت و سامانەكەی وای لێ كردووە بیر لە مردن ناكاتەوە وا ئەزانێ ڕۆژێك مردن بەسەر ئەمان نایات تا كاتێك ئەزانێ لەناكاودا مردن یەخەی ئەگرێ و كۆتایی پێ دێنێ .

[ كَلَّا ] نەخێر وا نییە نابێ وابن و سەروەت و سامان هۆكار نیە بۆ مانەوەی خەڵكی بەڵكو كردەوەی چاك و ئیمان و تەوحیدو یەكخواپەرستی ئەمانە وا لە مرۆڤ ئەكەن كە لە بەهەشتدا بەهەمیشەیی بمێنێتەوە [ لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ (٤) ] ئەوەی كە حاڵی وابێ گاڵتەو سووكایەتی بە خەڵكى بكات و پارە كۆبكاتەوەو مردن لە یاد بكات ئەمانە فڕێ ئەدرێنە ناو ئاگری دۆزەخەوە (الْحُطَمَةِ) ناوێكە لە ناوەكانی ئاگری دۆزەخ, بۆیە پێی وتراوە: (الْحُطَمَةِ) واتە: وردو خاشیان ئەكات و تێكیان ئەشكێنێ و لەناویان ئەبات .

[ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ (٥) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ چوزانی ئەو ئاگری دۆزەخە تێكشكێنەرە وردو خاشكەرە چۆن ئاگرێكە, بۆ بەگەورە زانینە واتە: خۆتانی لێ بپارێزن .

[ نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ (٦) ] ئاگری داگیرساوی خوای گەورەیە كە ئاگرێكە خوای گەورە دایگیرساندووەو ئامادەی كردووە بۆ كافران و بێباوەڕان و تاوانباران.

[ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ (٧) ] ئەم ئاگرە هەموو شوێنێكیان ئەسووتێنێ تەنانەت تا دڵیشیان ئەسووتێنێ وە ئەگات بە دڵیان هەموو شوێنێكیان دائەپۆشێ، بۆیە زیاتر باسی دڵ كراوە لەبەر ئەوەی ئەگەر دڵ باش بوو هەموو كردەوەكانی مرۆڤ باش ئەبێ، وە كە دڵ خراپ بوو هەموو كردەوەكان خراپ ئەبێ، وە شوێنی هەموو نیەتە خراپەكان و كردەوە خراپەكانە بۆیە خوای گەورە باسی دڵی كردووە .

[ إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ (٨) ] ئەم ئاگری دۆزەخە داخراوە لەسەریان هەر حەوت دەرگای دۆزەخ دائەخرێت و هیچ كەسێك لەوانەی كە چوونەتە دۆزەخەوە ناتوانن لێی دەرچن مەگەر ئەوانەی ئەهلی تەوحید بن و بەر شەفاعەت بكەون، یان خوای گەورە خۆی ئازادیان بكات، بەڵام كافران بەهەمیشەیی لە ئاگری دۆزەخدان و دەرگاكانیان لەسەر داخراوە .

[ فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ (٩) ] وە لەناو دۆزەخیشدا كۆت و زنجیر كراون بە عەمودی ئاسن بەستراونەتەوەو دەرگاكانیان لەسەر داخراوە، واتە: كۆت و زنجیر كراوەتە گەردەنیان و بە عامودی ئاسنیشەوە بەستراونەتەوە ئینجا سزایش ئەدرێن و توانای دەرچوونیان نییە، خوای گەورە بمانپارێزێ، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (هومەزە) والحمد لله.

سوورەتی (فیل) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (فیل) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (فیل) (٥) پێنج ئایەتە. ٣- سورەتى (فیل) زنجیرەى سەدو پێنجەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (فیل) لە دواى سورەتى (كافیرون) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسى سەرەكى لەم سورەتە پیرۆزەدا بریتییە لە باسكردنى چیرۆك و بەسەرهاتى هێرشی ئەبرەهەو دارودەستەكەى بۆ سەر شارى مەككە كە بە (اصحاب الفیل) ناسراوە، بەڵام خواى گەورە هێرشەكەیانى بەسەر خۆیاندا شكاندەوەو شاری مەككەى لە هێرشی ئەوان پاراست و پۆلێك باڵندەى ناردە سەریان كە وردە بەردیان هەڵگرتبوو بە دەنوك و قاچەكانیان و بەوە لەناوى بردن. وە جێگاى ئاماژە پێكردنە كە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم لەو ساڵەدا لە دایك بووە. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ بەسەرهاتى هاوەڵانى فیل [ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ (١) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئایا نابینی كە پەروەردگارت چی كرد لە هاوەڵانی فیل، (ئەبرەهە)ى پاشاى یەمەن كەنیسەیەكی گەورەی دروست كردبوو بۆ ئەوەی خەڵكی ڕووی تێبكەن هەروەكو چۆن ڕوو لە كەعبەی پیرۆز ئەكەن و حەج لەوێ ئەكەن، بۆ ئەوەی ڕووی عەرەب وەرگێڕێ لە حەج كردن و لە كەعبەوە بێن بۆ ئەوێ و لەوێ حەج بكەن, بۆیە قوڕەیش تووڕەبوون و پێیان ناخۆش بوو هەندێكیان بەشەو چوونە ناو كەنیسەكەوەو پیسییان تێی كرد, یاخود وتراوە: ئاگریان تیادا كردۆتەوە، (ئەبرەهە)یش كاتێك هەواڵی بیستووە زۆر تووڕەبووەو وتوویەتی: ئەبێ بچم كەعبەكەی ئەوان بڕوخێنم، ئەم ڕووداوە لەم ساڵەدا بووە كە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لە دایك بووە، واتە: چل ساڵ پێش ئەوەی كە ببێ بە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم وە كاتێك كە بوو بە پێغەمبەری خواو صلى الله علیه وسلم وەحی بۆ هات هەندێك لەو كەسانەی كە ئەم ڕووداوەیان بە چاوی خۆیان بینی هێشتا مابوون كاتێك كە (ئەبرەهە) لە یەمەنەوە هات فیلی لەگەڵ خۆیدا هێناوەو سوپایەكی زۆری هێنا بۆ ئەوەی كە كەعبەی پیرۆز بڕوخێنێ وە خەڵكی چیتر لە كەعبە عیبادەتی خوای گەورە نەكەن و ڕوو بكەنە ئەو كەنیسەیەی كە ئەو دروستی كردووە, كاتێك كە هاتووە لە ڕێگا چەند هۆزو عەشیرەتێك شەڕیان لەگەڵدا كردووە بەڵام زاڵ بووە بەسەریاندا كە نزیك مەككە بوونەتەوە دەستیان گرتووە بەسەر حوشترو ئاژەڵەكانیاندا لەوانە دوو سەد حوشتری (عبد المطلب)ى تیادا بووە وە دواتر ناردوویەتی بە شوێنیاندا كە گەورەكانی قوڕەیش بێن قسەی لەگەڵدا بكەن ئەم بۆ ئەوە نەهاتووە كە كوشتاری ئەوان بكات بەڵكو تەنها هاتووە ئەو كەعبەیە بڕوخێنێ, كاتێك (عبد المطلب) هات بۆ لای ئەمیش ڕێزی لێ گرت و بە وەرگێڕەكەی وت بزانە چی ئەوێ؟ ئەمیش وتی: ئەمەوێ ئەو دوو سەد حوشترەم بۆ بگەڕێنیتەوە, (ئەبرەهە)یش پێی سەیر بوو وتی: كاتێك كە هاتی زۆر ڕێزم لێ گرتیت بەڵام ئێستا كاتێك كە قسەت كرد وا نەمای هاتوویتە داوای حوشترەكانی خۆت ئەكەی وامزانی هاتووی بەرگری لە ئەو كەعبەیە بكەی كە شوێنى عیبادەتی باوك و باپیرانتە, (عبدالمطلب) وتی: من خاوەنی ئەم حوشترانەم بۆ حوشترەكان هاتوومە ئەو كەعبەیەش خاوەنی خۆى هەیە كە خوای گەورەیە بەرگری لێ ئەكات, (ئەبرەهە)یش وتی: ناتوانێ، وتی: خۆت و ئەو, ئیتر دوو سەد حوشترەكەی بۆ گەڕاندەوەو (عبد المطلب) گەڕایەوەو بە خەڵكی مەككەی وت بچنە دەرەوەی مەككە، وە كاتێك كە چوونە دەرەوەی مەككە ئەمانیش نزیك مەككە بوونەوە فیلەكانیان ڕوو بكردایەتە یەمەن زۆر بەخێرایی ئەڕۆیشتن، ڕوویانیان بكردایەتە شام زۆر بەخێرایی ئەڕۆیشتن ڕوویانیان بكردایەتە ڕۆژهەڵات بەخێرایی ئەڕۆیشتن ڕوویانیان بكردایەتە مەككە فیلەكانی یخیان ئەدا لە زەویداو دائەنیشتن و ئەكەوتن و هەڵناسان، (ئەبرەهە) زۆری لێ ئەكردن و لێی ئەدان نەئەڕۆیشتن، لەو كاتەدا بوو كە خوای گەورە باڵندەى ئەبابیلەی ناردو بەردبارانى كردن و لەناوی بردن، واتە: ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ ئەو ڕووداوو بەسەرهاتەت بیستووە كە خەڵكی مەككە بۆیان باس كردوویت، واتە: ئەو خەڵكە بۆ ئێستا ئیمان بە تۆ ناهێنن لە كاتێك ئەو موعجیزەیەیان بەچاوی خۆیان بینیوە .

[ أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ (٢) ] ئایا خوای گەورە نەخشەو پیلانی ئەوانی وێڵ و گومڕا نەكردو لەناوی نەبردن كاتێك كە هاتن كەعبەی پیرۆز بڕوخێنن .

[ وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ (٣) ] وە خوای گەورە باڵندەی بۆ ناردن، وتراوە: ئەو باڵندانە كۆمەڵ كۆمەڵ بوونە, یاخود یەك لە دوای یەك هاتوونە, یان لێرەو لەوێ لە هەموو شوێنێكەوە هاتوونە, ئەبابیل بەو مانایانە هاتووە, وە وتراوە: جەمعە موفرەدەكەی ئیبیلە (إِبِيل) یان وتوویانە: موفرەدی نییە (طَيْرًا أَبَابِيلَ) وتوویانە: باڵندەیەكی ڕەش یان سەوز بوونەو لەلای دەریاوە هاتوونە .

[ تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ (٤) ] هەر باڵندەیەك سێ بەردی پێ بووە دوو بەرد بە هەردوو پێیەكانی گرتۆتی و بەردێكیش بە دەنووكییەوە بەو بەردانە بەرد بارانیان كردن بە بەردێك كە لە (سِجِّيلٍ) سجیل بووە واتە: قوڕی سوورەوە كراو بووە بە ئاگری دۆزەخ لەناو ئاگری دۆزەخ خوای گەورە سووری كردۆتەوە ئەو بەردانەی تێ گرتوون, وە وتراوە: ناویشیانی لەسەر بووە وە بەردەكان لە سەرووی نیسكێكەوە بووەو بەئەندازەى نۆكێك بووە, بەردی بچووك بچووك بوونە .

[ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ (٥) ] ئەو بەردە لـە هەر كەسێكیانی بـدایە وەكـو كـای خـوراوی لێ ئەكردن، كاتێك ئاژەڵ كا ئەخوات وە دواتر كە لە پاشەوە فڕێی ئەدات چۆن وردو خاش ئەبێ بەو شێوازە وردو خاش بوونە، یان ئەو گەڵاو شتانەی كە ئاژەڵ ئەیخوات و دواتر كایە وردەكەی ئەمێنێتەوە لە ژێرەوە بەم شێوازە خوای گەورە ئاوای لێ كردوون بەر هەر كەسێك بكەوتایە بەو شێوازە وردو خاشی ئەكردن و لەناوی ئەبردن زۆربەیانی لەناو برد, هەیشبووە كە ڕایان كردووەو دەرباز بوونە خوای گەورە ویستی نەبووە كە هەموویان لەناودات بۆ ئەوەی هەندێك هەواڵەكە ببەنەوە بۆ ناو قەومەكەی خۆیان وە ببن بە پەندو عیبرەت, ئەی خەڵكی مەككە ئەم شتەتان بەچاوی خۆتان بینیوە بۆچی ئێستا ئیمان بە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ناهێنن؟ والله أعلم. بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (فیل) والحمد لله.

سوورەتی (قوڕەیش) ‎‎‏پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (قوڕەیش) سورەتێكى مەككى یە . ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (قوڕەیش) (٤) چوار ئایەتە. ٣- سورەتى (قوڕەیش) زنجیرەى سەدو چوارەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (قوڕەیش) لە دواى سورەتى (تین) دابەزیوە. ٥- سوورەتی (ئیلاف)یشی پێ ئەووترێ تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسى سەرەكى لەم سورەتە پیرۆزەدا بریتییە لە باسكردنى نیعمەتەكانى خواى گەورە بەسەر خەڵكى مەككەوە، كە خەڵكى مەككە دوو شێوازى سەفەرى بازرگانى كردنیان هەبوو، سەفەرێكیان لە زستانداو بۆ وڵاتى یەمەن، وە سەفەری دوەمیشیان لە هاوینداو بۆ ناوچەى شام بەمەبەستى بازرگانى كردن، كە خواى گەورەش دوو نیعمەتى گەورەى بەسەر قوڕەیشدا كردبوو، ئەوانیش- نیعمەتى ئەمن و ئاسایش و هێمنى وڵات، لەگەڵ نیعمەتى دەوڵەمەندى و هەبوونى. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ (١) ] ئیلاف واتە: لەبەر كۆبوونەوەی قوڕەیش لەم وڵاتە ئەمینەدا، یاخود ئیلاف واتە: لەبەر ڕاهاتنیان كە ڕاهاتبوون دوو گەشتیان ئەكرد بۆ بازرگانی لە زستاندا بۆ یەمەن و لە هاویندا بۆ شام، وە بە ئەمینی ئەگەڕانەوە بۆ وڵاتەكەی خۆیان و كەس نەیئەدا بەسەریاندا لەبەر ئەوەی لە پێش ئیسلامدا هەر قەبیلەو هۆزێك كە باڵادەست بوایە ئەیدا بەسەر قەبیلەو هۆزەكانی تردا وە زاڵ ئەبوون بەسەریاندا, بەڵام ئەمان خوای گەورە پاراستوونی بەهۆی پیرۆزی ئەو كەعبە پیرۆزەوە .

[ إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ (٢) ] كاتێك كە ئەمان گەشتێكیان ئەكرد لە زستاندا ئەچوون بۆ یەمەن لەبەر ئەوەی یەمەن گەرم بووە، وە لە هاوینیشدا ئەچوون بۆ شام لەبەر ئەوەی شام سارد بووە, وە قوڕەیش بەم بازرگانییە ئەژیان وە ئەمین بوونە لە پاڵ كەعبەی پیرۆزدا بوونە .

[ فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ (٣) ] با بەتاك و تەنها پەروەردگاری ئەم كەعبە پیرۆزە بپەرستن و شەریكى بۆ بڕیار نەدەن لەبەر ئەوەی خوای گەورەیە كە پاراستوونى.

نیعمەتى هەبوونى و ئاسایش [ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ ] ئەو خوایەی كە تێرى كردوون لە برسێتی, بەهۆی ئەو دوو گەشتەی كە ئەیكەن [ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ (٤) ] وە ئەمینیشی كردوون لە ترس, لەبەر ئەوەی وتمان: عەرەب ئەیاندا بەسەر یەكدا كەس ئەمین نەبوو لە ماڵ و ناموس و خوێن و ژیانی خۆی، كەس ئەمین نەبووە هەموویان داویانە بەسەر یەكتردا وە قافڵەو كاروان و بازرگانی یەكتریان بەتاڵانی بردووە، بەڵام ئەمان بەهۆی كەعبەی پیرۆزەو ئەمین بوونەو كەس دەستدرێژی نەكردۆتە سەریان، دەی كە مادام خوای گەورە ئێوەی لە برسێتی تێر كردووەو لە ترسیش ئەمینی كردوون كە دوو نیعمەتی یەكجار گەورەن و ژیان بەبێ ئەمدوو شتە ناڕوات مادام وایە ئێوەش بەتاك و تەنها عیبادەتی خوای گەورە بكەن و شەریك بۆ خوای گەورە بڕیار مەدەن، والله أعلم. بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (قوڕەیش) والحمد لله.

سوورەتی (ماعون) (واتە: قاپ و مەنجەڵ) پێناسەیەكى سورەتەكە: ‎‎‏١- سورەتى (ماعون) سێ ئایەتى سەرەتاى مەككى یەو چوار ئایەتى كۆتایی مەدەنى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (ماعون) (٧) حەوت ئایەتە. ٣- سورەتى (ماعون) زنجیرەى حەوتەمە لە ریزبەندی لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (ماعون) لە دواى سورەتى (تەكاثور) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسی سەرەكى لەم سورەتە پیرۆزەدا، بریتییە لە باسكردنى دوو كۆمەڵ لە مرۆڤەكان، ئەوانیش: ١- باسكردنى كەسانى كافرو بێ باوەڕو نكۆڵیكار لە نازو نیعمەتەكانى خواى گەورە، وە هەروەها ئەوانەشی كە رۆژی دوایی كە رۆژى حساب و وەرگرتنەوەى پاداشت و سزایە بە درۆ دەزانن. ٢- باسكردنى مونافیق و دووڕووەكان، كە لەو كارو كردەوانەى ئەنجامی دەدەن مەبەستیان خواى گەورە نییە، بەڵكو تەنها مەبەستیان ئەوەیە كە خەڵكى بیانبینن كاتێك ئەو كارو كردەوانە ئەنجام دەدەن. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ (١) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم نابینی ئەو كەسەی كە ڕۆژی سزاو لێپرسینەوەو پاداشت كە ڕۆژی قیامەتە بەدرۆ ئەزانێ و باوەڕی پێ نیە .

[ فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ (٢) ] وە ئەو كەسەیە كە بەسەر هەتیودا زاڵ ئەبێ، وە حەق و مافی ئەخوات و زوڵم و ستەمی لێ ئەكات و چاكەی لەگەڵدا ناكات .

[ وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (٣) ] وە نە هانی خۆی ئەدات وە نە هانی خەڵكی ئەدات لەسەر ئەوەی كە خواردن بە فەقیرو هەژاران بدرێت لەبەر ڕەزیلی و چرووكی .

[ فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ (٤) الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (٥) ] هەڕەشەی قورس و سەخت و ئاگری دۆزەخ بۆ ئەو نوێژخوێنانەی كە لە نوێژەكانیاندا بێ ئاگان، وە گوێی پێ نادەن هەر كاتێك بیكەن كاتی ڕۆیشتبێ و بەسەرچووبێ، یان كە بیشیكەن بۆ ڕیا ئەیكەن و چاوەڕێی پاداشت نین لە خوای گەورە، وە ئەگەر نەیشیكەن لە سزای خوای گەورە ناترسێن, واتە: پەیوەست نین بە نوێژەكانیانەوە, جا هەر نەیكەن ئەوە هەڕەشەكە ئەیانگرێتەوە, وە ئەوانەیشی كە ئەیكەن بەڵام دوای ئەخەن تا كاتەكەی تەواو ئەبێ، یان كەموكوڕی ئەكەنە ڕوكنەكانییەوە یان مەرجەكانییەوە یان خشوعى تیادا نابێت یان بۆ ڕیا ئەیكەن و مەبەستیان پێی ڕیایە هەموو ئەم شتانە ئەگرێتەوەو سیفەتى مرۆڤى دووڕووە.

[ فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ (٤) الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (٥) ] هەڕەشەی قورس و سەخت و ئاگری دۆزەخ بۆ ئەو نوێژخوێنانەی كە لە نوێژەكانیاندا بێ ئاگان، وە گوێی پێ نادەن هەر كاتێك بیكەن كاتی ڕۆیشتبێ و بەسەرچووبێ، یان كە بیشیكەن بۆ ڕیا ئەیكەن و چاوەڕێی پاداشت نین لە خوای گەورە، وە ئەگەر نەیشیكەن لە سزای خوای گەورە ناترسێن, واتە: پەیوەست نین بە نوێژەكانیانەوە, جا هەر نەیكەن ئەوە هەڕەشەكە ئەیانگرێتەوە, وە ئەوانەیشی كە ئەیكەن بەڵام دوای ئەخەن تا كاتەكەی تەواو ئەبێ، یان كەموكوڕی ئەكەنە ڕوكنەكانییەوە یان مەرجەكانییەوە یان خشوعى تیادا نابێت یان بۆ ڕیا ئەیكەن و مەبەستیان پێی ڕیایە هەموو ئەم شتانە ئەگرێتەوەو سیفەتى مرۆڤى دووڕووە.

سزاى ریابازان [ الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ (٦) ] ئەو كەسانەی كە ڕیابازن و ئیشەكانیان بۆ ڕووبینی ئەكەن و مەبەستیان ڕەزامەندی خوای گەورە نییەو دڵسۆزی و ئیخڵاسیان لە كردەوەكانیاندا نییە بەتایبەتى لە نوێژەكانیاندا .

[ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ (٧) ] ئەو كەسانەی كە مەنعی ماعون ئەكەن, ماعون بە مانای زەكات دێت، واتە: ئەو زەكاتەی كە خوای گەورە پێویستی كردووە لە ماڵیاندا قەدەغەی ئەكەن و نایدەن, وە بەمانای ئەو شتانەیش دێت لە شتومەك و پێویستییەكانی ماڵ كە هەموو ماڵێك ئەو شتانەی نییە لە ماڵە هاوسێكەی داوا ئەكات كە بیداتێ لە قاپ و مەنجەڵ و دۆلكەو تەرازو و خاكەناس و پاچ و قازمەو ئەو شتانە ئەم مەنعی خەڵكی ئەكات، واتە: نە ئەوەتا عیبادەتی خوای گەورە بە جوانی بكات كە نوێژەكەیە، وە نە ئەوەتا چاكە لەگەڵ دروستكراوانی خوای گەورەدا بكات بەوەی ئەو شتانەی كە خوای گەورە پێی بەخشیووە بیدات بە خەڵكی بە خواستن كە بیبەن ئیشەكەی خۆیانی پێ جێبەجێ بكەن وە دواتر بۆیان بهێننەوە, كە سەحابە (خوایان لێ ڕازی بێ) بەم شێوازە ئەم دوو تەفسیرەیان بۆ (ماعون) كردووە، واتە: مرۆڤ ئەگەر ماڵی هەبوو ئەبێ زەكاتی ماڵەكەی بدات، وە ئەگەر ئەو شتە زیادانەیشی لەماڵدا بوو وە خەڵك پێویستی پێی بوو قەدەغەو بەرهەڵستی خەڵكى نەكات, بەڵكو بەخەڵكی بدات تا سوودی لێ ببینن، بەڵام ئەگەر خەڵكى نەیانگەڕاندەوەو فەوتاندیان ئەوا دروستە نەیانداتێ، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (ماعون) والحمد لله.

سوورەتی (كەوسه¬ر) ‎‎پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (كەوسەر) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (كەوسەر) (٣) سێ ئایەتە. ٣- سورەتى (كەوسەر) زنجیرەى سەدو هەشتەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (كەوسەر) لە دواى سورەتى (عادیات) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرو باسى سەرەكى لە سورەتى كەوسەردا، بریتییە لە باسكردنى فەزڵ و بەخششى خواى گەورە بەسەر پێغەمبەرى خوادا صلى الله علیه وسلم ، بە پێ بەخشینى نیعمەت و خێریكى زۆر بەسەر پێغەمبەردا صلى الله علیه وسلم لە دونیاو دوارۆژدا، لەناویاندا روبارى كەوسەرو جگە لەویش لە نازو نیعمەتە زۆرەكان كە پێی بەخشیوە. وە هەروەها داواكردنى لە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم بە بەردەوام بوون لەسەر نویژەكانى و قوربانى كردنى بۆ خواى گەورە وەك سوپاسگوزاریەك لە بەرامبەریدا. حەوزى كەوسەر ئەنەسی كوڕی مالیك (خوای لێ ڕازی بێ) ئەفەرمووێ: پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لەهۆش خۆی چوو پاشان دەم بە پێكەنین سەری بەرز كردەوەو بە زەردەخەنەوە فەرمووی، یاخود پرسیاریان لێ كرد ئەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم بۆ پێكەنیت؟ پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: ئێستا سوورەتێكم بەسەردا دابەزی پاشان ئەم سوورەتەی خوێندەوە (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (١) فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ (٢) إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ (٣)) پاشان فەرمووی: ئایا ئەزانن كەوسهر چییە؟ وتیان: خواو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم باشتر ئەزانێ, كە خوای گەورە فەرمووی: (إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ) ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئێمە كەوسهرمان بە تۆ بەخشیووە پاشان پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم فەرمووی: كەوثهر ڕووبارێكە خوای گەورە لە بەهەشتدا پێى بەخشیووم خێرێكی یەكجار زۆری لەسەرە ئوممەتەكەم ئەچێتە سەری, وە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم پێش ئوممەتەكەی ئەچێتە سەری لەوێ ئەو قاپ و گڵاسانەی كە لەسەرێتی ئامادەی ئەكات بۆ ئوممەتەكەی تا بەدەستی پیرۆزی خۆی لەو ئاوى كەوسهرە ئاو بە ئوممەتەكەی بدات، ژمارەی قاپەكانی بەئەندازەى ژمارەی ئەستێرەكانی ئاسمانە، وە وەكو ئەستێرەكانی ئاسمان ئەدرەوشێنەوە لە جوانیدا، وە ئاوەكەی سپیترە لە شیر وە شیرینترە لە هەنگوین, وە خۆڵەكەی لە میسكەو لە شیر سپیترەو لە میسك بۆنی خۆشترە، وە ئەملاو ئەولاو قەراغی ڕووبارەكە لە دوڕڕو مرواری ناو بۆشە لەوپەڕی جوانیدایە، مەلائیكەت كەسانێك دەگەڕێنێتەوەو نایەڵن بێنە سەر حەوزی كەوسهر، پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: ئەی پەروەردگار ئەوانە ئوممەتی منن بۆ ئەیانگەڕێننەوە، ئەووترێ: ئەی محمد صلى الله علیه وسلم تۆ نازانی ئەمانە لە دوای تۆ چ شتیان داهێناوە, جا ئیتر هەیە كوفری كردووەو هەڵگەڕاوەتەوە لە دین، وە هەیشە بیدعەچى بووە (مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ) (أَحْدَثُوا مُحْدَثة) واتە: بیدعە (وَكُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ) واتە: بیدعەچییان ئەگەڕێندرێنەوە لەسەر حەوزی كەوسهر وە نایەڵن بچنە سەری، وە دوو جۆگەلە ئاوی لە بەهەشتەوە بۆ دائەبەزێتە ناو كەوسهرەوە, وە ئوممەتەكەی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم ئەچنە سەری وە لەو ئاوە ئەخۆنەوە, ئەوەیشی لێی بخوات جارێكی تر تینووی نابێت، (زۆرێك لە زانایان دەفەرموون: بسم الله الرحمن الرحیم لەگەڵ سوورەتەكەدا دابەزیووە). بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (١) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم ئێمە ئەو كەوثهرەمان پێ بەخشیوویت، وە وتراویشە: كەوسەر بە مانای خێرێكی یەكجار زۆرى دونیاو قیامەت دێت كە خوای گەورە بە پێغەمبەری صلى الله علیه وسلم بەخشیووە، یان پێغەمبەرایەتییە صلى الله علیه وسلم ، یان قورئانە، یان پاداشتی زۆرە، هەمووی تەواوە بەڵام لە هەمووى تەواوتر ئەوەیە كە خۆی تەفسیری كردو فەرمووی: رووبارە ئاوەكەیە.

[ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ (٢) ] ئەی محمد صلى الله علیه وسلم كە ئەو خێرە زۆرەمان پێبەخشیویت و ئەو چاكە زۆرەمان لەگەڵدا كردوویت لە دونیاو قیامەتدا، تۆش نوێژەكانت بەتاك و تەنها بۆ خوای گەورە بكە وە حەیوان سەربڕینیشت بەتاك و تەنها بۆ خوای گەورە بێ و بەتاك و تەنها ناوی خوای گەورەی لەسەر بێنە، لەبەر ئەوەی موشریكان حەیوانیان بۆ غەیری خوای گەورە سەرئەبڕی، یاخود (فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ) نوێژی جەژن بەتاك و تەنها بۆ خوای گەورە بكە وە قوربانیش هەر بۆ خوای گەورە بكە، وەكو چۆن پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم نوێژی جەژنی ئەكرد پاشان هەر لە نوێژگەكەیدا قوربانی بۆ خوای گەورە ئەكرد .

[ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ (٣) ] ئەو كەسەی كە ڕقی لە تۆیەو دوژمنی تۆیە ئەی محمد صلى الله علیه وسلم یان ڕقی لەو هیدایەت و ڕووناكی و حەقە ئاشكرایەیە كە هێناوتە ئەو خۆی دوابڕاوەو وجاخكوێرو بێخێرە, هەیە لە زاناكان ئەفەرمووێ: لەسەر (عاصی كوڕی وائیل) دابەزیوە كە وتوویەتی: پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم كەسێكی وجاخكوێرە هەر كات خۆی مرد ئیتر ناوی نامێنێ و كۆتایی پێ دێت, یان وتراوە: لەسەر (عوقبەی كوڕی ئەبی موعەيط) دابەزیوە, یاخود وتراوە: لەسەر (ئەبو جەهل) دابەزیوە، وە كاتێكیش كە (كەعبی كوڕی ئەشرەف)ى جوولەكە لە مەدینەوە هاتە مەككە قوڕەیش پێیان وت: تۆ گەورەی قەومەكەی خۆتی نابینی ئەم وجاخكوێرە (بە پێغەمبەریان وت صلى الله علیه وسلم ) ئەڵێ: من لە ئێوە باشترم لە كاتێكدا ئێمە خواردنی حاجیان ئەدەین و ئاویان پێ ئەدەین و خزمەتیان ئەكەین و كلیلی كەعبە بەدەست ئێمەیەو خزمەتی كەعبە ئەكەین, ئەم دوابڕاوە ئەم بێخێرە بە پێغەمبەریان وت صلى الله علیه وسلم ئەم وجاخكوێرە ئەڵێ: من لە ئێوە باشترم، (كەعبی كوڕی ئەشرەف) وتی: بەڵكو ئێوە لەوان چاكترن, خوای گەورە ئەم ئایەتەی دابەزاند (الصحيح المُسنَد)(إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ) ئەوەی ڕقی لە تۆیە ئەوە خۆی دوابڕاو و بێخێرو وجاخكوێرە، بەڵكو پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ناوی نەبڕاو ناوی هەر ماوەو تا ڕۆژی قیامەت ناوی ئەمێنێ, یان وتراوە: كوڕێكی پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم وەفاتی كرد وتیان: محمد صلى الله علیه وسلم وجاخیكوێر بوو خۆیشی بمرێ كۆتایی دێت و ناوی نامێنێ بەڵام پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم تا ڕۆژی قیامەت خوای گەورە ناوی بەرز ڕاگرتووە لەگەڵ ناوی خۆیدا لە شایەتماندا وە لە بانگداندا ئەمێنێتەوە تا ڕۆژی قیامەت سەڵات و سەلامی خوای گەورەی لەسەر بێت، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (كەوسەر) والحمد لله.

سوورەتی (كافیرون) پێناسەیەكى سورەتەكە: ١- سورەتى (كافیرون) سورەتێكى مەككى یە. ٢- ژمارەى ئایەتەكانى سورەتى (كافیرون) (٦) شەش ئایەتە. ٣- سورەتى (كافیرون) زنجیرەى سەدو نۆیەمە لە ریزبەندى لەناو سورەتەكانى قورئانى پیرۆزدا. ٤- سورەتى (كافیرون) لە دواى سورەتى (ماعون) دابەزیوە. تەوەرەكانى ئەم سورەتە: تەوەرى سەرەكى لەم سورەتە پیرۆزەدا بریتییە لە بەتەنها پەرستنى خواى گەورەو بەرائەت كردن لەشیرك و گومرایی، كە موشریكەكان داوایان كرد لە پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم كە ساڵێك پەرستراوى ئەوان بپەرسترێت و ساڵێكیش خواى گەورە بپەرسترێت، بۆیە خواى گەورە ئەم سورەتەى دابەزاندو ئەو هیوایەى كافرو موشریكەكانى بنەبر كرد. فەزڵى سوورەتى كافیرون پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەم سوورەتەی لەگەڵ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)دا ئەخوێند لە دوو ڕكاتی دوای تەواف كردن, دوای ئەوەی تەواف ئەكەی بە دەوری كەعبەدا لە پشت مەقامی ئیبڕاهیم دوو ڕكات نوێژ ئەكەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم لەم دوو ڕكاتە سووڕەتی (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) و سوورەتی (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) ئەخوێند . وە لە دوو ڕكاتی سوننەتی پێش نوێژی بەیانیدا, وە لە دوو ڕكاتی سوننەتی دوای نوێژی مەغریبدا بەهەمان شێوە ئەیخوێند, وە لە سێ ڕكاتی ویتری كۆتاییدا لە ڕكاتی یەكەمدا سوورەتی (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى) (ئەعلا)ی ئەخوێند لە دووەمیاندا سوورەتی (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ)ی ئەخوێند, لە سێیەمیاندا سوورەتی (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)ی ئەخوێند . وە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وسلم ئەفەرمووێ: كاتێك كە خەوتی لەسەر جێگاكەت (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) بخوێنەوەو پاشان لەسەر كۆتاییەكەی بخەوە ئەمە بەڕائەتە لە شیرك, وە فەرموودەی تر هاتووە كە (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) چوار یەكی قورئانە لە فەزڵدا سوورەتێكی گەورەیە بۆیە پێغەمبەر صلى الله علیه وسلم لەو نوێژە سوننەتانە خوێندوویەتی وە پێش خەوتنیش پێش ئەوەی بخەوێ خوێندوویەتی وە بە ئێمەش ئەفەرمووێ: بیخوێنن . بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ [ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ (١) ] ئەم سوورەتە بەڕائەتە لە موشریكان و لەو شیركانەی كە ئەوان ئەیكەن, كاتێك كە كافران لەبەر نەزانی و نەفامى خۆیان بانگی پێغەمبەری خوایان كرد صلى الله علیه وسلم وتیان: وەرە با ڕێك بكەوین ساڵێك تۆ بتەكانی ئێمە بپەرستە ئێمەش ساڵێك خوایەكەی تۆ ئەپەرستین, خوای گەورە ئەم سوورەتەی دابەزاند: (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ) ئەی محمد صلى الله علیه وسلم پێیان بڵێ: ئەی كافران كە مەبەست كافرانی قوڕەیشە وە هەموو كافران ئەگرێتەوە تا ڕۆژی قیامەت .

[ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (٢) ] ئەوەی كە ئێوە عیبادەتی بۆ ئەكەن لەو بتانە من عیبادەتی ئەو بتانە ناكەم.

[ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ (٣) ] وە ئێوەیش عیبادەتی ئەو خوایە ناكەن كە من ئەیپەرستم, لەبەر ئەوەی ئەگەر عیبادەتیشی بكەن لەگەڵ بت پەرستی و شەریكدانان بۆ خوای گەورە پێی ناووترێ: عیبادەت، بەڵكو پێی ئەووترێ: شیرك .

[ وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ (٤) ] وە من عیبادەتی ئەو بت و خوایانە ناكەم كە ئێوە ئەیپەرستن.

[ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ (٥) ] وە ئێوەیش عیبادەتی ئەو خوایە ناكەن كە من دەیپەرستم, بۆچی خوای گەورە چەند جارێك دووبارەی كردۆتەوە؟ هەیە لە زانایان فەرموویانە: مەبەست ئەوەیە كە من ئێستا عیبادەتی ئەو خوایانە ناكەم كە ئێوە ئەیپەرستن، وە لە داهاتوویشدا نایانپەرستم, یاخود وتراوە: مەبەست پێی ئەوەیە لە ڕابردوودا من عیبادەتی ئەو خوایانەی ئێوەم نەكردووەو لە داهاتووشدا نایكەم، یاخود وتراوە: بۆ جەخت كردنەوەیە تا ئومێد بڕاویان بكات كە بەدڵنیایی من عیبادەتی خواكانی ئێوە ناكەم, یاخود وتراوە: (لَا أَعْبُدُ) نەفی فیعلە جوملەكە جوملەیەكی فیعلیەو نەفی فیعلی كردووەو فیعل قابیلە بۆ روودان، بەڵام نەفی كردن بە جوملەی ئیسمی تەئكیدی زیاترى تیایەو روونادات بۆیە نەفى ئیسمیشى كردووەو فەرموویەتى: [ وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ ] واتە: لە ڕووی شەرعەوە مومكین نییە و بەهیچ شێوازێك من عیبادەتی خواكانی ئێوە ناكەم

[ لَكُمْ دِينُكُمْ ] دینی خۆتان بۆ خۆتانەو خۆتان لەسەر دینی خۆتان عیبادەتی خۆتان ئەكەن [ وَلِيَ دِينِ (٦) ] وە منیش دینی خۆمم هەیەو عیبادەتی پەروەردگاری خۆم ئەكەم نە دینی ئێوە بۆ من دێت نە دینی منیش بۆ ئێوە ئەچێ, هەر كەسێ دینی خۆمان هەیەو دینی خۆمان جیاوازە، بەڵام لە قیامەتدا سەرەنجامى ئەم هاوبەشبڕیاردانەتان دەزانن و بەهەمیشەیی لە سزاى ئاگرى دۆەخدا دەمێننەوە، والله أعلم . بەم شێوازە هاتینە كۆتایی تەفسیرى سوورەتى (كافیرون) والحمد لله.