Kur'ân-ı Kerîm'in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri (yalnız tefsir katmanı) — Nuh 71:1 – Fecr 89:30

Bu mübârek âyetler, Nûh Aleyhisselâm’ın Allah tarafından kavmine Peygamber gönderilmiş olduğunu bildiriyor ve O Yüce Peygamber’in kavmini ne şekilde ilâhî dine dâvet edip kendilerini ikaz ve irşâda çalışmış bulunduğunu beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Muhakkak biz) Yâni: Kudret ve azametle vasıflanmış olan ilâhî zâtıma, (Nûh’u) O Yüce Peygamberi (kavmine gönderdik) onu zamanındaki bütün insanlara bir Peygamber tâyin ettik (kendilerine) küfürlerinden dolayı alelacele (bir elem verici gelmeden evvel kavmini korkut diye) O Yüce Peygamber’e emrettik, tâ ki: O kavmin bir mâzeret ileri sürmesine bir selâhiyetleri kalmasın.

Hz. Nûh da Peygamberlik vazifesini îfa için (dedi ki: Ey Kavmim!. Şüphe yok ki, ben sizin için apaçık bir korkutucuyum.) Küfür ve isyân içinde yaşar durursanız büyük bir ilâhî azaba uğrarsınız, kendinizi o azabın kahr pençesinden kurtaramazsınız.

(Şöyle ki: Allah’a kullukta bulunun) O’ndan başkasına tapmayın, O’nun bütün dini hükümlerine riâyete çalışın (O’ndan korkun) O Yüce Yaratıcı’nın azabından korkarak, O’nun rızâsına aykırı şeylerden kaçının (ve bana itaat eyleyin.) bu tekliflerimi, nasihatlerimi kabul ederek bunlara riâyette bulunun.

Evet.. Şu size emr ve tavsiye ettiğim şeyleri kabul ediniz ki: (Sizin için günahlarınızı) Cenab-ı Hak (bağışlasın) câhiliyet devrelerindeki hatalarınızı, kusurlarınızı affetsin ve örtsün, hakkınızda ilâhî lütuf tecellî eylesin, (ve sizi) îman ve itaat etmeniz şartı ile (takdir edilmiş) olan (müddete kadar tehir etsin.) Sizi yaşatsın, hemen kahredip cezalandırmasın. Şu da (muhakkak ki: Allah’ın takdir ettiği vakit gelince) Kitabın aslında yazılmış, tesbit edilmiş olan hayat müddeti son bulunca artık o vakit (sonraya bırakılmaz.) Kimse onu tehir edemez (eğer bilir kimseler oldu iseniz?.) bunu bilir, tasdik edersiniz, tebligâtımı kabul ederek isyânınıza son verirsiniz. Binaenaleyh, ey Nûh kavmi!. Eğer siz böyle küfür ve isyân içinde yaşar durursanız, bu hâlde hakkınızda takdir edilmiş olan azap vakti ertelenmez, hemen meydana gelerek hepinizi kahr ve tenkil eder. Artık bu âkıbeti düşünün.. İslâm âlimleri, bu âyet-i kerîme ile delil getirmişlerdir ki: İbâdet ve itaat gibi, sıla-i rahme riâyet gibi, ruhları güzel ahlâk ile temizlemek ve arındırmak gibi güzel ameller, ömrün artmasına birer vesîledir. Cenab-ı Hak, bu amellerin sâhipleri için ömürlerini ziyâde takdir buyurmuş olur, nitekim bir hadîs-i şerifte ( Akrabayı ziyaret ömrü artırır) buyurmuştur. Binaenaleyh insan elinden geldiği kadar güzel amellerde bulunmaya çalışmalıdır.

Bu mübârek âyetler de Nûh Aleyhisselâm’ın Cenab-ı Hak’ka nasıl duada bulunmuş olduğunu gösteriyor. Kavmini nasıl irşâda çalıştığını, kavmi hakkında ne kadar nasihatlerde bulunduğunu hikâye buyuruyor. Buna rağmen o kavmin ise ne kadar hakkı kabulden kaçınmış olduklarını şöylece teşhîr buyurmaktadır. Nûh Aleyhisselâm, Cenab-ı Hak’ka yakarmada bulunarak (Dedi ki: Yârabbi!.) Ey benim Yaratanım, Veliyi nîmetim!. (Ben kavmimi hakikaten gece gündüz) sürekli olarak bir hikmet ile, bir güzel öğüt ile Allah’ın birliğini ikrara ve ibâdet ve itaate (dâvet ettim) peygamberlik vazifemi îfaya çalıştım.

(Benim dâvetim) Öyle sürekli ve hayır diler vaiz ve nasihatim (onlar için) o inkârcı kavme karşı (firardan başka bir şey arttırmadı.) onlar kendilerine yaptığım dâvetten, verdiğim nasihatlerden kaçınıp durdular.

Yârabbi!. (Muhakkak ki, ben onlar için) O inkârcı kavmim hakkında (mağfiret buyurasın diye kendilerini her ne zaman) Allah’ın birliğini, ikrara, ibâdete devama ve mahlûkata tapınmaktan kaçınmaya (dâvet ettim ise) o inkârcılar, bu dâvetimi kabul etmediler, bilakis (parmaklarını kulaklarına tıkadılar) tâ ki: dâvetimi işitmesinler (ve elbiselerine büründüler) beni görmemek için rubaları içine sokularak saklandılar (ve) küfür ve isyânlarında (ısrar ettiler) o fenâ vaziyetlerine devam edip ondan ayrılmak istemediler (ve bir böbürlenmekle böbürleniverdiler) hakkı kabulden kaçınarak kibirli bir vaziyet aldılar.

(Sonra muhakkak ki: Ben onları) O inkârcı kavmi (apaçık dâvet ettim) dinî hükümleri onlara açıkça teblîğ edip bildirdim, kendilerini uyanmaya dâvet ettim.

(Sonra ben şüphesiz ki, ben onlar için ilân ettim) o dinsizleri tekrar tekrar ve açıkça tevhîd dinine dâvet eyledim (ve onlara gizliden gizliye de) muhtaç oldukları dinî meseleleri (bildirdim) muhtelif, farklı üslûp ile onları ıslâha çalıştım.

(Artık) Onlara (dedim ki:) bu küfür ve isyânı terk ederek tevbekâr olunuz, kerem ve merhamet sâhibi (Rab’binizden mağfiret dileyiniz) geçmiş günahlarınızı yarlıgasın, onlardan dolayı sizi cezalandırmasın (şüphe yok ki. O) Yüce Yaratıcı (çok mağfiret buyurucudur.) tevbe eden kullarını afv eder ve günahlarını örter, onları dünyada da, âhirette de nîmetlere, selâmetlere kavuşturur.

Bu cümleden olarak (Üzerinize semâyı) gölgeliği veya bulutları (bol yağmurlar ile gönderir.) O sâyede geçiminize sebep olan meyvelere, hububata, fazla ürünlere nâil olursunuz. “Midrar” birbiri peşine yağmuru çok olan bulut demektir.

(Ve) Yüce Yaratıcınız (size mallar ile ve oğullar ile imdat eder.) sizi büyük servetlere ve bir nice evlât ve torunlara nâil buyurur (ve sizin için bağlar, bostanlar kılar) nice bahçeler, bitger sahâlar nasibeder. (Ve sizin için ırmaklar vücuda getirir.) O sebeple de ürünleriniz çoğalır, ihtiyacınız giderilir. Evet. Kusurlarını bilip istiğfarda bulunan, Allah’ın yardımı ile refaha kavuşur, muhitlerinde bir yükselme yüz gösterir, bir çok ihtiyaçlardan kurtulur. Nitekim Kur’an-ı Kerîm’de şöyle buyurulmuştur: Yâni: Şüphe yok ki: Eğer şehirler, kasabalar ahâlisi îman edip sakınsalar elbette onların üzerlerine gökten ve yerden bereketler açıveririz.

Bu mübârek âyetler de Nûh Aleyhisselâm’ın kavmine daha başka ilâhî kudretin eserlerini ve Allah’ın nîmetlerinin vasıtalarını ve insanlığın yaratılışının mahiyetini de beyan ederek onları uyanmaya, Allah’ın birliğini kabule dâvet buyurmuş olduğunu öylece bildirmektedir. Hazret-i Nûh, kavmine hitaben şöyle de diyordu ki: Ey kavmim! (Size ne oluyor ki:) Ne mâni var ki, siz (Allah için bir azamet ummuyorsunuz) Allah’ın büyüklüğünü düşünmüyorsunuz, onun kudret ve azametine inanmış bulunmuyorsunuz, siz, o Yüce Yaratıcının kudret eserlerine hiçbir takdîr gözü ile bakmaz mısınız?. Nedir bu sizdeki gaflet ve cehâlet?.

(Halbuki,) O Yüce Yaratıcı (sizi muhakkak türlü türlü derecelerde) muhtelif şekillerde (yaratmıştır.) siz başlangıçta birer döl suyu idiniz, sonra kan parçası, et parçası, kemik sâhibi oldunuz, sonra da bir insan olarak varlık sahasına atıldınız. Bütün bu muhtelif, ibret verici hâdiseler, değişiklikler, bir hikmet sâhibi yaratıcının varlığına, kudret ve azametine birer parlak delil değil midir?. Ne için siz, kendi yaradılışınızı da hiç düşünmüyorsunuz!.

Ey gâfiller!. (Görmediniz mi?) Hiç fezaya taraf bakıp ta gök cisimlerini görür olmadınız mı?, (ki:) Kâinatın Yaratıcısı Hazretleri (yedi göğü nasıl tabaka tabaka yaratmıştır.) onların bâzısı, bâzısının üstünde olarak birbirine uygun bir şekilde, bir harikulâde biçimde vücuda getirmiştir. Bunlar, ne kadar büyük birer kudret eseridir.

(Ve) O Hikmet Sâhibi Yaratıcı Hazretleri (onlarda) o gök levhâlarında (ay’ı) o parlayan ay’ı (bir nûr kılmıştır.) onunla geceleri yeryüzü aydınlanmaktadır. (Güneşi de bir çırağ kılmıştır.) onunla da geceleri zulmetleri gidiyor yeryüzü aydınlıklar içinde kalıyor. Gerçek şu ki: Ay, birinci gökte, güneş ise dördüncü gökte ise de bu göklerin birbirini kuşatmış veya şeffaf oldukları için onların hangi birinde bulunan böyle nûranî, ışık saçan bir kudret hârikası, onların hepsinde bulunmuş gibidir.

(Ve) Ey insanlar!. Şunu da düşününüz ki: (Allah) u Teâlâ Hazretleri (sizi yerden bir ot olarak bitirmiştir.) Yâni: sizin ilk babanız Hz. Âdem’i topraktan yaratmıştır, yâhut sizin asli maddeniz olan döl sularını yer yüzündeki nebatatdan meydana gelen gıda maddelerinden vücuda getirmiştir. İşte, insanlar, bu şekilde gelişip büyüyerek hayat sahasına atılmış bulunmaktadırlar.

(Sonra) da ey insanlar!. O Yüce Yaratıcı (sizi orada iâde edecektir.) yâni: Siz ölünce yine topraklara atılacaksınız, yine toprak kesileceksinizdir. (ve) Sonra da kabirlerden (sizi bir çıkarışla çıkaracaktır.) hepinizi de mahşere sevk buyuracaktır. Bütün bunlar, birer hakikattir.

(Ve) Şunu da düşününüz ki: (Allah, sizin için yeri bir döşeme) bir sergi, bir yatak (kılmıştır) yeryüzünü ikâmetinize elverişli bir hâle getirmiştir. Üzerinde istediğiniz gibi oturabilir ve dolaşabilirsiniz.

(Tâ ki: Ondan) O yeryüzünden (geniş geniş yollara gidiveresiniz.) dilediğiniz gibi seyahatlerde bulunabilirsiniz, ticaretinizi vesâire geliştirebilesiniz. Bütün bunlar, ey insanlar!. Sizin hakkınızda birer lütuftur. Artık bu nîmetlerin kadrini bilip şükrünü îfaya çalışmak icâbetmez mi?. Artık nedir şu inkârcı ruhî durumunuz? İşte Nûh Alyehisselâm, kavminin dikkatlerini böyle nefislerdeki ve dış âlemdeki delillere çekmek istemiş çeşitli ilâhî nîmetlere nâil olduklarını kendilerine bildirmiş, onları selâmet ve saadete kavuşturmak hayır dileğinde bulunmuştu. Ne yazık ki: O kavim, bu pek yüce hayır isterliği takdir edememiş, yine inkârlarında devam edip durmuşlardı. “Ficac” geniş yollar her türlü yollar, iki dağ arasında açıklık mânâsınadır.

Bu mübârek âyetler de Nûh kavminin isyânlarından, aldatıcı kimselere tâbi olmalarından ve putlarına düşkün bulunmalarından üzülmüş olan Nûh Aleyhisselâm’ın kavminden Cenab-ı Hak’ka şikâyette bulunduğunu gösteriyor. O kavmi kendi reislerinin nasıl saptırmış olduklarını ve sonunda o kavmin dinsizlikleri yüzünden suda boğulup ateş azabına kavuşmuş bulunduklarını haber vermektedir. Şöyle ki: (Nûh) Aleyhisselâm, yalvarmasına ve şikâyetine devam ederek (dedi ki: Yârabbi!. Şüphe yok ki, onlar) o kavmim (bana isyân ettiler) kendilerine teblîğ ettiğim dinî hükümleri kabul etmeyip dinsizliklerinde devam edip durdular (ve malı ve evlâdı kendisine hüsrandan başka bir şey arttırmayan kimseye) dinsiz reislerine (tâbi oldular.) dünyanın fâni gösterişine kapılarak büyük gafletler, cehâletler içinde kaldılar, bir hidâyet rehberini bırakarak öyle saptırıcı, felâkete aday kimselere uydular.

Evet.. O kendilerine tâbi oldukları zındıklar, onlara pek çok fenâlıklar yaptılar (Ve pek büyük bir hile ile hile eder oldular.) O kavmi Allah’ın dininden mahrûm bıraktılar, Peygamberlerine karşı düşmanca bir tavır almalarına sebebiyet verdiler.

(Ve) O aldatıcı şahıslar (dediler ki:) Ey kavmim!. Sakın (tanrılarınızı bırakmayınız) onlara tapınmaya devam ediniz, özellikle (ve Veddi ve ne Süvai ve ne Yegusi ve Yeuki ve Nesri) bu adlar ile anılan putları, Sanemleri (terkeylemeyiniz) Nûh’un Rab’bine ibâdette bulunmayınız. Bu putlar, heykeller câhiliyet zamanında Arabistan’a da intikâl etmişti, Arap kabîlelerinden her biri, bu put sûretlerinden birine tapınmakta bulunuyordu. Bunlardan başka Lât, Uzza, Menat, Esaf, Nâile, Hübel adında da bir takım putlar var idi. Hübel, sanemlerin en büyüğü sayılarak Kâbe’nin üstüne konulmuştu. Esaf, Nâile ve Hübel adındaki putlar, Mekkelilere ait bulunuyormuş, bunlara dair “Essiracül’münîr” de geniş bilgi vardır.

(Ve muhakkak ki:) O Reis geçinen bozguncu kimseler, bu putlara halkı tapındırmak sûreti ile (birçoklarını sapıklığa düşürdüler.) bu putlara bir çok kavimlerin tapmaları asırlarca devam etmiş oldu (ve) Hz. Nûh da o bozguncuların öyle aldatmalarını görünce Cenab-ı Hak’ka niyâz ederek dedi ki: Yârabbi!. Sen de (o zâlimlere sapıklıktan başkasını verme) onlar öyle kendi küfürleri içinde yaşadıkları gibi başkalarını da küfre düşürmeğe çalıştıkları için artık onlar, hidâyetten mahrûm kalmış, sapıklığa lâyık olmuşlardır.

Artık o inkârcı kavim (günahlarından dolayı) Peygamberlerini inkâr edip küfürlerinde devam etmek istedikleri için (suda boğuldular) bir tufan azabı ile helâk oldular. (Sonra ateşe atıldılar.) kabir azabına tutuldular ve âhirette de, ebedi olarak Cehennemde yanıp yakılacaklardır. (Artık kendileri için Allah’ın ötesinde yardımcılar bulamadılar.) o kendilerinden fâide bekledikleri putlarından bir fâide göremediler. Artık ne kadar sapıklıkta bulunmuş olduklarını anladılar, ne yazık ki: Artık pişmanlıkları boşunadır. Ebedi olarak azap çekip duracaklardır. İşte küfrün cezası!.

Bu mübârek âyetler de Nûh Aleyhisselâm’ın mü’minlerin lehinde ve kâfirlerin de aleyhinde nasıl dua ve niyâzda, temennîlerde bulunmuş olduğunu göstermektedir. Şöyle ki: (Ve Nûh) Aleyhisselâm, münacatına devam ederek (dedi ki: Yârabbi!.) Ey kerem ve hikmet sâhibi olan Mâbudum!. (Yeryüzünde kâfirlerden bir şahıs bırakma) Hepsini de helâk et, lâyık oldukları cezalara kavuştur.

(Şüphe yok ki: Sen) Ey Yüce Yaratıcı!, (onları) O senin birliğini, benim Peygamberliğimi inkâr eden kâfirleri yeryüzünde (bırakırsan kullarını saptırırlar.) başkalarını da, îmandan mahrûm bırakarak kendileri gibi küfre, sapıklığa düşürürler. Artık öyle zararlı kimselerin yok olmasını temennî, bir dinî vazifedir.

(Yârabbi!.) Ey Kerem, merhamet sâhibi Mâbudum!. (Bana ve babama ve anama) yâni: Mü’minlerden olan ana-babama veya Hz. Âdem ile Havvâ’ya (ve haneme) ikâmetgâhıma veya gemime veya mescidime (mü’mîn olarak giren kimseye ve) mutlaka olarak (mü’mîn erkeklere ile mümîn kadınlara mağfiret buyur.) onların insanlık icabı meydana gelen kusurlarını affet ve ört. Hz Nûh’un bu duası ile eşi ve oğlu Ken’an hariçte kalmışlardır, çünkü onlar, îmandan mahrûm bulunuyorlardı, (ve) Yârabbi!. (Zâlimler için) Küfre düşerek nefislerine zulmde, hıyanette bulunmuş kimseler için (helâkten başkasını arttırma) onları kahret, rahmetinden uzak bırak. Çünkü onlar, hem kendi nefisleri hakkında, hem de, başkaları hakkında en zararlı, en zulümkâr kimselerdir. Hz. Nûh’un bu duası kabul olunmuş, artık o küfürlerinde ısrar edip duran zâlim kavim, tufan dalgaları arasında mahvolup cezalarına kavuşmuşlardır. İşte küfrün âkıbeti böyle bir felâketten başka değildir. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemizi îman feyzinden mahrûm bırakmasın Âmin.. Hz. Nûh’un kıssası için “Araf” ve “Kûd” sûrelerini tefsîrine de müracaat…

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in okuduğu Kur’an-ı Kerîm âyetlerini cinlerden bir zümrenin işitip tevhid dinini kabul etmiş olduklarını bildiriyor ve içlerinden bir takım dinsizlerin nasıl fâsit itikadlarda ve birbirlerini nasıl saptırdıklarını gözler önüne sermektedir. Şöyle ki: Ey mahlûkatın en şereflisi!. Ümmetine (De ki: Bana) Allah tarafından Cibrîl-i Emîn vasıtası ile (vahyolundu) haber verildi (şüphe yok ki; Cinlerden bir gurup) okuduğum Kur’an-ı Kerim’i (dinlemiş te) kavimlerinin yanlarına dönüp gidince onlara (demişler ki: Muhakkak biz, bir acîb) eşsiz, fevkalâde fasîh, ebedî (bir Kur’an) okunan bir kitap, bir hikmetli söz (işittik) onun yüceliğini anlamak nîmetine kavuştuk. “Nefer” üç ile on arasındaki erlerden ibarettir. “Cin” de cins isimdir, bir tanesine “Cinnî” denilir.

Öyle kudsî bir kitap ki: Bütün insanlar ve cinler (Doğru yola rehberlik ediyor.) hakkı, doğruyu ve selâmet ve saadete vesîle olacak vazifeleri bildiriyor (artık biz ona îman ettik) onun ilâhî bir kelâm, bir mûcize Kur’an olduğunu anlayarak tasdik eyledik, (ve Rab’bimize hiçbir kimseyi ortak tutmayacağız.) şimdi Allah’ın birliğini anlamış, müşrikçe hayatımıza nihâyet vermiş olduk, bütün mükellefleri uyaran ve irşâd eden o ilâhî kitaptâ ki tevhid delilleriyle aydınlanmış, hakikati öğrenmiş bulunuyoruz.

(Ve) O imân şerefine kavuşan cin zümresi, şöyle de diyorlardı: (şüphe yok ki, Rab’bimizin) Bizi yaratmış, nîmetlerine nâil buyurmuş olan Yaratıcımızın (azameti pek yücedir.) onun kudreti, hâkimiyeti, mahlûkatına ait ihtiyaçlardan uzak olması pek açıktır. Pek çok bir yüceliğe sâhiptir. O Yüce Yaratıcı, kendisi için hâşâ (Ne bir eş ve ne de bir çocuk edinmemiştir.) Onun yüce zâtı mahlûkatına ait olan bu gibi şeylerden münezzehtir. Yaratmış olduğu şeyler ile aralarında bir neviyet, bir cüz’iyet bulunmak şüphesinden uzaktır. Kur’an-ı Hakîm’in yüce beyanları bu hakikati ifade etmektedir.

(Ve muhakkak ki: Bizim beyinsiz olanımız) Olan İblis veya akldan, tefekkürden mahrûm bulunan diğer herhangi câhil bir cin (Allah’a karşı pek çok yanlış şeyler söyler olmuştur.) nice yalanlar, inkârcı sözler uydurmuştur. “Şetat” yalan söylemekte, taşkınlık göstermekte haddi aşmak demektir.

(Ve doğrusu) Ey müslüman topluluğu olan Cin zümresi!. (biz sanmış idik ki: İnsan ve cin) gurupları (Allah’a karşı bir yalan söyler değildir.) Öyle bir yalana cür’et edeceklerini vaktîle sanmıyorduk, o Yüce Yaratıcıya yalan yere eş ve çocuk isnat edeceklerine ihtimâl vermiyorduk, ne zaman ki, hakikati beyan eden Kur’an’ı dinledik, bu gibi isnâdların ne kadar gerçek dışı olduğunu anlamaya muvaffak olduk. O îman eden cinler, vaktîle bir takım beyinsizleri, müşrikleri taklid etmiş olduklarından dolayı bu ifadelerîle mâzeretlerini, pişmanlıklarını göstermiş bulundular.

(Ve) Şöyle de diyorlardı ki: (hakikaten insanlardan bâzı erkekler) câhilce bir kanaatte bulunana bâzı kimseler (cinlerden bâzı erlere sığınır olmuştur.) vaktîle Arap kabîleleri, bir vâdide, öyle tenha, korkunç bir sahada yürüdükleri zaman cinlere sığınırlardı, onların kendilerini korumalarını isterlerdi, cinlerin kendilerine yardım edeceklerini sanırlardı. (Artık) Böyle cinlere sığınanlar (onlar için) o cinlere ait (bir azgınlık arttırmışlardır.) onları kibire, taşkınlığa sevk etmişlerdir. Yâhut: Cin tâifesi, o kendilerine sığınanlar için bir şiddet, bir sapıklık, bir azgınlık vesîlesi olmuştur. “Rehak”: Kibirlenmek, zulm, haddi aşmak, günaha girmek demektir.

Cinler, birbirlerine hitap ederek şöyle diyorlardı ki: (Ve şüphesiz onlar da) o insanlar da ey Cinler!. (Sizin zânnettiğiniz gibi zânnetmişlerdir ki: Allah, hiçbir kimseyi Peygamber göndermeyecektir.) Onları tevhid dinine dâvet eden, onlara dinî vazifelerini bildirecek olan bir zâtı görevlendirmeyecektir. İşte böyle yanlış, câhilce bir kanaatin eseri olan kimseler, ilâhî dinden mahrûm kalmış, kendilerini azaplara mâruz bırakmışlardır. Bu iki âyet-i kerime’deki beyanat, başlı başına bir ilâhî vahiy bulunmuş olabilir, fakat cinlerin ifadelerini hikâye cümlesinden olması daha muvafık görülüyor. Çünkü onlardan evvelki âyetler de, sonraki âyetler de cinlerin ifadelerini haber vermektedir. Tefsîr-i Kebîr”

Bu mübârek âyetler de cinlerin bâzı haberleri öğrenmek için semâya çıkmadan alev huzmeleri ile men edildiklerini ve kovulduklarını bildiriyor. Cinlerin yer ehli hakkındaki kanaatlerini ve onların muhtelif fırkalara ayrılmış olduklarını, içlerinde sâlih müslüman kimselerin bulunduklarını ve bu şereften mahrûm kimselerin de bulunduklarını haber veriyor. Kur’an-ı Kerîm’i işitince îman sâhipleri hakkındaki güzel kanaatlerini ve îman etmiş olan bir cin zümresinin îman sâhipleri hakkındaki güzel kanaatlerini ve îman nîmetlerinden mahrûm olan kimselerin de nasıl cehenneme atılacaklarına dair ifadelerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve) Ey Allah’ın kulları biliniz (muhakkak) bir hâdisedir (ki: Biz) cinler (göğe dokundukda) yâni: Dünya semâsında bulunan meleklerin sözlerini işitmek için o semâya yükselerek o sözleri talebettikte (hemen onu) o semâyı (şiddetli bekçiler ile ve alev hüzmeleriyle doldurmuş bulduk.) orada durup o sözleri, o haberleri almamıza imkân kalmamış oldu. “Hares” Hars’ın çoğuludur ki, bekçi, gözetici demektir. “Şühüb” de Şihabın çoğuludur ki, ateş hüzmesi, şeytanlara atılan yıldız ateşi mânâsınadır.

(Ve hakikaten biz) Cinler vaktîle meleklerin sözlerini (dinlemek için ondan) o gökten (oturulacak yerlerde oturuyorduk) bir engelle karşılaşmıyorduk… (Fakat şimdi kim) Semâya yükselerek o meleklerin sözlerini (dinleyecek olursa onun için bir gözetici ateş hüzmesi buluyor.) onu o sözleri işitmekten men ediyor ve kovuyor, helâke uğratmış oluyor.

(Ve doğrusu biz) Cinler (bilmiyoruz ki: Yerde bulunanlar için bir şer mi istenmiştir.) ki: Gök haberlerini alıp neşretmekten cinler men’edilmiştir. (Yoksa onlar için) Yer ehli hakkında (Rab’leri bir doğruluk mu irâde buyurmuştur.) Onlara bir Peygamber gönderip te onları şeytanların yanlış haber vermelerinden, vesveselerinden koruyacak mıdır. Onları bir doğru yola mı sevk edecektir. Bunu kestiremiyoruz. Bu âyet-i Kerîmede hayrın Cenab-ı Hak’ka nispet edilip, şerrin nispet edilmemesi, Kur’an’ın güzel adabının gereğidir. Nitekim: Ben hasta olduğum zaman bana Cenab-ı Hak, şifâ verir, denilmesi de, bu kabildendir ki: Hastalık verilmesi değil, şifâ verilmesi Kerem Sâhibi Yaratıcıca nispet edilmiştir. “Tirmizî ve Nesaî gibi muhaddisler İbn-i Abbas Radiyallâh-ü Anh’tan rivâyet etmişlerdir ki: Vaktîle şeytanlar, göğe çıkar, orada oturacak yerlerde oturur, orada vahyedilecek şeyleri duyarlardı, öyle bir şey duyunca onun üzerine dokuz şey de ilâve ederlerdi. Duydukları şey hak bir kelime idi, kendilerinin ilâve ettikleri ise, bâtıl şeyler idi, bunları kâhinlere, müneccimlere telkin ediyorlardı. Vakta ki: Peygamber Efendimiz, gönderildi, şeytanlar öyle göğe çıkmaktan ateş hüzmeleriyle men’edildiler. Bu hâdiseyi İblis’e söylediler, o da dedi ki: Bu, mutlaka yer yüzünde meydana gelen bir işten dolayı olmalıdır. Kendi erlerini teftîşe gönderdi, gelip Resûl-i Ekrem’i Mekke-i Mükerreme’de iki dağ arasında namaz kılar bir hâlde buldular, sonra dönüp bunu İblis’e haber verdiler o da dedi ki: İşte bu men edilme durumu, yerde meydana gelen şeyden, o Peygamberin ortaya çıkmasından dolayıdır. Tefsirlerde şöyle de rivâyet olunuyor ki: Resûl-i Ekrem Sallâlâh-ü Aleyhi Vesellem, birkaç zât ile Sükul’ukaz tarafına giderek “Nahle” adlı yerde sabah namazını kıldıktan sonra, Şeytanlar, gök haberlerini alamaz olmuşlardı. Üzerlerine ateş hüzmeleri yağmıştı, bunun sebebini anlamak için cinler her tarafa dağılmışlar, bir takımı sükul’ukaz tarafına giderek Resûlullâh’ın Nahle’de sabah namazını Ashab-ı kirâm ile beraber kılarken okuduğu Kur’an-ı Kerim’in âyetlerini işitmişler, semâ kapılarının kendilerine neden kapanmış olduğunu anlamışlardır. “Ateş hüzmelerinin ortaya çıkması, başka sebepler ve hikmetlerden dolayı da vâki olmaktadır: Nitekim asr-ı Saadetten evvel de vâki olmakta bulunmuştur. Bunların bir kısmı, şeytanları kahr etmek ve cezalandırmak içindir. Maamafih bir de mânevî bir hidâyet yıldızı, bir hikmet saçan yıldız vardır ki: O da, Resûl-i Ekrem’in ortaya çıkışıdır, ve onun neşrettiği ilâhî dindir. Evet.. O Yüce Peygamber’in gönderilişiyle bütün insanlık âlemi aydınlanmış, nice İslâmiyet nûruna kavuşmuştur. Onun risâletini inkâr edenler de birer çevreler, olan Kur’an-ı Kerim’in âyetleri ile vesair mûcizeleri ile cezalandırılarak Allah’ın kahrına cehennem ateşine uğramışlardır.

Cin zümresi şöyle de diyorlardı: (Ve şüphe yok ki: Bizden sâlih kimseler vardır.) Bu Kur’an-ı Kerim’i duymadan evvel de temiz yaratılışının gereği olarak hayra, salâha eğilimli fertler mevcut idi (Ve bizden onun aşağısında olanlar da) hayırdan, durumlarını ıslâh etmekten mahrûm guruplar da (vardır) Evet.. (Biz) Cinler (türlü türlü yollar tutmuştuk.) biz, muhtelif kabiliyetlerde, hareketlerde bulunan zümrelerden meydana gelmiş bulunuyoruz. “Kıded” türlü türlü zümreler demektir. Müfredi “Kıdde” dir ki: bir şeyden bir parça mânâsınadır.

(Ve muhakkak anladık ki:) Bizler her ne yapacak olsak (Allah’ı yerde azce düşüremeyiz) yerin hangi kıt’asında bulunsak, Cenab-ı Hak’ka karşı zorluk çıkarmış olamayız, (ve kaçmakla da onu âciz bırakamayız.) Hangi yere kaçıp gizlensek, semâlara çıksak, yerlerin altına girsek, yine o ilim sâhibi yaratıcının kudret pençesinden kendimizi kurtaramayız.

(Doğrusu biz, Vakta ki: O hidâyet rehberi) O hakikatin kendisi olan hikmeti anlatan Kur’an-ı (dinledik, ona îman ettik) onun bir ilâhî kitap olduğunu tasdîk eyledik (imdi kim de Rab’bine îman ederse) onun mukaddes kitabını, pek muhterem Peygamberini tasdîk eylerse (artık ne noksanlıktan) sevaplarının noksana uğramasından (ve ne de bir zillete uğramadan korkmaz.) Evet onun güzel amellerinin sevabı noksan olmaz, ve başkalarının günahı da ona yükletilmez. Onun güzel îmanı, kendisini bu gibi felâketlerden korumuş olur.

(Ve muhakkak ki: Bizden müslümanlar da vardır) Cin tâifesi arasında İslâm dinine nâil olmuş erlerde mevcuttur, (ve bizden haddi aşanlar da vardır.) Hak yoldan ayrılmış, îmandan, ibâdet ve itaatten mahrûm kalmış kimseler de vardır. (Artık kimler İslâmiyet’e nâil olmuşlar ise işte onlar, doğru yolu araştırmışlardır.) kendilerini azaptan kurtaran, selâmet ve saadete kavuşturan bir yolu takibe muvaffak olmuşlardır.

(Amma hakka saldıranlar) İslâm yolundan ayrılmış olanlar (ise işte onlar da cehennem için bir odun olmuşlardır) onlar ile Cehennem, alevlendirilecektir. Nitekim insanlardan kâfir olanlar da öyle cehennem için birer tutuşturma âleti, vasıtası olacaklardır. Bu on beşinci âyet ile cin zümresinin anlatılan sözleri nihâyet bulmuştur. Cinlerin varlığını bütün Peygamberler, semâvi kitaplar haber vermiştir. Binaenaleyh peygamberleri tasdik edenler ve birçok milletler ve feylesofların ilkleri ve mânevîyat Ashab-ı, cinlerin varlığını itiraf etmektedirler. Cinler veya onların ilk babaları “Cân” ateş alevinden yaratılmıştır. Maamafih cinlerin varlığını ispat edenler başlıca iki kısma ayrılmıştır. Bir kısmına göre cinler, akıllı ve gizli cisimlerden ibarettirler veya yalnızca ruhlardan bir nevi’dirler. Resûl-i Ekrem Efendimiz, bizzat cinleri görmemiştir, ancak cinler, Peygamber Hazretlerinin Kur’an-ı okuduğunu görüp dinlemişler, onun huzurunda bulunarak kendisini tasdik etmişlerdir. Yüce peygamber’in başka bir vakitte cinleri görmüş olduğu da rivâyet olunmuştur. Bir kısım zevata göre de cinler, cisimler ve cisimlerle bağlı değildirler, belki onlar, kendi nefisleri ile ayakta duran cevherlerden ibarettirler. Bunların bâzıları mümindirler, hayırlı, kerîm, hayrı seven bulunurlar. Bâzıları da kâfirdirler bunlar da şerleri, âfetleri seven alçak kimselerdir. Ve deniliyor ki: Cinler, mahiyetleri muhtelif nevîlere ayrılmıştır. Ayrıntılarını Cenab-ı Hak bilir, bizim görmediğimiz, göremeyeceğimiz nice mahlûklar vardır ki: Bugün onların varlığı fennen de sâbittir. Biz kendi ruhlarımızı da göremiyoruz, havaları kaplayan nice güzel varlıklar, kuvvetler de vardır ki: Onları da, göremiyoruz. Fakat her birini inkâra imkân yoktur. İşte melekler, güzel varlıklardan, yüce ruhlar ve yüksek zâtlardan oldukları gibi cinler de aşağılık ruhlardan ve şeytan tabiatında olan dinsizleri de çirkin ruhlardan bulunmaktadırlar. Cinler ve ateş yıldızları için (Saffaf, Ehkaf, ve Errahman) sûrelerinin tefsîrlerine de bakınız.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem’e vahyolunan diğer bir kısım hususları bildiriyor. İnsan ve cinler taifesinin İslâmiyet dairesinde yaşadıkları takdirde bir imtihan gereği olarak bol bol nîmetlere nâil olacaklarını müjdeliyor ve Allah’ın zikrinden kaçınanları tehdîd ediyor. Mescidlerde yalnız Allâh-ü Teâlâ’ya ibâdet edileceğini ve Resûl-i Ekrem’in ibâdetini gören bir takım zümrelerin nasıl bir heyecan içinde kalmış olduklarını haber veriyor. O Yüce Peygamberin vazîfesini tâyin etmekte ve halka Allah’ın birliğini teblîğ, şirk ve isyânın korkunç âkıbetini ihtar buyurmakla mükellef olduğunu göstermektedir. Şöyle ki: (Ve) Bana vahyolundu ki: (eğer onlar) O insanlar ve cinler topluluğu (o yol üzerinde) o İslâm dini dairesinde (dosdoğru gitse idiler) küfür ve isyâna düşmemiş bulunsalar idi, adâletten ve dayanışmadan ayrılmasalar idi (elbette kendilerine bol bol su içirirdik.) onları hayatın kaynağı olan bol sulara, ırmaklara kavuştururduk, onların rızklarına genişlik vermiş olurduk. Suların, yağmurların ne kadar büyük bir ilâhî nîmet olduğunu, Arabistan’ın bol sulardan mahrûm olan bir çok yerlerindeki ahâli daha fazla takdir eder, onun içindir ki: Bu su nîmeti böyle açıklanmıştır. “Gadah” fazla, çok şey demektir.

Evet.. (Onları) O yükümlü toplulukları (bu hususta) bu suların bolluğu ve azlığı sûreti ile (imtihana çekelim diye) kendilerini öyle bol bol sulara, nîmetlere kavuştururuz. Tâ ki: Bu nîmetlerden dolayı Cenab-ı Hak’ka şükredip etmedikleri ortaya çıksın ve şükredenler, mükâfatlara lâyık olsunlar. (ve her kim Rab’binin zikrinden yüz çevirirse) Kur’an-ı Kerîm’in öğütlerinden yararlanmaz, Cenab-ı Allah’a hamd ve şükürde bulunmazsa (onu da pek meşakkatli bir azaba sevkederiz.) pek şiddetli bir ceza mahalline sokarız, onu güçsüz düşüren bir azaba uğratırız. “Saad” şiddet, sıkıntı, meşakkat mânâsınadır.

(Ve) bana vahyolundu ki: (şüphe yok mescitler) Hak Teâlâ’ya ibâdet ve itaatte bulunulacak, kulluk secdesine kapanılacak herhangi bir mâbet, herhangi bir mevki (Allah içindir.) orada Cenab-ı Hak’tan başkasına ibâdette, kulluk secdesinde bulunulamaz, (artık Allah ile beraber hiç bir kimseye ibâdette bulunmayın.) Ey Allah’ın kulları!. O Ezeli Yaratıcı’ya hiçbir şeyi ortak ve benzer edinmeyin. Mâbetlerini putlar ile dolduran müşrikler, Allâh-ü Teâlâ’ya değil, o putlara secde etmek alçaklığında bulunuyorlar da bunun farkına varamıyorlar. Halbuki: Bütün alınlar, ancak Allâh-ü Teâlâ için kulluk secdesine kapanmalıdır. Mü’minler için yeryüzünün her temiz yeri, bir nevi mescid hükmündedir, o yerlerde kulluk secdesine kapanmak câizdir. Nitekim bir sahih hadis şöyledir: Yeryüzü benim için mescid ve temiz kılındı.

(Ve) yine vahyen şöyle bildiriyor: (muhakkak ki, Allah’ın kulu) Muhammed Aleyhisselât-ü Vesselâm (Vakta ki: Kalktı, ona) o Ezeli Mâbuda (dua eder oldu) namaz kıldı, ibâdet ve itaatte bulundu, onun bu duasını ibâdet ve itaatini cin tâifesi (az kaldı ki: Onun üzerine toplaşmış cemaatler oluversinler.) O Yüce Peygamber’in o bir Yüce Yaratıcı’ya ibâdetini görünce onun okumakta olduğu Kur’an-ı Kerîm’i dinleyince pek büyük bir hayrete düşerek adetâ birbirlerinin üzerine toplanıverecek bir vaziyette bulundular, hayretle onun ibâdetini seyre daldılar. Diğer bir görüşe göre de Resûl-i Ekrem’in yüce bir Mâbud’a ibâdet ile meşgul olup müşriklere muhalefette bulunmakta olduğunu gören müşrikler, az kaldı ki: O Yüce Peygamber’e karşı düşmanlıklarını göstermek için toplanarak birbirlerine yardım edecek bir hâle gelsinler. “Libed” çok, fazla, toplanmış, galip gelmiş cemaat demektir.

Allâh-ü Teâlâ da o muhterem Resûlüne şöyle emr buyuruyor: Ey Resûlüm!. O müşriklere (De ki: Ben ancak Rab’bime ibâdet ederim) beni yaratan, besleyen, nîmetlere ulaştıran Yüce Yaratıcı’ya kullukta bulunurum (ve O’na hiç bir kimseyi ortak edinmem.) Çünkü O, ortak ve benzerden münezzehtir. Yalnız ona ibâdet etmek, kulluk gereğidir. Bu, hayret edilecek bir hareket değildir, hakkımda düşmanlığı gerektirici olamaz.

Ve Resûlüm!. O nasihatlerini kabul etmeyen müşriklere şunu da (De ki: Doğrusu ben sizin için ne bir zarar ve ne de bir fâideye sâhip değilim.) Size bir zarar vermeğe veya sizden bir zararı defetmeğe ve size bir fâide kazandırmaya ben bizzat kaadir değilim, bütün onları yaratacak meydana getirecek olan ancak Yüce Yaratıcıdır. Ben size karşı ancak peygamberlik vazifemi yerine getiriyorum: Sizi irşâda çalışıyorum, bu vazîfemi terketmeğe selâhiyetim yoktur.

Şunu da o müşriklere (De ki: Şüphe yok, beni Allah’tan) onun azabından (hiç bir kimse elbette koruyamaz) eğer ben Peygamberlik vazifemi, kulluk vazifemi (ve ben ondan) O Yüce Yaratıcıdan (başka bir sığınacak bulamam.) benim sığınağım, koruyucum ancak o kerîm olan mâbudumdur. Artık onun buyruklarına nasıl muhalefette bulunabilirim. “Mültehad” kendisine sığınılacak sığınak, yer, yönelecek mevki demektir.

(Ancak) Beni kurtaracak olan, beni Allah’ın rahmetine kavuşturacak bulunan şey (Allah’tan ve O’nun gönderdiklerinden) dinî hükümlerinden (bir tebliğdir) ben bu teblîğ vazifesini yapınca mes’uliyetten kurtulmuş, Allah’ın korumasına erişmiş olurum. (Ve her kim Allah’a ve O’nun Resûlüne isyân ederse) Cenab-ı Hak’kın emirlerini ve yasaklarını reddeder, Peygamberlerini yalanlarsa, (onun için Cehennem ateşi vardır.) o yanmaya mahkûmdur. (Orada) O Cehennemde (ebediyen kalıcılar olmak üzere.) öyle devamlı şekilde azap görüp duracaktır.

Artık ey Yüce Peygamber!. Sen o müşriklerin yalanlamalarına, alay etmelerine bakıp da üzülme onlar, (tehdîd edilip durduktan şeyi) o pek müthiş cehennem azabını (gördükleri vakit artık bileceklerdir ki:) O zaman tamamen anlayarak pişmanlıkta bulunacaklardır ki: (yardımcı itibariyle en zayıf) kimi imiş, o putlarından bir yardım göremeyeceklerini anlamış olacaklardır, (ve sayıca en az olan kimi imiş..) Bunu da anlayacaklardır. Evet.. Kendilerinin mi, yoksa inanan ve Allah’ı birleyen kulların mı çok olduğunu da göreceklerdir. Şüphe yok ki: Cenab-ı Hak’kın semâlarda, yerlerde nice mü’mîn, sâlih kulları vardır ki, ona ibâdet ve itaatten aslâ ayrılmazlar. Onların yanında müşriklerin sayılan, kuvvetleri pek az bulunmaktadır. O müşrikler, bu hakikati âhirette anlayacaklardır, pek büyük üzüntülere, ziyanlara kavuşmuş olacaklardır. Maamafih Arap müşrikleri, daha dünyada iken de Bedr Gazvesinde yenilgiye uğramışlar, Müslümanların kendilerinden daha kuvvetli olduğu anlamışlardı.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in kıyametin vaktini bilmediğini insanlara teblîğ etmekle mükellef olduğunu gösteriyor. Ve Cenab-ı Hak bildirmedikçe kendisinin gaybe ait bir şeyden haberdar olamayacağını itiraf ediyor. Hz. Peygamber’in ruhanî muhafızları bulunduğunu ve Allâh-ü Teâlâ’nın bütün eşyayı, bütün peygamberlerin tebliğlerini tesbit edip hepsini de kısaca ve ayrıntılı olarak bildiğini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Peygamber!. O müşriklere, o kıyametin kopma vaktini alay yoluyla soran inkârcılara (de ki: Ben bitmem ki: Tehdîd edilir olduğunuz şey) kendisiyle korkutulmakta olduğunuz kıyamet vakti, vukua geleceği Allah tarafından haber verilen kıyamet saati (yakın mıdır.) yakında vuku bulacak mıdır, (yoksa Rab’bim onun için) o kıyametin kopması için (uzun bir müddet mi koyar?.) bunun kopma zamanı bizlerce meçhuldür. Bu husus, Allah’ın ilmine aittir. “Emed”: Evet.. Ecel, gâye, nihâyet, uzaklık mânâsınadır.

Evet.. O Rab’bim (gaybı bilendir.) kıyametin kopma zamanını ve benzeri şeyleri ancak O Yüce Yaratıcı bilir (fakat) o Hikmet Sâhibi Mâbud (gaybı üzerine bir kimseyi apaçık haberdar etmez.) hiçbir kimse, kıyametin vukuunu ve diğer gayba dair şeyleri kesin ve açık bir şekilde bilip tâyin edemez.

O Kerem Sâhibi Yaratıcının (dilediği bir Resûl müstesna) onu dilediği gaybtan veya Peygamberlik hukukuna ait olan bâzı gayıplardan vahiy yoluyla, Cibrîl-i Emîn vastasîle haberdar buyurur (Çünkü O) Hikmet sâhibi Yaratıcı (bunun önünden ve ardından) yâni: Böyle gaybı bildirdiği Resûlünün her tarafından (muhafızlar sevk eder.) onun hafaza melekleri korurlar, şeytanların sûret değiştirerek o Peygambere yanaşmalarına, o gayba ait şeyleri öğrenmelerine meydan vermezler. “Resad” beklemek, yol gözlemek demektir. Burada gözeticiler mânâsınadır.

Evet.. Cenab-ı Hak, gaybı belirdiği Resûlünü öyle melekler ile her tarafından kuşatır, bu ise (Rab’lerinin risâletlerini) gönderdiği emanetleri, gayba dair haberleri meleklerin (Hakkîle erişmiş) teblîğ etmiş (olduklarını) o Resûlün (bilmesi içindir.) Evet.. Bu hikmetten dolayıdır ki: O hafaza melekleri o Resûlün etrafını kuşatmakla emrolunmuşlardır. (Ve) Yüce Allah (onların yanlarında olanı) o hafaza meleklerinin veya Peygamberlerinin yanlarındaki hikmetleri, dinî hükümleri, onların bütün hâllerini, bütün çalışma gayretlerini (ilmen kuşatmıştır.) Hiç biri Allah’ın ilminin dışında değildir. (Ve) O Hikmet Sâhibi Yaratıcı (her bir şeyi adeden sayıp bilmiştir.) bütün olmuş ve olacak şeyleri birer birer bilmektedir. Onun ezeli ilmi, bütün varlıkları, takdir edilen şeyleri kuşatmıştır. Buna inanıyoruz. Artık her akıllı, düşünen şahıs için lâzımdır ki: O Kâinatın yaratıcısının kudretini, büyüklüğünü ilminin yüceliğini dâima düşünerek o muazzam Mâbudu birlemeye ve kutsamaya devam etsin, hayati işlerini güzelce tanzim ederek kulluk vazifesini tertemiz biçimde yapmaya çalışsın, o Kerem ve merhamet sâhibi yaratıcımızdan muvaffakiyetler niyâz eylesin. Yârabbi!. Bizleri rızana uygun amellere muvaffak buyur. Âmin.. “Gayb” bir kimsenin huzurunda bulunmayan şey, ona göre bir gayp demektir. İlmen bilinmeyen, varlığı olduğu gibi bilinip tâyin edilmeyen her şey de, gaybtan ibarettir. Bu mânâca gayblar iki kısma ayrılır ve başka hârikalar da vardır. 1. Gayb ve mûcize: Bir kısım gaybler vardır ki: Onları ancak Cenab-ı Hak bilir, O Yüce Yaratıcı bildirmedikçe onları kullarından hiç biri bilemez. Kıyametin kopma vakti gibi ki: Bunu Cenab-ı Hak, hikmet gereği kullarına bildirmemiştir. Bu, bir mutlak gaybtır. Diğer bâzı gayblar da vardır ki: Allâh-ü Teâlâ, onları dilediği Peygamberlerine bildirmiştir. İlerideki bir galibiyetin veya bir mağlûbiyetin bir Peygambere bildirilmiş olması gibi, böyle bir gaybı bilme bir hârika kabilindendir, bir mûcize sayılır. 2. Keramet: Mü’mîn, Sâlih kulların bâzılarından ortaya çıkan hârikadır ki, o zâtın Allah katında velilik mertebesine sâhip olduğuna işaret eder, İnsanlar arasında ikramlara mazhar olup nasihatlarının kabul edilmesini temin gibi hikmetlere dayanmış bulunur. Ehl-i sünnete göre Evliyaullâh’ın kerameti haktır, sâbittir, fakat keramet, gaybi mutlaka bilmek mahiyetinde sayılamaz. Bâzı hâdiselerin vukuundan evvel haber verilmesi bu kabildendir. Maamafih, bu haber, haddizatında kesin bir ilim değildir, bu hâdiselerin mutlak gayba dair şeyler kabilinden olması, Allah katında takdir edilmemiş demektir ki, bunları velîler de bilebiliyor. 3. Meunet: Halktan durumu bilinmeyen bir insanın elinde peygamberlik veya keramet dâvasına dayalı olmaksızın ortaya çıkan hârikadır ki: Onun belâ ve sıkıntıdan kurtulmasına, kalbinin ferahlamasına bir vesîle bulunmuş olur. Bir kimsenin kalbinden geçeni keşfedip haber vermek bu kabildendir. Bu da gaybı bilmek sayılamaz. Kesin bir bilgi mahiyetinde değildir. Bir tahmine, bir tesadüfe dayalı demektir. 4. İstidrac; Bu da mühlet vermek demektir. Bir nevî hârikadır. Yâni: Fâsıklığı ve küfrü açık olan bir şahsın elinde arzusuna göre meydana gelen bir fevkalâde hadîsedir. Dünyaya ait bâzı arzularının gerçekleşmesi, dualarının kabul edilmesi bu kabildendir. Bu hâl, sâhibinin isyân içinde kalarak daha fazla ilâhî azaba uğramasına sebep olacaktır. Binaenaleyh bu da gaybı bilmek mahiyetinde değildir. Hikmet gereği bir tesadüf eseridir. Bir ümidin meydana gelmesidir. 5. Kehanet ve Müneccimlik, bâzı kâhinlerin ve müneccimlerin haber verdikleri meçhul hâdiseler de birer hususi sebebe veya birer fenni vasıtaya dayanmaktadır ki: O sebepleri, o fenleri bilen her kimse o hâdiseleri anlar, haber verebilir, bu hususta sebep ve vasıtalara her vâkıf olan kimse, o hadîselere dair bilgi sâhibi olabilir. Binaenaleyh bunlar da gaybı bilmek kabilinden değildir. Bunlar ya sihir veya bir nevî san’at eseridir. Bunlar, birer dış alâmetlere, birer tahmîne dayanıp, başkalarının yardımda bulunmasına ihtiyaç gösterip kesin bir mahiyete sâhip değildirler, çok kere tersi de ortaya çıkmaktadır. 6. İhanet, bu da isyânkâr bir şahsın elinde arzusuna aykırı olan bir şeyin meydana gelmesinden ibarettir ki, o da bir nevî hârika demektir, fakat gaybı bilmek kabilinden değildir. Kendisinin yardımsız kalmasına bir sebeptir. “Müseylimetül’kezzap”dan ortaya çıktığı rivâyet edilen bir hâdise bu kabildendir. Şöyle ki: O dinsiz bir kuyunun suyunu arttırmak için içine tükürmüş, kuyu hemen mevcut suyunu da kaybederek kup kuru kalmış, aynı şekilde bir şahsın kör bulunan bir gözünün açılması için tükürüğünü sürmüş, o şahsın diğer gözü de kör olmuş. Kısacası mûcize ile kerametten başka olan hârikalar, sâhiplerinin dînen büyüklüğüne fâziletine delâlet etmez, bilakis bir kısmı sâhipleri hakkında mes’uliyeti gerektirir. Gaybe dair Tefsir-i Kebîr’de ve Ruhulmeani’de ayrıntılı bilgi vardır. Fahr-i Razî merhuma göre bu mübârek âyetlerdeki gayptan maksat, kıyametin kopma zamanındaki gaybtan ibarettir ki, onu Cenab-ı Hak’kın kendilerine bildirdiği bâzı Peygamberlerden başkaları bilemezler. Doğrusunu Allah bilir. Sonraki Sure: Müzzemmil Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler: Allâh-ü Teâlâ’nın Resûl-i Ekrem hakkındaki iltifatını içeren bir hitabını kapsamaktadır. Gündüzleri bir çok şeyler ile meşgul olan O Yüce Peygamberin kalp huzuruna daha elverişli olan geceleri belirli müddetlerde namaz ile, Kuran okumakla meşgul olmasını emrediyor. Şöyle ki: İbn-i Abbas Radiyallâh-ü Teâlâ Anh’tan rivâyet edildiğine göre Peygamber Efendimiz, kendisine Cibrîl-i Emîn’in ilk görünüşü zamanında Hıra dağında bulunuyormuş, onun bir cin olması zannîle titremeye başlamış, evine dönerek elbiselerine bürünmüş, heyecanından kurtulmak, sükûna dalmak istemişti, işte bu sırada Cibrîl’i Emîn tekrar görünerek şu ilâhî vahyi teblîğ etmiştir: (Ey örtüsüne bürünüp örtünen!.) Ey peygamberlikle şereflenen Hz. Muhammed Aleyhisselâm!.

(Geceleyin kalk) İbâdete, namaza devam et (birazı müstesna) geceleyin bir kısmında ise ibâdetle, namaz kılmakla mükellef değilsin, o kısmında uyur, istirahata dalabilirsin.

O kalkılacak miktar ise (Onun) gecenin (yarısı) dır ki: O müddet içinde kalk, namaz kıl (veya) o miktarı (ondan) gecenin yarısından (biraz eksilt) gecenin yarısından biraz daha az zamanda kalk namaza, niyâza devam et.

(Veya) Ey Yüce Peygamber!, (onun üzerine artır) Gecenin yarısından fazla, üçte ikisi kadar bir zamanda namaz kılmaya çalış, sen bu hususta karar verebilirsin (ve Kur’an-ı güzelce tertip ile açıkça oku) o namaz esnâsında Kuran âyetlerini acele etmeksizin harflerini belirtecek bir şekilde, harflerin çıkış yerlerine riâyet ederek kalp huzuru ile oku, nitekim bir hadîs-i şerifte “Kur’an-ı sesinizle süsleyin” diye buyurulmuştur. Cezirede de şöyle denilmiştir. ( ) Yâni: Kur’an’ı tecvide riâyetle okumak, vâcibtir, lâzımdır. Kur’an-ı doğru bir şekilde okumayan kimse ise günahkârdır. “Tertil” tane tane okumak, âşikâre kılmak, beyan etmek mânâsınadır. Böyle yavaşça okumak anlama ve düşünemeye daha elverişlidir.

Ey Yüce Peygamber!. (Şüphe yok ki: Biz sana ağır bir kelâm vahyedeceğizdir.) sana Kur’an-ı Kerim gibi bir nice mühim vazifeleri, teklifleri içeren bir mukaddes kitabın âyetlerini Cibrîl-i Emîn vastasîle indirip vereceğiz. O âyetlerin aydınlık ruhlar üzerindeki tesirleri ne kadar muazzamdır. Yüce Peygamber ise hem onlar ile amel etmekle, hem de onları ümmetine teblîğ ve telkin buyurmakla mükelleftir. Binaenaleyh onun üzerine düşen vazîfe, yalnız geceleri veya gündüzleri namaz kılmaktan ibaret değildir. Onun daha nice kulluk ve peygamberlik vazifeleri vardır.

(Şüphe yok ki: Geceleyin kalkış) gece vakitlerinde insanların kalkıp namaz ile, niyâz ile vesâir ibâdetler ile meşgul olmaları (o daha uygundur.) Kalp huzurunu temîne, ibâdet ve itaate devama daha elverişlidir, (ve kıraatça da daha sağlamdır.) Kur’an-ı okumak için de, zekâyı toplamaya daha müsait bulunmaktadır. Binaenaleyh geceleri ibâdete, okumaya devam edilmesine itinada bulunulmalıdır.

Ve ey Yüce Peygamber (Muhakkak ki: Senin için gündüz de uzunca bir meşguliyet vardır.) Bir çok işler ile uğraşmak mecburiyetinde bulunmaktasın, gündüzleri fazla ibâdetle, meşgul olmaya müsait zamanı bulmayabilirsin, binaenaleyh Teheccüt namazı gibi ibâdetleri, tesbîh ve tehmîd gibi, Kur’an okumaya devam gibi güzel amelleri en ziyade gece vakitlerine bırak, o müsait zamanları ibâdet ve itaatsiz, Cenab-ı Hak’ka yalvarmaksızın geçirmemelidir.

Bu mübârek âyetler de Resûl-i Ekrem’in Cenab-ı Hak’kı zikre devam ile ve o bütün kâinatın yaratıcısına tevekkül ve işleri havale etmekle ve inkârcılara karşı da sabırîle ve ne gibi muamele ile mükellef bulunmuş olduğunu gösteriyor. Ve o inkârcıların müthiş kıyamet gününde ne kadar ağır, korkunç azaplara tutulacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ve) Ey Yüce Peygamber!. Dâima (Rab’bin ismini zîkret) o Kerem Sâhibi Mâbudunu gece ve gündüz zikre, hamd ve tesbîh etmeye devam et, namaz kıl, Kur’an-ı Kerim’i okumakla (ve bütün varlığınla ona yönel) günahlardan alâkayı keserek olanca varlığınla dâima ibâdet ve itaatte bulunmaya çalış. “Tebettül” İnsanlardan ayrılıp köşeye çekilmek, inzivada bulunmak hakka dönmek mânâsınadır.

Çünkü o Kâinatın Yaratıcısı (Doğunun da batının da Rab’bidir.) bütün kâinata sâhip, onlarda tasarruf eden, O âlemlerin Rabbi’dir. Artık yalnız ona yönelmek ve feyz ve saadeti yalnız ondan beklemek icâbetmez mi? Şüphe yok ki: (O’ndan başka ilâh yoktur.) İbâdet ve itaate lâyık, rablık vasfına sâhip başka bir zât mevcut değildir. (O hâlde O’nu vekil edin.) Bütün işlerini O’na havale etmekle, her hususta ona tevekkülde bulun, muvaffakiyetini ondan niyâzda bulun.

(Ve) Ey Yüce Peygamber!. Bir takım beyinsizlerin, inkârcıların (diyecekleri şey üzerine sabret.) onlar, İslâm dinini inkâr ederler, Muhammed (s.a.v.)’in Peygamberliğini yalanlamaya kalkışırlar, bir nice yüce âyetleri masal kabilinden sanırlar, gözleri perdeler içinde bulunduğu için ufuklara ışıklar saçan o mânevî güneşleri göremezler, onların varlıklarını inkâra devam eder dururlar, (Ve) Ey ahlâkî fâziletlerin pek yüksek bir örneği bulunan Yüce Peygamber!, (onları) O inkârcıları (güzelce bir ayrılışla terket) onların o câhilce, hareketlerine, bâtıl lâkırdılarına bakıp ta üzülme, kendilerine şiddetli azarlamalarda hitaplarda bulunma, onların işlerini Cenab-ı Hak’ka bırak, onlar nihâyet lâyık oldukları cezalara kavuşurlar.

(Ve) Ey Resûlüm!. (O nîmet sâhipleri o yalancıları) Nâil oldukları nîmetlerin, dünyevî servetlerin şükrünü yerine getirmeyen, Allah’ın birliğini, Hz. Muhammed’in peygamberliğini tasdîk eylemeyen Kureyş reisleri olan müşrikler gibi inkârcıları (bana bırak) onların cezalarını bana havale et, ben onlardan senin intikamını alırım: Onları lâyık oldukları cezalara kavuştururum. (Ve onlara biraz mühlet ver) biraz zaman beklesinler, tâ ki: Haklarında takdir edilen zaman geliversin, o vakit cezalarına çarpılmış olacaklardır. Rivâyete göre bu âyet-i kerîme, Kureyş’in ileri gelenleri hakkında nâzil olmuştur. Onlar İslâmiyetle alay ediyorlardı, bu âyet-i celîlenin inişinden biraz sonra Bedr gazvesinde lâyık oldukları dünyevî helâke mâruz kalmışlardır. Uhrevî azapları ise elbette ki, daha müthiştir. İşte Yüce Yaratıcı onlara da işaret buyuruyor.

(Şüphe yok ki: Bizim yanımızda) O inkârcı, alaycı kâfirler için (ağır prangalar ve bir alevli ateş vardır.) onlar, âhirette pek ağır bağlar ile bağlanacaklardır. Pek ateşli bir mahal olan Cehenneme sevk edileceklerdir. Ve onlar bu dünyada nîmete karşı nankörlük etmelerinin böyle cezasına çarpılacaklardır. “Enkâl” kayıdlar, demir prangalar, ayaklara bağlanan ağır zincirler demektir.

(Ve) O inkârcılar için âhirette (boğaza tıkanıp duran) zakkum ağacı gibi (bir yiyecek ve pek acıklı) elem verici (bir azap vardır) ki: Pek müthiştir, onun mahiyetini, şiddet derecesini ancak gaybı bilen Allâh-ü Teâlâ bilir. “Gusse” keder, hasret, diken boğazda duran şey demektir.

Evet.. O azap (O günde) meydana gelecektir, (ki,) O günde (yer ve dağlar sarsılır) kıyamet kopmaya başlar, bütün yer yüzünde hayat sâhipleri hayatlarından mahrûm kalırlar, (ve dağlar bir dağılmış kum yığını olmuş olur) O inkârcı kimseler, o âhiret gününde öyle müthiş felâketlere tutulacaklardır. Maamafih onlar, dünyada da nice cezalara uğrayacaklardır. Onbeşinci âyet-i celîle, buna işaret etmektedir ve kâfirleri tehdit etmektedir. “Kesîb” toplanmış kumlar demektir. “Mehîl” de dağılmış yumuşak, erimiş dökülmüş şey mânâsınadır.

Bu mübârek âyetler de Cenab-ı Hak’kın vaktîle Fir’avun’a elçi göndermiş olduğu gibi peygamber zamanındaki inkârcılara da elçi göndermiş olduğu ve Fir’avun’un uğramış olduğu felâketi ihtar ile inkârcıları tehdîd ediyor, sonra kıyametteki azaplara da tekrar işaret ile o günün ne müthiş bir hâlde meydana geleceğini tasvir ediyor ve bu beyan olunan âyetlerin birer öğüt olduğunu açıklayarak bunlara sarılanların hidâyete nâil olacaklarını müjdeliyor. Şöyle ki: Ey Hz. Muhammed’in zamanındaki ahali, ey küfür ve isyân içinde yaşayan inkârcılar!. (Şüphe yok: Biz) Yâni: Yücelik ve büyüklük sâhibi ilâhî Zâtım, (size aleyhinizde şâhitlik olarak Peygamber gönderdik) Muhammed Aleyhisselâm’ı size Peygamber tâyin ettik, sizden çıkacak fiillere o Yüce Peygamber kıyamet gününde şâhitlikte bulunacaktır. Onun dâvetine icâbet etmeyen inkârcıların da aleyhinde şâhitlik edecektir. Artık onun dâvetine icâbet etmeli, kendinizi ilâhî azaptan kurtarmaya çalışmalı değil misiniz. (Nasıl ki: Fir’avun’a da bir Resûl göndermiştik.) Hz. Mûsa’yı Resûl tâyin etmiştik, Mısır hükümdarı olan o inkârcıyı Allah’ın dinine dâvet etmiş, ona ilâhî azabı ihtar buyurmuştu.

(Fir’avun ise) Kendisini selâmet yoluna dâvet eden (o Resûle) Mûsa Aleyhisselâm’a (isyân etti) onun pek iyilik sever olan ihtarlarını dinlemedi, (artık o Firavun’u bir şiddetli yakalamakla yakaladık) onu da ona tâbi olanları da sularda boğduk, denizin dalgaları arasında helâk olup gittiler. Bunların bu hayat tarihleri bilinmektedir, meşhurdur, artık onlardan ibret alınız, siz de Peygamberinizi yalanlamaya devam ederek Fir’avun gibi bir helâke uğramayınız. “Vebîl” ağır, kaba, şiddetli mânâsınadır.

(Artık) Ey İslâmiyet’e dâvet edilenler!. Bir kere düşünün, eğer (siz küfrederseniz) Cenab-ı Hak’kın birliğinin, onun Peygamberin risâletini tasdik etmez de inkârınızda devam eder durursanız, yarın âhirette (kendinizi nasıl koruyabilirsiniz.) Âhiretin azabından kendinizi nasıl korumaya, muhafazaya muvaffak olabilirsiniz?. (bir günden ki:) O şiddetli âhiret anında ki: O gün (çocuktan ak saçlı ihtiyara çeviriverir.) yâni: O günün şiddeti o kadar fazladır ki: Adetâ onun tesiriyle genç bir kimse bile pek ihtiyar bir hâle gelmiş gibi olur. Bu ilâhî beyan; o günün şiddetini bir mecaz, bir temsîl yoluyla bildirmektedir. Araplar, bir darb-ı mesel, bir kinâye kabilinden olmak üzere şiddetli bir vakit hakkında derler ki: Bu bir gündür ki: Bunun korkusundan gençler ihtiyarlaşır, çocukların alın saçları bembeyaz kesilir. Maamafih âhiretin şiddetîle bu ihtiyarlık hakikaten de vâki olabilir. Allah’ın kudreti, her şeye fazlasıyla kâfidir.

Evet.. O kıyamet günü, o kadar müthiştir, o günde (Gök bile onunla) o günün dehşetiyle veya Cenab-ı Hak’kın emrîle (çatlamıştır.) perişan bir hâle gelmiştir ve o günün meydana geleceği hakkındaki (Allah’ın vâ’di, mutlaka yerine gelir.) Artık kimsenin inkâra bir kudreti kalmamış olacaktır.

(Şüphe yok ki: Bu) Tehditleri içeren âyetler, bu kıyamete ait pek korkunç hâdiseler (bir öğüttür.) o müthiş âkıbetleri bir ihtardır, düşünecek kimseler için bir ibrettir. (Artık kim dilerse) Bu âyetlerden, bu beyanattan bir ders alır, uyanır (Rab’bine bir yol tutar) O Kerem Sâhibi Mâbudun rızâsına, rahmetine kavuşturacak bir yol takip eder, selâmete ve saadete erer. Kısacası: Kerîm, Rahîm, Mâbudumuz, kullarına lütfen bu kadar hikmeti beyan eden âyetleri, öğütleri ihsân etmiş, onlara delilleri, kanıtları göstermiş, takîb edilecek dosdoğru yolu tâyin buyurmuştur. Artık her kul için lâzımdır ki: Bunlardan istifâdeye çalışsın, bunlara muhalefet ederek kendisini dünyevî ve uhrevî felâketlere, azaplara mâruz bırakmasın. İslâm dininin, gösterdiği kolaylığı takdîr ederek ve yücelterek Kerem Sâhibi Mâbud’a şükretmeye devam eylesin.

Bu mübârek âyet; Resûl-i Ekrem’in ve onun Ashab-ı kirâmından bir zümrenin geceleri ne kadar müddet ibâdetle meşgul olduklarını gösteriyor. Onlara hastalık gibi, seyahat gibi, cihada atılmak gibi bâzı mâzeretlerinden dolayı kolaylık ihsân buyrulduğunu bildiriyor. Artık geceleri güç yetirdikleri miktar teheccüt namazında bulunmalarını ve Kur’an-ı Kerimden kolaylarına gelen âyetleri okumalarını ve farz namazlarını kılmayı ve zekâtlarını vermeyi ve Allah’ın rızâsı için sadakalar vermelerini ve istiğfarda bulunmalarını emrediyor ve yapacakları hayrların daha büyüklerine Allah tarafından nâil olacaklarını müjdeliyor. Şöyle ki: Ey Peygamber!. (Muhakkak senin Rab’bin) İlim ve Hikmet Sâhibi Yüce Yaratıcın (biliyor ki: Şüphe yok sen) namaz kılmak için (gecenin üçte ikisinden biraz eksik) zamanda (ve) gecenin (yarısı ve üçte biri kadar) bir müddette (kalkıyorsun) namaza, niyâza devam ediyorsun (ve seninle beraber olanlardan) İslâm şerefine nâil bulunan Ashab-ı kirâm’dan (bir gurup da) geceleri namaza kalkıyorlar, ibâdet ediyorlar, Kuran okuyorlar. (Ve Allah geceyi ve gündüzü takdîr eder) onların miktarlarını Allâh-ü Teâlâ’dan başkası tamamen bilemez. Geceleyin ve gündüzlerin vakitleri, aylara ve muhitlere göre değişir ve özellikle birçok işler ile uğraşan ve geceleri uykuya dalıp kalan kimseler, o vakitleri güzelce tâyin edemezler. Binaenaleyh Allah-u Teâlâ ezeli ilmi ile (bildiği siz bunu sayıp başaramayacaksınız) Gecelerin bütün vakitlerini takdir edip, saatlerini sayıp zaptetmeye güç yetiremeyeceksiniz, öyle tâyin edeceğiniz vakitlerde uyanıp namaz kılmanızı kolaylıkla temin edemeyeceksinizdir. (Artık sizi bağışladı) kalkıp muayyen saatlerde teheccüt namazı kılmayı size bir vazife kılmadı, hakkınızda afv ve keremi tecellî etti, size kolaylık gösterdi. (İmdi Kur’an’dan kolay geleni okuyun) yâni; Geceleri kolayınıza gelen miktarda teheccüt namazı kılın, Kur’an âyetlerini okuyun, siz bu hususta serbestsiniz, maamafih bu, bir vazife değildir. Beş vakit namaz, bunun yerine geçmiştir. Allâh-ü Teâlâ (bilmiştir ki:) Ey mükellef insanlar!. (Sizden) İslâm ümmetinden (hasta olanlar, olacaktır.) geceleri kalkıp teheccüt namazı kılmayacaklardır, onun içindir ki: Bu ruhsat verilmiştir. (başkaları Allah’ın fazlından bir kâr aramak için yer yüzünde yol tepeceklerdir.) ticaret için seyahate çıkıp yolculuk zahmetine tutulacaklardır. Bunlar da teheccüt namazına muntazam devam edemeyeceklerdir. (ve başkaları da Allah yolunda cihattâ bulunacaklardır.) Savaş sahâlarına atılacaklardır. Bunlar da geceleri kalkıp teheccüt namazı kolaylıkla kılamayacaklardır. (Artık) Bu gibi sebeplere, hikmetlerden dolayı Allâh-ü Teâlâ size teheccüt namazı hakkında ruhsat vermiştir. Şimdi siz (ondan kolay olanı okuyunuz) yâni: Kolayınıza gelen miktarda geceleyin kalkıp teheccüt namazı kılınız, Kur’an âyetlerini okuyunuz, bu sizin için mendup bir vazifedir, (ve) Siz ey mü’mîn kullar!, (namazı dosdoğru kılınız) farz olan namazı rükün ve şartları dairesinde yerine getirmeye çalışın (ve zekâtınızı veriniz.) İçinizden şartlarını taşıyanlar, zekât farizasını da yerine getiriversin veya fıtır sadakası versin (ve Allah için güzelce ödünç vermekle ödünç veriniz.) yâni: Allah rızâsı için hayır ve iyilikte bulunun, fakirlere sadaka verin yoksullar hakkında şefkat ve yardım gösterin (ve nefsiniz için) kendi şahsî menfaatiniz hakkında (hayırdan ne yaparsanız) şu beyan olunan vazifeler ve benzerleri adına dünyada iken her ne şey yapar iseniz, hangi bir iyilikte bulunur iseniz zâyi olmaz, (onun Allah katında) yarın âhirette (daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük olarak bulursunuz) onların kat kat sevaplarına nâil olursunuz. (Ve) Ey Allah’ın kulları!. (Allah’tan mağfiret isteyiniz) İnsanlar, bir takım kusurlardan uzak olamazlar, o kusurların affını ve bağışlanmasını ve kerîm olan Mâbudunuzdan niyâz etmelisiniz (şüphe yok ki, Allah) o Yüce Yaratıcı (gafûrdur) kullarının bir nice günahlarını affeder ve bağışlar ve (rahimdir) ilâhî rahmeti pek çoktur, dilediği kullarını sonsuz rahmetine ulaştırır, binaenaleyh kulların vazifeleri de O Kerîm, rahîm Mâbudumuzun emirlerine, yasaklarına riâyete çalışmak, onun affını ve bağışlamasını niyâz etmek, onun sonsuz olan ilâhî rahmetini istirhamda bulunmaktır. Ey Kerem ve merhamet Sâhibi Mâbudumuz!. Bizleri afv ve keremine mazhar buyur. Yüce Kur’an hürmetine âmin. Sonraki Sure: Müddessir Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, Peygamber Efendimizin insanları Allah’ın azabı ile korkutmakla emrolunduğunu bildiriyor. Cenab-ı Hak’kı birlemek ve tenzîh etmek ile ve nefisi şerîflerini lâyık olmayan huylardan, başa kakmalardan temiz tutmakla ve inkârcıların eziyetlerine karşı sabıretmekte mükellef bulunduğunu göstermektedir. Şöyle ki: (Ey kaftanına bürünmüş) Entari gibi üst elbisesini giyinip rahata dalmak istemiş olan Hz. Muhammed!. Aleyhisselâm.

Yatma, (Kalk) Mekke ehlini ve senin ümmetinden bulunmak şerefine sâhip olan diğer kimseleri (Artık korkut) kendilerini aydınlatmaya çalış, dinsizliğin, Allah’ın hükmüne muhalefetin müthiş cezasını onlara ihtar ederek kendilerini uyandırmaya gayret et, tâ ki, Allah’ın azabından kurtulabilsinler.

(Ve Rab’bini büyüklük ile an) O Yüce Mâbudunu tekbir ve tesbîhte bulun, onun birliğini, ortak ve benzerden uzak olduğunu zikrederek ibâdet ve itaatte bulun.

(Ve elbiseni imdi temizle) Namaz gibi ibâdetlere en temiz elbiselerle devam et, maddî ve mânevî temizlikten ayrılma, Cenab-ı Hak’ka karşı saygı göstermekten geri durma.

(Azaba) Maddî ve mânevî hastalıklara, musîbetlere (sebep olacak günahtan) temiz olmayan hâllerden (artık uzak ol.) öyle korkunç şeylere sebebiyet verecek hâllerden uzak bulunmaya devam et, temizlikten, taharetten, ibâdet ve itaatten ayrılma.

Ümmetine karşı yapmakta olduğun güzel vazifeleri, nasihatleri (çok görerek) onlara (minnette bulunma) başlarına kakma, sırf Allah rızâsı için ümmetini irşâda çalış, mükâfatını Cenab-ı Hak’tan bekle, Diğer bir görüşe göre de: Yaptığın bir iyilik karşılığında halktan daha büyüğünü gözetme, mükâfatını yalnız Kerem Sâhibi Mâbud’dan gözet, onun yüce râzısını kazanmaya çalış.

(Ve Rab’bin için) Onun ilâhî rızâsını kazanmak için (sabıret) Peygamberlik vazifeni yerine getirme uğrunda göreceğin bâzı hoş olmayan hâllerden dolayı üzülme, sen vazîfeni Allah rızâsı için yapmaya devam et, mükâfatı, muvaffakiyeti Hak Teâlâ’dan bekle. “Bu mübârek âyetlerin nüzul sebebi hakkında deniliyor ki: İlk evvel inen “îkra” sûresinden sonra bir müddet ilâhî vahiy gelmemişti. Bunu müteâkip inen sûrelerden biri de iş bu “El-Müddessir” sûresinin ilk âyetleridir. Resûl-i Ekrem, Sallâlâhü Aleyhissellem buyurmuştur ki: Ben Hıra dağında bulunuyordum. “Yâ Muhammed!. Şüphe yok ki, sen Allah’ın bir Resûlüsün” diye bir ses işittim, sağıma, soluma baktım, bir şey göremedim, yukarıma baktım, bir de gördüm ki: Gök ile yer arasında bir melek, bir taht üzerinde oturmuş, korktum, Hatice’nin yanına döndüm, beni örtünüz, örtünüz, üzerime soğuk su serpiniz dedim, artık Cibrîl nâzil oldu. “Ey elbisesine bürünmüş olan kalk” emrini teblîğ etti, bunun üzerine birinci âyetten beşinci âyete kadar olan âyetler nâzil oldu.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in sabırına vesîle olacak gelecekteki olayları bildiriyor. Sûr’a üfürülünce inkârcılar için ne müthiş, müşkül bir günün meydana gelmiş olacağını ihtar ediyor. bir nice nîmetlere kavuşmuş olan bir nankör şahsın daha fazla nîmetlere erişmek tama’ında bulunduğunu kınamak için beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Yüce Peygamber! Sen sabıret (Çünkü sûra üfürülünce) İkinci sûra üfürülünce o inkârcılar, o sana eza ve cefada bulunanlar, o gün azaplara, felâketlere tutulacaklardır.

(İşte o gün) O sûr’a üfürüleceği an (birçok çetin gündür.) o inkârcılar, o günde bir nice azaplara, cezalara uğratılacaklardır.

Evet.. O müthiş gün, elbette ki: (Kâfirlerin üzerlerine kolay değildir.) Onlar o günde ne dehşetli müşküllere, cezalara mâruz kalacaklardır. Mü’mînler ise kolaylığa nâil olacaklardır. Allah’ın yardımı ile cennetlere, nîmetlere kavuşacaklardır.

Ey Resûlüm!. (Bırak bana o tek başına yarattığım şahsı.) Anasının karnından çırçıplak bir hâlde kuvvetten, servetten mahrûm bir hâlde doğmuş olan “Velid İbnül’mugiyre” gibi bir kâfirin cezasını bana havale et, ondan intikam almaya ben yeterim.

O inkârcıyı yarattım (Ve onun üzerine uzunca bir mal verdim.) o bir şeye mâlik olmayan nankör şahsı bilâhare bir çok nîmetlere kavuşturdum ve nice bağlara, bostanlara ve ticaretlere nâil kıldım.

(Ve yanında hazır) Kendisiyle beraber Mekke-i Mükerreme’de yaşayan (oğullar) verdim. Onlar ile beraber bir servet ve ferahlık içinde bulunmuştur.

(Ve onun için bir döşemekle döşeyiverdim.) Onu geniş bir rızka, bir yüksek kavuşturdum, hattâ Mekke-i Mükerreme ile Tâif arasında çeşit çeşit reisliğe servet vasıtalarına sâhip bulundu, kendisine “Reyhanetül’Arap = Arabın rızkı” lâkabı verilmiştir. Ve kendisini kavmi aralarında “Vâhid” yâni pek seçkin, eşsiz diye anıyordu. Bütün bu nîmetlerin şükrünü yerine getirmeli değil mi idi?. Bu varlıkları kendisine ihsân etmiş olan Allâh-ü Teâlâ’yı tasdik ederek ve birleyerek hâlinden çok memnun bir vaziyette bulunmalı değil mi idi?.

Halbuki: O ihtiraslı nankör şahıs (sonra da arttırayım diye tamahkâr bulunuyor.) mallarının ve çocuklarının daha fazla artmasını pek hırslı bir hâlde arzu ediyor. Nâil olduğu o kadar nîmetlerinin kadrini bilmiyor, şükrünü yerine getirmeye çalışmıyor. Ne kadar büyük bir ihtiras, ne derece çirkin bir nankörlük?. Hattâ diyormuş ki: “Eğer Muhammed -Aleyhisselâm- sâdık oldu ise artık Cennet ancak benim için yaratılmıştır, yâni: Eğer hakikaten Cennet var ise o nîmete de nâil olacak olan ancak benim.” Ne büyük bir bencillik. “Rivâyete göre Resûl-i Ekrem Sallâlâh-ü Aleyhivessellem Efendimiz bir gün Mescid-i saadetinde, namaz kılıyor ve “El-Mü’mîn” sûresinin ilk âyetlerini okuyormuş, Velid İbnil’mugiyre” de orada bulunup Resûlallâh’ın Kur’an okumasını dinlemiş, sonra Velid, kavmi olan Ben-i Mahzun’un yanlarına giderek demiş ki: Vallâhi ben Muhammed -Aleyhisselâm- dan bir söz işittim ki: O, ne insanların, ne de cinlerin sözleri değildir. Vallâhi onda bir tatlılık, bir güzellik var, yukarısı pek yemiş verici, aşağısı da pek hoş, şüphe yok ki: O yükselir, onun üzerine yükselinemez.” Velid bu sözlerini müteâkip evine gitmiş onun bu sözlerini işiten Kureyş tâifesi demişler ki: Vallâhi Velîd, kendi dinini terk etmiş, müslüman olmuş, artık bütün Kureyş kavmi de ona bakarak dinlerini terkedecekler. Kardeşi Ebû Cehil ise demiş ki: Sizin için ben ona yeterim, sonra Velîd’in yanına gitmiş, pek üzüntülü bir vaziyette görünmüş, Velîd bunu görünce: Sana ne oldu, ne için üzüntülü bulunuyorsun demiş, Ebû Cehil de, demiş ki: Nasıl üzülmeyeyim ki: Kureyş senin ihtiyarlığına bakarak sana nafaka tedarik etmek için toplanmışlar, sanıyorlar ki: Sen “Muhammed -Aleyhisselâm- in sözünü kabul etmişsin, İbn-i Ebi Kebşe’nin ve İbn-i Ebi Kuhafe’nin yanlarına giderek’ onların yemeklerinin fazlasından yemek istiyormuşsun. Bu sözü işiten Velîd, gazaba gelmiş, Kureyş bilir ki, ben malca ve evlâtça onların en büyüğü bulunuyorum, Muhammed -Aleyhisselâm- ve Ashab-ı yemekten doymuşlar mıdır ki: Onun fazla yemeği bulunsun demiş sonra Velîd, Ebû Cehil ile beraber, kavminin meclisine gitmiş, onlara demiş ki: Siz Muhammed -Aleyhisselâmın mecnun olduğunu zanneder misiniz? Hiç onun boğulur olduğunu gördünüz mü? Onlar da demişler ki: Allah için hayır. Onu mecnun zannetmeyiniz. Velîd yine demiş ki: Onu şair olduğunu sanır mısın?. Onun şiir söylediğini gördünüz mü?. Onlar da Allah için hayır.. Görmedik demişler, Velîd yine sormuş ki: Siz onun yalancı olduğunu zanneder misiniz?. Onun yalan söylediğini hiç tecrübe ettiniz mi? Onlar da dediler ki: Allah için yok, onun yalan söylediğini görmedik. Zâten, Hz. Peygamber’e tam bir doğruluk ve sadâkatinden dolayı öteden beri “Muhammedül’emîn” deniliyordu, nihâyet müşrikler, dediler ki: Artık o nedir? Velîd de biraz düşündükten sonra dedi ki: O bir sihirbazdan başka bir şey değildir. Görmüyor musunuz ki: O, bir kişi ile ailesinin, evlâdının ve kölelerinin arasını ayırıyor, onun söylediği de bir sihirdir, onu “Müseylimeden” ve Ehl-i Bâbil’den naklediyor. Velîd’in bu sözü o müşriklerin hoşuna gitmiş, hayret etmelerine sebep olmuştu. Velîd, ya Bedr gazvesinde katledilmiştir veya Necaşi’nin sarayında yaptığı bir hıyanetten dolayı Necaşi tarafından idam olunmuştur. Kâfir olarak öldüğünde ittifâk var gibidir. Velîd’in on oğlu var idi, onlardan yalnız Hâlit, Hişam ve İmare adındaki üç oğlunun müslüman olmuş olduğu rivâyet olunmaktadır. İşte bu sûredeki âyetlerin bir kısmı bu Velîd hakkında nâzil olmuştur. “En doğrusu Allah bilir.” “Tefsir-i Kebir, Ruhul’meani.”

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in risâletini tasdîk etmeyen velîd gibi bir inkârcının pek inatçı ve Allah’ın azabına aday bir şahıs olduğunu bildiriyor. O Yüce Peygamber hakkında o inkârcının ne yanlış kuruntularda bulunmuş olduğunu teşhîr ediyor. Nefsine pek kibirli olan o şahsın Resûl-i Ekrem’e sihirbaz ve Kur’an-ı Kerim’e bir insan sözü demek gibi câhilce bir cür’ette bulunmuş olduğunu kınıyor. Artık o inkârcı şahsın çok yakıcı olan ve on dokuz bekçisi bulunan müthiş cehenneme atılacağını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Cenab-ı Hak buyuruyor: (Hayır) O inkârcının, aç gözlünün arzusu yerine getirilmeyecektir, onun mal ve çocukları arttırılmayacaktır. Çünkü (o, bizim âyetlerimiz için bir inatçı oldu) kendisini o nîmetlere eriştirmiş olan Yaratıcısının Kur’an-ı Kerim’ini inkâr etti, Resûl-i Ekrem’in doğruluğunu, Peygamberliğini kalben anlamış olduğu hâlde sırf inadından dolayı lisanen inkâra cür’et gösterdi. Ne büyük bir sapıklık!. Müfessir Mütâkil demiştir ki: Bu âyet-i Kerime’nin inmesinden sonra, Velîd’in servetinde, çocuklarında noksanlık görülmüştür.

(Onu) O inkârcı şahsı (yüklenmesi pek meşakkatli bir şey ile mükellef kılacağım.) Yâni: Ona müşkül bir şey yükleyeceğim, onu tâkatini kesen bir azaba atacağım, böyle bir musîbete, bir nevi meşakkate uğratmak, çıkılması pek zor olan bir dağa çıkmakla mükellef olmaya benzetilmiştir. “İrhak” Zorluk yükletilmek, çetin bir şey ile mükellef tutmak demektir. “Saud” da inişli ve yokuşlu yer ve Akâbe’ yâni: Yokuş ve dağ içindeki yol mânâsınadır.

(Şüphe yok ki: O) İnatçı şahıs (düşündü) Kur’an’ın hakkında ne diyeceğini kalben kuruntu etti (ve ölçtü biçti) düşünüp taşındı, tefekküre daldı, Kur’an-ı Kerim hakkında inkârcıları memnun edecek bir söz tâyin etmek istedi.

(Artık kahrolası) Herif, ne kadar taaccübe lâyık câhilce bir cür’et… (nasıl ölçtü biçti?.) Nasıl fenâ bir takdir ve tâyinde bulundu.

(Sonra kahrolası) İnatçı, lânete ve azaba lâyık şahıs (nasıl ölçtü biçti?.) Kur’an-ı Kerim hakkında ne kadar hakikate muhalif söz söylemeye cesaret etti.

(Sonra) O câhil, inkârcı şahıs (bakıverdi.) Kur’an-ı Kerim hakkında düşünmeye daldı, etrafındaki inkârcıları memnun edecek bir isnatta bulunmak istedi.

(Sonra kaşını çattı) Ne diyeceğini düşünerek üzüntü içinde kaldı, (suratını astı.) hamlık gösterdi, alel’acele yanlış bir hükm vermek istedi. “Abese” yüzünü buruşturdu, iki gözünün arasındakini karıştırdı, topladı mânâsınadır. “Besere” de yüzünü ekşitti, katı yüzlü oldu ve istekte bulundu demektir.

(Sonra) O inatçı şahıs (gerisine döndü ve böbürlendi.) yüzünü Haktan çevirdi, kanaatine muhalefette bulundu, kibirli bir vaziyet alarak hakkı kabulden, ikrardan kaçındı, sırf bir inat neticesi olarak Hz. Muhammed’in Peygamberliğini Kur’an-ı Kerim’in ilâhî bir kitap olduğunu inkâra cür’et etti.

(Artık) O inatçı şahıs (dedi ki, bu) Kuran kitabı (nakloluna gelen) rivâyet edilip öğretilen (bir sihirden başka değildir.) onu Muhammed -Aleyhisselâm-, başkalarından nakletmektedir.

Ve o çok inatçı, insafsız şahıs, sözlerini tekit için şöyle de dedi: (Bu) Kur’an (başka değil, ancak insan lâkırdısıdır.) Allah’ın kelâmı değildir, başkalarının sözlerinden düşürülmüştür. Halbuki, o şahıs Kur’an’ın bir söz hârikası olup insan ve cin sözü olmadığını evvelce kavmi arasında itiraf etmişti. Sonra o herif, kavmini memnun etmek için sözünü değiştirerek Kur’an-ı Kerim hakkında aslâ lâyık olmayan isnadlarda bulunmuş, kendisini ilâhî azaba lâyık bulundurmuştur.

İşte Allâh-ü Teâlâ buyuruyor ki: (Onu) O inkârcı, kararsız herifi (Cehenneme yaslayacağım) onu Cehenneme atacağım, vücudunu Cehennem azabı kaplayacaktır. “İslâ” ateşte kızdırmak, ateşte yakmak mânâsınadır.

Ey insan: (Sana ne bildirdi?.) Hangi şey, sana ayrıntısıyla anlattı?. (Cehennem nedir?.) O ne kadar büyük, müthiş bir azap yurdudur. Sen bütün vasıflarını hakkîle bilir misin?

O cehennem (Ne bırakır ve ne de terk eder) yâni: İçine atılan hiç bir et parçasını bırakmaz, hepsini de yakar, yandırır ve o yakıp durduğu kimseleri artık terk etmez. Onlar öyle helâk olup mahvolmuş bir hâlde de kalmazlar, onlar yine Allah’ın kudreti ile yaşarlar, azapları devam eder. Cehennem onların takdir edilen azaplarını görmeleri için yakalarını tutar onları serbest bırakmaz.

Ve Cehennem (İnsan için çok yakıcıdır.) onun vücudunu yakar, derilerini kapkara eder, renklerini değiştirip durur. “Levvaha” Bir şeyin dışını, ve etrafını simsiyah eden şey demektir. “Beşer” de insan mânâsına olduğu gibi cildin dış kısmı demek olan “beşere”nin çoğuludur.

(Onun) O cehennem ateşinin (üzerine on dokuz) bekçi, meleklerden “Cehennem hazenesi” denilen memurlar (vardır.) yâni: On dokuz seçkin melek veya o kadar sınıf melekeler o cehennem üzerine gözcü tâyin edilmiş bulunmaktadır. Sahabe-i Kirâm’dan olan “Berae” den rivâyet olunduğu üzere Yahudilerden bir cemaat, Peygamberimizin bâzı ashâbından cehennemin bekçilerini sormuşlar, onlar da “Allah ve Resûlü en iyi bilir” demişler, bunun üzerine Cibrîl-i Emîn gelmiş, bu âyet-i kerîmeyi indirmiştir. “Tefsirül’merağı”.

Bu mübârek âyet, Cehennemin işlerini idareye, muhafazaca memur olan zatların meleklerden ibaret olduğunu bildiriyor. Onların muayyen bir miktarda olmalarının hikmetine işaret buyuruyor. Bu beyanat sayesinde kitap ehlinin ve mü’mînlerin imânlarını arttıracaklarını, şek ve şüpheden uzak olacaklarını ve bir kısım tereddütlü ve kâfir kimselerin dedikodularını ve Allah’ın dilemesîle bir kısım kimselerin sapıklığa ve bir kısım kimselerin de hidayete ereceklerini haber veriyor ve Âlemlerin Rab’binin ordularının miktarını Yüce Zatından başkalarının bilemeyeceklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Yüce Yaratıcı buyuruyor (ve biz) yâni: Kudret ve büyüklükle vasıflanmış olan yegâne zatını (Cehennemin muhafızlarını) bekçilerin, işlerini idare edenleri (meleklerden başka kılmadık) çünkü melekler, insanlar ile ve cinler ile aynı cins değildirler, tamamen tarafsızdırlar, pek büyük bir kuvvet ve heybete sahiptirler. Lâzım gelen azapları tatbike güç yetirmektedirler. Kendileri nûranîdirler. Cehennemin sıcaklığından vesâireden etkilenecek bir yaratılışta değildirler, onlara karşı muhalefete cehennem ehli güç yetiremezler, (ve onların sayılarını) onun öyle on dokuz bulunmasını (kâfir olanlar için ancak bir imtihan kılmış olduk.) o kâfirler, bu sayıdaki hikmeti anlayamazlar, bunu imkânsız görürler, bunu az görerek alay ederler, artık bu inkârları da haklarında bir imtihan olmuş, kendilerine bu yüzden de ilâhî azabın gelmesine bir sebep bulunmuştur. Nitekim Ebû Cehil kâfiri, bu sayı ile alay etmiş, biz onlardan daha kuvvetliyiz, daha çoğuz, onları biz kendi kuvvetlerimizle darmadağın edebiliriz diye saçmalamıştı. Ve Cenab-ı Hak, meleklerin cehenneme muhafız tâyin edilmiş olmalarının bir hikmetine de işaret için şöyle buyuruyor: (tâ ki, kendilerine kitap verilmiş olanlar) yâni: Vaktîle Tevrat ve İncil kitaplarına nâil olup onları okumuş bulunan Yahudi ve Hıristiyan zümreleri (yakin getirsinler) bunun Kur’an-ı Kerim’de de zikredilmiş olduğunu görerek bu hususta ki kanaatleri kuvvetlensin, Maamafih onların kitaplarında o meleklerin on dokuz olduğu bildirilmişti, şimdi bunu eski kitaplardan habersiz bulunan ve okuyup yazması bulunmayan Hz. Muhammed, Aleyhisselâm da Kur’an-ı Kerim vasıtasîle haber veriyor. Artık Muhammed Aleyhisselâm’ın da ilâhî vahye mazhar Yüce bir Peygamber olduğunu kitap ehlinin yakinen bilmesi icabetmektedir. (Ve) Bu Meleklerin böyle varlığı haber veriliyor, tâ ki: (îman etmiş olanlara da îman arttırsın) Son Peygamberi tasdik edenler, bu hakikati de öğrenerek buna da inansınlar, kendilerince îman edilecek şeyler, arttırılmış bulunsun. Yâhut Son Peygamberin haber verdiği bu hakikati kitap ehli de bilip itirafta bulundukları için şimdi bu haberden dolayı Hz. Muhammed Aleyhisselâm’ı da, onun teblîğ ettiği Kur’an-ı Kerim’i de tasdik ederek îmanlarını artırsınlar, kuvvetlendirsinler, risâlet-i Muhammediyeyi inkâra cür’et etmesinler. (Ve) Cehennem muhafızlarının bu miktarı böylece bildirilmiştir. Tâ ki: Kendilerine vaktîle (kitap verilmiş olanlar ile) Yahudi ve Hıristiyan zümrelerîle (Mü’mîn bulunanlar) Hz. Muhammed Aleyhisselâm’ın peygamberliğini tasdik eden mü’minler artık (şüpheye düşmesinler) böyle bir sayı, diğer semâvî kitaplarda bildirildiği cihetle artık bu husustaki itikatları son derece kesinlik mertebesinde bulunsun, kendilerine bir şüphe gelmesin (ve kalplerinde bir hastalık bulunanlar ile) şek ve münâfıklık şüphesinden kurtulamayanlar ile (kâfirler de) Peygamberleri, semâvî kitapları ve dinî delilleri inkâr etmeye devam edenler de, (desin ki: Allah bununla) bu kadar az bir sayı ile, bu kadar sınırlı muhafızların varlığını beyan etmekle (bir mesel olarak ne demek istemiştir?) bu garip bir ifade, bundan Allah’ın maksadı nedir, diye alaycı bir tarzda inkâra cür’et etmiş olsunlar. İşte o inkârcıların böyle düşünüp konuşmaları da haklarında bir imtihandır. Bir şiddetli azabı hak etmelerine bir vesîledir, (işte Allah dilediği kimseyi böyle sapıklığa düşürür) hak bir sözü anlamaktan mahrûm bırakır. Evet.. Öyle kimseler, kendi kötü tercihlerinden ve aslî yaratılışlarına muhalefetlerinden dolayı böyle hakikatleri inkâra düşürürler, bu yüzden cezaya uğratılırlar. (Ve) O Hikmet Sâhibi Yaratıcı (dilediği kimseyi de) irâdesini, temiz yaratılışını zâyi etmeyen her hangi bir kuluna da (hidâyet nâsip buyurur.) Nitekim Peygamber Efendimizi ve ona nâzil olan Kur’an-ı Kerimi tasdik eden, kulluk vazifelerini yapmaya gayret gösteren zâtlar, böyle bir hidâyete kavuşmuşlardır. (Ve Rab’bin ordularını) çeşitli sınıflara ayrılmış olan mahlûkatını, onların sayılarının miktarını (ancak kendisi bilir.) bunların hepsini de, hepsinin varlık hikmetini de ayrıntılı bilmek, ancak Hikmet sâhibi Yaratıcıya mahsustur. İnandık… Bu ilâhî beyan, Ebû Cehil gibi kâfirleri red için bir cevap teşkil etmektedir. Çünkü: Onlar bu on dokuz melek ile ne kast olunuyor, o kadar kimseler, cehennemin nasıl bekçileri olabilir, diye pek câhilce lâkırdılarda bulunmuşlardı. Bu ilâhî beyan ise Cenab-ı Hak’kın daha nice kuvvetlere, çeşitli mahlûkata sâhip olduğunu bildiriyor. O cehennem muhafızlarına yardım edebilecek nice kuvvetlerin varlığına işaret ediyor. (Ve) Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (o) Cehennem, onun vasıflarına dair verilen bilgi veya o cehennem muhafızlarının sayılan, onların varlığının bildirilmesi (insan için ancak bir öğüttür.) aklını, fikrini güzelce kullanan bir insan, bu gibi beyanattan büyük bir ibret dersi alır, bunu düşünerek Allah’ın kudretini tasdîk eder, meleklerin vesâirenin varlığındaki hikmeti itiraf ederek güzel bir kanaate sâhip bulunur. İşte insana yakışan da böyle bilgili bir ruh hâline erişmektir.

Bu mübârek âyetler, Cehennemin inkâr edilemeyeceğine and ile işaret ve inkârcıları tehdîd ediyor. Herkesin dünyadaki kazancına bağlı olduğunu ve ancak sağdakilerin müstesna bulunduklarını haber veriyor. Cennetlerde bulunacak zâtlar ile cehenneme atılacak günahkârlar arasındaki konuşmayı tasvir etmekte o günahkârların kusurlarını ve hâllerinin âkibetini nasıl itiraf edeceklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Hayır) O Cehennem veya onun muhafızları veya onların birer öğüt teşkil ettiği inkâr edilemez (andolsun aya.) şu bildirilecek şey hakikatin ta kendisidir.

(Ve) Andolsun (döndüğü an) gündüzden dönüştüğü vakit (o geceye) evet.. Öyle değişikliğe uğrayan geceye de andolsun.

(Ve açtığı vakit) Açılıp ışık yaydığı zaman (o sabaha da) andolsun ki: Cehennem vukuu muhakkak olan bir hâdisedir.

Evet.. (Şüphe yok ki: O) Cehennem, o azap merkezi (elbette büyüklerin biridir) o büyük bir mûsibettir, en korkunç bir âkibettir. O inkâr edilemez.

O Cehennem (insan için bir korkutucu olarak…) mevcut bulunmaktadır. Artık insanlık âlemi, o pek müthiş ceza sahasını düşünerek titremeli, ondan uzak bulundurulmasını temin edecek güzel itikat ve güzel amellere sâhip bulunmalıdır.

Evet.. O cehennem, ey insanlar!. (Sizden ileri gitmek) Hayır ve iyiliğe koşarak hidâyete ermek isteyen mü’mînler için (veya geri kalmak isteyen) i’tikattan, güzel amelden mahrûm, Allah’ın azabını inkâr eden (kimse için.) bir korkutucudur. Bir büyük öğüttür. Onu düşünen, ondan öğüt alanlar, elbette ki: Hidâyete ererler, aksine hareket edenler de lâyık oldukları felâketlere uğrar dururlar.

Evet.. Muhakkak bir meseledir ki: (Her nefis, kazanmış olduğu şeye bağlıdır.) Dünyadaki ibâdet ve itaatine göre mükâfata erer, inkâr ve isyânına göre de cezaya uğrar.

(Sağdakiler ise müstesna.) Bunlardan maksat: Kitapları âhirette sağ taraflarından verilecek olan mü’mînlerdir. Bunlar, dünyadaki güzel amellerinin kat kat mükâfatına nâil olacaklardır. Bir borçlu, borcunu ödeyerek verdiği rehin kurtaracağı gibi güzelce amellerde bulunanlar da o sâyede kendi nefislerini azabın pençesinden kurtarmış, nîmetlere nâil bulunmuş olurlar. Bu sağdakilerden maksat, bir görüşe göre meleklerdir. Bir görüşe göre de müslümanların çocuklarıdır. Diğer bir görüşe göre de Âdem Aleyhisselâm’ın sağ tarafında bulunmuş olan ruhlar Ashâbıdır.

Onlar, öyle sağdakilerden olmak nîmetine kavuşan müstesna zâtlar (Cennetlerdedirler, sorarlar.) bir kınama ve utandırma maksadîle sual ederler.

(Günahkârlardan.) Cehenneme atılmış olan inkârcı kimselerden felâketlerinin sebebini sorup itiraf ettirmek isterler. Bu iki zümrenin bulundukları yerler, birbirinden fevkalâde uzak bulunduğu hâlde böyle aralarında bir konuşmanın cereyanı, ilâhî bir kudret eseridir. Dünyada bunun küçük numunelerini Cenab-ı Hak bizlere gösteriyor ki: Kıyamet âlemindeki o müthiş olayları inkâra mahal kalmasın. Evet.. Doğuda bulunan bir insan, batıdaki bir insan ile konuşabiliyor, hattâ yüzünü bile görebiliyor. Radyolar vesâire meydanda. Artık âhirette nice hârikaların meydana gelmesi, nasıl imkânsız görülebilir?.

Evet.. Cennettekiler sorar ki: Ey Cehenneme atılmış kimseler!. (Sizin cehennemde bulunmaya ne şey sevk etti?.) Sizin bu felâketinize hangi hareketleriniz sebebiyet vermiş oldu?.

O suçlular da bu vaziyetlerine ait dört sebep beyanı için (Dediler ki;) Yâni: Muhakkak, diyeceklerdir ki: (biz namaz kılanlardan olmadık) Dünyada iken namazın farziyetine itikat etmemiş olduğumuz için ona kılanlara katılmış bulunmadık, bu birinci sebep.

İkinci sebep olarak da dediler ki: (Ve yoksullara yiyecek verir de olmadık.) Kendi mallarımızdan Allah’ın fakir kullarına yardımda bulunur değil idik. Mâlî vazifeleri de yerine getirmiş bulunmadık.

(Ve) Yine dediler ki: (biz bâtıla dalanlar ile beraber dalan kimseler olduk.) Meselâ: Bir takım inkârcı, edepsiz kimseleri taklit ederek güzel i’tikattan, ahlâki temizlikten mahrûm kaldık, o dinsizlerin sözlerine bakarak Yüce bir Peygamber hakkında hâşâ yalancı, sihirbaz, mecnun dedik, Kur’an-ı Kerim hakkında da, sihir, şiir, kehanet eseri demek cehâletinde, alçaldığında bulunduk. Bu da üçüncü sebep.

(Ve) Dördüncü sebep olmak üzere de dediler ki: (ve biz ceza gününü) bir hesap ve suale tâbi olacağımızı (yalanlar olmuştuk.) kıyametin vuku bulacağına inanmıyorduk.

(Bize ölüm gelinceye değin..) Biz öyle bâtıl bir kanaatte bulunmuş idik. Fakat ölünce ne kadar yanlış kanaatlerde, uygunsuz hareketlerde bulunmuş olduğumuzu anladık. Ne yazık ki: Kaybedileni telâfi etmeye imkân kalmamış oldu.

Bu mübârek âyetler, verilen öğütleri dinlemeyip kaçınan, vahşîce bir vaziyette bulunan inkârcı kimselerin pek çirkin ruh hâllerini ve lâyık olmayan temennîlerini teşhîr ediyor ve kendilerine hiçbir şefaatin fâide veremeyeceğini bildiriyor. Kur’an-ı Kerim’in ilâhî bir öğüt olduğunu, onu isteyenlerin dinleyip yararlanacaklarını ve azamet ve kudret sâhibi olan Cenab-ı Hak’kın dilemediği kulların o ilâhî kitaptan istifâ’de edemeyeceklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Artık onlara) O inkârcı şekilde yaşayıp ölüp gidenlere (şefaat edecek olanların şefaati bir fâide verecek değildir.) Yâni: Öyle dinsizler hakkında faraza şefaat edip de onların azaptan kurtulmalarını istirhamda bulunacak zâtlar bulunsa da bu şefaat, Allah katında makbul olmaz. Çünkü: Onlar, o inkârlarından dolayı ebedî şekilde Cehennemin azabına uğramış bulunacaklardır.

(Onlar için) O inkârcı topluluk için (ne var ki, öğütten yüz çeviriyorlar?.) Resûl-i Ekrem’in verdiği nasihatleri dinlemez kimseler olmuşlardır. Okunan Kur’an-ı Kerim’i dinlemiyorlar, ondan yararlanmak istemiyorlar

(Sanki onlar) Öyle hakkı kabulden kaçınan beyinsiz inkârcılar (ürkmüş yaban eşekleridir) öyle vahşî hayvanlar kabilinden bulunuyorlar.

Onlar: (Arslanlardan firar etmiştir.) Gibi bir vaziyet almaktadırlar. Kuran âyetlerini dinlememek için öyle kaçınmaktadırlar. Öyle akla ve mantığa uymayan bir vahşîyce hareketten geri duramıyorlar. “Kasvere” Arslan demek olduğu gibi av için ok atan cemaat ve pek kuvvetli erkeklerden bir tâife mânâsını da ifade eder.

(Yok) Onlar, Kur’an-ı Kerim’in yüceliğini takdîr edemezler, onlar büyük bir inat ve cehâlet içinde yaşarlar, (onlardan her biri diler ki: Kendisine neşredilmiş sahifeler verilmiş olsun.) Kendisine de gökten açıkça yazılmış kitaplar indirilsin. Rivâyet olunuyor ki: Ebû Cehil ve etrafındaki bir cemaat, demişler ki: Yâ Muhammed!. -Aleyhisselâm- Biz sana inanmayız, meğer ki, bizden her birine gökten bir kitap getiresin ki: Her birimizin adına yazılmış olsun ve sana tâbi olmamız, âlemlerin Rabbi tarafından emredilmiş bulunsun.

Allah tarafından da onlara kınamak için buyruluyor ki: (Hayır!.) Onlara öyle sahîfeler verilmez, (doğrusu) Onlar, hiçbir vakit (âhiretten korkmazlar.) onu inkâr eder dururlar. Kalpleri kararmış, gözleri mânen kör kesilmiştir. Bundan dolayıdır ki: .Nasihat dinlemezler. Yüce Peygambere itaat etmezler.

(Yok yok) İş o kâfirlerin sandıkları gibi değildir. Kur’an-ı Kerim, bir seçilmiş sihir, bir şiir kabilinden olmaktan uzaktır. (Şüphesiz ki: O) Kur’an-ı Kerim (bir öğüttür.) Allah tarafından kullarını uyandırmak için ihsân buyrulmuş bir nasihattir ki, ona tâbi olmak, o sâyede kulluk vazifelerini öğrenip gereği ile amel etmek icabeder.

(Artık kim dilerse) Cenab-ı Hak’kın kullarından kim arzuda bulunursa, kim o apaçık kitabın yüce kadrini bilip kendi ebedî men’faatini temin etmek isterse (onu) o Kur’an-ı Kerîm’i (okuyarak öğüt alır.) o sâyede hayatını düzeltmiş, istikbâlini temîn etmiş bulunur.

(Maamafih) Hiç bir vakit insanlar, hakkıyla (düşünüp tefekkür edemezler) Kur’an-ı Kerim’in yüceliğini takdîr ederek ondan nasihat almış bulunamazlar (meğer ki, Allah dilesin) Cenab-ı Hak kendilerine muvaffakiyet ihsân buyursun. Binaenaleyh hiç bir insan, kendi varlığına güvenip durmamalıdır, dâima Cenab-ı Hak’ka yalvararak muvaffakiyetlere erişmesini o kerîm Mâbudundan niyâz etmelidir. Çünkü (kendisinden korkulacak olan) Kendisinin azabından çekinilerek himâyesine sığınılacak zât (da ancak O) ezeli, yüce olan Kerem sâhibi Yaratıcı (dır.) Buna inanıyoruz.. Artık bütün kullar için gereklidir ki, o pek Yüce Yaratıcımızın azabından korkarak titreyelim, onun af ve keremini temennîden, niyâzdan geri durmayalım, her hususta muvaffakiyeti o Kerîm Mâbudumuzdan istirhamda bulunalım. Başarı Allah’tandır.

Bu mübârek âyetler, kıyametin büyüklüğüne, kusurlarından dolayı kendini kınayan nefsin ehemmiyetine işaret için Cenab-ı Hak’kın yemîn ettiğini gösteriyor. O Hikmet Sâhibi Yaratıcı’nın en harikulâde şeyleri vücuda getirmeğe kaadir olduğunu bildiriyor. Kıyametin kopma vaktini bir alay maksadîle soran şahsa da kıyametin üç nevî alâmetini haber veriyor. Şöyle ki: (Yok) Ey inkârcılar!. Sizin kıyameti inkâr hususundaki iddianız doğru değildir, (kıyamet gününe yemîn ederim.) Haşr ve neşir, haktır ve kıyametin vuku bulacağı muhakkaktır.

(Yok) Ey kıyameti inkâr edenler!. Sizin iddianız bâtıldır… (kendini kınayan nefise de yemîn ederim.) Kıyamet, şüphe yok ki, meydana gelecektir. “Lâ” kelimesi malûm olduğu üzere bir olumsuzluk edatıdır, bu âyetlerdeki lâ, geçmiş bir sözü, bir iddiayı olumsuz kılmak içindir ki: Ona göre izahat verilmiştir. Fakat bir görüşe göre de bu Lâ edatı, yemini olumsuz kılmak içindir. O hâlde buyrulmuş oluyor ki: Kıyamet gününe ve kendini kınayan nefise yemîn etmem, böyle yemîne hâcet yok, kıyametin vuku bulacağı, Allah’ın kudretine göre imkânsız görülemez. Onun meydana geleceğini bütün Peygamberler, bütün semâvi kitaplar haber vermiştir. Artık nasıl olur da öyle bir hakikat inkâr edilebilir. Yemîn olumsuz kılınmadığı takdirde ise, Hikmet Sâhibi Yaratıcı, kıyamet gününün büyüklük ve ehemmiyetine işaret içindir ki: Onu tasdik etmek itikadî esaslardan bulunmaktadır. Kendini kınayan nefise yemîn buyurulması da onun yüksek mertebesine işaret içindir. Çünkü kendisini kınayan nefis, bir seçkin nefistir ki: Yaptığı bir şerden dolayı pişmanlık duyar, noksan yaptığı bir hayırdan dolayı üzülür, onu fazlaca yapmak ister, dâima neticeye yönelik bulunur. Böyle bir nefis ise övgüye lâyıktır, İşte onun bu mertebesine işaret içindir ki: Kendisine yemîn edilmiştir. Nefisler: Mertebeleri itibarîle nefis-i Emmare, Levvame, Mutmeinne, Mülheme, Zekiyye, Raziyye, Merziyye namîle diye yedi kısma ayrılmıştır. Bunların kötü olan kısmı, nefis-i Emmaredir. Bu nefis, kötüdür, dâima dînen câiz olmayan şeyleri emreder. İşte kıyameti inkâr edenler de birer nefis-i emmare sâhipleridir.

(İnsan) Âdem oğulları, yâni onların aralarındaki herhangi bir câhil (sanır mı ki, onun) öldükten sonra (kemiklerini her hâlde bir araya toplamayacağız?.) O insan, kendisinin ölüp bütün vücudu darmadağın oldukları sonra artık yeniden toplanarak hayata kavuşturulmasını imkânsız mı görüyor?. Böyle bir insan, Allah’ın kudretini bilip düşünemiyor demektir. Bu ne kadar cehâlet!.

Yüce Yaratıcı buyuruyor ki: (Evet..) Kıyamet vuku bulacak, bütün insanlar yeniden hayata kavuşturulacaklardır. Şüphe yok ki, o insanın (parmaklarının uçlarını da düzeltmeğe kaadirleriz.) Evet.. Hikmet Sâhibi Yaratıcı, kudret ve azametîle bütün insanlığı yeniden asıl görünümüyle iâde ederek hayata kavuşturmaya fazlasıyla kaadirdir. Şüphesiz inanıyoruz. Bu nasıl imkânsız görülebilir? “Bir rivâyete göre bu âyet-i kerîme Ebû Cehil veya Adiyibni Ebi Rebîa hakkında nâzil olmuştur. Adiy Resûllâh’a demiş ki: Kıyamete dair bana bilgi ver, ne vakit vuku bulacaktır. Hakikati nasıldır?. Peygamber Efendimiz de bilgi vermiş, o inkârcı Adiy de demiş ki: Ben o günü görecek olsam bile yine seni tasdîk etmem. Allah, hiç bu kadar kemikleri dağıtıldıktan, toz toprak oldukları sonra bir araya toplar mı?. İşte bu âyet-i celîle, o gibi inkârcıları red için nâzil olmuştur ve pek mühim fennen hayret verici bir yaratılış eseri dikkatleri çekmektedir. Bilmektedir ki, parmak uçları birer hârikadır, milyonlarca insanın parmak uçlarındaki pek lâtif çizgiler, işaretler başka başka bulunmaktadır. Nitekim hırsızlık gibi bâzı hâdiselerin kimler tarafından yapılmış olduğunu anlayabilmek için parmak izlerine müracaat ediliyor. Artık böyle her türlü düşüncelerin üstünde milyonlarca eserleri, hârikaları yaratmış olan bir Yüce Yaratıcı, o parmak sâhiplerini ve nice emsâlini öldürdükten, darmadağın bir hâle getirdikten sonra tekrar yüce kudretiyle eski hâline getiremez mi?. İnanıyoruz getirebilir. Kudret eserlerini seyr eden herhangi bir akl sâhibi, bunu inkâr edemez.

(Fakat insan) Umumiyeti itibarîle insan nev’i garîb bir ruh hâline sâhiptir. (diler ki: İlerisinde de) İstikbâlde de, gelecek vakitler de (isyâna devam etsin.) günah ve isyân ile vakit geçirsin. Bu hâlinden dolayı bir üzüntü duymaz. Hainliği ıslâha çalışmaz. Tevbekâr olmak istemez. Diğer bir görüşe göre de insan, günahlarını öne alır, tevbesini ise geri bırakır, ileride tevbe edeceğim, ibâdetlerde bulunacağım der, öylece günahlara devam ederken kendisine ölüm gelmiş bulunur.

Öyle günah ve isyâna devam eden bir şahıs, imkânsız görme ve alay etme maksadîle (sorar ki: Kıyamet günü, ne zamandır?.) o nasıl vücuda gelecektir. Yüce Yaratıcı da o günün ortaya çıkmasının gereği olan üç alâmeti haber veriyor.

Birinci alâmet: (Artık o zaman ki: Göz kamaşmış bir hâlde bulunur.) Gözler, o günde görecekleri şiddetli şeylerden dolayı şimşeğe tutulmuş gibi bir hâle gelir.

(Ve) İkinci alâmette (ay tutulmuş olur) ışığını kaybetmiş bulunur, parlaklık ve güzelliğinden eser kalmamış bir hâle gelir.

(Ve) Üçüncü alâmette (güneş ile ay toplatılmış bulunur.) birbirine kavuşmuş ikisi de ışıktan mahrûm kalıp simsiyah kesilmiş bir hâlde batı tarafından doğarlar.

(O gün) O enteresan, garîb hâdiseler meydana geldiği vakit, kıyameti inkâr etmiş olan (insan) hayret ve dehşet içinde kalarak (der ki:) Cehennemden (kaçacak yer nerede?.) nereye kaçıp da kurtulabilirim?. Heyhât.. Ne boş temennî, kaçıp kurtulmak ne mümkün. Kâfirler, cehenneme sevk edileceklerini anlamış olacakları için böyle bir imkânsız temennîde bulunacaklardır. Mü’mînler de kıyamet günün pek dehşetli hâdiseleri görecekleri için böyle bir söz söyleyecek olabilirler. Fakat mü’mînler, Cenab-ı Hak’kın müjdelerine nâil olacakları için böyle bir heyecanda bulunacak olsalar da bu muvakkattir, onların hepsi de nihâyet cennetlere kavuşacaklardır.

Bu mübârek âyetler, kıyamette kaçıp kurtulacak yer arayacaklara cevap veriyor. İnsanların kıyamet günündeki heyecan dolu vaziyetlerini ihtar ediyor. Kur’an-ı Kerim’in vahy edilmesi esnâsında onu güzelce ezberlemek ve düşünmek için Resûl-i Ekrem’in nasıl bir durumda bulunmasını ve o ilâhî kitabın beyanlarına tâbi olacağını ve yüce kitabın mânâsını, Cenab’ı Hak’kın ilham ve izah buyuracağını beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Hayır) Kaçacak yer arama (hiç bir sığınacak yer yoktur.) Allah’ın emrinden kaçıp da kendisine sığınılacak bir yer bulamazsın, kendini koruyabilecek bir vasıta yoktur. “Vezer” kelimesi; Hisar, Kal’a, Sağlam Dağ, sığınacak mahal mânâsınadır. Çoğulu “Evzâr”dır.

(O günde durulacak makam) Varılacak yer (Rab’binin tarafından tâyin edilecektir.) yâni: Kıyamette gidilecek yer, Allah’ın dilediğine bırakılmıştır. Dilediği kulları Cennetlere ve dilediği kulları Cehennemlere sevk edilirler, lâyık oldukları yerlerde bulunurlar.

(O gün) O kıyamet koptuğu zaman, amellerin teraziye vurulup tâyin edildiği hesab ve ceza vakti (insana) hayır ve şer adına (ileri götürmüş olduğu şeyler ile geri bırakmış olduğu şeyler haber verilecektir.) Artık insan, hayırlı amellerine göre mükâfata erer. Şerli amellerinden dolayı da cezaya uğrar, yâhut öldüğü zaman, ikâmetgâhının Cennet mi yoksa cehennem mi olacağı kendisine bildirilir.

(Doğrusu insan) hakkında başkalarının şâhitliklerine ihtiyaç yoktur. İnsan (kendi şahsı aleyhine bir delildir.) dünyadaki yaptıkları şeylere yarın âhirette bütün beden organları şâhitlik edecektir.

(İsterse) O insan, kendisini kurtarmak için (mâzeretlerini ortaya atmış bulunsun.) bununla kendisini sorumluluktan kurtaramaz, o boş mâzeretleri kabul edilmez. Diğer bir görüşe göre de: İsterse, bütün elbiselerinden soyulmuş, yâni: Bağırıp çağırmaya başlamış; zelilce bir vaz’iyet almış olsun, artık pişmanlık zamanı geçmiş bulunur. “Meâzir” mâzeret lâfzının çoğul ismidir. Bir de örtü, perde mânâsındaki “mizarın” çoğuludur.

Sen de ey Yüce Peygamber!. (Onu) O sana vahy olunan Kur’an-ı (acele alasın diye) acele etme, (onunla) o henüz vahy edilmekte olan Kur’an âyetlerîle (dilini kımıldatma) daha vahy olunması, tamam olmadan onları hemen okumaya başlama, Cibrîl-i Emîn, onları okuyunca tam bir huzur ile dinle, o vahy olunacak âyetler, senin kalbinde yerleşecek, hafızası nûrlandıracaktır, bu hususta acele etmeğe gerek yok. Rivâyet olunuyor ki: Cibrîl-i Emîn, ilâhî vahyi teblîğ edince Resûl-i Ekrem Hazretleri, hemen okumak için mübârek lisânını harekete getirirdi, bu sûretle de, Kur’an-ı Kerimin derhal ezberlenmesine itinada bulunurdu, Cenab-ı Hak ise, o Kur’an-ı Kerimin korunacağını müjdelemek için Resûl-i Ekrem’ine böyle emr buyurmuştur.

İşte Hak Teâlâ Hazretleri bu hususa işaret için şöyle de buyuruyor: (Şüphe yok ki: Onu) O Kur’an-ı Kerim’in âyetlerini (toplamak ta) Peygamberin hafızasında toplamak ve tesbit etmek de (onu okutmak ta) senin lisânını onu okumaya uygun hâle getirmek de (bize aittir.) Yüce zatını, seni öyle bir muvaffakiyete nâil kılacaktır. Nitekim O Yüce Peygamberin ümmetinden nice bir nice zâtı da, Kur’an-ı ezberlemeye, güzelce okumaya muvaffak buyurmaktadır. Kur’an-ı Kerîm’deki bu ilâhî beyanda, bir Kur’an-ı mûcize demektir ki: Bin üçyüz seksen dört seneden beri dâima gerçekleşip durmaktadır.

(İmdi onu biz okuyunca) Yâni: Kur’an-ı Kerîm’in âyetlerini Cibrîl-i Emîn vasıtasîle inzâl ederek sana teblîğ eyleyince, okumasını o vasıta ile tamamlamış olunca (artık sen onun okumasına tâbi ol.) sen de Cibrîl-i Emîn’in okuduğu şekilde oku, o ilâhî kitabın hükümleri ile amel eyle gereğine göre hareketini tanzîm buyur.

(Sonra şüphe yok ki: Onun) O Kur’an-ı Kerim’in (açıklanması da) onun ezberlenmesinden yüksek mânâlarının, işâretlerinin, hükümlerinin izah edilmesi de, peygamberin kalbine ilham buyurulması da (bize aittir.) o kudsî kitabı, inzâl eden Yüce Mâbuda mahsustur. Artık akla gelen her şeyi, muvaffakiyeti Hak Teâlâ Hazretlerinden beklemelidir, niyâz etmelidir.

Bu mübârek âyetler de bâzı kimselerin dünyaya düşkün olup kıymeti inkâr, âhireti terketmelerinin sebebini bildiriyor. O kıyamet gününde mü’mînlerin saadete erişeceklerini müjdeliyor, inkârcıların da felâketlere uğrayacaklarını ihtar ediyor. Dünyanın geçici olduğunu, nihâyet Cenab-ı Hak’kın tâyin buyuracağı yerlere insanların sevk edileceklerini ve vefat hâlinde ruhların cesetlerden nasıl ayrılacaklarını tasvîr ve beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Yok yok) Ey Âdem Oğulları… Ey kıyameti inkâr eden tâifeler!, iş sizin zannettiğiniz gibi değildir. Bu ihtirasla istediğiniz dünya, geçicidir. Âhiret hayatı ise muhakkaktır, (siz) ise (acele olanı seversiniz) bugün mevcut olan dünyaya pek düşkünsünüz, istikbâle ait olan âhireti, onun ebedî nîmetlerini düşünmez, itiraf etmezsiniz.

(Ve âhireti bırakıverirsiniz) O ebedî âlemde için hiç çalışmazsınız, bilakis o âlemi inkâra bile cür’et ediyorsunuz, o âlemdeki mükâfatı ve cezayı hiç nazar-ı dikkate almıyorsunuz, bu ne gaflet ve cehâlet!.

(O günde) O kıyamet meydana geldiği zaman (bir takım yüzler parıldayacaktır) parlak, ışık dolu bir hâlde bulunacaktır. Bunlar samimi mü’mînlerden ibarettir. Kavuştukları nîmetlerden, tecellîlerden dolayı büyük bir güzelliğe, bir parlaklığa erişmiştirler.

O mes’ut kullar (Rab’lerine bakıcıdır) lar. O Kerem Sâhibi Mabutlarını mahiyeti ve yönü belli olmaksızın görmek şerefine nâil olacaklardır. Böyle bir tecelliye kavuşmak ise bütün mânevî zevklerin üstünde bulunacaktır.

Bilakis (Bir kısım yüzlerde o gün) o kıyamet zamanında (pek ekşi) dökük, katı, kararmış (bir hâldedir) ki: Bu da kâfirlerin pek çirkin bir tarzda bulunacak olan yüzleridir. Bütün İslâm büyüklerini, müslümanların çoğunluğunun ittifâkları vardır ki: Mü’minler âhirette Rabbül-âlemin Hazretlerine nazar edeceklerdir. Güneşe ve ayın on dördüncü gecesinde aya baktıktan gibi, bu hususta birçok sahih hadisler vardır.

Öyle fenâ bir yüz sâhibi (sanır ki, ona) o yüz sâhibine (bel kemiklerini kıracak bir muamele yapılacaktır. Pek büyük bir musîbete, bir belâya uğratılacaktır. “Fakire” zahmet, meşakkat, bel kemiğini kıracak şey demektir. “Basire” ekşi yüzlü. Katı yürekli demektir. “Teraki”de Terkuve’nin çoğuludur ki: Boyun halkasının kemiği mânâsınadır.

(Hayır, hayır) Öyle değil, dünyayı âhirete tercih edip acele etmeniz uygun olamaz. (Vakta ki,) Can (boyun halkasının kemiklerine kavuşur.) yâhut: Ruh göksün en yukarılarına ulaşır, insan nefisi ölüme yüz tutar.

(Ve) Etrafında bulunan ilgili kimseler tarafından (denilmiş olur ki: Tedavi edebilecek kim var?.) onu da ölümden kurtarabilecek mütehassıs bir doktor mevcut mudur?. Yâhut: Ölüm meleği, der ki: Bunun ruhunu rahmet melekleri mi, yoksa azap melekleri mi alıp kaldıracaktır?. “Rak” kelimesi, Rukyede yâni: Dua ve efsunda bulunan, sözle veya fiille şifâya vesîle olan doktor demektir. Yukarıya çıkan, yükselen kimse mânâsını da ifade eder.

(Ve) O bekleme hâlinde bulunan şahıs (onun) o kendisine yönelen hâlin dünyadan (şüphesiz bir ayrılış olduğunu sanmış bulunacaktır.) artık mallarından, çoluk çocuğundan ayrılacağı hakkında kendisine bir kanaat gelmiş olacaktır. Bu ilâhî beyan gösteriyor ki: Bir kimse ruhu bedeninde bulundukça öleceğine kat’î sûrette hükmedemez, daha bir müddet yaşayabileceğini ümit eder, ölümü hakkındaki fikri, bir zan mesabesinde bulunur. Gerçekten de nice hastalar vardır ki: Yaşamalarından ümit kesilmiş bir tarzda oldukları hâlde daha sonra yine şifâ bulmuşlardır. Nitekim mânevî hayattan mahrûm kalacakları kuvvetle zannedilen bâzı kimseler de daha sonra durumlarını düzelterek mânevî hayata nâil olmuşlardır, işte asıl en felâketli bir ölüme mahkûm olanlar da mânevî hayattan mahrûm kalanlardır.

(Ve) Ecel gelip çattığı bir vakitte ise (bacak da bacağa dolaşmış olacaktır.) bunların sâhibi, âciz ve miskinlik içinde kalacağı cihetle bunları hareket ettirmeğe güç yetiremeyecektir. “İltifât” fazla sıkılığından dolayı birbirine dolaşmak ve çok olmak mânâsınadır.

(Artık o günde) ölüm vaktinde (sevkolunmak, yalnız Rab’binedir.) ölmüş kimsenin dünyadan alâkası kesilmiş, kendisi âhiret âlemine yönelmiştir. Onun hakkında hükm verecek olan, ancak Rabbül’âlemîn’idir. Eğer o, bir mü’mîn ise gideceği yer nihâyet Cennettir. Bilakis kâfir bir kimse ise ebedî sûrette sevk edileceği yer Cehennemden başka birşey değildir.

Bu mübârek âyetler de kâfirlerin dünyadaki isyânkârca ve kibirlice hâllerini tasvîr ediyor. Onların helâke lâyık olduklarını gösteriyor. İnsanların başıboş bırakılmayacaklarını ve onların öldükten sonra Allah’ın Kudretiyle yeniden hayata kavuşacaklarını açık bir delil ile isbat etmektedir. Şöyle ki, inkârcı insan, dünyada iken pek aşırı bir hâlde yaşadı, Cenab-ı Hak’kın bir nice nîmetlerine nâil oldu. (Fakat ne tasdik etti) Kendisini yaratmış, rızkılandırmış olan Kerem Sâhibi Yaratıcı’nın birliğini tasdikte bulunmadı. Ona ortak koşmaktan sıkılmadı (ve ne de namaz kıldı) üzerine düşen öyle büyük bir kulluk vazîfesini de yerine getirmiş olmadı.

(Velâkin yalanladı) Resûl-i Ekrem’in beyanlarını, Kur’an-ı Kerim’in hükümlerini inkâr eyledi (ve yüz çevirdi.) İbâdet ve itaatten kaçındı, kulluk vazifelerini yerine getirmedi.

(Sonra da) Bu kadar isyânca hareketile beraber (ailesinin yanına böbürlene böbürlene gitti.) Yaptığı kâfirce hareketlerini bir hüner imiş gibi sanarak onlar ile iftiharda bulundu. Nitekim bir nice inkârcı, kulluk vazîfelerinden nefret eden kimseler vardır ki: Kendilerinin bir nice câhilce asice hâllerini birer marifet, birer medeniyet eseri gibi görür, o hâllerîle gururlanırlar. Başkalarına karşı çalım satarak kendilerini aydın ve yüksek kesimden sanırlar, bu biçareler ne kadar karanlıklar içinde kalmış olduklarının farkına varamazlar. “Tematti” iftihar ederek sallanmak, sallana sallana yürümek demektir.

Artık ey gâfil insan! (Vay sana, vay sana) Yazıklar olsun sana… Allah seni helâk etsin, senin için lâyık olan Cehennem ötesidir.

Evet.. (Sonra yine vay sana!. Vay sana.) Sen ancak helâke lâyıksın Allâh-ü Teâlâ seni yakın bir helâke uğratsın, diğer bir görüşe göre de: Senin hakkında ateş daha yakın, daha uygundur. “Evlâ” daha münâsip, daha yakın demektir.

Nedir bu cehâlet!. Öyle inkârcı bir (insan sanır mı ki:) dünyada (başıboş bırakılacaktır.) hiç bir şey ile mükellef bulunmayacaktır. Yâhut kabrinde terk edilecek, bir daha hayata kavuşturulmayacaktır. O gâfil insan, hiç yaratılışın başlangıcını, hayatın gâyesini düşünmez mi?. Allah’ın kudreti ile öldükten sonra sonra tekrar hayata kavuşacağını hiç aklına getirmez mi?.

(O) insan, vaktîle babasının sulbünden ana rahmine (dökülen meniden bir damla su değil mi idi?.) Öyle pek cüz’î, pek ehemmiyetsiz görülen asli bir maddeden ibaret bulunmuyor mu idi?. Elbette ki o, vaktîle öyle bir damla su durumunda idi.

(Sonra) da o bir damla hâlinde bulunan şahıs, Allah’ın kudreti ile (bir kan pıhtısı oldu) başka bir mahiyet aldı. (Artık) Allâh-ü Teâlâ, onu (yarattı) bir insan olmak üzere dünyaya gelmesini takdîr buyurdu, etten ve kemikten oluşmuş bir hâle getirdi. (Sonra da) Bütün azasını (düzeltti.) onu mükemmel bir sûrete soktu. Onu işitir, görür, konuşur bir kabiliyete muvaffak buyurdu.

(Sonra ondan) O esasen bir damla sudan ibaret olan insan nev’inden (erkek ve dişi iki sınıfı) var (kıldı.) varlık alanına getirdi, bütün insan silsilesi, Allah’ın kudreti ile birer erkek ve dişi çocuk ve torundan ibaret olmak üzere yayılmaya başlamış bulundu. Bunlar, ne kadar büyük birer ilâhî kudret eseri!.

(Artık O) Yüce Yaratıcı (ölüleri diriltmeye kaadir değil midir?) Bir damla sudan bu kadar yaratılış eserlerini var etmiş bir Yüce Yaratıcı, artık insanları öldürdükten sonra tekrar hayata kavuşturmaya kaadir olmaz mı?. Elbette ki, fazlasıyla bir kaadirdir. Yeniden yaratma ise ilk yaratmadan daha kolaydır. Elbette ki: İnsanlığı ilk olarak yaratan, yoktan var eden bir Hikmetli Yaratıcı, onları iadeye de, tekrar hayata kavuşturmaya da her şekilde kaadirdir, Buna imânımız tamdır. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemizi güzel itikattan ayırmasın Âmin.. Hamd âlemlerin Rabbinedir… Sonraki Sure: İnsan Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, Cenab-ı Hak’kın insanları hiç mevcut, ve belli değillerken bilâhare birer damla sudan işitir ve görür bir hâlde yaratmış ve onları imtihana tâbi tutmuş olduğunu bildiriyor. Sonra onlara hidâyet yolunu gösterdiğine, onların ise bir kısmının şükredici, diğer bir kısmının ise nîmete karşı nankörlükte bulunucu olduğuna işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Muhakkak insan üzerine) Âdem oğluna ait (sınırsız zamandan) asırlardan sonra (bir mahdut zaman gelmiştir ki:) insan o zamanda bilinip (anılmış bir şey olmamıştı.) yâni: İnsan nevî, başlangıçta hiç mevcut değildir, sonra bir müddet içinde bir damla sudan bir topraktan ve çamurdan şekillenmiş bir ceset hâline gelmiştir. O insan, o zaman bilinir değildir, onun ne gibi bir isme sâhip ve ne için yaratılmış olduğu gök ve yer hakkınca bilinmiyordu. Sonra kendisine ruh üflenmiş, hayata kavuşmuş, yaradılışındaki gâye anlaşılmış, kendisi de bilinip hatırlanmaya başlanılmıştır. “Dehr”; Sınırsız zaman, dünya, tabiat demektir.

İşte Yüce Yaratıcı, Âdem Aleyhisselâm’ın çocuk ve torunlarını da ne şekilde yaratmış olduğunu şöylece beyan buyuruyor: (Şüphe yok ki: Biz insanı karışık bir damla sudan yarattık.) Erkek ile kadının birbirine karışan sularından vücuda getirdik. Evet.. İnsanlar, bir müddet, nutfe, yâni: Duru, safi bir su hâlinde ve bir müddette “alâka” yâni: Uyuşmuş kan hâlinde ve bir müddette muzga, yâni: Küçük et parçası hâlinde bulunmuşturlar. Daha sonra da kemik kesilip et ile bürünmüş, hayat sâhibi bir hâle gelmişlerdir. Bu yaradılışta ki gâyeyi beyan için de Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (Onu imtihan ediyoruz.) Yâni: Onun ileride mükellef bir hâle gelip de Yüce Yaratıcıyı bilip tasdik edeceğini veya inkârda bulunacağını açıklamak için kulluk vazifesini yerine getirip getirmeyeceğini meydana çıkarmak için kendisini bir imtihana tâbi tutmuş bulunuyoruz. Aslında onun bütün hâlleri ve işleri Hak Teâlâca malûm ise de onun o durum ve hareketlerini meydana çıkararak bir mâzeret ileri sürmesine imkân kalmamak için hakkında böyle bir ilâhî imtihan cereyan etmiştir. (İmdi onu) o yaratılan insanı (işitici, görücü kıldık.) onu böyle mükemmel özellik ve kuvvetlere sâhip bulundurduk. Artık Allah’ın birliğine, ve yüceliğine şâhitlik eden delilleri, âyetleri görüp işitecek bir kabiliyette bulunmuştur. Binaenaleyh onun denenmesi, imtihana tâbi tutulması, pek doğru ve pek uygun bulunmuş olmaz mı?. “Emşâc” karıştırılmış şeyler demektir. Tekili, “meşe” dir, bir çok lügatcilere göre de beyazdaki kırmızlığa ve kırmızılıkta ki bezaya “emşâc” denilmektedir.

Hak Teâlâ Hazretleri şöyle de buyuruyor: (Muhakkak ki: Biz) İlâhî zâtın, kudret ve azametimle (ona) insan nevine (hidâyet yolunu gösterdik.) selâmet ve saadet yolunu bildik, onun için iç ve diş âlemde bir nice deliller vücuda getirdik. Peygamberler vasıtasîle hayır ve şerri bildirmiş olduk, (ister şükredici ve ister nankör olsun.) Her hâlde insanlara hidâyet yolu bildirilmiştir. Artık onların bir mâzeret ileri sürmelerine selâhiyetleri kalmamıştır. İsteyen o nîmetlerin kadrini bilir, şükrünü yerine getirir, îman sâhibi olarak ebedî saadete kavuşur, isteyen de nankörlükte bulunur, küfür ve isyân içinde yaşar, sonra da lâyık olduğu cezaya çarpılır. Binaenaleyh her insan, bu hakikati, güzelce düşünmelidir.

Bu mübârek âyetler, iki kısma ayrılmış olan insanlardan küfre düşmüş olanların âhirette nasıl müthiş azaplara uğrayacaklarını ihtar ediyor. Şükür vazifesini yerine getiren mü’mînlerin de pek mükemmel nîmetlere kavuşacaklarını ve onları bu nîmetlere erişmelerine vesîle olan pek şerefli özelliklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Hakikaten biz) Yâni: Kudret ve azamet sâhibi olan Yaratıcı, (kâfirler için) ilâhî nîmetlere karşı nankörlükte bulunan, pek açık delilleri görmezlikten gelen inkârcılar için (zincirler ve demir halkalar ve alevlendirilmiş bir ateş hazırladık.) onlar, kıyamette elleri boyunlarına demir zincirler ile bağlanarak, Cehennem ateşine sevk edileceklerdir. Orada ebediyen azap görüp duracaklardır. İşte küfrün cezası, böyle pek müthiştir. Müminlerin mükâfatına gelince:

(Muhakkak ki:) Kendilerine “Ebrâr” denilen (samimi ibâdet sâhipleri) o mü’mîn kimseler ise, öyle doğruluk ve samimiyetle vasıflanmış, nîmete şükretmeye devam eden takva sâhibi zâtlar ise, cennetlerde (bir kadehten) lezzetli suları (içerler ki: Ona) o kadehe, ondaki suya (katılmış şey, kâfûr suyudur.) o, fevkalâde şeffaf ve lezzetlidir.

O kâfûr ise, (Bir çeşmedir ki:) Cennetlerin yüksek mevkilerinde bulunan bir su kaynağıdır ki: (Ondan Allah’ın has kulları içer) onu içmekle zevk almış olurlar. “Kâfûr” Cennette bir çeşmenin adıdır. Ve Serendip dağı civarında bulunan bir ağaçtan sızan bir sudur ki, türlü türlü bulunurmuş ve bir nevi’ faydalı ilaçtır. Fevkalâde şeffaf, lezzetli, fâideli bir suya da “Mai kâfûr kâfûr suyu” denilmektedir, (onu akıtmakla akıtıverirler.) O güzel çeşmeyi ikâmetgâhlarından diledikleri yerlere akıtmaya getirirler. Ondan istifâde ederler, bu hususta bir zahmete uğramazlar.

Evet.. O takva sâhibi zâtlar, bu gibi nîmetlere nâil olacaklardır. Çünkü onlar, (Adaklarını yerine getirirler) yaptıkları adaklara riâyet ederler, üzerlerine düşen vazifeleri yerine getirmeye çalışırlar ve o zâtlar (bir günden korkarlar ki: Onun şerri) azabı etrafa (dağılmış olmuştur.) yâni: Gayet açık ve etrafa dağılmış bir hâlde bulunacaktır. İşte takva sâhibi zâtlar, böyle müthiş azapları düşünerek Allah’ın hükümlerine muhalefetten kendilerini korumaya çalışırlar.

(Ve) O takva sâhibi zâtlar, (yemek yedirirler) ziyâfette, cömertlikte bulunurlar, (onu sevdikleri hâlde) o yemeği sevip kadrini bildikleri hâlde, ona kendilerinin ihtiyacı bulunduğunu anladıkları hâlde, cömertçe muamelede bulunurlar. O yiyeceği (yoksullara ve yetimlere ve esîr olanlara.) yedirmekten geri durmazlar, düşmanların ellerine esir düşmüş olan mü’mînlere veya müslümanların ellerinde bulunan gayr-i müslimlere böyle yardımda bulunurlar. İslâmiyet o takva sâhibi zâtlara böyle bir ahlâki terbiye, bir insanî fâzilet vermiştir.

Ve o cömert zâtlar, öyle yardım ettikleri kimselere derler ki: (Şüphe yok: Biz, size Allah rızâsı için yediriyor) Size Allah rızâsı için yardımcı bulunuyoruz, yoksa biz (sizden ne bir mükâfat ve ne de bir teşekkür istemiyoruz.) O zâtlar lisânen böyle demeseler de kalben böyle düşünmektedirler. Onlar, böyle güzel niyetlerinden dolayıdır ki, Allah katında övgüye lâyık görülmüşlerdir.

Ve takva sâhibi, zâtlar, şöyle de derler: (Muhakkak ki: Biz Rab’bimizden korkarız) Biz sırf onun rızâsı için harcamada bulunuruz, onun vücuda getireceği (bir katı yüzlü, şiddetli günden) dolayı korkar titreriz. Allah’ın rızâsına muhalefette bulunamayız. “Kamtarîr” pek şiddetli, katı çehreli demektir.

(Artık Allah) O kerîm, rahîm Mâbudumuz (onları) o hayır ve iyiliğe çalışan ve Cenab-ı Hak’tan korkan kullarını (o günün şerrinden) kıyamet zamanının bütün sıkıntılarından, mahrûmiyetlerinden (korumuştur,) muhafaza buyurmuştur, onları dünyadaki güzel amellerinin, fakir ve zayıflara yardımlarının mükâfatına kavuşturmuştur. (Ve onlara bir güzellik) Bir yüz güzelliği (ve bir sevinç) bir kalp ferahlığı (vermiştir.) onları ilâhî lütuflarına kavuşturmuştur.

Bu mübârek âyetler de takva sâhibi zâtlar için sabır ve sebâtlarının mükâfatı olmak üzere Cennetlerde nasıl güzel nîmetlere, yüksek ve memnuniyet verici mevkilere erişeceklerini müjdeliyor. Kendilerine ne kadar kıymetli, parlak kâseler ile, kaplar ile sular ve yemekler verileceğine işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: (ve) Allâh-ü Teâlâ (onları) o takva sâhibi kullarını (sabırettikleri için) haram şeylerden kaçındıkları, ibâdet ve itaate devam ettikleri ve hak yolunda mallarını sarf edip fedakârlıkta bulundukları için (Cennetle ve ipekli elbise ile mükâfatlandırdı.) Kendilerini öyle sabır ve sebâtları sebebile böyle nîmetlere kavuşturdu. Artık onlar eriştikleri bağlarda, bostanlarda diledikleri şeylerden, pek güzel ürünlerden istifâde ederler ve pek güzîde ipek kumaşlar ile bezemekte bulunurlar.

O sabırlı, muhterem takva sâhibi zâtlar (Orada) o Cennette (tahtlar üzerine yaslanırlar.) tam bir huzur ile otururlar. (Orada ne bir güneş) Görürler, öyle hararetli bir güneşin sıcağına uğrayarak rahatsız olmazlar (ve ne de şiddetli bir soğuk görürler.) onlar orada kendilerini üzecek sıcaktan da, soğuktan da korunmuşturlar, tam bir ferahlıkla yaşar dururlar. “Erraik” Divan, taht mânâsına olan “Erike”nin çoğuludur.

(Ve onların) O cennete kavuşacak olan takva sâhibi zâtların (üzerlerine) Cennetteki ağaçların (gölgeleri yakındır) yâni: Onlar için o ağaçlar vasıtasîle de istirahatlerinin artması takdir edilmiştir. O bağların, bostanların, (meyveleri de) o zâtlara (tam bir itaatle istifâdelerine sunulmuştur) O Cennet ehli, o meyvelerden pek kolaylıkla istifâde ederler, onları elde ederek zevk alırlar. “Dâniye” yakın şey demektir. “Kutûf” da salkımlar, meyveleri düşürülecek şeyler mânâsınadır.

(Ve onların üzerlerine) O cennetteki zâtlara karşı, Cennetteki hizmetçiler (gümüşten kaplar ile ve billûrdan bardaklar ile) su destileri ile (dolaşırlar.) dâima o Cennetteki zâtların emirlerine verilmiş bulunurlar. “Âniye” kap mânâsına olan “İnâ” çoğuludur. “Ekvâb” da kulpsuz bardak mânâsına olan küb lâfzının cem’îdir. “Kavarîr” de sırçadan = ince camdan yapılmış olan kap mânâsında “Kâfûre” lâfzının çoğuludur. Billûr mânâsında da kullanılmaktadır.

O su kapları (Gümüşten billûrlardır.) öyle beyaz, parlak, ince camlardan müteşekkil, zevk verici bir mahiyette bulunmaktadır, (onları) O kapları, o güzel testileri Cennetteki hizmetçiler (belirli miktarlarda takdir etmişlerdir.) o cennet hizmetçileri, cennetteki zâtların yanlarında dolaşırlar, emirlerine verilmiş bulunurlar, onların arzuları miktarına göre, o kadehler ile o lezzetli suları takdim ederler.

Bu mübârek âyetler de o cennetlere erişecek zâtların orada içecekleri suların ne kadar lezzetli, fevkalâde olduğunu bildiriyor. Oradaki hizmetçilerin ne kadar güzel, temiz yüzlü olduğunu gösteriyor. Ve o cennetlerde daha nice muazzam nîmetler, muhteşem yerler görüleceğini haber veriyor. Ve Cennet ehlinin teşekküre lâyık olan güzel amellerinin mükâfatı olmak üzere cennetlerde ne kadar mükemmel bir şekilde süslenmiş bir hâlde bulunacaklarını müjdelemektedir. Şöyle ki: (Ve) Cennete ulaşan zâtlara (orada) o cennette (bir kadeh de) bir bardakta içilecek pek lezzetli bir su, bir şerbette (içirirler ki: Ona katılmış olan zencebil’dir.) Yâni: Tatça zencebil’e benzeyen pek lezzetli bir içilecek şey de o kadehteki şurubu katılacaktır. “Zencebil” Hindistan’da ve Arabistan’da bulunan meşhur bir baharattır, bir güzel kokulu ot köküdür, bir nevî ilaçtır. Ve cennetteki bir ırmağın adıdır.

(Orada) O cennette (bir çeşmeden) bir pınardan, bir su kaynağından o suyu içerler (ki:) ona o su kaynağına (selsebil denilir.) onun kolaylıkla, lezzetle içilmesinden dolayı kendisine bu ad verilmiştir. O, Cennetteki bir güzel su kaynağıdır.

(Onların etrafında) Cennet ehlinin çevresinde onlara hizmet için gençlik, kuvvet ve güzellik itibarîle (ebedîler olan) dâima bir hâlde devam eden (genç hizmetçiler dolaşır.) onlar ihtiyar olup da, hizmet edemez bir hâle gelmezler. Aynî kuvvete sâhip ve hizmete hazır bulunurlar, (onları göreceğin zaman) Renklerinin saflık, yüzlerinin parlak ve güzelliği itibariyle kendilerini (birer saçılmış inci sanırsın.) onlarda parlaklık ve temiz ışık, birbirlerinin yüzlerine akseder durur.

(Ve) sen (orada) o cennette (göreceğin zaman) her ne tarafa göz attığın vakit (bir nîmet ve bir büyük mülk görmüş olursun.) evet, cennet ehli, orada büyük nîmetlere, büyük bağlara, bostanlara kavuşacaklardır. Ve o varlık, aslâ zâil olmayacaktır. Bir hâdis-i şerif ile bildirmiştir ki: Cennet ehli arasında en az bir konak yerine nâil olan bir mü’mîn, bin senelik mesafesi bulunan bir ikâmetgâha sâhip bulunmuş olacaktır. Baktığı zaman onun en yakın yerini gördüğü gibi ne uzak mahallini de öylece görecektir.

(Onların üzerlerinde) O cennetteki muhterem zâtların elbiseleri (ince ve kalın ipekten) dallı, çiçekli bir nevî ipek kumaştan (yeşil elbiseler vardır.) öyle güzel, çekici birer elbiseye bürünmüş olurlar, (ve) Kendileri (gümüşten bilezikler ile bezedilmişlerdir.) nitekim altın bilezikler ile süslendirilecekleri de Kur’an-ı Kerîm’de bildirilmiştir, (ve onlara) O cennet ehline (Rab’bileri de) Kerîm, Rahîm olan Yüce Yaratıcı da (gâyet temiz bir şurup içirmiştir.) yâni: Bu pek büyük ilâhî lütuf da onların haklarında takdir edilmiştir. Bu da o cennete mahsus pek seçkin, müstesna elbiselerin süslerin üstünde Allah’ın bir lütfudur ki: Bunu içenler pek büyük zevklere nâil olurlar, pek yüce bir ruhani nîmete kavuşmuş bulunurlar, günahtan ayrılarak ilâhî tecellilere kavuşmuş oluverirler. “Sündüs” bir nevî ince ipekli kumaştır, “İstabrak” da kalın veya sırmalı ipek kumaştır. Kalın ipek de denilir ki: Dallı, çiçekli bir cins ipek kumaştan ibarettir. “Esâvir” de bilezik mânâsına olan “Sivâr” çoğuludur.

O mes’ud cennet ehline hitaben, sevinçlerini ruhani zevklerini arttırmak için şöyle denilecektir. (Şüphe yok ki, bu) Kavuştuğunuz çeşitli nîmetler, kerametler (sizin için) Allah tarafından (bir mükâfat olmuştur.) güzel amelleriniz karşılığı olarak size ihsân buyurulmuştur. (ve sizin) Dünyada iken Allah’ın dini dairesinde (çalışmanız, teşekküre lâyık bulunmuştur.) işte şimdi o güzel amellerinizin ebedî fâidelerine kavuşmuş bulunuyorsunuz. Her şekilde tebrike şayansınız.

Bu mübârek âyetler Kur’an-ı Kerim’in iniş şeklini haber veriyor, Resûl-i Ekrem’in sabırîle ve isyânkâr kimselere itaat etmemekle ve muayyen vakitlerde Cenab-ı Hakkı zikr ve tesbîh ile mükellef bulunduğunu bildiriyor. Müşriklerin de ihtiraslı arzularını kınamak ve kendilerini mahv etmek ve değiştirmekle tehdid ediyor. Bu sûre-i celilenin bir öğüt olduğunu, bilen ve hikmet sâhibi olan Allâh-ü Teâlâ’nın dilemediği bir şeyin meydana gelemeyeceğini ve dilediği kullarını rahmetine kavuşturacağını, zâlimlerin de azap göreceklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!.. (muhakkak ki, biz Kur’an-ı senin üzerine) Yirmi üç sene içinde (vakit vakit) âyet âyet, parça parça (indirdik) Tâ ki: Ezberlenmesi ve anlaşılması kolay olsun, ve durumun gereğine uygun olsun, ve bu ilâhî kitabı, büyük bir hikmet ve faydaya göre indirmiş, yâni: Cibrîl-i Emîn vasıtasîle göndermiş olan, Cenab-ı Allah’tır. Bu, bir ilâhî vahiydir, herhangi bir mahlûkun sözü değildir, hâşâ şiir, sihir ve kehanet kabilinden bulunmamaktadır.

(Artık) Ey Yüce Peygamber!. (Rab’binin hükmüne sabıret) ilâhî takdire râzı ol, inkârcı dedikodularına karşı üzülme, ilâhî yardımın gelmesini bekle, sen nihâyet muvaffakiyetlere kavuşacaksındır. (Ve onlardan) O inkârcılardan (bir günahkara) isyâna devam edip durup (veya bir nanköre) nâil olduğu nîmetleri inkâr edip küfür sahasından ayrılmayana, her hangi öyle inkârcı şahıslara (itaat etme) onların sözlerine iltifatta bulunma. Rivâyete göre müşriklerden “Utbe Bini Rebiya” Resûlüllâh’a demişti ki: Sen namazı terket, bin kızımı sana mihirsiz olarak vereyim. Veya “Velid Binül’mugayre” demişti ki: “sen bu işinden vazgeçersen sana râzı olacağın miktarda mal veririm.” işte bu gibi teklifleri red için bu âyetler nâzil olmuştur. Aslında Resûl-i Ekrem Efendimiz; mâsumdur, o gibi dinsizlerin sözlerine tekliflerine iltifat buyurmayacağı açıktır, Binaenaleyh o mâsum Peygamberin bu gibi eğilimlerden yasaklanması, onun ümmeti hakkında ilâhî bir ihtardan ibaret bulunmaktadır. Tâ ki: Onlar, her hususta, Yüce Peygamberin izini takip etsinler, öyle din düşmanlarının sözlerine, tekliflerine iltifatta bulunmasınlar.

(Ve) Ey Yüce Peygamber!. (Rab’binin ismini sabahleyin ve akşamleyin) Yâni: Sabah, öğle ve ikindi vakitlerinde veya bütün vakitlerde (zikret.) kalben ve lisânen zikr yap ve düşün, Allah’ın zikri ile kalbini aydınlatmaya devam et.

(Ve O’nun için) O Yüce Mâbud için (geceleyin) belirli vakitlerde (secde et) akşam ve yatsı namazları gibi ibâdetlerde bulun. (Ve O’na) O Kerem sâhibi Mâbud için (uzunca gecede tesbîhte bulun) yâni gecelerin birer kısmında Allah rızâsı için teheccüd namazına devam et. “Bükre” Gündüzün evveli, asıl; de sonu demektir.

(Şüphe yok ki, onlar) O müşrikler (peşin olanı) acele, geçici bir zaman için ellerinde bulunan dünya varlığını (severler.) Ona düşkündürler. (Ve önlerindeki pek ağır bir günü bırakırlar.) Âhiret hayatını hiç düşünmezler onu temine çalışmazlar. Bu ne kadar gaflet!. Ne kadar yaratılış gâyesini düşünmeden yoksun olmaktır?.

Onlar ne için bu kadar gaflet içinde yaşıyorlar. Bir kere düşünmeli değil midir ki: (Biz) yâni: Yüce Allah (onları yarattık.) onları yoktan meydana getirdik (ve) onların (mafsallarını biz sağlam bağladık) organların birbirlerine muntazam bir sûrette bağladık. (Ve dilediğiniz vakit de onları benzerleri ile değiştiririz.) Yâni: Onları helâk eder, yerlerine başkalarını getiririz, kendilerini de kıyamette eşsiz bir şekilde tekrar meydana getirerek azaba sevk ederiz. Bütün bunlar Allah’ın kudretine göre pek kolay şeylerdir.

(Şüphe yok ki: İş bu) Sûre-i Celîle veya evvelce bildirilen âyet-i kerîme, ihtiva ettiği güzel üslûb, teşvik ve korkutma, vâ’d ve tehdit itibarîle (bir öğüttür.) düşünmek kabiliyetine sâhip kimseler için pek fâideli bir öğüttür. Bundan istifâdeye çalışmalı değil midir?. (Artık kim) Nefisi hakkında dünyevî ve uhrevî bir hayır (dilerse Rab’bine bir yol tutar.) İbâdet ve itaatte bulunur, Cenab-ı Hak’tan muvaffakiyetler diler, ilâhî sevaplara kavuşur.

(Ve) Ey Allah’ın kulları!. (Siz dileyemezsiniz) Sizi kurtuluşa kavuşturacak bir yolu isteyemezsiniz, öyle bir yolu takip edemezsiniz (meğer ki: Allah dileyecek olsun.) o Kerem Sâhibi Yaratıcı dilerse o takdirde kulları muvaffakiyetlere nâil olurlar. Çünkü: Ondan başka Yaratıcı, yoktur. Kulun vazifesi, temiz yaratılışını muhafazaya çalışmaktır. Kendi kesb ve irâdesini kötüye kullanmamaktır. Sonra muvaffakiyeti de, o kerîm yaratıcıdan istirhamda bulunmaktadır. (Şüphe yok ki, hakkıyla bilen) Her şeyin, her şahsın mahiyetini, kabiliyetini, liyakatini tamamen bilmekte olan ve (hâkim olan) bütün ilâhî fiilleri, beyanları birer parlak hikmet ve menfaat gereği bulunan zât (ancak Allah’tır.) artık her türlü muvaffakiyeti onun tek olan zâtından niyâz etmelidir.

Artık şüphe yok ki: O Yüce Yaratıcı (Dilediğini) temiz yaratılışını kaybetmeyen, irâde hürriyetini kötüye kullanmayan herhangi bir kabiliyetli kulunu (rahmetine sokar) onu ibâdet ve itaate muvaffak kılar, hidâyete nâil ederek ahirette Cennete kavuşturur, (zâlimlere) Öyle kendi kabiliyetlerini kötüye kullanmış, küfür ve şirk içinde yaşamayı tercih eylemiş kimselere gelince Cenab-ı Hak (onlar için elem verici bir azap hazırlamıştır.) ki: O da Cehennemin pek şiddetli ve sonsuz olan azabından ibarettir. Bu takdir edilen olan azap, şüphe yok ki: Meydana gelecektir. Artık her akıl sâhibi insan için lâzımdır ki: Kendi yaratılış kabiliyetini kötüye kullanmasın, üzerine düşen dinî vazifeleri yerine getirmeye çalışsın, kendisini uhrevî azaptan kurtarmaya vesîle olacak olan güzel amellerde bulunsun ve bu hususlarda muvaffakiyeti Hak Teâlâ Hazretlerinden niyâz eylesin. Allâh-ü Teâlâ Hazretleri cümlemizi iyiler zümresine katarak uhrevî mesûliyetten korusun âmin, Hz. Peygamber hürmetine. Sonraki Sure: Mürselat Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler ile kıyamet gününün her hâlde meydana geleceğini ihtar için çeşitli vazifeleri bulunan meleklere yemîn ediyor. Şöyle ki: (Andolsun maruf ile gönderilmişlere.) yâni: İhsân ile, ilâhî hikmetler ile Peygamberlere gönderilmiş olan meleklere ilâhî vahyi, teblîğ etmekle emrolunan o yüce zümrelere andolsun. Bir görüşe göre de gönderilmişlerden maksat, Peygamberlerdir ki: Ümmetlerine ilâhî dinî teblîğ ve telkin ile emrolunmuşlardır. Gönderilmişlerden maksat: Rüzgârlar da olabilir ki: Onlar da yer yüzüne dağılarak hayra ve feyz ile berekete vesîle bulunmaktadırlar. “Örf” âdet, ihsân, iyilik ve birbirinin ardınca gitmek mânâsınadır.

(Ve) Andolsun (pek sür’atli esmekle esenlere) yâni: Şiddetli rüzgârlara, öyle rüzgârlar gibi her tarafa sür’atle dağılıp giden meleklere de andolsun. “Âsıfat” Esmeleri, yürümeleri sür’atli olan şeyler, zelzeleler gibi helâk edici alâmetler demektir. “Asf” da katı esmek ve ekini vakitsiz biçmek mânâsınadır. Meleklere bu isim de verilmiş demektir.

(Ve) Andolsun (yaymakla yayıverenlere.) yâni: Yer yüzünde ilâhî hükümleri yaymakla emrolunan meleklere de veya havada bulutları dağıtan, yağmurları yayan rüzgârlara da andolsun.

(Sonra ayırmakla ayıranlara) da, yâni: Allâh-ü Teâlâ’nın emirleri ile yere inerek hak ile bâtılın, hidâyet ile sapıklığın aralarını ayırmakla emrolunana veya rızıkları ve ecelleri ayırmakla mükellef bulunan meleklere de veya Cenab-ı Hak’kın emirlerini, yasaklarını Ümmetlerine teblîğ ve telkin eden Peygamberlere de veyâhut hak ile bâtılın, helâl ile haramın aralarını ayıran Kuran âyetlerine de andolsun.

(Sonra bir öğüt bırakanlara) da andolsun. Yâni: Birer nasihati içeren âyetleri Peygamberlere indirmiş olan Meleklere de veya insanların kalplerinde zikr ve düşüncenin uyanmasına, Allah’ın kudretini hatırlamalarına vesîle olan rüzgârlara da andolsun. Melekler, mânevî varlıklar olup güzellik ve hareket sürati itibariyle rüzgârlar gibi oldukları cihetle kendileri rüzgârlara ait vasıflar ile vasıflanmış bulunmaktadırlar.

Evet.. (Özrü bildirmek veya korkutmak için) Yâni: Hakkı yerine getirenler hakkında mâzeret teşkil edecek şeyleri bildirmek ve iptal ve inkâr edenleri de, Allah’ın azabı ile korkutmak için ilâhî vahyi Peygamberlere getirmiş olan meleklere de andolsun.

(Şüphe yok ki:) Ey insanlar!. (O vâ’d olunduğunuz şey) O kıyamet günü, veya hayır ve şer adına size haber verilen her şey (elbette vuku bulacaktır) işte bu, yeminin cevabıdır. Bu pek mühim, düşünülmesi icabeden bir vaziyet, bir hâdisedir bundan dolayıdır ki, kendisi için öyle çeşitli şekillerde yemîn edilmiştir.

Bu mübârek âyetler de kıyametin habercilerinden olmak üzere bir takım müthiş hâdiselerin meydana geleceğini haber veriyor. Ümmetlerin sorguya çekilecekleri müthiş bir güne işaret ediyor. Bir çok eski inkârcı kavimlerin helâke uğramış olduklarını bir ibret numunesi olmak üzere sonrakilere bildiriyor. İnkârcı şekilde yaşayanları helâk ile tehdit buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey inkârcılar!. Bir kere düşünün.. (Artık o zaman ki: Yıldızların) O kadar çok ve parlak oldukları hâlde (ışıkları gider) mahvolur. “Tams” eskimek, mahvolmak, giderilmek mânâsınadır.

(Ve o vakit ki: Gök yarılır.) Açılır, yarılır, parçalanır.

(Ve o anki: Dağlar, dağılıverir.) Sür’atle yerlerinden koparılmış olurlar, rüzgârların şiddetîle darmadağın olur, kendilerinden bir iz bile kalmaz. “Nesf” vurmak, yıkmak, koparıp atmak demektir.

(Ve o zaman ki: Peygamberlere) Kendilerine ümmetleri arasındaki dâvaların hâlledilmesi için, ümmetleri üzerine şâhitlikle bulunmaları için (belli bir müddet verilir.) o Peygamberler, belirli bir vakit olan kıyamet gününde şâhitlik için hazır bulunurlar. “Tekıt” Bir şey için bir vakit tâyin etmek demektir.

Denilir ki: O Peygamber için takdir edilen gün (Hangi vakte ertelendi?.) yâni: O Peygamberlere ait işler, onların ümmetleri hakkındaki şâhitlikleri ve mü’mîn zâtların nîmetlere erişmeleri, kâfirlerin de azaplara kavuşmaları hangi bir güne bırakılmıştır?. O ne mühim bir gün olacaktır…

Böyle bir suale cevaben buyruluyor ki: (Ayırma gününe) Ertelenmiştir. Yâni: Milletlerin mahşerde toplanarak hesaba çekilecekleri bir güne tehir edilmiştir.

(O ayırma) Günü, ne kadar müthiştir. O hesap (gününün ne olduğunu) onun şiddetini, heybetini (sana ne bildirdi?) onun mahiyetini kimse bilip hakkiyle takdîr ve tâyin edemez. O pek şiddetlidir, pek çok felâketleri içermektedir.

(O gün vay hâline yalanlayanların.) O müthiş günü yalanlayıp duranların o pek şiddetli gündeki hâlleri ne kadar fecî, ne kadar felâkete uğramış bulunacaklar. “Veyl” bir kelimesi azaptır, vay hâline, helâk olası gibi bir mânâyı ifade eder, tekdîr etmek sakındırmak, başa kakmak için kullanılır. Cehennemde bir vâdinin de adıdır.

Kâfirler, âhirette, öyle şiddetli azaplara tutulacaklarını nasıl inkâr edebilirler?. Nice kâfirler, inkârları yüzünden daha dünyada iken de bir nice azaplara, felâketlere uğratılmış değil midirler?. İşte Cenab-ı Hak buyuruyor ki: (Evvelkileri helâk etmedik mi?) Peygamberlerini yalanlayan Nûh, Semûd ve Âd kavimleri gibi inkârcıları bir nice felâketlere daha dünyadalar iken uğratmadık mı?. Bunların müthiş tarihî hâlleri bilmektedir.

(Sonra arkadakilerini) Onlardan sonra dünyaya gelen, onlar gibi küfür ve yalanlama içinde yaşamakta bulunan kimseleri de (onlara) o vaktîle helâke uğratılmış olanlara (tâbi kılarız.) bu sonrakileri de öyle müthiş dünyevî felâketlere uğratırız. Bu sonrakiler de kendi inkârlarının, kötü hareketlerinin cezalarına daha dünyada iken uğramış olurlar, onlar, hiç böyle bir âkıbeti düşünmezler mi?. Bu âyet-i kerîme: Peygamberimizi inkâr eden, Kur’an âyetlerini yalan sayan kâfirler için pek şiddetli bir tehdidi içermektedir.

(İşte günahkârlara böyle yaparız.) Bu hususta Allah’ın sünneti böyle cereyan etmektedir. Eskiler hakkında da, sonrakiler hakkında da hikmetin gereğine göre Allah’ın takdiri tecellî eder. Hiç bir inkârcı azabın pençesinden yakasını kurtaramaz. Er geç lâyık olduğu cezaya kavuşur.

(O gün) O kendilerinin helâk olacakları zaman (vay hâline yalanlayanların.) Allâh-ü Teâlâ’nın âyetlerini, Peygamberlerini yalanlayanların artık ne kadar helâke, azaba uğrayacakları muhakkaktır. Onlar, böyle bir âkıbeti hiç düşünmezler mi?. Bu sûre-i Celîle’de “Veyl” âyeti, tekrar etmektedir. Bundaki hikmet ise inkârcıların şahısları, kötü kuruntuları, fenâ hareketleri çeşitli ve fazla olduğu için haklarındaki dünyevî ve uhrevî azapların da çeşitli ve hak ettiklerine göre başka başka olacağına işâretten vesâireden ibarettir. Ve o inkârcıların tekrar tekrar tehdîd ile ibret dairesine dâvet faydasını da içermektedir.

Bu mübârek âyetler de Kerem Sâhibi Yaratıcı’nın insanları ne kadar üstün; eşsiz bir şekilde yaratmış, kendilerini nasıl kıymetli uzuvlara nâil buyurmuş olduğunu bildiriyor. Ve Cenab-ı Hak’kın insanları barındırmak için yer sahasını yaratmış, orada yüksek dağları ve lezzetli suları vücuda getirmiş olduğunu beyan ve bu gibi nîmetleri inkâr edenleri helâk ile tehdîd ve tekdîr buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey kıyameti inkâr edenler, ey insanlığın yeni bir hayata erdirilerek mahşere sevk edileceğini yalan sanan gâfiller!. (Sizi bir değersiz sudan) bir. damla meniden, öyle kıymetsiz bir nutfeden (yaratmadık mı?) artık sizi öyle bir damla sudan yaratmaya kaadir olan bir Yüce Yaratıcı, sizi öldürdükten sonra, tekrar hayata kavuşturamaz mı?. Elbette ki, fazlasıyla kavuşturabilir. Siz bunu neden anlayamıyorsunuz. “Mehîn” hakîr, zayıf, az, kıymetsiz şey demektir.

O Kudret Sâhibi Yaratıcı, şöyle de buyuruyor: (İmdi) Bir kere düşünün (onu) o su damlasını (bir sağlam karargâhta) ana rahminde bulunur (kıldık.) orada kıldı, büyüyüp gelişti.

(Belli bir müddete kadar.) Doğum zamanına kadar o ana rahminde kalıverdiniz, o müddet ise dokuz ay veya daha az veya daha çok bulunmaktadır.

(Belli biz kaadir olduk.) Öyle bir damla sudan bir insan olmak üzere sizi yaratıp hayata kavuşturduk. Buna başkaları kaadir olamaz. Yâhut: Sizin öyle meydana gelmenizi, yüce zatını takdîr etmiştir. Bunu başkası takdîr edemez. (Artık) Biz, yâni kudret ve azamet sâhibi olan Yüce Zatını ehadiyetini (Ne güzel kaadir olanlar.) bulunmaktayız.

(O gün) O âhirete varacakları zaman (vay hâline yalanlayanların.) böyle eşsiz bir şekilde yaratmayı ve onların âhirette yeniden hayata kavuşturulacaklarını inkâr eden, yalanlamaya cür’et gösteren kâfirler, elbette, helâke mâruz kalacaklardır. O âkıbeti beklesinler.

O inkârcılar, şunu da düşünmezler mi ki: (Biz) Yüce Zatını, kudret ve azametle (yeryüzünü bir toplantı yeri yapmadık mı?.) yer sahasını insanların ve daha bir nice hayat sâhibi mahlûkların bir ikâmetgâhları hâlinde bulundurmadık mı? “Kifat” toplanan ve ilâve olunan ve süratle yürüyüp uçuşan şey demektir.

Evet.. O yer sahasını (Dirilere ve ölülere..) bir toplantı yeri kılmış olduk, hayatta olanlar, o yer yüzünde, kendi evlerinde yaşarlar, ölüler de o yerin içine defnedilirler, oralarda ölülerin birer ikâmetgâhı mesabesindedir. Bunun içindir ki: Mezara tecâvüz edilmesi, câiz değildir. Çünkü herkesin ikâmetgâhı tecâvüzden korunmuştur.

(Ve) Ey insanlar!. Şuna da bakınız ki: (orada) Yeryüzünde (yüksek, sâbit dağlar kıldık.) Bu dağlar, arz tabakalarının üst kısmından en derin olan tabakalarına kadar rabtedilmiş bulunmaktadır, (ve) Ey insanlar!, (size bir tatlı su içirdik.) Bu sular, kısmen bulutlardan gelerek dağların içerlerinde toplanan sulardır. Kısmen de yeryüzünde eriyerek içersinde nüfuz eden kar sularıdır. Büyük bir kısmı da yer tabakaları içinde bulunup onlardan dışarı fışkıran sulardır. Velhâsıl bu suların hepsi de birer hayat kaynağı, birer ilâhî lütuftur.. Su bulunmadığı takdirde hayatın devamı mümkün olamaz. Bunların şükrünü, yerine getirmek bunları bize ihsân buyurmuş olan Yaratıcımızın varlığını, kudret ve azametini tasdik etmek icâbetmez mi?. Elbette ki, icabeder. “Revâsi” sâbit dağlar demektir. “Şamihât” büyük, yüksek yerler mânâsınadır. “Fürat” da tatlı su demektir. Ve Kufe’de bir ırmak adıdır.

Artık (O gün) o kıyamet zamanında (vay hâline yalanlayanların.) evet.. Bu kadar ilâhî nîmetlerin kadrini takdîr, şükrünü edâ etmeyen, Allah’ın birliğini, âhiret gününü inkâr eyleyen dinsizlerin vay hâllerine, elbette ki, onlar helâke, Allah’ın kahrına lâyık olmuşlardır.

Bu mübârek âyetler de inkârcıların âhirette nasıl bir kınama hitabına uğrayacaklarını gösteriyor. Dünyada iken yalan sandıkları Cehennemin müthiş azabına sevk edileceklerini bildiriyor. Artık bir kurtuluş çaresi bulamayıp pek muazzam, ebedî bir helâke uğrayacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Âhirette, Cehennem muhafızları, kâfirlere derler ki: Ey inkârcılar!. (Kendisini yalanladığınız şeye) cehennem azabına (gidiniz.) İnkârınızın cezasına kavuşunuz, bakınız ki: Yalanladığınız azap, ne kadar bir hakikat imiş.

Haydi ey inkârcılar!. (Üç kola ayrılmış olan) Cehennem dumanına ait (bir gölgeye gidiniz.) yâni: Sizi her tarafınızdan kuşatacak olan bir cehennem dumanına can atınız, o müthiş dumana sığınınız!.

Fakat şunu da biliniz ki: O cehennem dumanı sizi (Ne gölgelendiricidir) o sizi günün müthiş sıcağından kurtaracak bir hâlde değildir, (ve ne de alevden koruyabilir.) Sizden müthiş sıcaklığını bertaraf edemez. Bu ilâhî beyan, o inkârcılara karşı alay yoluyla olan bir hitabdır. Onların aslâ rahat yüzü görmeyeceklerini ihtardan ibarettir.

(Şüphe yok ki, o) Cehennem ateşi, büyüklüğü ve yüksekliği bakımından (köşk gibi) pek muazzam bir kâl’a gibi (kıvılcımlar atar.) onun etrafında saçılan kıvılcımları bilen o kadar müthiştir.

(Sani o) ateş, renk, sür’at, yükseklik ve birbirini takip itibarîle (birer sarı erkek develerdir.) O cehennem ateşi, o kadar garîb bir vaziyette bulunmaktadır.

Artık (O gün) öyle kendilerinden azabı bertaraf edemeyecekleri vakit (vay hâline) o azabı vaktîle (yalanlayanların.) onun varlığına evvelce inanmamış olanların.

(Bu) Kıyamet günü, bütün yaratıkların durumlarının hâlledileceği vakit (bir gündür ki:) Onun fevkalade dehşetinden dolayı herkes hayrette kalıp bir çok vakitlerde (konuşamazlar.) başlarının derdini düşünürler. Kendilerine fâide verecek bir söz söyleyemezler. Delile dayalı bir ifadeye, nefis müdafaasına güç yetiremezler.

(Ve onlar) O inkârcılar (için) özür hususunda (izin verilmez.) Çünkü: onların sahîh özürleri, doğru cevapları yoktur. Onlar (mâzerette de bulunamazlar.) Onların boş iddiaları, özür beyan etmeleri, haklarında bir fayda vermez.

Artık (O gün) öyle kabul edilebilir mâzeret ileri süremeyecekleri zaman (vay hâline) öyle bir günün meydana geleceğini (yalanlayanların.) onlar, bu yalanlamalarının cezasına kavuşmuş olacaklardır.

O inkârcılara bir tehdîd olmak üzere de denilir ki: (İşte bu) Muhakeme, muhasebe günü bir (ayırt etme günüdür.) Bugün hak ile bâtılın arası ayırt edilmiş olacaktır. (Sizleri de) Sizlerden (evvelkileri de) bu ümmeti de, diğer Peygamberlerin ümmetlerini de, bütün mü’mînleri de, kâfirleri de (toplayıverdik.) şimdi hepiniz de bir mahşer alanında muhakemeye muhasebeye tâbi bulunacaksınızdır.

(Artık) Ey inkârcılar!. Şimdi (sizin için) azabı defedecek (bir hile) bir tuzak, çare (var ise hemen bana hilede bulunun.) kendinizi kurtarabilecek olan tuzağınızı, aldatmanızı bana bildirin, Heyhât!. Bu ne mümkün!.

(O gün) O kendilerini kurtarabilecek bir çareye, bir hileye sâhip olamayacakları zaman (vay hâline) böyle bir âkıbeti, bir haşr ve neşr anını (yalanlayanların.) artık onların âcizlikleri, alçaklıkları meydana çıkmış, ne kadar azaba lâyık oldukları belli olmuş bulunur. Bu ilâhî beyanda, o inkârcılar hakkında ayrıca bir azarlamak ve takri = kınamak, başlarına kalkmak mahiyetinde bulunmaktadır.

Bu mübârek âyetler de takva sâhibi kulların güzel amelleri mükâfatı olmak üzere âhirette kavuşacakları nîmetleri, mevkileri müjdeliyor. Üzerlerine düşen kulluk vazîfelerini yerine getirmekten kaçınan inkârcıların da dünya varlığından geçici olarak yararlansalar da âhirette ne büyük azaplara uğrayacaklarını ihtar ediyor. Beyanlarında yüceliğe ve gerçeğe sâhip olan Kur’an-ı Kerim’i tasdîk etmeyenlerin artık başka bir kelâma nasıl inanacaklarına taaccüb maksadıyla beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: İnkârcılar, beyan olunduğu üzere helâke lâyıktırlar. Fakat (Şüphe yok ki, muttakîler ise) Küfürden, kibirden sakınmış olan zâtlar ise (gölgelerde ve çeşmelerdedirler.) yâni: Onlar, güneş gibi şeylerin yayacağı sıcaklıklardan korunmuş, çeşitli köşklerin, ağaçların gölgelik sayılacak taraflarında sâkin bir hâlde bulunurlar ve dâima akıp giden lezzetli sulardan içip zevk alırlar.

(Ve) O takva ehli zâtlar, cennetlerde (canlarının istediğinden) hoşlarına giden (meyveler) içinde (dirler.) öyle diledikleri çeşitli meyvelere, nîmetlere nâil olur dururlar.

O muhterem zâtlara denilir ki: (Yiyiniz ve içiniz) Meyvelerden ve çeşmelerden dilediğiniz zaman bol bol istifâde ediniz (afiyet olsun) tam bir zevk ve ferahlıkla yemiş bulunun. Bunlar, daimîdirler, sizlere mahsusturlar. Dünyada iken (yaptığınız şey) ibâdet ve itaat (sebebîle.) bu nîmetlere erişmiş bulunmaktasınız.

Allâh-ü Teâlâ da şöyle buyuruyor: (Şüphe yok ki: Biz, iyilik yapanları) Güzelce îmana, ibâdet ve itaate muvaffak bulunanları (işte böyle) muttakî kulları pek büyük mükâfatlara eriştirdiğimiz gibi (mükâfatlandırırız.) onları cennetlerde nice nîmetlere kavuştururuz.

(O gün) O âhiret âleminde ise (vah hâline yalanlayanların.) böyle muttakî, iyilik yapan zâtların âhirette mükâfatlara kavuşacaklarını yalan sayan kimseler ise helâke uğrayacaklardır. Artık vay onların o korkunç hâllerine.

Onları tehdîd için de buyruluyor ki: Ey nankörler!. (Yiyiniz ve men’faatleniniz biraz) Zaman için, öleceğiniz zamana kadar, bu bir geçici nîmettir, bunun şükrünü yerine getirmediğinizden dolayı da ayrıca azap göreceksiniz. Ve (muhakkak ki: siz günahkârlarsınız.) sizden evvelki suçlular lâyık oldukları cezalara kavuşmuş oldukları gibi sizler de lâyık olduğunuz cezalara kavuşacaksınız.

(O gün) O fenâ amellerin cezalarına kavuşulacağı zaman (vay hâline yalanlayanların.) böyle bir âkıbete inkârcıların düşüneceklerini yalan sayanların ki: O gün kendileri de böyle müthiş bir felâkete aday bulunacaklardır.

(Onlara) O yalan sayan kimselere (rükû ediniz) yâni: Allâh-ü Teâlâ’ya ibâdet ve itaatde bulunun, namaz kılarak kulluk secdesine kapanınız, Cenab-ı Hak’tan korkarak alçak gönüllü bir şekilde vaziyet alınız (denildiği zaman) onlar (rükû etmezler.) namaz kılmazlar, Allâh-ü Teâlâ’dan korkmazlar, bu gibi emirleri kabul etmeyerek isyâna, kibirlenmeye devam ederler. “Bu gibi Kur’âni beyanlar gösteriyor ki: Kâfirler de namaz gibi, oruç gibi dini hükümlerle, kulluk vazifeleriyle mükelleftirler. Bunlara uymamalarından dolayı da ayrıca kınama ve cezaya lâyık bulunurlar. Şu kadar var ki: Sahîh bir îmana sâhip olmadıkça böyle bir şekilde yapacakları ibâdet ve itaatleri Allah katında makbul olmaz.

Artık (O gün) o kıyamet zamanında (vay hâline yalanlayanların.) bu gibi ilâhî emirleri nehyleri yalan sayan, bunlara riâyette bulunmayan dinsizlerin.. Onlar, o günde ne büyük azaplara uğrayacaklardır. Evet.. Allâh-ü Teâlâ Hazretleri, insanlığı ikaz için, onlara selâmet ve saadet yolunu göstermek için Peygamberler göndermiş ve kitaplar indirmiştir. Özellikle Peygamber Efendimiz vasıtasîle de bütün insanlığa dinî vazifelerini bildiren Kur’an-ı Kerim’i ihsân buyurmuştur. Artık bu en büyük bir ilâhî rahmettir. Bir ilâhî delildir. Kimsenin bir mâzeret ileri sürerek kendi küfür ve cehâletini bir özür olarak ileri süremez.

(Artık bundan) Kur’an-ı Kerim’in, insanlık muhitine yayılmış ve teblîğ edilmiş olmasından (sonra) bunu inkâr edenler (hangi bir söze inanıverirler?.) Kur’an-ı Kerim ki: Bir söz mûcizesidir, bütün ilâhî hükümleri içine almaktadır, bütün insanlığa en mükemmel sosyal, ahlâkî vazifeleri bildirmektedir. Artık böyle kutsî, yüce bir ilâhî kitabı tasdîk etmeyen kimseler, hangi bir söze, hangi bir kitaba îman ederek saadete ulaşabilirler?. Bu ne mümkün!.. Binaenaleyh ebedî bir selâmet ve saadete erişmek isteyen her akıl sâhibi düşünen insan için lâzımdır ki: Kur’an-ı Kerim’in bir ilâhî kitap olduğunu tasdîk etsin, onun yüce hükümlerini kabul ederek tatbike çalışsın, başarıyı Hak Teâlâ Hazretlerinden niyâz eylesin. Ey âlemlerin Allah’ı!. Cümlemizi bu muvaffakiyete eriştir, Âmin, Yüce Kuran hürmetine. Salât ve selâm Peygamberlerin efendisinin üzerine de olsun. Sonraki Sure: Nebe Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, kıyamet hakkında ve Resûl-i Ekrem ile Kur’an-ı Kerim hakkında dedikodularda bulunan bir takım kimseleri reddediyor. İlâhî kudretin görünen eserlerinden dokuz çeşit yaratılış eserini dikkat nazarlarına sunuyor. Şöyle ki: Bir takım kimseler (Ne şeyden soruşturuyorlar?.) Hangi şanı büyük bir şey hakkında birbirlerinden soruşturup duruyorlar?.

Evet.. Onlar (O pek büyük haberden..) haşr ve neşre ait hâdiseden soruşturuyorlar. O gelecekteki pek mühim bir değişimi inkârcı ve alaycı bir tarzda birbirinden sual ediyorlar.

(O haber ki:) Onların söz konusu ettikleri o hâdisedir ki: (onlar,) o bir takım kimseler (onda) o haber hakkında (ihtilâfa düşmüşlerdir.) her biri başka türlü düşünüyor, başka türlü söz söylüyor. “Rivâyet olunuyor ki: Resûl-i Ekrem Efendimiz, insanları İslâm dinine dâvet edip öldükten sonra haşr ve neşr olunacaklarını ihtar edince, Mekke-i Mükerreme’deki müşrikler, bir toplantı yerinde toplanmışlar, Peygamber Efendimizin şanı hakkında ve kıyamet hususunda konuşmaya başlamışlar, alaycı bir tarzda birbirilerinden sormuşlar, O, -Hz. Muhammed Aleyhisselâm- sihirbaz mıdır, şair midir? Yoksa kendisinin kehaneti mi vardır?. Yoksa bizim tanrılarımız ona bir kötülük mü isâbet ettirdiler?. Kuran da bir sihir midir, bir şiir midir, yoksa bir kehanet midir?. Diye söylenmişler. İşte o müşriklerin bu câhilce ve inkârcı hâllerini beyan ve kendilerini reddetmek ve kınamak için bu mübârek âyetler nâzil olmuştur. Maamafih kıyamete dair soruşturmada bulunanların bir kısmı mü’minlerden de olabilir, fakat onların o konudaki konuşmaları; bir inkâr, bir alay maksadına yönelik olamaz, belki: O günün ortaya çıkmasını bir korku ve dehşet ile düşünmek, o güne hazırlanmak, o günün dehşetinden emîn olabilmek kabiliyetini elde edebilmek içindir.

Cenab-ı Hak’ta, kıyamet hâdisesini bir inkâr ve alay maksadile soruşturmakta bulunanları red ve men için buyuruyor ki: (Hayır!.) Onların ihtilâfları ve kuruntuları gibi değil, onlar (yakında bileceklerdir.) kıyametin ne olduğunu görüp anlayacaklardır, inkârları yüzünden ne kadar şiddetli azaplara kavuşacaklardır.

Evet, Hak Teâlâ Hazretleri, o günün pek şiddetli olduğunu ihtar için tekrar buyuruyor ki: (Sonra hayır.. yakında bileceklerdir.) Hâşâ, kıyamet hakkındaki lâkırdıları doğru değildir. Yakında ölecekler, sonra da yeniden hayata erdirilerek kıyamet sahasına sevk edileceklerdir. Artık kıyametin nasıl bir hakikat olduğunu ve kendilerinin nasıl müthiş bir azaba uğradıklarını görüp bileceklerdir. Bu ilâhî beyandaki tekrar, büyük bir tehdîdi ve söz konusu olan mes’elenin ehemmiyetine işâreti de içermektedir.

Evet.. Yüce Yaratıcı’nın kudretîle neler neler vücuda gelebilir. Onun muazzam kudreti, kıyamet gününü meydana getirmeğe de fazlasıyla kâfidir. Bir kere dış âleme bakıp da o Ezeli Yaratıcı’nın eşsiz eserlerini ibret gözüyle seyretmek icâbetmez mi?. İşte insanlığı uyanmaya dâvet için O Hikmet Sâhibi buyuruyor ki: Ey insanlar!. Bir kere düşünün (yeri bir döşek yapmadık mı?.) yer yüzünü insanların içinde barınabilmeleri için düzgün bir ikâmet yeri olmak üzere meydana getirmiş değil miyiz?. Siz bu mühim eseri görüyorsunuz, işte bu, ilâhî kudretin azametine şâhitlik eden birinci nevi bir yaratılış eseridir. “Mihâd” döşek, yatak, düzeltilmiş ve ıslâh edilmiş yer demektir.

Yer yüzündeki (Dağları da birer kazık!.) yapmadık mı? O dağlar, yerlerin sükûnet üzere bulunmasını temin için birer kazık durumunda bulunmaktadır. Yer yüzünde yaşayanların ıztıraplara, heyecanlara düşmemelerine birer sebeptir. Ve ne kadar kaynakları, madenleri içermektedir. Binaenaleyh bu dağlar da ikinci nevi bir yaratılış eseridir. “Evtâd” Vetid kelimesinin çoğuludur, ki: Mıhlar, kazıklar ve kendilerine çadırların vesâirenin ipleri bağlanmak için yere çakılan demir demektir.

(Ve) Ey insanlar!. Şunu da düşününüz ki: (Sizleri çiftler olarak yarattık.) Sizleri erkek ve dişi zümrelerine ayırdık, bu sâyede dostlukta, birbirine yardımda bulunursunuz, nesilleriniz devam eder, aranızda sosyal bir bağ yüz göstermiş bulunur. Bu da üçüncü nevi, bir yaratılış eseridir. “Ezvâç” kelimesi, çift, arkadaş, sığıf ve kadının kocası mânâsına olan Zevç kelimesinin çoğuludur ki: Erkeğe de dişiye de denir.

Ey insan nev’i!. Sizin için (Uykunuzu da bir dinlenme kıldık.) geceleri rahata dalar, yorgunluklarınızı gidermeğe muvaffak olursunuz. Bu da dördüncü nevi bir yaratılış eseridir. “Şubat” uzunca uyku, rahat ve istirahatı temin etmek için harekete nihâyet vermek mânâsınadır.

(Ve geceyi de bir örtü kılmış olduk.) Gecelerin karanlığı, bir elbise gibi vücutları örter, kapatır, gündüzlerin ışığıyla herkese karşı açıkça bulunan bir takım şeyler, geceler sâyesinde örtülmüş bulunurlar, Başkalarının öğrenmeleri arzu edilmeyen bir nice manzaralar geceler vastasîle nazarlardan korunulmuş olurlar. Maamafih elbiselerle insanların güzellikleri artar, kuvvetleri gelişir, sıcaklardan ve soğuklardan kurtulmuş bulunurlar, işte gecelerde de insanlar, uykuya dalıverirler, âzâları da istirahata dalıyor, yorucu düşüncelerden kurtuluyorlar, kendilerinde bir hafiflik yüz gösteriyor. Bu da beşinci nevi bir yaratılış eseridir.

Evet.. insanlara (Gündüzü de bir geçim vakti yaptık.) İnsanlar, gündüzleri de uykularından uyanırlar, yeniden hayata kavuşmuş gibi olurlar, çalışma alanına atılırlar, geçimlerini temine çalışırlar, bu da altıncı nevi bir yaratılış eseridir.

(Ve) Ey insanlar!. Şuna da bir ibret gözüyle bakınız ki: Sizin (üzerinize sağlam sağlam yedi) kat gök (binâ ettik.) bir nice asırlardan beri aslâ bozulmamış bir kuvvet ve kudrete sâhip yedi gök tabakasını meydana getirdik, hepsi de pek sağlam, hepsi de âfetten, çözülüp ayrılmaktan korunmuş bulunuyor. Bu da yedinci nevî yaratılış eseridir.

(Ve) Güneşi de gökte (çok parıldayan bir kandil kıldık.) o, pek büyük bir ışığı, fâideli bir sıcaklığı ihtiva etmektedir. Vakit vakit doğuyu ve batıyı aydınlanıp durmaktadır. Bu da sekizinci nevî bir yaratılış eseridir. “Vehhâc” parlayıp duran, fazla ışık saçan şey demektir.

(O) Yer yüzüne (o sıkıştıranlardan) yâni: Bulutları sıkıştırıp duran rüzgârlardan, onların vasıtalarıyla yâhut rüzgârlariyle sıkıştırılmaya mâruz kalan bulutlardan (şarıl şarıl bir su indirdik) çokça yağmur sularını meydana getirdik. “Şeccâc” çokça akan, demektir.

Evet.. O yağmur sularını öyle bolca yer yüzüne indirdik (Onunla dâneler) buğday, arpa gibi gıda maddeleri (ve) çimenler, ağaçlar gibi (otlar) bitirerek istifâde alanına (çıkaralım diye).

(Ve) Yer yüzünde insanların istifâdeleri için (sarmaşık bahçeler yetiştirelim) diye o yağmurları öyle bolca yağdırdık, işte bu yağmurlar da onların vasıtasîle meydana çıkarılan türlü türlü ürünlerde ilâhî kudretin büyüklüğüne, her şeye fazlasıyla kâfi bulunduğuna işaret ve şâhitlik eden dokuzuncu nevi, bir yaratılış eseridir. Artık dış âlemi kaplayan, dâima yaratıkların gözlerine çarpıp duran bu kadar eserleri, bu derece muazzam, fâideli eserler vücuda getirmiş ve getirmekte bulunan bir Yüce Yaratıcı, insanları da öldürdükten sonra tekrar, hayata nâil edip dilediği sahaya sevk etmeğe kaadir değil midir?. İnanıyoruz: Fazlasıyla kaadirdir. Sana Yârabbi hamd-ü şüküredüp durmaktadır ekvan, Seni isbat için her zerre bir bürhan-ı bahirdir. Bütün elvah-ı hilkatten, bütün asar-ı fitretten, Senin Ulviyyet-ü kutsiyyyeti bî şüphe zâhirdir. “Elfâf” fazla sıklığından dolayı birbirlerine karışmış olan şeyler demektir.

Bu mübârek âyetler de inkârcıların yalan sandıkları kıyamet gününün, bir va’ad edilmiş zaman olduğunu beyan ile o inkârcıları kınıyor ve tehdîd ediyor, o günü inkâr edenlerin o günde ne müthiş azaplara uğrayacaklarını bildiriyor. İlâhî âyetler yalanlayan dinsizlerin bütün fenâlıkları Allah katında bilinip ve bir kitapta yazılı olup kendilerini ebedî bir azaptan kurtulamayacaklarını şöylece beyan buyurmaktadır. (Şüphe yok ki: O ayırt etme günü) O inkârcıların alay yoluyla soruşturdukları kıyamet zamanı ki: O, yaratıklar arasındaki muhtelif inançların, düşmanlıkların hâlledileceği bir gündür. İşte o gün; Cenab-ı Hak’kın takdirîle, ezeli ilmi ile (tâyin edilmiş bir vakittir.) o herhâlde meydana gelecektir. Onu inkâra mahal yoktur.

(O gün ki) O haşr ve neşr günü ki, İsrâfil Aleyhisselâm tarafından (sûra üfürülür) ikinci üfürülme vuku bulur, (artık) Ey insanlar!. Hepiniz (bölük, bölük) takım takım cemaatler hâlinde durmaktasınız durağa, hesap mahalline (geliverirsiniz.) orada muhtelif cemaatler toplanmış olurlar. Dünyadaki amellerine göre çeşitli vaziyetlerde bulunurlar, samimi mü’minler, güzel birer sîma ile haşrolunurlar, isyân ve kötülük edenler kâfirlerden çirkin bir şekilde mahşere sevk edilmiş olacaklardır.

O kıyamet gününde meleklerin inmeleri için vesâir faydalardan dolayı (Gökte açılmış) kendisinde o kadar fazlaca açıklık meydana gelmiş olur ki: Sanki göğün genel görünümü (artık kapı kapı oluvermiştir.) o gök öyle bir değişime saha olmuştur.

O kıyamet gününde (Dağlar da yürütülmüş) o kadar sağlamlıklarına rağmen yerlerinde sâbit bir hâlde bulunamamış (su gibi görülen bir hayâl olmuştur.) Öyle ki: Karşıdan bakılacak olsa bir su gibi görünür, yanına yaklaşılacak olsa bir şey bulunmuş olmaz, o darmadağın olarak uçmuş, bir hayâl mesabesinde kalmış gibi olur. “Serab” çölde uzaktan su gibi görünen bir hayâldir ki: Işığın kırılmasından ileri gelir.

(Muhakkak ki:) O kıyamet gününden (Cehennem, bir gözetilen yerdir.) orada bulunan cehennem bekçileri, cehenneme sevk edilecek kimselerin gelmelerini beklemekte bulunurlar, tâ ki: Onların haklarında ilâhî azabı tatbik vazîfelerini yerine getirsinler. “Mirsâd” gözetilen yer, gözetim mahalli, geniş yol mânâsınadır.

O cehennem (azgınlar için) Cenab-ı Hak’kın hükümlerine, âyetlerine karşı inkârcı, kibirli vaziyet alıp, muhalefette, karşı olmada bulunan inkârcılar için (bir dolaşılıp gidilecek yerdir.) onların dönüp gidecekleri yer nihâyet o cehennemden başka değildir. “Tagî” dik başlı, âsi, azgın kimse demektir.

Öyle azgın kimseler (Onun içinde) o cehennem ateşinde (devîrlerce) sonsuz asırlarca (kalıcılardır.) onların azap müddeti son bulmayacaktır. Böyle bir azap, kâfirlere mahsus bulunmaktadır. “Ahkâb” uzun, bilinmeyen zaman müddetleri demektir, dehr, sonsuz müddet mânâsında kullanılmaktadır. Tekili “Hukbe” dir “Meâb” dönüp gidilecek yer mânâsınadır.

O cehenneme atılacak olan azgınlar (Orada) o cehennemde (bir serinlik) o ateşîn tesirini azaltacak bir şey (ve içilecek bir su) bulup (tadamazlar.) hararetlerini, yanıp yakılmalarını azaltacak bir şeye nâil olamazlar.

Onlar cehennemde (Ancak bir kaynar su ve bir irin) tadarlar, onlar, bundan başka bir su bularak onunla hararetlerini gideremezler. “Hamîm” kaynar su, sıcak yağmur demektir. “Gassâk” da Sedîd, yâni: İrin, kan ile karışmış ince sudur ki, asıl cehennemin gövdesinden çıkar.

O cehenneme atılacaklar, kendi kötü amellerine (Uygun) o günahlarına göre (bir ceza olarak..) öyle cehennem ateşine atılmış bulunacaklardır. Âhirette herkesin cezası, dünyadaki hâlleriyle uygun bir şekilde olacaktır. Küfür ise en büyük bir isyân olduğundan onun cezası da en büyük azap olan ebedî cehennem ateşidir. “Vifâk” iki şey arasındaki uygunluk ve ceza ve rast gelmek mânâsınadır.

Evet.. Onlar, böyle bir cezaya lâyık olmuşlardır. Zira, (Şüphe yok ki, onlar) o inkârcı kimseler (bir hesabı ummaz olmuşlardı.) dünyadaki amellerinden dolayı âhirette bir muhasebeye tâbi olacaklarına ihtimâl vermez bulunmuşlardır. Âhiret hayatını yalanlıyorlardı.

Evet.. Onlar pek kötü kanaatlerde bulunmuşlardı. (Ve) Özellikle (âyetlerimizi) Allah’ın birliğine ve âhiret hayatına işaret ve şâhitlik eden delilleri, kanıtları (yalan saymakla yalan sayar olmuşlardı.) Kur’an-ı Kerim’in beyanlarına inanmıyorlardı. bir nice isyânları işliyor, onlardan dolayı mesul olacaklarını hiç düşünmüyorlardı.

Halbuki: O inkârcıların bütün harekât ve sükûnları Allah katın bilinmektedir. (Ve her şey var ise) Bütün kevni olayları ve o meydanda o inkârcıların da bütün arzu ve düşüncelerini (bir kitapta saydık.) muhafaza ettik, levhi mahfuzda veya hafaza meleklerinin sahifelerinde kaydettik.

Hak Teâlâ Hazretleri, o inkârcıların pek çirkin hâllerini beyandan sonra haklarındaki tehdidi arttırmak için de buyuruyor ki, (artık) ey kâfirler!. Dünyada iken bu hesap ve ceza gününü inkâr ve ilâhî âyetleri yalanlar olduğunuzdan dolayı şimdi bu âhiret âleminde ebedî azabı (tadınız) siz ancak o kötü inançlarınızdan, amellerinizden dolayı böyle cehennemin eksilmeyip dâima artan azapları içinde kalmış bulunacaksınızdır. İşte küfrün ebedî ve pek şiddetli neticesi, bundan ibarettir. Bu âyeti kerîme, dinsizler hakkında pek şiddetli bir tehdidi içermektedir.

Bu mübârek âyetler de takva sâhibi zâtların kavuşacakları uhrevî mükâfatları bildiriyor. O meydana gelmesi muhakkak olan âhiret âleminde bir takım yüce, ruhanî mahlûkların nasıl saf tutmuş olacaklarını haber veriyor. O gün için tedarikli bulunmanın lüzumuna işaret ediyor. İnkârcıları tekrar tehdîd ederek onların âhirette nasıl pişmanlıklar içinde kalacaklarını beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Takva sâhibi zâtların âkıbetleri pek güzeldir. Evet.. (Muhakkak ki, takva sâhipleri için) küfürden sakınan, haram şeyleri işlemeyen, Allah’ın azabından korkan zâtlara mahsus (kurtuluşa erecek bir yer vardır.) onlar, âhirette kurtuluş ve selâmete vesîle olacak bir mâkama nâil olacaklardır. “Mefaz” zafer ve kurtuluşa erecek yer ve ova, sahra mânâsınadır.

Evet.. O takva sâhibi zâtlar için (Bahçeler ve üzümler) vardır. Onlar, öyle kurtuluş ve safâ sahâlarına kavuşacaklardır. “Hadâik” çeşitli ağaçları, meyveleri bulunan bostanlar demektir. “Anab” de yaş üzüm demek olan “İnebin” çoğuludur. Üzüm bağları yerinde de kullanılmaktadır.

(Ve) O takva sâhibi kullar için cennetlerde (nâr memeli) memeleri büyüyüp gelişmiş, kabarmaya başlamış, turunç bir hâle gelmiş (hep bir yaşta) on altı yaşlarında pek genç cariyeler de vardır. “Kevâib” memeleri kabarmaya başlamış kızlar demektir. “Etrâb” da aynı yaşta bulunan kimselerdir.

Ve o takva sâhipleri için cennetlere (Dopdolu kâseler) de vardır ki, billûrdan yapılmış şeffaf kadehlerdir. Onlar ile teiniz, lezzetli suları içer, zevk alırlar. “Dihâk” ağzına kadar su ile dolmuş demektir.

O cennete giren zâtlar (Orada) o cennette (bir boş lâkırdı) söylemezler, ve dinlemezler (ve bir yalanlama işitmezler.) birbirlerini yalanlamazlar, dâima uyanık, pek güzel bir akıl ve şuura sâhip bulunurlar. İçecekleri temiz, lezzetli sular, şerbetler, dünya şarabı gibi zararlı, akılları sarsacak bir mahiyette değildir.

Evet.. Takva sâhipleri böyle nîmetlere nâil olurlar, bütün bunlar (Rab’binden bir mükâfat ve bir yeterli ihsândır.) Allah tarafından o takva sâhibi zâtlara ihsân olarak verilen birer yeterli hediyeden ibarettir, mahiyeti her türlü düşüncenin üstündedir.

Evet. O âlemlerin Rabbi (Göklerin ve yerin ve bunların aralarındakilerin Rabbi) dir ki: O (rahmân) ve rahîm olan bir Kerem Sâhibi Yaratıcıdır (ki: Ondan bir hitaba mâlik olamazlar.) semâlardaki ve yerlerdeki malûkattan hiç biri, O Yüce Yaratıcının müsaadesi olmadıkça o ezeli Mâbud ile konuşma ve hitab etmeye, ondan bir şey istemeye, şefaatte bulunmaya selâhiyetli bulunamazlar, Onun azamet ve yüceliğine, umumi hâkimiyetine karşı bütün mahlûkatın tam bir hürmetle teslimiyette bulunmaları icabeder.

Evet.. (O gün ki:) O kıyamet zamanı ki: (Ruh ve melekler saf saf ayakta duracaklardır) Pek saygılı bir vaziyet alacaklardır. (Kendisine Rahmân’ın) Cenab-ı Hak’kın (izin verdiğinden başkaları konuşamayacaklardır.) Bir şey talebine, bir kimse hakkında şefaatte bulunmaya cür’et edemeyeceklerdir. (ve) Kendisine Allah tarafından izin verilen herhangi bir zât da (doğru söylemiş olur.) O doğru sözlü bir zât olduğundan dolayıdır ki: Öyle bir ilâhî izne nâil olmuştur. Cenab-ı Allah’tan bâzı mü’minler hakkında şefaatte bulunmaya izin verilmiştir. Diğer bir görüşe göre de ruh ile melekler, ancak dünyada iken doğru söylemiş olan kimse hakkında söz söyleyerek şefaatte bulunabilirler. Bu âyet-i kerîme’deki ruhtan maksat, ya Cebrâil Aleyhisselâm’dır, veya hafaza melekleridir. Veya meleklerin en şerefli bir zümresidir. Veya melâike kabilinden olmayan başka Allah’ın askerleridir veya mü’mîn olan Âdem Oğlunun ruhlarıdır. İşte bunlar, bu kadar yüksek bir mertebeye nâil bulunmuş oldukları hâlde yine o kıyamet günü ilâhî müsaade olmadıkça hitab etmeye selâhiyetli bulunmayacaklardır.

(İşte bu) kıyamet zamanı (o hak olan gündür.) o sâbit, meydana geleceği muhakkak, olan ve kararlaştırılan bir muhakeme ve muhasebe gününden ibarettir. (Artık kim dilerse Rab’bine sığınacak bir yer edinsin.) Yâni: Sâlih amellerde bulunarak o sâyede Cenab-ı Hak’ka mânen yakınlaşmaya, onun sevabına, lütuf ve ihsânına erişmeye lâyık bulunsun.

Hak Teâlâ Hazretleri, kullarını uyanmaya dâvet için lütfen şöyle de, buyuruyor: (Şüphe yok ki, biz) Kudret ve azamet sâhibi olan yüce zatını (sizi) Ey insanlar!. (yakın bir azap ile korkutmuş olduk.) Kâinatın yaradılışına göre vuku bulacağı yakın olan kıyamet azabı ile tehdîd etmiş bulunduk. Zâten her gelecek şey, yakın mesabesinde bulunmaktadır. Artık o gün için hazırlanmalıdır. (O gün ki: Herkes iki elinin) Daha dünyada iken (ne takdim etmiş olduğuna) nasıl işler ile meşgul bulunmuş olduğuna (bakacaktır.) dünyada iken hayır mı yapmış, yoksa şer mi işlemiş olduğunu dikkate alacaktır, o yaptığı şeylere göre, mükâfat veya ceza görecektir. (Kâfir de) Herhangi bir dinsiz de uğradığı şiddetli azaplardan dolayı heyecanlarını, üzüntülerini göstererek (ah ben keşke) âhirette veya daha dünyada iken (bir toprak olaydım) mükellef olmayan bir taş, bir toprak mahiyetinde bulunsa idim de şimdi bu azaplara mâruz kalmasa idim. (diyecektir.) Böyle boş yere pişmanlık gösterecektir, Heyhât ki: Artık pişmanlığı kendisine bir fâide veremeyecektir. Binaenaleyh her akıl sâhibi insan için lâzımdır ki: Daha dünyada iken, daha fırsat elde iken hayatını tanzim etsin üzerine düşen kulluk vazifelerini yerine getirmeye çalışsın, yapmış olduğu kusurlardan dolayı pişmanlık duyarak tevbe ve istiğfarda bulunsun, takva, ibâdet ve itaat yolunu çalışarak muttakî kullar hakkındaki ilâhî müjdelere kendisi de aday olsun, kerîm, rahîm olan yaratıcımızdan böyle bir müjdeye kavuşma niyâzında bulunuruz, Başarı Allah’tandır. Sonraki Sure: Naziat Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, kıyametin ehemmiyetine ve her hâlde meydana geleceğine işaret için Cenab-ı Hak’kın çeşitli kudret eserlerine yemîn ettiğini gösteriyor. O kıyamet gününde kalplerin ne kadar mustarip bir hâlde bulunacağını haber veriyor. Kıyameti inkâr edenleri red için haşr ve neşrin bir ses ile meydana geleceğini ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Andolsun) Kâfirlerin ruhlarını(şiddetle çekip çıkaranlara) yâni: Ölüm meleklerine, veyâhut muayyen bir nizam üzere sür’atle yürüyen, mevkilerine kavuşmak isteyen gök cisimlerine andolsun. “Nâziat” çekip alanlar veya cereyan edenler mânâsınadır. “Gark” de suya daldırmak, kabı doldurmak, yürüyüşte sürat göstermek demektir. Buradaki Nâziattan maksat, Allah bilir ya meleklerdir, veya ay, güneş gibi gök cisimleridir ki, bunların vazîfelerini süratle yerine getirdiklerine işaret buyurulmuştur.

(Ve) Mü’mînlerin ruhlarını (kolaylıkla çıkarıp alanlara) bu vazifeyi yumuşaklıkla, kolaylıkla yapan meleklere de andolsun. Yâhut burçtan, burca süratle yürüyen, güneş gibi, ay gibi gök cisimlerine de andolsun. “Naşitat” melekler veya yıldızlar gibi bir yerden diğer bir yere varan şeyler demektir. “Neşt” de bir yerden bir yere gitmek, bağlamak, çözmek, suya daldırmak ve çekip çıkarmak mânâsınadır.

(Ve sür’atle yüzenlere) Andolsun, yâni: Cenab-ı Hak’kın emrîle göklerden süratle bir şekilde iniveren melekler veya ızdırapsız kolayca göklerde yürüyen yıldız hakkı için. “Sâbihat” çabukça yürüyenler, suda yüzücü olanlar demektir. “Sebh” de süratle gitmek, bir şeyden kurtulmak, uzaklaşmak, müsterih olmak mânâsınadır.

(Ve çabukça ileri geçenlere) de andolsun: Yâni, mü’mînlerin ruhlarını cennete, kâfirlerin ruhlarını da Cehenneme koşup götüren meleklere de veya cesetlerinden evvel Cennete giren ruhlara da veyâhut yürüyüşlerinden başkalarını geçen gök cisimlerine de andolsun.”Sebk” geçmek, ilerlemek, ileride bulunmak mânâsınadır.

(Herhangi bir mühim işi düzenleyenlere) de andolsun, yâni: Kendilerine Allah tarafından havale edilen mühim işleri düzenlemek ve yerine getirmekle emrolunan Cebrâil, Mikâil, Azrail ve İsrâfil gibi meleklere de veyâhut muhtelif vakitlerin tâyini, bâzı hava olaylarının meydana gelmesi hususunda tesirleri görülen ay ve güneş gibi gök cisimlerine de andolsun ki: Şu beyan olunan kıyamet hâdiseleri her hâlde meydana gelecektir.

Evet.. (O gün) O kıyamet gününde, birinci sûra üfürülme anında (sarsılacak) şeyler (sarsılanacaktır.) Düşüş hâlinde görülen yerler, dağlar, zelzelelerin meydana gelmesiyle sarsılacaklar, onlardan korkunç sesler duyulacaktır. “Râcife” korkunç ses, ilk defa, iztiraba gelip hareket eden şey veya böyle bir olay demektir. “Recf” de şiddetli iztirab mânâsınadır.

(O sarsanın) O yerleri, gökleri harekete getiren olayın, ilk sûra üfürülmenin (ardından biri de gelecektir.) yâni ikinci bir sûra üfürme de vukuu bulacaktır. Artık ölmüş olanlar, yeniden hayata ermiş bulunacaklardır. Bu iki sûra üfürme, arasındaki müddet ise kırk senedir. “Râdife”: Tabia, ardınca gelen demektir.

(Kalpler o gün pek mustaribtir.) Öyle ikinci bir nefha; sûra üfürme vuku bulunca, herkes yeniden hayata erince bütün kâfirlerin kalpleri korkular içinde kalarak pek mustarib bir hâlde bulanacaktır.”Vâcife”: Haife, korkuya düşmüş bir hâlde bulunan demektir. “Vecif” de şiddetli iztirap, sıkıntı, acı mânâsınadır.

(Onların) O mustarib kalp sâhiplerinin (gözleri de pek zelilce bir vaziyettedir.) Kendilerinde bir korku, bir zillet eseri görürülür durur. Onlar, dünyadaki inkârları yüzünden böyle müthiş bir cezaya çarpılmış olacaklardır. “Haşi”‘ Zelîl, mütevazi mânâsınadır.

Evet.. O zelîl kimseler, daha dünyada iken: (Derler ki, biz mi hayata hakikaten döndürülmüş kimseler olacağız?) Bizler, öldükten sonra tekrar hayata erdirilerek mahşere mi sevdedileceğiz?. Bu ne mümkün!. “Hâfire” Tırnağın kazıdığı çukur, ilk gelinmiş olan yol, yâni, ilk hayat.

(Biz mi çürümüş kemikler olduğumuz zaman) Yeniden hayat bulacağız? Heyhât.. Bu nasıl olabilir. İşte o inkârcılar, iddialarını, inkârlarını teyit için böyle de demektedirler. “Nehire” eskimiş, çürümüş, parçalanmış demektir.

Ve o kâfirler şöyle de (Dediler ki: Bu) dediğiniz doğru olsa, bizler hakikaten yeni bir hayata erecek bulunsak (o hâlde) bizim dirilmiş olarak mahşere sevk edilmemiz (ziyanlı bir dönüş) olacaktır. Çünkü: Biz dünyada iken bu hayatı bilip tasdik etmiş değil idik.

Yüce Yaratıcı da öyle çürümüş, darmadağınolmuş cesetlerin tekrar hayata ermelerini imkânsız gören inkârcıları red için, Allah’ın kudretinin her şeye fazlasıyla kâfi olduğunu ihtar için buyuruyor ki: (Fakat şüphe yok ki: O) Bütün ölmüş kimselerin yeniden hayata ermelerini temin edecek şey, yâni ikinci sûra üfürme (bir tek sestir.) öyle bir ses ile temin edecek şey, yâni ikinci hayatı imkânsız veya müşkül görmek nasıl doğru olabilir?. Bir kere ilâhî kudretin yüceliğini düşünmeli değil misiniz?. “Zecre” sayha, çağırmak, bir üfürme ve menetmek mânâsınadır.

(Artık onlar) O bütün ölüp gitmiş kimseler (o zaman) o ikinci sûra üfürüş vuku bulunca (bir düz yer üzerindedirler.) hepsi de yeniden hayata ermiş, yer yüzünde, mahşer sahasında toplanmış bulunacaklardır. Oradan mü’mînler Cennetlere, kâfirler de cehennemlere sevk edileceklerdir. “Sahir” Sahra, beyaz yer yüzü veya apaçık mahşer sahası demektir.

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’e tesellî vermek ve onu inkâr edenler için bir tehdîd olmak için Mûsa Aleyhisselâm ile Fir’avun’un kıssasını bildiriyor. Hz. Mûsa’nın aldığı ilâhî emir üzerine gidip Fir’avunu îmana dâvet etmiş olduğunu, o tanrılık iddiasında bulunan Fir’avun’un da nasıl küfüründe ısrar edip nihâyet dünyevî ve uhrevî azaplara uğramış bulunduğunu haber veriyor. O müthiş hâdisenin takva sâhibi, düşünen kimseler için bir ibret numunesi oluşturduğunu beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Peygamber!. (Sana Mûsa’nın kıssası, geldi mi?.) O Yüce Peygamber’in de Allah’ın dini uğrunda ne kadar eza ve cefaya uğramış ve ne kadar sebât ederek nihâyet muvaffakiyete ermişolduğuna dair elbette haberdar bulunmaktasın.

Hz. Mûsa’ya ait kıssa (O vakit) vukua gelmeye başlamıştı (ki: Ona) o Peygambere (Rab’bi) olan Yüce Mâbud (mukaddes) temiz olan ve Şam’da Tur dağı civarında bulunan (Tuva vadesinde nidâ etmişti.) o pek muhterem Peygamberine bir mûcize, ilâhî bir iltifat olarak ilâhî kelâmını işittirmiş, onu pek yüce bir vahye nâil buyurmuştu.

Evet.. Allah-ü Teâlâ Hazretleri, emretmişti ki: Ey Resûlüm!. Mûsa Aleyhisselâm: (Fir’avuna gidiver) Mısır hükümdarı olan o inkârcıyı ilâhî dine dâvet et (muhakkak ki: O pek azmıştır.) çok böbürlenmiş, küfre düşmüş, sonra da tanrılık iddiasına cür’et göstermiştir. İsrâil oğullarını da hakaretlere uğratmış, erkek çocuklarını da boğazlatmıştır.

(İmdi) Ey Resûlüm Mûsa!. Aleyhisselâm -o sapık Fir’avuna gidince (de ki: Senin arınmaya) küfür ve isyân pisliğinden yıkanıp kurtulmaya (meylin var mıdır?) öyle bir temizlik ve arınmaya kavuşmak için kendinde bir rağbet, bir yöneliş hissediyor isen sözlerimi kabul et, ben seni o fenâlıktan kurtarmak istiyorum.

(Ve) Fir’avuna şöyle de de ki: (sana Rab’bin yolunu göstereyim de) yâni: Eğer benim dâvetime icâbet eder isen sana Allah’ın birliği hakkında ve ilâhî dinin sıhhat ve yüceliği hususunda bir nice deliller, kanıtlar göstereyim de (ondan) O Yüce Yaratıcıdan (korkasın.) O Kerem Sâhibi Mahutun kudret vebüyüklüğünü anlayarak onun dinine, Peygamberine karşı muhalif cephe almayasın.

(Artık) Mûsa Aleyhisselâm (ona) O Fir’avun’a (pek büyük bir mûcize gösterdi.) kendisinin Allah’ın bir Peygamberi olduğunu ispat için, tebligâtının birer ilâhî emir bulunduğunu göstermek için âsâ gibi, yedi beyzâ gibi hârikalar meydana koydu.,

(O ise) O inkârcı, kibirli Fir’avun ise (yalanladı) gösterilen mûcizeleri takdîr edemeyip Hz. Mûsa’yı yine inkâra devam etti (ve isyân etti.) o kadar hârikaların gösterilmesine rağmen yine Allâh-ü Teâlâ’ya asî olmakta devam eyledi.

(Sonrada) O pis Fir’avun, Hz. Mûsa’nın peygamberliğini inkâra devam ederek fesada, başkalarını da saptırmaya (koşarak) îmandan (geriye döndü.) kendisine yapılan pek hayırlı tebligâtı dinlemeyip onlardan kaçındı.

(Artık) O inkârcı Fir’avun, kendisinin ne kadar âdi bir mahlûk olduğunu hiç düşünmeden, hakkı kabulden kaçındı, etrafına sihirbazları ve ordu fertlerini (topladı da nîda etti.) o topluluğa karşı bir nidâ edici vasıtasîle nidâ ederek pek câhilce, kibirlice bir büyüklük tasladı.

Ve o mel’un Fir’avun o başına topladığı insanlara hitaben (Ben sizin en yüksek Rab’binizim) benim üstümde sizin Rab’biniz yoktur. En yüksek bir rablık mertebesine ben sâhibim. (dedi.) öyle pek beyinsizce, şerefsizce bir iddiaya cür’et gösterdi.

(Fakat) O Fir’avun, fâni bir mahlûktan, Allah’ın dininden mahrûm, isyânkâr bir şahıstan ibaret olduğu hâlde o kadar böbürlendi ki, o kadar cehâlet ve alçaklıkta bulunduğu için (Allah)ü Teâlâ Hazretleri (onu âhiretinde, dünyanın da azabıyla yakaladı.) onun gördüğü azap, yalnız âhiretteki cehennem azabından ibaret kalmadı, o, dünyada iken de suda boğulma azabına uğradı, büyük bir felâket ve yokluğa mâruz kaldı. İşte küfrün, Yüce Peygambere karşı düşmanlık ve isyânın neticesi, böyle pek müthiştir.

(Şüphe yok ki: Bunda) Fir’av’un başına gelmiş olan dünyevî ve uhrevi azapta (korkan kimse için) akıllı olup da, Allah’ın azabını düşünerek korku ve dehşet içinde kalan bir insan için (elbette bir ibret vardır.) evet.. Fir’avun gibi inkârcıların başlarına gelmiş felâketler, bütün onların dinsizliklerinin bir neticesi bulunmuştur. Artık Allah’ın kudretini düşünen dünya olaylarını güzelce tefekkür eden bir insan, nasıl olur da Cenab-ı Hak’kın Peygamberlerine, kitaplarına muhalefette bulunurda, kendisini ebedî azaplara uğratır, Hiç Rabbani Kudreti ve ilâhî azameti düşünmeli değil midir?

Bu mübârek âyetler de kıyamet hayatını inkâr edenlere bir ibret vesîlesi olmak üzere Cenab-ı Hak’kın bir kısım kudret eserlerini nazarı dikkatlere sunmaktadır. Şöyle ki: Ey insanlar!. Bir kere düşünün, (sizleri mi yaradılış itibariyle daha çetinsiniz) sizlerin öldükten sonra tekrar hayata kavuşturulmanız mı daha müşküldür. (Yoksa gök mü?.) O muazzam semâ tabakaları mı yaratılış itibarîle daha güçtür (ki:) Yüce Yaratıcı, (onu) o gökü, o nice eserleri, parlak cisimleri toplayan semââlemini (binâ etti.) yoktan meydana getirdi, artık öyle muazzam bir âlemi var eden bir Ezeli Yaratıcı, ey insanlar!. Sizleri öldürdükten sonra tekrar hayata kavuşturamaz mı?. Bunu nasıl inkâra cür’et ediyorsunuz?

Evet.. Kâinatın Yaratıcısı (Onun) göğün (yükseklik miktarını yükseltti.) onu yeryüzünün üstünde kıldı, pek yüksek birer mertebede bulundurdu. (Sonra onu tesviye kıldı.) hiç bir tarafında bir bozukluk, bir kusur yoktur, her tarafı eşittir, bir nice parlak parlak cisimlerle donatılmıştır. “Semk” boy, her şeyin boyu, yükseklik miktarı demektir.

(Ve) O Hikmet Sâhibi Yaratıcı, o gün kubbesinin (gecesini karanlık etti.) güneşin batışı ile onun bize karşı görünen cephesini geçici olarak karanlık bir hâlde bıraktı. (gündüzünü de çıkardı.) aydınlattı, yâni: Gündüzü biraz ederek her tarafı ışıklar içinde bıraktı. “İğtaş” karanlık kılmak demektir. “Daha” da nûr ve ışık mânâsınadır. “Duha” da kuşluk vaktidir.

Yüce Yaratıcı (Ondan sonra da) öyle göklerin ve yerin yaradılışını müteâkip de (yeri yaydı.) düzeltti, ikâmete ve gidip gelmeğe elverişli bir hâle getirdi. “Deha” Bir zeyi yayıp döşemek, yaymak mânâsınadır.

Ve Kerem Sâhibi Yaratıcı (Ondan) yer yüzünden (suyunu ve otlağını çıkarıverdi.) Yeryüzünde çeşmeler, ırmaklar, kuyular yarattıve yer sahasında çeşit çeşit ürünler vücuda getirdi, insanların vesâir hayvanların geçim vasıtaları olan çeşitli bitki ve meyveler meydana gelmektedir. “Mer’a” otlak, çayırlık yer demektir.

Ve Hak Teâlâ Hazretleri, yeryüzünde (Dağları da tesbit etti.) yerlerinde yerleştirdi, o dağlar, yerin sükûnetini temin eden birer kazık mesabesinde bulunuyor ve birer feyz ve bereket kaynağı kesilmişlerdir. “İrsa” isbat etmek, yerleştirmek ve sağlam kılmak mânâsınadır.

Evet.. Hikmet Sâhibi Yaratıcı, bunları şöyle yarattı, ey insanlar!. (Sizin için ve) develer, koyunlar, sığırlar gibi (hayvanlarınız için bir menfaat olarak) vücuda getirdi. Bunların yaradılışındaki hikmet ve fayda, sizlerin bunlardan yararlanmanızdır. Artık bu nîmetleri size ihsân buyuran Kerem Sâhibi Yaratıcınızı birlemek ve kutsamak, ona karşı şükür vazifesini yerine getirmeye çalışmak icâbetmez mi?. Bizler, istikbâldeki hayatınızı da düşünmeli değil miyiz?

Bu mübârek âyetler de meydana geleceği kesin olarak haber verilen kıyamet günün ne kadar müthiş hâdiselere saha olacağını bildiriyor. İsyânkâr kimselerin cehennemde azap göreceklerini, takva sâhibi, nefsin kötü arzularından uzaklaşan zâtların da cennette nîmetlere erişeceklerini haber veriyor. Kıyamete dair malûmat vermek hususunda Resûl-i Ekrem’in vazifesini, durumunu, ve kıyamet kopunca insanların dünyada ne kadar kalmış olduklarını zannedeceklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey İnsanlar!. (Artık ovakit ki: Pek büyük bir âfet) Bir yüce iş (meydana gelir.) bundan maksat, ya kıyamettir veya ikinci sûra üfürmedir veya mahşere sevk edilecek saattir. “Tamme” Mûsibet, belâ ve meşakkat, kıyamet ve başka seslere galebe eden bir ses demektir.

(İnsan) O vakit dünyadaki amellerinin bir kitapta tesbit edilmiş olduğunu görür, dünyada iken (Neye koşup durmuş olduğunu o gün) o kıyamet koptuğu zaman (hatırlar.) bütün unutmuş olduğu şeyler hatırına gelmiş olur. Dünyada iken hayır mı işlemiş, şer mi işlemiş olduğunu tamamen anlar.

(Cehennemde) O korkunç kıyamet gününde (her gören kimseye açıklanmış olur.) o cehennem ateşini, mü’mînler de, kâfirler de görürler, bunlar iki kısma ayrılmış bulunurlar.

(Artık kim) Dünyada iken (taşkınlık etmiş ise) haddi aşmış, günahları içinde yaşamış ise..

(Ve dünyada hayatını) Dünyanın gayri meşrû lezzetlerini, varlıklarını, şehevî hareketlerini âhiretin ebedî hayatı ve sevabı üzerine (tercih eylemiş ise.) dünyada iken ibâdet ve itaatte bulunmamış, nefsini ıslâha, temizlemeye çalışmamış ise.

(Artık şüphe yok ki:) Âhirette (Cehennemdir) evet.. (odur) O müthiş cehennemdir, (onun) O nefisani arzularına tâbi olmuş, ibâdet ve itaatten kaçınmış olankimsenin (yurdu.) âhirette ikâmetgâhı. “Meva” sığınak, mesken, yurt, varılacak mekân demektir.

(Fakat kim ki:) Dünyada iken (Rab’bini makamından korkmuş) kıyamet günü Cenab-ı Hak’kın mânevî huzurunda bir muhakeme ve muhasebeye tâbi tutulacağını dünyada iken düşünerek titremiş ise (ve nefsini kötü arzulardan menetmiş ise.) yasakları işlememiş, nefsinin gayr-i meşrû eğilimlerine tâbi bulunmamış, dünyanın fâni gösterişine kapılmamış ise.

(Artık) Kıyamet vuku bulunca (Cennette) evet.. (o da) O ebedî selâmet ve saadet mahalli de o kimse için ebedî bir (yurttur) işte Allâh-ü Teâlâ’dan korkar, gayr-i meşrû eğilimlerden kaçınan, dünya için âhiretini fedâ etmek cehâletinde bulunmayan kimselerin âkıbetleri böyle pek mutlu olacaktır. Onlar, devamlı olarak Cennette yaşayarak nice tecellilere kavuşacaklardır.

Ne yazık ki: Bir çok kimseler, dünya hayatına pek düşkün bulunuyorlar, âhiret hayatını hiç düşünmüyorlar, hattâ bir çok kimseler, âhireti inkâr ediyorlar, hattâ bir nice inkârcılar, kıyametin ne zaman vuku bulacağını bir alay maksadiyle Resûl-i Ekrem’den sormak cür’etinde bulunmuşlardır. İşte onların o inkârcı hâllerini teşhîr için Hak Teâlâ Hazretleri buyuruyor ki: Ey Yüce Resûl’üm!. (Sana kıyametten sorarlar ki Onun vukuu ne zamandır?) Ölüler, hangi zaman tekrar hayata kavuşarak mahşere sevk edileceklerdir?.

Ey Yüce Peygamber!. (Sen onu) O kıyametin kopma vaktini (yâd etmek) o soranlara söylemek (hususunda ne hâldesin?) sen onların sözlerine iltifat etme, senin vazifen kıyametin herhâlde vuku bulacağını haber vermekten ibarettir. Yoksa onun kopma zamanını belirlemek ve bildirmek değildir. Kıyametin vukuu zamanını ancak Allâh-ü Teâlâ bilir. Bunu hikmet gereği başkalarına bildirmemiştir. Hz. Âişe Radiyallâh-ü Anha’dan rivâyet olunuyor ki: Resûlüllâh -Sallâlâh-ü Aleyhisselâm- dâima kıyamet saatini düşünür, hatırlar, onun ne zaman vukuu bulacağı kendisinden sual edilirdi, bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuş, Peygamber efendimizin vazifesi gösterilmiş, kıyametin ne zaman vuku bulacağını bilip halka bildirilmekle mükellef olmadığına işaret buyurulmuştur.

(Onun sonu) O kıyamet saati hakkındaki bilginin nihâyet bulması, onun ayrıntılı olarak bilinmesi (Rabbine varır.) ancak o âlemlerin Rabbidir ki, kıyametin kopma vaktini tamamıyla ve bütün teferruatile bilir, onu mahlûkatı bilemez.

(Şüphe yok ki: Sen) Ey Son Peygamber!, (ancak ondan) O kıyametin dehşetinden (korkanı) âhirete inananı (bir korkutucusun.) senin Cehenneme, âhiret azabına dair vereceğin haberleri, ancak kabiliyetli olan, Cenab-ı Hak’kı tasdik edip onun azabından korkan kimseler güzelce alır, ondan yararlanırlar. İnkârlarında ısrar edip duranlar ise iyi niyetle verilen nasihatları, ihtarlı kabul etmezler, kendi fâni varlıklarına sarılmış bulunurlar.

(Onlar) O kıyameti inkâr edenler, Kureyş müşrikleri vesâire (o kıyameti gördükleri gün) kabirlerinden kaldırılıp mahşere sevk edilecekleri zaman (sanki) dünyada ve kabirlerinde (bir akşam veya bir kuşluk vaktinden başka kalmamış gibi olurlar.) dünya hayatının o kadar hızlı geçmiş olduğuna inanırlar. Artık vakitlerini boş yere zâyi etmiş olduklarını anlayarak ah ve vah etmeye başlarlar. Fakat artık pişmanlık zamanı geçmiştir. Binaenaleyh her akıl sâhibi insan için lâzımdır ki: Daha fırsat elde iken hayatından istifâdeye çalışsın, üzerine düşen vazifeleri yerine getirerek istikbâlini temine muvaffak olsun. Başarı Allah’tandır. Sonraki Sure: Abese Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, Resûl-i Ekrem’in bir cemaati İslâm dinine dâvet ederken âmâ bir zâtın konuşmasına karşı nasıl bir vaziyet almış olduğunu bildiriyor O zâtın Peygamberin beyanlarından yararlanma kabiliyetinde bulunduğu hâlde o cemaatin öyle bir kabiliyetten yoksun olduğuna işaret ediyor. Hz. Peygamberin teblîğ ettiği hükümlerin nasıl yüce sahîfelerde tesbit edilmiş ve ne kadar değerli melekler vastisîle indirilmiş olduğunu ve onları dileyenlerin kabul edeceklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Hz. Muhammed Aleyhisselâm (Yüzünü ekşitti) göğsü daraldı, heyecana gelmiş oldu (ve ardını döndü.) iltifatta bulunmadı.

(Kendisine âmânın gelmesinden dolayı.) O âmâya karşı öyle bir vaziyette bulunmuş oldu. Bu âmâdan maksat, İbn-i Ümmi Mektum denilen “Abdullah İbn-i Şürey” adındaki âmâ bir zâttır. İlk hicrette bulunan sahabe-i kirâmdandır. Bir gün Resûl-i Ekrem’in huzurunda Kureyş büyüklerinden “Uteybe”. “Şeybe”, Ebû Cehil gibi müşrikler bulunuyorlardı. Peygamber Efendimiz, onları İslâmiyete dâvet ediyor, onlara Allâh-ü Teâlâ’nın birliğini, kudret ve azametini bildiriyor, onları uhrevî azaplar ile korkutuyordu, onlar, Kureyş kabîlesinin reisleri oldukları için onlar İslâmiyet’i kabul edince bir çok kimselerin de İslâm nîmetine kavuşacaklarını ümit ediyordu. İşte bu esnâda o âmâ zât, peygamberin huzuruna gelmiş, Ey Allah’ın Resûlü!. Cenab-ı Hak’kın sana öğretmiş olduğu şeyleri bana bildir, bana oku diye önemli bir hitapta bulunmuş, Resûl-i Ekrem’in o huzurundaki kimselere yaptığı nasihatleri sekteye uğratmış bulunuyordu. Bunun için Peygamber Efendimizin mübârek yüzünde bir üzüntü eseri meydana gelmiş, o âmâ zâtın sözlerini dinlemek istememişti. Fakat o âmâ zât; temiz, saf bir mü’min bulunuyordu, İslâmiyet hakkında fazla malûmat edinerek fazlaca aydınlanmak istiyordu. Özellikle âmâ bulunduğu için merhamete lâyık idi, peygamberin huzurundaki kimseleri de görüp anlayabilmiş olmayabilirdi. İşte bu cihete işaret için olmalıdır ki: Âyet-i Kerîme’de ismi zikredilmeyip âmâ diye beyan buyurulmuştur. Kısacası Resûl-i Ekrem’in o âmâ zâta iltifat buyurmasının daha uygun olacağını bildirmek için bu mübârek âyetler nâzil olmuştur.

Cenab-ı Hak, Resûl-i Ekrem’ine hitaben buyuruyor ki: Habibim!. (Sana ne şey bildirdi?) O huzuruna gelen âmânın hâlini, maksadını sana bildiren nedir? (Olabilir ki: O temizlenecektir.) Senden alacağı bilgiler ile nefsini temizleyerek günahlardan kurtulmuş bulunacaktır. “Tezekki” temizlenmek, paklıkta bulunmak, zekât vermek mânâsınadır.

(Yâhut) O âmâ (öğüt dinleyecekte kendisine o öğüt fâide verecektir.) senin vereceğin öğütlerden istifâde edecektir. Öyle, böyle bir maksatla” huzuruna gelmiş olduğu için ona iltifat edilmeli değil mi idi?.

(Amma kendisini muhtaç görmeyen) Yâni kendi malına, kuvvetine güvenerek kendisini îmandan, nasihatleri kabulden müstağnî gören, yâni kendisinde öyle bir ihtiyaç hissetmeyen (kimseye gelince:) onu huzurundan red etmiyorsun.

(İmdi sen ona) O böbürlenen şahsa (yöneliyorsun) onun îmana gelmesini pek arzu ettiğin için ona hitap ediyorsun, ona nasihat vermeğe devamda bulunuyorsun da âmâya iltifat buyurmuyorsun?. Tasaddi”: Yüz döndürmek, yüz çevirmek mânâsınadır.

(Onun) O huzurunda bulunan müşrik bir şahsın (temizlenmemesinden) İslâmiyet’i kabul etmeyip de küfür ve şirk pislikleri içinde kalmasından (dolayı senin aleyhinde ne var?) sen ondan dolayı mes’ul değilsin onun küfüründen dolayı sana bir kusur isnat edilemez, senin vazifen onlara hak ve hakikati teblîğ etmektedir. Onlara böyle bir tebliğde bulunmak ise âmâya iltifat için engel teşkil etmez.

(Fakat) Ey Resûl-i Ekrem!. (O kimse ki:) O âmâ olan İbn-i Ümmi Mektum ki: (sana koşarak geldi.) Senin nasihatlerinden yararlanmak için huzurunda bulunmak istedi.

(Ve o ise) O âmâ zât ise (korkar..) Allah’ın dinine muhalefette bulunmaktan kaçınır, günaha girmekten korkar, titrer, öyle seçkin, dindar bir zâttır.

(Sen isen) Ey Yüce Peygamber!, (onunla ilgilenmiyorsun..) Başkası ile meşgul oluyorsun, ona iltifat buyurmuyorsun, halbuki: O, güzel bir îman ve güzel bir maksat sâhibi olduğu için asıl ona iltifat edilmelidir. Bütün bu gibi ilâhî tenbihler, Peygamber Efendimiz vasıtasiyle asıl ümmetine yöneliktir. Onun ümmetinin fertleri için lâzımdır ki: Dindaşlarına karşı fazlaca ilgili, alâkadar, iyiliksever bulunsunlar. Etraflarında bulunan bir takım dinsiz, ahlâksız kimseleri ıslâh ümidile kendi dindaşlarını geriye bırakmasınlar. “Telehhi” tegafül, meşgül olmak, terketmek manasındadır.

(Hayır!.) İş öğle değil, âmâya iltifat etmeyip te kabiliyetsiz kimselerle meşgül olmak icabetetmez. (Şüpe yok ki, O) Kur’an-ı Mübin, onun beyanatı (bir öğüttür.) Bütün insanlar için bir mev’izadır. Huzuruna gelenler de gelmeyenler de o öğütten haber alabilirler, ondan istifade etmeleri mümkündür. “Tezkire” Yâdedebilmek, hatıra getirmek, hatıra getirmeğe vesîle olan şey demektir.

(Artık dinleyen onu düşünür.) O Kur’an-ı Kerim’i ezberler, onun âyetlerini hatırlar, onun beyanlarından istifâde eder, ona göre hayatını düzenler.

Evet.. O ilâhî öğüt olan Kur’an-ı Kerim (Pek şerefli sahifelerde..) Allah katında pek değerli olan levh-ı mahfuzda veya diğer Peygamberlerin kitaplarında da yazılmıştır. Korunmuş bulunmaktadır.

Evet.. Pek (Yüksek, tertemiz) semâvî ve noksanlıklardan uzak olan levhâlarda yazılmış bulunuyor.

Onlar (Sefirlerin ellerile) levh-i mahfuzdan olan melekler vasıtasiyle Peygamberlere indirilmiştir.

Evet.. Öyle (Değerli,) Allah’ın emrine (itaatkâr olanların..) elleriyle, öyle semâvî, ruhanî melekler vasıtasiyle indirilmiş, Peygamberlere teblîğ edilmiştir. “Berere” Berrin ve Barrin çoğuludur ki: Çok hayır sâhipleri veya sözle ve fiille doğru olanlar demektir.

Bu mübârek âyetler de Yüce Yaratıcı’nın dış ve iç âlemde ne kadar mükemmel, çeşitli, faydalı şeyleri yaratmış olduğunu bildiriyor. Ve başlangıçta bir damla sudan yaratıldıklarını ve nice nîmetlerden istifâde ettiklerini ve sonra da öldürüp kabre konulacaklarını düşünmeyerek Cenab-ı Hak’ka isyân eden kimselerin o çirkin hâllerini teşhîr ve Allah’ın kahrına lâyık olduklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Kahrolsun insan) Yâni: Dinsiz olan, Peygamberi, Kur’an-ı Kerim’i ve âhireti inkâr eden her hangi bir şahıs, helâke uğrasın, o zâten mânevî bir ölüme uğramıştır. (O ne kadar nankör?) dür. O nâil olduğu nîmetlerin kadrini bilmiyor, onları kendisine nasîb eden Kerem Sâhibi Yaratıcısını birlemiyor ve kutsamıyor, ne kadar teaccüb edilecek bir alçakça vaziyette bulunuyor.

O, bir kere düşünmeli değil midir?. (Onu) Allâh-ü Teâlâ (hangi bir şeyden yaratmıştır.) o ne şekilde varlık alnına çıkarılmıştır?. O ne büyük bir ilâhî kudret eseridir. O ilk yaradılışından itibaren ne kadar çeşitli nîmetlere nâil olmuştur.

Evet.. O düşünmeli değil midir ki: Kerem sâhibi Yaratıcı (Onu) başlangıçta (bir damla sudan) öyle ehemmiyetsiz, cüz’î bir madenden (yaratmış da onu takdîr etmiştir.) onu birçok azaya, kuvvetlere sâhip kılmış, büyütüp geliştirmiş, muntazam bir duruma ulaştırmıştır. Bu ne büyük bir ilâhî koruma..

Hak Teâlâ Hazretleri (Sonra) da (ona) öyle bir yaratılış eseri olan insana (yolu kolaylaştırdı.) o sâyededir ki: Ana rahminden kolaylıkla dünya sahasına atılabildi. Akıl ve zekâya sâhip bulundu, hayır yolunu takip edebilmeğe kabiliyetli oldu, nice hükümleri öğütleri içeren dinî eserlerden vesâireden istifâde edebilmesi hadd-i zâtında kabil bulundu, hakkında zararlı olan şeylerde kendisine telkîn edildi.

Hikmet Sâhibi Yaratıcı (Sonra onu) o dünyada bir müddet yaşattığı şahsı (öldürdü ve kabre soktu.) onun hakkında bu sebeple de ilâhî bir lütuf meydana gelmiş oldu. Fânî hayattan kurtulup bâki hayata yönelmiş bulundu, vücudu hayvanat cesetleri gibi ortalıkta bırakılmayı? şahsına bir hürmet olmak üzere kabre defnedildi.

(Sonra) da Hak Teâlâ Hazretleri (dilediği zaman onu) o öldürdüğü kulunu (neşredecektir.) onu yeniden hayata kavuşturup hesap ve ceza için mahşere sevkeyleyecektir. O vakit bilip tâyin etmek, ancak Cenab-ı Hak’ka mahsustur. Kulun vazifesi ise o vaktin herhâlde meydana geleceğini bilip ona hazırlanmaktadır. İşte bu da bir ilâhî lütuftur ki, kullarının tekrar hayata erecekleri onlara haber veriyor, tâ ki: O gün hazırlansınlar, hayatlarını tanzim ederek âhirette selâmet ve saadete kavuşsunlar.

(Hayır hayır..) Öyle nîmetleri, âkıbetleri takdîr edemeyen inkârcı bir insan (ona) kendisine Cenab-ı Hak’kın (emrettiği şeyi) îman ile vasıflanmayı, Allah’ın kudretini düşünmeyi, âhiret hayatını tefekkürü, ibâdet ve itaat ile meşgul olmayı (o) insan (yerine getirmedi.) kendi yaratılış gayrisini düşünerek bu gibi vazifeleri yapmaya çalışmadı, ebedî selâmetini temin edecek sebeplere sarılmadı, görünen ve görünmeyen âlemdeki kudret eserlerini akıllıca bir bakışla seyretmedi. Artık böyle bir kimse Elbette ki, ebedî saadete nâil olamayacaktır.

(İnsan, bir de yiyeceğine) Hayat kaynağı olan geçim sebeplerine (bakıversin.) bu da ne büyük bir nîmettir. Bundan meşrû şekilde istifâde edip de, Cenab-ı Hak’ka şükretmeli değil midir?.

İşte o Kerem Sâhibi Yaratıcı, başka nîmetlerini de şöylece bildiriyor: (Şüphe yok ki: Bir suyu) bulutlardan yağmuru, o büyüme ve gelişmenin kaynağı olan şeffaf, lezzetli maddeyi yeryüzüne (bir dökmekle döküverdik.) o su ile hayat sâhipleri ve nice ürünler fâidelenmektedirler. “Sab” suyu ve herhangi akıcı bir şeyi dökmek, boşaltmak mânâsınadır.

(Sonra yeri) O bir kitle hâlinde bulunan ve bütün cüzleri birbirine bağlı olan yer yüzü (bir yarmakla yarıverdik.) o yerden nice ağaçlar muhtelif mahiyette, şekilde bitkiler vesâire meydana çıkardık, bu sûretle halk, nice nîmetlere nâil bulunmaktadırlar.

(Artık onda) O yeryüzünde (daneler) buğdaylar, arpalar, pirinçler, gibi pek fâideli şeyleri yaratıp yetiştirdik.

(Ve) Yeryüzünde yine insanların ve hayvanların istifâdeleri için (yaş üzüm, yaş yonca) yetiştirdik, bunlar da birer büyük nîmettir. “İneb” yaş üzümdür, “Kazb” da yaş hurma ve yaş yonca demektir.

(Ve) Yine yeryüzünde (zeytinlikler ve hurmalıklar!.) vücuda getirdik. İnsanlar, bunlardan da pek çok fâidelenmektedirler.

(Ve ağaçları birbirine girmiş) Pek sıkı bir hâlde bulunmuş (pek büyük bahçeler..) bağlar ve bostanlar da yarattık. Bunlardan da bol bol istifâde edilmektedir. “Gulb”.birbirine girmiş sık ağaçlar demektir. Tekili, “Galba”dır.

(Ve meyveler) Kendilerile özellikle insanların istifâde ettikleri incirler, olmalar, şeftaliler gibi çeşitli yemişler (ve) hayvanlar için de (mer’alar) çayırlıklar meydana getirdik. “Ebb” otu çok olan yer, otlak, çoğulu “Abâb”dır.

Bütün bu çeşitli şeylerin yaratılmaları, meydana getirilmeleri ey insanlar!. (Sizin ve hayvanlarınızın fâidelenmesi için..) dir. Artık bu kadar bol, çeşitli hayat kaynağı olan nîmetlere nâil olan insanlar için lâzımdır ki: Bunları kendilerine ihsân buyuran Kerem Sâhibi Yaratıcıya dâima kullukta bulunsunlar. Şükür vazifesini yerine getirmeye çalışsınlar, âhiret hayatını da düşünerek onun için de hazırlansınlar.

Bu mübârek âyetler de, kıyametin ne kadar korkunç, nefret verici bir gün olduğunu bildiriyor. O günde bir takım zâtların pek sevinçli, neş’e dolu bir hâlde bulunacaklarını haber veriyor. Kâfir, günahkâr olanların da zulmetler içinde kalacaklarını ihtar etmektedir. Şöyle ki: (Sonra o pek kuvvetli ses) İkinci sûra üfürme (geldiği vakit) kıyamet kopup şiddetli bir ses her tarafı kapladığı zaman artık herkes kendi nefisile meşgul olur. Kendi derdine düşer, heyecanlar içinde kalmış olur. “Sayha” Büyük bir felâket, büyük bir iş, şiddetli bir ses ki, kulakları sağır eder demektir.

O müthiş sayhanın meydana geleceği vakit (insanın kardeşinden firar edeceği gün..) dür. Kendi nefsinin derdine düşeceği için kardeşine bile bakamaz.

(Ve) O gün her insanın (kendi anasından ve babasından) kaçınacağı bir zamandır. Onlar ile de alâkadar olmaz, onları da görmek istemez, kendi derdine düşmüş bulunur.

(Ve) o şiddetli ses zamanı, herkesin kendi (eşinden ve oğullarından) bile firar edeceği bir gündür. Kendisinin dünyada iken pek ziyade alâkadar olduğu ailesine, çocuk ve torunlarına bile o gün bakamaz, onların da, hâllerini soramaz, sade kendi derdile uğraşır durur.

Çünkü: (Onlardan) O kardeşlerden ve çoluk çocuktan (her kişi için o günde) o kıyamet zamanında (bir iş vardır ki:) bir büyük iş yüz göstermiş ki, bir muhasebe ve muhakeme cereyan etmekte bulunmuştur ki: (ona) O mahşere sevk edilmiş şahıs için (yeter) ancak onunla meşgul olabilir. Kendi nefsinin nasıl kurtulabileceğini düşünür, başkalarını düşünmeye vakit bulamaz.

Maamafih (O günde) o kıyamet zamanında insanlar, mutlular ve mutsuzlar diye iki kısma ayrılmış olur. (Bir takım yüzler, parlar) ışıklar içinde kalır, bunlar mutlulardan olan zâtlardır. Bunlar, dünyada iken dindar bulunmuş, abdestlerine ve namazlarına devam etmiş, geceleri kalkıp ibâdette bulunmuş zâtlar ki, âhirette öyle mükâfatlara lâyık görülmüşlerdir. “Müsfire” Parlak, ışıklı mânâsınadır.

Ve o mes’ut zâtlardan her biri o kıyamet âleminde (Gülücüdür.) Neşe doludur. (Sevincidir.) Fevkalâde sevinçlidir. Kendisine Allah tarafından verilecek olan daimî bir şeref ve saadet sebebiyle yüzünde sevinç alâmeti parlayacak, müjdelenmiş olduğu nîmetlerden dolayı zevk ve neşe içinde bulunacaktır. “Müstebşire” sevinçli, memnun, müjdelenmiş demektir.

(Ve) Bil’akis (o gün) o kıyamet zamanında (bir takım yüzler de vardır ki,) onların sâhipleri hakkı kabulden kaçınmış, emrolundukları sâlih amelleri yapmamış olan mutsuz kimselerdir. (Onların üzerlerini bir toz sarmıştır.) Onlar âhirette büyük zillete düşmüş olacaklardır. “Gabere” toz, toprak, bulanıklık mânâsınadır.

(Artık Onları) öyle mutsuz, inkârcı kimseleri o âhiret âleminde (bir karanlık kaplar.) Duman gibi bir siyahlık, bir zulmet içinde kalırlar, “Rehk” sarmak, bürünmek, hayrete düşmek mânâsınadır. “Katere” de duman gibi karanlık demektir.

(İşte kâfirler, tacirler) Küfürile, isyân ve kötülükle, münâfıklılıkla vasıflanmış olanlar bilhassa (onlardır.) O pek müthiş âhiret azabına mâruz kalacak olan kimselerden ibarettir. Artık her insan için lâzımdır ki, o âhiret âlemini düşünsün, o günde zarar ve ziyana uğramayıp parlak bir hayata, bir selâmet ve saadete erebilmesi için icabeden kulluk vazifelerine, ibâdet ve itaate riâyette bulunsun, Hak Teâlâ Hazretlerinden muvaffakiyetler niyâz eylesin.

Bu mübârek âyetler, kıyametin ne sûretle vuku bulacağını, o zamanda ne garip, müthiş hâdiselerin meydana geleceğini bildiriyor. İnsanlığı irşâda, o âhiret günü için hazırlanmağa dâvet buyurmuş oluyor. Şöyle ki: (Güneş) sarılarak (dürüldüğü zaman) yâni: Işığı gidip gözlere görünmez bir hâle geldiği vakit ki: Bu âlemin harap olacağı kıyamet günüdür. “Tekvir” sarık gibi bir şey sarmak, bir şeyin parçalarını toplamak, karanlıkta bırakmak demektir.

(Ve yıldızlar döküldüğü zaman) Hepsi de parlaklığını kaybederek yer yüzüne serpildiği vakit. Bütün hayat sâhipleri ölünce onların semâlarını kandil gibi aydınlatan yıldızlar da sönerek yeryüzüne saçılacaktır. “İnkidâr” düşmek, dağılmak mânâsınadır.

(Ve dağlar yürütüldüğü zaman) Yâni: Dağlar, müthiş zelzeleler ile yeryüzünde koparılıp havaya atılacakları vakit ki: Onlar, başların üzerinde bulutlar gibi geçer giderler. Yeryüzü dümdüz, ürünlerden boş bir hâlde kalır. “Tesyir”; Sürmek, yürütmek ve bezi; cetvel çekilmiş gibi yol yol alaca edip dokumak mânâsınadır.

(Ve yüklü develer, salıverildiği zaman.) Yâni: bir nice kavimlerce en kıymetli, ehemmiyetli sayılan develer gibi malların da terk edilecek, sâhiplerinin ellerinden çıkacağı vakit, bu da kıyamet gününün dehşetini gözler önüne sermektedir ki: insanlar o günde pek kıymetli, lüzumlu gördükleri mallarını, servetlerini bile terk ederek kendi nefisleriyle meşgul olacaklardır. “İşâr” On aylık yüklü develer demektir. Maamafih bundan maksat, bulutlar da olabilir. Çünkü Araplar bulutları yüklü şeylere benzetirler. “Uttilet” de ihmal edilmiş bir hâlde terk edilmiştir mânâsınadır.

(Ve vahşî hayvanlar, toplanıldığı zaman.) Her taraftan bir yere getirilip cemedildiği veya kısas için mahşere sevkolunduğu vakit. Demek ki: Öyle hayvanlar bile Yarın âhirette geçici bir hayata erdirileceklerdir. Dünyada iken birbirine tecâvüz etmiş olduklarından dolayı haklarında aynı muamele yapılacak, sonra da hepsi öldürülerek toprak kesileceklerdir. Artık hayvanlar, böyle bir muameleye tâbi tutulunca insanlar, haydi haydi kısas cezasına uğrayacaklardır. İlâhî adâlet her yönüyle tecelli edecektir. Bu âyet-i kerime, bu işâreti içermektedir. “Huşiret” kelimesi, ölmüş helâk olmuş diye de tefsîr olunmuştur.

(Ve denizler, ateş ile dolduğu zaman.) O kadar çokluğuna rağmen yandırılarak nâr hâline geldiği vakit veya altındaki ateşler tutuşturularak denizleri buhar hâline getirdiği gün veyâhut aralarından perde kalkarak hepsi de bir araya toplanarak pek büyük bir deniz kesildikleri an. “Sücciret” yakılarak parlak ateş hâline geldi mânâsınadır. “Tescir” de parlamak, yakmak, denizi kurutmak, doldurmak ve boşaltmak demektir.

(Ve ruhlar, çiftleştirildiği zaman.) Herkesin ruhu kendi cesedine gidip onunla birleştiği vakit, ikinci sûra üfürülüp herkesin yeniden hayata ereceği zaman veya âhirette mü’mînlerin huriler ile, kâfirlerin de şeytanlar ile beraber bulunacakları gün.

(Ve diri olarak gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman.) Yâni: Câhiliyye devrinde Araplarca âdet olduğu üzere onlar, kız çocuklarından utanırlardı veya ihtiyaç endişesinde bulunurlardı. Bu sebeple onların hayatlarına sûikastten geri durmazlardı. Hattâ bâzı kimseler, kız çocukları altışar yaşlarına girince onlara softan veya kıldan bir kaftan giydirirlerdi, bir sahraya götürür orada kazmış oldukları bir kuyuya atarlar, üzerlerine toprak doldururlardı. İşte böyle bir cinâyette bulunanların haklarında şiddetli bir ceza tatbik ve o caniyane hâlleri teşhîr edilmek için âhirette o çocuklara öyle bir sual yöneltilecektir. “Mevûde” diri bir hâlde gömülen küçük kız çocuğu demektir.

(Hangi günahından dolayı..) O biçare çocuk (Öldürüldü diye..) Kendisinden sorulacaktır. Bu sualden maksat, onu öldürmüş olanı susturmak, teşhîr etmek, hakkındaki cezayı şiddetlendirmektedir.

(Ve defterler açıldığı zaman.) Yâni: Herkesin amel defterleri, ölünce kapatılmış olacaktır, kıyamet gününde ise açılarak, sâhibi dünyada iken hayır ve şer adına ne işlemiş ise o sahifede yazılmış görecektir. Hepsini de hatırlayacaktır. Artık hakkında amellerine göre muamele yapılacaktır.

(Ve gök giderildiği zaman.) Semâ tabakaları parçalanıp sıyrıldığı vakit.. “Küşitet” deri koyundan soyulduğu gibi semâlarda mekânlarından soyulup çıkarıldı demektir.

(Ve cehennem şiddetle alevlendirildiği zaman.) Kâfirlerin, azgınların içinde cezaya uğrayacakları o azap mahallinin pek yakıcı, müthiş bir hâle geldiği gün. “Su’iret” alevinin kızdırılması arttırıldı demektir.

(Ve cennet yaklaştırıldığı zaman.) Takva sâhibi kullar için cennet yüz gösterip az sonra onları saadet alanına alacağı gün. “Üzlifet” yaklaştırıldı, yakınlaştırıldı demektir.

Artık o zaman (her şahıs) dünyada iken o bekâ âlemi için (ne hazırlamış olduğunu bilmiş olur.) amel defterinde neler yazılmış olduğunu öğrenmiş bulunur. Evet.. Bu oniki âyeti kerîme bildirilen o oniki mühim hâdise meydana geldiği zaman takva ehli, sâlih kullar, maddî ve mânevî nîmetler, tecelliler içinde kalırlar, inkârcı ve isyânkâr kimseler de azaplar içinde çırpınır dururlar. Binaenaleyh her insan için gerekir ki: Bu pek mühim akîbeti daha dünyada iken güzelce düşünsün, ona göre tavır ve hareketini tâyine çalışarak istikbâlini temine muvaffak olsun..

Bu mübârek âyetler de Kur’an-ı Kerim’in yüksek bir mâkama sâhip olan Cibrîl-i Emîn vasıtasiyle Resûl-i Ekrem’e verilen yüce bir söz olduğunu bildiriyor. O Yüce Peygamberin kendisine isnat edilen Cinnet gibi, sihirbazlık gibi noksanlıklardan uzak olduğunu ve Hz. Cibrîl-i yüksek bir makamda görmüş bulunduğunu haber veriyor. Kur’an-ı Kerim’in takva ehli için bir öğüt olduğunu ve âlemlerin Rab’binin irâdesine muhalif bir şeyin meydana gelemeyeceğini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Artık) inkâra imkân yok, (Andolsun geri dönen) yıldız (lara) çekilip toplanan, sinip kaybolan parlak şeylere.

Evet.. (Akıp saklanıveren) yıldız (lara) andolsun. “Hunnes”: Hanis lâfzının çoğuludur. Geri dönen, saklanan şeyler demektir. Ahuların ağaçlıklar arasında gizlenmeleri gibi. “Künnes” de Kaniş lâfzının çoğuludur, yuvalarına girip kaybolan şeyler mânâsınadır. Burada bunlardan maksat, ya Zühâl, Müşteri, Merrih, Zühre ve Utarit denilen beş yıldızlardır ki: Gündüzleri kaybolup geceleri doğarlar. Veyâhut maksat, bütün yıldızlardır ki: Gündüzleri göze görünmezler, geceleri ise göze görünürler..

(Ve) Andolsun (yöneldiği zaman geceye) veya ardını dönüp gâip olan yeryüzünü karanlıkta bırakan o vakte. “As’ase” kelimesi zıt anlamlı kelimelerdendir, hem geldi ve hem de gitti demektir.

(Ve) Andolsun (açılmaya başladığı) aydınlanıp parladığı (zaman gündüze.) “Teneffüs” esasen nefes almak, soluk alıp rahat etmek mânâsınadır. Burada bir güzel istiare kabilinden olarak parlayıp aydınlığı ortaya çıktı demektir. Sabah olup güneş doğmaya başlayınca sanki sabah vakti sıkıntıdan, hüzün ve kederden kurtulup rahatça nefes almış gibi olacağından o vaktin öyle aydınlanmaya başlamasına teneffüs denilmiştir. Velhâsıl: Gerek gök cisimleri ve gerek gecelerin ve gündüzlerin ortaya çıkışı, birer muazzam kudret eseri olduğundan bunların bu ehemmiyetlerine işaret için kendilerine yemîn edilmiştir.

Kendisi için yemîn edilen husus, şöylece beyan buyurulur: (Şüphe yok ki: O) yâni: Hz. Muhammed Aleyhisselâm’ın teblîğ ettiği Kur’an-ı Kerim, (muhakkak bir değerli elçinin kelâmıdır.) Yâni: Allah katında azîz, muhterem olan Cibrîl Aleyhisselâm’ın Allah tarafından getirip teblîğ ettiği bir yüce sözdür.

Evet.. O Elçi.. O Cibrîl’i Emîn, (Büyük bir kuvvet sâhibidir.) Aldığı ilâhî vahyi güzelce ezberlemeye ve Yüce Peygambere getirip teblîğ etmeye hakkıyla kaadirdir. Emrolunduğu şeyleri yapabilmesi için muazzam bir kuvvete sâhip bulunmaktadır. (Ve arşın sâhibi katında) yâni: Cenab-ı Hak’kın ilâhî vahyi Peygamberlere kavuşturmakla emrolunmuştur.

Ve O mübârek Cibrîl Aleyhisselâm (Orada) Allah katında veya semâda (kendisine itaat olunmuş bir emindir.) Yâni: Melekler arasında itaata mazhar bulunmuştur. Hepsi de onun emirlerine riâyetkârdırlar. Kendisi de vazifesini yapma hususunda, Cenab-ı Hak’kın vahyini Peygamberlere teblîğ hususunda emniyete, doğruluğa sâhip, günahsızlık ve yücelikle vasıflanmıştır.

(Ve sizin sâhibiniz) Dâima kendisine yakın olup arkadaşlık ettiğiniz hâl ve tavırlarını senelerden beri görüp durduğunuz Hz. Muhammed Aleyhisselâm, (bir mecnun değildir.) Onun bütün davranış ve sözleri kendisinin ne kadar büyük bir akıl ve şuura sâhip bulunduğunu göstermektedir. İşte onun din adına olan beyanları öyle emîn, değerli bir elçi, yüce bir melek vasıtasiyle aldığı ilâhî vahye dayanmaktadır, yoksa başkalarından aldığı insanî lâkırdılar kabilinden değildir.

(Andolsun ki:) Muhakkak bir gerçektir ki: O Yüce Peygamber (onu) O Cibrîl-i Emîni (apaçık ufukta gördü.) O mübârek melek, yüce bir sûrette görünerek Hz. Muhammed Aleyhisselâm’la karşılaşmış bulundu. Yâhut Peygamber Efendimiz, Hz. Cibrîl’i Cenab-ı Hak’kın onu yaratmış olduğu sûret üzere güneşin doğuş yerinde müşahede buyurdu. “Tacüt’tefasir.”

(Ve o) Yüce peygamber, Muhammed Aleyhisselâm (gaybe ait hususta cimri değildir.) İlâhî teblîğ ve lâzım gelen hükümleri ümmetine öğretme ve anlatma hususunda aslâ cimrilik göstermez, veyâhut Kur’an-ı Kerim’in âyetlerini ümmetine teblîğ hususunda aslâ itham edilmiş değildir, İslâm’i hükümlere, peygamberler tarihine, kavimler tarihine, dünya ve âhirete dair verdiği haberler, bütün vahye dayalı ve her yönüyle hakikate uygundur. Hiç bir kimsenin o pek muhterem Peygambere bir töhmet isnâdına selâhiyeti olamaz. “Zanîn” kelimesi: Cimri mânâsınadır. Bu kelime, bir kıraate göre de itham edilmiş demektir.

(Ve o) Hz. Muhammed’in okuduğu Kur’an-ı Kerim, onun haber verdiği dini hükümler (kovulmuş bir şeytanın sözü değildir.) O bir takım inkârcıların iddia ettikleri gibi bir kehanet ve sihir eseri olmaktan münezzehtir. O, ilâhî vahye dayalı, hakikate bağlı, insanlığın saadetini temine vesîledir.

(Artık) Ey bu hakikati anlayıp itiraf etmeyen inkârcılar!. (Siz, nereye gidiyorsunuz?) Takibedilecek doğru bir yol, ancak İslâmiyet’tir, Hz. Muhammet’in gösterdiği din yoludur. Siz onu bırakıp da başka bir yol bulabilir misiniz, bu ne mümkün!.

(O) Kur’an-ı Kerîm (başka değil) ancak (âlemler için bir öğüttür.) Bütün insanlığa selâmet ve saadet yolunu gösteren bir hidâyet rehberidir.

Evet.. O Kur’an-ı Kerim, ey insanlar!. (Sizden dosdoğru) sakınarak (yaşamak isteyen kimse için..) Bir öğüttür. Dosdoğru bir yolu takip etmek isteyen, istikbâlini güzelce temin etmek gayretinde bulunan her akıllı, düşünen insan için O Kur’an-ı Kerim, en güzel nasihatleri içermektedir. Artık ondan istifâdeye çalışınız, ve her hususta muvaffakiyyatı Cenab-ı Haktan niyâz edin.

Çünkü ey insanlar!. Siz tek başınıza bir irâdeye, bir dilemeye sâhip değilsinizdir, hiç bir şeyi siz yaratamazsınız, size o irâdeyi, ihtiyarı veren de yine Cenab-ı Hak’tır. (Ve âlemlerin Rabbı olan Allah dilemeyince siz) bir şeyi (dileyemezsiniz.) Vücuda getiremezsiniz. Binaenaleyh o Kerem Sâhibi Yaratıcının sizlere verdiği kabiliyeti kötüye kullanmayınız, hidâyet yoluna kavuşmayı Cenab-ı Hak’tan niyâz ediniz, her hususta O Kerem Sâhibi Mâbudun emirlerine, yasaklarına riâyette bulununuz ki: Kurtuluş ve selâmete kavuşabilesiniz, Ve başarı Allah’tandır. Sonraki Sure: İnfitar Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, kıyamet alâmetlerinin mühim bir kısmını bildiriyor. İnsanın fiillerinin melekler tarafından yazılmakta olduğunu haber vererek insanları uyanmaya dâvet buyuruyor. Şöyle ki: (Göğün yarıldığı vakit.) Öyle yüksek gök tabakası, meleklerin inmeleri için açıldığı zaman, öyle harikulâde bir hâdise meydana geleceği gün.. “İnfitar”: İnşikâk, yâni yarılmak demektir.

(Ve) Büyük, küçük (yıldızlar) dağınık bir şekilde (dökülüp dağıldığı vakit..) Yâni: Yok oldukları zaman, yıldızların böyle yok olmaları, bir istiarei tasrihiyye (bir benzetmeden, benzeyenin kaldırılmasıyla yapılan istiâre) veya mekniyye (kendisine benzetilenin kaldırılmasıyla yapılan istiâre) yoluyla bağları çözülüp dağları cevherlere tesbîh edilmiştir. “İntisar” dağılmak, ve saçılmak mânâsınadır.

(Ve) Yeryüzündeki bütün (denizlerin kaynayıp aktığı vakit..) Aralarındaki engeller bertaraf olup tatlısı da, acısı da birbirine karıştıkları ve bir müddet yeryüzünü kapladıkları zaman. “Tefcir” yarıp akıtmak demektir.

(Ve mezarlar, alt üst edildiği vakit..) Yâni: Kabirlerin toprakları birbirine karıştırılarak altı üstüne getirildiği içindeki ölülerin hayat sahasına çıkarılacağı gün. “Ba’sire”: Toprağı karıştırmak, dağıtmak, alt üst etmek mânâsınadır,

İşte o hâdiseler vâki olduğu zaman, haşr ve neşir gününde (Herkes) amel adına (neyi ileri sürmüş ve neyi geriye bırakmış olduğunu bilir.) Dünyada iken yapmış olduğu hayır ve şer adına ne varsa hepsini hatırlar durur. Bu ilâhî beyanda insanlık için büyük bir uyanma dersi veriyor, insanları ibâdet ve itaate teşvik edip günahlarından men etmekte ve sakındırmaktadır. Artık her insan o âkibeti düşünerek hareket tarzını ona göre tanzim etmelidir.

(Ey insan!.) Ey kendi yaradılışını, hayat gâyesini düşünmeyen her hangi bir gâfil, âsi kimse!. (Seni o Kerîm, Rabbine karşı ne şey aldattı!.) Ne için kudret ve yardımıyla varlık alanına geldiğin ve o kadar nîmetlerine nâil olduğun Yüce Yaratıcı’nı düşünerek ona ibâdet ve itaatte, bulunmuyor ve şükür etmiyorsun, isyâna, inkâra cür’et ediyorsun!. O Yüce Mâbud’un keremi bol olduğu gibi kahr ve cezası da, isyânkârlar hakkındaki azabı da muhakkaktır.. Bu hususu da düşünmeli değil misiniz?

Evet. (O) Kerîm Rabbin (ki seni yarattı) seni yokluktan varlığa çıkardı, (sonra seni düzeltti) sana sağlam, muntazam organlar verdi (de dengeli bir hâlde kıldı.) Bütün uzuvlarına bir denge verdi, yaratılışını, boyunu güzel bir ölçüye tâbi tuttu.

Evet.. Ey insan!.. O Kerîm Yaratıcı (dilediği her hangi bir şekilde seni terkip etti.) Seni en güzel bir sûret olan insan sûretinde yarattı, erkeklik veya dişilik gibi bir mahiyette bulundurdu ve seni bir ebedî hayata aday kıldı, artık bütün bu nîmetleri, bu gâyeleri düşünüp de o Kerem Sâhibi Yaratıcı’yı birleyip, kutsayıp şükrânda bulunmalı değil misin?

(Hayır hayır.) Bir çok insanlar, vazifelerini bilmiyorlar, şükür vazifesini yerine getirmiyorlar, bilakis inkârcı hareketlere cür’et ediyorlar. Artık öyle kimseler, Allah’ın keremine değil, Allah’ın kahrına lâyık bulunmuşlardır. işte o gibi kimseleri red için Cenab-ı Hak buyuruyor: (Siz) o isyânkâr kimseler!. (Belki) Daha büyük cinâyetlere cür’et ediyorsunuz, hattâ (dini yalanlıyorsunuz.) Kıyametin vukuuna, orada mükâfat ve cezanın olacağına inanmıyorsunuz. İnkârcı ve fâsıkca bir hâlden ayrılmıyorsunuz. Artık siz, Allah’ın keremine nasıl lâyık olabilirsiniz?. Âlemlerin Rabbi’nin lütuf ve keremi yarın âhirette müminler hakkında tecelli edecektir, kâfirler ve azgınlar ise her hâlde azap görüp lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır.

(Şüphe yok ki:) Ey insanlar!. (Sizin üzerinizde) hafaza melekleri adiyle (bekçiler vardır.) Bütün yaptıklarınızı amel sahifelerinize yazmaktadırlar.

Evet.. (Çok değerli) Allah katında büyük mertebelere sâhip (yazıcılar vardır.) Onlar, sizin bütün fiil ve hareketlerinizi kayıt ve tesbit etmektedirler.

Evet.. O mübârek melekler, ey insanlar!. Sizin (Ne yapmakta olduklarınızı) görür (bilirler.) Onları amel defterlerine kaydederler. Sizin hiç bir fikir ve düşünceniz onlarca bilinmemiş olamaz. Artık bu hakikati de düşünüp hâlinizi düzeltmeye çalışınız, dindarca ve, fâziletli bir hâlde yaşamaya gayret ediniz ki: Allah’ın keremine lâyık olabilesiniz.

Bu mübârek âyetler de Allah’ın keremine kimlerin kavuşacaklarını ve Rabbin azabına kimlerin uğrayacaklarını bildiriyor. Ve bir ceza günü olan kıyametin pek büyük varlığını ancak Yüce Yaratıcı bilip kullarına bildirilmiş olduğunu ve o gün de kimsenin kimseye ilâhî bir izin olmadıkça fâide vermeyeceğini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: İnsanların amellerini tesbit ve yazma neticesinde sevap ve cezaya lâyık olanlar, belirlenmiş olurlar. Artık (şüphe yok ki: Takva sâhibi zâtlar) sahih bir imân ile, güzel amel ile vasfılanmış ve günahlardan kaçınmış bulunanlar (hoş nîmetler içindedirler.) Kendilerini cennetin ebedî nîmetleri kuşatmış olur.

(Ve muhakkak ki: Facirler de) Küfür ile, münâfıklıkla vasıflanmış olan isyânkârlarda (yakıcı ateş içindedirler.) Onlar da cehenneme atılmış, orada ebedî bir azaba tutulmuş bulunurlar.

Evet.. O suçlular (Ceza günü) yevmi kıyamette (oraya) o cehennem ateşine (yaslanacaklardır.) O azap mahalline atılarak orada ebediyen yanıp yakılacaklardır.

(Ve onlar) O ebedî sûrette cehennemlik olanlar (ondan) o cehennemden (ayrılacak değildirler.) Onlar, cehennemin azabından hiç ayrılamayacaklardır, ondan kaçıp saklanamayacaklardır. Devamlı olarak cehennemde kalarak azap göreceklerdir.

O kıyamet günü ne kadar mühimdir. Ne kadar büyük bir heybete sâhiptir. O (Ceza gününün ne olduğunu sana ne şey bildirdi?) O ne kadar muazzam bir gündür. Ne enteresandır ki: Ey insan!. Sen ondan gâfil bulunuyorsun, o müthiş günü düşünüp durmuyorsun. Halbuki o günü düşünüp titremek, o gün için hazırlıkta bulunmak icabeder.

Evet.. O gün ne kadar düşünülmeğe lâyıktır. (Sonra) O (Ceza gününün ne olduğunu sana ne şey öğretmiş oldu?.) Onun şiddetini, ebediyetini tamamıyla takdir etmek insanlığın anlayış kapasitesinin üstündedir. O her düşüncenin ötesinde bir yüceliğe ve heybete sâhiptir. Artık onun o azametini ve onun o pek ateşli vasfını ve ebediyyen devamını düşünerek onun felâketinden kurtuluşa vesîle olan sahih bir itikat ile, güzel güzel ameller ile vasıflanmaya çalışmak lâzım gelmez mi? Yalnız Allah’ın azabını gerektirecek fenâ hareketlerden kaçınmalıdır… İnsan için kurtuluş vesîlesi bundan ibarettir.

(O günde) O ceza zamanında (hiçbir şahıs bir şahıs için bir şeye sâhip olamaz.) Herkes kendi nefsini düşünür, kendi derdiyle uğraşır, kendisine bir zararı dokunmasın diye kendi yakınlarından, kendi çoluk çocuğundan bile kaçınır (o günde emir, ancak Allah’a mahsustur.) O kıyamet gününde kimse kimseyi koruyamaz, Allah’ın izni olmadıkça büyük makam sâhipleri bile diğer müminler hakkında şefaatte bulunamazlar. O günde genel olarak emir, bütün kâinata hâkim olan Allâh-ü Teâlâ, Hazretlerine aittir. Artık o ebediyet âlemini düşünmeli daha dünyada iken hayatı tanzime çalışmalı, doğruluktan, dini hükümlere riâyetten ayrılmamalıdır ki: O âhiret âleminde ebedî selâmet ve saadete kavuşmak nâsip olsun. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemize muvaffakiyetler ihsân buyursun âmin. Sonraki Sure: Mütaffifin Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, ölçüye ve tartıya riâyet etmemenin kötü durumunu bildiriyor. Bu riâyette bulunmayanların âhiret azabını düşünmez kimseler olduklarını kınamak maksadıyla teşhîr ediyor. O gibi günahkârların bütün yaptıklarının bir amel defterinde tespit edildiğini ve kıyamet gününü yalanlayanların nasıl birer felâkete ve helâke mâruz bulunacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: (Alış verişlerinde hile yapanların) Yâni: Fazla bir kâr temin etmek için ölçü ve tartı hususunda hıyanette bulunanların (vay hâllerine!.) Onlar, kahroluversinler, veya cehennemdeki bir vâ’diye düşüversinler. “Veyl” bir azap kelimesidir. Dünyevî ve uhrevî bir helâk demektir ve Cehennemde bir vâ’dinin adıdır.

İşte kendilerine “Mutaffifler” denilen, alış verişlerinde doğruluktan ayrılan kimselerin hâllerini Cenab-ı Hak şöylece beyan buyuruyor. O hile yapanlar, (O kimseler ki: İnsanlar aleyhine ölçtükleri zaman) başkalarının bir malını kendileri için almak istedikleri vakit (tam ölçer alırlar.) Onun miktarını arttırmazlar, belki fırsat bulunca onu noksan göstererek nispeten az bir bedel ile almak isterler.

(Ve) O hilekârlar, kendi mallarını (insanlar için ölçtükleri veya tarttıkları zaman ise) o kendi mallarını (eksiltirler) tartışını veya kilesini noksan yaptıkları hâlde onu tam gösterirler, kendi şahsî menfaatleri için başkalarına zarar vermekten sıkılmazlar. buyrulmuş oluyor ki: O hilebazlar, kendi malları hakkında daha çok hile yaptıkları için yalnız ölçülecek şeylerde değil, tartılacak şeylerde de hilede bulunurlar, çünkü tartılacak mallarda hilede bulunurlar, çünkü tartılacak mallarda hile, daha ziyade cereyan eder.

(Onlar) O hileye cür’et edenler, hiç âhiret azabını düşünmezler mi? (Onlar sanmıyorlar mı ki, şüphe yok onlar) öldükten sonra tekrar (diriltileceklerdir.) O yaptıkları hilelerden dolayı cezalara çarptırılacaklardır. Onlar bu âkibeti hiç düşünmezler mi?

Evet: (Bir büyük gün için..) Yeniden hayata kavuşturulacaklarını, o günde sual ve hesaba tâbi tutulacaklarını hiç düşünmüyorlar mı?

(Âlemlerin Rabbi için) Yüce Yaratıcı’nın emri için, hesap ve cezası için (insanların divan duracağı günde.) Kendilerinin de diriltilecekleri muhakkaktır. O günün böyle meydana geleceğini o haksızlıklarda bulunanlar, hiç bilmiyorlar mı?.

(Hayır hayır…) Öyle haince bir hareket ve âhiret hayatını inkâr aslâ doğru değildir. (Şüphe yok ki: Günahkârların yazışı) Öyle insanların hukukuna saldıran günahlardan kaçınmayan kimselerin o kötü muamelelerine ait yazılar, kayıtlar (elbette ki: Siccindedir.) Yâni: Kendisine siccin adı verilen bir kitapta yazılmış bulunmaktadır. O hilekâr, günahkârlar, o kötü amellerinden dolayı muhasebeye tutulacaklardır. Onların hiç bir muameleleri meçhul kalmamaktadır.

Ey Yüce Peygamber!. (Siccinin ne olduğunu sana ne şey bildirdi?.) Onu ne sen ve ne de senin kavmin Elbette ki, bilemezsiniz.

(O) Siccin denilen ve öyle fâcirlere ait bulunan kitap (bir yazılış kitabıdır.) Bir hususi işaret taşımaktadır. Bir amel defteridir. Onu gören, onda bir hayır bulunmadığını anlar, sâhibinin günahlarını bildirmektedir, azaba lâyık olduğunu göstermektedir. Kur’an-ı Kerim’in bu âyetleri de gösteriyor ki: İslâmiyet’te doğruluk, adâlet, eşitlik, hakka riâyet pek mühim bir esastır. Her insan, alış verişinde, bütün iktisadî muamelelerinde doğruluktan ayrılmamakla mükelleftir. Hile yollarına sapan, âdi ve fâni bir şahsi menfaat uğrunda başkalarının hukukuna saldıran her şahıs, büyük mes’uliyete mâruz kalacaktır. Bu âkibet, Kur’an-ı Kerim’in ihtar ettiği bir hakikattir.

Artık bu gibi hakikatleri (yalanlayanların o gün) kıyamet zamanında (vay hâllerine…) Onlar ne kadar azaba, helâke mâruz kalacaklardır.

(O kimseler ki: Ceza gününü yalanlayıverirler…) Kötü amellerinden dolayı âhirette azap görmeyeceklerini sanıverirler, işte vay onların hâllerine, en şiddetli bir azap, onlara yönelik bulunacaktır.

(Halbuki: Onu) O ceza günü (haddi aşan) hakka tecâvüz eden insaftan mahrûm bulunan (günahkâr olan her bir kimseden başkası yalanlamaz.) Öyle bir kimse, güzelce düşünmez, parlayıp duran delillere göz atmaz, verilen nasihatleri kabul etmez, nefsinin arzularına, şehvetlerine tâbi olmaktan ayrılmaz, bunun pek korkunç bir neticesi olarak da öyle bir küfre ve isyâna tutulmuş bulunur.

Bu mübârek âyetler, inkârcıların Kur’an-ı Kerim hakkındaki iftiralarını bildiriyor, onların ne kadar kalp katılığına tutulmuş olduklarını teşhîr ediyor ve onların ne kadar mahrûmiyete uğramış ve nasıl bir cehennem ateşine aday bulunmuş olduklarını ve nasıl bir kınamaya, ihtara mâruz kalacaklarını beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: (Ona karşı) O hain şahsa, Velid İbn-i Mugire veya “Nadr-İbnil’hars” gibi herhangi bir inkârcıya karşı (bizim âyetlerimiz okunduğu) Kur’an-ı Kerim’in itikad, ahlâk, helâl ve haram gibi hükümlerine dair tebligâtı bildirildiği (vakit) o dinsiz şahıs, o mukaddes âyetler hakkında onlar (evvelkilerin efsaneleridir, demiştir.) Öyle bâtıl, câhilce bir iddiaya cür’et göstermiştir. “Esatir” tarihten evvelki zamana ait masallar, uydurma hikâyeler demektir.

(Aslâ öyle değil) O âyetler, hâşâ efsane değildir. (Fakat onların) O mukaddesata efsane demeğe cür’et eden inkârcı şahısların (kazanmış oldukları şey) işlemiş oldukları küfür ve isyân, bâtıl düşünceler, onların (kalpleri üzerini kaplamıştır.) içlerine nüfuz ederek vicdanlarını kuşatmıştır. Artık, hakikatleri görüp anlayamaz bulunmuşlardır. “Rane” kelimesi, galebe etti, kuşattı, sarıp kapladı demektir.

(Hayır) Onların o iddiaları bâtıldır. (Şüphe yok ki: Onlar) O Kur’an-ı Kerim’e efsane demek alçaklığında bulunan inkârcılar (o gün) o kıyamet zamanında (Rabbilerinden elbette mahrûm kalmış) Allah’ın rahmetinden mahrûm olmuş, manevi yakınlıktan uzak bulunmuş (kimselerdir.) Mühîm zatlar, âhirette Allah’ın cemalini görme şerefine nâil olacakları hâlde o inkârcılar öyle bir şereften ebediyen mahrûm bulunacaklardır.

(Sonra muhakkak ki: Onlar) O rahmetten, o görme şerefinden mahrûm olanlar, (o alevli cehenneme) o yakıcı ateş mahalline de (gireceklerdir.) O ebedî azaba atılacaklardır. “Sıliy” kelimesi, ateşe girmek, yaslanmak ve yanıvermek demektir.

(Sonra da) O Cehenneme atılanlara zebaniler tarafından kınanmak ve yerilmek için (denilir ki: İşte bu) ceza, hakkınızdaki bu azap ve ceza (sizin kendisini) dünyada iken (yalanladığınız şeylerdir.) Siz bu âhirete inanmamıştınız. Hz. Peygamberi ve Kur’an-ı Kerim’i tasdik etmemiştiniz, ilâhî âyetleri birer efsane sanmış idiniz, işte bu cehennem, sizin için o bâtıl kanaatinizin, lâkırdılarınızın bir cezasıdır. Artık bu müthiş azabı tadın durun. İşte inkârcıların âkibetleri böyle pek korkunçtur.

Bu mübârek âyetler, sâlih mü’mînlerin amellerine ait kitapların yüksekliğini bildiriyor. O zâtların âhirette erişecekleri pek temiz, lezzetli, çeşitli nîmetlere şöylece işaret buyuruyor. (Hakkaki) bir hakikattir ki: (Sâlih kulların) imânlarında sadâkatli bulunan mü’minlerin (kitabı) amel sahifeleri (İlliyyindedir.) Pek yüksek bir makamdadır. Son derece aşağı bir mekân demek olan Siccinin hilâfınadır. “Kellâ” kelimesi bir red harfidir, öyle değil, senin anladığın gibi değildir, anlamındadır. Maamafih “Hakka”mânâsını da ifade eder. “İlliyyun” da iyi kimselerden olan insan ve cinne ait hayırlı amellerin yazılmakta olduğu yüce bir divanın adıdır. Yedinci semâda arşın altında bulunduğu rivâyet olunuyor. İbn-i Abbas hazretleri demiştir ki: Bu, yeşil Zebercedden bir levhadır ki, arşın altında bulunmaktadır, mü’mînlerin amelleri bunda yazılıdır. İlliyûnun cennetten ve “Sidretül Müntehâ”dan ibaret olduğuna kail olanlarda vardır. “Essiracülmünîr..”

(İlliyyinin ne olduğunu) Onun ne kadar muazzam bir mahiyette bulunduğunu (sana ne şey bildirdi?) O pek büyük bir heybete, yüceliğe sâhiptir.

Evet.. (O) İlliyyin, kendisinde mü’minlerin değerlerinin yüceliği, selâmet ve kurtuluşa erişmeleri (yazılmış) olan (bir kitaptır) bir yüce levhadır.

(Onu) O yüksek kitabı (yakın olanlar) “mukarreb melekler” denilen yüce zâtlar (müşahede eder görür.) Yâni: Onu hazırlar, muhafaza ederler veya onun içindekilere kıyamet gününde şâhitlik ederler.

(Şüphe yok ki, sâlih zâtlar) “Ebrâr” denilen takva sâhibi, mübârek mü’minler, âhirette (nîmet içindedirler.) Onlar, pek güzel hâllere, pek yüksek makamlara erişmişlerdir.

O seçkin zâtlar, cennetlerde (Tahtlar üzerinde) oturarak diledikleri yerlere bakarlar, cennetlerdeki güzel, zevk verici manzaraları seyrederler, kendileri için ihsân buyurulan nîmetlere, mevkilere (bakarlar) dururlar. Din düşmanlarının da cehennemde yanıp yakıldıklarını seyir ederler. Hiç bir şey, onları görmelerine engel olamaz. Bu, o zâtlar hakkında birinci vasıftır.

O mes’ut zâtların vaziyetlerine bakacak olsan (Onların yüzlerinde o nîmetin güzelliğini görüp anlarsın.) Onların yüzlerinde öyle bir parlaklık ve güzellik parlayıp durur, onların ne kadar mes’ut Allah katında makbul oldukları anlaşılmış olur. Böyle bir hitap, ya Yüce Peygamberimizedir veya herhangi bir bakılacak kimseyedir. Bu da o takva sâhibi zâtlar hakkında ikinci bir vasıftır.

(Onlar) O cennete erişmiş, orada (mühürlü) başka şeylerin karışmasından korunmuş (hâlis bir şerbetten içirileceklerdir.) Onu içince büyük bir zevk duyarlar. Hiç bir ârızâya uğramazlar. Kalpleri ferahlamış olurlar. Bu da üçüncü bir vasıftır.

(Onun) O cennete mahsus şurubun (nihâyeti misktir) öyle güzel kokulu bir şeydir. Öyle pek hoş bir koku ile sona ermiş olur. (Artık ziyade rağbet gösterenler.) Bir nefîs şeye kavuşma arzusunda bulunanlar (bunun hakkında rağbet göstersinler.) Böyle pek lezzetli, pek nefis bir nîmete kavuşmak için büyük bir eğilim göstersinler, buna lâyık olmak için çalışsınlar, ibâdet ve itaatte bulunsunlar. “Münafese” rağbet etmek, bir mükemmelliğe erişmek için başkalarile müsabakada bulunurcasına çalışmak demektir ki: Fâzilete yönelik bir kabiliyet olduğu için pek övülmüştür.

(Ve onun) O cennete erişecek zâtlara mahsus içilecek lezzetli meşrubatın (mizacı) ona karıştırılan şey (tesnîmdendir.) Onların üzerlerine yüksekten dökülen bir tesnîm suyundan ibarettir.

O tesnîm ise (Bir kaynaktır ki) bir yüksek çeşmedir ki: (Ondan ancak yakın olanlar) “ebrar” denilen seçkin zâtlar (içerler.) Ondan lezzet alırlar. Öyle yüce mânevî bir yakınlığa mazhar olamayanlar, o pek değerli çeşmenin suyundan içmeğe nâil olamazlar. İşte, insan, böyle yüce nîmetlere kavuşabilmesi için daha dünyada iken çalışmalıdır. İyiler zümresine dahil olmaya gayret etmelidir.

Bu mübârek âyetlerde mü’minlerle alayda bulunan isyânkâr kimselerin âhirette ne kadar korkunç bir vaziyette bulunacaklarını bildiriyor. Onların mü’minlere karşı olan pek çirkin hareketlerini kınıyor ve teşhîr ediyor. Onların nihâyet lâyık oldukları cezalara kavuşacaklarını şöylece beyan buyurmaktadır. (Muhakkak o kimseler ki: Günah işlemişlerdi) Allah’ın emrine muhalefet ederek başkalarının hukukuna tecâvüze cür’et göstermişlerdi, kendi servetlerine aldanarak fakir mü’mînler ile alay etmişlerdi. (İmân etmiş olanlara gülerlerdi.) Onların hâllerine bakarak alay etmeğe yeltenirlerdi. “Bu mübârek âyetin sebebi nüzulü olmak üzere şöyle deniliyor: Ebû Cehil ve benzeri gibi Kureyş reisleri Ammar, Bilâl-i Habeşî gibi eshab-ı kirâmın fakirleriyle alay ediyorlar, onlara bakıp gülümsüyorlardı ve yine deniliyor ki: İmam-ı Ali Radiyallâh-ü Anh, müslümanlardan bir zümre ile münâfıkların yanlarına gitmişler, o münâfıklar ise o zâtlar ile alay etmeye cür’et etmişler, birbirlerine kaş ve göz işâretlerinde bulunmuşlar, sonra o münâfıklar, kendi arkadaşlarının yanlarına gitmişler, biz bugün bir aslan, yâni: Başının tepesinde ve önünde kıl bulunmayan ve küçürek ve küçük başlı olan bir kişiyi gördük diyerek gülmüşlerdi. Hz. Ali, daha Resûlul’lâh’ın huzuruna gelmeden bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur.

(Ve) O mü’mînler (onların) o alay eden dinsizlerin (yanlarından geçer oldukları zaman) o inkârcılar (birbirlerine karşı göz işâreti yaparlardı.) Birbirlerine mü’minleri kaş ve göz işâretiyle göstermek isterlerdi, alay ederlerdi.

(Ve) O münâfıklar (kendi tâifeleri yanlarına döndükleri zaman) bulundukları yerden ayrılıp kendi yakınlarının, guruplarının hanelerine gittikleri vakit (pek keyifli bir hâlde bulunurlardı.) O mü’minler ile alay etmiş olmaları, hoşlarına giderek ondan dolayı pek neşeli görünürlerdi. “Fekâhet” zevklenmek, lâtife yapmak, kibirlenmek, çirkin lâkırdılarda bulunmak mânâsınadır.

(Ve) O dinsizler (onların) o mü’min zâtları (gördükleri vakit derlerdi ki: İşte bunlar) bu mü’minler (sapıklardır.) Kendi babalarının, dedelerinin yollarını bırakmış, Muhammed Aleyhisselâm’a tâbi olmuş kimselerdir.

(Halbuki, bunlar) Müslümanlar ile alay eden bu kâfirler (onların üzerlerine) o mü’mîn zâtlar hakkında (gözeticiler olarak gönderilmemişlerdi.) Onların ne selâhiyetleri vardır ki: O mü’minleri hâl ve davranışlarını gözetleyebilsinler, onlar sapıklık isnâdında cür’et edebilsinler!. Onlar kendi alçaklıklarını, cehâletlerini bilmiyorlardı, o doğru yolu takip eden zâtlara dil uzâtıyorlardı. Diğer bir yoruma göre bu beyanlar, o kâfirlerin sözlerini hikâye etmekten ibarettir. Şöyle ki: O kâfirler, müslümanları görünce diyorlardı ki: Bunlar, bizim üzerimize muhafızlar olarak gönderilmemişlerdir. Bunlar bizi o selâhiyetle İslâm dinine dâvet ediyorlar, bizim şirkimize mâni olmak istiyorlar?.

(Artık o günde de) O âhirette, o ceza gününde de (o îman etmiş olanlar, o kâfirlere güleceklerdir.) O kâfirler dünyada iken mü’mînlere karşı alaycı bir sûrette gülmüş olmalarına bir mukabil olmak üzere kendileri gülünecek bir vaziyette bulunacaklardır. O kâfirler, inkâr ettikleri o ceza gününe kavuşmuş, o gün bilmüşahede sâbit bulunmuş olacağı için artık mü’minler, sevinçli bir hâlde bulunacaklardır.

O gün mü’mînler (Tahtlar üzerinde) oturarak o kâfirlerin başlarına gelen ilâhî azabı, o dinsizlerin yapmış oldukları inkâr ve alaylarının cezasını (seyredeceklerdir.)

Artık âhirette mü’mînlerin sevincini daha fazla arttırmak için buyurulacaktır ki: (Nasıl o kâfirler) Dünyada iken (işler oldukları şey ile) o inkârları, alaycı hareketleri sebebiyle (cezalanmış oldular mı?.) İşte cezalandırıldıklarını müşahede edip duruyorsunuz, bu âkıbeti zâten size Kur’an-ı Kerim vaktîle haber vermişti, işte şimdi gerçekleşmesini de gözlerinizle görüyorsunuz. “Tesvib” sevap ve ceza vermek, bir şeyin karşılığını ödemek demektir. Maamafih sevap, lâvzı hayır karşılığında, ceza lâfzı da şer karşılığında daha ziyade kullanılmaktadır. Bu âyet-i kerîmede de bir kınamak için, kâfirlerin başlarına gelecek cezaya, azaba sevap denilmiş bulunuyor. Yâni: Ey kâfirler!. Siz başka sevap beklemeyiniz, sizin amellerinizin, karşılığı, böyle bir daimi azaptan ibaret bulunmuştur. O hâlde insanlar böyle müthiş bir cezaya uğramak istemezlerse itikatlarını, amellerini ıslâha çalışmalıdırlar, kimsenin hukukuna meşrû bir sûretteki şeref ve şanına müdahelede bulunmamalıdırlar. Din kardeşliğinin değerini karşılıklı bir hürmet ve muhabette devam etmelidirler. İnsanlık cemiyetinin ebedî selâmet ve saadeti ancak bu sûretle tecelli eder. Hak Teâlâ Hazretleri, cümlemizi böyle bir muvaffakiyete nâil buyursun. Amin. Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’adır. Sonraki Sure: İnşikak Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler: Kıyamete ait bir takım alâmetlerin, felâketlerin Allah’ın emrinin ortaya çıkması durumunda mü’mînlerin de kâfirlerin de kendi vaziyetlerini anlamış olacaklarını bildiriyor. O günde mü’minlerin kitapları sağ taraflarından verilerek ne kadar sevinçli bir hâlde bulunacaklarını müjdeliyor. Kitapları sol taraflarından verilecek olan âhireti inkâr eden kimselerin de ne kadar ızdıraplı bir hâlde kalacaklarını ihtar buyurmaktadır. Şöyle ki: Her şahıs, ne yapmış olduğunu anlayacak ve yaptığının mükâfatına veya cezasına kavuşacaktır. (Gök varıldığı zaman.) Nizam ve intizamım kaydedip tabakaları bulutlar ile parçalandığı vakit, yâni: Kıyamet kopmağa başlayıp gökler gibi en kuvvetli şeylerin bile ilâhî irâde ile harap, mahv ve yok olacakları gün. “İnşikâk” yarılmak, parçalanmak, ikiye ayrılmak mânâsınadır. Bu İnşikâk, bir rivâyete göre “Mecerret” den, yâni: Göğün bu isimdeki bir kapısından veya Kehkeşan denilen, birbirine pek yakın ve pek küçük olup rasat âleti olmaksızın görülmeyen bir kısım yıldızlardan itibaren vuku bulacaktır.

(Ve) Gök (Rab’bini dinlediği) onun emri ve irâdesine tam anlamiyle itaat edip boyun eğdiği (ve) Allah’ın hükmüne riâyet için (lâyık kılındığı zaman.) O yüksek gökte yaratıcısının emrine uyarak onun ezeli irâdesi doğrultusunda nizam ve intizamdan mahrûm kalacaktır. Çünkü gök de Allah’ın bir yaratığıdır. Elbette ki: O da yaratıcısının emrine tâbidir. Mahlûkata lâyık olan da bundan başka değildir. “Ezinet” Kulak verip dinledi demektir ki: Tam bir itaatten kinâyedir. “Hukkat” de hak oldu, haklandı, lâyık kılındı demektir.

(Ve yer uzâtılıp dümdüz olduğu zaman..) Dağları parçalanarak yüksek yerleri vaziyetleri kaybederek aralarındaki bitişiklikten eser kalmadığı vakit..

(Ve) Yeryüzü (içinde ne var ise) hazineleri, madenleri, bütün ölüleri vesâire dışarıya (atıp boşaldığı zaman..) İçinde öyle bir şey kalmadığı vakit “Elkat” atıverdi demektir. “Tehallet” de boş kaldı, içinde bir şey kalmadı mânâsınadır.

(Ve) Yer sahası (Rabbini dinlediği) emrine itaat ettiği (ve lâyık kılındığı) o emre boyun eğmek için kendisine bir kabiliyet ve liyakat ihsân buyrulduğu (zaman..) İşte öyle müthiş, fevkalâde hâdiselerin meydana geleceği gün, herkes yapmış olduğu hayır ve şerrin karşılığına erdirilecektir. “Ezinet” kulak verip dinledi demektir.

(Ey insan!. Muhakkak ki: Sen Rabbine doğru) Onun ceza âlemine yönelerek (çalışmakla çalışıcısın) ölüme yaklaşmışsın (Artık ona kavuşacaksın) Lâyık olduğun mükâfat veya cezaya ermiş bulunacaksındır. “Kâdih” cehdeden, tırmalayan, bir şeye cidden çalışan demektir.

(İmdi) O gidilecek âlemde (kimin kitabı sağ eline verilmiş olursa..) Meleklerin yazdıkları amel defterleri herhangi bir itaatkâr müminin ön tarafından getirir sağ eline teslim edilirse.

(Artık) O zât.. Mahşerde (bir kolay hesap ile hesaba çekilmiş olur.) İbâdet ve itaatinden dolayı mükâfata kavuşur. İnsanlık hâli yapmış olduğu bir kısım kusurları affedilir.

(Ve) O mü’mîn zât (ehline) ehli imândan olan ailesi, evlâtı, torunları, yakınları ve cennetteki eşi olan iri gözlü hurilerin yanına (sevinçli olarak dönmüş olur..) Büyük bir sürür ve sevinç içinde kalmış bulunur.

(Fakat kime ki,) O âhiret âleminde (kitabı arkası tarafından verilmiş olur..) Yâni: Sağ eli boynuna bağlanmış, sol eli arkasına döndürülmüş olan herhangi bir kâfire de amel defteri sol tarafından verilecektir.

Öyle kâfir bir şahısta (Derhal bir helâki çağırır.) Ah.. ey helâk neredesin gel beni bu daimî azap ateşinden kurtar diye boş yere bağırıp çağırıp durur. “Sebûr” helâk, gebermek, ölüp mahv olmak demektir.

(Ve) O şahıs (her alevli ateşe yaslanacaktır.) Pek şiddetli bir cehenneme atılmış bulunacaktır..

(Şüphe yok ki:) Öyle azap görecek şahıs dünyada iken (ehli arasında bir sevinçli hâlde idi.) fâni varlıklarına, aldanmış, maddî zevklere düşkün, eriştiği nîmetlerin şükrünü yerine getirmekten kaçınır. Âhiret fikrinden mahrûm bulunur bir hâlde idi.

(Muhakkak ki o, sanmıştı ki:) Hayat, bu dünya varlığından ibarettir. (Elbette dönmeyecektir.) Âhrete varmayacaktır. Hak Teâlâ’nın azabına uğramayacaktır. O şahıs, öyle gâfilce, inkârcı bir hâlde yaşıyordu. “Yehurü” rucu eder, geri döner demektir. “Har” da dönmek ve noksan olmak mânâsınadır.

(Hayır.. Şüphe yok ki: Rabbi) Yüce Yaratıcı (onu) öyle inkârcı, nankör şahıs (görür olmuştur.) Onun bütün hâllerini sözlerini tamamıyla bilir. O dinsiz herif, hiç bir vakit yakasını ilâhî azaptan kurtaramayacaktır. O bir kere istikbâlini, pek müthiş âkıbetini düşünmeli değil midir?

Bu mübârek âyetler de insanların dünyevî ve uhrevî değişikliklere uğrayacaklarını ehemmiyetine işaret için bir takım kudret eserlerine yemîn sûretiyle haber veriyor, inkârcıların Kur’an-ı Kerim’i yalanlamalarını kınayarak azap göreceklerini ihtar ediyor. İyi hâl sâhipleri olan mü’minleri ise mükâfat ile müjdelemektedir. Şöyle ki: (Artık yemîn ederim şafağa.) Yâni: Şafağı yaratan Yüce Yaratıcı’ya yemîn eylerim. Şafaktan maksat; güneşin batmasından sonra batı ufkunda görülen bir kızartılıktır. Veya bu kızartıyı takip eden beyazlıktır. Pek rakik = ince olduğundan dolayı kendisine böyle şafak adı verilmiştir. Nitekim kalp inceliğine de, “şefkat” denilmesi bu itibar iledir.

(Ve geceye ve topladığı şeye) Yemîn ederim: Yâni: Dağılmış hayat sâhiplerini bir araya toplayarak barındıran geceye ve o topladığı hayat sâhiplerine veya toptan gözlere göstermekte olduğu yıldızlara da andolsun. “Vesk” cem’etmek, derleyip toplamak ve yüklemek mânâsınadır.

(Ve topladığı vakit aya) Yemîn ederim: Yâni: Işığını toplayarak Bedr hâline geldiği zaman, aya andolsun. Bu görüşe göre “Lâ” kelimesi, zaittir. Diğer bir görüşe göre de bu “Lâ” zait harfi değildir. Buyrulmuş oluyor ki: Şafaka vesâir şeylere yemîn etmeğe hâcet yoktur. Bildirilecek husus, haddizatında pek açıktır, onu tekide ne lüzum var?. Daha başka bir görüşe göre de buyrulmuş oluyor ki: Vuku bulacağı haber verilen şeyler, o kadar büyüktür ki: Onların vuku bulacağı, haber verilen şeyler, o kadar büyüktür ki: Onların vuku bulacağı, öyle şafak vesâire gibi şeylere yemîn edilen hâdiselerin azametine, şanının büyüklüğüne işâretten ibarettir. “İttisak” içtima, toplamak mânâsınadır.

(Elbette ki,) Ey insanlar!. Sizler (hâlden hâle geçeceksiniz.) Yâni muhtelif hayat safhâları geçireceksinizdir. Evvelâ: Bir nutfeden yaratılmış, sonra bir insan sûretinde dünyaya çıkarılmış idiniz, hayatta oldukça sıhhat ve hastalık gibi, servet ve ihtiyaç gibi muhtelif hâllere mâruz olursunuz. Daha sonra da ölecek ve kıyamette tekrar hayata kavuşup lâyık olduğunuz yerlere sevk edileceksinizdir. İşte bu bir hakikattir. Yemîn mahalli olan da budur. “Tabak” başkasına mutabık – uygun olan hâldir. Bir şeyin miktarca üstünde olana da ve bir şeyin kapağına, örtüsüne de “Tabak” denir. Çoğulu “tabakattır.”

(Artık onlar için) O kâfirlere ait (ne var ki:) bu kadar kudret eserleri meydanda iken onlar yine (îman etmiyorlar?.) Kıyamet vuku bulacağına inanmıyorlar, bu kadar açık delillere rağmen yine inkârlarında devam ediyorlar.

(Ve onlara karşı Kur’an okunduğu vakit) Onlara dünyevî ve uhrevî men’faatlerini telkin ederek kendilerini aydınlatmak istediği zaman onlar (secde etmezler.) O kadar beliğ ve yüce beyanları içeren o ilâhî kitabın okunduğunu duydukları hâlde onun kudsiyetini, icaz mertebesinde bulunduğunu takdir ve itirafta bulunmazlar, hürmet secdesine kapanarak kullukta bulunmak istemezler. Bu ne kadar cehâlet ve gaflet!. “Rivâyete göre Resûl-i Ekrem Sallâlâhu aleyhivessellem Efendimiz bir gün “Veescüt Vakterib” âyet-i celîlesini okumuş, kendisi de ve yanında bulunan mü’minler de secdeye kapanmışlar, orada bulunan Kureyş müşrikleri ise onların başları ucunda el çırpmış, ıslık çalmışlar, bunun üzerine bu âyeti kerime nâzil olmuştur. Bu âyet-i kerime, Kur’an-ı Kerim’deki On dört secde âyetlerinin on üçüncüsüdür. İmam-ı Azama göre bu âyet-i celileyi de okuyan ve dinleyen her mükellef mümîn ve mü’mîne için secde etmesi vâciptir. Çünkü Cenab-ı Hak, bunu dinleyip te secde etmeyenleri kınamıştır. Fakat İbni Abbas Hazretlerine göre bu, bir tilavet secdesi âyeti değildir. Secde âyetlerinin tercümelerini okuyup dinleyenlere de ve bu âyetlerin mânâsını bilmeyenlere de okuyunca veya dinleyince secde etmek vâcip olur.

(Hattâ kâfir olanlar) Secde etmek değil, o Kur’an-ı Kerim’i, onun haber verdiği kıyamet gününü, bu hususta ki en kuvvetli, açık delilleri bile (yalanlar.) Onlar o kadar inkâra müptelâ bulunmaktadırlar.

(Halbuki, Allah) Teâlâ Hazretleri (onların) o inkârcıların (kalplerinde neler topladıklarını pek iyi bilendir.) Onların İslâmiyet’e karşı olan düşmanlıkları, câhilce düşünceleri ve pek kibirli inatları Allah tarafından tamamen bilmektedir.

(Artık onları) O din düşmanlarını (pek acıklı bir azap ile müjdele.) Onlar, o inkârlarından, o içlerinde sakladıkları düşmanlıklarından dolayı pek şiddetli bir azaba lâyık olmuşlardır. Bu hakikati onlara ihtar et.

(Fakat o kimseler ki:) O temiz yaratılışlarını muhafaza eden kullar ki: (İmân ettiler) Allahü Teâlâ’nın birliğini kudret ve azametini tasdikte bulundular, Yüce Peygamberin risâletine. Kur’an-ı Kerim’in ilâhî bir kitap olduğuna inanarak hürmetten ayrılmadılar (ve sâlih sâlih amellerde bulundular) İmânlarının birer açık alâmeti olan ibâdetlere devam eylediler. Dinî vazîfelerini yapmaya çalıştılar. (Onlar için de tükenmeyen) bitip kesilmeyecek olan (bir mükâfat vardır.) Onlar âhirette öyle büyük nîmetlere, cennetlere erişeceklerdir. İşte imânın, güzel amellerin karşılığı; öyle pek muazzam, ebedî bir sevaptan, bir ilâhî lütuftan ibarettir. Artık her akıl sâhibi insan için lâzımdır ki: Hayatını boş yere zâyi etmeyip öyle yüce bir gâye için güzelce çalışsın, kulluk vazifelerini yapmaya gayret etsin, ebedî nîmetlere kavuşsun. “Gayr-ı memnun” kesilmeyen, noksan olmayan, bir minnete, ezaya dayalı bulunmayan şey demektir. İşte Cenab-ı Hak, Yüce Peygamberine ve mü’min kullarına bu âyet-i kerîmesiyle teselli veriyor. Kendilerini müjdeliyor ve bütün insanlığı ibâdet ve itaate teşvik buyurmuş oluyor, o Kerem Sâhibi Mâbudumuzdan muvaffakiyetler niyâz eyleriz. Sonraki Sure: Buruc Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, mü’mînlere karşı sırf Yüce Yaratıcıya îmanlarından dolayı hakarette, sûikastta bulunmuş olan eski bir kavmin başına gelen helâki bir takım kudret eserlerine yemîn sûretiyle haber veriyor. Asr-ı Saadetteki din düşmanlarına da bir ibret numunesi göstermiş bulunuyor, şöyle ki: (Andolsun burçlar sâhibi olan göğe.) Bu burçlardan maksat, güneş ile ayın ve yıldızların konaklarından, güneşin ayrılmış olduğu on iki kısmın her birinden ibarettir. Onlar, bu konaklarda her ay, her sene muayyen vakitlerde dolaşırlar, bunun neticesinde bâzen bahar, kış ve yaz mevsimleri meydana gelir. “Burçlara dair Furkan sûresinin (61) ” inci âyetinin tefsîrine de bakınız!.

(Ve vâ’dedilen güne..) De andolsun.. Bundan maksat da Peygamberler ve semâvî kitaplar vasıtalariyle Allah tarafından vuku bulacağı vâ’d edilen âhiret günüdür, bir hesap ve ceza günüdür.

(Ve şâhitlik eden ve şâhitlik edilene..) De andolsun. Bunların hakkında birçok rivâyetler vardır. Kısaca deniliyor ki: Şâhitten maksat, Hz. Muhammed Aleyhisselâm’dır. Şâhitlik edilenden maksat da Âdem oğullarıdır. Veya şâhitten maksat, Hz. Muhammed’in ümmetidir. Şâhitlik edilenden maksat ise diğer ümmetlerdir. Veyâhut şâhitden maksat, hafaza melekleridir. Şâhitlik edilenden maksat da Âdem’in çocuklarıdır. Maamafih şöyle de deniliyor ki: Şâhitten maksat, cuma günüdür. Şâhitlik edilenden maksat arefe günüdür. Cuma gününde işlenilen amellere Cuma günü şâhitlik edecektir.

(Hendek sâhipleri öldürülmüştür.) Günahları ile yakalanarak katle. Allah’ın kahrına uğramışlardır. Bu ilâhî beyan, yukarıdaki yeminlerin cevabı durumunda bulunmaktadır. Bu helâk olayının böyle yeminlerle bildirilmesi, onun ehemmiyetine ve nazarı dikkate alınmasının lüzumuna işaret içindir. “Uhdûd” kelimesi: Yer yarığı, hendek mânâsınadır. Çoğulu, “ehadid” dir. Bu hendek sâhipleri hakkında çeşitli rivâyetler vardır. Kısaca deniliyor ki. “Necrân” denilen mahelde bir zât var idi, Hz. İsâ’nın dini üzerine bulunuyordu. Kendi kavminden olan Yahudileri Hz. İsâ’nın dinine dâvet etti, cenab-ı Hak’kın Hz. İsâ’yı yeni bir şeriat ile göndermiş, onların şeriatini nesh eylemiş (kaldırmış) olduğunu bildirdi. Onlardan bir gurup, imân ettiler. Bu hâdiseden Yahudilerin hükümdarı olan “Zanuvas” haberdar olunca “Himyer”den askeri bir kuvvetle o îman edenlerin yanlarına gitti, onları Yahudi olmakla ateşe atılmak arasında serbest bıraktı ve bir çukur kazıttı, içinde bir ateş tutuşturdu, artık bu ateşten korkup dinini terk eden, Yahudiliğe dönen kimseleri bıraktı, dinine sarılıp dünyevî azaplardan korkmayanları da o ateşin içine alıverdi, sıkılmadan da o yaman îman sâhiplerini seyre daldı. İşte bu mübârek âyetler, böyle bir hâdiseyi bildiriyor.

Evet.. Öyle bir maksatla (Şiddetli tutuşturulmuş ateş..) Sâhipleri kahrolsunlar, onlar kahra, cehennem ateşine lâyık bulunmuşlardır. “Vekûd” odun ve çıra gibi ateş tutuşturan şeyler demektir. “Vukûd” da ateş yanmak, tutuşmak mânâsınadır.

(O vakit ki: Onlar) O hendek sâhipleri (onun üzerine oturucu idiler.) O ateşe attıkları müminleri seyre dalmışlardı.

(Ve onlar, mü’minlere yaptıklarını) O pek zâlimce muamelelerini (seyir ediciler idi.) O mü’mînleri kendi adamları vasıtalarıyla o ateşler içine attırıyorlardı, karşılarından onları görüp duruyorlardı, bundan bir üzüntü duymuyorlardı, bu kadar zâlimce muamelelerinden, hiç sıkılmıyorlardı, o kadar katı kalpli bulunuyorlardı.

(Ve) o zâlimlerin (bunlardan) bu ateşe attıkları mü’minlerden (intikam almaları da) sırf (bunların) bu mü’min zâtların (azîz, hamîd olan Allah’a îman etmiş olmalarından başka bir şey için değildir.) O hususta meşrû, mâkul bir sebep yok idi. Ancak o zâlimlerin ilâhî dine olan düşmanlıklarından dolayı idi ki: Kendilerini böyle pek büyük bir zulme sevk edilmişti.

O mü’minlerin imân ettikleri (O) Allâh-ü Teâlâ’dır ki: (Göklerin ve yerin mülkü ona aittir.) Bütün mahlûkat onun tasarrufu altındadır. Artık o zâlimler, şüphe yok ki, kendilerini o Yüce Yaratıcının kahır pençesinden aslâ kurtaramayacaklardır. (Ve Allah) O Kâinatın hâkimi (her şey üzerine şâhittir.) Bütün mahlûkatının neler yaptıklarını tamamen görüp bilmektedir. Elbette ki; onları lâyık oldukları cezalara kavuşturacaktır.

Bu mübârek âyetler de mü’mînlere eza ve cefada bulunan kâfirleri müthiş bir cehennem azabı ile tehdid ediyor. Mü’minlerin de ne kadar büyük nîmetlere nâil olacaklarını müjdeliyor. Yüce Yaratıcı’nın mükemmel kudretini afv ve keremini ve sanının yüceliğini şöylece beyan buyurmaktadır. (Muhakkak o kimseler ki,) Uhud ashabı gibi din düşmanları ki: (Mü’mînleri ve mü’mîneleri belâya düşürmüşlerdir.) Onları dinlerinden döndürmek için sıkıntılara işkencelere uğratmışlardır. (Sonra da) öyle kâfirce hareketlerde bulunanlar, o pek çirkin hâllerinden dolayı pişmanlıkta bulunarak (tevbe etmişlerdir, artık onlar için) âhirette (cehennem azabı vardır.) Orada ebediyen azap göreceklerdir. (Ve onlar için) başkaca da bir (yangın azabı vardır.) Bu da mü’mînlere yaptıkları fenâ muamelelerinin ayrıca bir cezasıdır. Bunu dünyada iken de görmeleri düşünülmüştür. Nitekim öyle bir çok zâlimler, dünyada da pek büyük felâketlere uğramışlardır. “Bu âyet-i kerîme Ashab-ı kirâma eziyetlerde bulunmuş olanların ve her hangi asırda olursa olsun mü’minlere hakaret etmek ve cezalandırmak isteyenlerin mutlaka azaba, Allah’ın kahrına uğrayacaklarını haber veriyor. Bu ilâhî kahır, âhirette olacağı gibi dünyada da meydana gelebilecektir. Nitekim Kureyş müşrikleri böyle bir âkıbete mâruz kalmışlardır..

Evet.. Küfürlerinde devam edenler, er geç cezalarını göreceklerdir. Mü’mînlere gelince (Şüphe yok ki: İmân etmiş ve sâlih sâlih amellerde bulunmuş kimseler için de) o güzel itikat ve amellerinden dolayı (altlarından ırmaklar akan cennetler vardır…) Onlar, âhiret ağaçlarının altlarından nehirler akan bahçelere, bostanlara kavuşacaklardır. (Bu ise) böyle cennetlere kavuşmak ise (pek büyük bir kurtuluştur.) Pek şerefli bir kurtuluş ve selâmettir. Bu ebedî saadete göre dünyanın bütün varlıkları pek ehemmiyetsiz kalır, işte insanlar, böyle yüce nîmetlere nâil olmak, âhiret azabından emîn bulunmak için ilâhî dine ve sâlih amellere sarılmalıdır. Hilâfına harekette bulunmamalıdır.

(Şüphe yok ki,) Ey Son Peygamber!. (Senin Rab’binin kavrayıp tutuşu) Zâlimlerden, müminlerin kutsal değerlerine musallat olanlardan intikam alması (pek şiddetlidir.) Artık bu müthiş cezayı düşünmelidirler. Bu ilâhî hitab, Resûl-i Ekrem’edir. O Yüce Peygamber’e teselli veriyor. Ona eziyet veren Kureyş kâfirleri vesâire hakkında da büyük bir korku ve tehdidi içermektedir. “Batş” Bir şeyi şiddetle tutmak, sertlikle yakalamaktır.

(Muhakkak ki: O’dur) O âlemin yaratıcısıdır, bu kâinatı (ilk olarak yaratan ve iâde eden, O’dur.) Ondan başka Yaratıcı yoktur. O’nun kudreti yaratmaya da yaşatmaya da, diriltmeye de fazlasıyla kâfidir. Artık O Yüce Yaratıcı, elbette ki: Zâlimlerden intikam almaya da her şekilde kaadirdir. Onlara dünyada azap etmese de, nihâyet âhirette azap edecektir. Çünkü onları diriltecek olan da ancak O Yüce Yaratıcıdır.

(Ve) O Kerem Sâhibi Mâbud (çok bağışlayan çok sevendir.) Kullarının tövbelerini kabul eder, itaatkâr olan kullarını sever, nîmetlere nâil buyurur, artık o hikmet sâhibi yaratıcımızın affına, sevgi ve lütfuna kavuşmak için çalışılmalıdır. Dindarca bir hâlde yaşamalıdır. Şükür vazifesini yerine getirmeye gayret etmelidir.

Evet.. O ezeli yaratıcı (şerefli arşın sâhibidir) Arş ve kürsü gibi pek yüce makamlar, o Yüce Yaratıcı’nın birer kudret eseridir. Veya bütün kâinattâ ki mülk ve hükümranlık o Yüce Mâbud’a aittir. O Mecid’dir. Yâni: Kerem ve fazlı pek büyüktür. Varlık ve sıfatı itibariyle pek muazzamdır. Çünkü: O Varlığı zaruri olandır. Kudret ve hikmeti her yönüyle mükemmeldir.

Ve O Kâinatın Yaratıcısı (dilediğini hakkıyle yapandır.) Onun ezeli irâdesi her şekilde geçerlidir. Binaenaleyh müminleri mükâfatlara, kâfirleri de cezalara uğratmaya fazlasıyla kaadirdir. Onun hakkında hâşâ bir âcizlik düşünülmez. Buna inancımız tamdır.

Ey Son Peygamber!. (Sana o orduların haberi gelmedi mi?.) Elbette gelmiştir. Onları küfürleri, zâlimce muameleleri yüzünden nasıl kahır ve helâke uğramış oldukları sence malûmdur. O müthiş tarihî hâdiseyi senin zamanındaki inkârcılar da dikkate almalı değil midirler?.

(Fir’avun ile Semûd’un..) Haberi, elbette ki: Sence malûmdur. Onlar da Peygamberleri tasdik etmeyip onlara eza ve cefaya cür’et etmiş oldukları için ne müthiş azaplara uğradılar, onların kuvvetleri, hâkimiyetlerin kendilerini kurtaramadı, Hz. Mûsa’ya, Hz. Sâlih’e muhalefetlerinden dolayı helâke mâruz kaldılar, diğer inkârcılar da, onlardan bir ibret dersi almalı değil midirler?

(Fakat kâfir olan kimseler) O müthiş hâdiseleri düşünüp uyanmıyorlar. Onlar da Peygamberlerini, kendilerini hidâyete kavuşturmak isteyen ilâhî kitabı (yalanlamaktadırlar.) Evet.. Sonraki asırlardaki inkârcılar da inkârlarında devam ederek hiç akıllıca düşünmüyorlar.

(Halbuki, Allah) Teâlâ Hazretleri, o inkârcılar (arkalarından kuşatıcıdır) hepsi de Cenab-ı Hak’kın kudret elinde esirdirler. Kaçıp kurtulabilecek bir yer bulamayacaklardır. Artık ey Yüce Peygamber!. Sen o inkârcıların yalanlamalarından, inatlarından dolayı müteessir olma, onlar er geç lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır.

(Hayır) O inkârcıların sandıkları gibi değil, (o) yalanladıkları, kendisine sihir ve kehanet isnat eyledikleri şey (şeref ve kadri pek büyük olan bir Kur’an’dır.) pek yüce bir ilâhî kitaptır.

O Hikmetli Kuran, (Korunmuş olan bir levhadadır.) değiştirme ve bozulmadan her yönüyle muhafaza olunmuştur. Artık onu inkâr edenler, en şiddetli azaplara lâyık olmazlar mı?. “Levh-i mahfuzun varlığını Cenab-ı Hak, haber vermektedir. Biz, onun varlığına itikat ederiz, Maamafih levh-i mahfuza dair birçok rivâyetler vardır. Kısaca deniliyor ki: Bu levh, yedinci semâ’nın üstünde ve hava içinde bulunan bir levhadır. Beyaz bir inciden müteşekkildir. Ve pek süslüdür, uzunluğu yer ile gök arası kadardır, eni de doğu ile batı arası kadardır ve şöyle de deniliyor ki: Levh-i mahfuz, arşın sağ tarafındadır, kendisine “Ümmülkitab” (Kitapların anası) da denir. Bütün semâvî kitaplar onda yazılmıştır. Onda yazılı olanlar, ziyade ve noksandan ve şeytanların saldırısından ve korunmuş bulunmaktadır. Kısacası: Biz bu levh-i mahfuzun varlığına inanmaktayız, ayrıntılarını Allah’ın ilmine havale ederiz. Cenab-ı Hak, bizleri güzel itikaddan mahrûm bırakmasın âmin.. Sonraki Sure: Tarık Suresi Meali ve Tefsiri

Bu mübârek sûre, insanların boş yere olmaksızın nasıl bir tarzda yaratılmış olduklarını ihtar ediyor. Hepsinin de durumları korunmuş olup, bilâhare tekrar hayata erdirileceklerini birer muazzam, parlak kudret eserine yemîn sûretiyle haber veriyor. İnkârcıların eza ve cefasına uğramış olan Resûl-i Ekrem ile Ashab-ı Kirâmi’na teselli verici bir mahiyette bulunmaktadır. Şöyle ki: (Andolsun göğe ve tank’a.) O muazzam gök kubbesine ve tank denilen kudret eserine. Bunların hâlleri, şekilleri, doğuş ve batışları pek enteresan ve hoş olup bunları güzelce seyreden ve düşünenler için bunlar, birer kudret delili olduğundan Kur’an-ı Kerim’de bunlara çokça yemîn edilmiş, bunlara dikkatler çekilmek istenilmiştir.

(Târık’ın ne olduğunu bildin mi?.) Ey Yaratıkların en şereflisi!. O Tank ne kadar muazzam bir kudret eseridir. Bu gibi istifham yoluyla hitap bildirilecek şeyin azamet ve yüceliğine işaret eden bir konuşma üslûbudur.

(O) Târık, gecenin karanlığını (delen bir yıldızdır.) Işığıyla etrafı aydınlatır, bu yıldızlardan maksat, ya Süreyya’dır veya Cedi veya Zühre yıldızıdır. Veyâhut mutlaka yıldız cinsidir. Çünkü her yıldızın kendisine mahsus bir ışığı vardır, onunla karanlığı deler yok eder. “Tank” Lûgatte geceleyin gelen her şeye deniliyor. “Turuk” da geceleyin eve gelmek demektir. Kapıyı vurmak mânâsına olan “Târk” kelimesinden türemiştir. Geceleyin gelen bir kimsede kapıyı vurarak içeri gireceği için kendisine Târık denilmiştir Sonra parlayan, karanlığı açan yıldıza da bu Târık adı verilmiştir.

Evet.. Yemîn olsun ki: (Hiç bir nefis yoktur ki:) Özellikle insan nefislerinden hiç biri müstesna değildir ki, (illâ onun üzerinde bir gözetici vardır.) Yâni: Onu koruyan, onun hareket ve davranıştan gözeten, bilen bir zât vardır ki: O da Cenab-ı Hak’tır veya hafaza meleğidir ki: O kendisinin bütün amellerini, hayatî işlerini yazar, tespit eder. Bu âyet-i kerîme yukarıdaki yeminin cevabıdır.

(Artık insan) yaratılışının başlangıcını düşünsün, (neden yaratılmış) olduğuna (bir baksın.) İlâhî kudretin ne kadar muazzam olduğunu düşünmeye dalsın, onu öyle yaratmış olan bir Yüce Yaratıcı onu öldürdükten sonra tekrar iâde edemez mi?

Evet.. İnsan, başlangıçta Allah’ın kudreti ile (bir atılgan sudan yaratılmıştır.) Ki: O, süratle akan, ana rahmine düşen bir nutfeden ibarettir. “Dafik” bırakılmış, atılmış, serpilmiş demektir. “Difk” de atmak ve dökmek mânâsınadır.

İşte o su, erkeğin (Arka kemiği ile) kadının (göğüs kemikleri arasından çıkıversin.) Böyle ince, garip bir damladan ibarettir. Böyle olduğu hâlde Allah’ın kudreti ile büyüyüp ve gelişip mükemmel bir insan olarak varlık alanına çıkıyor. “Sulb” Erkeğin arka kemiği demektir. “Terâib” de kadının göğüs kemikleri mânâsınadır.

Artık (Şüphe yok ki: O) öyle bir damla sudan o kadar mükemmel bir sûret ve mahiyette bulunan insanı yaratan Yüce Yaratıcı (bunu) bu insanı, öldürdükten sonra da tekrar hayat sahasına (döndürmeğe de elbette kaadirdir.) Evet.. O Kerem Sâhibi Yaratıcı, insanı yaratıyor, besliyor, bir çoklarını ihtiyarlık çağına kavuşturuyor, artık onu öldürdükten sonra tekrar hayata erdiremez mi? Bunu hangi akıllı bir kimse, imkânsız görebilir? Elbette ki: O Yüce Yaratıcı’nın sonsuz kudreti, yeniden yaratmaya da fazlasıyla kâfidir.

Evet.. O Hikmet Sâhibi Yaratıcı o insanları öldürdükten sonra yeni bir hayata kavuşturacaktır. (Gizli şeylerin) bütün inanç, amel ve fiillere dair amel sahifelerinde yazılmış muamelelerin (açıklanacağı gün.) Ortaya çıkacağı zaman ki, o da, kıyamet gününden ibarettir.

(Artık onun için) Öyle bir kıyamet âlemini inkâr eden her hangi bir şahıs için o günde (bir kuvvet) yoktur ki, kendisine yönelecek cezayı bertaraf edebilsin. (ve bir yardımcı) da (yoktur) ki: Onu himâyeye çalışsın, onu yüz gösteren azaplardan kurtarabilsin.

(Andolsun o dönüş sâhibi olan semâya.) Hareket edip dolaşan o Yüce manzaraya. “Recı” kelimesi rucu ve icra, yâni: Dönmek ve döndürülmek mânâsınadır. Burada bundan maksat ya gök kubbesinin hareket edip dönmesidir. Eski astronomi âlimleri buna inanmışlardır. Veya tek olarak, güneşin, ayın ve yıldızların dönüp dolaşmalarıdır ki, bunlar semâda görüldükleri için bunların bu dolaşması semâya nispet edilmiştir. Veyâhut burcundan maksat: Yağmurların yağmasıdır ki, hareket eden bulutlardan çıkarak yeryüzüne serpilmekte ve rüzgârlar ile her tarafa dönüp gitmektedirler.

(Ve) Andolsun (çatlayıp) ağaçlar ile, meyveler ile, bitkiler ile (yayılan yeryüzüne.) O garip, acaib manzaraları gösteren yer sahasına.

(Şüphe yok ki: O) Kur’an-ı Kerim, yâhut ölülerin yeniden hayata erdirileceğine dair olan ilâhî beyan (elbette bir ayırt eden) hak ile bâtılın arasını ayıran bir (kelâmdır.) Bir hakikati beyan eden sözdür.

(Ve o) Hakikati beyan eden söz (bir şaka değildir.) Lâtife tarzında bir söz olmaktan uzaktır.

(Muhakkak ki, onlar) İslâm dininin düşmanları olan inkârcılar, (Bir hile ile hilede bulunurlar.) İnsanların İslâm dinini kabulüne mâni olmak için hilelerde, iftiralarda bulunmaya cür’et ederler. Kur’an-ı Kerim’e sihir ve Resûl-i Ekrem’e sihirbaz veya şair demekten sıkılmazlar. Allah’ın nûrunu söndürmeğe çalışırlar.

Hak Teâlâ da buyuruyor ki: (Ben de) İlâhî zatını da o hain kimselere karşı, (bir hile ile hilede bulunurum.) Yâni: Onların hilelerini iptal ederim, onların hilelerine karşı Yüce Peygamberime zafer veririm, onun neşrettiği din’i yükseltirim veya onları hilelerinin cezasiyle cezalandırırım, nitekim Bedr Gazvesindeki katledilmeleri, esir alınmaları bu ceza cümlesindendir. Âhiretteki cezaları ise Elbette ki, daha müthiştir.

(Artık) Ey peygamber!. Sen üzülme, o (kâfirlere mühlet ver) onlardan hemen intikam almaya kalkışma, onların derhal helâk olmalarına dua etme, onların mahv ve perişan olmalarını acele isteme. Evet.. (Onları biraz bırak.) Onların âkıbetlerine bak.. Onların başlarına gelecek cezayı yakında göreceksindir. “Ruveyd” kelimesi, yakın, az, ağır ağır acelesiz mânâsınadır. Böyle az bir müddet beklemekle emredilmesi, Resûl-i Ekrem için bir teselliyi içermektedir, kâfirlerin hilelerinden, saldırılarından endişede bulunan müminlerin haklarında da bir teskin ve tahmin vesîlesidir. Çünkü: O hilekâr düşmanların hileleri sönerek kendilerinin zarar ve ziyana uğrayacaklarına İslâm dininin ise tam bir muvaffakiyetle yayılmaya devam edeceğine işârette bulunmaktadır. Elbette ki, Cenab-ı Hak, İslâm dinini her zaman koruyacak ve yüceltecektir. Amennâ.. Sonraki Sure: Ala Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek sûre, Kâinatın Yaratıcısı’nın mukaddes isminin tenzih edilmesini ve yüceltilmesini emrediyor. Kâinatın bütün hâllerini bilen o Kerem Sâhibi Mâbud’un Yüce Peygamberine dini hakikatleri telkin edeceğini ve o yüce nebisini muvaffakiyetlere eriştireceğini müjdeliyor. O Yüce Peygamber’in vereceği öğütlerden kimlerin yararlanıp kurtuluşa ulaşacağını ve kimlerin yararlanmayıp, azap göreceklerini bildiriyor. Ve Son Peygambere vahy olunan dini esasların evvelki Peygamberlerin sahifelerinde zikrolunduğunu beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Peygamber Rabbin imini tesbîhe devam eyle, Allah’ın isimin tesbîh, onun kudsiyetini itiraf, onu tam bir saygı ile zikretmek; Allah’ın zatını kutsamayı ve tenzih etmeyi gerektirmektedir. Allah’ın zatını tesbîh ise o Yüce Yaratıcının zâtına, sıfatlarına, mübârek isimlerine, fiillerine, hükümlerine lâyık olmayan şeylerden kutsal zatını şu şekilde tenzih etmekten ibarettir. 1. Allah’ın zatını tenzih, o muazzam Yaratıcımızın cevherlerden, arazlardan münezzeh olduğuna itikatten ibarettir. 2. Allah’ın sıfatlarını tenzih, o kutsal sıfatların yaratılmış, sonlu olmaktan ve noksan bulunmaktan münezzeh olduklarına itikattan ibarettir. 3. Allah’ın isimlerini tenzih, Hak Teâlâ Hazretlerini Yüce zâtı hakkında nakledilmiş olan mübârek isimler ile zikretmekten, ilâhlığın şanına lâyık olmayan, noksanlığı ifade eden isimler ile anmamaktan ve onun kutsal isimlerini hürmetle yadedip, hürmete aykırı vaziyetler hâlinde lisâna almamaktan ibarettir. 4. Allah’ın fiilerini tenzih: Yüce Yaratıcı’nın mutlak sâhip olup hiç bir fiiline bir kimsenin itiraza hak ve selâhiyeti olmadığına itikatten ibarettir. 5. Allah’ın hükümlerini tenzih, o hikmet sâhibi Mâbudun her hükmünü, tasvip ve tasdik edip bunun sâhip olmanın gereği olduğunu ve birer hikmetin icabı bulunduğunu tasdik ve itirafta bulunmaktan ibarettir. Kısacası Hak Teâlâ Hazretlerini dâima tesbîh etmek ve kutsamak, onun kulları için en kutsal bir vazifedir. Onun içindir ki: Müslümanlar, namaz kılarlarken Peygamberimizin yüce emirlerinden dolayı rükû hâlinde “Süphane Rabbiyel’azîm” ve secde hâlinde de “Süphane Rabbiyel’âlâ” demektedirler.

(O) Rabbül’âlemiyn (ki:) Bütün mahlûkatı (yarattı da) hepsini kendilerine lâyık birer şekilde (düzeltti.) Meselâ: insanları pek güzel bir sûrette yarattı sâir hayat sâhiplerine de muhtaç oldukları uzuvları verdi, âlemin bütün tabakalarını birer mükemmel tarzda tanzim buyurdu.

(Ve O ki:) O Kâinatın Rabbi ki: Bütün yarattıklarını cinslerini, nevilerini, vasıflarını, devam müddetlerini (takdir) tâyin (etti de) sonra kendilerine (doğru yolu gösterdi.) Hepsine de birer kabiliyet verdi, hepsini de geçimlerini temin için çalışmaya kabiliyetli kıldı ve özellikle mükellef olan kullarına hayır ve şer yolunu gösterdi, onları selâmet ve saadete erdirecek yolu tâyin buyurdu.

(Ve O ki:) O Kerîm olan âlemlerin Rabbi ki: (O yeşillikleri) varlık alanına (çıkardı) hayvanların yaşamaları için geniş çayırları, otlak mahallerini yaratmış oldu.

(Sonra onu) O yeşilliklerden her birini (kapkara kuruca bir ota çevirdi.) O güzel manzaralardan eser kalmadı, işte dünya varlığı başlangıçta ne kadar güzel, ne kadar dikkat çekici bulunsa da nihâyeti böyle bir değişimden ibaret bulunacaktır. Bir değişikliğe uğrayacaktır. Bu hususta ki ilâhî beyan, gaflet sâhiplerini uyandırmak için bir darb-ı mesel mesabesindedir. “Gusa” Selin getirdiği kuru çör çöp demektir. “Evha” da kararmış, rengi siyaha dönüşmüş olan şeyden ibarettir.

Cenab-ı Hak, Yüce Peygamberini müjdelemek için buyuruyor ki: Habibim!. (Sana okutacağız) Seni Cibrîl-i Emîn vasıtasiyle ilâhî vahyi almaya kabiliyetli kılacağız. Kur’an-ı Kerim’i ezberlemeyi başaracaksın (artık unutmayacaksın.) Büyük bir hafıza kuvvetine kavuşacaksın. Bu, Resûl-i Ekrem hakkında bir ilâhî hidayettir, bir ilâhî te’sirdir, bir mûcize numunesidir, çünkü Yüce Peygamber hiç bir şey okumuş, yazmış değildi, Ümmi idi, o öyle olduğu hâlde böyle bir Kur’an-ı Kerime nâil ve onu derhal ezberlemeye kadîr oldu. Sonra bu Sûre-i celîle, Mekke-i Mükerreme’de ilk nâzil olanlardandır. Fevkalâde bir emrin vuku bulacağını haber verdi, ve o emir bilâhare tahakkuk etti ki: O da Resûl-i Ekrem’in bir hârika olmak üzere bütün Kur’an-ı ezberlemesinden diğer kurtuluş eserlerinin yüz göstermesinden vesâireden ibarettir.

(Allah’ın dilediği müstesna) Evet.. Ey Yüce Peygamber bütün Kur’an âyetlerini, ezberlemeye okumaya muvaffak olacaksındır. Ancak Cenab-ı Hak’kın hikmet gereği neshettiği veya hafızandan geçici olarak giderildiği bâzı âyetleri unutacaksındır. Bunların dışında bütün Kuran âyetleri hafızanı aydınlatacak ve süsleyip duracaktır. (Şüphe yok ki. O) Kerem Sâhibi Mâbud (âşikâr olanı da bilir, gizliyi de) bilir. Kullarının bütün sözlerini işlerini kalplerindeki düşüncelerini bilmektedir. Bu cümleden olmak üzere Yüce Peygamberine vahyettiği şeylerde ve onlardan bâzılarının neshedilmiş olduğu da Allah katında bilmektedir.

(Ve) Ey Yüce Peygamber!. (Seni en kolayına muvaffak ederiz.) Yâni: Seni tam bir kolaylığa Kur’an-ı Kerim’i ezberlemeye muvaffak kılarız, seni en kolay bir şeriate, takibi pek kolay bir saadet yoluna eriştiririz, sen müsterih ol…

(Artık) Ey Yüce Peygamber!. Sen insanlara (öğüt ver) sana vahyedilen Kuran âyetleriyle halkı irşâda çalış. (Eğer öğüt fâide verirse,) Kendilerinde kabiliyet bulunur da verilen nasihatleri kabul ederse ne güzel, kendileri fâidelenirler, selâmet yolunu takibe muvaffak olurlar. İnat edip de verilen öğütleri kabul etmeyenler de lâyık oldukları kötü bir âkibete uğrarlar, sen ey merhametli Peygamber!. Mahzun olma.

Evet.. (Korkan kimse) Allâh-ü Teâlâ’nın azabından korkan herhangi bir takva sâhibi zât, (öğüdü dinleyecektir.) Öyle bir kimseye verilen nasihat, her hâlde kendisine fâide verecektir. Binaenaleyh insanlara karşı güzelce nasihatte bulunmak, haddi zâtında bir iyilik severlik vazifesidir. Nasihat veren, sevaba nâil olur. Nasihat dinleyenler de iki kısma ayrılır, bir kısmı o nasihati dinleyerek istifâde eder, bir kısmı da kabul etmeyerek sapıklık içinde kalır, yarın âhirette bir mâzeret ileri sürmeğe selâhiyeti kalmamış bulunur.

Evet.. (En kötü olan) Hakkı kabulden kaçınan, katı kalpli olan kimse (ise ondan kaçınır) öğüt dinlemez, kendi aleyhinde hareket etmiş bulunur, nihâyet o hareketin cezasına kavuşur.

İşte (O kimsedir ki:) Öyle pek mutsuz, inkârcı olan şahıstır ki: (En büyük ateşe yaslanacaktır.) Âhirette cehenneme atılacaktır. Orada yanıp yakılacaktır.

(Sonra orada) o cehennemde öyle bir şahıs ebediyyen azap görecektir. (Ne ölür ve ne dirilir.) Yâni: Ne ölür ki, azaptan kurtulabilsin, ne de fâideli bir hayata nâil bulunur ki: Bir istirahata kavuşabilsin.

(Muhakkak o kimse felaha) kurtuluşa, murâdına (ermiştir ki, temizlenmiştir.) İmânı sâyesinde küfür pisliğinden kurtularak mânevî bir temizliğe kavuşmuştur. Veya zekâtını vermiştir. Veyâhut namaz için abdest alıp tertemiz bir hâlde yaşamıştır.

(Ve) O zât (Rab’binin) mukaddes (ismini) kalbiyle ve lisâniyle (zikredip de namaz kılmıştır.) Beş vakit namazını kılmaya devam etmiştir. İşte kurtuluşa eren bu gibi samimi mü’mîn kullardır. Bir görüşe göre bu ilâhî beyandan maksat, fitir sadakasını verip bayram gününde Allah’ın ismini zikrederek tekbirde ve bayram namazını edada bulunmaktadır. Bu dinî vazifeyi yerine getiren bir mümin kurtuluşa erecektir. Aslında bu âyeti kerîme, bu sadaka-i fitrin ve bayram namazının vücubundan evvel nâzil olmuş ise de inmesinin, hükmün icra edilmesinden bir müddet önce bulunması câizdir.

(Belki siz) Ey insanlar!. Çoğunluk itibariyle (dünya hayatını) âhiret hayatı üzerine (tercih edersiniz) her hangi bir fânî varlığı, bir zevk ve safayı tercih ederek o gelecekteki bakî hayatı düşünmezsiniz, onun için çalışmazsınız.

(Halbuki âhiret) Dünyadan (daha hayırlıdır ve daha bâkidir.) Çünkü: Âhiret hayatı ebedîdir, müminler hakkında cismanî ve ruhanî saadetleri içermektedir, dünya hayatı ise fânidir, elem ve kederlerden uzak değildir. Artık öyle saadete dayalı olan bir âhiret hayatını, bu fâni ve elem verici dünya hayatına tercih etmek lâzım değil midir?. O ebedî hayat için selâmet ve saadete vesîle olan güzel amellerde bulunmak icâbetmez mi?

(Şüphe yok ki, bu) Temizlenenlerin, namaz ile, zikrile uğraşanların ebedî bir amelde kurtuluşa erecekleri (elbette evvelki sahifelerde) bildirilmiş (tir.) Kur’an-ı Kerim’den evvel nâzil olmuş olan semâvî kitaplar da bu hakikati haber vermiştir. “Suhuf” sahifenin çoğuludur. Esasen hitap mânâsına ise de Tevrat, Zebûr, İncil ve Kur’an-ı Kerim’den ibaret olan dört büyük semâvî kitaptan başka bâzı Peygamberlere verilmiş olan risalelerden her birine “sahife” denilmiştir.

Evet.. Kimlerin kurtuluşa erişecekleri, kısaca (İbrâhim’in ve Mûsa’nın sahifelerinde…) de bildirilmiştir. İbrâhim Aleyhisselâm’a on sahife verilmiş olduğu gibi Mûsa Aleyhisselâm’a da Tevrat’tan önce on sahife verilmiştir. Bütün bu mukaddes kitaplar, insanlık için kurtuluş ve selâmet vesîle olacak vazifeleri, muameleleri insanlara bildirmiş, telkin etmişlerdir. Artık her akıl sâhibi, düşünen insan için lâzımdır ki: Bütün ilâhî kitapların, risalelerin haber verdikleri âkıbetleri dikkate alsın, ona göre çalışsın, ebedî bir selâmet ve saadete aday bulunsun, Kerem Sâhibi Yaratıcı cümlemize uyanmalar, güzel ameller nasîb buyursun, Hamd, âlemlerin Rabbî Allah’adır. Sonraki Sure: Gaşiye Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, kıyametin ne müthiş bir gün olduğunu hatırlatıyor. O günde bir takım kimselerin ne yakıcı azaplara uğrayacaklarını ihtar ediyor. Yine o günde bir takım zâtların da ne büyük, muhteşem nîmetlere nâil olacaklarını haber veriyor. Şüphe yok ki: Ey Yüce Peygamber!. (Sana) salgın, şiddetile her tarafı sarıp kaplayan, büyük bir felâketten ibaret olan (Kıyametin haberi geldi mi?.) Yâhut geldi değil mi? Bu ilâhî hitap, hakikaten bir sual, bir sorup anlamak maksadiyle değildir. Belki bu, bir konuşma üslûbudur ki: Söylenecek şeye muhatabın nazarı dikkatini celbeder, dinleyenler için bir hayret vesîlesi ve düşünme olur ve dinlemeye teşvik eder. “Gâşiye” saran, kaplayan, salgın şey demektir ki: Cehennemden kinâyedir.

(O gün) O kıyamet zamanında (nice yüzler) kâfir, isyânkâr kimseler (zillete düşmüştür.) Cehenneme atılarak pek zelilce, rezilce bir hâlde bulunmuştur. “Hâşia” zelîl, hakaret ve zillete tutulmuş demektir.

O yüzler, yâni: Onların sâhipleri, (Çalışmış) cehennemde nice meşakkatli şeyleri yapmaya mecbur edilmiş, nice azap zincirlerini taşımakta bulunmuş, ateşlere daldırılmış olarak (yorgun kalmıştır.) Güç ve tâkatten kesilmiş bir hâle gelmiştir. Yâni Kâfirler, isyânkârlar dünyada iken Cenab-ı Hak’ka ibâdet ve itaatten kaçınmış olmalarının cezasına âhirette bu sûretle uğramış bulunacaklardır. Diğer bir görüşe göre kâfirler, münâfıklar,, dünyada çok çalışmışlar, zahmetlere ve meşakkatleri katlanmışlardır. Fakat o çalışmalarının âhirette kendilerine bir fâidesi olmayacaktır. Yüzleri, şahsiyetleri zilletlere, hareketlere mâruz kalacaktır. “Nasıbe” derde, zahmete meşakkate tutulmuş demektir.

Artık o Cehennemlik yüzler, (Son derece sıcak bir ateşe girecektir.) Öyle bir ateş ile azap görecektir. Çünkü dünyadaki şirretli hareketleri, kendilerini böyle bir âkibete sevk etmiştir. “Taslâ” giriverir, yaslanır, atılır demektir. “Hâmiye” de son derece hararetli mânâsınadır.

O cehennem ehli orada (Pek hararetli bir kaynaktan suvarılacaktır.) Onlar, hararetlerini gidermek için su arayacaklardır, fakat hararetlerini giderecek değil, belki kat kat artıracak olan pek kızgın bir sudan başka bulamayacaklardır. “Ayn” su kaynağı, çeşme demektir. “Aniye” de hararetli pek şiddetli olan şeydir.

(Onlar için) O cehenneme atılacak olan bir kısım suçlulara mahsus, acıktıklarını duyup bir yiyecek arzusunda bulundukları zaman ise, (dikenli bir ağaçtan başka bir yiyecek yoktur.) Öyle bir ağacı yemek ise zâten mümkün olmaz, o cehennem ehlinin açlığı devam eder durur, “Zari”: İlmedikeni denilen bir ottur ki: Dikenleri kendi tırnağına benzer, ağulu bir dikendir, bu ot, kuruyunca bunu hayvanlar da yemezler.

Artık o cehennem ehlini, o yiyecekleri dikenli ağaç, (Ne semizletir, ne de açlıktan kurtarır.) Bilakis onların açıklığını, ızdırabını arttırır, bu yüzden de büyük işkenceler içinde kalmış olurlar. Cehennem ehli, muhtelif guruplara ayrılacakları gibi azapları da, yiyecekleri de farklı olacaktır. Bâzılarının yiyecekleri de “gislinden” irinli ve kanlı sudan olacaktır. Diğer bir kısmının ki de, Zakkum ağacından ibaret bulunacaktır. Yâni: Yiyecek yerine öyle yenilmesi mümkün olmayan elem verici şeyler kendilerine verilecektir. Nitekim diğer bâzı âyetler de bunları bildirmektedir.

(Bir kısım yüzler de) Yâni: İmân ve ihlâs sâhibi olan ehli cennete gelince o zâtlar da (O günde) o kıyamet zamanında (Güzellik sâhibidir.) Onlar, büyük bir güzellik ve parlaklığa sâhip bulunurlar. İmânlarının nûru, yüzlerinde parlamaya başlamış olur. “Nâime” Güzellik, parlaklık ve letafet sahibesi demektir.

O cennet ehli, dünyada iken sâlih amellere (Çalışmış olmasından dolayı hoşnuttur.) Onlar, o amellerini memnuniyetle yerine getirmeye çalışmışlardı. O amellerinin mükâfatını âhirette görecekleri için bundan dolayı da son derece sevinçli olacaklardır. Bir zevk ve sevinç içinde kalıp pek mutlu bir hâlde yaşayacaklardır.

O güzel yüzlü zâtlar (bir yüksek) değeri pek yüce (Cennette) bulunacaklardır.

(Orada) O pek muhteşem cennette (boş bir lâkırdı) fâidesiz bir söz (işitmezsiniz.) Orası, boş şeylerden münezzehtir. Orası, imân şerefine sâhip kimselerin bir yüce yurdudur. O zâtlar, orada Cenab-ı Hak’ka hamd ve senâ da bulunurlar, pek hikmetli bir tarzda konuşurlar, kalp huzuru ile yaşarlar. “Lâgiye” yalan, iftira, bâtıl kelimeler, boş sözler demektir.

(Orada) O cennette, o pek güzel bağ ve bostanda (akan bir su kaynağı vardır.) Suları her tarafa cereyan den birer seçkin pınar mevcuttur.

(Orada) O cennet âleminde (yüksek tahtlar vardır.) Pek seçkin sandalyeler, mevcuttur. Bunlar, altından yapılmış, Zebercetler ile, inciler ile yakutlar ile süslenmiş bir hâlde ve yüksek mertebelerde bulunmaktadır. Onların üzerlerinde oturanlar, cennetin her tarafını seyrederler, kendilerine Allah tarafından verilen nîmetleri seyrederek mükemmel bir zevkle yaşarlar.

O cennet sâhipleri için, (Hazırlanmış sürahiler) vardır. Cennet ehli, her istedikleri zaman o cennetteki çeşmelerin etrafında o sürahileri elde ederek o lezzetli sulardan içerler. “Ekvâb”: Kulbu olmayan küçük ibrikler, destiler demektir.

Ve cennet ehli için (Dizilmiş) yayılmış, çeşit çeşit (yastıklar) vardır ki: Onlara yaslanarak mutlu ve rahat bir hâlde bulunurlar. “Namarik” Küçük yüz yastığı mânâsına olan “namruka” kelimesinin çoğuludur. “Mesfûfe” de birbirinin yanına sıra sıra dizilmiş demektir.

(Ve) O cennette (döşenmiş, nefîs sergiler) vardır. Cennet ehli, bunlardan da istifâde ederler. “Zerâbiy” Kilim, hâlı gibi yaygı denilen “Zirbiy” kelimesinin çoğuludur. “Meb’sûse” de dağılmış, meclislerde ayrı ayrı bir hâlde bulunmuş mânâsınadır. Bu mübârek âyetler, cennetleri yedi güzel vasıf ile vasıflandırıyor ve onları dünyadaki rahatlık ve nîmet vesîlesi olan yedi şeyin ismiyle bildiriyor ve onların dünyadaki şeylerin çok üstünde bulunduğuna işaret buyuruyor. Aslında bu tarzdaki ilâhî beyan, o cennet nîmetlerini bizim anlayabilmemiz için bir hoş tasvir ve teblîğ hikmetinden dolayıdır. Yoksa o cennetteki pek mühim pek yüce şeylerin güzellikleri, fâideleri her türlü düşüncelerimizin üstündedir.

Bu mübârek âyetler de insanların dikkatlerini dünyadaki bir kısım kudret eserlerine çekiyor. Resûl-i Ekrem’in yüksek irşâd vazifesini tâyin buyuruyor. İnkârcıların da nihâyet nasıl hesaba, nasıl şiddetli bir azaba mâruz kalacaklarını ihtar etmektedir. Şöyle ki: (Artık) Âhiret hayatını, cennet ve cehennemi inkâr edenler, gözlerinin önünde parlayıp duran bir nice kudret eserlerini hiç nazarı dikkate almazlar mı?. Ezcümle, (Develere bakmazlar mı ki:) O acaip bir görünüş ve yaratılışla bulunan ve pek fâideli olan hayvanlar (nasıl yaratılmış?.) Onlar, ne kadar mühim birer ilâhî kudret eserleridir. Diğer hayvanlardan bir çok bakımdan üstün bulunmaktadırlar. Evet.. Develer, hem binek hayvanlarıdır, insanları en güç yerlerde taşırlar ve ağırca yükleri yüklenirler, kendilerinin hem sütleri içilir, hem de etleri yenilir. Başka hayvanlar, bu kadar fâideli değildirler. Develer, sâhiplerine gidip gelmek, yatıp kalkmak hususunda dâima itaatte bulunurlar, isterse: Sâhipleri çocuk, zayıf bulunsunlar, develer, kırlarda vesâirede biten her nevi otları yer, onlar ile gıdalarını temin ederler, diğer hayvanlar ise böyle değildir. “İbil” Deve, çoğul ismidir. Bir tanesine: Beîr, Naka, Cemel denir.

(Ve göğe de) Bakmazlar mı (ki:) Bakıp düşünmezler mi ki, (nasıl yükseltilmiş.) Nasıl güzel bir manzara teşkil ediyor, ne kadar parlak yıldızları vesâire taşıyor.

(Ve dağlara) da bir ibret gözüyle bakmazlar mı (ki: Nasıl dikilmiş.) Ne kadar sâbit vaziyette bulunuyor. Bir hareket ve ıstırap göstermiyor, kendilerinde insanların ve hayvanların girip dolaşmalarına müsait bulunmaktadır, bir nice ağaçları, madenleri, kaynakları sinesinde saklıyor.

(Ve yere) de hiç bakıp durmuyorlar mı ki: (Nasıl yayılmış.) Üzerinde barınanlar için nasıl elverişli bir hâlde bulunmuştur. Yeryüzü, küresel bir şekil olsa da, dâima dönse de görünür, kendisinden istifâde edilmesi bakımından dâima sâkin bulunmaktadır. Dâima aynı vaziyeti muhafaza etmektedir. Artık bu kadar gözlere çarpıp duran eserler, bir Yüce Yaratıcının varlığına, kudret ve hikmetine pek kuvvetli birer şâhittir. Bunları görüp duranlar, O Hikmet Sâhibi Yaratıcının varlığını, kudret ve azametini, âhiret hayatını da meydana getirebileceğini nasıl inkâr eder, imkânsız sanabilirler?. Hiç bu kadar eşsiz, güzel muhteşem eserleri bir nazarı dikkate almazlar mı?

(Artık) Ey Son Peygamber!. (Sen hatırlat.) Kavmine öğüt ver, onların dikkatlerini, o muazzam kudret eserlerine çek. (Şüphe yok ki: Sen ancak bir hatırlatıcısın.) Senin vazifen ümmetine ilâhî hükümleri teblîğ edip onların uyanmalarına çalışmaktır.

Yoksa Ey Yüce Peygamber!. Sen, (Onların üzerlerine musallat) bir zorba (değilsin.) Sen teblîğ ettiğin şeyleri onlara cebren kabul ettirmekle mükellef bulunmuyorsun, sen teblîğ ve ikaz vazifeni yaptıktan sonra artık müsterih ol, inkârcıların hâllerine bakarak üzülme.

(Ancak o kimse ki.) Dinî tebligâtı kabul etmez, hakkı kabulden (yüz çevirir) Kur’an-ı Kerim gibi kutsal değerleri inkâr ederek (küfre düşmüş olur.) kendi kabiliyetini, ihtiyarını kötüye kullanarak küfür içinde yaşar dururlar.

(Artık Allah, onu) Âhirette (en büyük azap ile cezalandırır.) onu cehenneme atar, maamafih öyle bir inkârcı, daha dünyada iken de bir nice azaplara, felâketlere mâruz kalabilir, nitekim emsâli pek çoktur.

Evet.. Yüce Yaratıcı buyuruyor ki: Ey Resûlüm!. Sen mahzun kederli olma (şüphe yok ki: Onların) o inkârcıların öldükleri, haşr ve neşr olundukları zaman (dönüşleri bizedir.) başkasına değildir. Hepsi de âhirette bir yüce mahkemeye sevk edilecektir.

(Sonra da onların hesabı) Dünyadaki amellerinin muhasebesi (muhakkak ki: Bize aittir.) artık o muhasebe neticesinde lâyık oldukları cezalara kavuşmuş olacaklardır. Onlar aslâ cezasız bırakılmayacaklardır. Bu ilâhî beyan, Resûl-i Ekrem, Sallâlâhû Aleyhivessellem Efendimiz hakkında bir teselliyi içermektedir, onun hüzün ve kederini gidermeye bir vesîledir. Çünkü: O Yüce Peygamberi inkâr edenlerin, onun ihtarlarını dinlemeyenlerin nihâyet lâyık oldukları cezalara kavuşacaklarını bildiriyor. İslâm dininin onlara muhtaç olmadığına, müminlerin ise ilâhî azaptan emîn olup güzel bir geleceğe kavuşacaklarına işaret etmektedir. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemize basiretler ve güzel sonlar nâsip buyursun. Âmin.. Sonraki Sure: Fecr Suresi Meal ve Tefsiri

Bu mübârek âyetler, bir takım kavimlerin küfür ve azgınlıkları yüzünden nasıl birer helâke mâruz kalmış olduklarını bildiriyor. Onların maddî kuvvet ve haşmetlerinin kendilerini ilâhî azaptan kurtaramaz bulunduğuna işaret buyurmaktadır. Şöyle ki: (Andolsun Fecr’c.) Tan yerinin ağaracağı, gecenin bitip güneşin doğmaya yüz tuttuğu, aydınlığın etrafa dağılmaya başlayacağı zamana ki: O, ilâhî kudrete şâhitlik eden ne mühim bir vakittir.

(Ve on geceye) de andolsun: Ondan maksat, ya her ayın ilk on gecesidir ki, onun karanlık ayın ışıkları gidermeğe başlamış olur. Semâda hoş bir manzara vücuda gelmeğe başlamış bulunur. Veya bu on geceden maksat, Ramazan-ı Şerifin son on gecesidir ki, kendisini Bayram takip eder veyâhut Zilhicce ayının on gecesidir ki, o müddet içinde haç vazifelerile meşgul olmaya başlanılmış olur. Bu görüşe göre fecirden maksat da Arefe gününün veya Kurban Bayramı gününün fecrinden ibarettir.

(Ve çifte ve teke..) de andolsun. Bundan maksat da Allah bilir, bütün Allah’ın Yaratıklarının kısmen çiftler ve kısmen de teker teker bir hâlde bulunmalarıdır. Ve birçok hâdiselerin birbirlerine zıt bir hâl üzere olmalarıdır. Meselâ: İmân ile inkâr, hidâyet ile sapıklık, saadet ile mutsuzluk, güneş ile ay, gece ile gündüz, cin ile insan birbirinin zıddı bir hâldedirler. Diğer bir yoruma göre de çiften maksat, Kurban Bayramıdır ki: Ayın çift olan onuncu gününe tesadüf etmektedir. Tekten maksat da arefe günüdür ki: Ayın tek olan dokuzuncu gününe tesadüf etmektedir.

(Ve geçip gideceği zaman geceye) de andolsun, o da bir yaratılış hârikasıdır. Kısalır, uzanır, bâzen karanlık, bâzen de yıldızlar ile aydınlanır. Gidip gelmesiyle cemiyet hayatında bir intizam, bir istirahat devresi vücuda getirir. Bu geceden maksadın Hacca mahsus olan müzdelife gecesi olduğuna inananlar da vardır, o gecede hacılar yürüyüşte bulunurlar. Bu kendilerine yemîn edilen şeylerden evvel bir “Rab” kelimesi de takdir edilmiş bulunabilir. O hâlde onların Rab’bine, Yüce Yaratıcı’ya yemîn edilmiş olur.

(Bunda akıl sâhibi için bir yemîn yok mudur!.) Evet.. Vardır. Hikmet sâhibi Yaratıcı’nın böyle bir takım kudret eserlerine yemîn etmesi, sırf kullarını uyandırmak içindir. Onların dikkatlerini ilâhî beyanlara çekmek içindir. Çünkü: Kendilerine yemîn edilen şeylerin her biri pek enteresan boş ve Allah’ın kudretine delil bir mahiyette bulunmaktadır. Artık akıl sâhipleri bunları güzelce seyrederek, akıllıca düşünerek bunların Yüce Yaratıcısı’nı birlemeye kutsamaya ve yüceltmeye devam etmeli değil midirler?. Kur’an-ı Kerim’in bütün bu mübârek âyetleri, insanları gâfilce yaşamaktan men ederek arifçe, hikmetlice bir hâlde yaşamaya dâvet etmekte bulunuyor. Gâfilce ve inkârcı bir hâlde yaşayanlar da elbette ki: Nihâyet lâyık oldukları cezalara kavuşacaklardır. İşte Kur’an-ı Kerim, bizlere örnekler gösteriyor.

Ey Yüce Resûl!. Ve ey onun ümmetinden bulunmak şerefine sâhip olan insan!. (Gördün mü ki:) görmüş gibi işitip bilmedin mi ki: (Rab’bin Âd’a nasıl yaptı?.) O kavmi küfürlerinden dolayı nasıl helâk etti.

(Direk sâhibi olan) Yâni: Büyük çadırlara, yüksek binalara sâhip bulunan (İrem cemaatine.) bu Âd kavmi ki: “Arabî Bâide” denilen bir Arab kabîlesi bulunuyordu. Avs Bin-i İrem denilen bir şahsın evlât ve torunları bulunuyorlardı, büyük dedeleri ise Nûh Aleyhisselâm idi. Rimal, Ahkaf, Hazret Mût denilen yerlerde otururlardı, uzun bir müddet yaşamışlardı, sonra küfürlerinin bir cezası olmak üzere semâ tarafından gelen korkunç bir ses ile helâk olmuşlardır.

O helâk olan Âd kavmi (Bir belde) ahâlisi idiler (ki: O beldenin bir misli beldeler arasında yaratılmamıştı.) Kendileri pek büyük bir vücuda uzunca ömre, fazlaca kuvvete nâil bulunmuş oldukları gibi beldeleri de çok büyük, çok muhteşem bir hâlde bulunuyordu. Buna rağmen küfürleri yüzünden nihâyet mahvolup gittiler. Artık sonraki kavimler de onların o müthiş âkıbetlerinden ibret dersi almalı değil midirler?.

(Ve) Ey Resûl-i Ekrem ve ey müslümanlar!. (vadide kayaları kesip oyan Semûd’a da) Hak Teâlâ nasıl yaptı?. Onları da küfürleri sebebile nihâyet nasıl bir şekilde kahır etti ve cezalandırdı, onların o âkıbetleri de bir düşünülmelidir. Bu Semûd kavmi, “Arab-i Aribe’den (Hâlis Araplardan) bir topluluk idi, Hicaz ile Şam arasında bulunan “Hicr” adındaki bir beldede oturuyorlardı. Bunlar da Âd kavmi gibi Putlara taparlardı. Pek çok şehir yapmış oldukları rivâyet olunuyor. Dedeleri Semûd adında bir şahsın adı ile anılan meşhur bir kabîledir. Büyük dedeleri ise Nûh Aleyhisselâm’dır Bu kabîle de küfürleri yüzünden bir sarsıntı, bir ses veya yıldırım ile helâk olmuşlardır.

(Ve) Yüce Yaratıcı, (pek büyük, sâbit binalara sâhip olan Fir’avuna) da nasıl yaptı?. Onu da nasıl müthiş bir azaba uğrattı, kendisini de, kendisine tâbi olanları da sular içinde helâk ederek cezalarına kavuşturdu. O Fir’avun’un kudret ve saltanatı, kendisini aslâ kurtaramadı, artık dünya varlığına güvenerek dinden, âhiret fikrinden mahrûm olanlar, o gibi küfürleri yüzünden helâke mâruz kalmış eski kavimlerin o müthiş âkıbetlerini bir düşünmeli, nazarı dikkate almalı değil midirler?

(İşte onlar ki:) O Âd ve Semûd kavimleri ve Fir’avun’un kâfiri (beldelerde azgınlıkta bulunmuşlardı.) Kibirli vaziyetler almışlar, kindi fâni kuvvetlerine, servetlerine güvenmişler, kendilerine verilen öğütleri kabul etmemişler, câhilce ve inkârcı bir hâlde yaşamışlardı. Fecr Suresi 1.2 Ayet Meal ve Tefsiri

O dinsiz kavimler, şahıslar (Oralarda) o bulunmuş oldukları beldelerde (fesadı çoğaltmışlardı.) küfür ve isyâna dalmış, kendileri gibi düşünmeyenlerin hayatlarına kastetmiş, hâllerini ıslâh etme yolundan ayrılmış, kendi pek çirkin, ahlâka aykırı hâllerini bir yükseliş, bir medeniyet, bir refah ve saadet hâli sanmışlardı.

(Artık Rab’bin de onların üzerlerine) O dinsizce, ahlâksızca yaşamaları yüzünden (bir azap kamçısı saldırdı.) üzerlerine çeşit çeşit azaplar yağdırdı, hepsini de daha dünyada iken felâketlere uğrattı, âhiretteki azapları ise her türlü düşüncelerin üstündedir. Kur’an-ı Kerim’de bu gibi kavimlerin pek müthiş tarihî hâlleri ayrıntılı olarak ve kısaca mükerrer bir şekilde beyan buyurulmuştur. Bunlar ilâhî kudretin büyüklüğünü bildirmektedir. İnsanlar için birer ibret dersi vermektedir. Resûl-i Ekrem’e de teselli vermek hikmeti, lütfunu içermektedir. Bu hususa dair “El-Hakka” sûre-i celîlesinin tefsîrine de bakınız.

Bu mübârek âyetler de Âlemlerin Rabbi’nin bütün kevnî hâdiseleri görüp bildiğini haber veriyor, insanların zenginlikle, fakirlikle imtihana tâbi tutulduklarını bildiriyor. İnsanların ise bu husustaki hikmet ve faydayı takdîr edemez bir hâlde bulunduklarını ve pek cimrilik ve servete düşkünlük gösterdiklerini beyan buyurmaktadır. Şöyle ki: Ey Son Peygamber!. (Şüphe yok ki: Rab’bin) Bütün kullarının hâllerini (görüp gözetmektedir.) sana itaatte bulunanların da, muhalefete cür’et edenlerin de hâlleri Allah tarafından bilmektedir. Artık muhalif, inkârcı, olanlar geçmiş kavimlerin dinsizlikleri yüzünden nasıl felâketlere uğramış olduklarını düşünmeli değil midirler? “Mirsad” Gözetilen yer, gözetme yeri, rasad dürbünü demektir. “Haris”; yâni muhafız, bekçi mânâsında da kullanılmaktadır. Bu tarassuttan maksat, Cenab-ı Hak’kın bütün hâdiseleri görüp bildiğini bir temsilden ibarettir. Deniliyor ki: Bu ilâhî beyan, yukarıdaki yeminlerin bir cevabı olabilir. Aradaki beyanlar ise birer muterize cümlesi mesabesindedir.

(Fakat insan) İbret almıyor, Hak Teâlâ’nın kendisini görüp bütün hâllerini bildiğini insan düşünmüyor, yalnız kendi maddî menfaatini düşünüyor, (ne zaman Rab’bi onu) O insanı (imtihan edip) yâni: Hakkında hikmet gereği bir imtihan bir deneme muamelesi yapsa da (kendisine ikramda bulunsa) o insana bir servet, bir nîmet, bir mevki verse (o vakit) o insan (der ki: Rab’bim bana ikram etti.) ben buna lâyık bulunuyordum. Biçare insan… Düşünmez ki: O nâil olduğu nîmet, bir ilâhî lütuftur, bir hikmetten dolayı kendisine ihsân buyrulmuştur. Onun şükrünü yerine getirmekle mükellef olduğunu düşünmez, ancak böbürlenir durur.

(Amma) Cenab-ı Hak, hikmeti gereği olarak (onu) o cimri olan insanı (imtihan edip de rızkını darlaştırdığı vakitte) o insan, bunun ne gibi bir hikmet ve faydaya dayalı olduğunu takdir edemeyip (der ki: Rab’bim, bana ihanet etti.) o darlığın başka bir sebebe dayalı olduğunu düşünmeyerek onu kendi hakkında bir ihanet, bir hakaret zanneder. Halbuki: Öyle imtihanın kendi hakkında uhrevî bir mükâfata erişmesine vesîle olabileceğini veya kendini beyinsizce bir zevk ve safaya düşmekten korumaya sebep bulunacağını veyâhut kendi kusurunun, çalışma ve gayretteki noksanlığının bir neticesi olabileceğini hiç düşünmez. Bu âyet-i kerîme, kâfir bulunan Utbetübnü Rebia veya Ümeyyet-Übnü Halef hakkında nâzil olmuştur.

(Yok yok) Öyle zannettikleri gibi değil, bir kimsenin haddizatında değerli olması veya ihanete lâyık bulunması, maddî bir nîmete erişmesiyle veya ihtiyaç içinde kalması ile alâkadar değildir. Nice kimseler, hiç bir kıymet ve fâzilete sâhip olmadıkları hâlde bir çok dünyalığa nâil olabilirler. Nice kimseler de, bir fâzilet ve kemâl sâhipleri oldukları hâlde dünya varlığından nâsipsiz bulunurlar. Bütün bunlar, birer hikmete dayalıdır. Kulun vazifesi ise üzerine düşen görevi yapmaya çalışmak, ve başarıyı da Allah’ın lütfundan beklemektedir. Bir nîmete nâil olunca şükrünü yerine getirip muhtaç olanlara da mümkün mertebe yardımda bulunmaktır. Halbuki: Ey insanlar!. (Belki siz, yetime ikram etmezsiniz.) Malınıza pek fazlaca bağlanarak ve can atarak ondan sadaka vermek, yetimlerin yardımına koşmak istemezsiniz, nâil olduğunuz nîmetin şükrünü böyle bir şekilde yerine getirmeye çalışmazsınız.

(Ve) Ey kendilerine fazlaca kıymet veren, kavuştukları nîmetlere lâyık olduklarını iddia eden insanlar!. Siz (Yoksullara yiyecek vermek için) bir eğilimde bulunmazsınız, (birbirinizi teşvikte) öyle bir insanî muamele için öncülükte (bulunmazsınız) artık elde etmiş olduğunuz nîmetlere kendinizin lâyık, ve hak etmiş olduğunuzu nasıl iddia edebilirsiniz?. Ve bir nîmetten mahrûm kalınca onu hakkınızda bir ihanet nasıl sayabilirsiniz?. Nedir sizdeki bu cimrilik, bu kadar yanlış bir görüş?. Halbuki: İnsanlara lâzım olan odur ki, birbiri hakkında iyiliksever olsunlar, birbirinin yardımına koşsunlar, zenginler, fakirlere yardım etsinler, fakirler de zenginlere teşekkür ederek duada bulunsunlar. Ve kader gereği bir ihtiyaç içinde bulunurlarsa meşrû şekilde giderilmesinin sebeplerine baş vurarak Cenab-ı Hak’tan muvaffakiyet niyâzında bulunup dursunlar. İslâm ahlâkı bunu icabetmektedir. “Lâtehhazzune” bâzınız bâzınıza emretmezsiniz demektir.

(Ve) Ey ihtiraslı insanlar!. Siz (Miras bırakılan malı şiddetlice yersiniz.) yâni: Kendi hissenizin üstünde bir hisse almak istersiniz, helâl mı, haram mı diye düşünmezsiniz, kadınların çocukların ve başkalarının haklarına tecâvüz edilip edilmediğini hiç dikkate almazsınız veyâhut miras bırakanın o malları haram olarak elde etmiş olduğunu bildiğiniz hâlde yine o malları alıp yemekten geri durmazsınız. “Lemmen” Cem’an şediden: Yâni şiddetle, tam bir ihtiras ile toplamak mânâsınadır.

(Ve) Siz ey ihtiraslı insanlar!, (malı pek çokça bir sevgi ile seversiniz.) Miras sûretiyle olsun olmasın her hâlde helâl ve haram demeyerek mal toplamaya büyük bir eğilim gösterirsiniz. Kısacası: Siz dünya hayatını, varlığını, âhiret hayatı ve nîmetleri üzerine tercih edersiniz. Halbuki: Ahlâkî fâzilet sâhibi olan bir insan, öyle ihtiraslı hareketlerden kaçınır, kavuştuğu malların şükrünü yerine getirmeye çalışır, muhtaç olanlara seve seve yardımda bulunur, meşrû sûretle mal kazanmaya gayret eder, gayri meşrû mallara bir kıymet vermez, dâima namuslu bir hâlde bulunur, asıl hakiki istikbâlini düşünerek ona göre hareketlerini düzenlemeye çalışır durur. “Cemmen” kesiren yâni çokça mânâsınadır.

Bu mübârek âyetler de fâni varlıklara düşkün olanların iddialarını reddediyor, kıyamet kopup ta âhirete imânsız bir hâlde gidecek olan herhangi bir şahsın ne kadar fâidesiz pişmanlıklarda bulunacağını ve ne müthiş azaba tutulacağını ihtarda bulunuyor. Fakat mümin, sâlih kulların da o gün ne kadar ilâhî lütuflara mazhar olarak cennete sevk edileceklerini müjdelemektedir. Şöyle ki: (Hayır, hayır.) Öyle değil, ey insanlar!. Helâl ve haramı dikkate almamanız, dünya varlığına karşı o kadar hırslı olmanız, ebedî istikbâliniz için çalışmamanız, uygun bir hareket olamaz, sonra bir gün gelecek ki: Bu yanlış hareketlerinizden dolayı pişman olacaksınızdır. Evet. (Yer dağılıp parça parça parçalanınca…) Büyük bir zelzeleye uğrayarak üzerindeki binalar, köşkler, ağaçlar, dağlar darmadağın olunca o boş temennîler, pişmanlıklar yüz gösterecektir. “Dekket” titredi, harekete geldi, sarsıldı demektir. “Dek” vurmak, dökmek, parça parça etmek mânâsınadır.

(Ve Rab’bin) Emri, kazası veya o Yüce Yaratıcı’nın kudretinin alâmetleri, kahr ve cezasının eserleri meydana (gelip melekler de saf saf dizilince…) yâni: Göklerden Melekler inerek insanları ve cinleri kuşattıkları zaman, bu sûretle de durak ehline karşı ilâhî hâkimiyet tecellî edeceği vakit de o insanlar, fâidesiz temennîlerde, pişmanlıklarda bulunacaklardır.

(Ve o gün cehennem de) Varlık alanına (getirilmiş olunca…) bir hadîs-i şerife nazaran cehennem, yetmiş bin melek ve onlara tâbi olan diğer ruhanî kuvvetler vasıtasiyle meydana getirilecektir. Yâni: Bakanlara karşı cehennem olanca şiddetiyle görülecek, bu sebeple de Allah’ın kudreti tecellî etmiş bulunacaktır. Artık bu müthiş manzara karşısında kalan ve âhiret hayatını yalanlamış bulunan herhangi bir inkârcı (insan, o gün anlamış olur.) dünyada iken ne kadar yanlış düşünmüş, câhilce ve inkârcı bir hâlde yaşamış olduğunu anlayarak gözlerinden gaflet ferdesi açılır (ve artık o anlayıştan ona ne fâide?.) artık uyanma devri geçmiş, o anlayış âdet durumunda bulunmuştur. Bu anlayıştan dolayı bir fâide göremeyecektir. Artık fâide verecek tevbe zamanı geçmiştir.

Öyle bir şahıs, o korkunç manzara karşısında kalınca (Der ki: Keşke hayatım için) bu âhiret hayatıma fâide vermesi için daha dünyada iken güzel ameller (takdim etmiş olsa idim.) dünya hayatını boş yere zâyi ve kendime verilmiş olan irâdeyi, kabiliyeti kötüye kullanmasaydım da şimdi böyle pek müthiş azap karşısında kalmasa idim.

(Artık o gün) O kıyamet zamanında (onun) o Yüce Yaratıcının, o kâfir insan hakkında (yapacağı azabı bir kimse yapamaz.) o öyle bir şiddetli azaptır. Onun bir mislini hiç bir mahlûk, meydana getiremez, o kâfir şahıs, dünyadaki kendinin pek çirkin, bâtıl hareketinden, inkârından dolayı böyle bir azaba lâyık olmuştur.

(Ve onun) O kahredici olan yaratıcının (vuracağı bend ile) zincir ile, kelepçe ile (kimse bend vuramaz.) hiç bir kimse bir suçluyu öyle şiddetli bir sûrette yakalamaya kaadir olamaz. İşte küfür ve münâfıklığın neticesi, böyle pek şiddetli bir azaptan ibarettir. Allâh-ü Teâlâ’nın mü’mîn, sâlih kulları ise bütün bu azaplardan emîn, ilâhî lütuflara ulaşmış bulunacaklardır. “Vesak”: Bağ, bend, kayt, ayak bağı ve söz, yemîn mânâsınadır.

Evet.. İyi hâl ile vasıflanmış mü’minlere âhirette Allah tarafından bir iltifat olarak buyrulacaktır ki: (Ey mutmain olan nefis) yâni: Ey emîn, ruh huzuruna sâhip, temiz itikat ile vasıflanmış, şek ve şüpheden uzak ve Cenab-ı Hak’kın zikri ile, sevgisi ile kalbini nûrlandırmayı başaran mü’mîn zât!.

(Rab’bine dönüver.) Kerem Sâhibi Mâbudu’nun mânevî huzuruna yönel, onun vâ’d buyurmuş olduğu bir keramet mahallinde, bir yüksek cennete gidiver. (Sen) sana verilen nîmetlerden (râzı) olduğun hâlde (O) Kerîm Rab’bin (de senden râzı olarak!.) öyle pek yüce bir mâkama eriş.

Ve o Kerem Sâhibi Mâbud öyle muhterem bir kuluna dirilme zamanında veya ölüm vaktinde emreder ki: (Artık kullarımın arasına gir..) Ey nefis-i mutmeinne!. (Ey huzura ermiş nefis) Sen de değerli kullarımın zümresine dahil ol..

(Ve) Sen de o muhterem kullarını ile beraber (cennetime giriver.) bundan maksat, cennetlerin en yükseği olan Adn cennetidir. Bir rivâyete göre bu âyet-i kerîme “Hz. Hamza” veya Mekke’deki müşriklerin idam etmiş oldukları “Habib Bin-i Adiy” Radiyallâh-ü Anhüma hakkında nâzil olmuştur. Maamafih bu gibi beyanlarda muteber olan, onun genelliğidir, sebebinin hususiyeti değildir. Bu ilâhî müjde, her sâlih, huzura ermiş kulu da içine almaktadır. Kısacası: Mü’minlerin âkıbeti, böyle tasavvurların üstünde bir selâmet ve saadetten ibarettir. Temiz, takva ehli mü’mînler arasında bir mânevî birlik vardır. Hepsinin de yüzlerinde bir din nûru parlar durur, mutlu müminlerin nûrları, sâlih müminlerin çehrelerine aksederek tecelli eder, bir saadet âleminde beraber yaşar, nice ilâhî tecellilere kavuşurlar. Hak Teâlâ Hazretleri cümlemizi o gibi zâtların şefaatlerine, arkadaşlarına kavuştursun âmin.. Sonraki Sure: Beled Suresi Meal ve Tefsiri