Muhtasar Rûhu'l-Beyân Tefsiri (Türkçe) — Ra'd 13:1 – İsra' 17:111

RA'D SÛRESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 43 âyettir. Elif. Lâm. Mim. Râ. İbn Abbas, bu harflerin: ”Ben Allah'ım, yaratıkların bilmediklerini bilir, Arş'ın üstünden toprağın altına kadar, görülmeyeni görürüm," anlamında olduğunu söyler. Bunlar, yani bu sûrenin âyetleri Kitab'ın, Kuranın âyetleridir. Sana Rabbinden indirilen Kur'an haktır. Müşriklerin dedikleri gibi, onu sen kendinden getirmedin. Ama insanların çoğu Kur'an'a inanmazlar. Onun hakikatini inkâr ederler. Çünkü inatlarında ileri gitmişler, hak yoldan sapmışlar, onun mânâlarını düşünmemişlerdir. Ama onların inkârları, Kur'an'ın hak olup yüce Allah katından indirildiği gerçeğini ortadan kaldırmaz. Şüphesiz kör görmese de, güneş güneştir. Bundan sonraki âyette Yüce Allah rubûbiyyetinin (Rab olduğunun) ve birliğinin delillerini açıklayarak şöyle buyurmuştur:

Allah, görmekte olduğunuz gökleri bir direk olmadan yükselten... Allah gökleri yükselmiş olarak yarattı. Onunla yer arasında, yaya olarak beş yüz yıllık bir mesafe vardır. O, gördüğün gökyüzünü, dikilmiş direkler ve sütunlar olmadan yükseltmiştir. Sonra Arş'a istiva eden... Arş, kıralın tahtı demektir. Burada, halen mevcut büyük bir yaratık anlamındadır. O, yaratıkların en büyüğüdür. Yüce Allah'ın şu âyette haber verdiği gibi, altında tatlı su vardır: ”...Onun arşı su üzerindedir..." (Hûd: 7) Güneşi ve ayı emrine boyun eğdirendir. Allah onları, kendilerinden istenilen şey için boyun eğdirdi. Bu da, kullarının onlarla yılların sayısını bilmek suretiyle faydalanmaları, güneşin ve ayın hareketini hesaplamalarıdır. Güneş ve ay gece gündüz insanlara ışık verirler. Yere, bedenlere, ağaçlara ve bitkilere faydalıdırlar. Hepsi, güneş ve ayın ikisi de belli bir süreye kadar akıp gitmektedir. Yani, bilinen bir vakte kadar... Bu da dünyanın son bulması, dönmesini tamamlamasıdır. Güneşin ve ayın bir takını konak yerleri vardır. Bunlar her gece bir menzilde doğup, ötekinde batarlar. Bu, son durak yerine kadar böylece devam eder. O, işi düzenler. Sahibi olduğu varlıkların, vermek ve vermemek, diriltmek ve öldürmek, günahlarını bağışlamak, sıkıntılarını gidermek, bazı toplulukları yükseltip bazılarını alçaltmak türünden olan işlerini takdir eder ve düzenler. Birliğine, öldükten sonra dirilmeye, kudret ve hikmetinin kemaline işaret eden âyetleri, delilleri açıklar. Umulur ki, Rabbinize kavuşacağınıza tam olarak inanırsınız. Yani. Allah (celle celalühü) bu delil ve işaretleri, onlar üzerinde derinlemesine düşünüp bakmanız için açıklar. Siz böylece bunlarla, onun varlığına, birliğine, kudret ve hikmetine delil bulur, gökleri ve arşı yaratmaya, iriliklerine rağmen güneşi ve ayı boyun eğdirmeye, bütün işleri idare etmeye güç vetiren Allah'ın, bunlara göre daha kolay olan, insanı yalatmaya, tekrar diriltmeye ve cezalandırmaya öncelikle muktedir olduğunu kesin bir şekilde bilip, inanırsınız.

Yeryüzünü uzatan, uzunlamasına ve enlemesine yayan, ayakların sağlam bir şekilde basması ve hayvanların hareketi için genişleten O'dur. O, yeryüzünü, bir yerde topluca bulunan bir bütün olarak değil, yayılmış olarak yaratmıştır. Dünyanın yayılmış oluşu, onun yuvarlaklığına aykırı değildir. Çünkü yeryüzünün tamamı büyük bir kütledir. Yuvarlak bir cisim son derece büyükse, onun her parçası düz bir satıh gibi görünür. Orada yeryüzünün sallanmaması, kendisinin ve üstündekilerin düzgün durması için, yerin direkleri olan sabit dağlar ve akan nehirler vare-' den... Dağların, nehirlerin çıkış yerleri olması dolayısıyla burada, nehirler dağlara eklenmiş ve ikisi tek bir fiile bağlanmıştır . Yeryüzünün içlerinden çıkan buharlar, yükseldiğinde sıkışır ve birbirine girer. Sonunda dağlarda büyük sular meydana gelir. Sonra sular, çokluğu ve kuvvetinden dolayı dağı delerek çıkar ve yeryüzünde akar. Ve orada her türlü meyveden çifter çifter yaratan O'dur. Burada, Arapların konuşmalarında âdet olduğu üzere ”zevçeyn" kelimesi ”isneyn" kelimesiyle pekiştirilmiştir. Allah yeryüzünde her türlü meyveyi tatlı, ekşi; siyah, beyaz; sarı, kırmızı; küçük ve büyük olarak çifter çifter yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine örtüyor. Yani geceyi, karanlığıyla gündüzü kaplayan, gündüzün aydınlığını gideren bir örtü yapıyor. Böylece aydınlık olan hava, karanlığa bürünüyor. Burada ”örtmek" şeklinde çevirdiğimiz ”iğsâ" kelimesi, bir şeyin üzerine başka bir şeyi giydirmek demektir. Şüphesiz bütün bunlarda yani yer, dağlar, nehirler ve meyvelerde düşünen bir topluluk için yaratanın kudretine, hikmetine ve idaresine işaret eden âyetler vardır. Yeryüzündeki âyet, onun, üstündekiler için halı gibi yayılması açısındandır. Orada yollar, vadiler, pınarlar, mâdenler ve hayvanlar vardır. Dağların âyet oluşu, onların sabiti ilikleri, yükseklikleri, sertlikleri ve ağırlıklarıdır. Çadırın kazıklarla sabitleştirilmesi gibi, yeryüzü de dağlarla sabitleştirilir. Nehirlerin âyet oluşu; onların, dağların, her yanından değil, bir tarafından çıkmasıdır. Bu da, üstün hikmet sahibi olan ve istediğini yapan yüce bir güce dayanmasındandır. Meyvelerin âyet oluşu ise şudur: Tohum yere düşer ve yeryüzünün nemi onu etkileyerek yetişip büyümesini sağlar. Üst ve alt tarafı yarılır. Üst taraftaki yarıktan yüksek ağaç, alt taraftakinden ise yerin derinliklerine gömülen kökler çıkar. Bu, insanı hayrete düşürecek işlerden biridir. Çünkü bu tohum tek bir özelliğe sahiptir. Tabiat olaylarının, yıldız ve gezegenlerin ona olan etkisi de tektir. Sonra onun bir tarafından havaya doğru yükselen bir gövde, diğer taraftan yerin dibine işleyen bir kök çıkıyor. Oysa tek bir tabiattan iki zıt tabiatın meydana gelmesi imkansız. Bu bize, bunun sebebinin hikmet sahibi bir idareci olduğunu gösteriyor. Ayrıca, bu tohumdan meydana gelen ağacın bir kısmı odun, bir kısmı çekirdek, bir kısmı da meyve oluyor. Bunları yaratan hikmet sahibi Allah, tüm kusurlardan münezzehtir. O'nu tesbih ederiz. İşte düşünen topluluklar, bütün bunlarda yaratıcının kudretine delil bulurlar. Burada ”düşünmek" şeklinde çevirdiğimiz ”tefekkür" kelimesi, kalbin, eşyanın manâlarını anlamaya yöneltilmesi demektir. Bu büyük âlemde, yeryüzü, dağlar, mâdenler, denizler, nehirler, ırmaklar ve arklar olduğu gibi, küçük âlem olan insanda da, bunların benzerleri vardır. Cesedi yeryüzü, kemikleri dağlar, beyni madenler, karnı deniz, bağırsakları nehirler, damarları ırmaklar, saçı bitki, soluk alış-verişi rüzgârlar, sesi gök gürültüsü, göz yaşları yağmur, sevinci gündüzün aydınlığı, kederi gece karanlığı, uykusu ölüm, uyanıklığı hayat gibidir.

Yeryüzünde birbirlerine komşu yani birbirine bitişik, bir kısmı verimli olan ve birşeyler bitiren, bir kısmı çorak olup hiçbir şey bitirmeyen, bazıları az verimli ve sert, bazıları yumuşak, bir kısmı ağaca değil tarıma, bir kısmı da ağaca elverişli olan kıtalar, aynı sudan sulanan üzüm bağları... Araplar üzüme meyvesinin bolluğu, yükünün çokluğu, toplamak için alçak oluşu, dikeninin bulunmayışı, taze ve kuru olarak yenmesi dolayısıyla ”kenn" demişlerdir. Şüphesiz içerisindeki iman nurundan dolayı, mü'min kalbi bu adı almaya daha lâyıktır. Bundan dolayı Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Sizden biriniz (üzüme) kernt demesin. Çünkü kerm müminin kalbidir," Duyulmuştur.(1) Bu yasaklamaya sebep: Arapların üzüme ve üzüm çubuğuna; ondan elde edilen şarabı, içenleri kereme sevkettiği için ”kerm" derlerdi. İsmin güzelliğinin insanları onu içmeye teşvik etmemesi için. Hazret-i Peygamber üzüme bu adın verilmesini hoş karşılamadı. Temizliği ve güzelliği dolayısıyie mü'minin kalbinin bununla nitelenmesini daha uygun buldu. Ekinler, bir kökten ve muhtelif köklerden dallanan hurma ağaçları vardır. Biz yemişlerinde şekil, miktar, tat, koku bakımından onların bazılarını bazılarına üstün kılarız. Ayrıca onlar içerisinde beyaz, siyah, büyük, küçük, tatlı, acı, iyi ve kötü olanlar vardır. Bunlar da, hikmet sahibi yaratana ve O'nun kudretine işaret eden şeylerdendir. Çünkü kökler ve sebepler aynı olduğu halde, şekil, renk, tad ve koku açısından çeşitli olan ağaçları bitilmek, ancak güçlü ve irade sahibi birisiyle mümkün olur. Eğer meyvelerin oluşumu su ve toprakla olsaydı, renkleri ve tad lan çeşitli olmazdı. Tek bir suyla aynı bahçede yetişen aynı cins ağaçlarda üstünlük bulunmazdı. Ayette geçen ”sınvân" kelimesi ”sınv" kelimesinin çoğuludur. ”Smv", aynı kökten türeyen iki hurma dalı demektir. Şüphesiz bunlarda bütün bu anılan şeylerde akıllarını kullanan akıllarının gereğiyle amel eden bir toplum için açık âyetler işaretler vardır. Şüphesiz şekil, renk, tad ve kokulan faildi olan meyveleri yaratmaya, yeryüzüne suyla hayat vemıeye ve orada güzel bahçeler oluşturmaya güç yetiren Allah, insanı da tekrar yaratmaya güç yetirir. Hatta bu, ona oranla daha kolay ve daha rahat bir biçimde güç yetirilecek bir şeydir.

Ey Rasûlüm Muhammed veya ey dinleyici! Eğer bir şeye şaşıyorsan, asıl şaşılacak şey, onların yani müşriklerin: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı, biz mi yeniden yaratılacağız?' demeleridir. Âyetin manası şu şekildedir: Onlar kendilerini, başlangıçta hiçbir şey olmadan -Çünkü ruhlar, cesetler ve toprak yoktu- yaratan Allah'ın kudretine şaşmıyorlar. Oysa onları topraktan yaratması, O'nun için daha kolaydır. Asıl şaşılacak şey, Allah'ın onları tekrar yaratacağını hayretle karşılamalarıdır. İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir. Çünkü Allah'ın yeniden diriltme gücünü inkâr ediyorlar. Ve işte onlar boyunlarında tasınalar bulunanlardır. Yani küfür ve sapıklıkla bağlıdırlar. Kurtulmaları mümkün değildir. Tasına diye terceme ettiğimiz ”ğul", elin boyuna bağlandığı halka şeklindeki tasmadır. Burada maksat, Allah'ın, onların boyunlarına bağladığı şekavet tasınalarıdır. Yine onlar cehennem ehlidir, orada sürekli kalacaklardır. Orada ebedî kalmakla nitelenenler; başkaları değil, onlardır. Kişi kendi nefsinin elinde esirdir. Hevâ, boynunda tasına gibidir. Onunla dünyasında özdeşleşen bu tasına manevîdir. Kıyamet günü ise gerçek bir hale gelecektir. Çünkü burada gizli olan orada gerçekleşecektir. Tıpkı şu olayda anlatılanlar gibi: Asilerden birisi ölmüş ve gömmek için bir kabir kazmışlar. Fakat kazılan kabirde büyük bir yılan bulmuşlar. Sonra yeni bir kabir kazdıklarında, aynı yılanı orada da bulmuşlar. Sonunda, kaçmak isteyen hiçbir kimsenin Allah'tan kaçamıyacağını ve Allah'a hiçbir şeyin galib olmayacağını anlayınca, ölüyü o yılanla birlikte defnetmişler. İşte bu yılan, onun amelidir.

Onlar yani Mekke müşrikleri senden, iyilikten yani afiyet ve kendilerine mühlet verilmesi suretiyle ihsandan önce kötülüğü yani helak edici olan cezanın gelmesini -ceza onlara kötü geldiği için, kötülük diye adlandırıldı- acele istiyorlar. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekkeli müşrikleri bazen dünya azâbıyla, bazen de âhiret azâbıyla tehdit ediyordu. Âhiret azâbıyla her tehdit edişinde, kıyameti ve öldükten sonra dirilmeyi inkâr ederlerdi. Dünya azâbıyla tehdit ettiğinde de, acele ediyorlar, ”azap ne zaman gelecek?" diyorlar ve alay ederek, Hazret-i Peygamberin söylediğinin aslı olmadığı inancında olduklarını açığa vurarak; afiyet, rahmet ve hayrın yerine, ceza, azap ve kötülüğü istiyorlardı. Bu yüzden: ”Ey Allahım! Eğer bu, senin katından gelmiş bir gerçekse, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir." (Enfâl: 32) dediler. Oysa onlardan önce yani kendileri gibi yalanlayıcıların başına gelen, yere batırma, şekil değiştirme, sarsıntıya uğrama gibi azaplar gelip geçmiştir. Onlardan niçin ibret alınıyorlar? Şüphesiz Rabbin günahlarla kendi kendilerine zulmetmelerine rağmen, insanlara karşı mağfiret sahibidir. Onların suçlarını örter, peşlerine takılmaz. Aksi halde yeryüzünde bir tek hayvan bile bırakmazdı. Ama âsilerden dilediklerine karşı şüphesiz Rabbinin azabı da şiddetlidir. Bu âyetin bir benzeri de yüce Allah'ın şu buyruğudur: ”Kullarıma, benim çok bağışlayıcı ve pek esirgeyici olduğumu, azabımın da elem verici bir azab olduğunu haber ver." (Hicr: 49-50) İnsan sağlıklı olduğunda, korkması daha da faziletlidir. Böylece taatlere devama çalışır, kötülüklerden kaçınır. Hastalandığında ve dolayısıyla amellerinde güçsüzlüğe düştüğünde ise umutlanması daha faziletlidir. Allah (celle celalühü) Dâvud (aleyhisselâm)'a: ”Ey Davud! Günahkârlara müjde ver, sıddîkları korkut" diye vahyetti. Davud (aleyhisselâm): ”Ey Rabbim! Günahkârları nasıl müjdeler, sıddîkları nasıl korkuturum?" diye sorduğunda, yüce Allah: ”Günahkârları müjdele! Çünkü, bana büyük gelen her günahı bağışlarım. Sıddîkları da korkut ki, amellerini beğenmesinler. Çünkü ben birisine adaletimle muamele eder ve onu hesaba çekersem mutlaka helak olur" buyurdu.

Kâfirler: 'Ona yani Muhammed'e Rabbinden peygamberliğinin doğruluğuna işaret eden bir âyet, açık ve net bir alâmet indirilmeli değil miydi?' derler. Çünkü Hazret-i Peygambere inen âyetleri saymıyorlardı. Rasûlüliah'tan, aydınlanmak için değil, inat olsun diye bir işaret istiyorlardı. Öyle olmasaydı, isteklerine cevap verilirdi. Bu, asanın yılana dönüşmesi, ölülerin diriltilmesi, kayadan deve çıkarılması gibi mucizelerdir. Bu yüzden Hazret-i Peygambere Allah (celle celalühü) tarafından: Sen ancak bir uyarıcısın yani onları uyarmak ve kötü akıbetten korkutmak için gönderildin, senin görevin onların isteklerine cevap vermek değil, Peygamberliğini doğrulayan şeyleri getirmektir, denildi. Çünkü o, her mucize gösterişinde, başka birisi gelip değişik bir mucize isterdi. Bu da peygamberlerin davetinin çökmesini gerektirir. Her toplumun bir rehberi var. Yani, her toplum için dönemlerinde revaçta olan konularda, o konuya uygun özel mucizeyle donatılmış, onları hakka yönelten ve doğruya çağıran bir peygamber gönderilmiştir. Hazret-i Mûsa döneminde sihir revaçta olduğu için, onun mucizesini onların yoluna yakın olan bir şekilde yaptı. İsâ (aleyhisselâm) döneminde tıp ileri olduğu için, onun mucizesini de tıpla uyuşan, ölüleri diriltmek, alaca hastalarını ve anadan doğma körleri tedavi etmek türünden yaptı. Bizim Peygamberimizin zamanında da, fesahat ve belagat egemen olduğu için, onun mucizesini de Kur'ân'ın fesahat ve belagatını insan gücünün ulaşamıyacağı bir seviyeye getirmesi şeklinde yaptı. Kendi yollarına ve yapılarına bu kadar yakın olmasına rağmen, bu mucizeye inanmadılar. Dolayısıyla daha başka mucizelere hiç inanmazlar.

Her dişinin karnında ne taşıdığını, yani taşıdıkları yavruların erkek veya dişi tam veya eksik, güzel veya çirkin, uzun veya kısa, itaatkâr veya âsi, akıllı veya beyinsiz, kerem sahibi veya kötü ya da buna benzer o andaki ve ilerideki bütün diğer özelliklerini, rahimlerin neyi eksiltip, neyi artırdığını ancak Allah bilir. Rahim, karında çocuğun kaldığı yer ve kaptır. Alimler rahmin eksilttiği ve artırdığı şeyin ne olduğu konusunda ihtilâf etmişlerdir. Bir görüşe göre bu, çocuğun cüssesidir. Çünkü o, bazan büyük, bazan küçüktür. Bazan organları tam, bazan eksik olur. İkinci bir görüşe göre doğum süresidir. Doğumun en alt süresi altı aydır. Normalde bu, dokuz aydır, hatta iki yıla kadar uzar. Hasan Basriden, eksiltmenin sekiz ay veya daha az, fazlalaştırırı anın da dokuz aydan daha fazla olduğu rivayet edilmiştir. Yine Hasan Basri'den, eksiltmenin, organları tamamlanmadan düşen cenin; artırmanın ise organları tam olarak dünyaya gelen çocuk olduğu rivayet edilmiştir. Her şey O'nun, yani yüce Allah'ın katında Levh-i Mahfuz'da yazılı, bilinen, rızık ve ecel konusunda belirlenmiş olan sınırı aşmayan bir takdire göredir.

O, yani yüce Allah, adına genel olarak gayb denilen ve duyulardan saklı bulunan, aynı zamanda gizli sırları ve bilgilerin de içine girdiği görülmeyeni de... Bazı âlimler şöyle demişlerdir: ”Kuranda gaybla ilgili bilginin Allah'a nisbet edilmesi, bize oranladır. Çünkü Allah'a oranla gayb diye bir şey yoktur." Görüleni de yani duyulara açık olan ve algılanıp görülebilen bütün varlıkları da bilendir. O büyüktür. Şanı, hiçbir şeyin, O'nun bilgisi dışına çıkamayacağı şekilde yücedir. Kudreti ile her şeyin üstündedir.

Ey insanlar! Sizden sözü gizleyen de onu açığa vuran da, sözü nefiste saklayan da, onu diliyle açığa vuran da, içinizden geceleyin karanlıkta saklanıp gizlenen de, gündüzün yollarda açıkça yürüyen ve görünen de Allah'ın ilminde eşittir. O, bunların hepsini görür.

Onun, yani insanın önünde ve arkasında takipçileri vardır. Bunlar, gece ve gündüz melekleridir. Yeryüzüne inme konusunda birbirlerini izledikleri için, Meleklere ”takipçiler" denilmiştir. Onların bir kısmı gece, bir kısmı gündüz inerler. Bir grup geçince, onları başka bir grup izler. Yani gece melekleri gündüz meleklerini, gündüz melekleri de gece meleklerini takip eder. Hepsi sabah ve ikindi namazlarında toplanırlar. Âyetin bu bölümünün manası şöyledir. İnsan için, önünde ve arkasında birbirini takip eden, yâni onu dört bir yandan kuşatan melekler vardır. Onu Allah'ın emrinden yani azabından o, günah işlediği zaman, günahından tevbe eder umuduyla, biraz mühlet vermesi için duâ etmek suretiyle ya da, Allah'ın korumasını emrettiği zararlardan korurlar. Mücahid şöyle der: ”Her kul için, onu uyurken ve uyanıkken, insanlar, cinler ve hayvanlardan koruyan görevli bir melek vardır. Bunlardan birisi ona yaklaştığında, melek ”arkanda" der. Allah'ın izin verdiği şey ise, bunun dışındadır ve o gelip insana ulaşır." Ömer b. Ebî Cündüb'ün şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Biz Sıffin savaşında, Sâid b. Kays'ın yanında oturuyorduk. Hazret-i Ali (radıyallahü anh) karanlık bastıktan sonra mızrağına dayanarak yanımıza geldi. Said: 'Sana birisinin pusu kurmasından korkmuyor musun?' diye sordu. Hazret-i Ali: 'Herkesin yanında Allah tarafından, onu kuyuya düşmekten, dağdan yuvarlanmaktan, kendisine bir taş değmesinden, hayvan saldırısından koruyan melekler vardır. Kader geldiğinde onunla kaderin arasından çekilirler' cevabını verdi." Bir toplum, şükrü terkedip iyi hallerden kötü hallere dönerek kendi durumlarını değiştirmedikçe, Allah onların afiyet ve nimet içindeki durumlarını değiştirmez. Allah bir toplum için kötülük yani azap ve helak dilediği zaman, artık onu geri çevirecek o kötülüğü engelleyecek yoktur. Zaten onların yani Allah'ın helak etmek istediklerinin, üzerlerinden azabı uzaklaştıracak ve işlerini üstlenecek O'ndan başka, Allah dışında gözeticileri yoktur. Çünkü her şeyin idaresi yalnızca O'na aittir ve O'nun hükmünü sorgulayacak herhangi bir kimse yoktur.

Size, yıldırımdan ve evlerin yıkılması konusunda korku ve yağmur beklentisi ve onun sağlayacağı bereket konusunda ümit vererek... Yağmur bazı şeyler için zarar, bazı şeyler için de rahmettir. Yolcu ve ambarında üzüm ve hurma bulunanlar ondan korkar. Evlerinde oturanlar, çiftçiler ve bahçıvanlar ise onun yağmasını arzularlar. İşte bu şekilde, korku ve ümit içinde, bulutlardan parlayan şimşeği gösteren ve yağmurla yüklü ağır bulutları oluşturan, onu meydana getiren, yaratan O'dur. Yağmurun, gökten bulutlara mı indiği, yoksa Allah'ın bulutlarda yaratıp sonra onu yağmur olarak mı indirdiği konusunda görüş ayrılığı vardır. Ancak olayların, onlar üzerinde yüce Allah'ın etkisi olmadan tabiata isnat edilmesinin mümkün olmadığı bir gerçektir. Fakat etki edeni göz ardı etmeden, bir takım sebeplere dayandırmak kabul edilebilir bir şeydir. Çünkü bu dünya, sebepler ve hikmet dünyasıdır. İlâhi kudret içinde düşünülen bir şey, değer verilmeye ve önemsenmeye daha lâyıktır.

O'nu, gök gürlemesi... Bu konuda âlimler görüş ayrılığı içindedirler. Gerçekte ”gök gürlemesi" anlamındaki ”rad" Allahın nurundan yaratılan bir meleğin adıdır ve deve sahibinin, develeri sürüp götürdüğü ve yönettiği gibi, meleğin, bulutları süren şiddetli sesi anlamına da gelir. Hamd ile, O'nu hamdederek... Göğün şiddetli gürlediği zamanlarda Hazret-i Peygamber: ”Ey Allahım! Öfkenle bizi mahvetme, azabınla bizi helak etme, bundan önce bize afiyet ver" diye duâ ederdi. Melekler de korkusundan Allah'ın heybet ve celâlinden korkarak tesbih ederler. Ra'd tesbih ettiği zaman -onun tesbihi duyulan sesidir- bütün melekler seslerini tesbihle yükseltirler, bunun üzerine yağmur yağar. Melekler Allah'tan korkarlar, ancak onların korkusu insanoğlunun korkusu gibi değildir. Çünkü onlardan hiçbiri sağında solunda olanı bilmez. Onları yemek içmek ve başka hiçbir şey Allah'a ibadetten alıkoymaz. İbn Abbas'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Bir kimse gök gürlemesini duyar da: 'Gök gürlemesinin hamd ile meleklerin de korkusundan tesbih ettiği Allah, yücedir. O her şeye kadirdir' der ve sonra da kendisini yıldırım çarparsa, onun diyeti bana aittir." Onlar yani şu kâfirler bu delillerin açıkça görülmesine rağmen Allah hakkında Rasûlünü yalanlamaları dolayısıyla, onun nitelendirdiği azamet, birlik ve kusursuz gücü konusunda mücadele ederlerken, O, yıldırımlar gönderip... Yıldırım, buluttan meydana gelen ve yere düşen dumansız bir ateş parçasıdır. Bu dünyadaki ateşlerden daha kuvvetlidir. Çünkü buluttan indiği zaman, bazan denize gömülür ve su altındaki balıkları yakar. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Yahudiler, Hazret-i Peygambere Ra'd'ın ne olduğunu sordular. Rasûlüllah: ”O, bulutlarla görevli bir melektir. Onunla birlikte ateşten sapanlar vardır. Onlarla bulutları istedikleri tarafa sürerler," buyurdu. (3) Sapan diye terceme ettiğimiz ”mihrak" aslında: Çocukların birbirlerine vurdukları bükülmüş' kumaş parçasıdır. Burada, meleğin bulutları sürdüğü bir âlet anlamındadır. Dilediğini çarpar. Dilediğine isabet ettirip yok eder. O, düşmanlarına karşı tuzağı yani plânı pek şiddetli olandır. Onları hiç hesaba katmadıkları şekilde helak eder. Rivayet edildiğine göre Hazret-i Peygamber bir adamı, cahiliye Araplarınm ileri gelenlerinden birine göndererek: ”Git onu bana çağır" buyurdu. Adam: ”Ey Allah'ın Rasûlü! Adam azgın ve taşkının biri, gelmez" dedi. Rasûlüllah tekrar: ”Git, onu bana çağır" buyurdu. Gidip adama: ”Rasûlüllah seni çağırıyor" dedim O: ”Allah nedir? Altından mı, gümüşten mi, yoksa bakırdan mı?" dedi. Râvî Enes diyor ki: Rasûlüllah'ın gönderdiği sahâbî, Efendimize dönüp olanı haber verdi. ”Onun azgın ve taşkının biri olduğunu sana haber vermiştim. Şimdi de bana böyle böyle söyledi" dedi. Hazret-i Peygamber: ”Ona tekrar dön ve çağır" buyurdu. Sahabî tekrar gitti, önceki sözleri tekrarladı. Sonra Rasûlüllah'a dönüp olanları haber verdi. Rasûlüllah: ”Ona yine git," buyurdu. Bu zat üçüncü kez gidip aynı şeyleri söyledi. O müşrik konuşurken, aniden Allah (celle celalühü) tam başının üstüne bir bulut gönderdi. Bulut gürledi ve bir yıldırım düşerek kâfirin, kaf atasını deldi. Bunun üzerine Allah (celle celalühü): ”Onlar Allah hakkında mücadele ederlerken, O, yıldırımlar gönderip, dilediğini çarpar. O, tuzağı pek şiddetli olandır," âyetini indirdi.

Gerçek, yani hak olan, ya da karşılık verilen duâ, ancak O'nadır. Yani yüce Allah'adır. ”Karşılık verilen duâ" diye belirttiğimiz ikinci manâ, ”hak"kın boşa gitmeyen sabit anlamında anlaşılması halindedir. Çünkü duâ edene karşılık veren, başkası değil sadece O'dur. Duâ edip isteyene, istediğini verir. O'nun dışında duâ ettikleri şeyler, yâni kâfirlerin. Allah'ın hakkına tecavüz ederek duâ ettikleri putlar onlara yani kâfirlere hiçbir şeyle karşılık vermezler. Onlar tıpkı ağzına gelsin diye, diliyle çağırarak, eliyle ağzına ulaşması için işaret ederek suya doğru iki elini açan kişi gibidirler. Yani putların onlara verecekleri karşılık; suyun, elini uzatana vereceği karşılık gibidir. Ama su, onun ağzına gelmez. Çünkü cansızdır. Elini uzatanı da, onun susuzluğunu ve ihtiyacını da hissetmez. Onun duasına karşılık vermeye gücü yetmez. Onların duâ ettikleri putlar da tıpkı bunlar gibi cansız ve donuk varlıklardır, dualarını duymazlar. Karşılık veremezler, onlara fayda sağlamaya güçleri yetmez. Kâfirlerin putlara yaptıkları duaları boşa gitmektedir. Ziyan olmakta, hasara uğramakta ve bâtıl bir hale gelmektedir. Çünkü o putlar karşılık verme gücüne sahip değillerdir. Kâfirlerin Allah'a yaptıkları duâ ise, bizim mezhebimize göre, karşılık görebilir. Nitekim Allah (celle celalühü), şeytanın ve başka kâfirlerin dualarına karşılık vermiştir.

Göklerde Melekler, Peygamberlerin, velîlerin ve mü'minlerden üst derecelere erenlerin ruhları ve yerde meleklerden, insanlardan ve cinlerden inanmış olanlar ve onlara uyarak onların gölgeleri, sabah akşam... ”akşam" diye terceme ettiğimiz ”asıl" kelimesi, Bahru'l-Ulûm adındaki eserde bildirildiğine göre; güneşin zevalinden batmasına kadar olan zamandır. Kevâşî adındaki eserde ise, bu kelimenin ikindi ile akşam arasındaki vakit için kullanıldığı söylenir. Hem şiddet, hem de rahat hallerinde isteyerek ve şiddet ve zaruret hallerinde de istemeyerek... Bu, kâfir ve münafıklar için söz konusudur. Bir hadiste: ”Rabbin, cennete zincirlerle götürülen topluma şaştı," buyurulmuştur.(5) Sadece Allah'a secde ederler. Buradaki secdeden gerçek anlamı yanında mecazi anlamının olması da mümkündür. Bu da, Allah'ın onlar hakkında yarattığı şeylere ister istesinler, ister istemesinler, boyun eğmeleridir. Bu açıklamaya göre, gölgelerinin boyun eğmesi, Allah'ın onları uzatarak ve kısaltarak değiştirmesi, bir yönden başka bir yöne çevrilmesidir. Her şey Allah'a boyun eğmiş ve onun takdir ve hükmü altına girmişlerdir. Buradaki secde, tilâvet secdesidir. A'raf sûresinin sonunda tilâvet secdesiyle ilgili bilgiler verilmişti. Şükür secdesi ise, kişinin tekbir alması ve kıbleye karşı yere kapanmasıdır. Secdede Allah'a hamd, şükür ve tesbih eder, sonra da tekbir alarak başını yerden kaldırır. İmam Şafiî, bir çocuk dünyaya gelmesi, düşmana karşı zafer kazanılması gibi yeni bir nimete nail olunduğu ve düşmandan ve boğulmaktan kurtulmak gibi bir musibetten kurtulunduğu hallerde şükür secdesi yapmanın müstehap olduğunu söyler. Ebû Hanife ve İmam Mâlik'ten bir rivayette ise, şükür secdesi mekruhtur. İmam Nevevî: ”Birçok sapık ve cahilin, şeyhlerin huzurunda secde yapmaları bu kabildendir. Bu tür secdeler her halükârda, ister kıbleye karşı olsun, ister başka bir yöne, ister Allah kastedilsin, ister edilmesin kesinlikle haramdır. Hattâ bazı hallerde küfürdür" der.

Ey Rasûlüm Muhammed! Müşriklere de ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi yaratanı, sahibi, işlerini idare edeni kimdir?' Sonra onların bunu itiraf etmekten başka cevapları olamayacağı için, cevap olarak de ki: 'Allah'tır.' Ardından onları ilzam için: 'O halde, O'nu bırakıp da, kendilerine bile bir fayda ve zarar veremeyen, kendileri için faydası olan bir şeyi elde etmeye ve zararı olan bir şeyi savmaya güç yet iremeyen dostlar mı edindiniz?' de. Buna güç yetiremediklerine göre, başkalarına menfaat sağlamaktan ve onlardan zararı savmaktan daha da âcizdirler. Böyle birisine nasıl tapılır, ve dost edinilir? Bu, onların bilgisizliğini ortaya koymak, aptallık ve sapıklıklarına şahitlik etmektir. ”Dostlar mı edindiniz?" cümlesindeki soru edatı, onların yaptıklarının beğenilmediğini ifade manasında kullanılmıştır. ”Fa" harfi de, yaptıklarının yadırgandığını ifade içindir. Yani: ”Sizin göklerin ve yerin yaratıcısının ve sahibinin Allah olduğunu bilip ikrar etmenize rağmen, Allah'tan başka putlar edinmeniz, ne kadar şaşılacak şeydir," anlamındadır. Yine de ki: 'Hiç körle gören bir olur mu? Yani iyilik açısından gözleri görmeyen bir kimseyle gören kimse eşit olmadığı gibi, Allah'ın azamet ve kudretini bilmeyen müşrik de, bunları bilen muvahhidle eşit değildir. Buradaki ”kör"den maksat, hakka karşı kör olup, batılı görendir. ”Gören ”den maksat da hakkı görüp bâtıla karşı gözü kapalı olandır. Ya da karanlıklarla aydınlık bir olur mu?' Bunlar eşit olmadığı gibi, şirk ve inkârla tevhid ve marifet de eşit değildir. Âyetteki, şirki ifade için kullanılan ”karanlık" kelimesi, şirkin çeşitli şekilleri olduğu için, çoğul kullanılmıştır. Bunlar, Hristiyanların şirki, Yahudilerin şirki, puta tapıcıların şirki ve mecusilerin şirkidir. Tevhid ise bunun aksine tektir. Yoksa Allah'a, onun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da... Bu cümledeki soru edatı da, inkâr içindir. Yani, ”Allah'ın yarattığı gibi yaratan ortaklar yoktur" demektir. Bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü? Yani onların yaratması ve Allah'ın yaratması birbirine benzedi, karıştı da o kâfirler: ”Allah'ın yaratmaya gücü yettiği gibi, bunların da gücü yeter. Dolayısıyla, Allah'ın ibadete lâyık olduğu gibi, bunlar da lâyık mı dediler? Hayır durum öyle değildir. Onlar, yaratan Allah'ın güç yetirdiği şeylere gücü yetmeyen âcizleri ortak edindiler. De ki: 'Allah, cisimlerden ve renkler vs. gibi arazlardan her şeyi yaratandır. Allah'tan başka yaratıcı yok ki, ibâdette onu ortak etsinler! O ulûhiyette birlenmesi gereken tektir. Her şeye üstün gelen karşı durulmaz bir güç sahibidir.' O halde,-onun yardımcıları ve ortakları olduğu vehmine nasıl kapılıyorlar?

Yüce Allah gökten buluta, oradan da yer yüzüne bir su yani yağmur indirdi de... Bu, yağmurun yer yüzündeki suların buharlaşarak gök yüzüne çıkıp orada soğuk havanın şiddetinden dolayı su olup tekrar yere indiğini söyleyenlerin sözünü reddir. Bu sudan vadiler... Vadi, içersinde bolca su akan yerdir. Burada, aktığı yerin anılmasıyla, o yerde bulunan şeyin amaçlanması suretiyle nehirlere işaret edilmiştir. Kendi ölçüşünce insanların zarar görmeyeceği bir miktarda dolup taştı. Yüce Allah (celle celalühü) yağmuru, Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'in Allah katından getirdiği hak için bir örnek olarak vermiştir. O halde yağmurun, zarardan uzak olarak katıksız bir menfaat olması gerekir. O, silip süpüren bazı yağmurlar ve seller gibi değildir. Burada ”ölçüşünce" anlamındaki ”bi kadrihâ" kelimesindeki zamirin, vadinin hakiki manasına ait olması da caizdir. O zaman, yağmurun vadilerin büyüklük ve küçüklüklerine göre, eğer vâdi genişse su çok, küçükse az olduğu şeklinde bir anlama geldiği anlaşılır. Sel, sudan üste çıkan, yükselen köpüğü yüklenip götürdü. Süs eşyası, zinetlerin çoğu altın ve gümüşten olur veya bir meta yapmak isteyerek, yararlandıkları bakır, demir, tunç gibi şeyler... Bunlar eritilerek birçok kaplar, savaş ve tarım âletleri yapılır. Ateşte erittikleri şeylerde de... Burada ”erittikleri" diye terceme edilen ”yûkıdûne" kelimesi, bir şeyin erimesi için altına ateş koymaları anlamındadır. İnsanların erimesi için altına ateş yaktıkları altın, gümüş, demir, bakır, kurşun, civa ve tunçtan oluşan yedi madende buna benzer bir köpük olur. Yani bundan da, su köpüğü gibi bir köpük meydana gelir. Eritildiğinde üstüne çıkar. Bu, köpüktür. İşte Allah, bu açıklama ve örnek gibi, hak ile bâtılı böyle bir benzetmeyle anlatır. Yüce Allah hakkı, kararlılık ve fayda konusunda, faydalı olan su ve kendisinden süs eşyası ve çeşitli kaplar yapılarak faydalanılan mâdenlere benzetmiştir. Bunun yanında bâtılı da, hızla yok olması ve faydasının bulunmaması dolayısıyla su köpüğüne ve eridiğinde üste çıkan maden köpüğüne benzetmiştir. Şüphesiz köpük, suyun üstüne çıksa da, hemen yok olur. İşte bâtıl da böyledir. Bazı hallerde üste çıksa da, Allah onu yok edecektir. Sonuç hakkın ve hakka uyanlarındır. Nitekim ”Hak için devlet, batıl için savlet (atılma) var" denilmiştir. Köpük yani bâtıl yok olup gider. Bunun yanında, su ve madenlerin özü gibi, insanlara fayda veren şey ise, yer yüzünde kalır. Kaybolup gitmez. İnsanlar ondan yararlanırlar. Suyun bir kısmı, insanlığın yararlanması için yerin üstünde kalır, bir kısmı da toprağın derinliklerindeki pınarlara ve kuyulara akar. Madenler ise uzun süre kalırlar. İşte Allah böyle misaller verir ve biribirine benzer şeyleri böyle açıklar. Benzetme cahil ve habersiz kimselere gerçeği anlatmanın en etkili yoludur. Bu, bir bakıma bilinmeyen vahşiyi, bilinenlerle açıklamaktır.

Rablerinin emrine yani dünyada iken Allah'ın davet ettiği tevhide ve itaata, uyanlar yani mü'minler için en güzeli yani ahirette en güzel mükâfat vardır. Burada Allah'ın vereceği mükâfat, yani cennet ”en güzel" (hüsnâ) şeklinde adlandırılmıştır. Çünkü o, başkasından değil, kendi zatından olan ezelî cemal sıfatlarının eserlerinden olduğu için, güzelliğin zirvesindedir. Bununla, en güzele davet edenin Allah, bu ilâhî davete uyanların da mü'minler olduğu anlaşılıyor. Cennet ve onun nimetleri de, en büyük ziyafettir. Ona uymayanlara gelince ki onlar Allah'ı inkâr eden, O'na itaat etmeyenlerdir. Yeryüzündeki para, mal ve mülk cinsinden olan her şey ve daha bir katı kendilerinin olsa, canlarını azaptan kurtarmak için onu fidye verirlerdi. Fakat buna rağmen, onların verdiği bu şeyler kabul edilmez. Bunun sırrı, onların dünya nimetleri sebebiyle Allah'tan uzaklaşmaları, O'ndan habersiz olmaları, ölüm ve öldükten sonraki dirilmeyle uyandıklarında, dünya ve onun içindeki şeylerin gözlerinde küçülmesidir. Eğer güçleri yetse hepsini dağıtmaya hazırdırlar. Ancak kabul zamanı konusunda yanılmışlar, bunu altın veya gümüşün hiçbir fayda vermediği bir zamanda temenni etmişlerdir. İşte onlar, hesabı en kötü olanlardır. Bu, kişinin günahı sebebiyle hesaba çekilip, ondan hiçbir şeyin bağışlanmanıasıdır. Hazret-i Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: ”Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): 'Kıyamet günü hesaba çekilen herkes mutlaka helak olmuştur' buyurdu. Beır.'Allah (celle celalühü): 'Kolay bir hesapla hesaba çekilecek' (İnşikâk: 8) buyurmadı mı?' dedim. 'Bu sadece arzdır. Ama hesaba çekilenler helak olmuştur buyurdu."(7) Onların, hesaba çekildikten sonra dönecekleri yer de cehennemdir. Eğer: ”Onların döneceği yer ateştir." şeklinde olması daha uygun olmaz mıydı?" şeklinde bir soru sorulursa, buna şöyle cevap veririz: Cehennem kelimesi daha korkutucu ve ürkütücüdür. Cehennem'in ”nâr"m en derin çukuru olması da muhtemeldir. O yani cehennem ne kötü yatakdir yani ne kötü bir kalınacak yerdir. Rivayet edildiğine göre, Mûsa (aleyhisselâm), Rabbine yalvararak: ”Ey Rabbim! Yaratıkları yarattın, nimetinle besleyip büyüttün. Sonra da kıyamet günü cehenneme atıyorsun. Bu nasıl iş?" demiş. Allah (celle celalühü) kendisine: ”Ey Mûsa! Kalk ve bir ekin ek," diye vahyetmiş. Hazret-i Mûsa ekin ekip sulamış, bakımını yapmış ve hasadını kaldırmış. Sonra yüce Allah: ”Ekinini ne yaptın?" diye sormuş. Mûsa: ”Topladım, hasat ettim," diye cevap vermiş. Allah (celle celalühü): ”Hiçbir şey bırakmadın mı?" diye sorunca, Hazret-i Mûsa: ”Ey Rabbim! İşe yaramayanları bıraktım," diye cevap vermiş. Yüce Allah: ”Ey Mûsa! İşte Ben de ”Lâ ilahe illallah" demekten kaçınan, işe yaramaz hayırsızları cehenneme soktum," buyurmuş.

Rabbinden sana indirilenin yani Allah'ın indirdiği Kur'an'ın hak olduğunu bilen kimse... O, Hazret-i Hamza veya Ammar'dır. Kalbi kör olup da, Kur'an'ı inkâr eden -o da Ebû Cehil'dir- kimse gibi olur mu? Yani, hakkı görüp de ona tâbi olanla, onu görmeyip tâbi olmayan bir olmaz. Bu benzetme, bu durumda olan herkesi kapsamaktadır. (Bunu) ancak akıl sahipleri anlar. Yani Kur'an'ın öğüdünü ancak, saf akıl sahipleri kabul eder. Öğüt alma ancak, yaratılış örtüsünün kabuğundan kurtulan akıl sahibi için söz konusudur. Yüce Allah bir âyette: ”Ancak akıl sahipleri düşünüp ibret alırlar." (Bakara: 269) buyurmuştur. Unutmak, ancak gaflet perdeleri sebebiyle meydana gelir. Allah (celle celalühü) şeriat hükümlerini bu perdeleri kaldırmak için emretmiştir. Mükellefin, göz, kulak, dil, el, karın, cinsel organ, ayak ve kalb olmak üzere sekiz organı vardır ve bu organlardan her biri özel bir şer'î hükümden sorumludur.

Onlar, yani ”evet şahid olduk" dedikleri zaman; Allah'ın rubûbiyetini itiraf ve şehadetten ibaret olan Allah'ın ahdini yerine getirenler, yani kendileriyle Allah ve yine kendileriyle insanlar arasında yerine getirilmek üzere verdikleri sözü bozmayanlardır.

Allah'ın gözetilmesini istediği, gözetmekle emrettiği şeyleri gözetirler. Bu âyet, bir takım konuları içermektedir: 1- Sıla-i rahim: Bu hüküm, ister mahrem olsun, ister olmasın, ister vâris olsun, isterse olmasın, tüm akrabaları içerir. Sahih olan görüş budur. Bilinmelidir ki, akrabayı ziyaret edip gözetmek farz, onlarla ilgiyi kesmek ise haramdır. Sıla-i rahim'in anlamı, ziyaret etmek ve hediye vermek suretiyle onlarla ilgilenmek, sözle ve fiille onlara yardımcı olmak ve onları unutmamaktır. Bunun en düşük seviyesi selâm vermek ve selâm göndermektir. Sıla-i rahim için şer'an belirlenmiş bir süre yoktur. Bu konuda örf ve âdete itibar edilir. Sıla-i rahim, ömrün uzamasına ve rızkın artmasına sebep olur. Ana ve babaya itaatsizlik türünden bir sıla-i rahime riayetsizliğin sonuçları hızla gerçekleşir. Anaya babaya itaatsizlik edene genelde mühlet verilmez, hemen cezaları verilir. Melekler, aralarında akrabalarına ilgiyi kesenlerin bulunduğu bir topluma rahmetle inmezler. 2- Peygamberlerin hepsine iman: Bazı sapıkların: ”Bir kısmına iman ederiz, bir kısmına inanmayız" (Nisa: 150) demeleri, Allah'ın gözetilmesini istediği şeyi terketmek, kesmektir. 3- Müminlerle irtibatlı olmak: Çünkü bir kimsenin mümin kardeşlerini, tarikat ihvanını ve salihleri, komşularını, akrabalarını, dostlarını ziyaret etmesi, onlara karşı ikram ve iyilikte bulunması güçlü bir müstehaptır. Onların gözetilmesi, hallerine ve mevkilerine göre farklılıklar gösterir. Ziyaretçinin ziyareti, ziyaret edilenlerin hoşlanmadıkları bir şekilde olmamalıdır. Kardeşinin, kendisini ziyaret etmesini ve yanında kalmasını istediğini biliyorsa, daha sık ziyaret etmeli ve yanında daha çok kalmalıdır. Ama onun ibadet veya başka şeylerle meşgul olduğunu, ya da yalnızlığı sevdiğini bilirse, onu işinden alıkoymamak için ziyareti azaltmalıdır. Hasta ziyaretinde de durum aynıdır. Hasta onunla birlik olup yalnızlığını gidermek istemiyorsa, yanında uzun süre kalmamalıdır. Müslümanlarla karşılaşıldığında, musafaha yapmak da, onları gözetmek türündendir. Mûsafaha ile birlikte güler yüzlü olmak, bağışlanması için duâ etmek gibi şeyler de müstehaptır. 4- Tüm yaratıkların hukukuna riayet: Hatta kedinin ve tavuğun hakkını gözetmek de bu konuya dahildir. Rivayet edildiğine göre, bir kediyi hapsedip ölünceye kadar aç bırakan bir kadın azaba uğramış, papucuyla susayan bir köpeğe su verdiği için de bir başka kadın yüce Allah'ın bağışına ve merhametine nail olmuştur. Üveys el-Karânî yiyecek ve giyeceğini çöplükten temin ederdi. Bir gün ona, çöplükte bir köpek havladı. Üveys: ”Sen önündekini ye, ben de önümdekini yiyeyim. Bana havlama. Eğer ben sıratı geçersem, senden daha hayırlıyım. Geçemezsem sen daha hayırlısın dedi. Nitekim bir deyimde: ”Nice hayvan var ki, binicisinden daha hayırlıdır," denilmiştir. Rablerinden yani genel olarak O'nun tehdidinden çekinirler, kötü hesaptan korkarlar. Hesaba çekilmeden önce kendilerini hesaba çekerler.

Onlar, riya ve gösterişle yaratıkları hoşnut etmeye bakmadan, sırf Rablerinin rızâsını isteyerek nefislerinin hoşlanmadığı çeşitli musibetlere ve kendilerine teklif edilen zor şeyler hususunda arzularına muhalefet ederek sabredenler... Bir kudsî hadiste, şöyle buyurulmaktadır: ”Kulumu iki sevgilisi -yani gözleri- ile imtihan ettiğimde sabrederse, onlara karşdık cenneti veririm." (8) Rivayete göre Şakik b. İbrahim el-Belhî kendini tanıtmadan Abdullah b. Mübarek'in yanına girdi. Bunun üzerine Abdullah: ”Nereden geldin?" diye sordu. Şakik: ”Belh'ten" dedi. Sonra aralarında şu konuşma geçti: ”Şakik'i tanır mısın?" dedi. Şakik: ”Evet" dedi. Abdullah: ”Onun arkadaşları nasıl bir yol izlerler?" diye sordu. Şakik: ”Mahrum bırakıldıklarında sabrederler, kendilerine verildiğinde şükrederler." dedi. Abdullah: ”Bizim köpeklerimiz de böyle yapar." dedi. Bunun üzerine Şakik: ”Öyleyse nasıl olmalı?" diye sordu. Abdullah b. Mübarek bu soruya: ”Kâmil olanlar, mahrum bırakıldıklarında şükreden, kendilerine verildiğinde dağıtanlardır." diye cevap verdi. Farz namazı kılanlar, yani namaza devam edenler ve kendilerine verdiğimiz rızıktan. Allah yolunda harcamaları vacib olan kısmını - ki bundan maksat zekâttır. Nitekim onun kardeşi olan namazla birlikte anılması buna işaret eder- gizli çünkü gizli vermek daha sevaptır ve açık, yani gizli ve açık vakitlerde veya gizli ve açık olarak vermekle Allah yolunda harcayanlar... Nafileleri gizli, farzları ise açık şekilde yapmak daha faziletlidir. Fakir oldukları takdirde, ana babaya vermek de, farz olan intaktandır. Âyette yüce Allah, kendi yolunda harcamayı kullara, rızık vermeyi ise kendi zâtına nisbet etmiştir. Bu onların, Allah'ın verdiği şeyde güvenilir kimseler ve vekiller olduğuna dikkat çekmek içindir. Çünkü vekil, tasarrufta, kendi adına değil, başkası adına tasarruf ederken, kendi arzularının veya yaratıkların tarafını değil, müvekkilin tarafını göz önünde bulundurması gerekir. Nitekim: ”Kim teşekkür veya övgü bekleyerek bir şey yaparsa, o cömert değil satıcıdır" denmiştir. Çünkü o, malına karşılık övgüyü satın almıştır. Cömertlik, hiçbir karşılık olmadan vermektir. Kötülüğü iyilikle savanlardır. Yani kötülüğü ihsanla, zulmü bağışla, mahrumiyeti vermekle aşanlardır. Ya da anlam: ”Kötülüğün peşinden iyilik yapıp onu yok edenlerdir," şeklinde anlaşılmalıdır. İbn Kayşan, âyetin bu cümlesini: ”Günah işledikleri zaman tevbe edenler" şeklinde yorumlamıştır. Buna göre iyilikten maksat tevbe, kötülükten maksat da günahlardır. Abdullah b. Mübarek, bu âyetlerde anlatılan sekiz özelliğin, cennetin sekiz kapısına götüren yollar olduğunu, söyler. İşte, dünya yurdunun iyi sonu ve dünya ehlinin döneceği iyi yer, sadece onlarındır.

(Bu iyi son) Adn cennetleridir. Onlar ve atalarından, ana ve babalarından eşlerinden ve çocuklarından salih olanlar da oraya gireceklerdir. ”Adn" sözlükte ”oturmak" anlamındadır. Yani Adn Cennetine girdikten sonra bir daha çıkmamak üzere orada otururlar. Onların derecesine ulaşmasalar da, onlara tâbi olarak, şanlarını yüceltmek ve sevinçlerini artırmak için gireceklerdir. Şöyle denilmiştir: Onların toplanmaları ve dünyadaki durumlarını hatırlamaları, sonrada ondan kurtulup cennete nail olmaları dolayısıyla Allah'a şükretmeleri, onların en büyük sevinçlerindendir. Melekler de her kapıdan, evlerin kapılarından... Çünkü oturdukları yerlerin ve konakların her biri için birer kapı vardır. Onların yanlarına girip;

Bu kapılardan giren bütün melekler: 'Sabrınıza karşılık, yani dünyada fakirliğe, ibadetlere devam konusundaki kararlılıkta sabrınız karşılığında ulaştığınız en büyük ikramlar için sizlere selâm olsun. Orada çok yoruldunuz. Şimdi burada dinlenin. Yüce Allah sizi azaptan ve korktuğunuz şeyden esenlikte kılsın" derler. Mukâtil şöyle der: ”Melekler onların yanına, yanlarında Allah'tan getirdikleri hediyeler olduğu halde üç kez girerler. Onlara esenliğin devamım müjdeleyerek 'Allah'ın selâmı üzerinize olsun.' derler." Dünya yurdunun sonu yani Adn Cennetleri ne güzeldir' derler. Yüce Allah bu kullarına şu üç şeyi va'detmiştir: 1- Cennet, 2- Ailesinden iman edenleri, onlar kadar amel etmeseler bile, kendilerine ilhak, 3- Kendilerine her kapıdan, selâmetin devamlılığını müjdeleyen meleklerin girmesi. Şeyh Abdülvâhid b. Zeyd rahimehullah'ın şöyle dediği nakledilmektedir: ”Ben bir gemide idim. Fırtına bizi bir adaya fırlattı. Orada puta tapan bir adamla karşılaştık. Kendisine: ”Ey adam! Kime ibâdet ediyorsun?" dedik. Putu işaret etti. Ona: ”Senin bu tanrın insan yapısı, bizim aramızda bunun bir benzerini yapacaklar var. Bu, tapınılacak bir tanrı değil" dedik. O bize: ”Siz kime ibâdet ediyorsunuz?" dedi. Biz de ona: ”Arşı semâda, gücü arzda, kazası öldürmek ve diriltmek olan Allah'a ibadet ediyoruz" dedik. ”Onu size kim öğretti?" dedi. ”Allah bize kerim bir elçi gönderdi, O da bunu bize haber verdi" dedik. ”Elçi sizin aranızda ne yaptı?" diye sorunca: ”Peygamberlik görevini îfâ edince Allah onu kendi yanına aldı. Bizim yanımızda bir kitap bıraktı" dedik. Kendisine bir mushaf verdik, ona bir sûre okuduk. Biz, süreyi bitirinceye kadar ağladı ve: ”Bu sözün sahibine isyan edilmemeli" dedi. Sonra Müslüman oldu. Biz adama dinin esaslarını ve Kurandan bazı sûreler öğrettik. Gece olunca yatsı namazını kıldık, istirahata çekildik. Adam: ”Ey topluluk, sizin bana öğrettiğiniz bu ilâh gece karanlık basınca uyur mu?" dedi. ”Hayır" dedik. Adam: ”Öyleyse siz ne kötü kullarsınız; mevlanız uyumuyor, siz uyuyosunuz" dedi. Adamın sözüne çok şaşırdık. Abadan'a varınca arkadaşlarıma: ”Bu yeni, İslama girdi" dedim. Onun için para toplayıp kendisine verdik. ”Bu ne?" dedi. ”Para, onu ihtiyacına sarfedersin" dedik. ”Lâ ilahe illallah, siz bana bir yol gösterdiniz, kendiniz izlemiyorsunuz. Ben denizin ortasında adalarda idim. Allah'a değil, puta tapıyordum. Ben onu bilmezken o beni ihmâl etmedi, şimdi bilip dururken neden ihmâl etsin ki?" dedi. Üç gün sonra bana, adamın ölmek üzere olduğu söylendi, hemen gidip, bir ihtiyacının olup olmadığını sordum. ”Sizinle, adaya gelen, benim ihtiyaçlarımı karşıladı" dedi. Üstüme bir ağırlık çöktü, orada uyuya kaldım. Rüyamda yeşil bir bahçe gördüm. Bahçede bir kubbe, kubbede bir yatak, yatakta da benzeri görülmemiş güzellikte bir cariye vardı. Cariye: ”Allah'a yemin ederim ki, o, bana acele gelsin. Çünkü, ona olan aşkım, iyice arttı" diyordu. Uyandım, bir de ne göreyim, adam vefat etmiş. Onu yıkadım, kefenledim ve defnettim. Geceleyin uyuyunca yine o bahçeyi, o kubbeyi oradaki yatağı ve yatak üzerinde o cariyeyi gördüm. Adam cariyenin yanında bu âyeti okuyordu; ”Melekler her kapıdan onların yanına girip: 'Sabrınıza karşılık size selâm olsun, dünya yurdunun sonu (cennet) ne güzeldir, (diyecekler.)"

Allah'a iman ve itaat edeceklerine dair verdikleri sözü kuvvetle pekiştirdikten ikrar ve kabul ettikten sonra bozanlar, Allah'ın riayet edilmesini emrettiği şeyi (sıla-i rahimi) ve müminlerle dostluğu terk erdenler, yeryüzünde zulüm yapmak, savaşları tahrik etmek suretiyle fitne ve fesat çıkaranlar var ya, -bir hadis-i şerifte: ”Fitne uyumaktadır, Allah onu uyandırana lanet etsin," buyuru imuştur. Fitne, insanlar arasında kargaşa meydana getirmek, ihtilâf çıkarmak demektir ve haramdır. Çünkü bu, yeryüzünde fesat çıkarmak, Müslümanlara zarar vermek ve dinde batıla meyletmektir.- İşte âhirette lanet onlara, yurdun kötüsü de, cehennem de onlara. ”Lanet", Allah'ın rahmetinden uzaklaştırılmak, ilâhî rahmetten kovulmak demektir. Lanet ve kötü akibet onlardan hiç ayrılmayacak, devamlı onlarla beraber olacaktır. Âyette, bu üç özellikten (Allah'a verilen sözü bozmak, sıla-i rahimi terketmek ve yeryüzünde fesat çıkarmak) Müslümanlar sakındırılın aktadır.

Allah dilediğine dünyada rızkı bollaştırır ve dilediğine de azaltır. Ona yetecek kadar verir, fazla vermez. Dünyada rızık kapısını açmanın küfür ve imanla ilgisi yoktur. Bu, Allah'ın meşîetine (dilemesine) bağlıdır. Bu sebeple bazen mü’mini denemek, günahlarını affetmek ve derecesini yükseltmek için rızkını daraltır. Kâfirlerin de küfrünü artırmak için bol rızık verir. Nitekim Kureyş müşriklerinden bir çoğunun durumu böyle idi. Bir de Allahu teâlâ insanların bazısı için zenginliği hallerine uygun kılmış, bazısı için de fakirliği hallerine uygun kılmıştır. Bunların hepsinde hikmet ve yararlar vardır. Onlar, Mekke müşrikleri dünya hayatı ile dünyada kendilerine verilen mal ve mülkle sevindiler. Aslında ”fer ah-s ev inmek", istenilen şeye kavuşulunca kalpte meydana gelen lezzet demektir. Onların sevinmeleri, şımarmaları ve böbürlenmeleri demektir. Yoksa Allah'ın kendilerine verdiği nimetten dolayı şükretmek için sevinmeleri değildir. Oysa dünya hayatı, âhiretin yanında, âhiret hayatına kıyasla (geçici) bir metâdan çobanın ve yolcunun azığı gibi kendisi ile faydalanılan az birşeyden başka birşey değildir. Anlatıldığına göre krallardan birine mücevherle süslü bir kadeh gönderilmişti. Kral, buna çok sevinmiş ve yanında bulunan hakîm (bilge) kişilerden birine: ”Bunu nasıl görüyorsun?" diye sormuş, o da: ”Onu fakirlik ve bir musibet olarak görüyorum," demiştir. Kral, bu nasıl olur, deyince bilge kişi: "Kırılırsa tamiri mümkün olmayan bir musibet olur, çalınırsa ondan mahrum olur, ona muhtaç olursun. O sana gönderilmeden önce, sen fakirlik ve musibetten emindin," der. Bilge kişinin dediği gibi olur, bir gün kadeh kırdır, kral buna çok üzülür, adeta onun için bir musibet olur ve: ”Bilge kişi doğru söylemiş, keşke bu kadeh bana gönderilmeseydi," der.

Kâfirler: Küfür ve inatlarında ısrar eden Mekke kâfirleri: Ona Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e Rabbinden Mûsa (aleyhisselâm)'nın âsâsı ve İsa (aleyhisselâm)'nın ölüleri diriltmesi gibi, doğruluğuna delil ve işaret olarak bir mucize indirilmeli değil miydi?' derler. De ki: 'Allah kimi dilerse onu saptırır. Sapıklığı içerisinde bırakır, Allah hidayet etmezse mucizelerin çokluğu ona hiçbir şekilde fayda vermez. İnadından dönüp (Hakka) yöneleni de hidayete erdirir.'

Onlar, iman edenler, gönülleri Allah'ın zikri ile huzura erenlerdir. Onlar Allah'ın anıldığını işitince, sevinirler ve onunla huzur bulurlar. Kâfirler ise dünya hayatı ile sevinirler ve Allah'tan başkası zikredilince huzur bulurlar. Nitekim bu husus Kur'an-ı Kerim'de şöyle belirtilmiştir: ”Allah tek olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri nefretle çarpar, ama Allah'tan başka putlar anıldığı zaman hemen yüzleri güler." (Zümer: 45) Haberiniz olsun ki mü’minlerin kalpleri ancak Allah'ı zikirle huzur bulur ve kesin bilgi ve inanç orada karar kılar. Ebû Muâviye'den nakledilen bir hadis-i şerif şöyledir: Ebû Muâviye der ki: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) birgün halka halinde oturmakta olan ashabının yanına uğradı ve: 'Sizi bu şekilde oturtturan nedir?' buyurdu. Onlar da: 'Allah'ı zikretmek ve bize nasib etmiş olduğu İslâm nimetinden dolayı O'na hamdetmek için oturduk.' dediler. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): 'Allah aşkına sadece bunun için mi oturdunuz?' buyurdu. Onlar: 'Allah'a yemin ederiz ki sadece bunun için oturduk,' dediler. Bunun üzerine Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): 'Size inanmadığım için yemin vermedim. Fakat bana Cebrail (aleyhisselâm) geldi ve: Allah'ın meleklere karşı sizinle iftihar ettiğini haber verdi,' buyurdu."(9)

Hem kalpleriyle iman edip hem de azalarıyla güzel işler yapanlara ne mutlu! Dönüp varılacak güzel yurt da onların. Güzel yurttan maksat cennettir. Onlar ahirette oraya döneceklerdir. Ayette geçen ”tûbâ" kelimesi ”tâbe" fiilinin mastarıdır. Gıpta, sürür ve sevinç manasınadır.

Sana vahyettiğimizi Yüce Kitabımız Kur'an-ı Kerim'i ve içerisinde bulunan hükümleri onlara okuman için çünkü Kur'an'ın indirilmesinden maksat, içerisinde bulunan hükümlerle amel etmek ve güzel ahlâka sahip olmaktır. Yoksa onu sadece okumak ve mücerret dinlemek değildir. Ey Rasûlüm Muhammed! Senden önceki Peygamberleri ümmetlerine gönderdiğimiz gibi işte seni böylece kendilerinden önce nice ümmetlerin gelip geçmiş olduğu bir ümmete gönderdik. Öyleyse senin, ümmetine peygamber olarak gönderilmen yeni birşey değildir, hiç yokken sonradan ortaya çıkmamıştır. Onlar Rahmân'ı, rahmeti bol olan Allah'ı inkâr ederler. O'nun rahmetinin kadrini, kendilerine peygamber gönderilmesi ve yüce Kur'an'ın indirilmesinin değerini bilmezler. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil, Hazret-i Peygamberin Kabe'de Hicr denilen yerde ”Yâ Allah, yâ Rahman" diye dua ettiğini işitir, hemen müşriklerin yanına dönerek: ”Muhammed iki ilâha dua ediyor; Allah'a dua ediyor, bir de Rahmana dua ediyor. Biz Yemame'deki rahmandan başka bir rahman bilmiyoruz." der. Ebû Cehil Yemame'deki rahman sözüyle Müseylemetu'l-Kezzâb olarak bilinen yalancı peygamberi kasdediyordu. Ey Rasûlüm Muhammed! Onlara de ki: 'O, sizin inkâr ettiğiniz Rahman benim Rabbimdir. Beni yaratan ve idare edendir. O'ndan başka ilâh yoktur. İbadete müstehak olan sadece O'dur. Ulûhiyyet O'na mahsustur. Ben yalnız O'na güvendim, işlerimi O'na bıraktım. Benim dönüşüm de sizin dönüşünüz de sadece O'nadır, başkasına değil. Bana O, merhamet eder ve sizden intikamımı O alır. Ayetteki ”onlar Rahmân'ı inkâr eder." ifadesi işaret etmektedir ki küfür ve inkâr en kötü şeydir. İman ve ikrar ise en güzel şeydir. Hüsnü zan ve güzel itikadın büyük tesiri vardır. Rivayet edildiğine göre bir grup hırsız sınır boyundaki bir hana misafir olmuşlardı. Hanın sorumlusu onlara ne yaptıklarını sormuş, onlar da yaptıklarını söylemekten utanarak kendilerinin Allah yolunda savaşan mücahidler olduğunu söylemişlerdi. Kendilerine yemek hazırlanmış, orada bulunan bir kadın yemekten önce ellerini yıkamaları için bir tas ile su getirmiş ve: ”Benim kör bir kızım var, ellerinizi yıkadığınız su ile teberrüken kızımı yıkayacağım" demiş, gerçekten onların ellerini yıkadıkları su ile kızını yıkamış. Allah'ın izni ile kızının gözlen açılmış, bu durum hırsızların tevbe etmelerine sebep olmuştur.

Eğer kendisiyle dağlar yürütülen yerlerinden nakledilip yeryüzünde hareket ettirilen veya kendisiyle yer parça parça edilen böylece nehirler ve su kaynaklan meydana getirilen ya da kendisiyle ölüler konuşturulan yani diriltilen bir Kur'an olsaydı (o, bu Kur'an olurdu.) Çünkü Kur'an, icazın zirvesinde ve insanlara öğüt vermede son noktadadır. Bu âyette kastedilen, Kur'an-ı Kerim'i tazimdir, onu yüceltmedir. Bir de büyüklenerek Kur'an'ın mucize olduğunu inkâr eden ve başka mucizeler isteyen müşriklere cevaptır. Ayrıca insanların dinlerinde kendilerine fayda veren şeyin, ziraat ve benzeri gibi dünyaları konusunda kendilerine fayda veren şeyden daha hayırlı olduğuna da dikkati çekilmektedir. Rivayet edildiğine göre Mekke müşrikleri, içlerinde Ebû Cehil ve Abdullah b. Ümeyye de olduğu halde Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e gelip dediler ki: ”Ey Muhammed! Sana inanmamızı ve tâbi olmamızı istiyorsan Kur'an'ınla şu dağlan yürüt, Mekke'den uzaklaştır. Çünkü Mekke dardır, biraz yerimiz genişlesin. Böylece bahçeler, tarlalar edinelim. Yeri yar. Şam'da olduğu gibi bizim için nehirler ve çaylar çıkart. Daha önce ölen dedelerimizden iki tanesini dirilt, onlarla konuşalım ve senin durumunu soralım, bakalım hak mı söylüyorsun, yoksa bâtıl mı?" İşte müşrikler böyle mucizeler isteyince bu âyet inmiştir. Fakat bütün işler Allah'a aittir. Her şeyde tasarruf yetkisine O sahiptir. İstediği şeye gücü yeter. Öyle ise onların istedikleri mucizeleri getirmeye de kadirdir. Şu kadar var ki Allah'ın iradesi bununla ilgilenmez, onlara fayda vermeyeceğini bildiği için böyle bir mucize getirmeyi murad etmez. İman edenler kâfirlerin imana gelmesinden ümit kesip bilmediler miki Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi. Hepsi iman ederlerdi. Âyette geçen ” yey'es" fiilinin mastarı olan ye's, bir şeyden ümidini kesmek demektir. Buradaki soru da emir manasınadır. Yani onların imana gelmesinden ümitlerini kessinler, demektir. Rivayet edildiğine göre mü'minlerden bir grup: ”Ya Rasûlallah! Bu kâfirlerin istedikleri mucizeyi getir, belki imana gelirler," dediler. Bunun üzerine Allahu teâlâ: ”Müminler, o kâfirlerin bunca delilleri ve mucizeleri müşahade ettikten sonra inatlarında direterek inanmayacaklarından hâlâ ümitlerini kesmediler mi?" buyurmuştur. Allah'ın vaadi yerine gelinceye onlar ölünceye veya kıyamet gününe kadar Allah'ı inkâr edenlerin yani Mekke kâfirlerinin başlarına, yaptıkları işler kötü amelleri ve küfürleri sebebiyle öldürülmeleri ve esir edilmeleri gibi ansızın bir belânın gelmesi veya evlerinin yakınına Mekke'ye inmesi devam edecektir. Onlar korkularından Mekke'yi terkederler ve o musibetin kıvılcımı üzerlerine uçuşur. Ya da ”tehullı" ifadesiyle Hazret-i Peygambere hitabedilmektedir. Buna göre mana: ”Evlerinin yakınına ineceksin," şeklinde olur. Gerçekten Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Hudeybiye yılında onların yurtlarına (Mekke'ye) yakın bir yere inmiş, onların mallarına ve hayvanlarına el koymuştur. Âyette geçen ”Kar'“ kelimesinin asıl anlamı vurmak ve yarmak demektir. Şüphesiz Allah vaadinden caymaz. Çünkü vaadinden caymak, bir kusur olup ulûhiyete zıttır. Âyette geçen ”mîâd" vaad manasınadır.

Yemin olsun ki senin kavminin seninle alay ettiği gibi senden önceki peygamberlerle de alay edildi. Onlar da hor ve hakir görüldü. Ben de alay eden o kâfirlere bir süre mühlet verdim. İsyan ve günahta devam etmeleri için bolluk ve güven içerisindeki sürelerini uzattım, hemen onları cezalandırmadım. Sonra da onları cezalandırdım. O vakit azabını nasıl imiş (gördüler.) Peygamberlerimle alay edenlere nasıl azap ettiğimi gördüler. Bu ifade onları, çarptırdığı şiddetli azabından hayrete düşürmek içindir.

İyi olsun, kötü olsun herkesin yaptığını işlediği hayır ve şerri gözeten ve ona göre mükâfat veya cezasını veren Allah (bunu yapmayan) faydası ve zararı dokunmayan (putlarla bir) olur mu? Yani her insanın yapmış olduğu hayır ve şerri bilen ve buna göre ona karşılığını veren zât, böyle olmayan, âciz, zayıf ve yapılanları bilmeyen kimse gibi olmaz. Böyle iken onlar Allah'a ortaklar koştular. Kâfirler Allah ile putları eşit tuttular, putlarını Allah'a ibadette ortak koştular. Onların, aralarındaki farkı bilmelerine rağmen putlarını Allah'a ortaklar koşmaları ve putları ile eşit tutmaları ne tuhaf şey! De ki: 'Onlara isim veriniz bakalım. Allah'a ortak koştuklarınızı isimleriyle ve sıfatlarıyla açıklayınız ve onlar gerçekten ibadete ve ortaklığa layıklar mı, bakınız bakalım. Allah'a yeryüzünde bilmediği yani yeryüzünde mevcut olmayan bir şeyi mi ibadete lâyık olan putları mı haber veriyorsunuz, yoksa anlamı olmayan kuru bir laf mı ediyorsunuz?' Yani ortaklarınızı aslı esası olmayan bir sözle mi isimlendiriyorsunuz? Doğrusu inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi. Nefisleri onlara birtakım asılsız şeyleri süsledi, sonra da onlar bunu gerçek zannettiler. ”Meler", insanı yapmak istediği birşeyden hile ile vazgeçirmektir. Ve hak yoldan alıkonuldular. Allah her kimi yolundan saptırırsa yardımsız bırakırsa artık ona doğru yolu gösteren bulunmaz. Hiç kimse onu hidayete erdiremez, buna muvaffak kılamaz.

Onlar için dünya hayatında öldürülmek, esir alınmak ve diğer musibet ve mihnetlerle azap vardır. Âhiret azabı ise, cehennemdeki azap ise devamlı olduğu için elbette daha çetindir. Onları Allah'tan yani O'nun azabından koruyacak ve ona mani olacak da yoktur ki azap edilmesinler. Rivayet edildiğine göre İbn Mersed devamlı ağlar, gözlerinin yaşı dinmezdi. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle cevap vermiştir: ”Nasıl ağlamayayım ki, Allah bana günah işlediğim zaman hamamda ebedî olarak alıkoyacağını söyleseydi bile bundan dolayı gözlerimin yasininin kesilmemesi yerinde olurdu. Oysa beni üç bin sene yakılmış bir ateşte cezalandıracağını vaadetmiştir. Bu ateş bin sene yakılınca kıpkırmızı kesilecek, bin sene daha yakılınca bembeyaz olacak, üçüncü bin sene yakılınca da karanlık gecenin siyahlığı gibi simsiyah kesilecektir. Ben nasıl ağlamayayım, gözlerimin yaşı nasıl dinsin?"

Müttekîlere vaadolunan cennetin misali ve sıfatı şöyledir: Ağaçlarının altından ırmaklar akar, yemişleri süreklidir, dünyadaki meyveler gibi sadece belirli mevsimlerde olmaz, her zaman devam eder ve gölgesi de (süreklidir.) Dünyadaki gölgeler gibi güneşin durumuna göre yok olmaz. Çünkü cennette güneş, sıcaklık ve soğukluk yoktur. Âyette Cehmiyye mezhebinin görüşü reddedilmektedir. Çünkü onlar, cennetteki nimetler yok olacaktır, derler. Şair Lebîd'in şu beyti ne güzeldir: Allah'tan başka her şey boştur, Her nimet şüphesiz yok olacaktır. İşte bu, vasfı sana ulaşan ve ismini işittiğin cennet takva yolunu tutanların âkibetidir. Onlar, neticede oraya varacaklardır. Kâfirlerin âkibeti de başka değil ateştir. Takva cennete götüren yoldur, küfür de cehenneme götüren yoldur.

Ve kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilen Kur'an'ın bütünüy le sevinç duyuyorlar. Çünkü Kur'an Allah'ın, kullarına bir lütfü ve rahmetidir. Zira sağlam bir inanca sahip olan mü'min, Allah'ın kendisine olan lütuf ve ihsanından dolayı sevinir. Burada ”kendilerine kitap verilenler"den maksat, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi Yahudilerden Müslüman olanlarla Hristiyanlardan Müslüman olan seksen kişidir. ”Kitap"dan maksat da Tevrat ve İncil'dir. Bununla beraber Ka'b b. Eşref gibi Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a karşı hizipleşenler birbirlerine yardım edenler den âyetlerin bir kısmını kendi şeriatlarına muhalif olan bölümleri inkâr edenler vardır. Ey Rasûlüm Muhammed! Bu inkâr edenlere de ki: 'Ben Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum. Bana vahyedilenler içerisinde, ”Allah'a ibadet et ve O'nu birle" emri de vardır. Bunlar dinin esasıdır. Sizin şeriatınıza muhalif olan hususları inkâr etmenize gelince, cüz'î hükümlerde daha önceki ilahî kitaplara ve şeriatlara muhalefet etmek yeni bir şey değildir, bu hep olagelmiştir. Çünkü hikmet sahibi olan yüce Allah hep insanların gelişme seviyelerine ve hallerine uygun hükümler indirir. Bu, aynen bir tabibin, hastanın durumuna göre reçete vermesi, ilâç yazması gibidir. Ben bütün işlerimde sadece O'na, Allah'a dua ediyorum sizleri de O'nu birlemeye davet ediyorum ve dönüşüm de sadece O'nadır.' Amellerimizin karşılığını vermesi için benim dönüşüm de, sizin dönüşünüz de başkasına değil, sadece O'na olacaktır.

İşte böylece Biz daha önceki kitapları, ümmetlerinin diliyle peygamberlere indirdiğimiz gibi Kur'an'ı da anlaşılması ve hıfzı kolay olması için Arapça bir hüküm olarak indirdik. ”Hüküm" den maksat, hikmetinin gereği olarak kullarının muhtaç olduğu her hükmü içerisinde bulunduran, her şeye hükmeden, ya da nesh ve değişmeyi kabul etmeyen muhkem demektir. Rivayet edildiğine göre müşrikler Hazret-i Peygamberi müşrik olan atalarının dinlerine uymaya çağırıyorlardı, Yahudiler de kıble, Bey t-i Makdis'ten Kabe'ye çevrildikten sonra kendi kıblelerine doğru namaz kılmaya çağırmışlardı. Bunun üzerine Yüce Allah: Yemin olsun ki sen, sana gelen doğruluğu apaçık delillerle bilinen ilimden, vahiyden sonra onların arzularına uyarsan, hiçbir makul delile ve makbul bir esasa dayanmaksızın seni davet ettikleri batıl dinlerine ve sapık yollarına uyarsan seni Allah'ın azabından koruyacak ne bir koruyucu, ne de bir dost vardır. Bu, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e hitaptır. Kasdolunan ise ümmetini dine sarılmaya teşvik ve Hazret-i Peygamberi çeşitli olaylar karşısında sarsılmaktan sakındırmaktır. Derecesi herkesten yüksek olan zât, böyle sakındırıhrsa, diğerleri öncelikle buna lâyıktır.

Ey Rasûlüm Muhammed! Yemin olsun ki Biz senden önce de senin gibi insanlardan peygamberler gönderdik. Onlara da sana verdiğimiz gibi eşler ve çocuklar verdik. Yahudiler, Hazret-i Peygamberi kastederek demişlerdi ki: ”Bu adamın kadınlar ve evlenmekten başka düşüncesi yok, şayet peygamber olsaydı dünyadan yüzçevirir, ibadetle meşgul olurdu." İşte yukarıdaki âyet Yahudilerin bu sözlerine cevap vermektedir. Sadece Hazret-i Muhammed'in değil, diğer peygamberlerin de eşleri ve çocukları vardı. Rivayet edildiğine göre Hazret-i Davud (aleyhisselâm)'un yüz hanımı, üç yüz cariyesi vardı. Oğlu Süleyman (aleyhisselâm)'nın üç yüz hanımı, yedi yüz cariyesi vardı. Durum böyle iken eşlerinin çok olması Peygamber efendimize nasıl zarar verebilir. Allah'ın izni olmadan hiçbir peygamber bir âyet getiremez. Allah'ın emri olmaksızın hiçbir peygamberin kendisinden istenen bir âyeti kendi istek ve arzusu ile getirmeye gücü yetmez. Çünkü onlar Allah'ın emrine boyun eğmiş kullardır. Her şeyin vakti ve süresi yazılmıştır. Allah'ın hükmettiği her şeyin yazılmış belirli bir vakti vardır. Bu vakit ve süre artmaz da, eksilmez de. Veya öne de alınmaz, geriye de bırakılmaz.

Allah silmeyi dilediğini siler, yerinde bırakmayı dilediğini de yerinde bırakır. Silinmesini uygun gördüğünü siler, hükmünü kaldırır, onun yerine daha hayırlısını veya benzerini getirir, hikmetinin gerektirdiği şeyi de yerinde bırakır, hükmünü kaldırmaz. Âyetin manası şöyle de olabilir: Allah tevbe edenlerin günahlarını siler, onun yerine sevap yazar. Ya da hafaza (koruyucu) meleklerinin yazdıkları divandan (amel defterinden) hasene ve seyyie (sevap ve günah) olmayan şeyleri siler. Çünkü melekler insanın söylediği ve yaptığı her şeyi yazmakla emrolunmuşlardır. Pazartesi ve perşembe günleri hafaza meleklerinin yazmış oldukları şeyler, Levh-i Mahfuz'dakilerle karşılaştırılır, sevap ve günah terettüp etmeyenler silinir, sevap ve günah terettüp edenler ise bırakılır. Bir başka tefsire göre de saadet ve şekavet, rızık ve ecelle ilgili olan şeyleri siler veya yerinde bırakır. Rivayet edildiğine göre Hazret-i Ömer (radıyallahü anh), Kabe'yi ağlayarak tavaf eder ve şöyle derdi: ”Ya Rabbi, beni saadet ehlinden (cennetliklerden) yazdı isen bunda sabit kıl. Eğer şekavet ehlinden (cehennemliklerden) yazdı isen beni sil, bağışla ve saadet ehlinden yaz. Çünkü sen dilediğini siler, dilediğini yazarsın. Kitabın aslı senin yanındadır." Bu konudaki değişiklik, silmek ve yazmak arızî olan saadet ve şekavete nisbetledir. Arızî olan saadet ve şekavette bunlar olabilir. Aslî olanlarda ise olmaz. Nitekim Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir hadis-i şeriflerinde şöyle buyurmuştur: ”Ana rahmine düşen meninin (spermanın) üzerinden kırk beş gün geçince bir melek gelir ve: ”Ya Rabbi, bu şaki (cehennemlik) mi, said (cennetlik) mi?" der. Allah hükmeder, melek de yazar. Sonra melek: ”Ya Rabbi! Erkek mi olacak, dişi mi?" der. Allah hükmünü bildirir, melek de yazar. Sonra melek, amelini ve rızkını sorar. Allah hükmünü bildirir, melek de yazar. Sonra defteri kapatılır. Artık bu ne artırılır, ne de eksiltilir"(10) İşte bazı âlimlerin: ”İnsanın cennetlik veya cehennemlik olması, ölümü ve hayatı, rızkı ve ömrü hariç Allah dilediğini siler, dilediğini yerinde bırakır," sözleri yukarıdaki hadise hamledilmiştir. Ana kitap O'nun katındadır. Ana kitap olarak tercüme edilen ”Ümmü'l-Kitab" dan maksat, ezelde yazdan ve içerisinden hiçbir şeyin değişmediği Kitabın aslı demektir. Bu, Allah'ın ezelî ve ebedî ilmidir.

Ey peygamberlerin en faziletlisi! Onlara yani Mekke müşriklerine vaadettiğimiz azap, zelzele ve musibetler in bir kısmını hayatında sana göstersek de veya (bundan önce) senin temiz ruhunu kabzederek vefat ettirsek de üzülme. Yine de sana düşen sadece tebliğ etmek, Bize düşen de hesaba çekmektir. Evet senin görevin sadece peygamberlik görevini tebliğ etmek ve emaneti yerine getirmek, Bize düşen de kıyamet gününde onları hesaba çekip amellerinin karşılığını vermektir. Biz onlardan şiddetli bir şekilde intikam alacağız. Onların yüzçevirmesi seni üzmesin ve onlara azap verilmesi hususunda acele etme.

Bizim emrimizin yere kâfirlerin yurduna gelip de etrafından onu küçülttüğümüzü şirk diyarını Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ile ve mü'minler vasıtasıyla fethederek küçülttüğümüzü görmüyorlar mı? Kâfirlerin yurtlarının küçülmesi, Müslümanların oraları istilâ edip ele geçirmeleri sonunda olur. Allahu teâlâ'nın onların yurtlarının bir kısmını ellerinden alıp Müslümanlara vermeye gücü yetince, tamamım Müslümanlara vermeye de gücü yeter. Onlar hala ibret almıyorlar mı? Allah öyle hükmeder ki, O'nun hükmünü takip edip bozacak yoktur. Allah, İs lamın galip geleceğine, ikbalin İslâmın olduğuna, küfrün de yok olacağına hükmetmiştir. Bu olacaktır, değiştirilmesi mümkün değildir. O, hesabı çabuk görür. Dünyada yurtlarından sürülme ve öldürülme gibi cezalarla cezalandırıldıktan sonra ahirette de kısa zamanda onları hesaba çekecektir. Bazı âlimlere göre yerin küçültülmesi âlimlerin, fakihlerin ve iyi kimselerin ölümü ile olur. Nitekim bir hadis-i şerifte: ”Allahu teâlâ ilmi kullarından çekip almak suretiyle almaz. Fakat O'nun ilmi alması, âlimleri öldürmesi suretiyle olur. Öyle ki artık yeryüzünde hiçbir âlim kalmaz, insanlar cahil kimseleri önder edinirler. Onlar da bilmedikleri halde fetva verirler. Böylece hem kendileri sapıtırlar, hem de insanları saptırırlarf (12) İbn Mübarek demiştir ki: ”Bu ümmetin bozulması şu beş grup seçkin kimseler yüzünden olur. Bunlar; âlimler, gaziler, zahidler, tacirler ve idarecilerdir. Bunlardan âlimler, peygamberlerin vârisleridir. Zahidler yeryüzünün direkleridir. Gaziler Allah'ın yeryüzündeki askerleridir. Tacirler bu ümmet içerisinde Allah'ın güvenilir kullarıdır. İdareciler ise halkın çobanıdır. Âlim, ilmi bırakır da mala değer verirse cahil kime uyacak? Zahid, dünyaya rağbet ederse tevbe eden kime uyacak? Gazi, dünya malına tamah ederse düşmana, karşı nasıl zafer kazanır? Ticaret erbabı, hain olursa emanet nasıl hasıl olur? Çoban, kurt olursa sürü nasıl güdülür?"

Onlardan öncekiler de tuzak kurdular. Bu ifade Rasûlüllah'ı teselli etmektedir. Mekke müşriklerinin Hazret-i Muhammed'e tuzak kurdukları gibi, onlardan önceki müşrikler de kendi peygamberlerine ve müminlere tuzak kurmuşlardır. ”Tuzak kurmak'Xm maksat peygamberlerini öldürme plânları ve onlara eziyet etmeleridir. Nitekim Nemrûd, Hazret-i İbrahim'e; Firavun, Hazret-i Mûsa'ya; Yahudiler, Hazret-i İsa'ya; Semûd, Hazret-i Salih'e; Mekke müşrikleri de Dâru'n-Nedve'de Hazret-i Peygambere tuzak kurmuşlar, onu öldürmek istemişlerdi. Sonuçta bütün tuzakların cezası Allah'a aittir. Allah da onlar için tuzak kurar. Allah'ın onlar için tuzak kurmasından maksat, hissetmeyecekleri bir yerden onları helak etmesi demektir. Allah'ın onları cezalandırıp helak etmesi, istiare sanatı yoluyla tuzak kuran kimsenin hilesine benzetilmiştir. Sonra Allah, tuzağının kuvvetini ve kemalini beyan ederek şöyle buyurmuştur: İster hayır olsun, ister şer olsun herkesin ne yaptığım O bilir ve ona göre cezasını verir. Kâfirler de kendileri gaflette iken kendileri için hazırlanan azap gelince bu yurdun sonunun kime ait olduğunu bilecekler. ”Ukbe'd-dâr" dan maksat, iyi sonuç demektir. Bu güzel sonuç mü'minler için Allah'ın rahmeti ve rızasına kavuşmaları, meleklerin ölüm anında onları müjde ile karşılamaları ve nihayet cennete girmeleridir.

Kâfirler: Yani Mekke müşrikleri Hazret-i Muhammed'e: Ey Muhammed! 'Sen peygamber değilsin' derler. Nitekim filozoflar da Hazret-i Peygamber için: ”O bir hakimdir, yani bilge biridir, peygamber değildir," demişlerdir. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında kitap bilgisi olan yeter.'“Allah'ın şahitliği 'nden maksat, Peygamberlik davasında doğru olduğuna delâlet eden mucizeler ortaya koymasıdır. ”Yanında kitap bilgisi olan"dmı maksat da Allah'ın kendisine Kur'an'ı ve beyanı öğrettiği Kur'an âyetlerini ve mucizelerini gösterdiği kimsedir ki o, bununla Hazret-i Muhammed'in peygamberliğinin hakikatini bilir ve buna şehadet eder. Bunlar müminlerdir. ”Ki tap ”tan maksat da Kurandır. Abdullah b. Selâm'dan: ”Bu âyet benim hakkımda indi, buradaki kitaptan maksat Tevrat'tır," dediği rivayet edilmiştir. Çünkü Abdullah b. Selâm ve arkadaşları Muhammed'in sıfatlarını kendi kitaplarında okumuşlar, biliyorlardı. Bu yüzden onun peygamberliğinin hakikatine şahitlik etmişlerdi. Onların şehadeti, ona inanmayanların iddiasını geçersiz kılmaktadır. Allah'ın yardımıyla Ra'd Sûresinin tefsiri sona erdi.

İBRAHİM SÛRESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 52 âyettir. Elif, Lâm, Râ. Buradaki ”elif ile, ilâhî nimetler anlamına gelen ”âlâ"' ile yemin edildiğine; ”lâm" ile O'nun lütuf ve keremine; ”râ" ile de Kur'an'a işaret edilmektedir. Buna göre bu ifadenin yorumu şu olur: ”Nimetlerime yemin olsun ki, benim lütuf ve keremim Kur'an-ı Kerim'in indirilmesini gerektirmiştir. Rivayet edildiğine göre bir adam, İmam Nesefi'yi ölümünden sonra rüyasında görür ve: ”Münker ile Nekir'in sorgulamaları nasıl geçti?" diye bir soru sorar. Bunun üzerine İmam şu cevabı verir: ”Yüce Allah ruhumu iade ettikten sonra Münker ile Nekir bana kabir sorularını sormaya başladılar. Ben onlara dedim ki, sorularınıza nesir halinde mi, yoksa şiir olarak mı cevap vereyim?" Dediler ki: ”Cevaplarını şiir halinde söyle; bunun üzerine ben onlara şu şekilde cevap verdim: Rabbim Allah'tır, O'ndan başka ilâh yoktur. Hazret-i Muhammed O'nun Peygamberi ve seçkin kuludur. Dinim İslâmdır, fiillerim ise çok çirkin, Bu yüzden ben O'nun bağışlamasını ve lütfunu diliyorum. Bundan sonra adam rüyasından uyanır ve bu mısraları ezberlediğini görür.... Ey Rasûlüm Muhammed! Bu, insanları Rablerinin gücü, kuvveti ve izniyle karanlıklardan aydınlığa, çeşitli sapıklıklardan hidayete, inkarcılık ve münafıklık karanlığından iman ve İhlasın aydınlığına, her şeye galip ve övülmeye layık olan Allah'ın yoluna, cennete ulaştıran İslâm dinine, dinine sarılanları, düşmanlarına üstün kılan ve kullarının ibadetlerini kabul eden Yüce Allah'ın yoluna çıkarman için, Cebrail aracılığıyla sana indirdiğimiz bir kitaptır. Birçok sûresi olan bu kitap, senin Peygamberliğinin başlıca kanıtıdır. Bu kitabı göndermemizin başlıca sebebi, tüm insanları onunla, Allah'ın yoluna çağırman, onları aydınlatman, gerçek inancı ve dünya ile ahiretlerine yararlı hükümleri onlara açıklamandır. Burada Allahü teâlâ onların mürebbisi, terbiye edicisi olduğu için ”Rabbi him" denilmiştir. Ayrıca ”senin Rabbinin izniyle" ifadesinin yerine ”Rablerinin izniyle" denilmesinin hikmeti ise gerçek koruyucu, terbiye edici ve eğiticinin Peygamber değil, Allah olduğuna işaret etmek içindir.

Bu yol, göklerde ve yerdekilerin canlı-cansız, şuurlu-şuursuz bütün varlıkların sahibi olan Allah'ın yoludur. Uğrayacakları şiddetli azaptan dolayı, ilâhî cezaya çarptırılacak kâfirlerin vay haline!

Onlar, dünya hayatını ahirete tercih ederler, geçici hayatı, ebedî hayattan daha üstün tutarlar. İbn Abbas bu ifadeleri açıklarken der ki: ”Ahireti hafife alarak, dünyada peşin olarak gördükleri şeylere yapışırlar. Bu da gerçek kâfirin niteliklerindendir. Çünkü kâfir, bütün çabalarını, dünyanın zevklerini elde etmek için kullanır, ahireti küçümser. Arzularına uymayıp seriate uyduğu takdirde birtakım sıkıntılara maruz kalacağını düşünerek ebedî hayat için çalışmaz." Ayrıca bu kâfirler, insanları Allah'ın yolundan uzaklaştırırlar, O'nun dinini kabul etmelerine engel olurlar. Allah'ın doğru yolunu eğri göstermeye çalışırlar. Saptırmak istedikleri kimseye, Allah'ın yolunun eğri olduğunu ve dosdoğru olmadığını söylerler. İşte onlar, büyük bir sapıklık içindedirler. Doğru yoldan sapıp ondan fersah fersah uzaklaşmışlardır.

Biz, her Peygamberi emrolunduklarını, gönderildikleri insanlara kolayca açıklayabilmeleri için, kabul etmekle emrolundukları ilâhî mesaj ve daveti kendilerine rahatlıkla anlaşılabilecek şekilde açıklamaları için aralarından görevlendirildikleri kavimlerinin diliyle gönderdik. Böylece peygamberlerin kavimleri de aldıkları direktifleri başkalarına iletme imkânı bulurlar. Ayrıca insanları ilâhî yola çağırmak ve onları uyarmak, herkesten önce Peygamberlere ilk iman edenlerin görevidir. Bu yüzden Hazret-i Peygambere de: ”Önce en yakın akrabalarını uyar." (Şuarâ: 214) diye emredilmiştir. Allah, saptırmasını dilediğini saptırır, onda küfür ve dalalet tohumu yaratır; yani onu, dalalete götürücü etkenlerle karşı karşıya getirir. Doğru yola yönelmesini dilediğini de doğru yola iletir. Gerçeği benimsemeye eğilimli olduğu ve hidayeti hakettiği için Yüce Allah, onun yapısında iman ve hidayeti meydana getirir. Allah her şeye galiptir, dolayısıyla, istediğini yapabilme gücüne sahiptir, hüküm ve hikmet sahibidir. Bu yüzden saptırma ve doğru yola iletme gibi yaptığı işler, mutlaka önemli bir sebep ve hikmetten dolayıdır. Şu halde Peygamberlerin görevi sade ilâhî mesajları tebliğ etmek, gerçekleri açıklamak ve aydınlatmaktan ibarettir. İnsanları hidayete erdirip hakka yöneltmek ise Yüce Allah'ın elindedir. Allah dilediğini yapar ve irade ettiği şekilde hüküm verir.

Şüphesiz Mûsa'yı Peygamberliğinin doğruluğunu belgeleyen pırıl pırıl beyaz el, âsâ ve benzeri mucizelerimizle donatılmış olarak gönderdik. Daha sonra da (ona şöyle dedik:) 'Kavmini karanlıklardan aydınlığa çıkar, Onları, bütünüyle karanlıklardan ibaret olan inkarcılık, cehalet ve şüphe gibi sapıklık türlerinden kurtarıp iman, ilim, kesin inanç ve benzeri hidayet aydınlığına ulaştır. Ebu's-suûd şöyle der: ”Buradaki mucizelerden amaç, İsrail oğullarına gösterilen mucizelerdir. Yani, Firavun'un helak edilmesinden sonra İsrailoğullannı küfür ve cehaletlerden çıkarıp Allah'a iman etmek ve birliğine inanmak şeklinde açıklanan inanca ulaştır..." Ayrıca ey Mûsa, sen onlara, Allah'ın hadiseli günlerini hatırlat.' Nuh, Âd, Semûd gibi eski kavimlerin başlarına gelen felâketleri anlatarak onlara öğüt ver, onları uyar. Eski tarihte geçen olaylarla birlikte Arap milletinin yakın tarihte geçirdiği olayları, savaş ve sıkıntılı günleri, Huneyn, Bedir ve benzeri muharebeleri onlara anlat. Belki böylece iman edip kötülükten sakınırlar. Bir kısım müfessirlere göre de buradaki ifadelerin anlamı şudur: ”Ey Rasûlüm Muhammed! Onlara nimetlerimi hatırlat ki, Bana iman etsinler." Nitekim, rivayet edildiğine göre Yüce Allah, Hazret-i Mûsa'ya: ”Beni kullarıma sevdir." diye emretti. Bunun üzerine Hazret-i Mûsa: ”Ey Rabbim, kalpler Senin dindeyken ben Seni onlara nasıl sevdirebilirim ki?" dedi. Yüce Allah da şöyle buyurdu: ”Bunu gerçekleştirmek için nimetlerimi onlara hatırlat." Bütün bunlardan anlaşılıyor ki, insanın yanında gerçekleşmesini istediği bir şeyi konuşmak güzel bir davranıştır. Örneğin herhangi bir adama: Üzülme, Yüce Allah mutlaka seni hacca gitmeye muvaffak kılar, ya da Allah seni savaşta muzaffer kılar veya ilim tahsil etme konusunda seni başarılı kılar demek, yahut hayırlı olan herhangi bir şey söylemek çok güzel bir harekettir... En azından sözkonusu adam senin hakkında kötülük düşünüyor idiyse bu durumda kötülük yapmaktan vazgeçer. Bu da güzel bir sonuçtur. Şüphesiz ki bunda her sabredip şükreden için ibadet etme ve musibetlere katlanma konusunda sabırlı olup Allah'ın nimetlerine karşı şükür görevini yapan kimseler için nice ibretler vardır. Kısacası yarısı sabretmek, diğer yarısı da şükretmekten ibaret olan imanı elde eden kâmil mü'minler, bundan büyük ders alırlar.

Ey Rasûlüm Muhammed! İnsanlara bir de şunu hatırlat: Hani bir zaman, Mûsa kavmine, İsrail oğullarına şöyle demişti: 'Allah'ın sizlere verdiği nimeti hatırlayın! Allah, bir zamanlar size, dayanılmaz işkenceler yapan azabın her türlüsünü çektiren, sizi en zor işlerde çalıştırıp size büyük sıkıntılar veren ve oğullarınızı boğazlayıp, kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden, sizi kurtarmıştı. ”Oğulların boğazlanması" da ”dayanılmaz bir işkence" olduğu halde edebî bir sanat olarak genel bir biçimde belirtilen ”dayanılmaz işkenceler" ifadesi atıf harfi olan vav ile atfedilmesi şiddetli ve iğrenç bir iş olduğuna dikkat çekmek içindir. Bu durumda ”oğulların boğazlanması" meselesi başlıbaşma büyük bir felâkettir. Sıradan değil, apayrı bir işkencedir. İfadenin başında yeralan ”ve" kelimesi de bunu göstermektedir. Eğer başında ”ve" kelimesi yer almasaydı tıpkı Bakara ve A'râf sûrelerinde olduğu gibi işkencenin bir açıklaması olurdu. Bu işkenceleri yapmalarının başlıca sebebi de şudur: Firavun, rüyasında Beytu’l-Makdis tarafından bir ateşin çıktığını ve İsrail oğullarının değil, sadece Kıptîlerin evlerini yaktığını görmüştü. Bunun üzerine kâhinler Firavun'u korkutmuşlar, İsrail oğullarından bir çocuk dünyaya geleceğini ve bu çocuğun, saltanatıyla birlikte Firavun'u ortadan kaldıracağını söylemişlerdi... Bu yüzden kin ve nefret dolu olan Firavun paçalarını ve kollarını sıvadı, olayı kökünden halletme yoluna başvurdu. İsrail oğullarının erkek çocuklarını boğazlayıp kadınlarını ve kızlarını sağ bıraktı. Onları da köle ve hizmetçi olarak kullanacaktı. Kadınları, kocalarından ayırıyor ve beraber olmalarına engel oluyordu. Aslında bu öldürmekten de beterdi, hatta ölüm daha kolaydı. Bütün bunlarda, sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardır.' Bütün bu acı ve dayanılması güç olaylar, sizin için için bir sınav niteliğindedir.

Yine hatırlayın, bir zaman Rabbiniz, ortada herhangi bir şüphe kalmayacak şekilde, kesin bir biçimde size şunu bildirmişti: ya da başka bir yoruma göre, şunu yapacağına kesin olarak söz vermişti ve şöyle buyurmuştu: 'Yemin olsun ki, şükrederseniz, ey İsrail oğulları, eğer düşmanlarınızı yok ettiği ve sizleri kurtardığı için bu ve benzeri nimetlerine karşılık Yüce Allah'a şükürde bulunursanız, daha sonra da imanda kararlılık gösterip salih ve yararlı ameller işlerseniz, size olan nimetlerimi mutlaka artırırım. Size verdiğim nimetlere nimet katıp sizleri refaha kavuştururum. Şayet, şükretmeyip nankörlük ederseniz, nimetlerimi unutup inkâra saparsanız, sizi mutlaka azaplandırırım. Şüphesiz ki azabını çok şiddetlidir.' Bu son cümle, ikinci şıkkın yani nankörlüğe karşı cezalandırmanın sebebidir. Nankörlüğün cezası, doğrudan doğruya belirtilmemiş, ona işaretle yetinilmiştir. Öte yandan verilecek mükâfatın açıkça belirtilip, tehdide işaretle yetinilmesi geleneği, saygın kişilerin özelliklerindendir. Bu konuda yüceler yücesi Yüce Allah'ın durumunu siz düşününüz. Bu yüzden ”şayet nankörlük ederseniz azabım size dokunacaktır" dememiş, ”şayet nankörlük ederseniz" cümlesinden sonra ”Şüphesiz ki azabım çok şiddetlidir" buyurmakla yetinmiştir. Nitekim: ”Ey Peygamber! Kullarıma Benim, son derece bağışlayıcı ve merhametli olduğumu, azabımın da gerçekten can yakıcı bir azap olduğunu söyle" (Hicr: 49-50) âyetleri de böyledir.

Mûsa şöyle demişti: Ey İsrail oğulları! 'Sizler ve yeryüzündeki bütün cin ve insanlar, Allah'ın nimetlerine nankörlük etseniz, ve hiç şükretmezseniz (Allah'a hiçbir zarar veremezsiniz.) Sadece siz zararlı çıkarsınız. Çünkü Allah, hiçbir şeye muhtaç değildir, Sizin ve başkalarının şükrüne ihtiyacı yoktur. Yüce Allah övülmeye layıktır.' Övülmüş oluşu da kendi zâtından, sıfatlarından ve fiillerinden kaynaklanır. Dolayısıyla O'nun, ne kimsenin imanına ihtiyacı vardır, ne de O, kimsenin inkârından etkilenir.

Sizden önce gelen Nuh kavminin inkarcılığa sapıp Allah'ın nimetlerine karşı şükür görevlerini yapmadıkları için tufanla bozduruldukları, Ad kavminin rüzgârla helak edildikleri ve Semûd kavminin bir bağırışla yok edildikleri, bu Peygamberlerin kavimlerinin ve onlardan sonra gelenlerin İbrahim kavmi, Medyen halkı ve ”altüst olan ülke" halkı gibi diğer milletlerin haberleri Mûsa (aleyhisselâm) aracılığıyla size ulaşmadı mı? Bu, ispat amaçlı yadırgayıcı bir sorudur. Yani yukarıda anlatılan milletlerle ilgili haberler size kesinlikle ulaştı... Onları Allah'tan başkası bilmez. Bunların durumlarını Allah'tan başkası bilemez. Çünkü onların haberleri kesilmiş, izleri silinmiştir. Nitekim Mâlik, herhangi bir kişinin, Hazret-i Âdem'e kadar olan babalarını tek tek saymasından, atalarını bir bir sayarak tâ Hazret-i Âdem'e dayandırıncaya kadar ben falancanın, falancanın... oğluyum diye sıralamasından hoşlanmazdı. İbn Mes'ûdun da bu âyeti okurken: ”Neseb bilimiyle uğraşanlar yalan söylüyorlar." dediği nakledilir. Çünkü Yüce Allah, bunun gerçek mahiyetinin ancak kendisi tarafından bilinebileceğini, dolayısıyla kullara böyle bir bilginin verilmediğini belirtir. Peygamberler; onlara, içinde ufak bir şüphe bulunmayan apaçık mucizelerle geldiler. Fakat onlar, ellerini ağızlarına götürerek dilleriyle tasdik etmeyeceklerine işaret ederek, ya da Peygamberlerin susınalarını sağlamak için ağızlanın kapamalarına işarette bulunarak, Peygamberlerin yalan söylediklerini îmâ ederek şöyle dediler: 'Biz, sizin getirdiklerinize inanmıyoruz. Kitap ve risalete iman önerilerinizi reddediyoruz. Bizi davet ettiğiniz şeyden de şüphe ve kaygı içindeyiz.' Allah'a inanmak ve O'nu birlemek gibi çağrılarınızın gerçekliği konusunda ciddi kuşkularımız vardır. Katûde der ki: ”Yani onlar peygamberleri yalanladılar ve getirdiklerini reddettiler." Ebu's-suûd der ki: ”Yukarıdaki ”sizin getirdikleriniz" den amaç, Peygamberlerin kanıt olarak ortaya koydukları mucizelerdir. Buna göre, inkarcıların mucizeleri inkâr etmesi, sözkonusu mucizelerin Peygamberliğin doğruluğuna delil olmasını kabul etmemesi anlamındadır."

İnkarcıların aptalca sergiledikleri söz ve davranışları yadırgayan Peygamberleri de: 'Gökleri ve yeri yaratan içindeki yaratıklarla birlikte onları yoktan vareden Allah'tan hiç şüphe edilir mi? Varlığının kanıtları her şeyden daha belirgin iken O'nun varlığı ve birliği hakkında şüpheye düşülür mü? Hayır, kesinlikle!... Halbuki O, sizi, günahlarınızın bir kısmını yani zulüm, haksızlık ve kul hakkı dışındaki günahlarınızı affetmek ve kendisinin takdir ettiği belirli bir zamana kadar da size müsade etmek için çağırıyor.' dediler. Yani ömrünüzün sonuna kadar size süre tanıyor. Bu zaman zarfında iman ettiğiniz takdirde O'nun bağışlaması na mazhar olacaksınız. Aksi halele, sizi ivedi olarak ortadan kaldıracakdır. Kavimleri de Peygamberlerine, şöyle dediler: 'Siz de bizim gibi insandan başka bir şey değilsiniz. Hal ve hareketlerinizle bizden farksızsınız. Peygamberliğinizi gerektirecek bir ayrıcalığınız yoktur. Öyleyse niye biz değil de siz Peygambersiniz. Ayrıca siz (davet ettiğiniz şeylerle) bizi, atalarımızın taptıklarından yıllarca ibadet ettikleri putlarından uzaklaştırmak istiyorsunuz! Eğer bizim söylediklerimiz doğru değil de, siz Allah tarafından gönderilmiş bir Peygamberseniz bize apaçık bir delil getirin.' Böylece Peygamber olduğunuzu. Peygamberliğe lâyık bir nitelik taşıdığınızı, yüce bir fazilete sahip bulunduğunuzu anlayalım... Ancak inkarcılar, Peygamberlerin getirdikleri mucize ve kanıtlara önem veırneyerek yeni yeni mucize isteğinde bulundular. Şüphesiz tüm bunlar, inat ve inkarcılıktan kaynaklanıyordu.

Peygamberleri insan oluşlarını itiraf edip Yüce Allah'ın üzerlerindeki nimetlere dikkat çekerek onlara şöyle dediler: 'Evet, bizler de sizler gibi birer insanız. Tıpkı sizin de belirttiğiniz gibi insan olduğumuzu inkâr etmiyoruz. Fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur (ve onu Peygamber seçer.) Vahiy ve risalede şereflendirir... Bu ifadeden anlaşılıyor ki. Peygamberlik de tıpkı vahiy gibi sırf ilâhî bir lütuftur, vehbîdir. Başka bir deyimle Peygamberlik, saltanat ve bakanlık gibi çalışarak elde edilebilen bir şey değildir. Daha sonra Peygamberleri sözlerine şöyle devam ediyorlar: Biz sizin istediğiniz delilleri, ancak Allah'ın izniyle getirebiliriz. Başka bir şekilde bunu gerçekleştirmemiz mümkün değildir. Çünkü bu. Allah'ın iradesine bağlıdır. Biz ise birer kuluz. Öyleyse mü'minler sadece Allah'a güvensinler. başkasına değil. Kısacası, mü'minlere yakışan, Allah'tan başkasına güvenmemeleridir.

Allah'a nasıl güvenmeyelim? Bu hususta herhangi bir özürümüz var mı ki? Herhangi bir bahane ileri sürebilir miyiz? Halbuki O, bizi doğru yolumuza şevketti. Bizim için benimsediği ve gerekli gördüğü din yoluna bizleri yöneltti. Kâfirlerin vereceği işkencelerin, tevekkülü zorlaştıracak duruma gelse bile imanlarından dönmeyeceklerini vurgulayan Peygamberler kâfirlere şöyle seslendiler: Bize verdiğiniz eziyetlere, elbette sabredeceğiz. Canımız ve malımız konusunda bize işkence de etseniz, buna katlanacağız, dayanacağız. Bu yüzden: tevekkül edenler sadece Allah'a tevekkül(de sebat) etsinler.' Buradaki birinci yani bundan önceki âyetteki ”tevekkül", tevekkülün varlığına, ikincisi ise onda sebat edene işaret eder. Dolayısıyla herhangi bir tekrar ve fazlalık sözkonusu değildir. Öte yandan tevekkül; işi, her şeye gücü yetene havale etmek demektir. Bu yüzden mütevekkil, yani tevekkül eden kimse: ”Başına gelen herhagi bir felâketi -Allah'a isyan anlamına gelecek bir şekilde- defetmeye çalışmayan kimsedir." Buna göre herhangi bir sıkıntıya düşüp, başkasına başvuran kimse tevekkül sınırını aşmış olmaz. Çünkü başına gelen felâketi Allah'a isyan gibi bir vasıtayla giderme yoluna başvurmuş sayılmaz.

Kâfirler Peygamberlerine şöyle dediler: 'Ya sizi kesinlikle memleketimizden yurdumuz ve ülkemizden sürgün edeceğiz veya mutlaka dinimize gireceksiniz.' Bizim milletimizin inancını benimseyeceksiniz. Bu âyetin en güzel yorumu budur. Çünkü Peygamberler, hiçbir dönemde milletlerinin batıl inançlarını benimsememişlerdir. Öte yandan âyetteki ” leteûdunne" fiili ”geri dönmek" anlamında da yorumlanabilir. Buna göre mana: Ya da bizim dinimize girip milletimize geri döneceksiniz, şeklinde olur. Şüphesiz tüm bunlar, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e bir teselli olarak anlatılmıştır. Böylece kendisinden önceki Peygamberler gibi kendisi de kâfirlerin işkencelerine katlanacak ve eziyetlerine karşı sabredecektir. Bunun üzerine Rableri, ve tüm işlerinin yöneticisi olan Yüce Allah Peygamberlerine şöyle vahyetti: 'Zalimleri mutlaka helak edeceğiz. Buradaki ”zalimler" ifadesi ”müşrikler" anlamındadır. Çünkü şirk, gerçekten büyük bir zulümdür.

Size söyledikleri: ”Sizi kesinlikle memleketimizden sürgün edeceğiz." (İbrahim: 13) şeklindeki sözlerinin cezası olarak da tam aksine: onları yok ettikten sonra, yerlerine sizleri yerleştireceğiz. O zalimlerin yurtlarında sizleri barındıracağız. Nitekim ”Kim komşusuna eziyet ederse, Yüce Allah zulmettiği komşusunu onun evine vâris kılar," şeklinde meşhur bir söz vardır. Zemahşerî der ki: ”Ben bu gerçeği çok yakın bir zamanda gözümle gördüm. Şöyle ki: Benim bir dayım vardı. Köyün ağası ona haksızlık ediyor ve ona bağlı olarak bana da zulmediyordu. Günün birinde sözkonusu ağa öldü ve Yüce Allah beni onun servetine kondurdu. Birgün baktım ki dayımın çocukları onun konağına girip çıkıyorlar; sağa-sola birtakım emir ve yasaklar savuruyorlar. Bunun üzerine ben onlara: 'Kim komşusuna eziyet ederse Yüce Allah, zulmettiği komşusunu onun evine vâris kılar,' sözünü hatırlattım ve eski olayları anlattım. Sonra hep birlikte Yüce Allah'a şükür secdesine kapandık." Bu da, yani sözkonusu mükâfatın yukarıdaki biçimde gerçekleşmesi olayı da makamımdan yani kıyamet günü hesap meydanındaki konumumdan ve azap ile cezaya ilişkin vaadimden korkanlar içindir.' Şüphesiz hesap verme olayı, müminler için -tıpkı namaz kılmak gibi- son derece basittir. Kıyamet günü de onlar için gündüzün normal bir saati gibidir. Kısacası Yüce Allah'ın azap ve cezasından korkup gereğini yapanlar, yukarıdaki mükâfatlara kavuşurlar.

Peygamberler Rablerinden yardım dilediler. Düşmanlarına ya da kâfirlere karşı başarılı olabilmeleri için Yüce Allah'tan fetih, imdat ve muvaffakiyet temenni ettiler. Her zorba, her inatçı hüsrana uğradı. İlâhî azabın inmesiyle birlikte Peygamberlerin inatçı kavimleri yok olup gittiler.

Önünde de cehennem vardır. Sözkonusu olan zorba ve inatçı, dünyada cehennemin kıyısında olduğu gibi; âhirette de oraya gönderilecektir. Ondan kurtulması mümkün değildir. Âhirette cehenneme atılacak ve (orada,) ona normal bir su değil, kanla karışık irinli sudan ya da cehennemliklerin vücutlarından ve zinakârların tenasül organlarından akan sudan içirilecektir.

Aşırı hararet ve susamaktan dolayı o, suyu yutkunur... Aşırı acılığı, sıcaklığı ve kötü kokusu dolayısıyla bir defa değil, defalarca yudum yudum yutmaya çalışır. Ancak bir türlü yutamaz. Bu yüzden azabı uzar. Bir yandan şiddetli susuzluk ve hararetten ötürü, öte yandan da böylesi bir yutkunmadan dolayı azap üstüne azap görür. Diğer taraftan hadiste sözkonusu cehennemliklerden bahisle şöyle buyurulmuştur: ”Bunlar cehennemdeki o suya tiksinerek de olsa yaklaşıp eğildikleri zaman yüzleri kavrulur, başlarındaki saçları dökülüverir. İçtikleri zaman ise bağırsakları kopup arkalarından çıkar..!" Aşırı ızdırap ve işkencelerden dolayı ölüm sebepleri her yerden kendisine gelir, altı yönden de onu kuşatır, ama ölüp kurtulamaz. Tam anlamıyla ölüp rahata kavuşamaz. Buradaki ”her yerden" ifadesinden amaç, her yönden ve taraftan olabileceği gibi vücudunun her yerinden de olabilir. Peşinden de irinli suyun hemen ardından da çetin bir azap vardır. Her an, birbirinden şiddetli azaplarla karşılaşacak, mahiyeti bilinmeyen işkencelere maruz kalacaktır. Nitekim hadiste şöyle buyurulmuştur: ”Kıyamet gününde en hafifiyle cezalandırılan cehennem ehline: ”Eğer bütün dünya malı senin olsaydı bu azaptan kurtulmak için tümünü fidye verir miydin?" diye sorulacak, o da: ”Evet" diye cevap verecektir. Bunun üzerine kendisine şöyle seslenilecektir: ”Ben daha, sen Adem 'in sulbündeyken bunun daha basitini, yani Bana hiçbir şeyi ortak koşmamanı istedim. Sen ise tam tersine Bana ortak koşmaktan başka bir şey yapmadın.'"1'

Rablerini inkâr edenlerin ilginç durumları, şu enterasan örnekle canlandırılabilir: Sanki amelleri tıpkı fırtınalı bir günde rüzgârın savurduğu ve dağıtıp götürdüğü küle benzer. İşte bunlar da tıpkı bu örnekte olduğu gibi, dünyada kazandıklarından hiçbir şeyi yani hayırlı amellerini kıyamet gününde ellerinde tutamazlar. Azaplarını hafifletme konusunda hiçbir faydasını göremezler. Rüzgârda uçuşan külün kaybolup gittiği, görülemediği gibi bunların dünyada işledikleri sevaplar da yok olur, kendilerine hiçbir yarar sağlamaz. İşte bu, yani bu örnekte canlandırılan inkarcılıkları ve bu inkarcılık ile kibir ve gösterişten kaynaklanan niyet ve düşünceleri en uzak sapıklığın ta kendisidir. Yani böyle bir düşünce, onları haktan ve doğru yoldan fersah fersah uzaklaştırır. Burada Yüce Allah, kâfirlerin sadaka ve sıla-i rahim gibi iyilik adına yaptıkları şeylerin hiçbir yarar sağlamadığına ve boşa gittiğine dikkat çekmekte ve şiddetli bir fırtınayla havaya uçurulan küle benzetmektedir. Çünkü yaptıkları iyilikler Allah'ı tanıma ve O'na iman etme esasına dayanmamakta ve O'nun rızası için yerine getirilmemektedir.

Allah'ın gökler ve yeri, hikmetli bir biçimde ve lüzumsuzluktan uzak bir şekilde dosdoğru ve yerli yerince yarattığını görmez inisin? Sanatının eserlerini farketmez misin? Gözünün önüne serilen harikalara bakmaz mısın? Buradaki hitap Hazret-i Peygambere ise de amaç, onun ümmetine seslenmektir. Nitekim âyetin içindeki ”Eğer dilerse sizi yok eder" ifadesi de bunu göstermektedir. Şüphesiz ümmetten maksat da kıyamete kadar davetine muhatap olan ümmetidir. Buradaki görmekten amaç ise kalp gözüyle görmektir. Soru da ispata yöneliktir. Yani, kesinlikle görüyorsun. Ey insanlar! Eğer Allah dilerse sizi bütünüyle yokeder, tamamen ortadan kaldırır, yerinize sizden daha iyi ve Allah'a daha çok itaat eden yeni bir kavim getirir. Yüce Allah'ın burada, kudret ve gücünü, göklerin ve yerin yerli yerince olağanüstü bir sanatla yaratılması olayıyla açıklaması varlık ve kudretine delil getirilmesi içindir. Buna göre büyük ve muhteşem cisimleri yaratmaya gücü yeten kimse, bir kavmi ortadan kaldırıp yerine yenilerini koymaya daha fazla gücü yeter. Bu yüzden bir sonraki âyette şöyle buyurulmuştur:

Bu, Allah için asla zor değildir. Yani ey insanlar! Sizin ortadan kaldırılmanız ve yerinize yeni bir kavmin getirilmesi olayı Allah için son derece basittir; O'na zor ve ağır gelmez. Çünkü O, herhangi bir şeye: ”Ol" dediği zaman, hemen oluverir. Bu yüzden inanılmaya, ibadet edilmeye, kendisinden sevap beklenip azabından korkulmaya en fazla lâyık olan O'dur. İşte bu âyet, O'nun kudretini belgelemekte ve olağanüstü sabrına işaret etmektedir. Nitekim günahkârların yakasına hemen yapışmaması da O'nun sabrını göstermektedir. Sahih-i Buhârî'de yeralan ve Ebû Mûsa'ya dayandırılan bir hadiste de şöyle buyurulmaktadır: ”işittiği sıkıntı verici olaylara karsı, Yüce Allah'tan daha fazla sabredici kimse yoktur. Çünkü insanlar tarafından ortak koşulduğu ve O'na çocuk nispet edildiği halde yine onlara sıhhat-afiyet verir ve onları rızıklandırır."(2) Öte yandan ilâhî cezanın ertelen ilmesinin pek çok hikmeti vardır. Meselâ, tevbe edenin dönüşü ve ısrar edicinin ileri sürdüğü kanıtın ortadan kalkması gibi... Onlar da şöyle derler: ”Eğer Allah bizi doğru yola sevketmiş olsaydı, biz de sizi o yola sevkederdik. (Bugün) sızlanmamız da, sabretmemiz de aynıdır. Bizler için kurtuluş yolu yoktur. ”

Yer altında bekleme süreleri tamamlandıktan ve ikinci kez Sûr'a üfürüldükten sonra, mü'min-kâfir insanların hepsi kabirlerinden çıkıp mahşer meydanına gidecekler ve hesap vermek üzere Allah'ın huzuruna çıkacaklar, ve sorgulanacaklardır. Nitekim Yüce Allah bir âyette: ”...Sonra ona (sûr'a) bir üflenince hemen bakakal acaklardır." (Zümer. 68) buyurmakta, başka bir âyette de: ” ...Hiçbirini bırakmaksızın onları mahşerde toplamış olacağız." (Kehf: 47) demektedir. İşte o zaman güçsüz kimseler uydu durumunda olan sıradan insanlar, Allah'ın yolundan ve itaatimi an çıkıp reis konumunda olan ve büyüklük taslayanlara, şöyle diyecekler: 'Biz, dünyada iken size uymuştuk, Peygamberleri yalanlama ve nasihatlarını dinlememe konusunda sizin emirlerinizi yerine getirmiştik, sizin direktiflerinize uymuştuk. Allah'ın azabının bir kısmını bizden uzaklaştırır mısınız?' Bizi ilâhî azaptan kurtarır mısınız?... Aslında bu bir kınama ve sitemde bulunmadır. Kendilerine uyan insanların bu kınamaları karşısında onlar da yani büyüklük taslayanlar da cevap olarak şöyle derler: 'Eğer Allah bizi doğru yola iman ve hidayet yoluna sevketmiş olup bizi bu konuda başarıya ulaştırmış olsaydı, biz de sizi o yola sevkederdik, Ancak ne yazık ki biz de, siz de eğri yola yöneldik ve hak yoldan çıktık. Bu yüzden (bugün) sızlanmamız da, sabretmemiz de aynıdır. Azaptan ve yok olmak tehlikesinden kurtulmak için sızlanıp sabırsızlık göstermek ile rahmet beklentisi içerisine girerek sabırlı davranmak arasında bizim için bir fark yoktur. Başka bir deyişle kurtuluşumuzun imkânsızlığı konusunda sabırlılık, ya da sabırsızlık herhangi bir şekilde sonucu değiştirmez. Kısacası ne yaparsak yapalım kurtulmamız mümkün değildir. Böylece güçsüzler, büsbütün ümitsizliğe sevkedilmiş oluyorlar. Nitekim sözlerinin devamında şöyle diyorlar: Bizler için kurtuluş yolu yoktur.' İlâhî azaptan kaçıp kurtulmak mümkün değildir.

Allah'ın verdiği emir yerine gelince, belirlediği hükümler gerçekleşip hesap olayı bitince, başka bir deyimle, cennetlikler cennete ve cehennemlikler cehenneme girince güçsüzleri ve büyüklük taslayanları aldatan şeytan şöyle der: 'Şüphesiz Allah, size gerçek bir vaadde bulunmuştu. İşte vaadini yerine getirdi. Ben de size, ölümden sonra dirilmenin ve hesaba çekilmenin olmayacağına ilişkin yalan ve geçersiz bir vaadde bulunmuştum. Fakat vaadimi bozdum. Sözümü yerine getirmedim. Aslında vaadi bozmak, gücü yettiği halde verdiği sözü gerçekleştirmemek anlamına gelir. Benim sizin üzerinizde bir nüfuzum yoktur. Ben sizi zorla küfür ve isyana sevketmedim. Fakat sizi, (sapıklığa) çağırdım. Size vesvese vermek ve kendi yolumu süslü göstermek suretiyle sizi kendi yoluma davet ettim. Bana itaat etmeye çağırdım. Siz de bana uydunuz. Kendi isteğinizle gönüllü olarak çağrıma olumlu cevap verdiniz. O halde size, yalan yanlış birtakım vaadlerde bulunduğum için beni kınamayın, Çünkü ben bunun için yaratıldım ve sizin apaçık düşmanınızım. Üstelik düşmanlığım konusunda Yüce Allah sizi uyardı. Öyleyse beni değil, kendi nefsinizi kınayın. Kendi isteğinizle günah yolunu seçtiğiniz ve ona sevgi beslediğiniz için kendinizi suçlaym. Gerçekleri yalanlama konusunda beni onayladınız. Öyleyse kınanma ve azarlanmayı benden fazla siz hakettiniz. Artık ne ben sizi içinde bulunduğunuz azaptan kurtarabilirim, ne de siz beni içinde bulunduğum azaptan kurtarabilirsiniz. Kısacası ilâhî azaptan kurtulma konusunda birbirimize herhangi bir yararımız dokunmaz. Birbirimizin imdadına koşmamız sözkonusu olamaz. Daha önce henüz dünyada iken beni Allah'a ortak koşmanızı, itaat konusunda beni O'na ortak yapmanızı bugün reddediyorum.' Böyle bir şeyi kabullenmiyor, ilgim olmadığını belirtiyor ve böyle bir şeyden nefret ettiğimi ilân ediyorum. Daha sonra Yüce Allah söze şöyle başlıyor: Elbette zalimlere, şeytana ve ona uyan insanlara can yakıcı bir azap vardır. Ardından mü'minlerin durum ve akıbetleri Yüce Allah tarafından şöyle açıklanıyor:

iman edip salih ameller işleyenler, sadece birisiyle yetinmeyerek hem imanı, hem de salih ameli eksiksiz yerine getirenler, altından ırmaklar akan cennetlere yerleştirilecekler ve Rablerinin izniyle O'nun emri ya da tevfik ve hidayetiyle orada ebediyyen kalacaklardır. Orada 'selâm' diyerek selâmlaşırlar. Melekler onları selâmlarlar, felâketlerden salim kalmalarını dilerler. Ya da mü'minler cennette birbiriyle ”selâm" diye selâmlaşırlar. Bilindiği gibi dünyada da müminlerin selamlaşması bu sözcük iledir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Peygamberlik nuruyla görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi? Güzel bir sözü, yani şehadet kelimesini kökü yani aşağı tarafı yerde sabit, dalları yani baş kısmı gökte yukarılarda olan güzel bir ağaca benzetti. Öte yandan ”güzel söz" kapsamına Kur'an okumak, tesbih etmek, Allah'a hamdetmek, bağışlanma talebinde bulunmak, tevbe etmek, İslama çağırmak ve bunlara benzer her türlü hak, adalet, iyilik ve güzellik ifade eden güzel sözler de girer. İşte Yüce Allah bu güzel sözlerin, sözkonusu ağaç gibi olduğuna hükmetmiştir. Nitekim Hazret-i Peygamber de şöyle buyurmaktadır: ”Kur'an okuyan mü'min hem tadı, hem kokusu güzel olan turunca; Kur'an okumayan mü'min ise kokusuz olup, tadı güzel olan hurmaya; Kur'an okuyan münafık kokusu güzel olup tadı acı olan fesleğene; Kur'an okumayan münafık ise hem kokusuz, hem de acı olan ehucehil karpuzuna benzer."(3)

O ağaç Rabbinin izniyle yaratıcısının iradesi, oluşturması ve şekillendirmesiyle. O'nun belirlediği her zaman zarfında meyvelerini verir. Bu süre, genelde bir yıldır. Nitekim hurma ağacı, yılda bir kez meyve verir. Bir kısım âlimler de buradaki ”her zaman" ifadesini herhangi bir sınırlamaya tabi tutmadan ”her an" şeklinde yorumlamışlardır. Yani söz konusu ağaçların meyvesinden her an yararlanılır. Nitekim hurma, gece-gündüz, yaz-kış kendisinden yararlanılan bir meyvedir. Üstelik yaş ve kuru bütün dönemlerinde de istifadeye hazırdır. İşte tıpkı bu ağacın yükselişi gibi mü’minin ameli de günün her saatinde; başından sonuna kadar kesintiye uğramaksızın yükselir. Allah insanlara misaller veriyor ki öğüt ders ve ibret alsınlar. Anlamları, çok somut bir biçimde canlandırdıkları için kavrama ve etkilenme konusunda misallerin çok büyük önemi vardır. Nitekim İncil'de ”Misaller" isminde bir bölüm vardır. Öte yandan Peygamberlerin, âlimlerin ve filozofların söyledikleri sözlerin çoğu sayısız misallerle doludur.

Çirkin olan ve inkarcılığı ifade eden söz ise, toprağın üstünden sökülüp atılmış, kökleri derinlere inmediği ve toprağın yüzeyine yakın olduğu için bütünüyle sökülüp fırlatılmış kararsız (sabit duramayan), kötü bir ağaca örneğin Ebucehil karpuzuna benzer. Öte yandan kötülük ifade eden inkarcılığa davet ve hakkı yalanlama anlamına gelen her türlü söz de bu hükme girer. Evet, kötü insan tıpkı kötü ağaç gibi hayırsız ürünler ortaya koyar, kötü sözler sarfeder. Îmanın ağaca benzetilmesinin hikmetiyle ilgili olarak denilmiştir ki: ”Nasıl ki ağacın sabit kökleri ayakta dikilen dalları ve yüksek tepesi olması zorunluysa iman için de aynı şekilde, tasdik eden bir kalbin, ikrar eden bir dilin ve imanın gereğini fiilen ortaya koyan bir bedenin olması gerekir. ”

Allah, iman edenleri dünya hayatında yani ölümlerinden önce ve ahirette yani kabir hayatında, Münker-Nekir sualleri sırasında ve benzeri yerlerde o sağlam söz ile sabit kılar. Yani onları tevhid inancında ve tevhid kelimesinde kararlı kılar. Çünkü tevhid kelimesi, müminin kalbinde tam anlamıyla yerleşir. Öte yandan burada kabir hayatının ahiret yurdundan sayılması, kabrin ahiret duraklarının birincisi olduğundan dolayıdır. Allah zalimleri ise saptırır. Yani Yüce Allah dünyada iken sapıklığa düşen kâfirlerin içinde o zaman sapıklık tohumları yaratır. Allah dilediğini yapar. Kararlılığı ve sapıklığı yaratma konusunda serbesttir. Hiç kimse O'na itirazda bulunamaz. Bu âyet, kabirdeki sorgulamanın gerçekliğine işaret ettiği gibi, mü'minlerin kabirde nimetlendirileceklerini de gösterir. Çünkü gerçekten Yüce Allah, mümini kabirde tevhid inancı üzerine sabit ve kararlı kılması, nimetlerin en büyüğüdür. İslâm hukukçusu Ebu'l-Leys der ki: Âlimler kabir azâbıyla ilgili olarak çeşitli görüşler belirtirler. Bir kısmı şöyle der: ”Kabirde -tıpkı dünyada olduğu gibi- ölen kişinin ruhu bedenine yerleştirilir ve oturtulur. Ardından ona, kendisi siyah, gözleri mavi olan, çok kızgın ve öfkeli bulunan, gözleri gözalıcı şimşek gibi parlayan, sesleri şiddetli gök gürültüsü gibi çınlayan ve ellerinde demir çubuk bulunan iki melek gelir ve şu soruları yöneltirler: Rabbin kimdir? Dinin nedir? Peygamberin kimdir? Mü'min olan kimse bu soruları: ”Rabbim Allah'tır, dinim İslâmdır, Hazret-i Muhammed benim Peygamberimdir." şeklinde cevaplandırır. İşte âyette sözkonusu edilen Yüce Allah'ın mü'mini hak ve hakikatte sabit kılması olayı budur. Kâfirler ve münafıklar ise bütün bu sorulara ”Bilmiyorum" karşılığını verirler. Bunun üzerine sorgu melekleri ellerindeki demir çubuk ile onları döverler. Dolayısıyla bağırmaya ve inlemeye başlarlar. Seslerini, insanlar ve cinler dışındaki tüm varlıklar işitirler. Diğer bir kısım âlimler ise, ruhun ceset ile kefen arasında yeraldığı görüşündedirler. Şüphesiz tüm bu görüşlerle ilgili rivayetlere rastlanır. Ancak en doğrusu kabir azabının varlığına inanmak, nasıl olacağına ilişkin detaya girmemek, yani keyfiyetiyle meşgul olmamak ve onun için yapılan dua, sadaka, istiğfar, hac sevabı ya da yakınları veya başkaları tarafından okunan ve kendisine ulaşan Kur'an ile kabir azabının kesileceğine inanmaktır. Nitekim el-Feth isimli eserde de bu hususlara yer verilir. Öte yandan hadiste de şöyle buyurulmaktadır: ”Allahım, cimrilikten Sana sığınırım. Korkaklıktan Sana sığınırım. Aşağılık bir konuma girmekten, dayanılmaz bir yaşa ulaşmaktan Sana sığınırım. Deccal'in fitnesinden Sana sığınırım ve kabir azabından Sana sığınırım."'4' Öte yandan Hazret-i Peygamber herhangi bir adamın defin işini tamamladıktan sonra kabrin başında durur ve şöyle buyururdu: ”Kardeşiniz için bağışlanma talebinde bulunun. Kararlı ve sabit olması için Allah'a dua edin. Çünkü o, şu anda sorguya çekilmektedir."(5)

Allah'ın nimetini şükürle karşılayacakları ve herbirini yerli yerince kullanacakları yerde bu nimeti nankörlüğe çevirenleri ve sonunda kavimlerini şirk ve dalalet yoluna sevkederek onları helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi? Yani acaba bunlara benzer bir kimseyi gördün mü? Nitekim Yüce Allah, Mekke halkını yaratıp onları kendi Harem bölgesine yerleştirdiği, onlara bol rızık kapıları açtığı ve Hazret-i Muhammed'le şereflendirdiği halde yine de nankörlüğe yeltenip ilâhî nimetlerin değerini bilemediler. Bu yüzden de yedi yıl kıtlıkla cezalandırılarak Bedir gazvesinde bir kısmı esir edilip bir kısmı öldürüldüler. Sonuçta perişan edilip ilâhî nimetten yoksun bırakıldılar.

Onlar cehenneme gireceklerdir. Onun ateşine maruz bırakılacaklardır. O ne kötü bir karargâhtır. Varılacak yerlerin en kötüsü cehennemdir.

Müşrikler, kendi sapıklıkları gereği kavimlerini Allah'ın doğru tevhid yolundan saptırmak ve küfür bataklığına sürüklemek için yerde ve gökte ortağı bulunmayan biricik Allah'a ortaklar koştular. Putlarına ilâh adını verdiler. Ey Peygamber! Bu sapık olan ve saptıran müşrikleri tehdit ederek de ki: ”Yaşayın içinde bulunduğunuz çirkefliği, bu arada büyük nimetlere karşı nankörlükte bulunmayı sürdürün bakalım, Şunu unutmayın ki, kıyamet gününde en son varacağınız yer ateştir.' Cehennemden başka varacağınız hiçbir yer yoktur. Yukarıdaki iki âyet, birkaç hususa işaret eder: Birincisi nankörlük, nimetlerin bütünüyle ortadan kalkmasına sebep olduğu gibi nimetlere karşı şükür de nimetlerin artmasına sebep olur. İkincisi kötü arkadaş insanı cehenneme sürükler ve helak yurduna girmesine sebep olur. Bu yüzden mü’min nifak ve bidat taraftarlarıyla arkadaşlık etmemelidir. Böylece onların kötü inanç ve bilgilerinden korunmuş olur. Nitekim günümüzde bu tip kötü insanlara pek çok rastlanır. Bunların çoğu da tasavvufçu kılığına bürünerek ortaya çıkarlar. Üçüncüsü cehennem kötülerin karargâhıdır. Cehennemin hararetinin şiddetini nitelendirmek de mümkün değildir. Nitekim Numan b. Beş ir'in naklettiğine göre Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Cehennem azabının en basit ve hafif olanı şudur ki, bir kısım cehennemliklerin ayaklarının altındaki çukura birer kor parçası yerleştirilir. Tıpkı buhar kazanının kaynaması gibi beyni bu kor parçalarından dolayı kaynar."(6)

İman eden kullarıma söyle: Bir kısım bilginler diyorlar ki: Yüce Allah, ”kullar" anlamına gelen ”ibad" sözcüğünün sonuna bir ”ben" anlamındaki ”ye" zamirini eklemek suretiyle kullarını şereflendirmiştir. Bu, kendileri için dünyadan ve içinde bulunan her şeyden daha hayırlıdır. Çünkü Yüce Allah'ın kullarını bizzat kendi nefsine izafe etmesi ve ”kullarım" demesi sözkonusudur. Nitekim Bâyezid-i Bestamî şöyle der: ”İnsanlar ilâhî hesaba çekilmekten kaçıyorlar. Ben ise istiyorum. Çünkü sorgulama esnasında Rabbim bana bir kerecik ”kulum" diye seslense şeref olarak bana yeter..." Evet ya Muhammed! Mü’min kullarıma söyle: 'Alışveriş ve dostluğun fayda vermeyeceği kaçırılan fırsatları değerlendirme imkânı olmayacağı, kimsenin kimseyi savunamayacağı, sadece ve sadece dünyada iken Allah için itaat etmenin ve O'nun yolunda harcamada bulunmanın faydasının görülebileceği gün yani kıyamet günü gelmeden, farz kılınan namazı gereği gibi kılsınlar, kendilerine verdiğimiz rızıklarm bir kısmını gizli ve açık olarak Allah yolunda harcasınlar.' Allah'ın kullarına iyilikte bulunsunlar. Şu halde kıyamet gününde yapılacak bir alışveriş ve dostluğun yararı görülmez. Ne gerekiyorsa bu dünyada yapılmalıdır. Öte yandan ”gizli ve açık" ifadesine gelince gönüllü olarak yapılan sadakaların gizlice, zekât gibi zorunlu olan harcamaların ise açıktan verilmesi uygundur.

Gökleri ve yeri yaratan, içlerindeki ulvî cisimleri ve çeşitli yaratıkları yoktan vareden, semadan yani oradaki bulutlardan su indirip yağmur yağdırıp onunla size rızık olarak meyveler çıkaran, toprağa kabullenme gücü verdiği gibi suya da etkin bir kuvvet verip bu sayede size yiyecek, içecek ve giyecek türünden çeşitli nimetler veren, izniyle yani O'nun irade ve yönlendirmesiyle denizde seyretmek üzere gemileri hizmetinize veren, sözkonusu gemileri nasıl yapacağınızı, onları nasıl kullanacağınızı ilham etmek suretiyle size öğreten, ırmakları emrinize âmâde kılan onları menfaatinize sunan, ekin, bağ, bahçe ve benzeri malları sulamanızı sağlayan Yüce Allah'tır. Yukarıda göklerden ve yerden sözedilirken, göklerin öne alınmasının hikmeti, onların tıpkı erkeğin dişiye karşı olan konumuna benzer bir konumda olduğundan dolayıdır. Semadan indirildiği belirtilen sudan amaç ise suyun bir çeşidi olan yağmurdur. Öte yandan yukarıda bulunan her şeye ”semâ" denilebildiği için ”bulutlardan" ifadesi yerine ”semâdan" ifadesi kullanılmıştır. Denizde seyreden gemilerden sözedilmesi ise ayrı bir inceliktir. Nitekim Hazret-i Ömer, birgün Amr b. As'a: ”Bana denizi tarif et." deyince Aınr şu karşılığı vermiş: ”Ey müminlerin emiri! Deniz, -tıpkı bir kurtçuğun kocaman bir dala tırmanması gibi- güçsüz bir yaratığın bindiği muhteşem bir varlıktır." Öte yandan Bahru'l-Ulûm adlı eserde yukarıda sözkonusu edilen nehirlerden amacın beş büyük nehir olduğu belirtilir ve bunlar şöyle sıralanır: 1-Hind nehri olan Seyhun, 2- Belh nehri olan Ceyhun, 3 ve 4- lrak nehirleri olan Dicle ile Fırat, 5- Mısır nehri olan Nil. Allah, bunların beşini de cennetteki bir kaynaktan indirmiş, onları çeşitli dağlara emanet edip yeryüzüne akıtılmalarını sağlamış ve insanların hizmetine sunarak çeşitli şekillerde yararlanmalarına imkân hazırlamıştır. Diğer tüm nehirler ise bunlara tabidir ve bunların detayları sayılır. Başka bir deyimle yeryüzündeki tüm akarsuların aslı sanki bu beş nehirdir.

Vazifelerini devamlı yerine getiren yeryüzüne, bedenlere ve bitkilere hayat verme görevlerini kıyamet gününe kadar sürdürecek olan ve bu vazifeden geri kalmayan güneşi ve ayı hizmetinize veren, uzayıp kısalmak suretiyle birbirini izliyen geceyi ve gündüzü emrinize âmâde kılan aydınlık ve karanlığından sizi yararlandıran, hareket etmenizi ve dinlenmenizi sağlayan, başka bir deyimle geçiminizi sağlamanız, uykunuzu almanız ve meyvelerinizin olgunlaştığını görmeniz için geceyi ve gündüzü hizmetinize sunan yine Allah'tır. Öte yandan günlerin en yücesi Cuma günüdür. Bu yüzden Arefe gününün Cumaya denk geldiği haccın, diğerlerinden kat kat daha çok sevaplı olduğu belirtilir. Bu da Cumanın faziletini gösterir. Gecelerin en faziletlisi ise Hazret-i Muhammed'in doğum gecesidir.

Allah, istediğiniz her şeyden size verdi. Sizin yararınıza olup sizin tarafınızdan talep edilen pek çok nimeti size sundu. Şüphesiz bu açıklama, âyetin içinde vera lan ”mm" edatının açıklayıcı olduğu, ”küll" kelimesinin de teksir-çoğaltma anlamına geldiği yorumuna göredir. Gerek sizin istediğinize binaen verilen, gerekse siz istemediğiniz halde size bahşedilen Allah'ın nimetlerini saymaya kalksanız, bitiremezsiniz. Yüce Allah'ın nimetleri sayısız ve sınırsız olduğu için onları toplu halde ve özet biçimde bile saymanız mümkün değildir. Öte yandan nimetler, başlıca iki kısına ayrılır: Birincisi, beden sağlığı, can güvenliği, yiyecek ve içeceklerden lezzet alınması, giyecekler, evlenmeler, mal ve çocuklar gibi menfaatleri celbetme nimeti... İkincisi, hastalıklar, sıkıntılar, fakirlik ve musibet gibi hususlardan kurtulma ile ilgili zararları bertaraf etme nimeti... Ancak nimetlerin en büyüğü ilâhî marifetin bağışlanması nimetidir. Şüphesiz ki insan, nefsine son derece zulmettiği ve nimetlerden yoksun bırakılmasına sebep olduğu için çok zalim ve o nimetlere karşı nankörlük ettiği, sürekli şikayette bulunduğu, nimetleri toplayıp başkasından engellediği için de çok nankördür. Âyette geçen ”insan" kelimesinin başındaki ”el" takısı, cins ve türe işaret içindir. Yani insan cinsi saydığımız özelliklere sahiptir. Rivayet edildiğine göre fakirlerden biri eski âlimlerden birisine fakirliğini şikayet edip içinde bulunduğu sıkıntıyı dile getirdi. Bunun üzerine sözkonusu bilgin, adı geçen fakire şöyle bir soru yöneltti: ”Senin gözlerin âmâ olsun da on bin dirhem paran olsun, ister misin?" Fakir: ”Hayır, bu duruma sevinmem," cevabını verdi. Daha sonra bilgin: ”Peki, ellerin ve ayakların kesik olsun da yirmi bin dirhem paran olsun, ister misin?" deyince, fakir yine: ”Hayır," cevabını verdi. Ardından bilgin sözlerine şöyle devam etti: ”Peki, Allah seni delirtsin de on bin dirhem paran olsun, ister misin?" Fakir, buna da: ”Hayır," deyince bilgin sözlerine şöyle devam etti: ”Kırk bin dirhemiik bir sermayen olmasına rağmen, efendini şikâyet etmekten utanmıyor musun? Meşhur Vaiz İbn Semmak halifelerden birinin huzuruna girer. Tam bu sırada Halifenin elinde bir bardak olup su içmektedir. Halife İbn Semmak'ı görünce: ”Bana nasihatta bulun." der. Bunun üzerine halife şöyle der: ”Bu su karşılığında ya malının tümünü vermek veya susuz kalmak gibi bir tercihle karşı karşıya kalsan, malının tümünü bu bir bardak su karşılığında verir misin?" Halife ”Evet." cevabını verir. Bunun üzerine İbn Semmak tekrar: ”Peki, ya susuz kalacaksın veya mülkünü yani saltanatını vereceksin, denilse mülkünü verir misin?" deyince yine Halife: ”Evet, veririm." karşılığında bulunur. Sonra halifeye şöyle der: ”Öyleyse bir yudum suya değmeyen mal ve mülkünle gururlanma." Bana göre, susuzluk anındaki Allah'ın, kuluna bahşettiği bir yudumluk su nimeti, tüm yeryüzü mülkünden daha değerlidir. Hatta, alıp verdiğimiz bir nefes bile dünya mülkünden daha değerlidir. Çünkü bir an için insan nefessiz bırakılsa ölür. Sıcak havalı bir yere ya da rutubetli bir kuyuya hapsedil se kederinden ölür. Şu halde insan bedeninin her bir zerresi sayısız nimetlerle doludur.

Şunu hatırla ki, Beytullah'ın inşaatını bitirdikten sonra dua niyetiyle bir zaman ibrahim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu beldeyi, halkı emin olan bir belde yap. Bu beldede her türlü korku, kötülük ve iğrençliklerden emin olunsun. Yani öldürme, yağmalama, kötürüm ve cüzzam gibi iğrenç hastalıklar sözkonusu olmasın. Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan koru. Onlardan uzaklaştır. Bizleri her türlü şirkten ve putlara boyun eğmekten uzak bir biçimde, üzerinde bulunduğumuz tevhid ve İslâm inancı konusunda kararlı kıl.

Rabbim! Çünkü onlar yani putlar (kendilerine tapan) birçok insanın sapmasına sebep oldular. İşte bu yüzden beni ve oğullarımı sözkonusu putların saptırmasından koruman için Sana yalvarıyor, Sana sığınıyorum. Kim bana uyarsa çağırdığım tevhid ve İslâm inancını benimserse şüphesiz ki o, bendendir. Benim dinimden ve inancımdan ayrılmama konusunda tıpkı benden bir parça gibidir. Kim de bana karşı gelirse ve bana uymazsa şüphesiz ki Sen, af ve merhameti bol olansın. Başlangıçta ya da tevbe etmelerinden sonra Senin, sözkonusu isyancıları affetmeye gücün yeter. Bu âyetten şirk dahil her türlü günahı affetme ve bağışlama yetkisinin Allah'a mahsus olduğu anlaşılsa da ilâhî tehdit, şirki diğer günahlardan ayırmıştır. Çünkü mevcut sem'î (yani işitmeye dayanan) delilden, şirk günahının affedilmeyeceği anlaşılıyor ki sözkonusu delil de şudur: ”Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulma günahını bağışlamaz." (Nisa: 48,116) Başka bir deyişle, Yüce Allah'ın sözkonusu insanları affetmesi aklen mümkün ise de durum böyledir. Yani kendi hakkı olan cezalandırmadan vazgeçebilirse de deliller. Yüce Allah'ın kendisine ortak koşulma cezasını affetmeyeceğini gösteriyor. Öte yandan et-Te'vîlâtü'n-Necmiyye adlı eserde buradaki bir inceliğe dikkat çekilmiştir. Şöyle ki: Burada Yüce Allah'a hitaben ”... kim de bana karşı gelirse..." denilmiş, yani kim de Sana karşı gelirse" denilmemiştir. Böylece de Yüce Allah'a karşı gelenin affedilmeyi haketmeyeceği gerçeğine işaret edilmiştir.

Ey Rabbimiz! Soyumdan bazılarını, İsmâîl ve zürriyetini kutsal 'Ev'inin yanındaki çorak vadiye, içinde hiçbir şey yeşermeyen taşlık, ya da Şeyh Fahrettin er-Râzî'nin tefsirinde belirtilen deyimle iki dağ arasında bulunan susuz ve ziraatsiz Mekke vadisine -ey Rabbimiz!- sadece ve sadece namaz kılmaları için yerleştirdim. Onları kutsal evinin (Beyt-i Harem'inin) yanında yerleştirmemin başka bir dünyevî amacı yoktur. Evin Allah'a nispet edilmesi ona şeref kazandırmak içindir. Öte yandan ona ”kutsal" denilmesinin sebebi ise Yüce Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günden beri ona kötülükle saldırmayı haram kıldığından, orada savaş ve avlanmayı yasakladığından, oraya ihramsız girilemeyeceğini vurguladığından, Tufan'ın orayı istila etmesine izin vermediğinden dolayıdır. Böylece ona ”atîk-azatlı" yani sözkonusu kötülüklerden ve istilalardan azat edilmiş yer denilmiştir. Bu yüzden çok büyük değere sahiptir. Öte yandan Hazret-i İbrahim'in ”Rabbimiz" şeklinde çoğul ifadeyle Yüce Allah'a seslenmesi, kendisi ve soyu adına konuştuğundan ötürüdür. Seslenmesi esnasında ikinci kez ”ey Rabbimiz" demesinin sebebi ise hemen ardından, söyleyeceği hususun dikkate alınmasını şiddetle arzuladığından dolayıdır. Bir kısım insanların kalplerini onlara meylettir. Seve seve onlara doğru koşsunlar. Onları yani orada yerleştirdiğim zürriyyetimi çeşitli meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler. Onların orada çeşitli meyvelerle rızıklandırılmaları için ya oraya yakın bir yerde çeşitli meyvelerin yetişebileceği birtakım yerleşim birimleri kurulacaktı, ya da dünyanın çeşitli yerlerinden değişik meyve çeşitlerinin getirilmesi sağlanacaktı. Nitekim her iki husus da gerçekleştirilmiş ve orası hem baharlık, hem yazlık, hem de sonbaharlık meyvelerin aynı günde bulunabilir hale gelmiştir. Âcizane diyorum ki bu duanın, Kabe'nin inşasından sonra mı, yoksa Mekke'ye ilk geldiklerinde yani Kabe'nin inşasından önce mi yapıldığı hususunda İslâm âlimleri ihtilaf etmişlerdir. Ancak ”Rabbim, bu beldeyi.." (İbrahim, 35) ifadesi birinci görüşü teyicl ediyor. Çünkü ”bu ..." derken varolan birşeye bizzat işaret edilmiştir. Ayrıca bu âyetteki ”Kutsal evinin yanındaki..." ifadesiyle ”Yaşlandığım bir sırada bana İsmâîl'i, sonra İshak'ı veren Allah'a hamdolsun." (İbrahim: 39) ifadesi yine bu duanın, Kabe'nin inşasından sonra yapıldığı görüşünü desteklemektedir. Çünkü Kabe'nin inşasından önce henüz îshak dünyaya gelmemiştir. Bir kısım âlimler ise sözkonusu işaretin, belde kurulmadan önce zihinde tasarlanan bir hususa yapıldığını; çünkü Yüce Allah'ın onun yerini belirlediğini dolayısıyla ona işaret etmenin mümkün olabileceğini savunmuşlardır.

Ey Rabbimiz! Sen bizim gizlediğimizi de, açığa vurduğumuzu da çok iyi bilirsin. Hem içimizde gizlediğimiz, hem de açıkça dile getirdiğimiz tüm ihtiyaçların ve benzeri hususların farkındasın. İbrahim (aleyhisselâm)'in ihtiyaçlarını Allah'a arzetmesinin sebebi, kulluğunu belirtmek, rahmetine muhtaç olduğunu vurgulamak ve nimetlerine bir an önce kavuşmak içindir. Yoksa yerde ve gökte hiçbir şey Allah'tan gizli kalmaz. Çünkü O'nun için geçmiş ve gelecek sözkonusu değildir. O, gaybı en iyi şekilde bilendir. Çünkü O'nun ilmi zatîdir, kendisinden kaynaklanır. Dolayısıyla O'nun bilinen her şeye nisbeti eşit düzeydedir. O'nun için gizlilik ve açıklık sözkonusu değildir. Bu ifadeyle sanki şu husus dile getirilmek istenmiştir: ”Ey Rabbimiz! Herhangi bir yerdeki hiçbir şey Sana gizli kalmaz. Öyleyse hakkımızda hayırlı olan şeyi başımıza getir."

Yaşlandığım çocuk sahibi olmaktan ümitsizlendiğim bir sırada, büyük bir nimet olarak bana İsmâîl'i, sonra İshak'ı veren Allah'a hamdolsun. Rivayet edildiğine göre Hazret-i İbrahim, İsmâîl doğduğunda doksan dokuz, İshak doğduğunda ise yüzoniki yaşında imiş. Yani İsmâîl on üç yaşında iken kardeşi İshak doğmuş. Şüphesiz çocuk sahibi olma ümidinin kesildiği bir dönemde ihtiyar Hazret-i İbrahim'in çocuk sahibi olması büyük bir nimettir. İşte Hazret-i İbrahim bu nimetin şükrünü eda etmeye çalışıyor, sonra da şöyle diyor: Şüphesiz ki Rabbim, ve malikim olan Allah duayı çok iyi işitir. ve duama cevap verir. Bundan da anlaşılıyor ki Hazret-i İbrahim ümitsizliğe düştüğü bir dönemde, kendisine çocuk ihsan etmesi için Allah'a yalvarmış. O da duasını kabul edip ona çocuk ihsan etmiş, böylece nimetlerin en büyüğüne ve en belirginine kavuşmuştur.

Rabbim! Beni ve soyumdan gelen bir kısım insanları, namazını dosdoğru kılanlardan ona samimiyetle sarılıp devam edenlerden eyle! Burada Hazret-i İbrahim'in ”soyumdan gelen bir kısım insanları..." demesinde ince bir nükte var. Şöyle ki. Yüce Allah'ın kendisine bağışladığı bilgi sayesinde Hazret-i İbrahim kesinlikle biliyordu ki, onun soyundan gelen insanların diğer bir kısmı inkarcı olacaklar ve küfre girecekler. Bu yüzden ”bir kısım insanları ..:" diye dua etmiştir. Ey Rabbimiz! Duamı kabul eyle.

Ey Rabbimiz! Herkesin hesaba çekileceği mükelleflerin hesabının adaletli bir biçimde yapılıp sonuca bağlanacağı günde, insan olarak yaptığım birtakım hatalardan dolayı beni, annemi, babamı ve soyumdan olsun-olmasın bütün mü'minleri affet.' Hazret-i İbrahim'in anne-babasına dua etmesi, onların son durumlarını tam olarak bilmediği zamana rastlar. Nitekim Kevaşi'nin yazarı der ki: ”Hazret-i İbrahim henüz hayatta oldukları bir dönemde hidayete erebileceklerini umarak ve arzulayarak onlara dua etmiştir." Hadiste de şöyle buyurulmaktadır: ”Hazret-i ibrahim, kıyamet gününde babası Azer'e yüzü küllü, tozlu bir biçimde rastlar ve ona der ki: ”Ben sana, hana isyan etme demedim mi?" Bunun üzerine Azer der ki: ”Bugünden sonra artık sana isyan etmeyeceğim." Sonra Hazret-i ibrahim Yüce Allah'a: ”Ya Rabbi! Kıyamette seni rezil etmeyeceğim dememiş miydin? diye yalvarır ve şöyle devam eder: ”Babamın cehennemde oluşundan daha büyük bir rezalet mi olur?" Bunun üzerine Yüce Allah şöyle cevap verir: ”Ben cenneti, kesinlikle kâfirlere yasakladım." Sonra Hazret-i ibrahim'e: ”Ey ibrahim, ayaklarının altında ki ne bak bakalım" diye seslenilecek, o da bakar ki çok kıllı ve üzeri kirli paslı erkek bir sırtlan, işte onun ayaklarından tutulur ve cehenneme fırlatılır." Öte yandan inanan hanımlar da mü'min erkeklere hükümlerde tabi oldukları için âyetle ”li'l-mü’minin" denilerek erkek mü’minlere işaret etmekle yetinilmiştir. Nitekim bu dua hem erkek, hem de kadınlar için kabul edilmiştir. Ayrıca kişi dua ettiğinde duayı sadece kendisiyle sınırlı tutmaması sünnettendir. Nitekim el-Esrar'da şöyle bir hadisin olduğu kaydedilir: ”Herhangi bir topluluğa imam olan kimse, dua ettiğinde kendisini anıp da onları unutmasın. Aksi takdirde onlara hainlik etmiş olur." Hadisi Sevban rivayet etmiştir. Duâ eden yalnız da olsa evlâ olan ”bizi bağışla" şeklinde çoğul sîgası kullanmasıdır.

Ey Peygamber! Sakın Mekke halkı ve benzeri müşrik zalimlerin yaptıklarından Allah'ın habersiz olduğunu sanma. Böyle bir zanna kapılma. Hazret-i Peygambere yönelik olan bu seslenişin manası şudur: Ey Peygamber! Yüce Allah'ın onların yaptıklarından haberi olmadığı şeklindeki zarının imkânsızlığı inancını devam ettir ve onların hak ettikleri cezaya hemen çarptırılmayıp ertelenilmesinden dolayı da üzülme. Çünkü Allah, onları yani hak ettikleri cezayı gözlerin belerdiği o zor güne bırakır. Kısacası onların azabını, şiddetinden ve heybetinden dolayı gözlerin apaçık donup kalacağı, korkudan dışarı fırlayacağı o korkunç kıyamet gününe erteler. Bu erteleme gaflet ve ihmalden değil, daha çok işkence ve azap çektirmek içindir.

Onlar, başlarını göğe kaldırarak, korka korka endişeli ve ezik bir biçimde çağırıldıkları yere doğru koşacaklardır. Âyetteki başlarını göğe kaldırma anlamındaki ”mukrıî'" kelimesinin mastarı olan ”ikna"' ile ilgili olarak Tehzibu'l-Masadır isimli eserde şu açıklama yapılmaktadır: ”İkna, kişinin kendi kafasını yukarıya dikip gözucuyla önüne bakmaya çalışması anlamına gelir." Nitekim Hasan Basri der ki: ”Kıyamet gününde herkesin yüzü göğe dönüktür, dolayısıyla kimse kimseye bakamaz. ” İşte bunların gözleri donacak, göz kapakları hareket etmeden gözler apaçık kalacak gönülleri ise bomboş kalacaktır. Olağanüstü bir şaşkınlık ve dehşet içerisinde olduklarından akıl, kavrayış ve anlama adına hiçbir şeyleri kalmayacaktır. Sanki içinde hiçbir şey bulunmayan bir boşluktan ibaret kalacaklardır. Özetlemek gerekirse o günün dehşetinden dolayı gözler donacak, başlar yukarı doğru çakılacak ve gönüller bomboş kalacaktır. Allah cümlemizi o gün kararlı, inançlı ve problemsiz olanlardan eylesin. Bu âyet, Hazret-i Peygamber için bir teselli, zulme uğrayanlar için bir taziye ve gönül alma, zalimler için ise bir tehditten ibarettir. Kevaşı’de belirtildiğine göre bir kısım âlimler mazlumun uğradığı zulümle birlikte ölmesini delil göstererek kıyametin mutlaka vuku bulacağını ispatlamaya çalışmışlar ve bir kayanın kenarında şu mısralara rastlandığını ileri sürmüşlerdir: Gözlerin uykuya daldı, Ancak mazlum uyanıktır. O, sana beddua okumaktadır. Yüce Allah'ın gözlerine ise hiçbir suretle uyku girmez.

Ey Rasûlüm Muhammed! İnsanları, azabın geleceği gün olan kıyamet günü ile uyar. Onların hepsini korkut. O gün zalimler yani şirk ve yalanlama ile zalim olan insanlar şöyle derler: 'Ey Rabbimiz! Bizi dünyaya geri gönder ve kısa bir zamana kadar bize süre tanı, bize müsaade et de davetini kabul edelim, Azabımızı erteleyip bizi tekrar en yakın yer olan dünyaya gönder ki Sana ve tevhidine yönelik çağrına kulak verelim. Peygamberlere uyalım.' Böylece daveti kabul etme ve Peygamberlerin sözlerini dinleme konusunda kaçırdığımız fırsatlan yakalayalım... Sonra onlar, bu istekleri karşısında azarlanıp yadırganacaklar ve onlara denilecek ki: Daha önce siz bize hiçbir zeval yoktur diye yemin etmemiş miydiniz? Gururlu bir biçimde dünyadan ahirete intikal etmeyeceklerini söyleyenler siz değil miydiniz? Öyle ya, siz büyük hayaller peşindeydiniz. Ahirete göçeceğiniz hiç aklınıza gelmemişti. İçinde bulunduğunuz nimetleri yitirmeyeceğinize ilişkin yemin ediyordunuz .

Allah'a ortak koşup isyan ederek kendilerine haksızlık yapan Ad ve Semûd kavimleri gibi zulmedenlerin yerlerinde kalmıştınız. Üstelik yaptıkları kötülüklerden dolayı uğradıkları azabı hiç hatırlamadınız, ibret ve ders almadınız. Oysa onlara ne yaptığımızı görmüştünüz. Ya harap olan yurtlarının kalıntılarını gördünüz veya tevatür derecesine varacak şekilde size anlatıldı. Yaptıkları zulüm ve bozgunculuk dolayısıyla başlarına getirdiğimiz felâketleri ve onların kötü sonlanın öğrendiniz. Ayrıca size misaller de vermiştik. İbret almanız ve kendinizi onlarla mukayese ederek inkarcılık ve isyana düşmemeniz için yaptıkları amelleri ve başlarına gelen felâketleri Kur'an-ı Kerim'de açıklamıştık.

Müşrikler, çeşitli hilelere başvurdular. Hakkı ortadan kaldırıp batılı yerleştirmek için çeşitli yollar denediler. Bu konuda bütün gayretlerini ortaya koydular ve her türlü meşru kuralı çiğnediler. Onların tuzakları Allah tarafından çok iyi bilinir, dolayısıyla başvurdukları hilelere en uygun cezayı O verir. İsterse tuzakları büyüklük ve korkunçlukta dağları yerinden oynatacak olsun. Başka bir deyimle, kurdukları tuzakların çok güçlü olması, Yüce Allah'ın tasarrufunu etkilemez. Bu hususun bu şekilde ifade edilmesi, bu konuda önemli bir örnek teşkil etti-ğ indendir.

Ey Peygamber! Sakın Allah'ın Peygamberlerine zalimleri cezalandırıp, inananlara yardım edeceğine ilişkin olan vaadinden döneceğini sanma! Böyle bir zanna kapılına. Şüphesiz Allah, her şeye galiptir. Kendisine hile yapılamaz. Hak edenleri cezalandırır. Dostlarının intikamını düşmanlarından alacak güçtedir.

Ey Peygamber! Ayrıca şunu da hatırla ki, bilinen, tanınan ve içinde yaşanılan bu yerin tanınmayacak bir başka yere, bilinen şu göklerin başka göklere çevrileceği değiştirileceği ve bütün varlıkların kabirlerinden çıkıp bir ve her şeye galip olan, sorgulaması ve karşılık vermesi için Allah'ın huzuruna vardıkları o dehşetli günde. Evet, işte o günde herkes yaptığının karşılığını alacaktır. Ayrıca o haşir gününde, insanlar sırat köprüsü üzerinde bulunacaklardır. Nitekim Hazret-i Âişe diyor ki: ”Ben bir seferinde Hazret-i Peygambere yerin başka bir yere değiştirileceği o günde insanlar nerede olacaklardır" diye bir soru sordum. Allah'ın Rasûlü buyurdu ki: ”Bana öyle bir şey sordun ki daha önce hiç kimse bana böyle bir şey sormamıştı: insanlar o gün sırat üzerinde olacaklardır." Öte yandan Kurtubî'nin el-İfsah müellifinden naklettiğine göre yer ve gök iki kez değiştirileceklerdir. Sûr’un üfürülüşünden önce meydana gelen birinci seferde sadece özellikleri kaybolur, yani yıldızlar dökülür, dağılır. Ay ve güneşin ışıkları gider, erir, öyle ki erimiş yağ ve katran gibi kesilir. Yer soyulur, dağları tıpkı bulutlar gibi hareket etmeye başlar. Vadileri düzleşir. Ağaçları sökülür, dümdüz bir kıraç oluverir. Haşir meydanında toplanıldığı zaman meydana gelen değişiklik, yani ikinci sefer ise mahiyetleri değişir. İşte o zaman şimdiki yer, gümüşten bir yere değiştiriliverir. Sahire adı verilen o yer günahlardan temizdir. Gökler de altından olacaktır. Nitekim bu hususlar Hazret-i Ali'den de rivayet edilmiştir. Bu âyetin sonunda ”bir" ve ”her şeye galip" şeklinde Yüce Allah'ın iki sıfatından bahsedilmesinin sebebi, olayın şiddetli boyutuna işaret etmek içindir. Nitekim başka bir âyette de aynı ifadeler kullanılarak şöyle buyurulmuştur: ”Mülk kimindir bugün? Bir ve her şeye galip olan Allah'ın..." (Mü'min: 16) Şu halde eğer her şey, bir olan ve yenilmeyen birisinin elindeyse, yardım istenecek olan ve sığınılan da yalnız O olacaktır.

Kabirlerinden çıktıkları o gün suçluların birlikte zincire vurulduklarını görürsün. Birbirlerine bağlandıklarını, ya da el ve ayaklarının boyunlarına bağlandığını, kayıtlanıp kelepçelendiklerini müşahade edersin. Burada zincir anlamına gelen ”esfad" kelimesi ”safed" sözcüğünün çoğuludur. Aslında safed, sıkı sıkıya bağlama anlamına gelir.

Gömlekleri hemencecik tutuşup süratle yanan, pis kokulu siyah katrandandır. Cehennem ehlinin vücutları bu pis katrana batırılır, sonuçta bu katran onlara gömlek gibi oluverir. Başka bir deyimle, bu katran gömleği sayesinde azabın dört türlüsünü tadarlar. Yani katranın acısını, vücutlarını yakan ateşin işkencesini, ürkütücü rengi ve pis kokuyu beraber alırlar. Yüzlerini ateş kaplar. Katrandan gömlekle kaplı olan vücutlarını yakan sözkonusu ateş, onların yüzlerini de istila eder. Çünkü bu yüzlerle Hakka yönelmemişler ve Hakkı anlamak ve kavramak amacıyla yaratılan duygularım o uğurda harekete geçirmemişlerdir.

Bütün bunları Allah, günahkâr olan herkesin (dünyada) işlediğinin karşılığını vermek için yaptıkları inkâr ve isyanların her türlüsüne karşılık, onları cezalandırmak için yapar. Amellerine uygun ceza verir. Şüphesiz ki, Allah'ın hesaba çekmesi çok süratlidir. Çünkü O'nu herhangi bir hesabın, başka bir hesaptan alıkoyması sözkonusu değildir. Bu yüzden tüm hesapları en kısa sürede tamamlar.

Bu Kur'an, içindeki tüm uyarı ve olağanüstülüklerle beraber uyarılsmlar, Allah'ın ancak bir ilâh olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara bir tebliğdir. Bu tebliğ, sakındırılmak için yeterli uyarıcıdır, çünkü ölümle uyarmak insanlara fayda vermiyor. Öyleyse âyetlerinden ibret dersi almak için Kur'an yeterlidir. Böylece Allah'ın ortaksız olduğunu anlarlar. O'na ibadet ederler ve O'ndan başka dünyanın herhangi bir şeyine tapmazlar. Artık akıllılar, Allah'ın tarafını seçip O'nun emirlerine uyar, yasaklarından kaçınırlar. Nitekim Yüce Allah da gelmiş-geçmiş tüm akıl sahiplerine bu hususları emretmiş ve şöyle buyurmuştur: ”Biz, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de, size de hep Allah'tan korkun diye tavsiye ettik." (Nisa: 131) Allah'ın yardımıyla İbrahim Sûresi sona erdi.

HICR SURESİ Elif. Lâm. Râ. Bunlar cumhûr'un tercihine göre sûrenin ismidir. Bir başka ifadeyle burada söylenmek isteniyor ki; bu sûrenin adı ”Elif, Lâm, Râ"dır. Bunlar, şanı yüce, mükemmel kitap ismini almaya lâyık olan Kitab'ın ve içinde bulunan hükümler ve maslahatlar apaçık bir şekilde hak ile batılı birbirinden ayıran, şanı yüce bir Kur'an'ın âyetleridir.

Kur'an'ı ve onun, Yüce Allah'ın katından olduğunu inkâr edenler, keşke biz de dünyada iken Müslüman olsaydık Yüce Allah'ın ahkâmına, emirlerine ve yasaklarına teslim olsaydık diye âhirette çok arzu edecekler. Âyet metninde yeralan ”rubemâ" burada çokluk bildirmektedir. Rivayete göre; Kıyamet günü olup da cehennemlikler Yüce Allah'ın Ehl-i Kıble olmalarını dilediği kişilerle bir araya toplandıklarında kâfirler. Ehl-i Kıble olup da cehennemlik olanlara derler ki: ”Sizler Müslüman değil miydiniz?" Onlar: ”Evet" diye cevap verirler. Kâfirler: ”Şu halde baksanıza sizin Müslümanlığınız sizlere fayda vermemiş. Burada cehennemde bizimle birliktesiniz" derler. Ehl-i Kıble olanlar: ”Bizlerin işlemiş olduğumuz günahlarımız vardı. Bu günahlar sebebiyle cezalandırıldık" diye cevap verirler. Bunun üzerine Yüce Allah geniş rahmeti ile kâfirlere gazap eder ve cehennemde ne kadar Ehl-i Kıble varsa onlar için emreder ve cehennemden çıkarılırlar. İşte o zaman kâfirler, keşke biz de Müslüman olsaydık diye temenni ederler.

Onları bırak, ey Muhammed, kâfirlere nasihat ve hatırlatmada bulunarak içinde bulundukları durumlarını yasaklamayı bırak. Onların bundan vazgeçmelerine imkân yoktur. Bu âyet-i kerime cihad âyetiyle nesh edilmiş, hükmü yürürlükten kaldırılmıştır. Onlar hayvanlar gibi yesinler, dünyalarıyla, şehvetleriyle eğlensinler ve boş ümit uzun ömür beklentileri ve arzularına erişebilme ümitleri onları oyalayadursun. Bütün bunlar onların sana uymalarına engel olsun, ya da akıbetleri için hazırlık yapmaktan onları oyalayıp dursun. Aslında ”emel" (ümit) ümmet için rahmettir. Eğer ümit olmasaydı birçok şey gerçekleşmezdi, geçim ve hayat vesilelerinin en büyüğü etkisiz kalırdı. Bu sebeple denmiştir ki: Ahmaklar olmasaydı dünya harap olurdu. Alimlerden birisi der ki: ”İnsanların hepsi akıllı olsalardı olgun, taze hurma yemez ve soğuk su içemezdik. Yani akıllılar hurma toplamak için ağaca çıkmazlar, yerden su çıkarmak üzere kuyu kazmazlardı." Onlar yakında cezalarını apaçık gördüklerinde yaptıkları şeyin kötülüğünü bilecekler. Bu ifade onlara bir tehdittir.

Bu âyetten itibaren Yüce Allah, onların azaplarının kıyamet gününe tehir edilmesindeki sırrı beyan etmeye başlıyor ve buyuruyor ki: Kendisiyle birlikte halkını yerin dibine geçirmek suretiyle helak ettiğimiz hiçbir ülke yoktur ki hakkında Bizce bilinen asla unutulmayan ve hakkında gaflete düşülmeyen bir yazgı, Levh-i Mahfuz'da yazılı takdir edilmiş bir ecel olmasın. Buna göre âyetin manası şöyledir: Hangi dununda olursa olsun Bizim helak ettiğimiz her ülke için mutlaka daha önceden helak edilmeleri için yazmış olduğumuz belli bir ecel vardır. Bu süre gelmeden hiçbir ülkeyi helak etmeyiz. Sözkonusu süre belli bir süre olup asla dikkatten kaçırılmaz ki bu süreye öne alınarak veya geri bırakılarak aykırı davranmak mümkün olsun.

Helâk olmuş milletlerden ve başkalarından hiçbir millet, kendi kitabında yazılı ecelinin önüne geçemez yani yazılan vakit gelmeden hiçbir milletin helaki gelip çatmaz, ve onu geciktiremez. Hiçbir millet, haklarında yazılı ecellerinden geri kalmazlar.

Mekke müşrikleri ve Arap kâfirler azgınlıkta ve zulümde son derece ısrar etmelerinden dolayı dediler ki: Ey kendisine Kur'an indirilen Muhammed! Alay olsun diye Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a bu şekilde hitap ettiler. Sen mutlaka bir mecnunsun. Sen Allah'ın kendine Kur'an'ı indirdiğini iddia ederken, mecnunların söylemiş olduğu şeyi söylüyorsun.

Eğer davanda doğru söyleyenlerden idiysen bize melekleri getirmeli değil miydin?' ki senin Peygamberliğinin doğru ve gerçek olduğuna şahitlik etsinler ve uyarı görevinde seni desteklesinler. Bu teklif tıpkı Kur'an'ın diliyle onların şu sözlerine benzer: ”Ona bir melek indirilmeli, kendisiyle birlikte o da uyarıcı olmalıydı." (Furkân: 7) Çünkü Allah'ın, melek getimıeye kudreti, üzerinde şüphe olmayan hususlardandır.

Biz melekleri ancak hak ile indiririz. Biz, melekleri kendilerinin indirilmelerinin lâyık olduğu ve hikmetin gerektirdiği bir biçimde indiririz. Eğer bu yapılırsa onların bir anda tamamen yeryüzünden kökleri kazınır. O zaman onlara mühlet verilmez. Âyetin manası şudur: Şayet Biz melek indirirsek, meleklerin inmesinden sonra onlar tıpkı Peygamberlerini yalanlayan ve alaya alan öteki milletlerin durumunda olduğu gibi bir an bile geri kalamazlar. Aslında böyle bir cezaya lâyık olmakla birlikte kaza ve kader kalemi onların azaplarının kıyamet gününe kadar tehir edilmesi yönünde onların kaderlerini yazmıştır. Çünkü Allahü teâlâ'nın ilmi ve iradesi onların nesillerinden gelecek bazılarının imana girmelerini istemiştir.

Şanımız azîm ve yüce olduğu için Kur'an'ı, onların inkâr ettikleri ve sana indiğini kabul etmeyip bu sebeple sana delilik isnad ettikleri zikri kesinlikle Biz indirdik. Elbette onu her zaman kendisine lâyık olmayan hakkında ileri geri konuşmak, tahrif etmek, değiştirmek, âyetlerine ekleme yapmak, eksiltmede bulunmak vb. zararlı hareketlerden yine Biz koruyacağız. Buna karşılık önceki kitapların ise Yüce Allah korunmasını üzerine almamış, bunu insanlardan istemişti. İşte bu sebeple o kitaplara bir takım kötü niyetli eller uzanmış ve aslını bozmuştur.

Yemin olsun senden önce de, evvelki milletler arasından âyet metninde yeralan ”siya" kelimesi, ”şîa" kelimesinin çoğuludur. Manası, herhangi bir görüş ve düşünüşte ortak olan insan topluluğu elemektir. Böyle ortak mezhep ve görüşü benimseyen kişilere şîa denmesi, onların birbirlerini desteklemeleri, birbiderin ardından gitmelerinden dolayıdır, elçiler gönderdik. Burada ”elçiler" ifadesi, âyetin daha sonrasının buna delâlet etmesi dolayısıyla zikrolunmamıştır.

Onlara bir Peygamber gelmeyedursun, bu şiya'dan herhangi birine, kendilerine has özel bir Peygamber gelmeyedursun tıpkı bu kâfirlerin yaptıkları gibi hemen onunla alay ederlerdi. Bu ifade Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ı, burada ifade edilen hareketler cahillerin Peygamberlere karşı âdetleridir denilerek teselli etmektedir.

işte böylece öncekilerin kalplerine alay hastalığını koyduğumuz gibi Biz onu yani alaycılığı, suçluların kalplerine sokarız. Âyet metninde yeralan ”neslukuhû" kelimesinin aslı olan ”silk", birşeyi birşeye katmak demektir. Meselâ iğneye iplik takmak böyledir. Burada ”suçlular" dan maksat, Mekke müşrikleri ile yalanlamada ve alaya almada onlara uyan diğer kâfirlerdir.

Öncekiler hakkında Allah'ın âdeti geçmişken onlar hala buna Kur'an'a inanmıyorlar. Yani Peygamberleri yalanlayıp, alaya aldıklarında Yüce Allah'ın, onları helak etme hususunda kendine çizmiş olduğu âdeti geçmiş iken onlar hala Kur'an'a inanmıyorlar.

Onlara, inatçı ve başka mucizeler teklif eden bu kişilere gökten herhangi bir kapı açsak da herhangi bir araçla, ya da araç olmaksızın oradan yukarı çıksalar ve gökyüzündeki acayip olayları bizzat gözleriyle görseler (yine de hakkı kabul etmezler. Çünkü) inatçılığın zirvesine çıktıklarından ve hak hususunda şüpheye düştüklerinden

'Gözlerimiz boyandı, gözlerimizin görme yeteneği kapandı daha doğrusu bize büyü yapılmıştır' derler. Âyet metninde yer alan ”sükkirat ” kelimesi el-Kâmus'ta gözlerimiz bakamadı, şaşırıp kaldı ya da kapandı ve ona perde indi şeklinde açıklanmaktadır. Şayet onlar göklere çıkıp o acayip olayları görselerdi, bize büyü yapılmıştır yani Muhammed bizi büyülemiştir, derler. Nitekim Yüce Allah Kur’ân-ı Kerim'de onların bu durumunu şöyle anlatır: ”Onlar bir mucize görürlerse hemen yüzçevirirler ve eskiden beri devam edegelen bir büyüdür, derler." (Kamer: 2) Kısaca ifade etmek gerekirse bunlara istedikleri mucizelerin tamamı verilse, inkârda ve inatta devam ettikleri için yine ”bunlar yalandır ” derlerdi. Sihir (büyü) harikulade, olağanüstü olaylardandır. Büyü ancak kâfir veya fâsık kimselerin elinde ortaya çıkar. Kâhinlik, kum ve çakılla fala bakma ve buna benzer şeyler de böyledir. Çakıl vurma, kadınların yaptığı şeydir. Buna Arapça’da ”ettargu" denir. Denilmiştir ki kum üzerine çizgi çizmek ve karşılığında bir bedel almak haramdır. Şeyh Salâhaddîn es-Safedî der ki: ”Sihir (büyü) birtakım şeylere üfürmek, yazmak ve düğüm atmak demektir. Bunlar insanların bedenlerine ve kalplerine etki ederler. Bu etkiyle kişi hastalanır, ölür. Sihirle, karı-koca arası açılabilir. Büyü üç imama göre bâtıl olmakla birlikte gerçektir, böyle bir şey vardır. Sihir öğrenmek âlimlerin görüş birliğiyle haramdır ve yine kâhinliği, göz boyacılığını, yıldıza bakmayı, arpa ile fala bakmayı öğrenmek de haramdır." Çarpılmış kimseye sihir kelimeleriyle okuyan ve cin topladığını, onların kendisine itaat ettiklerini iddia eden kimseyi bizim imamlarımız sihirbazların arasında zikrederler. Ahmed b. Hanbel'in böyle bir kimse hakkında fetva vermeyip tevakkuf ettiği (durduğu) rivayet olunur. Said b. el-Müseyyeb'e karısına yaklaşamayan bu yüzden kendini tedavi edecek birini arayan bir adamın durumu sorulur. Said: ”Allahü teâlâ zarar veren şeyi yasaklamıştır, faydalı olanı yasaklamamıştır. Kardeşine faydalı birşey yapabileceksen bunu yap" demiştir.

Yemin olsun, biz gökte birtakım burçlar yarattık, yedi gezegenin inmiş olduğu köşkler yarattık. Bunlar meşhur gökyüzündeki on iki adet burçtur ve seyredenler için üzerinde düşünen, ibret alan ve bunlarla o burçları yaratan yaratıcının kudretini bulan kimseler için onu, gökyüzünü bu değişik şekildeki burçlarla süsledik.

Onu, gökyüzünü taşlanmış kovulmuş, arkalarından yıldızların fırlatıldığı her şeytandan koruduk. Artık hiçbir şeytan oraya çıkamaz, göktekilere vesvese verip onlar hakkında dilediğini yapamaz ve onların durumu hakkında bilgi alamaz.

Ancak kulak hırsızlığı eden müstesna. Fakat kulak hırsızlığı yapan bundan müstesnadır. Âyetin içerisinde geçen kelimeden türeme ”el-müsterik" bir şeyi gizlice dinleyen, ona kulak veren demektir. Âyet metninde yeralan ”sem'" kelimesi, işitilen şey anlamınadır. Buna göre ”istirakus-sem ” gizlice dinlemek ve bir şeyler kapmak demektir. Onun da peşine görenler için, durumu gayet açık bir alev sütunu düşmüştür. Âyet metninde yeralan ”şihâb", yanıp tutuşan ateşten kopan bir parça anlamına gelmektedir. Burada üzerinde durulması gereken nokta sözkonusu olayın Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'dan önce meydana gelmiş bir olay olmasıdır. Şeytanlar, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Peygamber olarak gönderilmeden önce bazı durumları kulak hırsızlığı yapar, öğrenirlerdi. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Peygamber olarak gönderilince şeytanların arkasından atılan taşlar çoğaldı ve onların, doğrudan doğruya ve tam olarak kulak hırsızlığı yapmaları engellendi. Bu görüşü İbn Abbas'tan rivayet olunan şu ifadeler desteklemektedir: ”İlk zamanlar şeytanların gökyüzüne çıkmaları engellenmiyordu. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) dünyaya teşrif edince artık bir alev sütunuyla onların semalara çıkmaları engellenmiştir." Kulak hırsızlığı yapana âyet-i kerimenin deyimiyle ”şihâb" atılmaktadır. Şeytanlara yıldızların bizatihi kendileri atı İmam aktadır. Çünkü gökyüzünde gezegenler yörüngelerinden ayrılmamaktadır. O halde bu şihâb sadece ateşten alınmış bir parça olsa gerektir. Ateş ise tam ve eksilmez biçimde sabittir. Şeytanlar arasında yüzü, alnı ve eli ile Yüce Allah'ın dilemiş olduğu başka yerleri yanmış olanları vardır. Aralarında aklını yitiren ve bu sebeple bir daha kulak hırsızlığı yapmak üzere semaya geri dönemeyen şeytanlar vardır.

Yeri uzatıp yaydık. Yeryüzünü, yeryüzü sakinleri için yaydık ve hazırladık. Orada sabit dağlar yerleştirdik. Bu dağlar olmasaydı yeryüzü hızla çalkalanırdı ve üzerinde hiçbir şey sabit olarak kalamazdı. Âyet metninde yeralan ”revâsiye"“resâ-yersû-resven-rüsuvven" fiillerinden türemedir. Manası, sabit oldu demektir. Yine orada yeryüzünde miktarı ve ölçüsü belirli olan şeyler bitirdik. Bu ölçüsü belirli olan şeyler, hikmetin terazisiyle ölçülmüş olan şeylerdir. Buna göre âyetin manası; orada miktarı ve ölçüsü belirli, güzel ve münasip olan şeyler bitirdik, demek olur. Nitekim aynı kelimeyle Arapçada ölçülü söz için kelâmun mevzunun denilir.

Orada hem sizin için, hem de rızıklarını temin edemeyeceğiniz çoluğunuz, çocuğunuz, köleleriniz, hizmetçileriniz gibi kimseler için birçok geçim vasıtaları yarattık. Âyet metninde yer alan ”meâyiş", maişet kelimesinin çoğuludur. Buna göre mana; orada sizin için, yaşamanızı temin ettiğiniz yiyecek, giyecek şeyler ve başka nesneler yarattık. Bütün bunlar sizin, dünyada kalmanızla ilgili şeylerdir. Yüce Allah'ın, burada ”rızıklarını temin edemeyeceğiniz kimseler" buyurması, onların rızıklarını kendilerinin verdiği yolundaki zanlarını reddetmek ve Yüce Allah'ın hem kendilerini ve hem de onları rızıklandırdığını ortaya çıkarmaktır.

Her şeyin hazineleri yalnız Bizim yanımızdadır. Âyetin metninde yeralan ”hazâin" kelimesi, ”hizâne" kelimesinin çoğulu olup, depo edilmiş, saklanmış anlamınadır. Hizâne, aynı zamanda içerisinde değerli malların muhafaza edildiği yerdir. Yüce Allah'ın, depo edilmiş nefis mallara olan kudreti, sultanların hazinelerine benzetilmiştir. Biz onu ancak belli bir ölçüyle indiririz. Yoktan varettiğimiz şeyleri ve yaratmış olduğumuz bu eşyayı ancak belli bir ölçüye göre indiririz. Bir başka ifadeyle hikmetin gerektirdiği belli bir miktara göre indiririz. Bu kadar çok olmakla birlikte Bizim yoktan varettiğimiz ve vücut verdiğimiz şeyler maslahata göre hesap edilmiş şeylerdir.

Biz, rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik. Burada, yağmur yüklü bulutlar oluşturmak suretiyle hayır ve bereket getiren rüzgâr, hamile olan kadına, böyle olmayanlar ise kısır olan kadına benzetilmiştir. Ebû Ubeyde der ki: ”Âyetin metninde yeralan ”levâkih" (aşılayıcı) kelimesi, ”mülkiha" anlamına gelmektedir. Çünkü rüzgâr hem bulutları ve hem de ağaçları aşılamaktadır. Ağaçları güçlendirerek ve olgunlaştırıp meyve verecek hale getirerek aşılamaktadır." Peygamber Efendimizin: ”Allahım, o rüzgârı 'riyâh' (rüzgârlar) kıl fakat 'rıh' kılma." şeklinde duâ ettiği rivayet edilmiştir. Ve gökten yukarıdan bir su ”mâen" kelimesinin elif lamsız olmasının da işaret ettiği gibi bir kısım su indirdik de yani yukarıda zikri geçen rüzgârlarla yağmur yüklü bulutlar meydana getirdikten sonra size yukarınızdan biraz su indirdik. Âyet metninde ”semâ" (gök) kelimesi ile kastedilen, insanın yukarısı demektir. Çünkü insanı evin tavanı gibi yukarıdan kuşatan her şeye Arapçada ”semâ" denir. Yukarıdan indirilen, suyun bir kısmıdır. Çünkü herkes bilir ki semadan suyun tamamı indirilmez. Tanı tersine insanların yararlanabilecekleri ve zarardan korunabilecekleri kadar su indirilir. Onunla su ihtiyacınızı karşıladık. Yani gökten inen yağmuru, sizi sulayacak bir unsur olarak yarattık. Artık bu yağmur suyunu içersiniz ve onunla hayvanlarınızı ve tarlalarınızı sularsınız. Siz onu yukarıdan indirilen yağmuru depolayamazsınız. O suyu yoktan varetmeye, bulutlarda depolamaya ve gökten indirmeye kadir olan Biziz. Sizler buna kadir değilsiniz. Âyet-i kerimeye şu şekilde de mana verenler olmuştur: Yağmuru gökten yağdırdıktan sonra onları göllerde, kuyularda ve su kaynaklarında sizler depolayamazsınız. Tanı tersine suyun karakteri çekilmek, yere sızmak olduğu halde onları buralarda depolayan Biziz. Su ihtiyacınızı gidermek için muhafaza eden de Biziz.

Şüphesiz hayat verilmeye müsait bazı cisimlere hayat vererek Biz diriltir o cisimlerde hayatı yokederek ve alarak Biz öldürürüz. Hayat verme ve öldürme kavramı hem hayvanlara, hem de bitkilere şamildir. Allahü teâlâ ilkbahar mevsiminde yağmur yağdırarak yeryüzünü diriltir. Sonbaharda da öldürür. Yine O, iman nasip ederek diriltir, inkâr ile öldürür. Ve her şeye Biz vâris oluruz. Bütün mahlukatı yokettikten sonra geride kalacak olan Biziz. Mülkün zamanı bittiğinde bütün mülke mâlik olacak olan Biziz. En başta da ve en sonda da her şeye hakim olacak olan Biziz.

Yemin olsun Biz, sizden önce gelip geçenleri de biliriz, yani doğumu da ölümü de sizden önce gerçekleşmiş olanları, bir başka ifadeyle Hazret-i Adem'den şu ana kadar gelip geçmiş olanları Biz biliriz. Geri kalanları da biliriz. Sizden sonra doğacak ve ölecekleri, bir başka ifadeyle kıyamete kadar sizden sonra gelecekleri Biz biliriz.

Başkası değil şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır. Yani önce geçenleri de, kıyamete kadar gelecek olanları da yaptıklarının karşılıklarını vermek üzere senin Rabbin toplayacaktır. Bu ifade öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlere bir cevap teşkil etmektedir. Çünkü O, hakimdir, büyük bir hikmet sahibi ve fiillerini sağlam yapandır. Alimdir O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır. İmam el-Vâhidî, Eshâbü'n-Nüzûl isimli eserinde der ki: ”İbn Abbas (radıyallahü anh) der ki: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın arkasında kadınların en arka safında güzel bir kadın namaz kılıyordu. Sahâbilerden biri o kadını görmek için erkeklerin son safına geçiyordu ve rükû ettiği zaman koltuk altlarından geriye doğru o kadına bakıyordu. İşte bunun üzerine bu âyet-i kerime nazil olmuştur." Bir başka rivayet de şöyledir: ”Kadınlar cemaate namaz kılmaya geliyorlardı ve erkeklerin arkasında namaza duruyorlardı. Erkeklerden, kalbinde şüphe olan bazıları erkeklerin en arka safında namaza duruyor, kadınlardan da aynı şekilde kalbi bozuk olanlar erkeklere yakın olsunlar diye kadın saflarının en önünde namaza duruyorlardı. İşte bunun üzerine bu âyet-i kerime nazil olmuştur." Bir hadis-i şerifte Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurur: ”Erkeklerin saflarının en hayırlısı birinci saf, en kötüsü de son saftır. Kadınların saflarının en hayırlısı ise en arka saf en kötüsü de en öndeki saftır."(1) Fethu’l-Garîb isimli eserde denir ki: ”Bu hadis, umumu üzere anlaşılmamalıdır. Tam tersine eğer kadınlarla erkekler birlikte cemaat olacaklarsa hadiste emredildiği şekilde saf tutmalıdırlar. Eğer kadınlar erkeklerden ayrı bir yerde namaz kılacaklarsa o zaman onların hükmü de erkekler gibidir. Erkeklerin ve kadınların saflarının en kötüsü tabirinden maksat, bu safların sevabının ve faziletinin daha az olacağı ve şeriatın arzusundan daha uzak bulunacağıdır. En hayırlısı da bunun tam tersidir. ”

Yemin olsun Biz insanı, kuru bir çamurdan, pişirilmemiş kuru çamurdan yarattık. Ayetin metninde geçen ”salsâl" kelimesi, pişmemiş, vurulduğunda ses çıkaran kuru çamur anlamına gelmektedir. Kokuşmuş, mayalanmış kara balçıktan rengi değişmiş ve suyla ıslandıktan sonra uzun müddet kaldığı için kararmış ve kokuşmuş kara balçıktan yarattık. Yani insan nev'ini yarattık. İnsanın aslını ve ilk ferdini herhangi bir misli ve benzeri olmaksızın diğer fertlerin yaratılış çekirdeğini de içinde taşımak üzere çamurdan, kokuşmuş kara balçıktan yarattık.

Cinleri de... Âyet metninde yeralan ”cân" İblis anlamınadır ve İblis, cinlerin babasıdır. Cân kelimesi, şekil itibariyle tekil, fakat mana itibariyle çoğul olarak cinler anlamınadır. Cinlere bu ismin verilmesi gizlenmesi dolayısıyladır. Daha önce insanlığı yaratmadan önce harareti müthiş ateşten yaratmıştık. Burada geçen ”semûm" kelimesi, harareti çok yüksek ve şiddetli ateş anlamına gelmektedir. Sözlükte ”semûm" kelimesi, harareti olan rüzgâr demektir. Hararetli olan rüzgârda da ateş vardır. ”Semûm" ile ”harûr" arasındaki farka gelince ”semûm" daha ziyade gündüzün esen, buna karşılık ”harûr" ise gece esen sıcak rüzgâr demektir. Ateşin ”semûm" şeklinde nitelenmesi, vücudun bütün gözeneklerine nüfuz etmesinden dolayıdır. Çünkü ”gözenekler" bu kelimeden türeme ”mesâm" demektir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Allah'ın şu sözlerini hatırla: Hani Rabbin meleklere demişti ki: Burada hitap edilen bütün meleklerdir. Bunların arasına Cebrail ve benzeri büyük meleklerle küçük melekler dahildir. 'Ben gelecekte mutlaka kupkuru bir çamurdan, kokuşmuş kara balçıktan bir insan yaratacağım. Burada geçen ”beşer" kelimesi, erkek veya kadın insan demektir. Burada Yüce Allah, Hazret-i Âdem'in daha yaratılmadan önce yaratılacağını meleklere haber vermiştir. Böylece onların kendilerini Âdem'e hemen secde etmeleri hususunda ruhen hazırlamayı amaçlamıştır.

Ona şekil verdiğim, onu insan suretinde ve beşer biçiminde şekillendirdiğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman... Burada geçen ”nefh" (üfleme), içerisinde havayı tutmaya ve havayla dolmaya elverişli bir cismin içine hava üflemek ve doldurmak demektir. Bu ifade vücuda hayat vermenin kinayeli yoldan anlatımıdır. Yüce Allah'ın üfürme fiilini kendi zatına izafe etmesi, Âdem'e şekil verme ve onu insan kılığına sokmaya bizzat kendisinin başlamış olmasından dolayıdır. O halde Yüce Allah Âdem'i yaratmış, insan biçimine sokmuş ve mukaddes elleriyle onu düzgün bir şekilde yaratmış, ardından da herhangi bir vasıtayla değil, bizatihi kendisi, kendi izafi ruhundan ona üfürmüştür. Buradaki ”izafi ruh" terimi ile kastedilen, vücut ismiyle anılan Rahmanı nefestir. Buna göre âyetin manası: Âdem'in vücuduna gerekli yetenekleri verip tamamladığımda ve ona ruh verdiğimde ve bu ruhun izleri bütün organlarının boşluklarına kadar ulaştığında ve hisseden, solunum yapan bir hale geldiği zaman siz hemen onun için Yüce Allah'ın emrine sarılmak, Âdem'e selâm, tazim ve onu şereflendirmek üzere secdeye kapanın.' Bu emir üzerine melekler, Âdem bir kıble mesabesinde olarak Yüce Allah'a secdeye kapandılar. Zira onda Yüce Allah'ın kudretinin ve hikmetinin acayip tecellileri ortaya çıkmıştı.

Meleklerin hepsi de hemen secde ettiler. Yüce Allah, Âdem'i yarattı, insan biçimine koydu, ona ruh üfledi ve meleklerin tamamı içlerinden hiçbiri müstesna olmaksızın yerdeki, ya da gökteki meleklerin tamamı ona secdeye kapandılar. Bu konuda hiçbir melek geri kalmadı. Tam tersine hepsi birden secde ettiler. "Ecmaûn" kelimesi, ”hepsi" anlamına gelen ve daha önce geçen ”küllühüm" kelimesinden sonra ikinci bir te'kid (pekiştirme) ifade etmektedir. Çünkü ”Melekler secde etti" ifadesi açıkça bütün meleklerin secdeye kapandıklarını belirtmektedir. Çünkü Arapça dilbilgisi kurallarına göre ”elif-lam" ile marife olan çoğul kelimelerin o ismin bütün fertlerini içine aldığı açıktır. Böyle bir kelime o ismin bütün fertlerini kapsar. Fakat bu genellik tahsise ve fertlerin bir kısmının irade edilmiş olmasına da muhtemeldir. İşte bu ihtimal âyette yeralan ”ecmaûn" kelimesiyle ortadan kaldırılmıştır ve bu kelime sözkonusu cümleye bir pekiştirme katmıştır.

Fakat İblis hariç. Buradaki istisna ”muttasıl" istisnadır. Bir başka ifadeyle istisna edilenle, geride kalanların aynı cinsten olduğu istisnadır. Zira İblis de, meleklerin arasında gizli bir cindi. Yüce Allah onlarla birlikte secde etmesini emretmişti. Ancak burada ayrıca cinler söylenmemiş ve hepsi ”Meleklerin hepsi de hemen secde ettiler. ” ifadesinde meleklerin arasına katılmışlardır. Bu tıpkı kadınlarla erkeklerin birlikte bulunmalarında Arapça dilbilgisi kurallarına göre erkeklere ait zamirin ve fiilin kullanılması gibidir. O, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı. Onun secde etmeyişi, yaşamış olduğu bir tereddütten değildi. Tam tersine karşı gelmesinden, böbürlenip yüzçevirmesinden idi. Yukarıdaki istisnanın ”munkatı" olması da mümkündür. Bu takdirde ifade, daha sonra gelen ifadeyle bitişir ve mana olarak o ifadelerle bütünlük taşır. İstisna munkatı olursa âyetin manası şöyle olur: ”Fakat İblis, Âdem'e meleklerle secde edenlerden olmaktan yüzçevirdi." Bu ifade İblis'in görüşünün ne kadar sakat olduğunu göstermektedir. Çünkü bir tek masiyet içinde üç tane günahı birden işlemiş olmaktadır. Bunlar; emre karşı gelmek, Âdem'i hakir görerek kibirlenmek ve cemaatten ayrılmaktır. Âyetin ifadesiyle ”ehâ" o şerefli ve mukarrabîn olan meleklerin arasında yeralmaktan yüz çevirmeyi ifade eder. Sahih bir hadiste şu ifadeler yeralır: ”Âdemoğlu secde âyetini okuduğu zaman ve secde ettiğinde şeytan oradan uzaklaşır ve ağlamaya haşlar. Ardından şöyle der: Yazıklar olsun hana! Adernoğluna secde etmesi emrolundu ve secde etti cenneti kazandı. Bana secde etmem emrolundu, karşı geldim. Benim için de cehennem vardır."

Allah: 'Ey İblis! Şerefçe mertebeleri yüksek olmakla birlikte, Âdem'e secde edenlerle beraber olmayışının sebebi nedir?' dedi.

(İblis): 'Ben kuru bir çamurdan, kokuşmuş kara balçıktan yarattığın bir insana secde edecek değilim,' dedi. Yani benim durumum, secde etmeme uygun değildir, doğru da olmaz. Çünkü o yoğun bir cisimdir, ben ise ruhanî cevherim. Senin kokuşmuş kara çamurdan yarattığın böyle bir beşere secde edecek değilim. Benim delilim ise şudur: Sen beni ateşten yarattın. Ateş, lâtif, nûrâni, yüce bir cevherdir. Onu ise çamurdan yarattın. Çamur kesiftir, zulmânîdir (karanlıktır) ve süflidir. O halde ben ondan bu delillere göre daha hayırlıyım. İblis bu akıl yürütmeyle ne kadar cahil ve ne kadar zayıf akıllı olduğuna işaret etmektedir. İblis zannetti ki Yüce Allah, Âdem'in meleklere secdeye lâyık olmasını beşer oluşuna ve çamurdan yaratılmış olmasına bağlamıştır. Oysa onun ruhuna verilen ”halifelik" sırrına bakmadı. Hem de bu ruh, Yüce Allah'ın bizatihi kendisine izafe olma şerefi taşıyşan, O'nun özel üfürmesi ile şereflenen, bütün isimleri öğrenen, Yüce Allah'ın cemâlinin ve celâlinin tecellisine müsait ve uygun bir ruhtu. İşte bu noktadan hareket edilerek İblis için tek gözlü denmiştir. Çünkü o, iki gözünden biriyle olaylara bakmaktadır. Zira bu olayda Adem'in sadece beşer yönünü müşahede etmiş, Yüce Allah'ın bu beşere bahşetmiş olduğu değersiz, hayvânî sıfatlara, fesat ve kan dökme kaynağı olan özelliklere bakmıştır. İblis kördü. Çünkü insanın rûhâniyetine verilmiş olan halifelik sırrına, eşyanın isimlerini bilme, Yüce Allah'ın özel üfürmesiyle yaratılma ve bu üfürülmenin bizzat Allah'ın kendi nefsine izafe edilme şerefi ve bunların dışında diğer seçilme ve tercih edilme gibi olaylarla mükerrem kılınmasına hiç bakmamıştı.

(Allah) şöyle buyurdu: 'Öyleyse oradan çık, Yüce Allah İblise onu değersiz kılmak ve uzaklaştırmak için cennetten çıkma emri vermiştir. İblis'in cennetten çıkması vesvese yoluyla oraya girmesine engel değildir. Ebu'l-Kasım el-Ensâri der ki: ”Allahü teâlâ meleklerle cinleri ve insanları birbirlerinden şekil ve suret itibariyle farklı kılmıştır. Eğer Allah meleğe insan bünyesi verse melek olmaktan çıkar. Diğerlerini de buna mukayese etmek mümkündür." Artık kovuldun. Burada geçen ”racîm" kelimesi ”er-racmü bi'l-hacer" taş atmaktan türemedir. Buna göre şeytanın racîm olması, Allah'ın rahmetinden ve her türlü hayır ve şereften kovulması anlamına gelir.

Muhakkak ki din gününe kadar ceza ve ukubet gününe kadar lanet, rahmetten uzaklaştırılma senin üzerine olacaktır.' Bu âyet-i kerimede işaret olunuyor ki İblis'in cezası ve ikâbı, ceza gününe kadar ertelenmiştir ve yine son derece çirkin olmakla birlikte burada ifade edilen lanet, onun fiilinin bir cezası değildir. Asıl İblis'in cezası, o ceza günü tahakkuk edecektir.

(İblis): 'Rabbim, öyleyse onların tekrar dirileceği güne kadar Adem'in ve zürriyyetinin öldükten sonra ceza veya mükâfat görmek üzere dirilecekleri güne kadar bana mühlet ver,' dedi. Madem ki beni kovulmuş kıldın. O halde onların dirileceği güne kadar bana mühlet ver, cezamı tehir et dedi. Bu sözüyle, insanları saptırmasına devam etmeyi, onlardan intikam almayı ve ölümden kurtulmayı murad etmiştir. Çünkü insanlar dirildikten sonra artık ölmek diye bir şey yoktur. Yüce Allah da İblis'in mühlet isteğine kabul, diğer isteğine red cevabı vermiştir.

(Allah): 'Sen bilinen vaktin gününe kadar kendilerine mühlet verilenlerdensin,' Ecelleri ezelde tehir edilmiş olanlardansın buyurdu.

(Allah): 'Sen bilinen vaktin gününe kadar kendilerine mühlet verilenlerdensin,' Ecelleri ezelde tehir edilmiş olanlardansın buyurdu.

(İblis) dedi ki: Rabbim, Yemin olsun ki beni azdırman sebebiyle ben de yeryüzünde, aldanma yurdu olan dünyada onlara günahları, şehvetleri ve lezzetleri süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım. Onların hepsini azgınlığa ve sapıklığa sürükleyeceğim.

Ancak onlardan senin tâatına halis kıldığın ve kendilerini şirkin kirlerinden temizlediğin ihlâslı kulların müstesna.' Çünkü onlar gerçek tevhid ehli olup, içinde bulundukları duruma basiret gözüyle bakabilen uyanık kimselerdir. Bir haberde şu ifadeler yeralır: ”İblis Rabbine, Senin izzetine ve celâline yemin ederim ki Âdemoğullarının ruhları bedenlerinde olduğu sürece onları azdırmaya devam edeceğim." Allahü teâlâ da: ”İzzetime ve celâlime Yemin olsun ki onlar Benden istiğfar ettikleri sürece Ben de onları bağışlayacağım," buyurur. Allahü teâlâ İblis'i, sevimli olan dosttan düşmanı, itaatkârdan itaat etmeyeni kendisi vasıtasıyla ayırmak için yaratmıştır. Allahü Zülcelâl, Peygamberleri de itaatkâr olan kulları onlara uysunlar diye yaratmıştır. İblis'i ise itaatkâr olmayanlar, ardından gitsinler diye yaratmıştır. İblis cehenneme çağıran bir simsar ve tellâldır. İblis'in malı dünyadır. Bu malını kâfirlere sunduğunda sorulur: Bu malın değeri nedir? İblis, bunun değeri dini terketmektir, der ve dünyayı satın alanlar dinlerini vererek İblis'in malını alırlar. Zahidler ise dünyayı terkederler, ondan yüz çevirirler. Bir grup insan Ebû Medyen'in huzuruna girerler ve şeytanın vesvesesiyle başa çıkamadıklarından şikayetçi olurlar. Ebû Medyen: ”Şeytan şimdi benim yanımdan çıktı gitti ve sizden şikayetçi oldu. Şeytan bana dedi ki: Arkadaşlarına söyle, benim dünyamı terketsinler ki ben de onlara dinlerini bırakayım dedi," der. Ahmed b. Hanbel rahimehullah der ki: ”İnsanın düşmanı dörttür: Birincisi dünyadır. Dünyanın silahı halkla bharada bulunmaktır. Bu silâhın panzehiri uzlettir. İkinci düşman şeytandır. Şeytanın silâhı tokluktur. Bu silâhın panzehiri ise açlıktır. Üçüncü düşman nefistir. Silâhı uyku, panzehiri uyumamaktır. Son düşman hevâdır. Bunun silâhı konuşmaktır. Bu silâha karşı çare ise susınaktır."

(Allah) İblis'e şöyle buyurdu: 'İşte -taahhüt ederim- Eğrisi büğrüsü olmayan ve asla kendisinden sapılmayan dosdoğru yol budur. Burada geçen ”aleyye" ifadesi (benim üzerime bir hak ve taahhüttür) demektir. Ancak bunun manası, uyulması gerekli olan hak gibidir, demektir. Böylece bu taahhüdün mutlaka yerine geleceği ve gerçekleşeceği pekiştirilmiş olmaktadır. Zira Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat itikadına göre Allah'a hiçbir şeyi yapması vacip değildir.

Şüphesiz, imanlarında samimi oldukları ve şeytandan yakalarını kurtardıkları için Yüce Allah'ın nezdinde ağırlanmaya lâyık kullarım üzerinde onların kalpleri üzerinde senin bir hakimiyetin yoktur. Herhangi bir tasallutun ve azdırman mümkün değildir. Şeytana sorulur: ”Salih kullarla durumun nasıldır?" O cevap verir: ”Büyük bir okyanusa onu kirletmek için idrarını yapan bir adam durumundayım. Hiç deniz bu adamdan etkilenir mi, ya da güneşin nurunu kendi kendine söndürmeye çalışan bir adama da benzetebilirsin. Sen hiç bu adamdan daha cahilini gördün mü," diye cevap verir. Âlimlerden birine sorarlar: ”Senin, şeytanla mücadelen nasıldır?" Cevap verir: ”Şeytan da kim oluyor? Bizler bütün düşüncemizi Allahü teâlâ'ya çevirmiş bir milletiz. Allah'a dönünce, O'nun dışındakilere hiç ihtiyaç kalmaz." Bundan sonra şu manada bir şiir söylemiştir: Dünya hayatından çekildim sayesinde O'nun Gözüm bakar dünyama, hayatım görmez beni Günlere sor bilmez adım nedir, Bilmez mekânım nedir, neresi eğler beni! Ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna.' Burada şöyle bir soru insanın aklına takılabilir: Allahü teâlâ İblis'in, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a musallat, olmasına engel olmuş mudur, yoksa olmamış mıdır? Bu soruya bizim cevabımız: Yüce Allah İblis'i Rasûlullah'a musallat kılmıştır. Fakat sonra Peygamberini ondan korumuştur. İşte bu sebeple Rasûlüllah'ın şeytanı onun elinde Müslüman olmuştur. Hazret-i Ali (radıyallahü anh) der ki: ”Bizim namazımızla, Ehl-i Kitabın namazı arasındaki fark şeytanın vesvesesidir. Şeytan, kâfirlerin amellerini bırakmıştır. Zira onlar zaten şeytanın emirlerine uymuşlardır. Herhangi bir kimse kâfir olduğu zaman şeytan: Ben senden uzağım der. Mü'min ise şeytanın emirlerine aykırı davranır. Çünkü şeytanla mücadele, onun isteklerine uymamak suretiyle olur: ”Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hakimiyetin yoktur." âyet-i kerimesi bunların hakkında nazil olmuştur. ”

Muhakkak ki cehennem, onların, şeytana uyanların hepsine vaadolunan yerdir. Onların varacakları son duraktır. Cehenneme bu ismin verilmesi, çok derin olmasından dolayıdır. Arapçada dibi çok derin olan kuyuya ”bi'rıın cihinnâmun" denilir. Cehennem, ahirette Yüce Allah'ın hapishanesidir.

Onun yedi kapısı vardır. O kapılardan cehennemlikler içeri girerler. Cehennemin tabakasına göre her kapı üstünde başka bir kapı vardır. Yani her tabakanın bir kapısı vardır. Onlardan bu tabakalardan her bir tabakaya açılan kapılardan her kapı için şeytana tabi olanların girecek olduğu birer grup ayrılmıştır. Herkesin kendi yeteneğine göre muayyen bir grup vardır. Birinci tabaka cehennemin en üst tabakası olup, Müslümanların âsileri buraya girecektir. Cehennemin tabakalarının tertip ve sıralanışı hakkında rivayetler çeşit çeşittir. Ekserisinde cehennem tabakası birinci tabakadır. Buraya cehennem isminin neden verildiği yukarıda ifade edilmişti. Sonra ”lezâ" tabakası gelir. Bu, şiddetli yakıcılığından dolayı bu ismi almıştır. ”Hulame" tabakası ise bir diğer tabakadır. Çünkü burası, içinde bulunanların kemiklerini kırar. Bir diğer tabaka ”saîr" tabakası dır. Bu ismi almasının sebebi, tutuşturulmuş olmasından dolayıdır. Sonra ”sekar" tabakası gelir. Burada ateşin alevleri çok şiddetli olduğundan bu ismi almıştır. ”Cahîm" tabakası ise derinliğinden dolayı bu ismi alırken, ”hâviye" ise çok aşağıda ve çukur olmasından dolayı böyle isimlendirilmiştir. Cehennemde yaratıkların arasında en şiddetli azabı, şirk denen olayı ilk icad eden ”İblis" çekecektir. Onun azabının ekserisi yaratılış unsurunda çoğunluğu teşkil eden ateşin zıddı ile verilecektir. Bir başka ifadeyle İblis, cehennemdeki ”Zemherîr" soğuğu ile azaplanacaktır. Yüce Allah günahkârların akıbetini zikrettikten sonra şimdi bundan sonra müttakîlerin akıbetlerini belirtmeye başlıyor ve şöyle buyuruyor:

Takva sahipleri mutlaka cennetlerde ve pınar başlarında olacaklar. Takva anlamına gelen ”ittikâ", üç şekilde olur: Allah'ın haramlarından kaçınma, dünya ve onun şehvetlerinden kaçınma, Yüce Allah'tan başkalarından sakınma. Bunlardan birincisi avamın, ikincisi havassın, üçüncüsü de havassın da havâssının takvasıdır. İşte bu takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarında olacaklar, içlerinden her birinin bir cenneti ve pınarı olacaktır.

Onlar, cennetin kapısına ulaştıklarında kendilerine oraya afetlerden emniyet ve selâmetle girin denilir. Burada ”selâmetle girin" ifadesi, iki şekilde tefsir olunabilir. Birincisi her türlü korkunç şeyden salim olarak cennete girin, şeklinde olabilir. Ya da Allahü teâlâ'nın selâmıyla oraya girin demek de, olabilir.

Biz, onların göniillerindeki kini söküp attık. Kalplerinde dünyadaki düşmanlık sebebiyle yerleşmiş olan kinlerini söküp attık, demektir. Hazret-i Ali (radıyallahü anh)'dan şöyle söylediği rivayet olunur: ”Umarım ki ben, Osman, Talhâ ve Zübeyr bu âyette anlatılan, kalplerinden kinlerin sökülüp atıldığı kimselerin zümresinden oluruz. ” Onlar artık tahtlar üzerinde karşı karşıya oturan kardeşler olacaklar. Burada ”kardeşler" olacakları ifade edilirken, A'raf sûresinde aynı konuya değinen âyet-i kerimede bu ayrıntı yer almamaktadır. Bu sûrede ”kardeşler" olmalarının vurgulanması, âyet-i kerimenin Rasûlüllah'ın sahabeleri hakkında inmiş olmasından dolayıdır. Bu sûrenin dışındaki âyetler ise bütün müminleri içine alan genel bir ifadedir. Onlar birbirlerine candan kardeş olunca artık aralarında ne dünyada ilim ve irfan farklılığından dolayı ve ne de ahirette cennet dereceleri ve Allah'a yakınlık mertebelerine karşılık herhangi bir kıskançlık kalmaz ve âyette işaret olunduğu gibi köşkler üzerinde karşı karşıya otururlar. Mücahicl der ki: ”Oturdukları tahtlar, ne tarafa dönmek isterlerse o tarafa kendilerini çevirirler. Onlar her halükârda birbirleriyle yüzyüze olurlar. Herkes birbirini görür. İşte bu, onların dünyada iken birbirlerine karşı candan dost olmalarının sonucudur."

Onlara orada hiçbir yorgunluk gelmeyecek, istemiş oldukları şeyleri asla herhangi bir faaliyet göstermeden elde edeceklerinden dolayı herhangi bir yorgunluk duymayacaklar. Ya da çok güçlü oldukları için bu yorgunluğu hissetmeyecekler. Ve onlar oradan ebediyyen çıkarılmayacaklardır. Çünkü bir nimet ebediyyen almıyorsa tam olur. Bir hadis-i şerifte şöyle buyrulmaktadır: ”Cennete ilk gireceklerin suretleri ayın dolunay gecesindeki biçimi gibi olacaktır. Onlar oraya asla tükürmezler, burunlarını sümkürmezler ve dışkı çıkarmazlar. Ellerindeki kabları altından, saçlarını taradıkları tarakları altın ve gümüştendir. Buhurdanlıklarında öd ağacı yakılır. Terleri misk kokar, her birinin iki adet zevcesi (eşi) vardır. Güzelliğinden dolayı etlerinin gerisinden, bacaklarının içindeki ilik görülmektedir. Onların arasında hiçbir anlaşmazlık ve karşılıklı kin gütme yoktur. Kalpleri bir kalpmiş gibi uyum içindedir. Sabah ve akşam Allah'ı tespih ederler. ” (3) Fethu'l-Garîb'de şu satırları görmekteyiz: ”Onlar sabah ve akşam Allah'ı tespih ederler. Cennetin gün ve saat cinsinden vakitleri takdir iledir. Çünkü gün ve saat, gece ve gündüzün farklılığından, güneşin ve ayın hareketlerinden doğmakta ve buna göre takdir olunmaktadır. Oysa cennette bu takdir araçları, gece, ay, güneş yoktur." Kurtubî der ki: ”Cennetliklerin sözkonusu bu tespihleri herhangi bir mükellefiyetten ve icbardan dolayı değildir. Çünkü cennet mükellefiyet mahalli değildir. Cennet, asıl yapılan amellerin karşılığının alındığı yerdir. Bundan dolayı cennetliklerin tespihi sadece bir ilham ve nasip etmeden kaynaklanmaktadır. Nitekim başka bir rivayette bunu anlıyoruz: ”Cennetliklere tıpkı nefes almaları, insanlara ilham olunduğu gibi tespih, tahmîd ve tekbir getirmeleri de ilham olunur." Buradaki benzerlik noktası şudur: Nasıl ki insanın nefes alıp, solunum yapması şarttır, kaçınılmazdır ve bu solunum yapılırken insan en ufak bir külfet ve meşakkat çekmez, işte cennetliklerin tespih vesaire çekmeleri de böylesine meşakkatsizdir. Bunun sırrı şudur: Cennetliklerin kalpleri Allah'ın marifetiyle nurlannıış, gözleri onu görmek suretiyle nimetlenmiş ve Allah'ın mükemmel nimetleri onları kuşatmıştır. Yüce Allah kendi sevgisiyle onların kalbini doldurmuştur. İşte dilleri de Allah'ı zikirden asla geri durmaz ve O'na şükür eder. İnsan birşeyi sevdi mi onu çok zikreder."

Kullarıma Benim çok bağışlayıcı ve pek esirgeyici olduğumu haber ver. Yani kullarıma yaptıkları her türlü amellerini karşılıksız bırakmayacağımı, amellerini zayi etmeyeceğimi, onlara cenneti sadece Benim vereceğimi, Benden başka hiç kimsenin buna kadir olamayacağını haber ver.

Benim azabımın elem verici bir azap olduğunu da bildir. Yani Benim azabımın elem verici bir azaptan başka bir şey olmadığını onlara haber ver.

Ey Rasûlüm Muhammed: Onlara ümmetine İbrahim'in misafirlerinden de haber ver. İbrahim'in misafirleri Cebrail ve buluğ çağına yaklaşmış, yüzleri parlak erkek çocuk kılığında on bir adet melekti. Yüce Allah bunlara ”misafir" demektedir. Çünkü onlar misafir kılığında idiler. Ya da İbrahim (aleyhisselâm)'in zannına göre misafir olduklarından, kendilerine bu niteleme yapılmıştır.

Onun yanına girdikleri zaman 'selâm' dediler. Yani sana selâm veriyoruz, dediler. O da, ”size de selâm" dedi ve hemen kızartılmış bir buzağı getirdi. (İbrahim): 'Biz sizden korkuyoruz,' dedi. Burada geçen ”vecel", insanın başına kötü bir şey geleceğini tahmininden dolayı ruhunda çalkantı hissetmesi demektir. İbrahim (aleyhisselâm), bu sözü melek misafirler kendilerine takdim edilen kızartılmış buzağıyı yemeyip, ellerini sürmediklerini görünce söylemiştir. Çünkü o zamanki örf ve âdete göre onlara bir misafir konaklayınca kendisine takdim edilen yemeği yemediğinde bu misafirin bir hayır getirmediğini, kötü niyetle geldiğini zannederlerdi.

Melekler dediler ki: Ey İbrahim! 'Korkma, biz sana buluğ çağına eriştiğinde bilgin olacak bir oğul müjdeliyoruz' Bu cümle dilbilgisi açısından yeni bir cümledir ve sebep bildirmektedir. Burada bildirilen sebep, İbrahim (aleyhisselâm)'in ve ailesinin uzun bir zaman afiyet, sıhhat ve selâmet içinde kalacaklarının müjdesidir. Arapçada ”bişârat", haber verildiğinde insanı sevindiren bir şeyi iletmek, müjdelemek demektir.

(İbrahim): 'Bana ihtiyarlık çökmesine rağmen beni müjdeliyor musunuz? Buradaki soru hem hayret bildirmeyi ifade etmekte ve hem de yaşının ilerlemiş olmasına rağmen çocuğunun olma ihtimalini uzak görmeyi ifade etmektedir. Bir başka ifadeyle İbrahim (aleyhisselâm) şöyle demiş olmaktadır. İhtiyarlayıp kocadıktan sonra bunca yaş ilerlemiş iken çocuk dünyaya getirmek alışılmamış bir iştir. Beni ne ile müjdeliyorsunuz?' dedi. Âyetin başındaki ”mâ", soru edatı olup, hayret manası ifade etmek üzere getirilmiştir. Sanki şöyle denmektedir: ”Beni hangi şaşılacak şeyle müjdeliyorsunuz?"

'Sana kesin olarak meydana gelecek gerçeği müjdeledik. Sakın ümitsizliğe düşenlerden olma,' dediler. Çünkü Allahü teâlâ anne ve baba olmaksızın bir insan yaratmaya kadir olduğuna göre nasıl olur da yaşı ilerlemiş bir piri fâni ile kısır bir kocakarıdan çocuk dünyaya getiremez?

(İbrahim) dedi ki: 'Rabbinin rahmetinden, sapıklardan başka, marifet yolunu ve doğru yolu şaşırmışlardan başka kim ümit keser? Buradaki soru edatı ”inkârî" dir. Buna göre mana; Rabbinin rahmeti nden sapıklardan başka hiç kimse ümit kesmez demek olur. Marifet yolunu şaşıranlar ise O'nun rahmetinin genişliğini, ilminin ve kudretinin mükemmelliğini bilmezler. Nitekim Yakûb (aleyhisselâm) bu konuda şöyle söylüyordu: ”Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez." (Yûsuf: 87) Bu açıklamaların ışığı altında İbrahim (aleyhisselâm)'in maksadı; kendisinin Allah'ın rahmetinden ümitsiz olmadığını en beliğ bir şekilde ifade etmektir. Yani demiş olmaktadır ki, Allah'ın rahmetinden ümitsizlik diye bir şey bende mevcut değildir. Benim bütün söylemek istediğim şu durumumun bana verilecek olan o büyük nimete uymadığını, birbiriyle çeliştiğini ifade etmektir.

İbrahim: Ey elçiler! (Başka) ne işiniz var,' dedi. Yani başka önemli işiniz nedir? Her halde İbrahim (aleyhisselâm) karineler vasıtasıyla anladı ki meleklerin gelişleri sadece kendisine müjde vermek için değildi. Tam tersine onların başka bir görevleri daha vardı ve bunun için gönderilmişlerdi.

Melekler dediler ki: 'Biz suçlu bir topluma suçunda ısrar eden, günaha alabildiğine dalan Lût kavmine gönderildik.

Ancak Lût ailesi hariç. Bu ifadeyle Lût (aleyhisselâm)'un, mü'min olan aile efradı kastedilmektedir. Onların hepsini kavmin diğer fertlerine isabet edecek olan azaptan yani şehirlerinin altüst edilmesi azabından kurtaracağız.

(Fakat Lût'un) karısı müstesna. Biz onun, kâfirlerle birlikte helak olması için geri kalanlardan olmasını takdir ettik'.

Elçiler yani melekler Lût ailesine gelince

(Lût) onlara: 'Hakikaten siz tanınmayan garip, üzerinde yolculuk yaptığına dair sefer elbisesi olmayan kimselersiniz.' Bundan dolayı bana kötülük yapacağınızdan korkuyorum, dedi.

Dediler ki: Biz sana tanınmaz kılığa girmemize sebep olan şeyi getirmedik. 'Aksine biz sana onların şüphe etmekte oldukları şeyi getirdik. Yani seni düşmanlarından kurtaracak olan şeyi, bir başka ifadeyle azabı getirdik. Âyette geçen ”yemterûn" üzerinde şüphe ettikleri, cehalet ve inatlarından dolayı yalanladıkları şey demektir.

Sana gerçeği getirdik. Üzerinde şek ve şüpheye asla mahal olmayan kesin bir gerçeği yani onların azabını getirdik. Biz hakikaten onların başına gelecek olan şeyi haber verirken doğru söyleyenleriz.

Gecenin bir bölümünde aile fertlerini yola çıkar, sen de arkalarından yürü. Onları sevketmek, yürütmek ve durumlarından haberdar olmak için arkalarından yürü. Ne sen ve ne de onlardan yani sizden hiç kimse sakın dönüp de ardına bakmasın. Bakarsa ardındaki korkunç olayları görür de buna dayanamaz. Size emredilen yere gidin.' Yüce Allah'ın, gitmenizi emrettiği Şam'a veya Şam'daki bir şehre gidiniz.

Ona Lût'a şu hükmümüzü kesin bir hüküm olarak vahyettik: 'Sabaha çıkarlarken mutlaka onların o günahkârların ardı kesilmiş kökünden kazınmış ve son ferdine kadar helak edilmiş olacaktır.' Onlardan hiçbir fert geriye kalmayacaktır. Âyet metninde yeralan ”musbihîn" (sabaha çıkarlarken) ifadesi helak olacakları vakti tayin eden bir ifadedir. Nitekim Yüce Allah ”...Onlara vaadolunan (helak) zamanı sabah vaktidir." (Hûd: 81) buyurmaktadır. Kısaca ifade etmek gerekirse Biz Lût'a variyettik ki onların hepsi sabah vakti helak olacaklardır ve nitekim de aynen bu şekilde olmuştur. Bu âyetlerde bir takım işaretler vardır. Bunlar: 1- Hiçbir zaman nesep, akrabalık ve arkadaşlığa itibar yoktur. Tam tersine asıl itibar edilecek faydalı ilim, salih ameldir. Görüldüğü gibi Yüce Allah, Lût (aleyhisselâm)'un karısını kurtulacak olan aile fertlerinden ayırmış, onu helak olacakların arasında kılmıştır. Hazret-i Lût'un karısına böyle bir Peygamberin hanımı olması fayda vermemiştir. Nitekim Hazret-i Nûh ile oğlu Kenan arasında da babalık oğulluk ilişkisi olduğu halde bu ilişki de Nuh'un oğluna fayda vermemiştir. 2- Şek ve şüphe kâfirlerin sıfatlarındandır. Buna karşılık yakın ise müminlerin niteliklerindendir. 3- Hak yolu tutan kimsenin Allah'tan başka hiçbir şeye iltifat etmemesi gerekir. Çünkü en uzak ve en yüce maksat ve arzu Allahü teâlâ'dır.

Şehir halkı sevine sevine geldi. Sedum halkı Lût (aleyhisselâm)'un evine sevine sevine geldi. Lût kavminin şehirleri dört tane idi. Bazı âlimlere göre ise yedi tane idi. En büyüğü Sedum'dur. Bunlar o çirkin fiili işlemek maksadıyla Lût'un evine son derece güzel, yakışıklı ve bıyığı yeni terlemiş oğlanlar gelmiş diye sevine sevine geldiler.

Onlar Lût'un misafirlerine göz dikince Lût onlara: 'Bunlar benim misafirimdir, Burada meleklere misafir denmesi, misafir elbisesi ve kılığı içinde olmalarından dolayı Lût'un böyle inanmış olması takdirine göredir. Sakın onlara bir kötülüğe kalkışmak suretiyle beni utandırmayın. Ya da misafirlerime karşı rezalet çıkarmak suretiyle beni rezil etmeyin. Çünkü insanın misafirine önem verilmeyince kendisine değer verilmemiş olur. Nitekim misafirine ikram edildiğinde de kendine ikram edilmiş gibi olmaktadır. Bu çirkin fiili işleme hususunda

Allah'tan korkun, Allah'ın size emrettiğine uyup, yasakladığından kaçının, beni rezil etmeyin,' dedi. Onlara bu çirkin ve kötü fiili yapmaya kalkışmak suretiyle beni rezil etmeyin ve hakir duruma düşürmeyin, dedi.

'Biz seni, elâlemin işine karışmaktan menetmemiş miydik,' dediler. Biz sana daha önce gelip de, bizi onlara karşı fiilimizi işlemeye engel olmanı yasaklamamış mıydık, dediler. Çünkü onlar gelen her yabancıya kötülük yapmak üzere sataşıyor, karşısına dikiliyorlardı. Lût (aleyhisselâm)'da gücü yettiği kadar onlara engel oluyor, buna karşılık onlar da Lût (aleyhisselâm)'un hiç kimseyi himaye etmemesini istiyorlar, kendisini Kur'an'ın ifadesiyle şöyle tehdit ediyorlardı: ”Ey Lût! (Bu davadan) vazgeçmezsen, iyi bil ki sürgün edilmişlerden olacaksın." (Şuarâ: 167)

Lût: 'Alacaksanız işte benim kızlarım' dedi. Yani işte benim kavmimin kızları. Onlarla evlenirsiniz. Lût (aleyhisselâm)'un kavminin kızlarını, kendi kızı olarak nitelemesinin sebebi, her peygamberin şefkat ve terbiye açısından ümmetinin babası olması dolayısıyladır. Ya da Lût (aleyhisselâm), bu ifadeyle kendi öz kızlarını da kastetmiş olabilir. Buna göre Hazret-i Lût şöyle demiş olmaktadır: İşte kızlarım, onlarla evlenin, misafirlerime sataşmayın. Onlar daha önce de Lût'un kızlarını istiyorlar fakat ahlâksız ve pis olduklarından ve bir peygamberin kızına denk olmadıklarından kendilerine olumlu bir cevap vermiyordu. Bunun için Lût (aleyhisselâm) onlara, eğer şehvetinizi tatmin edecekseniz bunu Allah'ın helâl kıldığı yollardan yapın, haram ettiği yoldan vazgeçin demiş olmaktadır. Çünkü Yüce Allah kadınları erkekler için yaratmıştır. Yoksa erkekleri erkekler için yaratmış değildir. Bu âyetlerde de bir çok nükteler vardır: 1- Misafire ikram etmek, vatanından uzak düşmüş kimseleri görüp gözetmek Peygamberlerin ve velîlerin ahlâkındandır. Bu hareket iyi şekilde anılmanın sebeplerindendir. 2- Her muttaki ve mü'min olan kişinin, şer nereden geliyorsa o kapıyı her türlü araçla mümkün olduğu oranda tıkaması gerekir. Görüldüğü üzere Lût (aleyhisselâm) pis niyetli kimseleri başından savacak bir çare bulamayınca onlara kendi kızına denk olmadıkları halde bir fesadı savuşturmak için kendi kızlarıyla nikâhlanmalarını teklif etmiştir. 3- Cinsel yönden tatmin mahalli erkekler değil, kadınlardır. Nitekim âlimler bıyığı yeni terlemiş delikanlılara bakmak daha beterdir. Çünkü oğlanlardan, cinsel yönden yararlanmak helâl değildir, demişlerdir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Hayatın hakkı için onlar, sarhoşlukları içinde oğlanları bırakıp kızlara yönelmeyerek azgınlıkları ve sapıklıkları içinde bocalıyorlardı. Şaşkınlık ve mücadele içinde bocalayıp dururlar. Böyleleri nasihata nasıl olur da kulak verirler? Bu âyet-i kerimede Allahü teâlâ Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın hayatına yemin etmektedir. Bu tarz ifadeler meşhurdur ve Cumhur da bu kanaattedir. Aslında Arapçada ”amr", ”umr" kelimeleri aynı anlamdadır ve ömür demektir. Ancak Araplar ömre yemin edilecekse bunun ”amr" şeklinde olanını özellikle kullanmışlardır. Bunu daha kolayım tercih ettikleri için yapmışlardır. Zaten bu amaçtan dolayı amr kelimesinin haberini (yüklemini) hazfetmişlerdir. Cümlenin haziften önceki hali: ”Le amrüke kasemî" demektir. Yine bu âyette geçen ”ya'mehûn" ifadesiyle ilgili olarak el-Kamus'da denir ki: ”el-ameh", bir kimsenin kendisine doğru yolu gösterecek delili bilmediği için sapıklık içinde bocalaması demektir. İbn Abbas (radıyallahü anhüma)'nın şöyle dediği rivayet olunur: ”Allahü teâlâ kendi katında Hazret-i Muhammed'den daha şerefli hiçbir nefis yaratmamıştır. Çünkü O'nun Muhammed'den başka hiç kimsenin hayatına yemin ettiğini görmüyoruz." Yüce Allah Kur'an-ı Kerim'de yedi yerde kendi nefsi üzerine yemin etmiştir. Kur'an'daki diğer yeminler O'nun mahlukatı üzerine yapılmış kasemlerdir. Mesela "İncire, zeytine ... yemin ederim ki" (Tin: 1), "Saf saf dizilmişlere ... yemin ederim ki" (Saffât: 1), "Güneşe ... yemin ederim ki" (Şems: 1), "Kuşluk vaktine ... yemin ederim ki" (Duhâ: 1) vb. Burada şöyle bir soru insanın aklına gelebilir: Acaba Yüce Allah'ın yemin etmesinin hikmeti nedir? Eğer mü'min için yemin ediyorsa, mü'min zaten sadece haber verilmek suretiyle yeminsiz ifadelere inanmaktadır. Eğer kâfir içinse herhangi bir faydayı zaten vermeyecektir. O halde bu yeminin hikmeti nedir? Bu soruya cevabımız şöyledir: Kur'an-ı Kerim Arapça nazil olmuştur. Arapların âdeti herhangi bir şeyi pekiştirmek istediklerinde yemin etmektir. Allahü teâlâ'dan başkası adına yemin etmek yasaklandığı halde Yüce Allah'ın, yaratıkları üstüne yemin etmesinin hikmeti nedir diye sorulacak olursa bunun bir kaç yönden açıklaması vardır. Bunlar: 1- Bu kelimelerin başında gizli bir muzaf (tamlanan) vardır. Buna göre ”İncirin Rabbine, güneşin Rabbine ve ömrü bahşeden Rabbe yemin ederim." demek olur. 2- Araplar, üzerine yemin edilen bu nesneleri tazim ederler ve bunlara yemin ederlerdi. Kur'an-ı Kerim de onların gelenek haline getirdikleri bu üslup üzere indiği için bu nesneler üzerine yemin edilmiştir. 3- Yemin, üzerine yemin edilen nesneyi tazim eden ve büyüten neyse onun adına yapılır. Yüce Allah bazen kendi üzerine ve bazen de yarattığı eşyalar üzerine yemin etmiştir. O, yarattığı nesnelerden dilediği şeylerin üzerine yemin etmiştir. Ancak Yüce Allah'ın dışında hiç kimse Allah'tan başkası üzerine yemin edemez. Bu ”imtinân" (minnet altına sokma) yı yasaklamak gibidir. Nitekim Yüce Allah; ”Onlar İslama girdikleri için seni minnet altına sokuyorlar... Bilesiniz ki sizi imana erdirdiği için asıl Allah size lütuf ta bulunmuştur, (minnet altına sokmuştur.)" (Hucurât: 17) ve yine Allah'tan başkası adına yemin etme yasağı nefsi tezkiye etme ve methetme yasağı kabilindendir. Yüce Allah, kendisi kendi nefsini methetmiştir. Allahü teâlâ bu âyet-i kerimede ”Hayatın hakkı için" ifadesinde Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın adına yemin etmiştir. Böylece, O'nun kendi katında ne kadar büyük ve mertebesinin yüce olduğunu insanların öğrenmesini murad etmiştir. Yemin, üzerine yemin edilen şeyin ya faziletinden ya da ”İncire, zeytine ... yemin ederim ki" (Tîn: 1,2) âyet-i kerimesinde olduğu gibi bir menfaat ve yararından dolayı edilir. Cahiliyet döneminde babaların ve dedelerin üstüne yemin etmek âdetten idi. Allahü teâlâ, İslâm’ı getirince Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), insanların Allah'tan başkası adına yemin etmelerini yasaklamıştır. Allah'tan başkası üzerine yeminin yasaklanmasının hikmeti şudur: Yemin, üzerine yemin edilen nesnenin ta’zimini gerektirir. Gerçek azamet ise sadece Allahü teâlâ'ya mahsustur. Çünkü Allah'ın üzerinde adına yemin edilecek yüce bir şey yoktur.

Güneş doğarken bir başka ifadeyle güneşin doğduğu vakte onlar ererlerken onları. Lût kavmini o korkunç ses yakaladı. Cibril (aleyhisselâm)'in sesi yakaladı. ”Güneş doğarken" ifadesi tıpkı daha önce geçen ”Sabaha çıkarlarken mutlaka onların ardı kesilmiş olacaktır." (Hicr: 66) âyet-i kerimesinde olduğu gibidir.

Böylece ülkelerinin üstünü altına getirdik. Şehirlerini Cebrail'in kanadında göğe doğru yükselttik, sonra tepelerine ters çevirdik. Böylece şehirleri başlarına geçmiş oldu. Üzerlerine de balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık. Burada geçen ”siccîl" kelimesi taşlaşmış çamur demektir. Bu taşların üzerinde kime atılacaksa onun ismi yazılıdır ve böylece yere geçirilerek ve taşlanarak helak olup gitmişlerdir.

İşte bunda zikredilen bu kıssada iyice düşünen feraset sahibi kimse ler için işaretler vardır. Alâmetler vardır. Onlar bu alâmetlere bakarak hakkın hakikatini elde ederler ve bundan ibret alırlar. Bu iyice düşünen kimseler birşeyin hakikatini, içyüzünü, vasıflarını öğrenmek için bakışlarını iyice yayarlar. Ayetin metninde geçen ” mütevessimîn", Arapçada ”tevesseme'ş-şey'e" kökünden türemedir. Manası iyice düşündü ve seçti demektir.

Onlar hala gözler önünde duran bir yol üzerindedirler. Onlar, insanların gelip geçtiği Mekke ile Şam arasındaki o şehirlerin kalıntılarını görürler. Ey Kureyş! Siz de onların kalıntılarına bakarak ibret ahmz.

Hakikaten bunda helak olan bu kavme ait helak izlerinin, insanların gözlerinin önlerinde oluşlarında ve gidip gelirken bu izleri müşahede edişlerinde Allah'a ve O'nun Peygamberine iman edenler için büyük bir ibret vardır. Çünkü o iman edenler, helak edilenlerin başlarına gelen ve diyarlarını dümdüz eden o azabın yaptıkları kötü fiilleri neticesi başlarına geldiğini bilmektedirler. Bu âyet-i kerimelerde bir takım nükteler vardır: 1- Âyet-i kerimede ”feraset" yani isabetli bir bakış ve anlayış methedilmektedir. Nitekim Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem); ”Mü’minin ferasetinden sakınınız. Çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar." buyurmuş, sonra da ”işte bunda iyice düşünenler için işaretler vardır" (Hicr: 75) âyet-i kerimesini okumuştur." 2- Geçmiş ümmetlerin helak edilmesi, müminlerin de kurtarılması olayı bir uyarı, vaad ve tehdit içermektedir. Onların durumlarından ibret almak, fiillerinden kaçınmak ve ağlamak lazımdır. Çünkü zalimlerin diyarları ve akıbetleri gözler önündedir.

Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. Haddi aşmışlardı. Eyke halkı Şuayb (aleyhisselâm)'ın kavmidir. ”Eyke" kelimesi, sık ormanlık demektir.

Biz onlardan da intikam aldık. Yüce Allah'ın, onlardan intikamı şöyle olmuştu: Allahü teâlâ onların üzerlerine yedi gün sıcak bir havagönderir. Onlar, sıcaklığın şiddetinden serinlemek üzere ormana çıkarlar. İşte bunun üzerine Semûm rüzgârı (sam yeli) bir ateş getirir ve hepsini yakar. Bu azap ”yevmu'z-zulle" (gölge gününün azabı) dır. Onların zulümleri Allah'a şirk koşmak, yol kesmek, ölçü ve tartıda hile yapmak idi. Allahü teâlâ da bunlardan korkunç bir sesle sarsıntıyla ve gölge gününün azabıyla intikam aldı. Şuayb (aleyhisselâm)'ın kavmi Lût kavmine yakın idiler. İkisi de Lût kavminin yaşadığı şehirler ve Eyke açık bir yol üzerindedir. Âyet metninde yeralan ”imâm" kelimesi, kendisine uyulan anlamında bir isimdir. Nitekim kelime bu manasıyla Kur'an-ı Kerim'de bir kaç yerde geçmektedir. Meselâ; ”Bir zamanlar Rabbi, ibrahim'i birtakım kelimelerle sınamış, onları tam olarak yerine getirince: 'Ben seni insanlara imam/önder yapacağım,' demişti." (Bakara: 124) Buradaki ”imam" kelimesi, kendisine uyulan anlamınadır. Kitaba da imam dendiğini görmekteyiz: ”Her insan topluluğunu önderleriyle birlikte çağıracağımız o günde..." (İsrâ: 71) Buradaki önderden maksat, o ümmetlerin kitabıdır. Bir başka misal; ”...Biz her şeyi apaçık bir ”imâm" da sayıp yazmışızdır ." (Yâsîn: 12) Buradaki ”imâm" dan murat da Levh-ı Mahfûz'dur. Ayrıca yola da imâm denilir. Çünkü misafir yola uyar ve ona bakarak gideceği yolu bulur. Rivayet olunduğuna göre adamın biri kendisine ait bir gemide şarap satıyordu. Gemide kendisiyle birlikte bir de maymun vardı. Adam şaraba su katıyordu. Birden maymun onun elindeki keseyi alıp geminin zirvesine çıkar, keseyi açar, içinden bir dinarını gemiye, bir dinarını denize atar. Böylece paraların yarısı gemiye, yarısı denize atılmış olur. (Böylece şaraba kattığı sudan elde ettiği paralar suya gitmiş olur.) Bir hadis-i şerifte şöyle buyrulur: ”Emanet zayi olundu mu kıyameti bekle." Bir başka hadis-i şerifte ise: ”insanların üzerine öyle bir zaman gelecek ki kişi parayı helâlden mi, yoksa haramdan mı kazandığına aldırmayacaktır. ” Ey Âdemoğlu! Gözün harama dikilmiş, dilin günahlara dalmış, vücudun dünya malı toplamak için yorulmaktadır. Ey zavallı, uyansana. Sen bu gaflet içinde debelenirken ömrün gelip geçiyor. Selâmetine giden delil nerede? Aşırt gitme, gideceğin yol ”orta yol" İstersen bunu iste, en üstünü çünkü ”orta yol" İnsanoğlu arzular dünyayı ve süsünü Hiç sormaz kendine akıbeti ne yol? Elden gidince dünya ayırınca gözünü. Çıkar ortaya aklanan kim, kim vermiş musibetlere yol!

Yemin olsun Hicr halkı da Peygamberleri yalanlamıştı. ”Hicr" Salih (aleyhisselâm)'in kavmi Semûd arazisinin adıdır. Burası Medine ile Şam arasında bulunmaktadır. Semûd kavmi Arap kökenli idiler. Salih (aleyhisselâm) onların içinde neseb bakımından en üstünü idi. Allahü teâlâ onlara bir Peygamber gönderdi ve Hicr halkı, yani Semûd, Peygamberleri bir başka ifadeyle Salih (aleyhisselâm)'i yalanladılar. Sadece bir Peygamberi yalanladıkları halde ”Peygamberleri yalanladılar. ” denmesi şundandır. Bir kimse Peygamberlerden herhangi birini yalanlıyorsa bütün Peygamberleri yalanlıyor demektir. Çünkü bütün Peygamberler aynı tevhid inancını getirmişler, milletten millete ve şehirden şen ire farklılık göstermeyen, dinin temel ilkelerini tebliğ etmişlerdir. Bu ifadenin benzeri şöyle bir cümle olabilir: Filan kimse elbiseler giyip hayvanlara biniyor. Oysa onun bir elbise ve bir hayvanı vardır. Çoğul kelime kullanıldığı halde tekil kasdedilmiştir.

Biz onlara Semûd'a mucizelerimizi vermiştik, Bu mucize Salih (aleyhisselâm)'in devesi idi. Bu devede birçok mucizeler vardı. Salih (aleyhisselâm) durmadan onları dine davet edince kendilerine mucize olarak bir deve çıkarması teklifinde bulunurlar. Deveyle Semûd kavminin hikâyesi Kur'an-ı Kerim'de zikredildiği gibidir. Fakat onlardan bu mucizelerden tam manasıyla yüz çevirmişlerdi. Dahası bu mucizeye karşı gelmişlerdi. Çünkü deveye yapacaklarını yapmışlardı. İbnu’l-Cevzî der ki: ”Semûd kavmi ne deveden ibret aldılar ve ne de kendilerine verilen süte şükrettiler. Nimet veren Hakka karşı geldiler ve şımardı lar. Her bir mucizeyi gördüklerinde inkâr ettiler. Çünkü kötü bir karakter asla değişmez. Onların takdir olunan kaderleri sapıklıktır. Bu asla ortadan kalkmaz."

Onlar dağlardan sağlam olduğu için yıkılmaktan, hırsızların girmesinden, düşmanların tahribatından ya da azap ve musibetlerden emniyet içinde kalacakları evler oyarlardı. Âyet metninde yeralan ”cibâl", (cebel) kelimesinin çoğuludur. Cebel, yeryüzüne kazık gibi çakılan uzun ve büyük nesneye denir. Eğer bu nesne tek ise Arapçada bunun adı ”ekeme" (tepe) dir. Ayette geçen ”Büyüt" ise ”beyt" kelimesinin çoğuludur. Beyt, üzeri örtülü, içinde gecelemek için yapılan ev demektir.

Onları da sabaha çıkarlarken dördüncü günü sabah vaktine girerlerken o korkunç ses Cebrail'in sesi yakaladı. Çünkü Cebrail onların arasında öyle bir çığlık attı ki hepsi birden helak oldular.

Sağlam ev yapmaları, bol bol para kazanmaları ve sayılarının çoklu-! ğu gibi kazanmakta oldukları şeyler onlardan hiçbir zararı savmadı. Onların başına gelecek azabı savamadı. Rivayete göre Salih (aleyhisselâm) kavmi helak olduktan sonra Müslüman olanlarla birlikte Şam'a geçer. Orada Filistin de bulunan Remle şehrinde konaklarlar. Sonra Mekke'ye gider ve orada vefat eder. Vefat ettiğinde yaşı ellisekizdir. Salih (aleyhisselâm), kavmi arasında yirmi sene kalmıştır. Cabir (radıyallahü anh)'dan rivayet olunur: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ile Hicr'e gittik. Rasûlüllah bize buyurdu ki: ”Nefislerine zulmeden kimselerin meskenlerine, onlara isabet eden azabın aynısı başınıza gelmesin diye ancak ağlayarak giriniz." Bu olay Tebuk Gazvesi sırasında meydana gelmişti. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu diyardan ashabının, orada yaşayanların başına gelenlerden ibret almadan geçeceklerinden korkmuş ve onları uyarmıştı. Rasûlüllah insanın, zalimlerin bulundukları yerde mesken edinmesinin doğru olmayacağı yolunda ashabını ikaz etmişti. Çünkü o, zâlimlerin yurtları şu anda boş bile olsa onların başına gelen azabın, ashabının da başlarına geleceklerinden, ya da onların ahlâklarından etkileneceklerinden korkuyordu. Çünkü bu zâlimler her ne kadar şu an için orada olmasalar da helâklarına dair izler onların ahvalini hatırlatmaktadır ve belki de bu izler bir kalp katılığı ve zorbalık doğurabilir.

Biz gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri ancak hak ile yarattık. Hak ve hikmet ile yarattık. Yoksa batıl ve boş yere yaratmadık. Hak ile yarattık ki benim kullarım onlara baksınlar da ibret alsınlar. O saat kıyamet mutlaka gelecektir. Kaçınılmaz olarak mutlaka gerçekleşecektir. Burada kıyamet gününe ”saat" denmesi, her saat kopmasının beklenmesinden dolayıdır. Çünkü kıyamet bir andır ve bu bir an içinde büyük bir olay olacaktır. Kıyamet kopunca ey Muhammed, Allahü teâlâ o gün senin düşmanlarından intikam alacaktır. Şimdilik güzel bir şekilde (onlardan) yüz çevir. Yani sen yalancılardan güzel bir şekilde yüz çevir. Onların eziyetlerine tahammül et ve kendilerine ağırbaşlı ve bağışlayıcı bir kimse gibi muamele et.

Şüphesiz seni kemalin zervesine ulaştıracak olan Rabbin, hakkıyla seni, onları ve diğer varlıkları yaratan, senin ve onların ahvalini pek iyi bilendir. O halde senin Rabbin bütün her türlü şeyi kendisine aralarında hüküm vermek üzere havale etmene lâyık bir Rabdir. Bu âyet-i kerime, muhaliflere bile güzel ahlâk ile muamele etmeyi emretmektedir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) insanların içinde ahlâkı en güzel olanı, ağırbaşlılık itibariyle en önde bulunanı, en çok bağışlayanı ve en fazla cömert olanı, idi. Zeyne'l-Âbidîn affı, bağışlaması çok büyük bir kişiydi. Hatta adamın biri ona ağır bir söz söylemiş, Zeyne'l-Âbidîn bunu duymamazlıktan gelmişti. Bunun üzerine adam, Zeyne'l-Âbidîn'e: Seni kasdediyorum, demiş, o da ben de senden yüzçeviriyorum demişti. Zeyne'l-Âbidîn bu sözüyle; ”Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüzçevir." (A'raf: 199) âyet-i kerimesine işaret ediyordu. Medine valisi Abbasilerden Cafer b. Süleyman, İmam Malik (radıyallahü anh)'i döver, kötü sözler söyler ve bayıltır. İmam Malik aydınca: ”Hepiniz şahid olunuz, bana vurana hakkımı helâl ediyorum," der. Sonra bunun sebebi kendisine sorulur. İmam Malik: ”Öleceğimden ve Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın ailesine mensup bir kişinin, benim sebebimle cehenneme gitmesi dolayısıyla Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e karşı mahcup olacağımdan korktum," der. Halife Mansur, Medine'ye gelince Cafer'den kısasen hakkını alması için İmam Malik'i çağırır. İmam: ”Allah'a sığınırım, Yüce Allah'a yemin ederim ki bana vurmuş olduğu her kamçıyı ben affettim. Çünkü o, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın akrabasıdır," der. Âlimler, ”hilm" (sabırlı ve hazımlı olmak) ahlâkın tuzudur, demişlerdir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Yemin olsun ki Biz sana (Kur'an'dan) tekrarlanan yedi âyeti Fatiha'yı çünkü Fatiha âlimlerin ittifakıyla yedi âyettir, ve yüce Kur'an'ı verdik. Burada geçen ”mesânî" kelimesi Kur'an demektir. Âyet metninde yeralan ”min" kelimesi kısım bildirmektedir. Nitekim bunun benzeri Zümer sûresinde şöyle geçmektedir: "Allah, sözün en güzelini birbiriyle uyumlu ve bıkılmadan tekrar tekrar okunan bir kitap olarak indirdi." (Zümer: 23) Burada yeralan ”mesânî" kelimesi, ”mesnâ" kelimesinin çoğuludur. Bu ismi alması tekrar edilmesinden dolayıdır. Gerçekten Kur'an-ı Kerim'de birbiriyle eş olarak tekrar edilen terimler vardır: Vaad-tehdit, emir-nehiy (yasaklama), sevap-ikâb (ceza verme) ve kasas (hikâyeler) bunlardan bazılarıdır. Âyet metninde yer alan ”Yüce Kur'an" ifadesi, tümün bir kısına atfedilmesi olayıdır. Bir başka ifadeyle Kur'an'dan bir parça olan Fatiha sûresine Kur'an-ı Kerim'in tamamı burada atfedilmiştir. Âyeti bu şekilde anlamak ve açıklamak mümkün olduğu gibi ”min" kelimesinin, beyan ifade etmiş olması da mümkündür. Bu takdirde âyette yeralan ”seb'an" kelimesi ”mesânî"nin aynısı olur. Yani Kur'an'dan olan Fatiha" demek olur. Bunun benzeri şu âyet-i kerimedir: "O halde pislikten, putlardan sakının." (Hâc: 30) Bu âyeti yukarıdaki gibi açıklarsak pislikten kaçının demek olur. Burada Fatiha'ya mesâniye denmesi, namazlarda okunuşunun tekrar edilmesinden dolayıdır. Çünkü Fatiha kendisinden sonra okunan sûre ve âyetlerle tekrar edilir, her rekâtta okunur. Sonra Fatma'nın yansı kulun Rabbine övgüsü, yarısı da Rabbin kula olan ihsanını ihtiva eder. Bu açıklamayı Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)’ın Ebû Saîd'e söylemiş olduğu şu ifadeler desteklemektedir: ”Sana öyle bir sûre öğreteceğim ki bu sûre Kur'an'daki en büyük sûredir." Ebû Saîd: ”Nedir o sûre yâ Rasûlallah?" diye sorunca Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn'dir. Bu sûre Seb'u'l- Mesânî'dir ve hana verilen Yüce Kur'an dır" buyurur.

Sakın onlardan bazı sınıflara kâfirlerden bazılarına verdiğimiz dünya malına dünyanın süsüne, zînetine, güzelliğine ve depdebesine hayran kalarak ve senin de aynısının olmasını temenni ederek göz dikme göz dikip de iştah kabartarak tamah etme. Yani gözünü dikip durma. Çünkü dünya malı ve serveti sana verilen Peygamberlik, Kur'an ve faziletlerle kıyaslanacak olursa çok hakir kalır, aldırmaya bile değmez. Çünkü sana verilen şey en büyük nimettir. Sana bahşedilen şeylerle müstağni ol, dünya metâına dönüp de bakma. Şu hadis-i şerif bu manayı vurgular: ”Kur'an ile müstağni olmayan bizden değildir. ” El-Hafız bu hadisin manasıyla ilgili dört çeşit açıklama yapmıştır: 1- Buradaki ”teğannî" den maksat, sesi yükseltmektir. 2- Başka kitaplara muhtaç olmaksızın Kur'anla yetinmektir. Çünkü Kur'an üstün bir kitaptır. Nitekim Hazret-i Ebû Bekir (radıyallahü anh) der ki: ”Herhangi bir kimseye Kur'an verilse de o, kendisine dünyalık verilen birinin kendisine verilenden daha değerli bir şey aldığı kanaatini taşısa, yüce olan Kur'an'ı küçültmüş, küçük olan şeyi tazim etmiş olur." 3- ”Teğannî" manayı bozmayacak şekilde sesi güzelleştirerek okumak demektir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Arapların şiir söylerken teğannî yapmalarını bırakıp, şiir okurken alıştıkları bu teğannîyi Kur'an okurken yapmalarını tercih etmiştir. 4- ”Teğannî" insanın sesini güzelleştirmesi, Kur'an okurken sesini dalgalandırın aksızın hoş bir şekilde okumasıdır. Onlardan kâfirlerden dolayı üzülme ve mü'minlere alçak gönüllü ol. Seninle birlikte bulunan fakir mü'minlere alçak gönüllü ol ve onlara acı. Âyet metninde yeralan ”vahfid cenâlıake" (kanatlarını yay) ifadesi kuşun yere inerken kanatlarını yayması fiilinden istiare yoluyla alçak gönüllü olmak manasına kullanılmıştır.

De ki: 'Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım.' Allah'ın azabının ineceğini size ifade eden ve bu konuda sizi ikaz edenim. Bu âyetin nüzul sebebi olarak ”Yemin olsun ki Biz sana Kur'an'dan yedi âyeti ve yüce Kur'an'ı verdik" âyet-i kerimesidir. Ebû Cehil'e ait bir kervan Şam'dan büyük bir mal yükü ile geliverir. Bu kervan yedi kafileden ibarettir. Rasûlüllah ve ashabı kervanın getirdiği mallara bakmaktadırlar. Peygamberin ashabının ekserisi aç ve çıplaktır. Rasûlü Halı (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın aklından, ashabının ihtiyaç içinde olduğu geçer. Bunun üzerine âyet-i kerime nazil olur. Yani Yüce Allah Rasûlüllah'a demiş olmaktadır ki, yedi kafileye bedel olarak sana Kur'an'dan yedi âyettik Fatihayı verdik. O halde Ebû Cehil'e verdiklerimize bakma. O, alçak dünya metaldir. Sonra ashabının haline de üzülme. Onlara alçak gönüllü ol. Çünkü senin onlara alçak gönüllü olman, sevilen dünyalık elde etmelerinden daha fazla onların kalbini hoş edecektir.

Tıpkı kısımlara ayıranlara indirdiğimiz gibi indirdik. Bu ifade yukarıda geçen ”Yemin olsun ki Biz sana Kur'an'dan yedi âyeti ve yüce Kur'an'ı verdik" âyet-i kerimesine bağlıdır. Bir başka ifadeyle burada sana Kur'an'dan yedi âyeti ve yüce Kur'an'ı tıpkı kısımlara ayıran Yahudi ve Hristiyanlara iki kitabı indirmemize benzer biçimde indirdik demek olur.

Ey Rasûlüm Muhammed! Onlar sana indirilen Kur'an'ı bölüp ayıranlardır. Kur'an'ı, hak ve batıl diye bölüp ayıranlardır. Çünkü inatla ve düşmanca diyorlar ki: ”Kur'an'ın bir kısmı haktır, Tevrat'a ve İncil'e uygundur. Bir kısmı da batıldır ve bu kitaplara aykırıdır." Burada verdiğimiz mana İbn Abbas (radıyallahü anhüma)'dan rivayet olunmuştur. Âyet metninde geçen ”idin" kelimesi, ”ıda" kelimesinin çoğuludur. Kelime, fırka, grup demektir. Burada Kur'an'ın, bölünmesi canlı olan bir varlığın bölündüğünde hayatının sona ermesiyle sonuçlanacak bir parçalanma deyimi ile ifade edilmesi onların yüce Kur'an'a karşı yaptıkları hareketin ne kadar çok çirkin olduğunu vurgulamak içindir. Nitekim bazı âlimler Kur'an'ı bölen kimselerin on iki kişi olduklarını ve kendilerini hac mevsiminde el-Velîd b. Muğîre'nin gönderdiğini, gönderilenlerin Mekke'nin çeşitli yörelerine ve yollarına dağıldıklarından bahsederler. Bunlar orada Mekke'nin giriş kapılarında otururlar, hacılar geldiğinde içlerinden birisi, bu adama aldırış etmeyin o, delinin birisidir der. Diğeri kâhindir, bir başkası müneccimdir, bir diğeri şâirdir, bir başkası büyücüdür derdi ve her biri insanları Peygamber efendimizin peşinden gitmekten alıkoyarlar, gelenleri kendi yanlarında alıkoyarlardı. Bunların hepsini Yüce Allah Bedir savaşında helak etmiştir.

Rabbin hakkı için mutlaka onların hepsini 'ne yapıyordunuz' diye sorguya çekeceğiz. Bu soru bir azarlama ve niçin böyle yaptınız şeklinde bir çıkışma sorusudur. Yüce Allah Rahman sûresinde şöyle buyurur: "İşte bugün insana da, cine de günahı sorulmaz." (Rahman: 39) Bunun manası şudur: Kendilerinden öğrenilmek üzere ne yaptınız diye sorulmaz. Çünkü bilgi alma sorusu, her şeyi bilen ve mülkün sahibi Allah açısından gereksizdir.

Rabbin hakkı için mutlaka onların hepsini 'ne yapıyordunuz' diye sorguya çekeceğiz. Bu soru bir azarlama ve niçin böyle yaptınız şeklinde bir çıkışma sorusudur. Yüce Allah Rahman sûresinde şöyle buyurur: "İşte bugün insana da, cine de günahı sorulmaz." (Rahman: 39) Bunun manası şudur: Kendilerinden öğrenilmek üzere ne yaptınız diye sorulmaz. Çünkü bilgi alma sorusu, her şeyi bilen ve mülkün sahibi Allah açısından gereksizdir.

Sana emrolunanı açıkça söyle sana emrolunan şeriatı açıktan açığa ifade et ve ortaya çıkar. Arapçada ”sadaa bi’l-hucceti" denilir ki manası, delilini açıktan açığa ortaya koydu demektir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyetin nüzulünden önce kendine gelen şeriatı gizliyordu. Allahü teâlâ'nın indirmiş olduğu şeylerden hiçbirini ”Sana emrolunanı açıkça söyle." âyet-i kerimesi ininceye kadar açıkça söylememiştir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a şeriat ve ahkâm kabilinden olan şeyleri açığa vurması emrolunmuştur, yoksa bilgi kabilinden olanlar değil. Ve ortak koşanlardan yüzçevir. Onların dediklerine aldırma ve dönüp bakma ve onlardan intikam almaya kalkışma.

(Seninle) alay edenlere karşı Biz sana yeteriz. Onları helak eder köklerini kazırız.

Onlar Allah ile beraber başka bir tanrı edinenlerdir. Yani putları ve başka şeyleri tanrı edinenlerdir. Alay edenlerin burada Allah ile beraber başka bir tanrı edinme vasfıyla nitelendirildiklerini görmekteyiz. Onların bu şekilde tavsif edilmeleri Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ı teselli etmek ve kendisine yapılan hitabı değersiz kılmak, önemsiz olduğunu ifade etmek içindir. Bu ifade alaycıların alaylarını sadece ona yöneltmediklerini, tam tersine daha büyük bir günah olan Allah'a şirk koşmaya cürete kalkıştıklarını vurgulayarak yapılmaktadır. Yakında bilecekler. Bu ifade bir tehdit ifadesidir. Hükümdarların vaadlerinde ve tehditlerinde yeralan ”sevfe", ”lealle" ve ”asâ" ifadeleri o hükümdarın bu vaadinde ve tehdidinde doğru söylediğini ve ciddi olduğunu gösterir. Artık o sözden sonra vaadin veya tehdidin doğruluğu üzerinde herhangi bir şüphe yoktur. İşte bu âyette Yüce Allah'ın vaadi ve tehdidi de aynı üslûp üzere cereyan etmektedir. Cumhura göre bu âyet-i kerime Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a eziyet etmekte ve onu alaya almakta ileri giden müşriklerin önde gelenlerden beş kişi hakkında nazil olmuştur. Yüce Allah bunları aynı günde helak etmiştir. Bunların helak edilişi Bedirden önceydi. Aralarında Amr b. El-Âs'ın babası el-Âs b. Vâil de bulunuyordu. el-Âs, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın arkasından burnuyla ve ağzıyla hareket ediyor, Peygamberi alaya alıyordu. Yağmurlu bir günde biniti üzerinde iki oğluyla birlikte sefere çıkar. Mekke'deki vadilerden birisine konaklar. Ayağını yere koyar koymaz beni yılan soktu der. Yılanı araştırırlar, fakat hiçbir şey bulamazlar. Ayağı şişe şişe deve boynu gibi olur ve oracıkta oluverir. Bu beş kişiden birisi de el-Hâris b. el-Kays'tır. Bu adam tuzlu bir balık yer. Ardından şiddetli bir hararet vücudunu sarar. Nihayet su içe içe karnı patlar ve bulunduğu yerde o da ölür. Bir üçüncüsü el-Esved b. el-Muttalib b. el-Hâris'tir. Bu zât oğluyla birlikte birgün çıkar. Kendine Cebrail gelir. el-Esved bir ağacın dibinde oturmaktadır. Cebrail dibinde oturduğu ağacı başına vurmaya başlar. Oğlundan yardım diler. Oğlu: Sana ilişen hiç kimseyi görmüyorum. Kendinden başka sana birşey yapan yok, der. Böylece el-Esved de olduğu yerde ölüp kalır. el-Esved ve arkadaşları, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a göz işaretiyle alay eder, onu gördüklerinde hep birlikte ıslık çalarlardı. Bu bedbahtlardan bir diğeri de Esved b. Abdi Yeğûs'tur. Bu adam, ailesiyle birlikte yola çıkar. Kendisine öyle şiddetli bir ateş gelir ki sonunda kömür gibi kapkara olur. Bu kişi Müslümanları görünce sahabeyi alaya alarak arkadaşlarına derdi ki: ”Bakın, bakın. Kisrâların ve kayserlerin mülküne vâris olacak yeryüzü hükümdarları geliyor." Çünkü sahabenin elbiseleri eski, yaşantıları meşakkatli idi. Beşinci bedbaht ise el-Velid b. el-Muğîre idi. Bu adam Halid b. Velid'in babası, Ebû Cehil'in amcasıydı. Birgün salınarak ve böbürlenerek yola koyulur. Nihayet ok yapan bir adamın yanında durur. Elbisesine bir ok takılır. Kibirinden dönüp de oku üzerinden atmaz. Ridâsının ucunu omzuna almak üzere çeker. İşte bu esnada ok, kolundaki hayat damarına rastlar ve o damarı keser. Ardından kanı bir daha hiç dinmez ve sonunda ölür.

Onların söyledikleri şirk sözleri, Kur'an hakkındaki ifadeleri ve seninle bunun yanında Kuranla alay etmeleri gibi şeyler yüzünden senin canının sıkıldığını -Yemin olsun- biliyoruz.

Sen şimdi hamd ile Rabbini tespih et sen Rabbine sığın. Başına gelenlerden ve iç sıkıntısından Rabbine sığın. Bilindiği üzere ”sübhânellah" kelimesi Allahü teâlâ'nın zâtından ve sıfatlarından noksanlığı ve ayıbı çekip alan bir kelimedir. O'nun el-kuddûs ve es-selâm gibi selbî isimleri bu kelimenin içinde mevcuttur. el-Kuddûs; her türlü ayıptan temiz, es-Selâm her türlü âfetten salim demektir. "Elhamdülillah" ifadesi ise her türlü kemâlin ve mükemmemmiğin, Allahü teâlâ'nın zatına ve sıfatlarına tanınmasını ifade eden bir kelimedir. Allahü teâlâ'nın isbat içeren, alîm, kadîr, semî', basîr vb. hiçbir ismi yoktur ki elhamdülillah kelimesinin içinde yer almasın. Sübhanellâh ifadesiyle aklımızın erdiği her ayıbı ve anladığımız her noksanı Allahü teâlâ'dan uzaklaştırıyoruz. Elhamdülillah ifadesiyle de bildiğimiz her mükemmelliği, aklımızın erdiği her yüceliği O'na veriyoruz demektir. Ve secde edenlerden namaz kılanlardan ol ki bu sana yetsin ve üzüntüyü senden gidersin. Rivayete göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a herhangi bir iş ağır geldiği zaman hemen namaza sığınırdı. Şerhu'l-Hikem'de denir ki: ”Kalplerin muradına eremediği ve alıştığı şeyler birbirine karıştığında meydana gelen üzüntü ve kederleri, açıkça görme halinden engellenmelerinden dolayıdır. Çünkü kalpler failin güzelliğini görebilselerdi uzaklığın elemi onlara güzel gelirdi. Bu tıpkı Yûsuf'un güzelliği karşısında ellerini kesip doğrayan kadınların hikâyesine benzer. ”

Ve sana yakîn ölüm gelinceye kadar Rabbine ibadet et. Bulunduğun ibadet halini sürdürmeye devam et. Burada ölüme ”yakîn" denilmiştir. Çünkü her canlı mahluka ölümün birgün gelip çatacağı kesindir. Buna göre âyetin manası; sen hayatta sağ olduğun sürece ibadetlerini bir an olsun aksatmadan devam et, demektir. Bu tıpkı Meryem süresindeki şu âyete benzer: ”Nerede olursam olayım O, beni mübarek kıldı. Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti." (Meryem: 31) Allahü teâlâ bu âyet-i kerimede ibadeti ölümle sınırlamıştır. Böylece ibadetin ölümün dışında bir şeyle biteceği gibi yanlış bir izlenimi ve kanaati ortadan kaldırmıştır. İnsanoğlu öldüğü zaman ameli kesilir ve artık geriye sevabı kalır. Allah'a hamd ve şükür olsun ki Hicr Sûresi sona erdi.

NAHL SURESİ Allah'ın emri geldi... Rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirleri, kendileri için vaad edilen azabın geciktiği düşüncesiyle Rasûlüllah'la alay edip vaad dolayısıyla yalanlıyor ve şöyle diyorlardı: ”Eğer azabın geleceği konusundaki sözleri doğruysa, putlarımız bize şefaatçi olur ve bizi ondan kurtarır." İşte bunun üzerine bu âyet indi. Allah'ın emri olan vadedilen azap ve onun gelişinin belirtilmesi, bu azabın yaklaştığına ve kısa bir süre sonra gerçekleşeceğine işaret etmektedir. Dolayısıyla âyette kastedilen şey: ”Ey kâfirler! Size vadolunan şey yaklaştı" demektir. Artık onu acele istemeyin. Allah'ın emrini ve onun gerçekleşmesini istemekte acele etmeyin. ”Acele etmek" kelimesi, herhangi bir şeyi zamanından önce istemek anlamındadır. Allah, müşriklerin ortak koştukları şeylerden uzaktır, yücedir. Burada Yüce Allah, kendisinin, bir ortağı olmaktan yüce ve münezzeh olduğunu belirtmektedir. Allah kendisini bu özelliklerin dışında tutmakla yüce zâtının bu tür benzetmelerden tamamen uzak olduğunu vurgulamaktadır. Bu âyet indiği zaman şehadet parmağı ile orta parmağına işaret ederek Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: ”Benim gönderilmemle kıyametin kopması arası şu iki parmağın arası kadar yakındır."

Allahü teâlâ melekleri... Yani Cebrail'i... Çünkü bir tek kimse, eğer yaptığı iş itibariyle önemli bir durumdaysa, onun gücünü yüceltmek için çoğul olarak isimlendirilir. Burada Cebrail'den ”melekler" şeklinde bahsedilmesi gibi. Ayrıca, Cebrail ile birlikte, vahyin korunması için yanında bulunan bir başka melek de kastedilmiş olabilir. Kullarından dilediğine yani buna ehil olanlara emrinden yani vahiy Allah'ın emirlerinden bir ruhtur. Ruh ile yani vahy ile -ki, Kur'an da bu vahiydendir--, vahy ölü kalplere hayat verdiği ya da, dinî açıdan bedendeki ruhun yerini tuttuğu için burada ruhtan kasıt vahiydir. İndirip: '(İnsanları) uyarın. Burada muhatap olan, kendilerine melekler yani Cebrail vasıtasıyla vahy gönderilen peygamberlerdir. Burada emreden Allah (celle celalühü) ve Allah'ın emrini ileten ise meleklerdir. ”el-İnzar" ise, uyarmak, bildirmek demektir: ”Ey Peygamberler insanlara bildiriniz" anlamındadır. Hiç şüphesiz şu konuyu, şu gerçeği bildirin ki Benden başka hiçbir ilâh yoktur. Bu söz bir taraftan Allah'ın birliğini ifade ettiği gibi diğer taraftan bununla müşrikler korkutulmaktadır. Zira onlar, Allah (celle celalühü)'ın yüce zatına mütenasip olmayan benzerlikler ve ortaklıklar isnat etmekle ona şirk koşmakta idiler. Benden korkun' benim azabımdan korkunuz diye emretmektedir. Bu âyette, meleklerin, Allah'ın kitap ve mesajlarını ulaştırma konusunda Allah ile peygamberleri arasında bir aracı olduklarına ve onlara vahyi indirdiklerine işaret vardır.

O, gökleri ve yeri, yani içinde bulunan her şeyle birlikte gökyüzüne ait ulvî cisimleri ve yer yüzüne ait süfli varlıkları hak ile, bâtıl ve boş yere değil, bir hikmet ve faydaya dayalı olarak yarattı. O, müşriklerin ortak koştuklarından ve yaratıcı gücü olmayan asılsız şeylerden çok yücedir. Noksanlık ve ayıplardan münezzehtir.

İnsanı bir meniden yarattı. Buradaki insandan kasıt, Âdem oğullarıdır. Çünkü Hazret-i Âdem ve Havva meniden değil, aksine Hazret-i Âdem topraktan, Hazret-i Havva ise Hazret-i Âdem'in sol kaburga kemiğinden yaratılmıştır. Birden o, yani insan yaratıldıktan hemen sonra apaçık bir mücadeleci, tartışan ve kendince deliller ortaya koyan düşman olup çıktı. El-Mehdevî'den şöyle nakledilmiştir: ”Übey b. Halef el-Cumahî'nin bir gün Hazret-i Peygambere (sallallahü aleyhi ve sellem) çürümüş bir kemik getirerek: 'Ey Muhammed! Sen, Allah'ın, çürümüş olan şu kemiği yeniden hayata döndüreceğine mi inanıyorsun?' dedi. İşte bunun üzerine bu âyet indi."

Hayvanları da... Arapçada ”neam" kelimesinin çoğulu olan ”en’âm", deve, sığır, koyun ve keçiye denir. Bu isim çoğunlukla deve için kullanılmakla birlikte, erkeği ve dişisiyle bu sayılan sekiz çifte işaret eder. Ey Ademoğulları! Allah bunları sizin menfaatiniz ve yararınız için yarattı. Aynı şekilde diğer mahlukatı da başka bir şey için değil, kulların yararlanması için yarattı. Yüce Allah'ın şu âyetleri de buna işaret eder: ”O yerde ne varsa hepsini sizin için yarattı." (Bakara: 29) ”Göklerdekini ve yerde olanı hep sizin hizmetinize vermiştir." (Lokman: 20) Onlarda sizin için ısınma... ”Dif", soğuğun zıddı olup sıcaklık anlamınadır. Daha sonra koyun yününden, deve tüyünden ve keçi tiftiğinden yapılan ve sıcaklık veren her elbiseye bu isim verilmiştir. Ve daha birçok faydalı şeyler vardır. Bu hayvanlar, sütlerinden istifade etmek, yolculuk yaparken üzerlerine binmek, tarlalarınızı sürmek ve onları para karşılığı satmak gibi birçok zarurî ihtiyaçlarınızı karşılarlar. Hem onlardan bazılarını da yersiniz. Onlardan yenmesi caiz olanların etlerini, yağlarını ve diğer kısımlarını yersiniz. Ancak kanları, kemikleri, cinsiyet ve dışkı organları yenmez. Çünkü bu kısımları haramdır.

O hayvanları akşamleyin günün sonunda, otlaktan ahırlarına veya dinlenme yerlerine getirirken ve sabahleyin günün ilk saatlerinde ahırlarından çıkarıp otlağa salarken, onlarda sizin için yukarıda sayılan ihtiyacınız olan menfaatler yanında bir güzellik de yani insan gözü için hoş bir görüntü ve onlarda zevk alınan bir süs de vardır.

Ağırlıklarınızı, yani yük ve eşyalarınızı, sizin gücünüzü aştığı için ancak büyük zorluklarla sırtınızda taşıyarak ulaşabileceğiniz, şayet develer, hayvanlar olmazsa, yüklerinizle beraber varamayacağınız veya çok zor şartlar altında varabileceğiniz şehirlere yani uzak yerlere veya Mekke halkının ticaret amacıyla gittikleri Yemen, Mısır ve Şam'a taşırlar. Şüphesiz Rabbiniz, çok şefkatli, çok merhametlidir. Rabbiniz bu hayvanları, üzerlerinde yolculuk yapmanız, yüklerinizi taşımanız ve çeşitli şekillerde faydalanmanız için yaratmakla, sizin için büyük bir merhamet ve şefkat sahibidir. Hazret-i Ömer (radıyallahü anh)'den şöyle rivayet edilmiştir: ”Resûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir savaş meydanında arkadaşları ile dolaşırken buldukları bir kuş yavrusunu ellerine aldı. Yavru kuşun anne veya babasından biri bunu görünce yavruyu tuttukları eline saldırdı. Ve yavru ellerinden düştü. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: ”Bu kuşa hayret etmiyor musunuz? Yavrusu alındı ve hemen buna karşılık vererek ellerinize saldırdı. Allah (celle celalühü)'a yemin ederim ki, Allah (celle celalühü), kullarına bu kuşun yavrusuna gösterdiğinden daha merhametlidir."

Binmeniz için... Bu, hayvanlara binilmesindeki büyük faydalara işaret etmektedir. Çünkü hayvanların, binmenin dışında yük taşımak için de kullanıldıkları bir gerçektir. Ve ziynet olarak... Yani binmenin yanında bir süs olarak onlarla ziynetlennıeniz için atları, katırları ve merkepleri eşekleri de yarattı. Daha sizin bilmediğiniz nice şeyleri, kara ve deniz hayvanlarından türlü türlü yaratıkları yaratır. Katır, at ve eşekten meydana gelir.

Doğru yolu göstermek Allah'a aittir. Ayetteki ”kasd" kelimesi, fail anlamında bir mastardır. Arapçada ”sebîlün kasdun" denir ki, anlamı doğru yol demektir. Mevlâ, -Rahmeti ve kesin va'di gereği- insanlara doğru yolu gösterir. Yoksa bu, Allah'a vacip olduğu için değil. Zira O, hiçbir şeye mecbur değildir. Yani hiçbir şey ona vacip değildir. İlâhî rahmeti gereği, insanlara, deliller getirmek, peygamberler göndermek ve kitaplar indirmek suretiyle, kendilerini hak yola, ulaştıracak doğru yolu gösterir. Ama yolun eğri olanı da vardır. Yani doğru yoldan sapan, yürüyeni doğru yola götürmeyen yollar da vardır. Bu, Yahudilik, Hristiyanlık, mecusilik ile küfür üzerinde bulunan diğer bâtıl din sahipleri, kendi heva ve arzularına uyan kimselerle bidat ehlinin gittiği yollardır. Eğer Allah dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi. Yani, eğer Allah (celle celalühü) sizi sözü edilen tevhid yoluna ulaştırmayı isteseydi, bu fiile ulaştıran bir hidayet verirdi. Ancak bunu dilemedi. Çünkü O'nun dilemesi, o yola girmeye sebep olacak bir hikmete tabidir. Çünkü mükellefiyetin, sevap ve azabın temeli cüz'î iradedir. İnsana kendi cüz'î iradesiyle yaptığı amellerden dolayı sevap veya ceza verilir.

Sizin için gökten bulutlara ve ondan da yer yüzüne suyu, bu suyun bir türü olan yağmuru, ezici kudretiyle indiren O'dur. İçeceğiniz, şey ondandır yani indirilen bu sudandır. Hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler de ondandır. Burada Allah (celle celalühü)'ın ağaçlan, bitkileri önce zikretmesindeki kasıt, ağaçların, bitkilerin üretilmesinin, yoktan varedilmesinin insanoğlunun gücü dışında olduğunu vurgulamak içindir.

Yüce Allah, daha sonra suyun yararlarından söz ederek şöyle buyurmaktadır: Sizin için, faydanız ve yararınız için onunla yani gökten inen su ile, gıdaların, aslı ve hayatın direği olan ekin, bir yandan katık, bir yandan da meyve olan zeytin... Hadiste şöyle geçmektedir: ”Zeytini ekmeğinizin yanında katık olarak yeyiniz ve yağından sürününüz. Çünkü o, mübarek bir ağaçtan çıkar." Hadiste geçen ”zeyt" zeytindir. Onun için mübarek denilmiştir. Çünkü, Beyt-i Mukaddes gibi mübarek olan yerlerde biter. Böyle olmayan yerlerde az görünür. Hurmalar... Burada geçen ”nahil" kelimesi, ”nahl" kelimesinin çoğuludur. Üzümler... Kelimenin bu şekilde çoğul kullanılması, içindeki çeşitli türleri kapsaması dolayısıyladır. Üzümün asıl adı ”meb"dir. Ona ”kemi" denilmesi câhiliyye döneminde olmuştur. Câhiliyye Arapları üzümün sanki ”kerem"den türediğini kasdeünişlerdir. Onlara göre üzümden yapılan şarap, içenleri, kereme yani cömertliğe şevkettiği için bu ismi vermişlerdir. Nitekim Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), üzümü cahiliye döneminde kullanıldığı şekilde isimlendirmeyi yasaklamış ve bu konuda şöyle buyumıuştur: ”Kernt değil, ineb deyin. Şüphesiz ”kerm", müminin kalbidir." Onların zannettikleri kerem ve cömertlik şaraptan değil, mü'minin kalbindendir. Çünkü sarhoş kimsenin tasarruflarının çoğu aklının başında olmamasındandır. Öyle ise buna cömertlik denmez. Çünkü o, bu durumda cömertliğin ne olduğunu bilmeyen ve malını saçıp savuran bir çocuk gibidir. Yüce Allah bu meyvelerin fazilet ve yararlarına işaret etmek için özel olarak zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: Ve bütün meyvelerden yani yüce Allah, meyve türlerinin her çeşidinden bitirir. Şüphesiz ki bunda, yani suyun indirilmesinde ve bu sudan çıkarılan bitkilerde düşünen bir toplum için... Tohumun ve çekirdeğin toprağa düşmesini, çiğin ve suyun ona ulaşmasıyla birlikte harekete geçmesini ve canlanmasını, daha sonra alt tabakası yarılıp damarların çıkmasını ve yer altına dağılmalarını, üst tabakasının varılmasıyla da oradan bir dal çıkararak büyümesini, daha sonra bu daldan yapraklanıl, çiçeklerin, tahıl ve meyvelerin yetişmesini ve nihayet bu ürünlerin çeşitli renk, şekil ve özelliklere sahip olmalarını anlayan ve idrak eden toplumlar için büyük bir ibret vardır. Tüm bu faaliyetlerde Allah (celle celalühü)’ın büyüklüğüne, yüceliğine, ilminin, kudretinin ve hikmetinin kemaline işaret eden deliller vardır. Aynı şekilde bir tohumun yukarıdaki örnekte de açıklandığı gibi, sonsuz denecek bir şekilde üremesinde toprak ve içerisinde yetiştikleri ortam ayın olmasına rağmen renk, tat ve büyüklüklerinin farklı olmasında Allah'ın varlığına ve birliğine işaretler vardır. İşte bu delilleri görebilenler, bütün bu olayların Allah (celle celalühü)'ın fiili ve eseri olduğunu, Allah (celle celalühü)’ın kemal sıfatlarına hiçbir şeyin benzemeyeceğini, O'nun yüceliğine hiç kimsenin ortak olamayacağım, ibadete sadece O'nun lâyık olduğunu ve kulluğun da sadece O'na yapılacağını bilirler.

Yüce Allah'ın ”Ve O, gece ile gündüzü, birbirini izler yaptı" (Furkan: 62) âyetinde belirttiği gibi birbirini takip eden geceyi, gündüzü, güneş'i ve ay'ı hayatınız, yaşamanız, meyvelerin gelişip olgunlaşması için sizin hizmetinize verdi. Güneş ve ayın hareketlerinde ve dünyayı aydınlatmalarında sizin için yararlar vardır. Yıldızlar da O'nun emrine bağlıdır. Yani diğer yıldızlar da, hareketlerinde, konumlarında ve bulundukları yerde Allah (celle celalühü)'ın emrine boyun eğdirilmişlerdir. Bunların hepsini Allah (celle celalühü) yarattı ve onları dilediği gibi idare etmektedir. Şüphesiz bunda, zikredilen bütün bunlarda aklım kullanan bir toplum için birçok açık deliller, işaretler vardır. Akıllarını kullanan kimseler bunlara bakıp ibret alırlar. Bunlar, Allah'ın yüce kudretine, ilmine, hikmetine ve birliğine delâlet eder. Akıl sahipleri üzerinde düşünmeye bile gerek duymadan bunları hemen anlarlar.

Yeryüzünde muhtelif renklerde, sınıflarda yarattığı hayvan, bitki ve meyve gibi şeyleri de sizin hizmetinize verdi. Bunlardan istediğiniz şekilde faydalanırsınız. ”Muhtelif renklerde''den maksat yeşil, beyaz, siyah gibi muhtelif şekillerde anlamında da olabilir. Netice itibariyle bütün bunları faydalanmanız ve yararlanmanız için hizmetinize vermiştir. ”Renkler" anlamındaki ”elvan"a sınıf manası verilmiştir. Çünkü çoğunlukla sınıfların farklı olması, renklerin farklı olmasından ileri gelir. Elbette bunda daha önce zikredilenlere ek olarak burada belirtilenlerde de öğüt alan bir toplum için... -Çünkü bunlar, onlardan habersiz olmayanlarca öğütten başka bir şeye ihtiyaç duymayan zorunlu bilgilerdendir.- İbret vardır. Bunların tek ve ortağı olmayan yüce Allah'ın işlerinden olduğuna şehadet eden deliller vardır.

O, ondan yani tatlı ve tuzlu denizden taze et yiyesiniz... diye denizi hizmetinize verdi. Burada tazelikten amaç, balıktır. Balıktan et olarak söz edilmesindeki maksat, balığın diğer hayvanlar gibi kesilmesine ihtiyaç olmamasından kaynaklanmaktadır. Burada ayrıca yüce Allah'ın kudretinin eksiksizliği açıklanmaktadır. Çünkü O, tuzlu, acı ve içilmesi mümkün olmayan bir suyun içinde taze ve lezzetli olan balığı yaratmıştır. Balığa burada et denilmesinden dolayı, İmam Malik ve Sevrî et yemiyeceğim" diye yemin eden kişi, eğer balık yerse, onun yemini bozulmuş olur" dediler. Buna karşı şu cevap verilir: Yeminler örfe dayanır. Mutlak anlamda et denilince bundan balık anlaşılmaz. Nitekim yüce Allah kâfirleri ”hayvan" olarak isimlendirerek şöyle buyurmuştur: ”Hiç şüphesiz Allah nazarında yer yüzündeki hayvanların en kötüsü kâfirlerdir. ” (Enfal: 55) Dolayısıyla hayvana binmeyeceğim diye yemin eden bir kişi, bir kâfirin sırtına bindiğinde yemini bozulmamış olur. Hayâtu'l-Hayavân isimli kitapta müftâbih olan görüşe göre köpek ve domuz şeklinde olsa bile yengeç, su kurbağası ve timsah dışındaki tüm deniz hayvanlarının yenmesi helâldir, denilir. Ve ondan, yani tuzlu denizden giyip takınacağınız, kadınlarınızın süsleneceği süsler... Aslında süs eşyası, altın ve gümüş gibi ziynet eşyalarıdır. Ancak burada süsten amaç inci ve mercan diye adlandırılan kırmızı ve beyaz taştır. Çıkarasınız diye, denizi de hizmetinize verdi. Avlanmanız, içine dalmanız ve üzerinde binerek geçmeniz gibi hizmetlerinizin görülmesi için denizi de emrinize veren yine Allah (celle celalühü)'tır. Gemilerin denizde suyu yararak gittiklerini görüyorsun. Bunlar, Allah'ın lûtfunu aramanız yani, gemilere binerek O'nun vermiş olduğu geniş rızıktan ve nimetinden yararlanmak için ticaret yapmanız ve O'na şükretmeniz içindir. Yani Allah (celle celalühü)'ın yüce nimetlerinin kıymetini bilip, O'nun tek olduğuna inanıp itaat etmeniz içindir.

Sizi sarsınaması için, yeryüzüne sabit dağları koydu. Dağsız yer yüzü, kemiksiz ete benzer. Hayvanın vücudunun kemikle ayakta durması gibi, yeryüzü de dağlar sayesinde sabit durmaktadır. Yeryüzü, küre şeklindedir ve kâinatın ortasında bulunmaktadır. Sabit dağların yeryüzüne konulması yüce Allah'ın büyüklüğünü gösteren bir tasvir ve kudretini ortaya koyan bir temsildir. Bu temsilden Öyle anlaşılmaktadır ki sanki biri onu eliyle tutmuş, yeryüzüne atmıştır. Nitekim bütün zorluklar O'nun için kolaydır. Yani yüce Allah'ın ”ol" demesiyle, yer yüzünde sabit dağlar meydana gelmiş ve hareketli halinden sonra dağlar sayesinde sağlam bir hale gelmiştir. Aynı şekilde yer yüzünde nehirler meydana getirdi ve çeşitli yolları da doğru yolu bulasınız diye yarattı. Bunlardan yararlanarak, istediğiniz amaca ve evlerinize ulaşmanız için yarattı. Büyüklerden biri: ”Dolambaçlı da olsa yoldan ayrılmayın, zor olsa da şehirlerde oturun, istenilen özelliklerde olmasa da bakire ile evlenin" demiştir.

İşaretler, yeryüzünde gündüz vakti yollarını bulabilmeleri için birçok alâmetler de yarattı. Bunlar dağlar, ovalar, sular, ağaçlar ve rüzgârlardır. Onlar, geceleyin başka işaretler olmasa da kara ve denizlerde yıldızla da yollarını bulurlar. Yıldızla kasdedilen, ya mutlak olarak yıldız cinsidir. Ya da Süreyya ve oğlak yıldızıdır. Çünkü bu yıldızlar devamlı sabit olan kuzey kutbu etrafında daire biçiminde gözükürler ve hiç kaybolmazlar.

Yaratan, bu büyük şeyleri meydana getiren ki, O Allah'tır, yaratmayan, kesinlikle herhangi bir şey yaratmaya güç yetiremeyen putlar gibi midir? Buradaki soru, reddetmek içindir. Yani Allah'ın birliğine işaret eden deliller ortaya çıktıktan sonra hiç bu tür benzerlikler düşünülebilir mi? Hiç düşünmüyor musunuz? Ey Mekkeliler! Bunu göz önünde bulundurmuyor ve düşünmüyor musunuz? İçinde bulunduğunuz bozgunculuğu bilmiyor musunuz?

Oysa size bolca verilen ve burada anılmayan Allah'ın nimetini saymaya kalksanız, sayamazsınız. Allah'ın bunca nimetlerine şükretmek şöyle dursun saymaya bile gücünüz yetmez. Hatta topluca bile sayamazsınız Şüphesiz Allah çok bağışlayan, o nimetlerin şükrü konusundaki kusurlarınızda haddi aşmanızı örten, çok esirgeyendir. Rahmeti ve nimeti boldur. Sizin günahlarınıza ve isyanınıza bakıp da rahmetini sizden kesmez, sizi ondan mahrum etmez.

Allah, gizlediklerinizi de, inanç ve amellerinizden içinizde sakladıklarınız şeyleri de, açığa vurduklarınızı da, yani o inanç ve amellerinizden açıkça ortaya koyduğunuz şeyleri de bilir. O'nun kapsamlı ilmine oranla sizin gizledikleriniz ve açığa vurduklarınız aynı seviyededir. Dolayısıyla O'nun hoşnutluğuna aykırı olan bir şeye cesaret etmemek, ondan sakınmak ve korkmak en uygun davranıştır.

Allah'tan başka yalvardıkları, yani kâfirlerin kulluk ettikleri ilâhlar... Duâ kelimesi, Kur'an'da çoğunlukla ”ibadet" anlamında kullanılır. Hiçbir şey yaratamazlar. Yani bu, onların yapabilecekleri bir şey değildir. Çünkü onlar buna güç yetirmekten âcizdirler. Zaten kendileri yaratılmışlardır. Yani gerçekte onların her şeyleri başka bir varlık tarafından yaratılmıştır. Dolayısıyla onlar da yaratıklardır.

Onlar ölüdürler, yani cansızlardır ve içlerinde hiçbir hayat belirtisi yoktur. Diri değillerdir. Yani döllenme veya yumurtlama yoluyla hayat bulma kabiliyetine sahip değildirler. Mutlak anlamda ölüdürler. Ve ne zaman dirileceklerini de bilmezler. Yani ilâh olarak tapılan bu şeyler kendilerine tapanların kabirlerinden ne zaman kalkacaklarını bilemezler.

İlâhınız tek bir ilâhtır. Hiçbir şey O'na ortak değildir. Ahirete iman etmeyenlerin... Tekrar diriliş, amellerin karşılığının verilmesi ve daha başka şeylere inanmayanların... İman sözlükte, kalble tasdik, şeriatta ise kalble inanmak ve dille söylemektir. Kalbieri inkarcıdır. Allah'ın birliğini kabul etmeyip inkâr ederler. Onlar, büyüklük taslarlar. Allah'ın birliğini itiraf edip ululamaktan ve hakkı kabul etmekten büyüklenip uzak durmak onların değişmez özelliğidir. İnkâr onların seciyeleri gibidir.

Hiç şüphesiz Allah, onların inkâr olarak kalblerinde gizledikleri şeyi de, kibirlerinden dolayı açığa vurdukları şeyi de bilir. Doğrusu Allah, tevhidden yüz çevirerek ona karşı büyüklük taslayanları sevmez. Bunlar, ister müşriklerden isterse inananlardan olsun, büyüklük taslayanlar grubuna girerler ve bu konuda eşittirler. Büyüklük taslamak, nefsi kendi gücünden üste yükseltmek ve hakkı inkâr etmektir. Şâir bu konuda ne güzel söylemiştir: Yer yüzünde sadece mütevazı bir şekilde yürü Onun altında senden çok daha yüksek nice kişiler vardır. Şayet sen izzet, şeref sahibi ve güçlü isen. Senden daha güçlü niceleri ölmüştür. Bundan dolayı daima mütevazi ol ve kimseye karşı kibirlenme. Çünkü tevazu, cennet kapılarından bir kapıdır. Kibir ise, cehennemden bir kapıdır. Dolayısıyla cennetin kapılarını açmak, cehennemin kapılarını kapatmak gerekir.

Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi' dendiği zaman: Kureyş halkı toplanarak: ”Muhammed, dili çok tatlı bir insandır. Birisiyle konuştuğunda onu hemen kendine bağlar ve kalbini kazanır. Sizden ileri gelenleri Mekke'nin yollarına çıkarın ve ona gitmek isteyenleri engellesinler" diye konuştular. Bunun üzerine onlar, bütün yollara çıkarak, Hazret-i Peygamber'in yanına kim gitmek isterse ona: ”O yalancının biridir. Ona ancak sefil ve köleler uyup inanırlar. İnsanlar ondan bir hayır görmezler. Onun kavminin seçkin ve ileri gelenleri onu terketmişlerdir" diyerek geri döndü itiyorlardı. Ancak içlerinden Allah'ın doğruya ulaştıracağı kimseler, onların bu sözlerine karşılık: ”Eğer, onu görmeden gidersek, kavmimizin en kötü insanları oluruz" diyerek Mekke'ye girerler, rastladı klan mü'minlere Hazret-i Peygamberi sorarlar, onlar da Hazret-i peygamber'in hayırlı bir kimse olduğunu söylerlerdi. İşte yüce Allah'ın bu buyruğu, buna işaret ediyor. Şu büyüklük taslayan müşriklere, Rabbiniz Hazret-i Muhammed'e ne indirdi, dendiği zaman: 'Eskilerin masallarını' dediler. Cevaplarını başka yöne çevirdiler ve: ”Bu, öncekilerin efsaneleri, yani geçmiş milletlerin uydurmaları ve onlarla ilgili sözleridir. İndirilen bu şeylerde bir şey yoktur" dediler.

Bunu, kıyamet günü kendi günahlarını tamamen yüklendikten başka, yani kendilerinin dalâlete düşmelerinden dolayı işledikleri günahları taşıyacaklar. Dünyada başlarına gelen şeylerden dolayı günahları mü'minlerin günahları gibi bağışlanmaz. Çünkü mü'minlerin namazdan namaza, ramazandan ramazana ve hacdan haca, bu ibadetleri yapmaya devam ettikleri müddetçe (küçük) günahları affedilir. Aynı şekilde mü'minlerin başına gelen belâlar, musibetler, hatta ayaklarının burkulması bile onların günahlannm karşılığının kefareti olarak kabul edilir. Âyette geçen ”evzâr", ”vizr" kelimesinin çoğuludur. Vizr, ağır yük demektir. Saptırdıkları bilgisiz kimselerin günahlarından bir kısmını da yüklenmeleri için yapıyorlar. Onlar, kendi günahlarının yanında saptırdıkları kimselerin günahlarının bazısını da yükleneceklerdir. Çünkü onların sapıtmalarına sebep olmuşlardır. Öyle ise günahta ortakdirlar. Bunlardan biri diğerini sapıtmaya çalışır, o da ona itaat eder. Böylece günahı beraberce yüklenirler. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bu konuda şöyle buyurmuştur: ”Kim kötü bir çığır açarsa bundan dolayı hem kendi günahını, hem onu takip eden kişilerin günahlarını kıyamete kadar çekecektir. ”(4) Âyette geçen ”bilgisiz kimseler"'den maksat gittikleri yolun kötü ve neticesinde günah işleyip ceza çekeceklerini bilmeyen kimseler kastedilmektedir. Bak, ne kötü şey yükleniyorlar. Şüphesiz hiç kimse, bir başkasının günahını yüklenmez. Herkes başkalarının değil, kendisinin işlediği günahları yüklenir. Şüphesiz bu, başkalarının günah işlemesine sebep olmadığı takdirde böyledir. Çünkü öyle olması, ilâhî hikmetin gereklerinden değildir. Başkalarını sapıtmanın günahını çekmeye gelince, bu, kendi günahı demektir. Çünkü onun sapıtmasına sebep olmuştur.

Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı da... Âyette geçen ”nıekr" kelimesi, hile veya tuzak anlamındadır, yani Mekke halkı da, kendilerinden öncekiler gibi hile yaptılar ve bu hile, başkalarının değil, kendilerinin helak olmasına sebep oldu. Çünkü kim kardeşine kuyu kazarsa, içine kendisi düşer. Bunun üzerine Allah, kurdukları binaları temellerinden sökmüş, onların evlerini temellerinden yıkmayı kasdetnıiş, böylece üstlerindeki tavan başlarına çökmüştü. Yani kendileri içindeyken binaları temellerinden yıkarak, tavanı üzerlerine çökmüştü. Çünkü onlar evin yıkılması sırasında içersindeydiler. Eğer içinde olmasalardı, evin başlarına yıkıldığı söylenmezdi. Böylece azap, yani rüzgârla helak edilmeleri kendilerine ummadıkları yerden gelmişti. Onların tahmin ettikleri gibi veya geleceğini sandıkları şekilde değil, Allah on lan hiç ummadıkları ve beklemedikleri şekilde cezalandırmıştı. Mana olarak burada ifade edilmek istenen şey, hileci ve inkarcılarla Kur'an-ı Kerim için ”eskilerin masalları" diyenlere Allah (celle celalühü)'ın hiç beklemedikleri bir yerden ceza vermiş olmasıdır.

Bu azap, onların dünyadaki azaplarıdır. Sonra kıyamet günü Allah onları yani bu iftiracı ve tuzak kuran kimseleri başkalarının önünde rezil eder ve korkutmak ve gülünçlüklerini ortaya koymak için der ki: 'Nerede o haklarında peygamberlere ve mü'minlere düşmanlık ettiğiniz ve kendi zannınızca öyle kabul ettiğiniz ortaklarım?' Gelip size şefaat etsinler ya da benim azabımdan sizi korusunlar bakalım! Kendilerine ilim verilmiş olanlar. Allah'ın bir olduğu bilinci verilen peygamberler ve mü'minler, onlara, alay edercesine ve kızarak derler ki: 'Gerçekten bugün rezillik, zillet ve aşağılanmalar ve kötülük, azap ve cezalar kafirleredir.' Allah'ı, O'nun âyetlerini ve peygamberlerini inkâr edenler üzerinedir.

İçinde bulundukları küfür ve kibirlenme hallerinde ısrar ederek kendilerine zulmederlerken, meleklerin canlarını aldığı kimseler, yani ölüm meleği ve onun yardımcıları ruhlarını alıncaya kadar küfürlerinde ısrar eden kâfirler şöyle diyerek teslim olurlar: Yani âhiretteki azabı gördüklerinde dünyada içinde bulundukları kibirlilik, inkarcılık ve isyancılığı bırakarak teslim olurlar ve derler ki: 'Biz dünyada hiçbir kötülük yapmıyorduk.' Kendilerini azaptan kurtarmak için yaptıkları kötülükleri ve Allah'a şirk koşmalarını inkâr ederler. Melekler cevaben bu inkarcılara şöyle derler: Hayır, bunların hepsini yaptınız. Allah sizin yaptıklarınızı çok iyi biliyor. Allah bundan dolayı sizi cezalandıracak ve şimdi ceza zamanıdır. İnkâr etmeniz ve yalanlarınız hiçbir fayda vermeyecektir.

Öyleyse içinde ebedî kalmak üzere cehennemin kapılarından girin. Her grup, içerisinde ebedî ve devamlı olarak kalacağı yere, bölüme, kendilerine ayrılan kapılardan girsinler. Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür. Ayette geçen ”mesvâ" menzil, kalınacak yer demektir. Şeyh Ali Es-Semerkandî Bahru'l-Uyûn isimli tefsirinde şöyle der: ”Kibirlilik üç kısına ayrılır: 1- Allah'a karşı kibirlenmek. Bu, ki birin en kötüsü ve en çirkinidir ve kaynağı da katıksız cehalettir. 2- Peygamberlere karşı kibirlilik. Bunun sebebi de kibirlenen insanın peygamberleri de kendisi gibi bir beşer ve insan kabul etmesidir. Bundan dolayı ona itaat etmekten büyüklenir. Bu, kişiyi tıpkı Allah'a karşı kibirlenmek gibi, sonsuz bir azaba uğratır. 3- İnsanlara karşı kibirlenmek. Bu da onları küçük görüp kendisini büyük görmesinden kaynaklanır. Bu sebeple onlara uymaktan kaçınır. Kendisini insanlarla aynı seviyede kabul etmeyen bu tür kibirlilik çok büyük bir çirkinlik olup bunu yapan da en büyük cahildir.

Korunanlara da: -Bunlar inanan ve inançlarında samimi olan kimselerdir- 'Rabbiniz ne indirdi?' Yani Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e hangi şeyi indirdi denildiği zaman, onlar cevap olarak: 'Hayır indirdi' dediler. Burada suale cevabın verilmiş oluşu indirilen şeyin gerçekten vuku bulduğuna ve peygamberin hak olduğuna işaret etmektedir. Bu dünyada, güzel amel işleyenlere ve ”lâilâhe illallah Muhammedü'r-Rasûlüllâh" diyerek kelime-i tevhidi söyleyenlere güzellik, güzel mükâfat vardır. Çünkü kelime-i tevhid, Allah (celle celalühü)’ın bir olduğunu, Hazret-i Muhammed'in O'nun elçisi olduğunu ikrar, kabul ve tasdik etmek, güzelliklerin en güzelidir. Âhiret yurdu ise, elbette daha hayırlıdır. İnsanlara dünyada verilenlere göre Âhiret hayatı bir cevher ve hazine özelliğindedir. Dünya ise onun yanında çömlek gibi kalır. Hiç şüphesiz mücevher çömlekten daha kıymetlidir. Hatta bu ikisi arasında münasebet bile yoktur. Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir. Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: ”Takva sahiplerinin yurdu dünyadır. Çünkü âhiret için azığı orada temin ederler."

Zemininden ırmaklar akan, Adn Cennetlerine girerler. Orada onlar için diledikleri her şey vardır. Orada diledikleri ve arzuladıkları her şeyi bulurlar. İşte Allah takva sahiplerini Allah'a ortak koşmayan ve günahlardan sakınan herkesi böyle, bu mükâfatlara benzeyen büyük ödüllerle mükâfatlandırır.

Melekler, yani ölüm meleği ve yardımcıları iyi insanlar, zulüm pisliğinden arınmış temiz insanlar olarak canlarını aldığı kimselere de: 'Selâm size! Bundan sonra size hiçbir korku yoktur. Kurtûbi şöyle der: ”Mü’minin canı alınacağı zaman, ölüm meleği gelir ve: 'Ey Allah'ın sevgili kulu! Selâm üzerine olsun: der ve onu cennetle müjdeler." Yaptıklarınıza karşılık, itaat takva ve amellere devam etmenizden dolayı girin cennete,' derler. Yani size Adn cennetleri hazırlanmıştır. Kabriniz cennet bahçelerinden bir bahçedir ve nimetlerin başlangıcıdır. Çünkü kabre iyi amellerle giren, sanki cennete girmiş gibi olur ve tükenmeyecek olan sonsuz nimetler bulur.

Mutlaka kendilerine meleklerin gelmesini, ölüm meleğinin ve yardımcılarının, ruhlarını almaya gelmesini yahut Rabbinin dünya azabına ilişkin emrinin gelmesini mi bekliyorlar? Nitekim bu, Bedir savaşında başlarına gelmiştir. Onlardan öncekiler, daha önce geçmiş milletler de böyle yapmıştı. Şirk, zulüm yalanlama ve alay konusunda bunun aynısını yapmışlardı. Allah onlara vereceği azaptan dolayı zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. İçerisinde bulundukları küfür ve isyanları sebebiyle kendilerine haksızlık ediyorlardı.

Nihayet yaptıklarının cezası, kötü amellerinin karşılığı onlara ulaştı ve alay ettikleri şey vaadedilen azap onları kuşattı. Üzerlerine indi ve onları içine aldı.

Ortak koşanlar yani Mekke'liler şöyle dedi: 'Allah, başka bir şeye ibadet etmememizi dileseydi ne biz, ne de atalarımız O'ndan başka bir şeye tapmazdık ve O'nsuz hiçbir şeyi haram kılmazdık.' Yani Bahire, Sâibe, Vasile ve Ham gibi şeyleri haram kılmazdık. Onlardan öncekiler de, Allah'a ortak koşan ve peygamberlere isyan eden önceki milletler de böyle yapmıştı. Buna benzer çirkin davranışlarda bulunmuşlardı. Peygamberlere düşen, yalnız açıkça tebliğ etmek değil mi? Yani onların görevi, hakkı kabul etme konusunda zorlamak değil, çağrıyı açık bir şekilde bildirmekten ibarettir.

Yemin olsun biz, her ümmete bir olan Allah'a ibadet edin, tağuttan kaçının'... ”Tağut", şeytan ve sapıklığa çağıran her şeydir. Diye bir peygamber gönderdik. Tıpkı seni gönderdiğimiz gibi, o ümmetlerden her birine özel peygamberler gönderdik. Onlardan kimine, bu milletlerden bazısına Allah hidayet etti. Onlarda Hakka kulluk etme ve tağuttan kaçınma duygusunu yarattı. Kimine de sapıklık hak oldu. İnat ve ısrarlarından dolayı ölünceye kadar sapıklıkta kalmaları sabit olmuştur. İşte yer yüzünde gezin de ey Kureyş topluluğu, etrafa bir bakın, yalanlayanların sonu nasıl olmuştur? Sapıklığa düşenlerin başlarına gelen şeyi görür, belki onların yok oluşlarının ve uğradıkları azabın izlerini taşıyan evleri ve yurtlarından ibret alırsınız.

Ey Rasûlüm Muhammed! Sen onların doğru yola gelmelerini yani Kureyş'in hidayete ulaşmasını ne kadar istesen de, bütün gücünle çaba göstersen de, Şüphesiz Allah, doğru yoldan saptırdığı kimseleri hidayete erdirmez. Sapıklığı tercih edip o yolda gidenleri Allah zorla hidayete erdirmez. Onların yardımcıları da olmaz ki onların azabını kaldırıp da onlara yardım etsin.

Onlar bütün güçleriyle: 'Allah ölen kimseyi tekrar diriltmez' diye yemin ettiler. Hayır, diriltecektir. Bu O'nun hak olarak verdiği bir sözdür. Bu, vaadinden dönmesi asla mümkün olmayan Yüce Allah tarafından verilmiş gerçek ve değişmez bir vaaddir. Fakat insanların çoğu yüce Allah'ın ilmini, kudretini, hikmetini ve diğer kemal sıfatlarını bilmedikleri için kendilerinin diri İtileceğini bilmezler.

Hakkında ihtilâf ettikleri şeyi, müminlere karşı, öldükten sonra dirilme ve amellerin karşılığının verilmesi gibi dinin getirdiği kurallara karşı ihtilâf ettikleri şeyleri onlara açıklaması ve inkarcıların da, Allah'ı inkâr edenler ve dirilişi kabul etmeyenlerin de kendilerinin yalancı olduklarını bilmeleri için (Allah onları diriltecek.) Allah, durumun ortaya çıkması için, mü’min olsun kâfir olsun her öleni diriltecektir.

Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, değerli olsun veya olmasın, herhangi bir şeyin meydana gelmesini istediğimizde ona sadece 'ol' meydana gel dememiz yeter. Çünkü O da hemen oluverir. Bu durum yüce Allah'ın istediği şeyin çabucak meydana geldiğini gösteren bir mecazdır ki, O'nun büyük gücünü ve kudretini gösterir. Çünkü emredilen her varlık, emri tam bir itaatkârlık içerisinde yerine getirir. Fahru'l-İslâm'a göre ise burada mecaz değil sözün hakikati murad edilmiştir. Allah, varlıkların meydana gelmesindeki ilâhî kanununu, bu kelime ile gerçekleştirmektedir. Başka bir şekilde gerçekleştirmesi de mümkündür. Buna göre âyetin manası: ”Allah 'ol' der, o da bu sözün akabinde hemen oluverir" demektir.

Kendilerine zulmedildikten sonra Allah uğrunda hicret edenleri... Bunlar, Mekke halkı tarafından kendilerine zulmedilen ve yurtlarından çıkarılan, bu yüzden önce Habeşistan'a, sonra da Medine'ye hicret eden, böylece iki hicretin sevabını kazananlardır. Müslümanların Kureyş halkı tarafından zulüm ve işkenceye tabi tutulduklarını gördüğünde Hazret-i Peygamber'in (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara şöyle söylediği rivayet edilmektedir: ”Yeryüzüne dağdın. Allah sizleri mutlaka birleştirecektir. ” Onlar Hazret-i Peygambere: ”Nereye gidelim" diye sorunca Hazret-i Peygamber: ”Habeş topraklarına gidin. Çünkü onların hiç kimseye zulmetmeyen bir kralları vardır. Ayrıca orası ; Allah'ın sizleri içinde bulunduğunuz bu durumdan kurtarmaya vesile olacak sadık ve dost bir memlekettir" buyurmuştur. Elbette dünya'da güzel bir şekilde yerleştireceğiz. İyi bir yere kı orası da Medine-i Münevvere'dir. Zira bilindiği gibi Medine halkı bu hicret edenleri kucaklamış, onlara yardım etmiş ve himayeleri altına almışlardı. Eğer, Allah'ın hicret edenlere her iki dünyada da iyilik vereceğini bilirierse, O'na diğerlerinden daha fazla inanırlar. Âhiret mükâfatı elbette daha büyüktür. Hicret ettiklerinden dolayı onlara vaadedilen mükâfat dünyada kendilerine verilenlerden daha büyüktür.

Onlar yani muhacirler ki, vatanlarından ayrılmalarına karşı sabrederler ve sadece Rablcrine tevekkül ederler. Her şeyi O'nun emrine bırakarak teslimiyet gösterirler ve ona güvenirler.

Senden önce ki milletler içinde de, kendilerine çoğunlukla meleklerin diliyle vahyettiğimiz erkeklerden başkasını, meleklerden değil erkek insanlardan başkasını peygamber olarak göndermedik. Çünkü Kureyş müşrikleri ”Allah gönderdiği peygamberinin insan olmasından daha büyüktür, yani insandan peygamber göndermez" dediler. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline, kitap ehlinin âlimlerine sorun. Onlar sizlere, yüce Allah'ın daha önceki milletlere, insanoğlundan başka peygamber göndermediğini haber vereceklerdir. Bu âyette bilinmeyen bir şeyin âlimlere ve ilim sahiplere sorulması gerektiğine işaret edilmektedir. Bu konuda şöyle bir rivayet gelmiştir: ”Hikmet, mü'minin kaybolmuş malıdır. Onu nerede bulursa alır." Dolayısıyla mü'minin tıpkı yitirdiği bir malı araması gibi hikmeti araması gerekir.

Biz o peygamberleri, açık delillerle ve kitaplarla, mucizelerle, gönderdik. Burada ”kitaplar" şeklinde çevirdiğimiz ”zuhur" kelimesi, yazılmış kitap anlamındaki ”zebûr" kelimesinin çoğuludur. Sana da, kendilerine indirileni... Bu kitaptaki hüküm ve yasaları, ayrıca helake uğrayan nesillerin durumlarını, Arap ve Arap olmayan tüm insanlara açıklaman için Zikr'i yani Kur'an'ı indirdik. Burada Kur'an ”zikir" olarak adlandırılmaktadır. Çünkü o, gafiller için bir hatırlatma ve uyarıdır. Belki düşünüp öğüt alırlar. Kur'an'dakini düşünüp anlamaya çalışırlar. İçerisindeki gerçekleri farkedip bundan ders ve ibret alırlar. Böylece öncekilerin ceza ve azaplarına sebep olan tutum ve davranışları terkederler.

Kötü tuzaklar kuranlar... Bunlar Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a tuzak kuran, İslâm'ı ortadan kaldırmaya çalışan, yani kötülük yapan, küfür ve isyanda bulunan Mekke'lilerdir. Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmeyeceğinden, yani Kânın ve ona uyanlara yaptığı gibi onları yerin dibine sokmayacağından ya da hiç ummadıkları bir yerden, farkında olmadıkları bir zamanda kendilerine azabın gelmeyeceğinden emin midirler?

Yahut dönüp dolaşırken dünyevi işlerle veya ticaretle uğraşırlarken O'nun kendilerini yakalayamayacağından (emin inidirler?) Onlar Allahı âciz bırakacak değillerdir. Kaçmakla veya herhangi bir şekilde ondan kurtulmaya çalışmakla Allah'ın azabından kurtulamazlar. Hadiste şöyle buyurulmuştur: ”Şüphesiz Allah zâlime mühlet verir, nihayet onu yakalayınca hiçbir şey onu kurtaramaz." buyrulmuştur. Yani ona, zulmünü artırıncaya kadar süre verir ve ömrünü uzatır. Sonra da şiddetli bir şekilde yakalar. Yakaladığında ise, hiç kimse onu Allah'tan kurtaramaz ve kurtuluşa eriştiremez.

Yahut kendilerini yavaş yavaş tüketerek cezalandırmayacağından (emin mi oldular?) Âyetteki ”tehavvuf eksilme demektir. Buna göre âyetin anlamı ”onları, nefislerinde ve mallarında yavaş yavaş eksiltmeler yaparak helake getirmeyeceğinden ve bu şekilde yakalamayacağından emin midirler?" şeklinde olur. Dolayısıyla onları tek bir durum içinde helak etmez. Bu üç durumun (yani yerin dibine geçirilmeleri, dünyada dönüp dolaşırken yakalanmaları ve nihayet yavaş yavaş tüketilerek cezalandırılmaları) zikredilmesinden maksat, Allah'ın gücü ve kudretine işaret etmek içindir. Çünkü Allah, cezalandıracağı kişiyi istediği gibi helak eder. Hiç şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir. Çünkü Allah hemen cezalandırmıyor. Cezayı hak ettiğiniz halde yine de sizlere şefkatli davranıyor.

Mekke kâfirleri Allah'ın yarattığı şeylere bakıp göryorlar mı? Sonra, onlar bu gibi şeylere bakmıyorlar mı ki Allah'ın mükemmel gücünü ve kudretini düşünüp de O'ndan korksun lar. Onların gölgeleri, Allah'ın kudretine boyun eğip secde ederek sağa sola döner, dolaşır. Burada ağaç, bitkiler, gövdesi olan ve gölgesi düşen her cisim kasdedilmiştir. Bunlar gölgeleri yerde olmakla Allah'a secde ederler. Bu gölgeleri uzayıp kısalarak Allah'ın isteğine uyarlar.

Göklerde bulunanlar, yüksekte bulunan her şey. Güneş, Ay ve yıldızlar bunlardandır. Yerdeki canlılar, yer yüzünde bulunan ve yaşayan her şey ve bütün melekler,ki bunlar da göklerde bulunurlar. Onların şanını yüceltmek ve yükseltmek maksadıyla ayrıca zikredilmiştir. Göktekiler, yerdekiler ve yüksek pozisyonlarına rağmen melekler büyüklük taslamadan Allah'a secde ederler. Allah'a ibadet ve secde etmekte kibirlenmezler. Tam aksine boyun eğerler. Çünkü her şey, haline uygun olarak yaratıcısının önünde secde eder. Yine her şey, yüce Allah'ın celâline uygun bir şekilde onu tesbih ederler. Bunlardan bazısı sözleriyle, bazısı da lisân-ı halleriyle Allah'ı tesbih ederler.

Onlar, üstlerindeki Rablerinden, büyük bir ürperti ve çekinmeyle bütün işlerinin sahibi olan Allah'tan korkarlar. Allah, büyük bir güçle onların üzerindedir: ”O, kullarının üstünde kahredici güce sahiptir..." (En'am: 18) Ve emredildikleri şeyi yaparlar. Allah'ın onlara, emrettiği şeyleri yaparlar, O'na itaat ederler.

Allah, tüm sorumluluk sahiplerine şöyle buyurdu: 'İki ilâh tutmayın. O, ancak bir ilâhtır. O'nun ortağı, benzeri yoktur. O, eşten ve oğuldan münezzehtir. Başkasından değil, yalnız Benden korkun' korunun.

Göklerde ve yerde melek, insan ve cinlerden ne varsa, yaratılış ve mülk olarak O'nun dur. Din de dâima O'nun dur. Yerde, gökte ve ikisi arasında bulunan her şeyin itaati ve bağlılığı O'nadır. Sadece O'na itaat etmek vaciptir. O halde Allah'tan başkasından mı korkuyorsunuz? Allah'ın bir olduğunu, her şeyin yaratma ve mülkiyet bakımından O'na ait olduğunu bildikten sonra hâlâ O'ndan başkasına mı itaat ediyor ve O'ndan başkasından mı korkuyorsunuz?

Nimet olarak zenginlik, beden sağlığı, bolluk gibi nimetlerden size ulaşan her şey Allah'tandır. Hepsi Allah tarafından verilmiştir. Sonra size fakirlik, vücudunuza bir belâ, kıtlık gibi az bir zarar dokunduğu zaman da bu zarar ve sıkıntıdan kurtulmak için, sesinizi yükselterek duâ ve yardım dileğiyle, başkasına değil, yalnız O'na yalvarırsınız.

Sonra sizden o zararı giderdiğinde, içinizden bir grup... Onlar, sizin içinizdeki kâfirlerdir. Hemen Rablerine ortak koşarlar. Başka varlıklara ibadet eder ve onlardan medet umarlar.

Kendilerine verdiklerimiz nimetler e karşılık nankörük etmek için böyle yaparlar. Allah'tan başkasına ibadet ederler. O halde bir süre daha faydalanın... Çok az bir süre dünyada yaşayın ve nimetlerinden biraz daha faydalanın. Bu bir tehdittir. Fakat yakında durumunuzun âkibeti ni ve üzerinize inecek olan azabı bileceksiniz.

Mekke kâfirleri, bir de kendilerine rızık olarak verdiklerimizden, ekinlerden, hayvanlardan ve bunların dışındakilerden bilmedikleri şeylere yani putlarına pay ayırıyorlar. Mekke kâfirleri, taptıklan putların hakikatini bilmiyorlar. Aksine bu putların fayda ve zarar vereceğine ve Allah katında şefaat edeceğine inanıyorlar. Allah'a yemin olsun ki siz, iftira etmekte olduğunuz dünyada, onların ilâh olduğuna inandığınız ve kendilerinden medet umduğunuz şeylerden mutlaka sorulacaksınız. Bu som onları kınamak ve korkutmak için olacaktır.

Onlar, şanı yüce, söyledikleri şeylerden uzak ve münezzeh olan Allah'a kızları mal ediyorlar da, bunlar Huzaa ve Kinane kabileleri olup ”melekler Allah'ın kızlarıdır" diyorlardı. Kendilerine hoşlandıklarını, çocuklardan erkek olanları seçip alıyorlar. Sonra yüce Allah, onların kızlara karşı takındı klan kötü tavırları tasvir ederek şöyle buyurmuştur:

Onlardan birine ”kızı olduğu ” müjdesi verildiği zaman, bir kız çocuğunun olduğu haber verildiğinde içi öfkeyle dolarak yüzü kapkara kesilir. Yüzü, üzüntüsünden ve sinirinden simsiyah olur. Kız çocuğu doğurduğu için hanımına kızar.

Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı, kınanmasından duyduğu utançla kavminden gizlenir. Onu, aşağılık duygusu içinde, zillet ve onursuzluk duygusuyla yanında mı tutsun, bu aşağılığa razı mıolsun yoksa toprağa mı gömsün? Bu olaydan dolayı o kadar kızıyorlardı ki, kız çocuğu doğuran bir kadını hemen terkediyoriar ve evine bile yaklaşmıyorlardı. Bakın, erkek çocukları kendilerine seçmeleri dolayısıyle verdikleri karar ne kadar kötüdür!

Kötü sıfat, daha önce kötülükleri zikredilen, ahirete inanmayanlar içindir. En yüce sıfatlar ise Allah'a aittir. Yaratılan varlıkların sahip oldukları özelliklerden uzak olarak en temiz ve en yüce sıfatlar, özellikler ve meziyetler Allah'a aittir. Çünkü O, her şeyden üstün, kudretinin kemaliyle tektir. Ve hikmet sahibidir. Yaptığı her şeyi hikmet gereği olarak yapar. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "İlk önce kız çocuğu doğurması kadının bereketindendir." Allah'ın şu âyetini duymadınız mı?: "O, dilediğine dişiler, dilediğine de erkekler verir. ” (Şûra: 49) Burada önce kız çocuğu zikredilmiştir. Yine bir Hadis-i Şerifte: "Kime kız çocukları verilerek denenir de onlara iyi bakarsa kendisi için cehennem ateşinden koruyan perde olurlar. ”

Eğer Allah insanları, yani kâfirleri zulümleri yüzünden, küfürleri ve işledikleri günahlar dolayısıyla cezalandıracak olsaydı, yer yüzünde hiçbir canlı bırakmazdı, hepsini helak ederdi. Fakat onları takdir edilen bir süreye kadar erteler. Onları çekecekleri azap vakti gelinceye kadar erteler ve onlara mühlet verir. Ecelleri takdir edilen süre geldiği zaman da onlar ne bir saat geri kalabilirler, yani o ecelden kurtulamazlar, ne de ileri geçebilirler. Geri kalmadıkları gibi ileriye de gidemezler. Burada saatten maksat, en kısa zaman birimidir.

Kendilerinin hoşlarına gitmeyen şeyleri Allah'a isnat ediyorlar. Kendilerinin kızlarının ve başkanlıkta ortaklarının olmasını istemiyorlar ama bunları Allah'a isnat ediyorlar. En güzel sonucun kendilerinin olduğunu anlatan dilleri de yalan söylüyor. "En güzel sonuçtan" maksat, cennettir. Onlar; eğer öldükten sonra gerçekten dirilme olacaksa cennete kendilerinin gideceğini söylüyorlar. Nitekim bu husus Fussılet: 51. âyetinde ” şöyle bildirilmiştir: Rabbime döndürülecek olursam, muhakkak benim için O’nun katında iyi halden en güzeli (cennet) var. ” “Hiç şüphesiz onlar için ” umdukları güzel sonuç yerine kendisinden daha büyük ceza olmayan “sadece ateş vardır ve onlar önceden ona sürüleceklerdir. ” Ateşe atılacaklardır.

Allah'a Yemin olsun ki, senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik. Bu peygamberler onları hakka davet etti. Fakat onlar bu davete uymadılar. Şeytan onlara işlerini süslü gösterdi. Çirkin şeyleri, küfürlerini, yalancılıklarını süsledi onlar da bu fiillerinde ısrar ederek iman etmediler. İşte o şeytan, bugün de bu dünyada onların dostudur. O ne kötü bir dosttur. Onlar için ahirette elem verici bir azap vardır. O da cehennem azabıdır.

Biz bu kitabı, yani Kur'an'ı sana ancak, hakkında ihtilâfa düştükleri Allah'ın birliği, âhiret, helâl ve haram konularındaki şeyleri onlara yani insanlara açıklaman ve iman eden bir topluma hidayet ve rahmet olması, sapıklıktan hidayete ve azaptan rahmete ulaştırması için indirdik. Burada Kur'an'ın mü'minler için hidayet ve rahmet olduğu belirtilmiştir. Çünkü bundan asıl faydalananı ar mü'minlerdir. Malik b. Dinar'ın şöyle söylediği rivayet edilmektedir. ”Ey Kur'an'ın taşıyıcıları. Kur'an sizin kalbinize ne ekmiştir? Unutmayınız ki nasıl ilkbaharda yağan yağmur yer yüzünü canlandırıyorsa Kur'an da mü'min'in kalbini canlandırır." Hazret-i Ali b. Ebû Talib (radıyallahü anh)'den de şöyle rivayet edilmektedir: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın: ”Bir fitne çıkacak" dediğini duydum. Ona: ”Ondan kurtuluş neyle olacak ey Allah'ın Rasûlü?" diye sordum. Şu cevabı verdi: ”Allah'ın kitabıyla. O kitapta sizden öncekiler ve sizden sonrakiler hakkındaki haberler vardır. Aranızda cereyan edecek olaylar hakkında da hükümler vardır. O, alay ve şaka değildir, aksine kesin hükümdür. Alimler ona doyamaz. O, Allah'ın en sağlam ipidir. O, Rabbin zikri ve doğruluk yoludur. Kim onunla konuşursa doğruyu söyler, kim ki onunla hüküm ve karar verirse adaletle hükmetmiş olur. Onunla amel eden mükâfatlandırılır, insanları ona davet eden doğru yola girer ve hidayet bulur.

Allah, gökten bulutlara ve oradan da yer yüzüne bir su, yağmur indirdi ve onunla yer yüzünü, yani yağmur vasıtasıyla yer yüzünde her türlü bitkileri çıkararak ölümünden, yani kuruluğundan sonra diriltti. Yeryüzü kupkuru hale geldikten sonra yağmur vasıtasıyla envâ-ı çeşit bitkiler bitirdi. Şüphesiz bunda, gökten suyun inmesi ve yer yüzünün öldükten sonra dirilmesinde tefekkür ve öğüt almak amacıyla dinleyen toplum için bir ibret vardır. Allah'ın birliğine, kudretine ve hikmetine işaret vardır. Oysa putların ve başka varlıkların hiçbir şeye güçleri yetmez. Âyette öğüt almak için dinlemeyen kimse, sanki bir şey işitmeyen sağır gibi kabul edilmiştir.

Şüphesiz sizin için ey insanlar, hayvanlarda da deve, inek, koyun ve keçi olmak üzere dört tür hayvanda büyük bir ibret vardır. İbret alan kimse, cehaletten kurtulur, ilme kavuşur. Burada âdeta, nasıl bir ibret vardır sorusuna karşı şöyle buyurulmuştur: Size, onların karınlarındaki işkembe ile kan arasından gelen,saf ve içerisinde kandan hiçbir iz olmadığı gibi işkembeden bir koku dahi olmayan saf, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz. Yiyecekler ve içecekler arasında ondan daha yararlısı yoktur. Âyette geçen ”ferş" işkembede kalan yem artıkları demektir. Bu konuda şöyle denildi: ”Allah sütü kan ile işkembe arasındaki bir yerde yarattı. Dolayısıyla işkembe organı yemi sindirdiği zaman altı işkembe dışkısı, ortası süt, üstü ise kan olur. Süt ile bunlar arasında Allah'ın kudretinden bir perde meydana gelmiştir. Hiçbiri bir diğerine ne renk, ne tat ve ne de koku itibariyle karışmazlar. Daha sonra ciğer bu oluşumlarda devreye girerek kanın damarlara, sütün memelere akmasını temin eder, dışkının da işkembe vasıtasıyla dışarı atılmasını sağlar.

Hurma ve üzüm meyvelerinden de hem içki ve hem de güzel rızık edinirsiniz. Bu âyet, içkinin haram olmadığı zamanda inmiştir. Aynı zamanda içkinin sevilmeyen bir şey olduğuna da işaret edilmektedir. Ayette geçen ”seker" sarhoş edici şey demektir. Burada sarhoş edici şey mukabilinde güzel rızık zikredilmiştir. Güzelin karşılığında zikredilen şey, güzel olmaz. İşte bunlarda, bu içecek ve yiyeceklerde aklını kullanan bir kavim için, bu işaret ve delilleri aklını kullanarak dikkatlice gören ve inceleyen insanlar için bir ibret vardır.

Ey Rasûlüm Muhammed! Rabbin bal ansına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçtan ve insanların yaptıkları kovanlardan kendine evler edin. Burada ”vahyetti"den maksat, ilham etti, bal yapma duygusunu kalbine koydu, ancak keyfiyetini Allah'tan başkasının bilmediği bir şekilde ona öğretti. Allahü teâlâ her hayvana, yararına olan şeyleri yapmasını, zararına olan şeylerden de kaçınmasını ilham etmiştir. Ayette ”ağaçlardan" denmeyip ”ağaçtan" denmiştir. Çünkü an, her ağaçta yuva yapmaz. Arıların yaptıkları yuvaları, insanların yaptıkları evlere benzetilerek ”evleri" şeklinde zikredilmiştir. Evinin altıgen oluşunda büyük bir maharet ve mimari üstünlük vardır. Arının yaptığı bu yuvayı, hiçbir mimar ve mühendis elinde en gelişmiş araç ve gereçler olmadan benzerini yapamaz. Arı, yuvasına altıgen şekli seçmiştir, çünkü bu, üçgen, dörtgen ve beşgenden daha geniştir ve aralarında hiçbir boşluk kalmaz.

Sonra her çeşit meyvelerden ye de, arzu ettiğin şekilde tatlısından, ekşisinden, acısından tüm meyvelerden ye. Burada meyveler genel olarak ifade edilmiştir. Ancak adetle tahsis edilebilir. Kovanından uzakta bulunan meyvelerden, çiçeklerden yediğin zaman Rabbinin (senin için) kolaylaştırdığı yollarında yürü!' Dağlarda ve ağaçların altında Rabbinin sana ilham ettiği ve öğrettiği yoldan yuvana dön. Gerçekten arının etrafındaki yerler kurursa gıda almak için başka yerlere gider ve uzak yerlerdeki meyvelerden yer ve daha sonra hiçbir yere sapmadan tekrar evine döner ve bu güzergâhları kendine yol yapar. Onların karınlarından kusına yolu ile çıkan renkleri çeşit çeşit arının yaşına bağlı olarak beyazından, yeşilinden sarısından ve siyahından olmak üzere farklı renklerde bal üretirler. Beyaz renkli balı genç arılar, sarı renklisini ortayaşlılar ve kırmızı renklisini de yaşlı arılar yaparlar. Bu renk farklılığı çiçeğin farklı renklerde oluşundan da kaynaklanabilir. Bir şerbet çıkar ki... Bal, içecek türden bir ürün olduğu için ”şerbet" olarak ifade edilmiştir. Arı çiçeklerin ve ağaç yapraklarının üzerinde bulunan taze, tatlı ve güzel kokulu maddeleri emerek gıdasını alır. Daha sonra almış olduğu bu gıdaları kusına yolu ile kovanlarına boşaltır. Arının kustuğu bu madde de Allah'ın izni ile bal olur. Onda yani o içecekte yani balda, insanlar için şifa vardır. İnsanların yakalandıkları bazı hastalıklar, acılar ve ağrılar için daha doğrusu şifasının balda olduğu bilinen hastalıklar için, balda, şifa vardır. Ancak bu demek değildir ki, balda her hastalık için şifa vardır. Onda diğer şifa veren ilaçlar gibi şifa vardır. Bu, hastalığın durumuna göre değişir. İbn Mes'ud ve ibn Ömer (radıyallahü anh) genellikle yanlarından balı hiç eksik etmezlerdi. Bir adamın Hazret-i Peygamberin yanına gelerek şöyle söylediği rivayet edilmektedir. ”Kardeşim karnından rahatsızdır." Hazret-i Peygamber de (sallallahü aleyhi ve sellem) cevaben: ”Ona bal içir" dedi. O adam da gidip kardeşine bal içirdi. Ancak kardeşi daha da kötü olunca, o da Hazret-i Peygamber'e gelip: ”kirdim, ancak daha kötü oldu" deyince Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Git ona bal içir" dedi. Adam tekrar kardeşinin yanına gidip bal içirdi. Ancak bu sefer kardeşinin karnı daha fazla ağrımaya başladı ve adam tekrar koşarak Hazret-i Peygamber'e geldi ve: ”Ey Allah'ın Rasûlü! İç irdim, ancak daha da kötü oldu" deyince Hazret-i Peygamber: ”Git ona yine bal içir. Allah doğru söylemiştir. Kardeşinin karnı yalancıdır," buyurdu. Adam gitti tekrar bal içirdi ve Allah ona şifa verdi. Elbette bunda, arının balında düşünen toplum için bir ibret vardır. Arı, şu küçük vücudu ve zayıflığı ile kendi kendine bal meydana getiremez. Bunun ancak bir yaratıcı tarafından meydana geldiğini ve bu özelliği ile arıyı, diğer böcek ve haşeratı düşünürler. Allah'ın yaratıcı ve tek olduğunu, her şeye gücü yettiğini ve benzeri olmadığını kabul edip bundan ibret alırlar. İşte bunda Rabbin kudretine, yüceliğine ve büyüklüğüne işaret eden kesin ve açık deliller vardır.

İlim ve kudretiyle her şeyi kuşatan Allah sizi yaratmıştır, sonra sizi vefat ettirecektir. Yani çocuk, genç ve ihtiyar halde iken Allah onların ruhlarını alır. Bu durumda en genciniz, onu ertelemeye güç yetiremediği gibi, yaşlınız da bunu öne alamaz. Kiminiz genç ve kuvvetli zamanında ölür. Daha önce bilgili iken hiçbir şeyi bilmez hale gelsin diye ölümünden önce sizden bazı kimseler ömrün en kötü çağına kadar yaşatılacaktır. Yani aklının, kuvvetinin ve anlama kapasitesinin eksilip, bünyesinin zayıflayacağı ve çocukluk yıllarındaki haline dönüşünceye kadar yaşatılacak. Bu da çok yaşlanıp bunaklık döneminin başladığı zamandır. Bu durumun ise belli bir yaşı yoktur. Bazen altmış yaşında bile bu duruma girilebilir. Bunun yanında bir de bakarsın ki adam yüz yaşını geçmiştir ama hâlâ aklı ve sıhhati yerindedir. Şüphesiz Allah bilendir. Ömrünüzün ne kadar ve nasıl takdir edildiğini çok iyi bilen O'dur. Kadirdir. Her şeye gücü yeter. Genci öldürebilen, yaşlı ve ihtiyarı yaşatabildi O'dur. Bu âyette insanların ecellerinin farklı oluşunun ancak her şeye gücü yeten ve hakim olan Allah'ın elinde olduğuna dair ikaz ve uyarı vardır. Allah, her insanın bünyesini ve mizacını belirli bir kader çizgisi üzere ayarlayıp düzene koymuştur. Eğer bunlar, insanların tabiatlarından kaynaklansaydı onların karakterleri bu derece farklı olmazdı.

Allah, rızıkta kiminizi kiminizden üstün kıldı.Yüce ve tek olan Allah, sizleri değişik durumlarda yarattı. Kiminiz fakir, kiminiz ise zengindir. Kiminiz işveren, kiminiz işçisiniz. Rızık ise, Allah'ın canlılara yiyecek ve içecek olarak vermiş olduğu şeylerdir. Bu âyeti kerimede vurgulanan nokta ise; zengin kişinin aklının çokluğundan veya çok çalışmasından dolayı zengin olmadığı, fakirin de aptallığından, aklının azlığından ya da az çalıştığından dolayı fakir olmadığı anlamına geldiğidir. Aksine hepsi Allah'tandır. Her şey ancak O'nun isteğiyle olur. Şairin söylediği gibi: Nice akıllı kişilerin yollarını kaybettiklerini, Nice cahillerin de nimet ve rızık içerisinde olduğunu görürsün. Üstün kılınanlar, yani rızık bakımından diğer insanlardan üstün olan kişiler ellerinin altındakilere yani kölelerine kendi rızıklarını vermiyorlar ki onda eşit olsunlar. Köleler ve efendilerin hepsi eşittir. Yani ellerinin altında bulunan kölelere, sahip oldukları rızıktan kendileri ile aynı seviyede olmasın diye vermiyorlar. Ancak az bir şey veriyorlar. Sonuç olarak kendilerine mal ve rızık verdiğimiz kişiler, bunda köleleri kendilerine ortak yapmıyorlar. Kölelerinin kendilerine eşit olmasını istemiyorlar. Oysa onlar insanlık ve yaratılış bakımından aynıdırlar. Öyle olduğu halde nasıl oluyor da Allah'ın kullarını ve yaratıklarını yüce Allah'a ortak koşuyorlar. ”Nerede toprak ve nerede yaratıkların Rabbi" sözünde görüldüğü gibi bu, müşriklerin yaptıkları çirkin davranışların ne kadar büyük olduğunu belirten bir vecizedir. Müşrikler telbiyelerinde şöyle diyorlardı: ”Sana geldik. Senin sadece bir ortağın vardır. Başka ortağın yoktur." Yoksa Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? Yani rızık verenin Allah olduğunu bildikleri halde hâlâ O'na ortak koşup nimetini inkâr mı ediyorlar?

Allah size kendi nefislerinizden kendi cinsinizden eşler yarattı. Onlarla ünsiyet kurasınız, onlardan faydalan asınız ve sizin gibi çocuklarınız olsun diye kadınları yarattı. Eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar yarattı. Sizin hizmetinizde olacak, size itaat edecek ve size yardımcı olacak çocuklar ve de onların çocuklarını yarattı. Ve sizi bal ve benzeri temiz gıdalarla nzıklandırdı. Zira asıl temiz ve lezzetli gıdalar cennettedir. Dünyada ise size bu gıdalardan sadece örnekler verilmiştir. Onlar hâlâ batıla inanıp şan, şöhret ve yücelik bakımından bu kadar büyük olan Allah'a inanmayıp bâtıla mı inanıyorlar? Bu da putların kendilerine fayda verdiğine, bahîra ve benzerlerinin (bu terimler için bkz. Mâide: 103) kendilerine haram olduğuna inanmalarıdır. Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? Onlar nimetlerin putlara ait olduğunu söylüyorlar. Batıldan kasıt putlar ve Allah'a ortak koşmaya götüren her şeydir. Allah'ın nimeti ise İslâm, Kur'an ve ondaki bütün hükümlerdir.

Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık veremeyecek, göklerden yağmur indirmek ve yerden bitki çıkarmak gibi herhangi bir rızık vermeye güç yetiremeyecek ve bunu asla yapamayacak ve güç yetiremeyecek olan şeylere tapıyorlar. Çünkü onlar cansızdırlar.

Allah'a benzerler ortaya koymaya, yarattığı şeylerden her hangi birini Allah'a benzetmeye ve O'na ortaklar koşmaya kalkmayın. Çünkü darb-ı mesel, bir durumun diğer bir duruma ve bir olayın diğer bir olaya benzetilmesidir. Yüce Allah (celle celalühü) ise, tek gerçektir. Ezelî ve ebedî olarak benzeri yoktur. Çünkü yaptığınız şeylerin iç yüzünü Allah bilir ve ona göre sizi cezalandırıcıdır. Siz ise bunu bilmezsiniz. Bilseydiniz Allah (celle celalühü)'a karşı gelmezdiniz.

Allah şu örneği verdi: Buradaki ”örnek" (darb-ı mesel), bir durumun bir başka duruma ve bir olayın bir başka olaya benzetilmesidir. Yani Allah, şirk koştukları şeylerle kendisi arasındaki durumun farklılığını anlamaları için onlara şu hatırlatmayı yaptı: Hiçbir şeye gücü yetmeyen ve başkasının malı olan bir köle ile, kendisine yüce katımızdan güzel helâl ve hoş veya insanlarca güzel görünen ve beğenilen bir rızık verdiğimiz ve bu rızıktan gizli ve açık olarak harcayan hür bir kimse, hiç eşit olur mu? Bu ikisi konum, güç ve kudret bakımından eşit değildir. Bütün hamd, Allah'a aittir. Bütün şükürler ve hamdler, bütün nimetleri veren yüce Allah (celle celalühü)'a aittir. Cansız putlar, hiçbir şükür ve hamde lâyık değildirler. Fakat çokları bunu bilmezler. İnsanların birçoğu bu nimetlerin Allah (celle celalühü)'tan başka varlıklar tarafından verildiğini sandıklarından dolayı onlara tapmaktadırlar.

Allah, şu iki kişiyi de çok açık bir şekilde örnek verdi: Onlardan biri dilsizdir. Konuşamaz durumda dilsiz olarak doğmuştur. Anlayışının kıt, kapasitesinin az olmasından dolayı bir şey yapamaz, hiçbir şey beceremez ve efendisinin üstüne bir yüktür. Efendisi onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Gittiği yerden herhangi bir faydalı şey yaparak dönmez. Şimdi bu, yukarıda özellikleri anlatılan adam doğru yolda yürüyerek, açık ve belirgin dosdoğru bir yol takip ederek adaleti emreden kimse ile eşit olur mu? Yâni güzel konuşan, her işini yapabilen ve insanları, bütün güzelliklerin kaynağı olan adalete teşvik eden kimse daha önce özellikleri zikredilen kişi ile aynı olur mu?

Göklerin ve yerin gaybı, bunlarda insanların bilmedikleri şeyler Allah'a aittir. Başkasına değil yalnızca Allah'a hastır. Kıyamet saatinin durumu. burada geçen ”saat" kelimesi, kıyametin kopacağı vakit için kullanılan isimdir. Yani geliş hızı bakımından insanlarca bilinmeyen kıyametin kopması göz açıp kapama gibi kısa bir süre ya da daha yakındır. Kıyametin vuku bulacağı zaman anlatılandan çok daha basit ve çok daha kısa bir zaman içerisinde, göz açıp kapamadan da bilinen en kısa zaman olduğu için bu örnek verilmiştir. Şüphesiz Allah, her şeye kadirdir. Onun, kıyameti koparmaya ve insanları yeniden diriltmeye de gücü yeter. Enes b. Malik (radıyallahü anh)'dan: Bir adam Hazret-i Peygamber'e gelerek: ”Kıyamet ne zaman kopacak?" diye sordu. Hazret-i Peygamber bu soruya cevap olarak: ”Onun için ne hazırladın" buyurdu. Adam ”Hiçbir şey, sadece Allah'ı ve onun Rasûlünü seviyorum onun için sordum" dedi. Hazret-i Peygamber de bunun üzerine: ”Sen sevdiklerinle beraber olacaksın"01' demiştir.

Siz, dünya ve âhiret konusunda hiçbir şey bilmezken, Allah sizi analarınızın karnından çıkardı. Bu nimetlere Şükredesiniz diye kulaklar, gözler ve kalpler verdi. Âyette önce kulaklar zikredilmiştir. Bunun sebebi vahiy kulaklar vasıtası ile alındığı için, ya da kulakların idraki, gözün idrakinden daha önce olduğu içindir. Nitekim çocuk dünyaya geldiği zaman gözünün açılması, kulaklarının açılmasından daha sonra olur. Allah size bu organları verdi ki onlarla ilim ve marifet elde edersiniz, eşya hakkında bilgi sahibi olursunuz, inceliklerini anlarsınız, özelliklerini kavrarsınız. Böylece sizin için delile gerek olmayacak şekilde bilgi hasıl olur, bu yolla ilim elde etmiş olursunuz. Göz, kulak ve kalpler için şükretmeye gelince, bunun yolu da bu organlar niçin yaratıldıysa o yönde kullanmakla olur. Meselâ kulaklarla Allah'ın kelâmını ve Rasûlüllah'ın hadislerini dinlemek, gözlerle Allah'ın âyetlerine bakmak, kalplerle de bu bakılan şeylerden Allah'ın varlığına birliğine, kudretine, ilmine delil getirmek gibi. Kim bu organları yaratıldığı şeyin dışında kullanırsa Allah'ın bu yüce nimetlerine nankörlük etmiş ve emanete hıyanette bulunmuş olur.

Yerden fazla uzak olmayan göğün boşluğunda O'nun emrine boyun eğdirilmiş olan kuşlara, Allah'ın kudretine delil getirmek için bakmadılar mı? Allah, kuşların uçmasını sağlayacak kanatlar yaratmıştır. Aslında kuş, bir cisim olduğuna göre yere düşmesi gerekir. Allah onların uçmasını kolaylaştırmıştır. Onları (orada), havada, yere düşmekten geniş kudreti ve plânı ile Allah'tan başka kimse tutamaz. Çünkü onların cisimlerinin ağırlığı ve havanın hafif oluşu düşmelerini gerektirir. Kuş için hava, denizde yüzen için su gibidir. Yüzen kimse kollarını açıp kapayarak, cismi ağır olmasına ve suyun sıvı olmasına rağmen suya batmaz. Şüphesiz bunda, kuşlara uçmanın kolay kıstırılmasında inanan bir toplum için ibretler vardır. Aslında herkes için ibretler vardır, ama, gerçek manada bundan inananlar yararlandığı için onlar zikredilmiştir.

Allah size, evlerinizi bir huzur ve sükun yeri yaptı. Taşlardan ve çamurdan yaptığınız binalarınızı sizin için huzur ve rahat bulacağınız, ikametinizde oturacağınız yerler yaptı ve hayvanların derilerinden, gerek göç ettiğinizde, sefer ve yolculuk zamanınızda ve gerekse bir yere inip orada konakladığınızda sizin için bir yerden bir yere taşınması kolay olan hafif ağırlıkta evler yaptı. Bu evlerden, bir yerde ikamet etmeye karar verdiğinizde içerisinde ikamet edeceğiniz çadır, kubbe şeklindeki otağlar, kıl veya keçeden yapılmış çadırlar kasdedilmektedir. Hayvanların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından yani koyunun yünlerinden, devenin yapağılarından ve keçinin kıllarından bir süreye kadar faydalanacağınız sert ve katı olduklarından dolayı uzun bir süreye kadar dayanıklı olan elbise gibi giyilen ve kilim gibi yere serilen bir ev eşyası ve kendisi ile faydalanılan bir geçimlik yaptı.

Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler, bulut, ağaç, dağ gibi gölgelendiğiniz ve sıcaktan korunduğunuz şeyler yaptı. Hicaz son derece sıcak olduğu için Allah onlara bu nimetinin değerini hatırlatmıştır. Sizin için dağlarda barınaklar içerisinde iskân ettiğiniz mağaralar, sığınaklar ve yollar yarattı ve sizi sıcaktan ve soğuktan koruyacak elbise olarak giyilen tüm eşyalar, pamuktan, ketenden, yünden ve benzeri maddelerden yapılan elbiseler ve savaşta sizi yaralanma, darbe ve sakatlanmadan koruyacak zırhlar yarattı. Zırhı ilk yapan Hazret-i Davud (aleyhisselâm) olmuştur. İşte böylece Allah... verdiği bu nimetlerle Müslüman olmanız için üzerinize nimetini tamamlıyor. İsi âmin ve Müslüman olmanın buradaki anlamı teslim olmaktır. Yani Allah'ın size vermiş olduğu gizli ve aşikar olan nimetlerinin idraki içerisinde teslimiyet göstererek nimet verenin hakkını kabul edip O'nun eşi, benzeri olmadığına ve tek olduğuna inanmanız için ey Kureyş halkı! Allah sizin üzerinize nimetini tamamlıyor.

Yine de İslâm’dan yüz çevirirlerse, kendilerine tebliğ edilen açık delilleri, öğüt ve nasihati arını kabul etmezlerse sana düşen ancak açık bir tebliğden ibarettir. Senin her hangi bir kusurun yoktur. Çünkü senin vazifen açık olarak onlara tebliğ etmektir ve sen de bunu, üzerine düşenden fazlası ile yaptın.

Onlar, yani müşriklerden bazıları Allah'ın nimetini bu sûrede zikredilen sayısız nimetlerin Allah'tan olduğunu bilirler, itiraf ederler. Sonra da onu nimet vermekten uzak olan şeylere kulluk yaparak fiilleriyle inkâr ederler. Çünkü onların çoğu kâfirdir. Kalpleriyle inkâr ederler, anılan şeyleri itiraf etmezler. '

Her ümmetten onların iman, itaat, isyan ve küfürleri üzerine tanıklık yapacak bir şahit, bir peygamber göndereceğimiz gün -ki bu, kıyamet günüdür.- artık ne kâfir olanlara izin verilir. Allah'tan özür dilemelerine izin verilmez. Çünkü onların mazeretleri yoktur. Ne de onlardan rıza dilemeleri istenir. Yani onlara ”Rabbinizi razı ediniz" denilmez ve onlardan rızayı gerektirecek bir şey de istenmez. Çünkü Allah'ın rızasını kazanmak, iman ve sâlih amelle olur. Âhiret ise mükellefiyet ve amel işleme yeri değil, bu dünyada yapılan amellerin karşılığının alınacağı yerdir. Dünya ise âhiretin tarlasıdır.

O zulmedenler, azabı gördüklerinde Kâfirlere yaptıklarından dolayı cezaları gösterildiğinde -ki o da cehennem azabıdır- bağırarak yaratıcıdan azaplarını hafifletmesini isterler. Artık onlardan lâyık oldukları ve içinde bulundukları azap hafifletilmez. Onlara süre de verilmez.. İstirahat etmeleri için onlara zaman da tanınmaz.

Ortak koşanlar, ortaklarını, müşrikler, tapındıkları putları gördüklerinde derler ki: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da tapmış olduğumuz, sana ortak koştuğumuz, seni bırakıp ibadet ettiğimiz ortaklarımızdır.' Bu durum onların yaptıklarının yanlış olduğunu kabul edip itiraf etmelerinin ifadesidir. Onlar, yani ortak koştukları da bunlara: Allah'ın onlara verdiği konuşma yeteneği sayesinde kâfirlere: Ey müşrikler 'siz mutlaka iddia ettiğiniz konuda yalancılarsınız.' Biz Allahın ortakları değiliz ve bize ibadet etmenizi de emretmedik diye lâf atarlar.

O gün Allah'a teslim bayrağını çekerler. Dünya'da Allah'a karşı gösterdikleri kibirden sonra O'nun hükmüne ve idaresine boyun eğerler ve uydurmakta oldukları şeyler, Allah'a ortak koştukları, yardımlarını ve şefaatlerini bekledikleri putları onlardan kaybolup giderler.

Kendileri kâfir olup da, başkalarını da Allah yolundan alıkoyanlar, İslâm'dan engelleyerek küfre teşvik edenler var ya, işte yapmakta oldukları bozgunculuklardan, fesatta ısrarlı olmalarından, -ki bu daha önce sözü edilen alıkoymalarıdır- dolayı onların azaplarını kat kat artırdık. Onlar, küfürleriyle buna hak kazanmışlardır.

Her ümmet içinde, kendilerinden, yani mazeret beyan etmemeleri için kendi cinslerinden, kendi üzerlerine bir şahit, bir peygamber getirdiğimiz gün, seni de onların o milletlerin üzerine şahit getirmiş olacağız. Tıpkı yüce Allah'ın: ”Her ümmetten bir şahit, seni de bunlara şahit getirdiğimizde halleri ne olacaktır?" (Nisa: 41) buyruğunda olduğu gibi, onlar için şahit getirmiş olacağız. Bu kitabı yani Kur'an'ı da sana, kâmil bir kitap olarak her şey için, din konusunda ve bu arada ümmetlerle onlara gelen peygamberlerin durumları hakkında son derece bir açıklama, bir hidayet, tam bir doğru yola götürücü kılavuz ve âlemler için rahmet kaynağı, özellikle Müslümanlar için de cennetle müjdeleyen bir müjde olarak indirdik.

Şüphesiz Allah, adaleti, Kuranda, aranızdaki hukukî konularda adaleti, zulmü terketmeyi ve hak sahibine hakkını vermeyi, ihsanı, güzel ameller işlemeyi emreder. Nitekim, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Şüphesiz Allah, her şeyde iyiliği emretti" buyurmuştur. Bir kediyi hapseden ve ölünceye kadar ona yemek vermeyen bir kadının azap gördüğü, susayan bir köpeğe ayakkabısıyla su veren bir kadının da Allah'ın rahmetine kavuştuğu ve bağışlandığı rivayet edilmiştir. Akrabaya vermeyi emreder. Akraba, yakınlar anlamındadır. Yani ihtiyacı olan yakınlara yardım etmeyi ve hayır duada bulunmayı emreder. Aslında bu da ihsan kapsamındadır. Burada akrabaya yardım edilmesinin ayrıca zikredilmesi, sıla-i rahimin önemini ortaya koymak ve faziletinin üstünlüğü konusunda uyanda bulunmak içindir. Sıla-i rahim, ister mahrem isterse gayrı mahrem olsun, ister vâris, isterse, dayı, teyze çocuklarıyla diğerleri gibi vâris olmayanlar olsun, bütün yakınlıklar için geneldir. Sıla-i Rahimi terketmek Allah'ın sevmediği şeylerden olduğu için, haramdır ve aynı zamanda rahmet meleklerinin gelmemesine sebep olur. Akrabalarla ilişkileri devam ettirmek ise vaciptir ve rızkın artmasına, ömrün uzamasına vesile olur. Bu görevin en basit olarak yerine getirilmesi ise, selâm vermek ya da selâm göndermekle yapılır. Çirkin işleri, yalan söylemek, iftira etmek, şeriatı küçümsemek, zina, livata ve bunlara benzer günah işlemek, çirkin davranışlarda bulunmak, kötülük; saf ve temiz bir kalbin ve nefsin hoşuna gitmeyen ve tasvip görmeyen şeyleri ve azgınlığı düşmanlık, zulüm, insanlara karşı büyüklük taslamak, sebepsiz olarak onlara dil uzatmak, ayıplarını açığa çıkarmak ve arkalarından gıybet etmek ve benzeri şeyleri Allah yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt verir. İyiliği yapıp kötülükten sakınasınız diye, Allah (celle celalühü) bu âyette üç şeyi emrediyor, üç şeyi de yasaklıyor. Bu altı şeyde, öncekiler ile sonrakilerin ilmi toplanmıştır. Tüm iyi ve kötü sıfatlar bunların içerisindedir. İbn Mes'ûd; ”Bu âyet, Kuranda hayır ve şer için söylenen en kapsamlı âyettir." demiştir. Bundan dolayıdır ki tüm hatipler; yapılması emredilen ve yasaklanan şeyleri özlü olarak ihtiva ettiğinden dolayı hutbelerinin sonunda daima bu âyeti okurlar.

Antlaşma karşılıklı olarak sözleşme yaptığınız veya ahidleştiğiniz, ahid ve misak yaptığınız zaman, Allah'ın ahdini yerine getirin. Bu ahidden maksat Müslüman olmak üzere Hazret-i Peygambere yapılan biattir. Zira Hazret-i Peygambere yapılan biat Allah'a yapılmış demektir. Nitekim Allah (celle celalühü) bir âyetinde: ”Sana biat edenler, aslında Allah'a biat etmişlerdir..." (Fetih: 10) buyurmaktadır. Allah'a verilen bu söz malî antlaşmaya benzetilerek biat etme şeklinde ifade edilmiştir. Sonra bu, insanın kendi isteğiyle yapmış olduğu her ahde şamil olmuştur. Çünkü sebebin husûsî olması, hükmün umûmî olmasına mani değildir. Ve Allah'ı üzerinize şahit tutarak pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Allah'ın ismini anarak ve onu şahit göstererek yapmış olduğunuz antlaşmaları, verdiğiniz sözleri ve yapmış olduğunuz yeminleri sakın bozmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri bilir. Yemin ve antlaşmaların bozulması ve benzeri davranışlardan dolayı Allah sizi cezalandırır. Bil ki, vefa, insanın kendisine gerekli kıldığı şeyin yerine getirilmesidir. Bu da ya kabul etmek ya da adamak ile olur. Kelâmcıların görüşüne göre şöyle denilmiştir: Şayet herhangi birinin su üstünde yürümek, havada uçmak gibi bir keramet gösterdiğine şahit olursanız hemen ona kanmayınız. Onun hakkındaki kararı ahde vefa edip etmediğini, hak yolundaki durumunu inceledikten sonra veriniz. Hikmet sahibi birine, ”Ne yapayım ki Müslüman olarak öleyim" diye sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: ”Müslüman olarak ölmek Allah'ın emirlerine uymak, insanlara samimi davranmak, nefse muhalefet etmek, şeytana düşman olmak ve dine bağlı olmakla mümkündür."

Bir topluluk, yani Kureyş, diğer topluluktan müminlerden sayıca ve malca daha çok olduğu için yeminlerinizi aranızda bozucu bir vasıta yaparak, ipliğini kuvvetle büktükten sonra çözen kadın gibi olmayın. Burada ahid ve yeminlerini bozan kimsenin durumu, ipliğini, yününü güzelce büktükten sonra bozan akılsız bir kadının durumuna benzetilerek kötülenmiştir. Araplar bir toplulukla andlaşma yaparlar, onlardan daha güçlü ve daha zengin bir topluluk bulunca, öncekileri terkedip onlara giderlerdi. İşte âyette bu durum yasaklanmıştır. Çünkü Allah bununla sizi imtihan etmektedir. Allah (celle celalühü) sizleri, başınıza bu tür olaylar getirmek suretiyle denemektedir. Acaba Allah'ın ve Rasûlü'nün kurallarına sarılıpta verdiğiniz sözlere bağlı kalıyor musunuz? Yoksa Kureyş'in çokluğuna ve kuvvetine yahut da Müslümanların zayıflığına mı aldanıyorsunuz? Ceylan, tek olsa bile bir domuz sürüsünden daha hayırlıdır. Asıl çok olan, tek de olsa hak üzere olandır. Şöyle söylenmektedir: Deccal'a yer yüzünü cemaatinin çokluğu ile kapladığı için Deccal adı verilmiştir. Fakat doğrusu ise ”tied" kelimesinden türemiştir ki anlamı, yalancılıktır. Çünkü Deccal, Tanrılık ve Rububiyet iddiasında bulunduğu için büyük bir yalancıdır. Taraftarlarının çok olması onun o gün hak üzere olduğunu ve yeryüzündekilerin en faziletlisi bulunduğunu ifade etmez. Zira Allah (celle celalühü) kişilerin dış görünüşlerine veya mallarına değil kalplerine ve yaptıkları icraatlara bakar. Eğer insanlar sâlih amele ve iyi bir kalbe sahip iseler işte o zaman mutlak ve kesin olarak Allah kendilerinden razı olmuştur. Onların ister güzel şekilleri ve kıymetli malları olsun veya olmasın eşittir. Dünyada hakkında ihtilâfa düştüğünüz şeyi kıyamet gününde sizi hesaba çekip amellerinizin karşılığı olan sevap veya azap vereceği zaman mutlaka size açıklayacaktır. Bu, Hak dinden ayrılan için bir tehdit ve korkutma mahiyetindedir. Çünkü bu davranışlar insanı ebedî azaba götürür.

Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı. Hepinizi İslâm üzerinde birleştirirdi. Fakat hikmete uygun olmadığı için bunu dilemedi. O, dilediğini saptırır. Saptıracağı kişinin içerisinde sapıklığı vareder. O da cüz-i iradesiyle bu sapıklığa batar ve öyle hareket eder. Dilediğini de doğru yola iletir. Cüz'î iradesini bu yolda kullanıp hidayete yönelenleri hidayete erdirir. Çünkü hidayet ile sapıklık insanın seçimine bırakılmış iki unsurdur. Ve yemin olsun ki siz mutlaka yaptığınız işlerden kıyamet gününde vefa, ahdi bozmak ve diğer bütün yaptıklarınızdan sorumlu tutulacaksınız.

Yeminlerinizi aranızda hile ve haksızlık yoluyla fesat ve bozgunculuk aracı edinmeyin. Sonra sağlamca yere basmakta olan ayak sürçebilir. Ey mü'minler! İmanınızla ve dininize bağlılığınızla sebat etmiş durumdayken ayaklarınız kayabilir. Allah yolundan alıkoymanızdan dolayı dünyada kötü bir azap tadarsınız ve (ahirette de) size büyük bir azap vardır. Yeminini yerine getirmemek, sözünde dumıamak demektir. Böyle yapan kimse başkaları için de kötü örnek olmuş olur, onların da yoldan çıkmalarına sebep olmuş olur. Bu sebeple âyette 'Allah yolundan alıkoymanızdan dolayı..." buyrulmuştur.

Allah'ın ahdini az bir karşılığa değişmeyin. Allah'a olan ahid ve Rasûlüne biatinizi ucuz şeylere değişmeyin ve sözünüzden dönmeyin. Kureyş kâfirleri, Müslümanların zayıflarını dinden uzaklaştırmaya çalışarak bunun için kendilerine dünyalık vadediyorlardı. Eğer anlayan kimseler iseniz, şüphesiz Allah katında olan, dünyada izzet, şeref ve galibiyet; ahirette ise sevap ve mükâfat sizin için daha hayırlıdır. İnanmayanların size vaadettikleri şeylerden daha hayırlı ve daha iyidir.

Sizin yanınızda bulunan dünyaya ait şeyler, çok olsa bile tükenir, eksi lip yok olur. Allah katında bulunan çeşit çeşit rahmet türleri ise kalıcıdır. Bitip tükenmezler. Biz sabredenlerin, müşriklerin eziyetlerine ve İslâm için çıkardıkları zorluklara vefa göstermelerinden ve fakirliğe karşı sabretmelerinden dolayı karşılığını, yaptıklarının en güzeliyle veririz. Nitekim Allah sâlih kullarına öyle şeyler hazırlamıştır ki, bunları ne bir göz gömıüş, ne bir kulak işitmiş ve ne de birinin aklından geçmiştir.

Erkek veya kadın, yani iyi davranışlarda bulunan kimse erkek olsun, kadın olsun kim mü'min olarak iyi bir iş yaparsa, sâlih amel işlerse... Sâlih amelden maksat, riya ve gösterişten uzak, Allah'ın rızası gözetilerek yapılan amel demektir. Ayette ”mü'min olarak" kaydı getirilmiştir. Çünkü kâfirlerin amellerine itibar edilmez, onlar iyi amellerinden dolayı sevap elde edemezler. Onu mutlaka dünyada güzel bir hayat ile yaşatırız. Çünkü eğer zengin ise zaten bellidir. Yok eğer zorluk ve sıkıntı içerisinde yaşıyorsa kanaat sahibi olur, kendisine verilen rızka razı olur, böylece yaşayışı yine güzel olur. Bunun yanısıra âhirette de büyük sevaplar kazanacağını bilir. Oruçlunun geceleyin kavuşacağı nimetleri düşünerek gündüzünün çok güzel olması gibi. Fâcir (günahkâr) kimsenin durumu ise böyle değildir. Fakir ise zaten durumu bellidir. Yok şayet zengin ise malının tükeneceğini düşünerek hayatı zehir olur, bu durumda hissettiği korkudan ötürü de hayatından zevk alamaz. Ve onların mükâfatlarını yaptıklarının en güzeliyle veririz. Âhirette onlara özel bir mükâfat vereceğiz. Yaptıkları ve işledikleri sâlih amellerden dolayı onları mükâfatlandıracağız. İmam Ahmed b. Hanbel (radıyallahü anh)'in dostlarından biri şöyle anlatmıştır: Ahmed b. Hanbel öldükten sonra kendisini rüyamda gururlu ve çalımlı bir şekilde yürürken gördüm ve ”Ey kardeşim bu ne yürüyüştür" diye sordum. O da: ”Cennettekilerin yürüyüşüdür bu," dedi. Ben de: ”Allah senin için ne yaptı?" dedim. ”Allah beni affetti ve altından iki papuç giydirdi ve: 'Bu senin, Kur'an'ın Allah'ın kelâmı olduğunu ve yaratılmadığını söylemenden dolayı mükâfatındır,' buyurdu ve daha sonra da: 'Kalk ya Ahmet cennet'e istediğin şekilde gir' dedi. Cennete girince bir de baktım ki Süfyan el-Sevrî (Allah ona rahmet etsin) iki yeşil kanadı ile bir hurma ağacından diğerine uçarak şu âyeti okuyor: 'Bize vaadettiklerini doğrulayan ve yeryüzünü bize miras kılan Allah'a hamd olsun. Cennette istediğimiz yerde oturabiliriz. Çalışanlar için verilen mükâfat ne güzel nimettir. ' (Zümer: 74)"

Kur'an'ı okuduğun zaman, (önce) o kovulmuş iyilikten uzaklaştırılmış, taşlanmış ve lanetlenmiş şeytandan, yani onun vesveselerinden ve özellikle de Kur'an okurken seni şaşırtmasından Allah'a sığın. O'ndan seni korumasını ve sana yardım etmesini iste.

Gerçek şu ki, onun yani şeytanın iman edenler ve yalnız Rablerine tevekkül edenler yani kendisine iman eden Allah'ın sevgili kulları ve O'na tevekkül edip güvenen kullar üzerinde hiçbir hâkimiyeti, otorite ve velayeti yoktur. Dolayısıyla onun vesvesesinin onlar üzerinde hiçbir etkisi olmaz.

Onun hâkimiyeti onun tesiri, kuvveti, galibiyeti, onun davetine uyarak ancak onu dost edinenlere, ona itaat edenlere, onun yolunda gidenlere, onun davetini kabul edenlere ve onu Allah'a ortak koşanlaradır. Onları, Allah'a ortak koşmaya sevkeden de şeytandır. Kur'an'ı okurken, özellikle kovulmuş olan şeytandan Allah'a sığınmanın büyük anlam ve faydaları vardır: Birincisi: Okuyan, bununla, şeytan olayının bir gerçek olduğunu anlar, onun hakkında düşünür ve onun Allah'ın emrine karşı geldiği, Hazret-i Âdem'e secde etmediği için şeytan olduğu, bu yüzden kâfir olduğunu bilir. Böylece Kur'an okurken dikkatli olur. Bunun için de Kur'an okumadan önce niyetini temiz tutup Allah'ın emirlerine uyar ve yasakladığı şeylerden korunur. Allah'a muhalefetten korunmak için bunu yapar. Zira Allah'a muhalefet etmekten dolayı Allah'ın rahmetinden kovulma, lanet, faşıklık, küfür ve cehennemde ebedî bir azap vardır. İkincisi: Kulun içinden birtakım şeyler geçebilir, şeytan vesvese verebilir. Bu sebeple kalbi karışır ve Allah'ın kelâmını okumaktan tat alamaz. İşte bunun için Kur'an-ı Kerimi okumaya başlamadan önce, insanın istiâzcde bulunması (yani şeytanın şerrinden Allah'a sığınmak için ”eûzübiliâhinıineşşeytânirracîm" demesi), nefsini temizlemesi, kalbini şeytanın vesveselerinden arındırması, böylece Kur'an'ın nuruyla aydınlanması gerekir. Üçüncüsü: Allah'ın kelâmında yani Kur'an'ın her kelimesinde birçok işaretler, birçok mana ve gerçekler yatmaktadır. Bunları ise ancak, temiz, şeytan'ın vesveselerinden uzak ve Hakkın güzel kokusu ile paklanmış bir kalp anlayabilir. Bu da ancak Allah'a sığınmak ile mümkündür. Allah, istiâzeyi Kur'an'ın manasının anlaşılması için emretmiştir. Cubeyr b. Mut'un şöyle rivayet etmektedir: Hazret-i Peygamber'i şöyle söylerken işittim: ”Allah'ı sabah akşam tesbih ederim, Allah en büyüktür ve uludur. Allah'a nihayetsiz hamdolsun. Geçmişte ve gelecekte lanetlenmiş şeytanın üfürmesinden, nefesinden ve vesveselerinden Allah'a sığınırım."

Biz bir âyetin yerine başka bir âyet getirdiğimiz zaman, Kur'an'ın tercümanı İbn Abbas (radıyallahü anh) şöyle demiştir: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) içerisinde şiddet olan bir âyet indiğinde, onu insanlara söyler ve onlar da onunla Allah ne emrettiyse öyle amel ederlerdi. Dolayısıyla bu, onlar için zor olurdu ve Allah da bu zorluğu, kendisinden rahmet olarak kaldırıp onun yerine uyulması daha kolay olan bir âyet indirirdi. Kureyş kâfirleri de onlara: ”Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) arkadaşlarıyla dalga geçiyor, bugün bir şey emrediyor, yarın da aynı şeyi onlara yasaklıyor, ve onlara daha kolay olanı getiriyor. O, ancak iftiracının biri olup söylediklerini kendiliğinden söylüyor," dediler. Buna göre âyetin manâsı: ”Kur'an'da bir âyetin yerine başka bir âyet indirdiğimiz, öncekini iptal edip daha sonra gönderdiğimizi yürürlüğe soktuğumuz zaman..." şeklinde olur. -Ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir.- Kâfirlerin söylediklerine, yaptıklarına cevap ve tehdit olarak söylenmiş bu cümlede onların görüşlerinin bozukluğuna dikkat çekilmektedir. Allah, daha önce ve daha sonra indirdiklerini en iyi bilendir. Hükümlerden veya yasalardan hangisinin daha faydalı olduğunu ve hangi şeyin ne zaman faydalı olacağını veya ne zaman faydalı olmayacağını en iyi bilen O'dur. Zira herhangi bir şey belli bir zamanda faydalı olurken başka bir zaman diliminde faydalı olmayabilir. Dolayısıyle onu iptal eder ve yerine kullarına daha faydalı hükümler indirir. Onlar: 'Sen ancak iftiracısın' derler. Yani kâfirler. Allah adına kendinden lâflar üretiyorsun derler. Hayır onların çoğu Allah'ın birçok şeyi kullarının faydası için emretmiş olduğunu bilmezler.

Onlara cevap olarak de ki: 'Onu Kur'an'ı Ruhu'l-Kudüs, beşerî kötülük ve pisliklerden arınmış olan temiz mukaddes ruh, yani Cebrail (aleyhisselâm) İman edenlere, Allah'ın kelâmı olduğu hususunda sebat vermek... Çünkü onlar, nesneden yeni âyeti duyduklarında onun kulların yararına olduğunu düşünürler, inançları sağlamlasın Kalpleri de Allah'ın hikmet sahibi olduğu hususunda tatminkâr olurlar. Onlar Allah'ın sadece hikmetli ve doğru şeyleri indirdiğine inanıp sebat ederler. Müslümanları doğru yola iletmek ve onlara müjde vermek için, onları kötülükten kurtarmak ve sapıklıktan uzak tutmak ve de Müslümanları cennetle müjdelemek için Rabbin katından hikmetine uygun ve hak olarak indirdi. Bu âyette herhangi bir âyetin başka bir âyetle değişikliğinin hak ve gerçek olduğuna dair delil vardır.

Şüphesiz Biz onların: Yani Mekke kâfirlerinin: 'Onu, yani Kur'an'ı bir insan yani Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e Arap dilini iyi bilen bir kimse öğretiyor', vahiyle gökten bir melek indirmiyor dediklerini biliyoruz. Rivayet edildiğine göre Ubeyd b. Mesleme şöyle demiştir: ”İki Hristiyan kölemiz vardı. Bunlardan birinin ismi Yesâr, diğerinin ismi Cebr idi. Kendi kitaplarını kendi lisanlarıyle okuyorlardı. Hazret-i Peygamber de onlara uğruyor, okuduklarını dinliyordu. İşte bunun için müşrikler, Muhammed bu iki köleden öğreniyor, diyorlardı. Bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi." Saparak kendisine nispet ettikleri şahsın dili yabancıdır. ”Yabancı" dan (acemi) kasıt Arap bile olsa Arapça'yı açık ve fasih biçimde konuşamayan demektir. ”Acemi" ise fasih konuşsa bile Arap olmayan demektir. Mana olarak Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e öğreten kişinin dili anlaşılmıyor, açık değildir. Hâlbuki bu yani Kur'an-ı Kerim apaçık Arapçadır. Tüm kelimeleriyle açık ve seçik olarak fasih bir Arapçadır. Acemî, yani ana dili Arapça olmayan ve Arapçayı iyi bilmeyen bir yabancının bu vecîz Kur'an'ı getirmesi mümkün değildir. Zira Kur'an manasıyle olduğu gibi nazmiyle de mucizedir. Çünkü gelecekten ve bilinmeyen şeylerden haberler vermektedir. Şayet bu, bir insanın öğretmesiyle meydana geliyor diyorsanız, bütün dünyayı âciz bırakan bu kitabı ona bir yabancı nasıl öğretebilir?

Allah'ın âyetlerine inanmayanlara yani Kur'an'ın Allah katından indirildiğini tasdik etmeyenlere gelince, kuşkusuz Allah onları doğru yola, kurtuluş yoluna iletmez. Onlar için yani o kâfirler için âhirette acıklı çok acı veren ve fazla ağrı çektiren bir azap vardır.

Yalanı ancak... Burada ”yalanm açık bir şekilde belirtilmesi, çok çirkin günah olduğunu belirtmek içindir. Allah'ın âyetlerine inanmayanlar uydurur. Bu onların Hazret-i Peygamber'e: ”Sen iftiracısın" şeklindeki sözlerine bir cevaptır. Dolayısıyla yalan uydurmak ancak inanmayanlara yakışır. Çünkü o, kendisine verilecek azaba inanmadığından ondan korunmaya çalışmaz. Ancak inanan ve konuştuklarının sorumluluğundan korkan kişiden böyle bir iftiranın çıkması mümkün değildir. işte asıl yalancılar onlardır. Allah'ın âyetlerine inanmayanlardır. Hazret-i Peygamber (aleyhisselâm) bunun tam aksi bir durumdadır. Bu iddiayı ileri sürenler yalancılıkta en yüksek bir mertebededirler. Zira Allah'ın âyetini inkâr ve onlara dil uzatmaktan daha büyük yalan olmaz.

Kalbi imanla dolu olduğu halde dinden dönmeye zorlanan hariç, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr edip, gönlünü kâfirliğe açarsa onların üzerine Allah'tan bir gazap ve büyük bir azap vardır. İman ettikten sonra ortada zorlama olmaksızın her kim, İbn Hatal, Tu'me, Mikyas ve benzerleri gibi Allah'ı inkâr ederse onlar için Allah'ın gazabı ve büyük bir azabı vardır. Ancak Allah'ı inkâr etmeye zorlanır, o da inkâr etmediği takirde canına veya bir uzvuna zarar geleceğinden korkarsa o zaman kalbi imanla mutmain olduğu halde dili ile onların söylediğini tekrar etmesinde bir mahzur yoktur. İbn Abbas şöyle demiştir: ”Bu âyet, Ammar (radıyallahü anh) için inmiştir. Şöyle ki: Kureyş kâfirleri Ammar'ı, babası Yâsir'i, annesi Sümeyye'yi yakaladılar ve dinlerinden döndürmeye kalkıştılar. Onlar da bunu kabul etmeyince Sümeyye'nin iki ayağım, iki ayrı deveye bağladılar ve kalbinden mızrak vurarak öldürdüler. Yasir'i de şehit ettiler. Bu iki insan İs lamda ilk şehit edilenler oldular. Ancak Ammar'ın bedeni zayıf olduğundan işkencelerine dayanamayarak onların istediklerini söylemek zorunda kaldı. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'i diliyle inkâr ediyor göründü ve putlarını hayırla anmak zorunda kaldı. Ash ab, Hazret-i Peygambere : ”Ya Rasûlallah! Ammar kâfir oldu" deyince, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): 'Asla, Ammar tepeden tırnağa kadar iman ile doludur, iman onun etine ve kanına karışmıştır." buyurdu. Daha sonra Ammar, ağlar bir vaziyette Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e geldi. Hazret-i Peygamber (aleyhisselâm) ona: ”Kalbini nasıl buluyorsun" deyince, Ammar: ”Onu iman ile dolu ve mutmein görüyorum" dedi. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Seni yine zorlarlarsa onların istediklerini söyle" dedi. Bu durum cana ve bedene zarar verebilecek bir zorlama karşısında sadece dili ile inkâr etmenin caiz olduğuna bir delildir. Ancak bu bir ruhsattır. Onların eziyet ve öldürmelerine karşı sabretmek ise hiç şüphesiz daha faziletlidir. Nitekim Ammar'ın anne ve babası öyle yapmıştır. Yine rivayet edildiğine göre Müseylemetü'l-Kezzâb yanına iki adam çağırır ve birincisine şöyle der: ”Muhammed hakkında ne diyorsun?" O da: ”Allah'ın Rasûlü'dür" der. Bunun üzerine Kezzâb: ”Peki benim hakkımda ne diyorsun" diye sorunca o da: ”Sen de öylesin" demesiyle onu serbest bırakır. İkinci adama da aynı şekilde: ”Muhammed hakkında ne düşünüyorsun?" diye sorunca ikinci adam ”Allah'ın Rasûlüdür" der. Bunun üzerine Kezzâb: ”Peki benim hakkımda ne diyorsun?" diye sorar. Bu sefer adam: ”Ben sağırım" der. Kezzâb sorusunu ikinci defa tekrarlar. Adam yine ”ben sağırım" der. Üçüncü kez Kezzâb aynı soruyu sorunca adam aynı şekilde ”ben sağırım" der. Bu sefer Kezzâb onu öldürür. Bu haber Hazret-i Peygambere iletilince şöyle buyurmuştur: "Birincisi Allah'ın verdiği ruhsatı kullanmıştır, ikincisi ise karşısındakini çatlatırcasına Hakkı, gerçeği söylemiştir. Cennet onun içindir ve ona lâyıktır." Hadisi şerifte: ”Cihadın en faziletlisi zalim bir sultanın yanında Hakkı söylemektir" buyurulmuştur. Bu duruma en faziletli cihad denilmiştir. Çünkü düşman ile savaşan kişi korku ile ümit arasında tereddüde düşer. Zira yenecek mi, yoksa yenilecek mi bilemez. Oysa ki bir hükümdarın huzurundaki bir mü'min doğruyu söyleyip karşısındaki kişiyi iyiliğe ve Hakka çağırması durumunda ölüme mahkum edileceğini bile bile yine de bunu yapıyorsa en faziletli cihadı, savaşı yapmış olur.

Bu imandan sonra küfür, onların dünya hayatını âhirete tercih etmelerinden... Onların, tercihlerini dünya hayatına kullanıp ahireti bırakmaları sebebiyledir. Ve Allah'ın da kâfirler topluluğunu doğru yola imana ve imanda sebata iletmemesinden dolayıdır. Allah o kâfirleri bâtıla sapmaktan ve büyük bir azaba götürecek davranışlardan korumaz.

İşte onlar, sözü edilen suçlarla nitelenmiş olanlar Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Artık onların kalplerine nur ve iman girmez. Ve onlar gafillerin ta kendileridir. Gaflette en yüksek mertebeye ulaşmışlardır.

Hiç şüphesiz onlar ahirette ziyana uğrayacaklardır. Gerçekten onlar Kıyamet gününde en fazla hüsrana uğrayacak kişilerdir. Çünkü onlar hayatlarını boşuna harcamışlar ve kendilerini ebedî azaba götürecek fiilleri işlemişlerdir.

Sonra Rabbin... Katfule şöyle der: ”Bize bildirildiğine göre Allah (celle celalühü) Mekke halkının, hicret etmedikçe Müslümanlıklarını kabul etmiyeceği hususundaki hükmünü indirince Medine halkı, Mekke'de bulunan dostlarına haber gönderdiler. Bunun üzerine Hicret'e başladılar. Ardından müşrikleri de karşılarında görünce onlarla savaştılar. Bunlardan bazıları öldü, bazıları da kurtuldu. Bunun üzerine bu âyet nazil olmuştur. Eziyet edildikten yani dinden dönmeleri, küfür kelimelerini söylemeye zorlanmaları gibi zulme uğradıktan, kalbleri imana yatışmış olmakla birlikte onların hoşnut oldukları küfür kelimelerini söylemek zorunda bırakıldıktan sonra Dâru'l-İslâm'a hicret eden, -ki, bunlar Ammar, Suhayb, Habbab. Salim ve Bilâl gibi kimselerdir.- Ardından Allah yolunda cihad eden ve cihadın zorluklarına karşı sabredenlerin yardımcısıdır. Elbette Rabbin bütün bunlardan, hicret, cihad ve sabırdan sonra çok bağışlayan, kalben imanlarında sebat etmelerinden dolayı, on lan koruyan ve bağışlayan ve çok esirgeyendir. Dinlerinde sebat eden kullarını, yaptıkları güzel ve hayırlı amellerinden dolayı cennet ile nimetlendirendir.

O gün yani kıyamet günü herkes gelip kendi canını kurtarmaya çalışır ve mazeret beyan etmek için elinden geleni yapar. Başkasının durumu ise onu hiç ilgilendirmez. Sadece ”benim canım, benim canım" der. Cehennem kükrediği zaman herkes, Allah'a yakın melekler ve peygamberler bile hatta Halilü'r-Rahman Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm) bile dizlerinin üzerine çökerek ”Ya Rabbi canım, canımın kurtulmasını istiyorum" diye yalvarır. Ve iyi olsun, kötü olsun herkese yaptığının karşılığı eksiksiz ödenir. Onlara asla haksızlık edilmez. Mükâfatlarından hiçbir şey eksiltilmez, hak etmedikleri hiçbir cezaya maruz kalmazlar. Günahlarından dolayı görecekleri cezada bir fazlalık yapılmaz.

Allah güven her türlü korkudan emniyet ve huzur içinde olan bir şehri, daha önce yaşamış insanların köylerinden bir köy halkının hikâyesini misal verir: Bu köy, el-Kevaşî'de belirtildiği üzere, Eyle'dir. Burası Mısır ile Yenbu arasında bir kasabadır. Burada sözünün edilmesindeki amaç, buranın halkının Mekke halkına ve Allah'ın nimet verip de bu nimetin kendilerini şımarttığı her topluma örnek gösterilmesidir. Onlar nimetin kadrini bilmemişler, azgınlık göstermişler. Allah da onlara, nimeti yerine azabını vermiştir. O şehrin rızkı her taraftan bol bol... Bu, sözü edilen şehir halkının ikinci niteliğidir. Onların rızıkları bütün bölgelerden, denizden ve karadan bol bol geliyordu. Fakat Allah'ın nimetlerine, rızık ve sürekli emniyet nimetlerine nankörlük ettiler, bunun üzerine yaptıklarından dolayı... Yani küfür ve nankörlükleri sebebiyle daha sonra Allah, onların sadece kendilerine verdiği nimetlere nankörlük etmekle kalmadıklarım, bütün insanlara hüccet olarak gönderdiği peygamberlerini de yalanladıklarını belirterek şöyle buyurmuştur: Allah onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı. Gerçekte tadmak ağız yoluyla olur. Ancak istiare yoluyla belâ ve musibet konumunda zikredilmiştir. Allah onlara öyle açlık verdi ki hayvan pisliklerini de yediler. Aynı şekilde korkuyu tattılar. Açlık, elbise ile nasıl ifade edilir diye sorulursa, şu bilinmelidir ki açlıktan insan öyle bir hale gelir ki yorgunluk, zayıflık ve bitkinlik belirtileri elbise gibi ortaya çıkar. Aynı şekilde korku da açlığa benzetilmiştir.

Yemin olsun onlara, yani bu şehrin halkına, kendilerinden kendi cinslerinden aslı ve nesebiyle tanıdıkları, kendilerine nimete şükrün gerekliliğini haber veren ve nankörlüğün kötü sonundan dolayı uyaran bir peygamber geldi de, onu yani onun elçiliğini yalanladılar. Onlar zulümlerine devam ederlerken, küfür ve yalancılıkla zalimlik yaparken, azap onları hemen yakaladı. İbn Abbas şöyle demiştir: ”Bu örnek Mekke halkı için verilmiştir. Çünkü onlar, çevrelerindeki insanlar yakalanıp götürülürken güvenli bir yerde yaşıyorlardı. Akıllarına herhangi bir korku veya endişe gelmiyordu. Kendilerine her türlü meyve geliyordu, rızıkları bol idi. Nihayet onlara kendilerinden bir peygamber geldi, onlar ise Allah'ın nimetlerine karşı nankörlük ettiler ve peygamberini de yalanladılar. Hazret-i Peygamber de onlara beddua ederek şöyle dedi. ”Allah'ım, onlara Yûsuf’un yedi kıtlık yılı gibi yedi yıl vererek bana yardım et." Onlar açlık ve kuraklığa maruz kaldılar. Öyle ki hayvan pisliklerini, köpek leşlerini hayvan derilerini ve yanmış kemikleri yemeye başladılar. Öyle hale geldiler ki, açlıktan dolayı kendileri ile gök arasında sadece duman görür oldular."

Allah'ın size verdiği rızıktan. Ey Mekke halkı! Artık Allah'ın nimetlerine nankörlük eden. Peygamberini yalanlayan, kimselerin hallerini, başlarına nelerin geldiğini gördünüz. Onun için, Allah'ın nimetlerini ve peygamberlerini yalanlamayın ki onların başına gelen, sizin de başınıza gelmesin. Allah'ın nimetinin hakkını bilin. Size rızık olarak verdiği tarım ürünlerinden, hayvanlardan ve diğerlerinden helâl ve temiz olarak yiyin. Nefsin hoş bulduğu lezîz nimetlerden yiyiniz. Bahîra ve benzeri hayvanları (bkz. Maide: 103) kendiliğinizden haram kılmayı artık bırakın ve eğer yalnızca O'na kulluk ediyorsanız, sadece ona itaat ediyor ve onun rızasını istiyorsanız, Allah'ın nimetine şükredin. Nimetlerin hakkını bilin ve onlara nankörlükle mukabelede bulunmayın ve şükredin.

Size ölü hayvanı, kesilmeyen ölü hayvan etini yemeyi, damardan akan kanı, ancak etle karışan bundan muaftır. Ancak bunun da yıkanması daha iyidir. Domuz etini ve Allah'tan başkası adına, putlar adına, putların ismi anılarak kesilen hayvanı haram kıldı. Cahiliye döneminde Lât ve Uzza adına kurbanlar kesilirdi. İşte bunlar haram kılındı, sizin kendiliğinizden haram kıldıklarınız değil. Ancak kim mecbur kalırsa... İztırar, yani mecbur kalma, insanın herhangi bir şeye ihtiyaç duymasıdır. Kendisi gibi güç durumda kalmış bir başkasının hakkına saldırmaksızın ve sınırı açlığı gidermek için zurûret miktarını, aşmaksızın yiyebilir. Çünkü Allah, çok bağışlayan ve çok esirgeyendir. Bu yüzden Allah onu sorumlu tutmaz. "el-Eşbah" isimli eserde şöyle denilmiştir: ”Hastanın içki veya pis şeylerle tedavi edilmesine bir kavle göre izin verilmiştir. Ancak Kâdîhan bunun aksini tercih etmiştir. İnsanın boğazında kalan lokmasını içki ve benzeri haram şeyler vasıtasıyla aşağıya geçirmesine, doktorun tedavi için avret yerine bakmasına ruhsat verilmiştir." Fıkıh âlimlerinden Ebu'l-Leys (radıyallahü anh): ”İnsanın bedenine zarar verecek şeylerden korunacak kadar tıp ilminde bilgi sahibi olması müstehaptır" demektedir.

Dillerinizin yalan olarak nitelendirmesinden dolayı şu helâldir, bu da haramdır, demeyin. Ey Mekke halkı! Söylemekte olduğunuz: ”Şu hayvanların karınlarında olan yavrular yalnız erkeklerimize mahsus olup karılarımıza ise haramdır..." (Enam: 139) şeklindeki sözlerinizde olduğu gibi, vahiy veya kıyas'a dayanmadan kendiliğinizden hayvanlar hakkında bu helâldir veya haramdır demeyin. Çünkü Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz. Bir şeyi haram veya helâl kılmak sadece Allah'a aittir. Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. Arzuladıkları şeyleri iftira ile elde edemezler ve kurtuluşa eremezler.

Üzerinde bulundukları cahiliye âdetleri ve bundan sağladıkları faydalar az bir menfaatten ibarettir, çok azdır ve kısa zamanda tükenecektir, (ama ardından) onlara âhirette çok acıklı, şiddetli ve acı verici bir azap vardır.

Sana anlattıklarımızı daha önce... Başkalarına değil, özellikle Yahudi olanlara da haram kılmıştık. Nitekim yüce Allah, bu âyetin nüzulünden önce şöyle buyuruyordu: ”Yahudilere her tırnaklı hayvanı ve inekler ile koyunların iç yağlarını haram kılmıştık..." (En'am: 146) Bu haram kılmayla Biz onlara zulmetmedik. Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. Nitekim onlar cezalandırılacakları şeyi yapmakla kendilerine zulmettiler ki Allah (celle celalühü), şu âyetinde onların ayıplarını ortaya koydu: ”Yahudilerin yaptıkları zulüm yüzünden... kendilerine helâl kılınmış olan hoş ve güzel şeyleri onlara haram kıldık." (Nisa: 160) Şu âyette de onları susturmuştur: ”Tevrat indirilmeden önce, israil'in (Ya’kûb'un) kendisine haram kıldığı dışında bütün yiyecekler İsrail oğullarına helâldi. De ki: Şayet doğru söylüyorsanız Tevrat'ı getirin de okuyun. ” (Al-i İmran: 93) Hazret-i Peygamberin (sallallahü aleyhi ve sellem) bunu onlara söylediği zaman korktukları ve Tevrat'ı açığa çıkarmaya cesaret edemedikleri rivayet edilmektedir. Nasıl cesaret etsinler ki, daha önce kendilerine helâl olan temiz yiyecekler, zulümleri ve taşkınlıkları sebebiyle ceza olarak kendiline haram kılınmıştı.

Sonra, şüphesiz Rabbin, cahillik sebebiyle kötülük yapan, İbn Abbas şöyle demiştir: ”Yaptığının kötülük olduğunu bilse bile, kötülük yapan herkes câhildir." Sonra bunun yani yaptığı kötülüğün ardından tevbe edip durumlarını düzeltenleri, amelleri ile iyi yola girerek sâlih kullardan onları bağışlayacaktır. Bu (tevbe)den yani tevbe ettikten sonra, Yüce Allah burada yeniden durumlarını düzeltmekten söz etmemiştir. Çünkü bu, tevbenin tamamlayıcısıdır. Gerçekten de tevbe; günahtan pişmanlık duyup tekrar yapmamaya azmetmek demektir. Aynı günahı tekrar işlememek ve sâlih kulları arasına girmek bu kararlılığın bir göstergesi ve teyid edilmiş halidir. Rabbin elbette çok bağışlayan, tevbe edilen günahı silen ve örten ve çok esirgeyendir. O'na itaat etmekte kararlı olan ve yaptığı günahlan terkedenler için çok merhametlidir. Yukarıda zikredilen ”elbette" kelimesi Allah (celle celalühü)'ın yardımı ve vermiş olduğu söz için bir teyid ve te'kid mahiyetindedir. Tevbe sabun gibidir. Nasıl ki pislikler sabunla temizlenirse, tevbe de aynı şekilde insanın iç pisliğini yani günahlarını temizlemektedir.

Gerçekten İbrahim Allah'a itaat eden, O'nun emrine uyan ve O'nu birleyen, bütün dinlerden uzaklaşıp hak dine sarılan bir ümmet idi. Çünkü o, ancak muhtelif ümmetlerde bulunabilecek tüm beşerî güzellik ve özelliklere sahipti. Nitekim: ”Allah'ın âlemdeki bütün özellikleri tek bir kişide toplaması Allah için garipsenecek birşey değildir," denilmiştir. Dinin aslını ve furûunu ilgilendiren dinî konularda Allah'a ortak koşanlardan değildi. Aynı zamanda burada: ”Biz babamız İbrahim'in milletindeniz" diyen Kureyş kâfirlerine cevap vardır.

O'nun nimetlerine şükrediciydi. Hazret-i İbrahim'in üçüncü sıfatı da budur. Rivayet edildiğine göre Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm) misafiri olmadan yemeğe oturmazdı. Allah, onu seçmiş ve doğru yola iletmişti. Allah o'nu peygamberliğe seçmiş ve o'nu teslimiyeti esas alan İslâm dinine ulaştırmıştı.

Ona dünyada güzellik yani bütün ümmetlerce güzel hatırlanacak ve duayla övülecek iyi bir hâl verdik. Elbette o, ahirette de sâlihlerdendir. Cennette en yüksek mertebeye lâyık görülen Peygamberler arasındadır.

Sonra sana: 'Hakk'a uyan İbrahim'in dinine tâbi ol. Burada ”millet"den kasıt, gerçekte Allah'ın din olarak kasdettiği isimdir. Yani İslâm dininin kendisidir. Burada Allah (celle celalühü) tarafından emredilen ise; ”batıl dinlerden uzak olup hak dine yönelerek tâbi ol" emridir. O müşriklerden değildi.' Aksine, tek Allah inancı taşıyanların öncüsüydü, diye vahyettik. Yüksek bir seviyeye ve mertebeye sahip olman için bunları vahyettik. Ayetin ”O müşriklerden değildi" bölümü, daha önce zikredilen (Nahl: 120) aynı âyetin tekrarı olması hasebiyle onu teyit ederek ehemmiyetini vurgulamaktadır.

Cumartesiye saygı), yani cumartesi gününe saygı göstermek ancak onda ihtilâf edenlere farz kılınmıştı. O gün sadece ibadet yapılıp av yapmak yasaklanmıştı. Zira Yahudiler cumartesi günü dünya işlerinden el çekip istirahat ediyorlardı. Yahudiler cumartesi gününün İslâm'ın şiarından olduğunu ve İbrahim Peygamber'in de bunu öylece muhafaza ettiği iddiasında bulunuyorlardı. Bu âyette mana olarak: ”Ey Muhammed! Cumartesi günü sana tâbi olunman emredilen, ne İbrahim'in ve ne de onun dininin şeâirinden değildi ki, seninle müşrikler arasında genel olarak bir münasebet olsun. Zira bu durum, İsrail oğullarına uzun bir zaman sonra farz kılınmıştır. İhtilâfın kaynağı; Hazret-i Mûsa (aleyhisselâm) Yahudilere, haftanın bir gününü ibadete ayırmalarını emretmiş ve bu günün de cuma günü olmasını istemişti. Ancak onlar buna karşı çıktılar ve dediler ki: ”Allah'ın yer yüzü ve bu gökyüzünü yaratması için ayırdığı günü istiyoruz. O da cumartesi günüdür. Yalnız çok az bir topluluk, cuma gününe razı oldular. Dolayısıyla onlara cumartesi gününü müsaade etti ve o gün, av yapılmasını da yasakladı. Cuma gününe razı olanlar Allah'a itaat ettiler ve ava da çıkmıyorlardı. Çoğunluğu temsil eden ve hâkim olan diğerleri ise av konusunda sabredemediler ve Allah da, itaat etmeyen bu gurubu maymuna çevirmişti. Şüphe yok ki Rabbin, aralarında ihtilâfa düştükleri şey hakkında kıyamet günü, hükmünü verecektir. Razı olanlara sevap, olmayanlara ise ceza ile hükmedecektir. Hazret-i Peygamberin bir hadisinde: ”Biz dünyaya geliş bakımından sonuncularız. Kıyamet gününde (hesap ve cennete girişte) önde olacağız. Cuma günü onlardan sonra bize verildi. Allah daha önce cuma gününü onlara farz kılmıştı. Ancak onlar bu konuda ihtilâfa düştüler. Allah bizi doğru yola iletti. Bu gün, yani cuma günü bizim için, Yahudiler için yarın, Hristiyanlar için ise sonraki gündür." (16) Kullar üzerine vacip olan ise, ibadet etmek, itaatten ayrılmamak, emredilen hususlara tâbi olmak ve sonradan icat edilen şeyleri terketmektir. Hazret-i Peygamber bu konuda şöyle buyurmuştur: ”Sizin üzerinize düşen benim sünnetime ve benden sonra gelecek Hulefa-i Raşidin'in yoluna tâbi olmak ve onlara sımsıkı sarılmaktır. Dinde sonradan ortaya çıkan şeylerden sakınınız. Çünkü her bici at sapıklıktır. ” (17) Bir gün, Şeyh Ebu Muhammed Abdüsselâm Hazretlerine bir adam gelerek şöyle der: ”Beni bazı görevler ve dualar ile vazifelendir." Şeyh bunun üzerine kızar ve cevaben: ”Ben peygamber miyim ki görevler vereyim? Zira farzlar biliniyor, günahlar da biliniyor. Onun için sen de farzlara sımsıkı sarılan, günahlardan kaçınanlardan ol. Kalbini de dünya isteklerinden koru. Sana verilen şeylere kanaat getir. Razı olduğun şeylerle karşılaştığında şükret, hoş olmayan şeylerle karşılaştığında ise sabret," diye emretti.

Ey peygamberlerin en faziletlisi! Sen insanları Rabbinin yoluna onlan, cennete ve Allah'a yaklaştıran ve ulaştıran İslâm dinine hikmetle, şüpheleri giderecek faydalı ve kesin delillerle ve güzel öğütle, ikna edici deliller, kalbi yumuşatacak sevap ve cezaları hatırlatmak suretiyle çağır ve en güzel şekilde mücadele et. Hazret-i İbrahim'in yaptığı gibi onlardan inatçı olanlarla en güzel bir yolla ve üslupla tartış ve mücadele et ki, gaddarlıklarını bastırabilesin ve ateşlerini söndürebilesin. Bu âyet, hakkın açığa çıkması için ilmî konularda tartışma ve münazarada bulunmanın câiz olduğuna bir delil teşkil etmektedir. Çünkü Rabbin, bunca hikmetli sözleri, öğütleri ve ibret alınacak şeyleri işittikten sonra hâlâ hakkı kabul etmeyip yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, hidayete erenleri de en iyi bilendir. Bundan dolayıdır ki senin görevin, insanları hak dine davet, tebliğ ve en güzel şekilde mücadele etmektir. Davet etmek, tebliği en güzel şekilde yapmak ve bu yolda mücadele yapmaktan sorumlusun. Hidayet ve sapıklığın meydana gelmesi ve bundan dolayı cezalandırmak senin görevin değildir. Hidayete erenleri de sapıtanları da en iyi bilen Allah'tır. Onlara hakettikleri ceza veya mükâfatı Allah verecektir. Sanki şöyle denilmiştir: Rabbin onları çok iyi bilir. Kimde hayır varsa ona birazcık va'z ve nasihat yeterli olur. Kimde de hayır yok ise onun hidayete gelmesi için ne kadar çalışılsa bir sonuç alınamaz. Bu, âdeta soğuk demiri dövmek gibi bir şey olur.

Eğer azap edecekseniz, ceza vermek isterseniz, size yapılan azabın misliyle azap edin. Ktırtubî şöyle demiştir: ”Bütün tefsir âlimleri bu âyetin Medine'de ve şehitlerin efendisi Hazret-i Peygamber'in amcası ve Abdulmuttalibin oğlu Hazret-i Hamza hakkında indiği konusunda görüş birliği içindedirler. Bilindiği üzere müşrikler, Uhud savaşında Müslümanlara işkence ettiler, karınlarını deştiler, burunlarını ve kulaklarını kestiler. Hatta avret yerlerini de kopardılar, işkence edilmeyen kimse kalmadı. Aralarından sadece Hanzala b. Râhib'e eziyet etmediler. Çünkü babası Âmir er-Rahib, Ebû Süfyan ile beraberdi. Dolayısıyla onu bıraktılar. Müşrikler Uhud şehitlerini bırakıp gittikten sonra Hazret-i peygamber savaş alanına geldi ve gördüğü manzara karşısında dehşete düştü. Hazret-i Hamza'yı karnı delik deşik olmuş, burnu parçalanmış ve kulakları kesilmiş bir halde buldu. Bunun üzerine: 'Vallahi eğer Allah yardım eder de beni onlara karşı muzaffer kılarsa, onlara, yaptıklarının yetmiş katını yapacağım' dedi. Mü'minler de: Eğer Allah onlara karşı bize zafer verirse onlara öyle yapacağız ki, Araplarda şimdiye kadar böyle bir şey görülmemiş ve görülmeyecek kadar da kötü olacaktır dediler. Bunun üzerine bu âyet nazil oldu." Tıbyan Tefsiri'nde ise; ”Hazret-i Peygamber, amcası Hazret-i Hamza için 70 defa tekbir getirmiştir ve namaz kılmıştır" denmektedir. Esbabu’n-Nüzûl’de bu âyet için şöyle denmektedir: ”Hazret-i Hamza (radıyallahü anh)'yı Uhud savaşında Cubeyr b. Mut'ım'in Vahşî el-Habeşî adındaki kölesi öldürdü. Cübeyr'in amcası Tu'ayma b. Adî, Bedirde öldürülmüştü. Kureyş Uhud'a doğru yol alırken Cübeyr de Vahşî’ye: 'Eğer Muhammed'in amcası Hamza'yı öldürürsen hür olacaksın' dedi. Çok iyi bir nişancı olan ve attığını vuran Vahşî de mızrağını alarak Hazret-i Hamza'yı öldürdü. Fakat daha sonra Müslüman olunca Hazret-i Peygamber ona: 'Yüzünü benden saklayabilir sen sakla,' demiştir. Çünkü Hazret-i Hamza'yı öldürdüğü için Hazret-i Peygamber ondan pek hoşlanmıyordu. Daha sonra Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) vefat edip sahabiler, yalancı peygamber Müseylemetu’l-Kezzab'la savaşmak maksadıyla yola çıktıklarında Vahşî de onlara katıldı ve: 'Yemin ediyorum ki, Müseyleme ile savaşa ben de gideceğim. Belki onu öldürürüm de daha önce Hazret-i Hamzayı öldürmüş olmama karşılık olur,' dedi. Savaşta isteğine nail oldu ve Müseyleme'yi öldürdü. Bunun üzerine de: 'Cahillik dönemimde insanların en hayırlısını, Müslümanlık dönemimde ise insanların en kötüsünü -yani Müseyleme'yi- öldürdüm' demiştir. Daha sonra ölüler defnedilip işler bittikten sonra bu âyet nazil olmuştur." Ancak ”eğer azap edecekseniz" ifadesiyle Allah (celle celalühü) affetmeye de teşvik etmektedir. Ama sabrederseniz, cezalandırmayıp sabrederek affederseniz elbette o, sabredenler için daha hayırlıdır. Sabredenlere önce bir övgü atfedilmektedir. Sabredip affederek intikam almamak daha hayırlıdır.

Sabret! Onlardan gelen, acılara, her türlü eziyete ve haktan yüzçevirmeye karşı sabret. Nitekim Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın yapılanlara sabrı, ümmetinin ona tâbi olması ve onun yolunda gitmesi içindir. İbn Abbas (radıyallahü anh)'a, ta'ziye esnasında birisi şöyle demiştir. ”Sabret ki biz de seninle beraber sabredelim." Çünkü tâbi olanların sabrı, ancak başta olan kişinin sabrı üzerine olur. Sabrın ancak Allah'ın yardımı iledir. Allah, yardımı, inayeti ve kolaylığı ile seni sabra muvaffak kılar. Cafer-i Sadık şöyle demiştir: ”Allah peygamberlerine sabrı emretti. Bu sabrın en fazlası da Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)'e verilmiştir. Onun sabrı Allah'ın yardımı ile olup kendisinden değildi. Onun için Allah (celle celalühü): ”Senin sabrın ancak Allah'ın yardımı iledir" diye buyurmuştur. Onlara üzülme... iman etmiyorlar diye ümitsizliğe düşme. Bu, Yüce Allah'ın: ”Kâfirler toplumu için sıkıntıya düşme" (Mâide: 68) buyruğu gibidir. Ve kurdukları tuzaklardan dolayı da kaygı duyma! Onların hilelerinden ve sana karşı yaptıkları tuzaklarından dolayı sıkıntıya düşme. Âyette aslında ”sıkıntı içerisinde olma," buyrulmuştur. Oysa insan, sıkıntı içerisinde olmaz, aksine sıkıntı insanın içerisinde olur. Durum böyle iken Hazret-i Peygamber'e: ”Sıkıntı ve kaygı içerisinde olma" denilmesi, Hazret-i Peygamber'in sıkıntısının büyük olduğunu ve sıkıntının her taraftan onu kuşattığını ifade eder.

Şüphesiz Allah, korunanlarla, günahlardan kaçınanlar ve ihsanda bulunanlar, güzel amel yapanlar ile beraberdir. Onları korur ve lü tuf ta bulunur. Bir başka deyişle, kötülükten sakınanlar ve kendilerine kötülük yapanlara iyilikle mukabelede bulunanlarla beraberdir. Birinci manaya göre ihsandan kasıt, bir şeyin iyi ve güzel yapılmasıdır. İkinci manaya göre ise, kötülük yapmanın zıddıdır. Allah'ın yardımı ile Nahl Süresi'nin tefsiri sona erdi.

İSRA SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 111 âyettir. Geceleyin kulunu... Gecenin bir kısmında...Nekre olan bu kelime, yürüyüş süresinin azlığını gösterir. Meşhur görüşe göre bu gece, Recep ayının yirmi yedinci günü olan Pazartesi gecesidir. Yaygın olan bu görüşe dayanarak insanlar Peygamberimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) Pazartesi günü doğduğunu, bu günde peygamberlikle görevlendirildiğini, İsrâ olayının bu gece gerçekleştiğini, Mekke'den bu günde çıktığını, Medine'ye bu günde girdiğini ve yine bu günde vefat ettiğini söylemişlerdir. Âyette ”kulunu" dendi, ”peygamberini" denilmedi. Bunun sebebi Hazret-i İsa'da olduğu gibi Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e ulûhiyyet isnad edilmemesi içindir. Çünkü Peygamber Miraç hadisesinde dünya âleminden sıyrılarak cismi ile mele-i a'lâya yükselmiştir. Bu ise beşerî âdete zıttır. Ayrıca bunda kulluk makamının şerefine işaret vardır. Hatta Fahrettin er-Râzî tefsirinde demiştir ki: ”Ubûdiyyet risaletten daha faziletlidir. Çünkü ubûcliyyette halktan Hakk'a yönelinir, risalette ise Hakk'tan halka yönelinir. Ayrıca ubûdiyyette kulun, işini mevlâsına bırakması vardır. İşlerini mevlâsı yapar. Risalette ise ümmetin işlerini tekeffül etme, onlarla ilgilenme vardır. İkisi arasındaki durum ne kadar farklı." Miraç hadisesi hem ruh, hem de bedenle olmuştur. Bunun delili âyetteki ”kulunu... götürdü" ifadesidir. Çünkü ”abd/kul" ruh ve bedene birden denir. Yine bir hayvan cinsi olan ”Burak" da cesedi taşır. Bir başka delil; Miraç hadisesi uyku halinde ruh ile olsaydı o zaman müşrikler bunu inkâr etmezlerdi. Çünkü uyku halinde benzerî durum herkeste görülür. Ayetlerimizden bir kısmını göstermek için... İsrâ mucizesinin amacı, hiç kimsenin müşerref olmadığı şekilde peygamberlerin efendisi ve sonuncusu Hazret-i Muhammed'e, ilâhî zatına mahsus âyetleri göstermektir. Nitekim, ”işte böylece Biz İbrahim'e yerin ve göklerin melekûtunu (hükümranlığını) gösteriyorduk." (En'am: 75) âyet-i kerimesinde buyurduğu gibi dostu İbrahim (aleyhisselâm)'e hükümranlığını; sevgili elçisi Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e ise, ”Yemin olsun o, Rabbinin en büyük âyetlerinden bir kısmını gördü." (Necm: 18) buyurarak Rubûbiyyetinin büyük âyetlerini gösterdiğini bildirmiştir. Müfessirlere göre Peygamberimize gösterilen bu âyetler şunlardır: Bir aylık mesafedeki Mescid-i Aksâ'ya gecenin az bir kısmında gitmesi, Beytü'l-Makdis'i görmesi, enbiya ruhlarının temessül ederek kendisine görünmesi, onların yüce makamlarına vakıf olması ve Levh-i Mahfuz'daki kalemlerin cızırtısını duyması. Refrefi ve Sidre-i Müntehâ'yı kaplayan ilâhî nurları görmesi gibi delillerdir. Mescid-i Haram'dan... En güvenilir rivayetlere göre İsrâ. Ebu Talih'in kızı Ümmühânî'nin Harem içindeki evinden başlamıştır. Harem'in tamamı ise Mescid'dir. Çevresini din ve dünya bereketleriyle mübarek kıldığımız... Çünkü burası, vahyin ve meleklerin indiği, Hazret-i Mûsa'dan beri peygamberlerin ibadet yaptıkları bir yerdir. Ayrıca nehirler ve mey vali ağaçlarla donatılmıştır. Şam, Ürdün ve Filistin de onun çevresindeki şehirlerdendir. Mescid-i Aksâ'ya, yani, Beytu’l-Makdis'e. Bu mescidin ”uzak" anlamında olan ”Aksa" diye adlandırılması, o gün için onun ötesinde başka bir mescid'in olmamasından, yani, bu mescidin Mekke'deki mescide en uzak mescid olmasındandır. Bu iki mescid arasında, bir aylık mesafeden daha uzun bir mesafe vardır. İşte bu Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah, noksan sıfatlardan münezzehtir. Burada ”münezzeh" diye terceme ettiğimiz ”sübhan" kelimesi ”tesbih" anlamındadır. Buna göre manası: ”Allah'ı, yaratılmış olan şeylerin sıfatlarından tenzih ederim," tarzında olur. Aynı zamanda ” Sübhan" kelimesi, hayret ifade eder. Bu, yüce Allah'la, Rasûlü arasında cereyan eden, insanı hayrette bırakan ve şaşkınlık uyandıran olaya işaret etmektedir. O, gerçekten elçisinin sözlerini işitendir ve fiillerini görendir. Burada Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'in İsrâ mucizesine maznar kılınması O'nun izzet ve değerini arttırmak ve makamını yükseltmek içindir, yoksa Cenab-ı Hak sevgili elçisinin sözlerini ve davranışlarını kendisine yaklaştırmadan da ihatalı bir şekilde bilir. Miraç mucizesi esnasında Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e, dinî vecibeleri ihmal ve terk eden bazı kimselerin durumları gösterildi: Başları taşlarla vurularak ezilen, eski halini aldıkça da tekrar ezilmek suretiyle azap edilmekte olan toplulukların yanından geçti ve: ”Bunlar kimdir ey Cebrail!" diye sordu. Cebrail (aleyhisselâm): ”Bunlar kendilerine farz kılınan namazları ifa etmekte tembellik edenlerdir, ” cevabını verdi. Zekâtı vermeyenlerin durumu da, ön ve arkalarında suçlarını bildiren yaftalar asılı bulunan, koyunların ot yedikleri gibi yayılan ve zehirli kurumuş diken ve zakkum ile cehennemin kızdırılmış taşlarını yiyen kimseler şeklinde gösterildi. Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) Cebrail'e: ”Bunlar kim, Ey Cebrail?" diye sordu. Cebrail: ”Bunlar, mallarının farz kılınan zekâtlarını vermeyenlerdir." dedi. Zina edenlerin durumu da, önlerinde etlerin en güzelinden nefis bir şekilde pişirilmiş, tertemiz tencerelerin içinde, leziz etler konmuş; yanına da çok pis kaplara çiğ ve kokmuş etler konmuş; temiz ve leziz etler dururken pis tencerelerdeki kokmuş etleri yiyen kalabalığın yanından geçerken, bunların kim olduklarını Cebrail (aleyhisselâm)'e sordu, Cebrail (aleyhisselâm): ”Bunların her biri senin ümmetinden iken yanı başında nikâhlı hanımı bulunduğu halde onu bırakarak namus ve iffetten mahrum kadınla zina etmiş, o pis kadının yanında sabahlamış; hu topluluktaki kadınlardan her biri de, yanıbaşındaki nikâhlı namuslu ve iffetli eşi dururken onu bırakmış, namus ve iffetten mahrum yabancı erkeğin yanına giderek onunla sabahlamış olan kadınlardır, ”dedi. Faiz yiyenlerin durumları da, kan halinde akmakta olan bir nehir içinde yüzen ve cehennem taşlarını yutmakta olan bir kişi olarak gösterildi. Cebrail'e bunun kim olduğunu sordu. Cebrail de bunun faiz yiyen olduğunu söyledi. Vaaz ettiği halde kendi vaazından yararlanamayanın hali de, demir makaslarla dudakları kırpılan, kırpıldıkça da eski durumuna dönen, dudakları tekrar kırpılmak suretiyle azap edilen kimseler olarak gösterildi. Hazret-i Peygamber, Cebrail'e bunların kim olduğunu sordu, o da bunların ümmetinden, yapmadıklarını söyleyen ve söylediklerini yapmayan, fitneyi körükleyen hatipler olduklarını söyledi. Bakırdan tırnaklarıyla yüzlerini ve göğüslerini tırmalayıp yırtan bir topluluğa uğradı. ”Bunlar kim, ey Cibril," dedi. Cebrail de: ”Onlar, başkalarının ırz ve namuslarına sataşan ve gıybet edenlerdir. ” dedi. İri bir öküzün bir inden çıkarak tekrar dönmek istediğini, ama dönemediğini görünce: ”Yâ Cibril! Bu durum nedir?" diye sordu. Cebrail (aleyhisselâm): ”Ümmetinden müstehcen konuşanların söylemiş oldukları kötü sözden mahcup olup kurtulmak istediği halde kurtulamayan kişilerin durumudur" cevabını verdi. Cennet ile cehennemin durumları ise şöyle gösterildi: Suyu soğuk ve misk gibi kokan bir dereye geldiğinde güzel bir ses işitti ve Cebrail (aleyhisselâm)'e bu sesin ne olduğunu sordu. Cebrail: ”Bu ses cennetin sesi. 'Ey Rabbim! Bana vermeyi vaad ettiğini ihsan et' diyor", dedi. Başka bir dereye geldiğinde çirkin bir ses işitti ve çirkin bir koku duydu: ”Ey Cebrail! Bu ses nedir? ” diye sorunca, ”Bu ses de cehennemin sesi. 'Ey Rabbim! Bana va'd ettiğini ver' diyor, ” cevabını aldı. Yolundan saparak kenara çekilmiş birinin: ”Ey Muhammed! Buraya gel." dediğini işitti, Cibril: ”Yürü Ey Muhammed!" dedi ise de, Peygamberimizin, ”bu kim ey Cibril?" diye sorması üzerine, ”Allahın düşmanı İblistir, kendisine meyi etmeni ister," cevabını aldı. Rivayet edildiğine göre, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Mescid-i Harama dönünce Miraç mucizesi konusunda müşriklerin kendisini yalanlayacaklarını, bildiğinden mahzun ve mükedder olarak oturdu, o esnada Allah düşmanı Ebu Cehil yanına geldi, alaylı bir ifade ile: ”Yine bir şey var mı?" diye sordu. Peygamber Efendimiz: "Allah beni geceleyin seyr ettirdi," buyurdu. Ebu Cehil: ”Nereye? dedi. ”Beytü'l-Makdis'e" buyurdu. Ebu Cehil. ”Sonra da aramızda sabahladın öyle mi?" diye sordu. Peygamberimiz, ”Evet" cevabını verdi. Ebu Cehil: ”Ben kavmini çağırsam, toplandıklarında bana söylediklerini onlara da anlatır mısın?" deyince. Efendimiz: ”Evet" diye buyurdular. Ebu Cehil hemen ”Ey Lüey oğlu Kâ'b topluluğu!" diye olanca sesiyle bağırmaya başladı. Hemen şurada, burada kümelenmiş olan insanlar, bulundukları meclislerden ayrılarak Peygamberimiz ile Ebu Cehil'in yanına gelip oturdular. Ebu Cehil: ”Bana anlattıklarını bunlara da anlat," dedi. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Ben gece Beytü'l-Makdis'e seyr ettirildim," buyurdu. Bunu duyan Kureyş oğulları, feryadı basarak bağırışmaya başladılar, kimi el çırpıyor, kimi ellerini başlarının üzerine koyuyor; hayretle, ”Hiç böyle bir şey olur mu imiş?" diye inkâr ediyorlardı. ”Biz Beytü'l-Makdis'e kadar develerimizin ciğerlerine vura vura ancak bir ayda gidiyor ve bir ayda gelebiliyoruz, sen ise bir gecede mi gittiğini iddia ediyorsun?" dediler. Bunun üzerine daha önce iman etmiş olan bazı kişiler irtidad ettiler. Bir kısmı da Hazret-i Ebû Bekir (radıyallahü anh)'e koştular ve onun fikrini sordular. Ebû Bekir: ”Bunu o, demiş ise doğrudur." dedi. Onlar: ” Sen bu durumda da onu tasdik mi ediyorsun hâlâ?" dediler. Ebû Bekir (radıyallahü anh): ”Evet ben, onu bundan daha garip hususlarda da tasdik ederim. Semadan getirdiği haberinde de onu tasdik ediyor, doğru söylediğine inanıyorum," dedi. Onların aralannda Beytü'l-Makdis'i bilenler vardı ve yine biliyorlardı ki. Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem), onu hiç gönnemiş, oraya hiç gitmemişti. Akıllarınca yalanını ortaya çıkarmak maksadıyla: ”Ey Muhammed! Bize Beytü'l-Makdis'i anlat, kaç tane penceresi var?" dediler. Hazret-i Peygamber: ”Onların bu soruları karşısında o kadar zor durumda kaldım ki, hiç bir zaman bu kadar zor durumda kalmamıştım. Zira tesbit etmediğim bazı şeyler hakkında sormuşlardı. Ben ise Beytü'l-Makdis'e, gece girmiş ve çıkmıştım. Bunun üzerine ben, Hicr mevkiinde durdum, Allah, Mescid-i Aksa ile aramdaki uzaklık engelini kaldırdı da ona bakarak ne sordularsa cevap verdim," buyurdu.'

Biz Mûsa'ya Kitab'ı yanî Tevrat'ı bütün olarak verdik ve İsrâiloğullarına: Ya’kûb (aleyhisselâm) un çocuklarına: 'Benden başkasını vekil tutmayın' diye bu kitabı, içinde bulunan mesaj ve hükümlerle Hakkı ve doğruyu bulmaları için bir kılavuz yaptık.

Ey Nuh ile birlikte gemide taşıdığımız kimselerin çocukları! Bu hitapla amaçlanan şey: Nuh'un gemisinde bulunan atalarını boğulmaktan kurtarmak suretiyle, Allah'ın onlara olan nimeti hatırlatılarak tevhid çağrısının pekiştirilmesidir. Kevâşî’de şöyle deniliyor: ”Bütün insanlar Allah'a minnet borçludurlar. Çünkü, onların hepsi gemiye binerek boğulmaktan kurtulanların neslindendir." Böylece mana: ”Onlar mü’minlerdi. Öyleyse siz de onlar gibi olun ve atalarınızın izinden gidin," tarzında oluyor. Doğrusu o, Nuh (aleyhisselâm), her türlü durumda çok şükreden bir kuldu. Burada Nuh (aleyhisselâm) un beraberinde bulunanların onun şükrünün bereketiyle kurtuldukları bildirilmekte, nesillerinin ona uymaları istenmekte ve nankörlüğün en büyüğü olan şirkten uzak durmaları amaçlanmaktadır.

Biz Kitap'ta, Tevrat'ta İsrâiloğullarına şu hükmü verdik: Onlara açık ve kesin bir şekilde şöyle bildirdik ve vahy ettik: 'Siz yeryüzünde Şam ve Beytü'i-Makdis topraklarında iki kere yani, üst üste fesat çıkaracaksınız. Bunlardan birincisi Tevrat'ın hükmüne muhalefet edip Şi'ya'yı öldürmek ve Allah'ın gazabına karşı kendilerini uyardığında Ermiya'yı haps etmek, ikincisi de Zekeriyya ve Yahya (aleyhisselâm)'yı öldürüp Hazret-i İsa'nın öldürülmesine de teşebbüs etmekti. Ve aşırı derecede böbürleneceksiniz Yüce Allah'a itaat etme konusunda kibirlenecek, şeriatına karşı cür'etleneceksiniz.

Bunlardan ilkinin zamanı gelince yani birinci fesadınızın va'd edilen azabını çekme zamanı gelince, işlemiş olduğunuz suçlardan dolayı sizi cezalandırmak için, üzerinize güçlü kuvvetli kullarımızı gönderdik. "lbad", yani kullar kelimesi çoğunlukla ”Allah'a" izafe edilerek ”ibadullah" (Allah'ın kulları), insanlara izafe edilince de ”abîdü'n-nas" (insanların köleleri) şeklinde kullanılır. Burada ”İbad", kullar kelimesinin Lafza-i Celal'e izafe edilmesinin sebebi, Esma-i Hüsnâdan ”el-Müzill", ”el-Müntekım", ”el-Kahhâr" gibi ilâhî isimlerine mazhar olduklarındandır. Azamet ifade eder, şeref ve üstünlük ifade etmez. Zira gönderildiği bildirilen kullar, mü'min olmadıkları için şerefe lâyık değillerdir. ”Güçlü", savaşta şiddetli ve çetindirler, Bunlar Babil mecusîlerinden Buht-u Nassar'dır. Bunlar evlerin arasında dolaşarak fesadınızdan dolayı (sizi) aradılar. Onları öldürmek, esir etmek ve mallarını yağmalamak için evlerin aralarında ve ortalarında yürüyerek aradılar da onların bilginlerini ve büyüklerini öldürdüler, Tevrat'ı yaktılar, Mescid'i yıktılar ve onlardan yetmiş bin kişiyi esir ettiler. Bir kısım zalimlerin diğer bir kısmına musallat edilmesi, onları birbirinin eliyle cezalandırılması, dünyada ilahî âdettendir, bir sünnet-i ilâhîdir. Bu, yapılması gereken bir vaad idi.

Sonra tekrar size, onları yenme imkânı verdik. Yüz yıl sonra kibirlenmekten ve fesat çıkarmaktan vaz geçtiğinizde, size yaptıklarını yapanlara karşı devletinizi iade ettik ve galibiyet verdik. Onlar size karşı zafer kazandıktan sonra, sizi onlara karşı muzaffer kıldık. Ve sizi servet ve oğullarla destekledik. Yani, mallarınız yağmalandıktan ve çocuklarınızın esaretinden sonra tekrar size çok mal ve oğullar verdik. Savaşçılarınızı düşmanınızın sayısından veya önce bulunduğunuz adetten çoğalttık.

Eğer iyilik ederseniz kendinize etmiş, kötülük edersiniz yine kendinize etmiş olursunuz. Yani, amellerin iyisi de, kötüsü de size aittir. Onların sevap ve vebali sizden başkasına dokunmaz. (Çıkardığınız) son bozgunculuğun (cezalandırılma) zamanı gelince, yani, çıkarmış olduğunuz ikinci fesadın vaad edilen azap zamanı geldiğinde yüzünüzü kara etsinler, üzüntünün ve kötülüğün izlerini yüzlerinizde göstersinler diye onları gönderdik. Üzüntü insanın ilk önce yüzünde belirdiği için burada ”yüzleri" denilmiş ise de yüzlerin sahipleri kastedilmiştir. Daha önce girdikleri ve tahrip ettikleri gibi yine Mescide, Mescid-i Aksâ'ya girsinler harap etsinler ve ellerine geçirdikleri her şeyi büsbütün tahrip etsinler, diye düşmanlarınızı yine başınıza musallat ettik. Tavsifi imkânsız bu feci tahribi yapan düşman, Rum olan Tartus ve ordusudur.

Belki, Rabbiniz size merhamet eder. İkinci kezden sonra başka bir tövbe eder ve günahlarınızdan kaçınırsanız Allah size merhamet eder. Onlar, bunun üzerine tövbe ettiler, Rab'leri de onlara merhamet etti. Fakat siz eğer yine üçüncü kez günaha dönerseniz. Bazı müfessirler. ”ikinci kez dönerseniz" tarzında tefsir etmişlerdir. Çünkü, birinci fesat bir başlangıçtır, bu durumda dönüş iki kezdir. Biz de sizi yine cezalandırırız. Gerçekten onlar, yine doğru yoldan dönerek isyana başladılar. Allah da onların üzerlerine Kisraları (eski İran hükümdarlarını) musallat ederek azabını tekrarladı. Kisralar da onlara altından kalkamıyacakları ağır vergiler yüklediler. Yahut Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'i yalanlamak ve öldürmeye teşebbüs etmek suretiyle isyana döndüler. Allah da onu üzerlerine gönderdi. O da Kureyza kabilesinden bir kısmını öldürttü ve Nadir oğullarını yerlerinden kovdu, diğerlerini de cizye vermek zorunda bıraktı. Onlar da rezil ve rüsvay olup elleriyle cizye verdiler. İsyandan vaz geçmedikçe de kıyamete kadar mü’minlerin eliyle azab edileceklerdir. Biz, cehennemi kâfirler için bir hapishane yaptık.' İçinden ebediyyen çıkmaya güçleri yetmeyecek, mahsur kalacakları bir karargâh yaptık. Hasan-ı Basrî, buradaki ”hasîr" bilinen hasır manasına olduğunu söylemiştir. Cehennem'e ”hasır" denmesinin sebebi, katları birbirlerini üst üste kuşatıp sardığı içindir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Şüphesiz ki, sana verdiğimiz bu Kur'an, en doğru yola iletir. İnsanlardan yalnız özel bir topluluğu değil, tamamını hidayete iletir. ”En doğru yol"dan amaç, tevhid dini ve İslâmdır. İçinde bulunan şeriatler ve hükümlerle, iyi davranışlarda bulunan mü'minlere, kendileri için, bu güzel amelleri karşılığında büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler. Buradaki ”büyüklük ”, gerek ecrin bizzat kendi, gerekse on veya daha çok katlanmak suretiyle verilen mükâfatın büyüklüğüdür. Burada ayrıca cennet ve içindeki nimetlere göre dünya ve içindekilerin küçümsendiği bildirilmektedir.

Ahirete ve öldükten sonra dirilmek, hesap ve ceza gibi içinde açıklanmış olan hükümlerine inanmayanlara gelince, onlar için elemli bir azap hazırlamışızdır. O da cehennem azabıdır. İyi bil ki, Kur'an-ı Kerim, Allah (celle celalühü)'ın el-Hâdî ismine mazhar olmuş susan kitabıdır. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ise, konuşan kitabıdır. Kılavuzluk ve irşad, yalnız o kitabın içindeki ile amel edenlere fayda verir. O kitap, din ve dünya ile ilgili açıklamadığı hiç bir şey bırakmamıştır. Onda her şey ya mücmel olarak ya da etraflıca açıklanmıştır. İbni Mesud (radıyallahü anh): ”İlim öğrenmek istediğinizde onu Kur'an'da aramayı ve ondan öğrenmeyi tercih ediniz, zira öncekilerin ve sonrakilerin bilgisi ondadır," demiştir. Hikâye olunduğuna göre, ariflerden biri: ”Hamurdan bir kıl çıktığı gibi müminin cesedinden de ruhu öylece sıyrılıp çıkar" hadisinin manasının Kur'an'da bulunup bulunmadığını araştırmış ve Kur'an'ı sonuna kadar dikkatle okuyup hatmetmiş, bulamayınca Peygamber efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)'i rüyasında görerek: ”Ey Allah'ın Rasûlü! Allahü teâlâ ”Yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık kitaptadır. ” (En'am: 59) buyurmuş olduğu halde bu hadisin manasını bulamadım" demesi üzerine, Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Onu Yûsuf Sûresinde ara." buyurmuş. Arif uyanınca, ”...Kadınlar onu görünce (gözlerinde) büyüttüler, (şaşkınlıklarından) ellerini kestiler ve dediler ki; Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih ederiz, bu asla bir beşer değildir. Bu ancak değerli bir melektir," (Yûsuf: 31) âyet-i kerimesi olduğunu anladı. Yani, kadınlar Yûsuf (aleyhisselâm)'un güzelliğini görünce, temaşasıyla meşgul olduklarından bıçak acısını duymadılar. İşte mü'min kişi de böyledir, son nefesinde rahmet meleklerini, Allah'ın kullarına ihsan ettiği nimetleri, huri ve köşkleri görünce kalbi onlarla meşgul olur ve ölümün acısını duymaz. Bundan anlaşılıyor ki, Kur'an okuyan tam bir dikkat ve tefekkürle okumalı ki, amacının tamamına ulaşabilsin. Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem), Kur'an'ın üç geceden daha az bir zamanda hatim edilmesini men etmiş ve ”Kur'an'ı Kerim'i üç geceden daha kısa bir zamanda hatmeden kimse onu anlayamaz" buyurmuştur. Yani, Kur'an'ı bir veya iki gecede hatmederek okuyan bir insan çok acele ile okuyacağı için dikkatlice tefekkür ederek Kur'an'ın manasını anlayamaz. Gönül huzuru içinde ve zevkle manasını düşünerek anlayabilmesi için üç veya daha fazla gecede hatim etmeyi plânlamalıdır. Bu sebeple bir kısım âlimler, Kur'an'ın manalarını düşünmeleri ölçüsünde kimi her cuma, kimi ayda bir, kimi de yılda bir hatim etmeyi tercih etmiştir. Müstecab olduğu için Kur'an'ın hatim duası esnasında yapılan duada bulunmayı ganimet bilmelidir. İmam Şatıbî, Kur'an'ı hatmetdiğinde şu duayı yapardı: ”Allah'ım! Biz senin kullarınız, senin kulların olan erkek ve kadınların çocuklarıyız, hakkımızda hükmün geçerlidir. Senin hükmün hakkımızda adalettir. Kendi Zat-ı ulûhiyetini isimlendirdiğin veya halkından birine öğrettiğin yahut kitabında indirdiğin veya kendi nezdinde gayb ilminde kendine tahsis buyurduğun, sana ait olan her ism-i cehlinle dilerim ki, Kur'an'ı kalblerimizin baharı, göğüslerimizin şifası, hüzün ve kederlerimizin giderilmesine vesile, bizi kendilerine in'am ve ihsan ettiğin Nebiler, sıddikler, şehitler ve sâlihlerle birlikte rızana, selâmet ve seadet yurdu olan cennet ve nimetlerine ileten rehber eyle. Ey merhametlilerin en merhametlisi!" "Kınye"de belirtildiğine göre, ”Kur'an hatminde toplu halde ve cehren ihlâs okumakta bir beis ve sakınca yoktur, ancak bir kişinin okuyup diğerlerinin dinlemesi evlâdır."

İnsan Buradaki ”İnsan" dan insan cinsi kast edilmiştir. Hayra duâ ettiği gibi şerre de duâ eder. iyilikleri, rızıkl arının bol olması, rahmet ve afiyetleri için duâ ettiği gibi, kızdığı zaman kendisi, ehli, evlâdı, hizmetçileri ve malının helakine ve kötülüğüne de duâ eder. İyiliği için yaptığı duası da makbul olabilir. Şayet iyiliğine olan duası gibi kötülüğüne duâ ettiğinde makbul ve müstecab olsa onun için bir felâket olur. Yahut, âyetin manası, iyiliğine olduğunu zannettiği bir şey için duâ eder, oysa aslında o serdir. Öyle ise insanın, nefsinin istediği şeyi değil, Allah katında hayır olan şeyi istemesi gerekir. İnsan yaratılış gereği pek acelecidir. Akibetini düşünmeden aklına gelen şeyi elde etmeye koşar, aklına ilk gelen duygunun yerini mantık alıncaya kadar sabredemez. İyi bil ki, duâ ya hakikat diliyledir veya şerre götüren bir kötülük itibariyledir. İnsan gerek söz, gerek davranışı itibariyle pek acelecidir, azap ve şerri gerektiren amellere devam eder. Şu altı yerin dışında acelenin şeytan işi olduğu söylenmiştir: 1- Vakit girdiğinde hemen namaz kılmak, 2- Cenazeyi hazırlanır hazırlanmaz defnetmek, 3- Evlenme çağına gelen kız çocuğunu evlendimıek, 4- Borcun zamanı gelince hemen ödemek, 5- Misafir gelince hemen karnını doyurmak, 6- Bir günah işlendiğinde hemen tevbe etmektir. Burada insanın aceleciliği anlatıldıktan sonra hidayet rehberi olan Kur'an'ı Kerimin haber verdiği kâinat ve evren ile ilgili bazı hidayet çeşitlerini izaha başlamıştır:

Biz geceyi ve gündüzü iki âyet kıldık. Kadir olan bir yaratıcının varlığını ve birliğini, birbirini takip etmesinden ve uzayıp kısalmasından dolayı gösteren iki âyet olarak kıldık. Zira her değişenin bir değiştireni vardır. Bu âyette, gece, gündüzden önce gelmektedir. Sebebi ise, ayların başladığını gösteren hilâlin gece görülmesidir. Rabbinizin nimetlerini araştırmanız, gündüzün aydınlığında kendiniz için rızık ve Rabbinizin lütfunu istemeniz, -kullarına rızık vermek Cenab-ı Hak üzerine vacip olmadığı. Rububiyet sıfatının bir eseri olduğundan, âyette rızık ve nimet kelimesi ”fadl" kelimesi ile ifade edilmiştir.- ayrıca, yılların sayı ve hesabını bilmeniz için gece ve gündüzün yenilenerek değişmesiyle, dünya ve ahirete ait işlerinizi düzenli ve zamanında yapabilmeniz için yılların, ayların, gece ve gündüzlerin hesabını bilmeniz gerekir. Gece ve gündüz bu tarzda yaratılmamış olsaydı, vakitlerin hesabını kimse bilemez, bir çok iş atalete, durgunluğa uğrardı. Yıl aylardan, ay da sayılı günlerden, gün de sayılı saatlerden oluşur. Âyet-i kerimedeki ”sinin" kelimesi ”sene" kelimesinin çoğuludur. Sene, güneş yılı ve kamerî yıl olmak üzere ikiye ayrılır. Güneş yılı, güneşin burçtan ayrıldığı noktaya tekrar kavuşmasıyle olur. Bu da üçyüz altmış beş tam gün ve bir günün dörtte birine eşittir. Kamerî yıl (ay yılı), on iki kamerî aydan oluşur. Üçyüz elli dört tam gün ve bir günün üçte birinden ibarettir. Gecenin âyetini sildik yerine, eşyayı aydınlatan gündüzün âyetini yani gündüz demek olan âyeti, eşyanın görüneceği şekilde aydınlatıcı yaptık. Gece ve gündüz kelimelerinin isim tamlamaları, ”İzafet-i hakîkiye" olarak kabul edilirse, gece ve gündüz âyetlerinden maksat Ay ve Güneş olduğu ortaya çıkar. Biz her şeyi, dünya ve âhirette ihtiyacınız olan her şeyi geniş olarak açıkladık. Kuranda hiç bir karışıklığa yer bırakmayacak tarzda açık seçik beyan ettik, aleyhimize kullanabileceğiniz hiçbir hüccet bırakmayacak şekilde delil ve illetlerinizi bertaraf ettik. Ashab-ı kiram'ın Kur'an okumadan hiç bir günleri geçmezdi. Mutlaka her gün Kur'an'ı açıp yüzünden okurlardı. Çünkü Kur'an'ın sayfalarına bakmak ibadet olduğu gibi, insanın amacına ulaşmasına da bir vesiledir. Kur'an'ın üzerinde düşünmek, anlaşılmayan gizli kalan manaların açığa çıkmasına vesiledir. Anlatıldığına göre İmam Şafiî, gecenin yalnız bir kısmında uyur, gecenin kalan kısmını, yanı üzerine yatarak Kur'an âyetlerini tefekkürle geçirir, onlardan hükümler çıkarırdı. Ahmed b. Hanbel (radıyallahü anh), bir hatırasını şöyle anlatmıştır: ”İmam Şafiî'nin yanında bir gece kaldım ve o gece sabaha kadar namazla meşgul oldum. İmam ise, yanı üzerine yatmış vaziyette geceledi. Ben, bu durumu yadırgadım. Sabah namazının sünnetini kıldı. Ben, hemen kendisine düşündüklerimi söyledim. Bana cevaben: 'Benim uyuduğumu mu zannettin? Hayır uyumadım, Kur'an-ı kerimden yüz küsur mesele istihraç ettim. Sen ise kendin için amel ettin, ama ben ümmet için amel ettim' dedi."

Her insanın mükellef olduktan sonra, mü'min olsun kâfir olsun, kadın, erkek, âlim, ümmî, devlet başkanı veya halktan biri olsun kendi iradesiyle yapmış olduğu amelini boynuna bağladık, bir borç halkası gibi boynuna astık. Esirin boynuna takılan halka, ondan hiç ayrılmadığı gibi, insanın ameli de kendisinden hiç ayrılmaz. Mealde ”amelini..." şeklinde tercüme edilen kısım âyette ”tâirehû" şeklindedir. Tâir, kuş demektir. Buna göre mana, ”her insanın kuşunu boynuna astık," demek olur. İnsanın kendisinden çıkan ameli, gayb ve kader yuvasından çıkıp kendisine gelen kuşa benzetilmiştir. Hesap vermek üzere diriltileceği Kıyamet günü, onun için, her insan için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkaracağız. Orada ne işlemişse bütün amellerini bulacak, hiçbir şey gizli kalmayacak. Hasan-ı Basrî (radıyallahü anh): ”Senin için bir sahife açılmış, iki melek seni takip ile vazifelendirilmiş, sağında ve solunda bulunan bu iki melekten sağındaki iyiliklerini, solundaki ise kötülüklerini yazar. Sen öldüğünde açılmış olan sahifen, dürülerek kabrine konur. Kıyamet gününde karşına çıkarılacaktır," demiştir.

Kitabını oku! denilecek. Katâde: ”O gün dünyada okuma bilmeyenler dahi okuyacak," demiştir. Bugün, hesap sorucu olarak sana nefsin yeter. Allahü teâlâ, kulun kusurunu itiraf ederek aleyhine delil olması ve kendisine zulüm nisbet edilmemesi için kulun hesabını kendisine havale etmiştir. Hasan-ı Basrî: ”Sana insaf edene insafla muamele et. Senin hesabını sana bırakana karşı insaflı ol," demiştir.

Kim hidayet yolunu seçerse, Kur'an'ın gösterdiği yoldan gider, onun hükümlerine göre amel eder ve onun yasakladıklarını yapmazsa ancak kendisi için hidayet yolunu seçmiş olur; doğru yolu seçmesinin faydası, kendisinedir. Kim de saparsa, kendi aleyhine sapmış olur. Kendi nefsini saptırmış olmasının cezası ve vebali kendisine aittir, başkasına değil. Beyzavî: ”Bir kimsenin hidayete kavuşması, başkasını kurtaramadığı gibi, sapması da kendisinden başkasını mahvetmez", demiştir. Hiç bir günahkâr, başkasının günah yükünü taşımaz. Burada geçen ”el-vizr", günah, ağırlık ve yük anlamındadır. Yani, günah taşıyan nefis, başka bir nefsin günahını taşımaz. Aksine, her nefis kendi günahını taşır. Bu sebeple, bir insan, başkasının günahıyla sorumlu tutulamaz. Bu âyet-i kerimenin açıklamış olduğu bu hüküm, daha önce açıklanan ”Her insanın amelini boynuna bağladık." (İsrâ: 13) âyetindeki hükmü pekiştirmektedir. Ancak, ”Kim iyi bir ise aracılık ederse, onun da o isten nasibi olur. Kim kötü bir işe aracılık ederse onun da o işten bir payı olur." (Nisa: 85) ve ”Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak taşımaları ve bilgisizce saptırmakta oldukları kimselerin günahlarından da bir kısmını yüklenmeleri için..." (Nahl: 25) âyet-i kerimelerinde geçen, bir insanın diğer bir insana ait olan günahı yüklenmesi ve iyiliğinden faydalanarak kötülüğünden de zarar görmesi anlamındaki hususa gelince-, bu gerçekte insanın kendi iyiliğinden faydalanması ve kötülüğünden de zarar görmesidir. Çünkü, iyilik ve kötülüğün fayda ve zararı, aracılığından dolayı, aracı olana ulaşır. İyilik ve kötülüğün kendisinden değil. Nitekim, sapıklığın zararı sapanlara aittir; saptıranların yüklendikleri günah ise, saptırmanın cezasıdır. Sapmanın değil. İnsanlar, şayet biz hak yolda değilsek bunun günahı bizim değil, atalarımızındır. Çünkü biz onları taklid ediyoruz, diyorlardı. Âyet-i kerime onların bu ümitlerini ve iddialarını ortadan kaldırmaktadır. Biz, insanlara hak yolu gösteren, sapıklıktan meneden ve onları susturacak deliller getiren bir peygamber göndermedikçe azap etmeyiz. Burada, insanlara ilâhî dini tebliğ etmek üzere peygamber gönderilmesinin vacip olduğuna işaret vardır. Ancak bu, Allah üzerine vaciptir, şeklinde anlaşılmamalıdır. Bu, ilâhî hikmetin bir gereğidir. Zira, bunda bir çok maslahat ve hikmetler vardır. Günahkâr ve sapıklardan her hangi bir kimseyi, aklı var o halde iman etseydi, diye kendilerine azap etmeyiz. Burada yapılmayacağı bildirilen azap, dünya azabıdır, bu azap da âhiret azabının bir başlangıcıdır. Bu sebeple inkâr edip inatlarında ısrar edenler, hem dünya ve ahirette ve hem de kabirde yani berzah âleminde azap edilmek suretiyle cezalandırılırlar.

Bir ülkeyi helak etmek istediğimizde... Bir yerde bulunan bir topluluğa azap etmek suretiyle helak etmek istediğimiz zaman o ülkenin zenginlik sebebi ile şımarmış elebaşılarına ve hükümdarlarına kendilerine gönderdiğimiz peygamber'e itaat etmelerini ve iyilikleri emrederiz.'Âyette geçen 'el-mütraf' kelimesi, nimet ve bolluğun kendisini şımarttığı, azdırdığı kişi anlamındadır. Buna rağmen onlar orada kötülük işlerler. Yani, taattan ayrılıp orada azgınlıkta ısrar ederler. Böylece o ülke, isyan ve azgınlıklarının ortaya yayılmasının ardından helake müstehak olur. Biz de orayı darmadağın ederiz. Sakinlerini helak, yurtlarını harap ederiz. Âyetteki ”tedmir" kelimesi, helak etmek, eseri mahvetmek ve binayı yıkmak anlamındadır.

Nuh'tan sonraki Âd ve Semûd gibi nesillerden nicelerini helak ettik. Ayetteki ”kurun" karn kelimesinin çoğuludur. ”Kam" kelimesi, zamandan bir süredir. Daha sahih bir görüşe göre yüz yıllık bir zamandır. Ayrıca karn; hiç kurtulanı olmayan helak olmuş her kavimdir. Yine her önceki asırda yaşayanlar, bir sonraki asırda yaşayanlara göre karn sayılır. Âyette ”Nuh'tan sonra" denildi, Hazret-i Âdem (aleyhisselâm)'den sonra buyrulmadı, çünkü kavmi tarafından ısrarlı bir şekilde yalanlanan ilk peygamber, Hazret-i Nuh (aleyhisselâm) olduğu gibi tufanla yok edilmek suretiyle çok büyük azaba lâyık olan ilk kavim de onun kavmi olmuştur. Kullarının günahını bilici ve görücü olarak Rabbin yeter. Açıkta ve gizlide işledikleri günahlardan haberdardır ve onlardan dolayı cezalandırır. Bu âyette, bu ümmete ve özellikle Mekke müşriklerine karşı. Allah ve Rasûlüne itaat edip isyan etmemeleri, aksi halde önceki ümmetlerin başlarına gelenlerin kendi başlarına da gelebileceğine dair bir tehdit vardır. Anlatıldığına göre, arslan, kurt ve tilki, avlanmak üzere çıkmışlar. Bir vahşi merkep, bir geyik bir de tavşan avlamışlar. Arslan, kurda: ”Hadi bakalım bu avları aramızda taksim et," deyince kurt: ”Bu vahşi merkep dağların kralına, bu geyik bana ve tavşan da tilkiye ait olsun" demiş. Fakat arslan bu taksime çok kızmış ve kuvvetli bir pençe darbesiyle kurdu yere sermiş. Sonra tilkiye dönerek: ”Sen taksim et bu avlan" demiş. Tilki: ”Bu merkep kralımızın öğle yemeği, bu geyik akşam yemeği ve tavşan da kralımızın arzu etmesi halinde ara yemeği olacak" deyince, arslan: ”Vay! Bu ne adalet! Bu âdil taksimi sana kim öğretti?" diye sordu. Tilki: ”Kurdun başına inen hüküm, bana bu adaleti öğretti" cevabını verdi. Bundan dolayı: ”Akıllı olan kişi, başkasından ibret alıp ders edinendir." denilmiştir.

Her kim, bu çarçabuk geçen dünyayı dilerse, ameliyle yalnız dünyayı elde etmek için çeşitli maksatlar peşinde koşarsa ki, onlar da küfür, riya, nifak ehli ile fasıklardır, ona, yani dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını dünyada verir, geçici olan bu dünyada elde etmek için acele ettiği nimetlerden yalnız bir kısmını veririz, dilediğinin hepsini değil. Çünkü, İlâhî hikmet herkesin dilediğine, arzu ettiğine ulaşmasını gerektirmez. Sonra ona cehennemi tahsiz ederiz. Dünyada peşin olarak verdiğimizin yerine yasaklanmış ve kovulmuş olarak oraya girer. Âyette geçen ”mezmum" kelimesi, levm edilmiş, yasaklanmış anlamındadır. ”Medhur" kelimesi de Allah'ın rahmetinden kovulmuş anlamındadır.

Kim de âhireti diler, ameliyle âhiret yurdunu ve ondaki devamlı nimeti arzu ederse ve mü'min olarak ona yaraşır bir çaba ile o gün için çalışırsa, emredilen şeyleri yapar ve nehyedilen şeylerden sakınırsa, işte bunlar, üç şartı kendilerinde toplamış olanlar, yani, emredileni yapmak, nehyedileuden sakınmak ve sahih iman etme şartlarını toplayanlar ın çalışmaları makbuldür. Allah nezdinde en güzel şekilde kabul görmüş ve sevabı verilmiştir.

Hepsine; dünyayı isteyenlere de âhireti isteyenlere de yani, gerek kendilerine dünyada verilenlere, gerekse çalışmaları makbul sayılanlara Rabbinin sonsuz ve geniş ihsanından (ayırt etmeksizin) veririz. Rabbinin ihsanı kısıtlanmış değildir. Dünya ve âhiretde müttekî ve fâcirden men edilmiş değildir, aksine Rabbinin ihsanı müttakî için dünya ve âhirette; fâcir (günahkâr) için ise, günah ve küfrüne rağmen, yalnız dünyada devam eder.

Baksana, Biz insanların kimini kiminden nasıl üstün kılmışızdır! Ey Rasûlüm Muhammed! İbret gözü ile bak, insanların bir kısmını diğer bir kısmından nasıl üstün kıldık? Bizim dünyada ilâhî nimet olarak ihsan ettiklerimizle, kimi zengin, kimi fakir; kimi köle, kimi sultan, kimi yüksek, kimi düşüktür. Bu vesile ile uhrevî ihsanların mertebeleri ve üstünlük derecelerinin sahipleri anlaşılır. Elbette ki âhiret, derece ve üstünlük farkları bakımından daha büyüktür. Âyetteki ”derecat" kelimesi, mertebe, tabaka anlamındaki derece kelimesinin çoğuludur. Âhiret, dünya mertebelerinden elbette üstündür. Bu farklılık, cennet ve üstün dereceleri sebebiyledir. Âhirette cennet derecelerinin herbiri arasındaki fark, yer ile gök arasındaki fark gibidir. Bundan dolayı akıllı olan kişi, devamlı olan uhrevî dereceleri elde etmek için çalışmalıdır. Bir rivayette: ”Cennet ehlinin çoğu saf olan kimselerdir. Cennetin yüksek mevkileri ise akıllılar içindir ” denilmiştir. Buradaki akıllılardan maksat âlimlerdir. Nitekim, Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) hadisi şerifinde: ”Âlimin, bilgisiz âbide üstünlüğü, benim diğerleriniz üzerindeki üstünlüğüm gibidir" buyurmuştur. Başka bir rivayette ”Kamerin, ay'ın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibidir," buyrulmuştur. İbni Abbas (radıyallahü anh), ”...Ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin" (Mücadele: 11) âyetinin tefsirinde: ”Âlimin mü'min üzerindeki üstünlüğü, yedi yüz derecedir ki, her biri arasında yer ve gök arasındaki üstünlük gibi fark vardır," demiştir. Bu örneklerle açıklanmış oluyor ki, Cennet ehlinin dereceleri arasındaki fark, sahip bulundukları hakiki ilimlerine ve ilâhî marifetlerine göredir. Rivayete göre, insanlardan bir topluluk Hazret-i Ömer (radıyallahü anh)'in kapısında toplanmışlardı, aralarında bulunan Hazret-i Bilâl ile Suhayb (radıyallahü anh)'a girme izni çıktı. Bu durum Ebu Süfyanin gücüne gitti ve Süheyl b. Amr'a: ”Bize yapılan bu muamele, bizim kendi kusurumuzdandır. Çünkü onlar İslama davet edildiler, biz de davet edildik. Onlar kabul edip İslâm'a koştular, biz ağır aldık," dedi. Hazret-i Ömer (radıyallahü anh)'in kapısında fark böyle olursa, âhiretteki fark nasıl olacak? Bilâl ile Suhayb'a Hazret-i Ömer'in kapısında gıpta ederseniz, bir de âhireti düşününüz. Allah (celle celalühü), cennette onlara daha çok şeyler hazırlamıştır.

Allah ile birlikte bir ilâh daha tanıma! Bu âyet-i kerîmede her ne kadar hitab Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem)'e ise de ümmeti kast edilmiştir. Müteessirlerin bir kısmına göre, emirlerde asıl olan Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'in; nehiylerde ise ümmetinin kast edilmesidir. Sonra yasaklanmış ve kendi başına terk edilmiş olarak kalırsın. kendi üzerine meleklerin ve mü'minlerin kötülemesini toplayıp çekersin ve Allah (celle celalühü)'ın inayetini yitirip rezil ve rüsvay olarak kalırsın. Cenab-ı Hakka karşı edinilen ortak, yardımdan âciz kalır, Allah yardım etmezse kimse yardım edemez. Aslında oturmak anlamında olan ”kuûd" burada bekleyip kalmak anlamındadır.

Rabbin her mükellefe sadece kendisine ibadet etmenizi, ana-babanıza da iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Çünkü, ibadet, ta'zim'in en son haddidir. Sonsuz azamet ve nimet sahibi olandan başkasına bu ta'zim yapılamaz, sonsuz tazime yalnız O lâyıktır. Ana-babanın da her ikisine, iyilik etmenizi kesin olarak emreder. Zira, onlar hayatımızın ve varlığımızın görünürdeki sebebi; Allah (celle celalühü) ise, hakikî sebebidir. Bu sebeple bu âyette önce varlık ve hayatımızın hakiki sebebi olan Allah'a tazim etmemizin gereğini bildirdikten sonra zahiri sebebimize hürmeti emretti. Yani Allah, seni en muhtaç durumda iken büyütüp besleyen, eğitip terbiye eden ve varlığına zahiren sebep olan ana-baba hakkını, Rubûbiyeti nezdinde Vahdaniyeti Sübhaniyesine yaklaştırarak önem verdiğini gösterdi. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, âyetteki ”immâ" şart için olan ”in" ile zait olan ”mâ" harflerinden oluşarak tekid- pekiştirmek için gelmiştir. Bu sebeple fiilin sonuna ”Şeddeli nun" gelmiştir. Ayette geçen ”senin yanında" (indeke) den maksat senin himayende anlamındadır. Kendilerine 'öf bile deme; yani, onlardan birine veya her ikisine usandığını ifade etmek için ”öf" deme. Öf kelimesi, sıkıntı belirten bir ses ve sıkıntıyı, usanmayı anlatan bir isim fiildir. Yani, onlarda gördüğün hoşlanılmayacak bir durumundan iğrendiğini veya yaptığın bir hizmetten bıkıp usandığını anlatmak için sakın ”öf" bile deme! Onları azarlama. Onlarda gördüğün bir halden dolayı, hoşlanmadığın isteklerinden dolayı onlara bağırıp men etme. ikisine de güzel söz söyle. Güzel bir eğitim almış insan nezaketinin gerektirdiği, ikramı ifade eden güzel söz, söyle. Güzel söz, onlara ”anacığım veya babacığım!" demek gibi sözlerdir. Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)'in babası küfür içinde bulunduğu halde ”babacığım!" tarzında hitab etmesi gibi. Ebeveynine karşı hürmetkar olan bir insan, onlara isimleriyle hitap etmez, çünkü bunda onlara karşı bir nevi saygısızlık ve nezaketsizlik vardır. Sesini onların sesi üzerine yükseltemez, bağırırcasına değil, mütevazi ve hafif bir sesle konuşur. Ancak sesini duyurmak gibi bir zaruretten dolayı yüksek sesle konuşabilir. Onlara kızgın nazarlarla bakmaz.

Onları esirgeyerek alçakgönüllülükle üzerlerine kanat ger. Yani, onlara karşı tevazu ve yumuşaklık göster. Kuş havadan yeni ineceği zaman kanatlarını indirerek kırıp katlar. Uçacağı zaman da kaldırır. İşte kuşun yere ineceği zaman kanatlarını indirmesi tevâzû için misal kılınmıştır. İbn Abbas: ”Ana -babana karşı; suçlu, zayıf bir kölenin son derece kaba ve katı olan efendisine karşı tutumu gibi davran." demiştir. Dediler ki, kişi ana-babasına merhamet, şefkat ve muhabbet nazarıyla bakar. Hizmetlerini kendi eliyle yapmalı, bu işi başkasına bırakmamalı. Çünkü, kişinin ana-babasına, hocasına, misafirine ve sultanına hizmet etmesi ayıp değildir. Babasından daha fazla fıkıh da bilse ona imamlık yapmamalı, önlerinde yürümemeli. Ancak yol açmak veya yoldaki engeli kaldırmak için önde yürüyebilir. Bir mecliste önlerine geçmemeli, söz söylemek, yemek ve su gibi konularda onlardan öne geçmemeli. Ve: 'Rabbim! Küçüklüğümde onlar beni nasıl yetiştirmişlerse, şimdi sen de onları esirge!' diye duâ et. Duâ et ki, Allah (celle celalühü), ebedî rahmetiyle onlara merhamet etsin, kâfir dahi olsalar. Çünkü onları İslâm dinine ulaştırması rahmeti cümlesindendir. İbn-i Abbas (radıyallahü anh): ”İbrahim (aleyhisselâm), babası ölünceye kadar ona duâ etmiştir: Ne var ki; onun Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı. Duayı bıraktı ve ondan sonra istiğfar etmedi. Bundan sonra babası küfür üzerine öldü." demiştir. İbn Uyeyne'ye: ”Vefat etmiş bir kişi için sadaka verilmesi halinde faydalanır mı?" diye sorduklarında, cevaben: ”Bütün bu hayırlar kendisine ulaşır, onun için istiğfardan daha faydalı bir şey olmaz. Şayet meyyit için faydalı bir şey olsaydı, onunla emr olunurdunuz" demiştir. Âyette, ana-baba için: ”Ya Rabbî küçüklüğümde onların beni besleyip büyüttükleri gibi, irşad edip yetiştirdikleri gibi, merhamet ettikleri şekilde onlara rahmet et. Zira Rabbim merhamet edenlere merhamet etmeyi vaad etmiştir," tarzında duâ etmenin gerektiği hatırlatılmaktadır. Rivayet edildiğine göre, bir şahıs Hazret-i Ömer (radıyallahü anh)'e gelip: ”Benim anam-babam o kadar yaşlandılar ki, küçükken onların bana hizmet ettikleri gibi ben de onlara hizmet ediyorum. Onlara karşı haklarını ödemiş sayılır mıyım?" diye sordu. Hazret-i Ömer (radıyallahü anh): ”Hayır ödemiş sayılmazsın, zira sen küçükken, onlar sana yaptıkları bu hizmeti, büyüyesin, sağlam ve sıhhatli olasın diye yaptılar. Sen onlara bu hizmeti yaparken yakında ölebilirler düşüncesiyle yapıyorsun" dedi.

Rabbiniz, sizin kalplerinizdekini çok iyi bilir. Kalbinizde gizli bulunan iyilik ve takvayı isteyip istemediğinizi bilir. Bu âyette, ana-babaya karşı insanın kalbinde bir yüksünme ve hoşnutsuzluğu gizlemesine karşılık sanki bir tehdit vardır. Eğer siz iyi olursanız, iyilik ve takvayı kast ederseniz şunu iyi bilin ki, Allah tövbeye yönelenleri insanın yapması kaçınılmaz olan hatalardan Allahü teâlâ 'ya dönenleri son derece bağışlayıcıdır. İnsan olarak işlemiş oldukları davranış veya sözleriyle eziyet ve benzeri kusurlarım affedicidir. İmam Gazalî (radıyallahü anh): ”Ulemanın çoğu, şüpheli şeylerde bile ana-babaya itaat etmek vaciptir, yalnız haramda itaat vacip değildir. Çünkü, şüpheyi terk etmek, takva gereğidir. Ana-babanın rızasını almak ise kesin olarak vaciptir" demiştir. Yine denilmiştir ki, ana-babadan her ikisinin hakkına riayet etmek mümkün olmadığı takdirde, hürmet ve tazim bakımından babanın öncelik hakkı vardır. Çünkü, nesep baba yönünden gelir. Yardım ve hizmet yönünden ananın önceliği vardır. Yanına girdiklerinde babası için ayağa kalkar, bir şey isteseler, önce ananın, sonra babanın isteğini yerine getirir. Menbeü'l-Adab adlı eserde de böyle denilmiştir: Fıkıhçılar, söyle demişler: ”Kişinin yanında ana-babasından yalnız birine yetecek kadar bir yiyecek varsa anaya takdim eder, çünkü ana, çocuğu için daha çok emek vermiştir. Şefkati, hizmeti babadan fazladır. Ana, evlâdını rahminde taşır, dünyaya getirir, emzirir, kirlerini yıkar, hastalığında tedavisi ve benzeri hizmetleriyle uğraşır. Bu yüzden çocuğuna babadan çok fazla hizmeti geçmiştir. Bir kişi Râsûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem)'e gelerek, malını aldığından dolayı babasını şikâyet etti. Onu çağırdığında, sopasına dayanarak yürüyebilen bir ihtiyar olduğunu gördü ve oğlunun kendisinden şikayetçi olduğunu söyledi. Adam: ”Ya Rasûlallah! Ben güçlü kuvvetli iken o çok zayıftı, ben zengin iken o, hiçbir şeyi olmayan bir yoksul idi. Ben ondan hiçbir şeyimi esirgemedim. Şimdi ise ben zayıfım, o güçlü; ben fakirim, o zengin. Bana karşı cimrilik yapıyor, malını vermiyor," dedi. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz ağladı ve: ”Bu sözü işitince, bu duruma ağlamayacak canlı cansız hiçbir şey yoktur" buyurarak şikâyetçi gence döndü ve: ”Sen ve malın babana aitsiniz" buyurdu. Yine bir hadisi şerifte Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Burnu sürtülsün!" buyurdu. ”Kimin ya Rasûlallah," denince: ”İhtiyarladıkları halde ana-babasından biri veya her ikisine hizmet ve gerektiği gibi hürmet etmediğinden cennete giremiyen kişi" cevabını verdi."

Bir de akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver. Ey yaratılmışların en faziletlisi Rasûlüm! Buradaki hitap. Peygamberimizin kendisine olduğu gibi ümmetine de yöneliktir. Âyetteki, yakınlar anlamındaki ”zel-kurba" mutlak anlamda mahrem sayılan akrabadır. ”Hak'tan maksat da akrabadan yoksul olanlara verilmesi gereken nafakadır. Yoksul olan kimseler üzerine, yalnız yoksul olan küçük çocuklarının nafakası farzdır. Eşi, fakir veya zengin, Müslüman veya ehli kitap olsun, nafakası farzdır. Zengin Müslumana ise, ana-baba ve onların hükmünde bulunan dede ve nineleri yoksul olmaları halinde, müsl im veya gayri müslim ayrımı yapılmadan, nafakaları farzdır. Ana-baba dışındaki nikâhı haram sayılan bütün yakınlarının nafakası da, fakir, küçük, kadın veya kötürüm ya da âmâ olmaları, ya da çalışamıyacak durumda bulunmaları şartı ile vaciptir. Ancak çalışacak durumda iseler ittifaken vacip olmaz. "Yoksula ve yolcuya da hakkını ver." Miskin-yoksul, mal namına hiçbir şeyi olmayan kimsedir. Yolcu anlamındaki ”İbni Sebil" malını kullanma imkânından mahrum olan yolcudur. Gereksiz yere de saçıp savurma. ”Tebzir", malı yersiz ve gereksiz harcamaktır. ”İsraf" ise, harcamada sınırı aşmaktır ve şu âyet ile yasaklanmıştır: ”Büsbütün eli açık da olma!" (İsrâ: 29)

Şüphesiz ki, böylesine saçıp savuranlar şeytanların dostlarıdırlar. Kendilerini tehlikeye atmakta onların yardımcılarıdırlar. Şeytan ise, Rabbine karşı çok nankördür. İnkarcılıkta aşırıdır. Allah'ın emirlerine uyarak, yasaklarından da kaçınarak nimetlerine şükretmez. Kureyş oğulları, develerini keserek ve mallarını hayır sayılmayan diğer bazı yasaklar ve eğlenceler uğruna insanlara gösteriş yapmak için saçıp savuruyorlardı.

Eğer, Rabbinden umduğun bir rızkı beklemek durumunda olduğun için onlara bakamıyorsan, eğer, Rabbinin nezdinden geleceğini umduğun, onlara vereceğin bir rızkı, aramak gibi bir iş sebebiyle, yardıma müstehak yakınlarından, yoksul ve yetimlerden yüz çevirip onlara bakamıyorsan hiç olmazsa, kendilerine gönül alıcı bir söz söyle. Onlara güzel yumuşak söz söyle ve onları rahatlatacak, hayatlarını kolaylaştıracak vaadde bulun. Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem) efendimiz, kendisinden, istenen şeyi verecek durumda olmadığı zaman, mahcubiyetinden söyleyecek bir şey bulamaz, sükut ederlerdi. Yoksulların üzülüp umutsuzluğa kapılmamaları için sükut yerine güzel söz ile emr edildi. Ayetteki ”Kavli meysür" dan maksadın işlerinin kolaylaşması için onlara duâ etmek olduğu da söylenmiştir. Buna göre: ”Allah sizi fazlı kereminden zenginleştirsin. Allah (celle celalühü) bizi de sizi de rızıklandırsın" tarzında onlara duâ et, buyrulmuş olur. Rivayet edildiğine göre İsa (aleyhisselâm): ”Bir dilenciyi kapısından umutsuz olarak çevirenin evine, rahmet melekleri yedi gün uğramaz, fakir olan kimse kaderine razı olarak ölürse cennete ondan daha zengin kimse girmez" demiştir. ” Halisa" da da böyle rivayet edilmiştir.

Eli sıkı olma; büsbütün eli açık da olma. Âyette geçen bu iki örnek, müsrif in vermesiyle, cimrinin kısınasını önlemek maksadıyla, onları bu kötü huylarından dolayı korkutmak ve israf ile cimrilik arasında bulunan iktisad kavramını tanıtmaktır ki, bu da cömertliktir. Yani, eli boynunda bağlı olup bir şey vermeye gücü yetmeyen kimse gibi hak yolda ve yerinde olan konularda elini intaktan büsbütün çekip uzatamayacak halde sıkı olma. Sonra kınanır, kaybettiklerinin hasretini çeker kalırsın. Her iki âlemde, Allah (celle celalühü) ve insanlar yanında yasaklanmış olursun.

Doğrusu, Rabbin rızkı dilediğine çok, dilediğine az verir. Bazılarına bol ve geniş, diğer bazılarına da, ilâhî hikmetine bağlı olan iradesinin gereği olarak, kısarak verir. Şüphesiz ki, O, kullarını gören ve haberdar olandır. Yani onların gizlisini de, açığını da bilir, ayrıca onlara meçhul olan iyiliklerini de O bilir. Bir kudsi hadiste: ”Şüphesiz ki, mü'min kullarımdan öyleleri var ki, imanlarını ancak zenginlik ıslah ve takviye eder, şayet onları fakir kılarsam, hu durum onları ifsad eder. Yine mü'min kullarımdan kimileri var ki, onların imanlarını ancak, fakirlik ıslah ve takviye eder. Şayet onları zenginlersem bu onları ifsad eder, bozar. Onların kalplerindekini bildiğimden işlerini Ben düzenlerim. Şüphesiz ki Ben, her şeyden tamamen haberdarım, her şeyi gereği gibi bilirim" buyrulmuştur. Bu kudsî hadisi, Enes (radıyallahü anh) rivayet etmiştir. Bahru’l-Ulûm’da böyle kayıtlıdır. Bu sebeple Allah (celle celalühü), zenginletir ve fakirletir, bolca yayar ve daraltır. Kullarının hepsini zenginletse isyan eder ve azarlardı. Hepsini fakirletse her şeyi unuturlar ve mahvolurlardı. Yine bir hadisi şerifte: ”Yedi tehlikeden korunmak için iyi amel edin: Her şeyi unutturan fakirlikten, yahut azdıran zenginlikten veya ifsad eden hastalıktan, yahut insanın akıl ve bedenini zayıflatan ihtiyarlıktan, yahut ansızın gelen ölümden, yahut beklemekte olan serlerin en kötüsü olan Deccalden, yahut çok acı olan kıyametten başka bir şey mi bekliyorsunuz" buyrulmuştur. Akıllı insan için, Allah'ın emrine teslim ve kadere razı olmak, darda sabretmek, bollukta şükretmek, imkânlar ölçüsünde infak etmek gerekir.

Ey Arap topluluğu! Geçim endişesi ile çocuklarınızın canına kıymayın. Araplar fakirlik korkusuyla kız çocuklarını diri diri toprağa gömüyorlardı. Bu âyetle yüce Allah, bu cinayetten men ederek, hepsinin rızkını vereceğine dair teminat verdi. Biz, onların da, sizin de rızkınızı veririz. Başkası değil. Onları öldürmek, gerçekten büyük bir suçtur. Bu cinayet, Allah'ın (celle celalühü) binalarını yıkmak, nesli kesmek demek olduğu için büyük bir günahtır. Bu âyetten itibaren 39. âyet dahil, on âyeti kerime de, on kötü huyun, on iyi huy ile değiştirilmesine işaret ve tavsiye vardır. Bu kötü olan huylardan birincisi cimrilik, ikincisi uzun emel ve arzudur. Bunların her ikisine açıklamakta olduğumuz bu âyetin ”Geçim endişesiyle çocuklarınızın canına kıymayın" bölümünde işaret vardır. Çünkü, cimrilik ve uzun emel, onları çocuklarını öldürmeye yöneltmiştir. Bu sebeple de bu iki kötü huyun cömertlik ve tevekkül ile değiştirilmesine yine bu âyetin: ”Biz sizin de, onlarında rızkını veririz" bölümü ile ışık tutulmuştur. Anlatıldığına göre Zekeriya oğlu Yahya (aleyhisselâm), İblis ile karşılaştı ve: ”Ey İblis! En sevdiğin ve en çok nefret ettiğin insanlar kimlerdir?" diye sordu. İblis: ”En çok sevdiğim insan, cimri olandır. Hiç sevmediğim insan da cömert olan insandır." dedi. Yahya (aleyhisselâm): ”Neden?" deyince de İblis: ”Çünkü, cimrinin cimrilik kötülüğü bana yetiyor, cömert ise fasık da olsa cömertliği sebebiyle Allah'ın (celle celalühü) affedip kabul edeceğinden endişe ediyorum." Sonra İblis dönüp giderken: ”Şayet sen Yahya (aleyhisselâm) olmasaydın sana bunları söylemezdim" dedi. Âlimler şöyle demiştir: Kişinin ev halkını zühde zorlaması gerekmez, sadece onları zühde davet eder, kabul ederlerse ne âlâ, etmezlerse onların dünyalık ihtiyaçlarını karşılar, nimetlerini arttırmaya çalışır, itidalden ayrılmaz. Kendisi ise dilediği gibi hareket eder. Cenab-ı Hak, diğer kötü hasletleri hatırlatarak şöyle buyurmuştur:

Zinaya yaklaşmayın. Zina etmek şöyle dursun, onun başlangıcı sayılan, öpmek, göz kırpmak veya şehvet gözüyle bakmak gibi davranışları da yapmayın, Zira o, bir hayasızlıktır. Çünkü zina, sınırı aşan, çirkinliği açık olan, yüz kızartıcı bir iştir. Onda nesilleri zayi etmek vardır ve çok kötü bir yoldur. Zina ne kötü bir yoldur. Nesillerin kesilmesine, fitnelerin tahrikine yol açan, sahibini cehenneme sürükleyen çok kötü bir huydur. Hadisi şerifte: ”Bir kul zina ettiğinde iman onun kalbinden çıkarak başının üzerinde bir gölge gibi durur, zinadan ayrılınca imanı kendisine döner" buyrulmuştur.(S) Sahabilerden birinin şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Zinadan sakınınız, zira onda altı tane felâket vardır, üçü dünyada, üçü de âhirette verilmek suretiyle zina eden cezalandırılır. Dünyadaki felâketler: 1. Rızık darlığıdır, yani rızkından bereket kalkarak hayır ve iyilikten mahrum olur, 2. Ömrü eksilir, 3. İnsanların nefretini kazanır, çünkü zina insanın güzelliğini giderir. Ahiretteki felâketler ise: 1. Rabbin gazabına sebep olur, 2. Hesabın zorluğuna sebep olur, 3. Cehenneme girmesine sebep olur." Yine bir hadisi şerifte: ”Gözler de zina eder, onların zinası kötü niyetle bakmaktır. Eller de zina eder, onların zinası tutmaktır. ” İyi bil ki, şehvetin insana üstünlük sağlaması, zinaya götürür ki, bu, âyet-i kerimelerde yerilen, on kötü huyun, üçüncüsüdür. Anlatıldığına göre, Basra'da kendisinden devamlı güzel bir koku hissedildiği için, El-Miskî adıyla tanınan bir adam vardı. Kendisine bu kokunun kaynağı sorulunca: ”Ben gençken insanların en güzellerinden idim. Çok da çekingen ve haya sahibi idim. Babama dediler ki, onu çarşıda bir dükkâna verirsen açılır, mahcubiyeti gider. Babam da beni bir manifaturacı mağazasına verdi. Bir gün yaşlı bir kadın geldi ve bazı kumaşlar istedi, ben de tezgâhta bulunduğumdan istediklerini indirdim. Aldığı bu eşyanın parasını evinde vereceğini, kendisi ile evine kadar gelmemi istedi, beraberinde gittim. Beni büyük bir köşke götürdü. Büyük bir kubbesi vardı. İçinde, bir taht vardı. Üzerinde süslü yataklar bunun üzerinde de genç bir kız vardı. Beni kendisine doğru çekti. ”Allah (celle celalühü) görüyor" dedim. ”Önemli değil" dedi. ”Ben ishal olmuşum, hemen tuvalete gitmem gerekiyor," dedim. Helaya girip, üstüme başıma pislik sürüp kirlettim. Bu delinin birisi dediler. Böylece bu belâdan kurtuldum. Oradan çıkıp bir akar suda üstümü başımı yıkadım. O gece rüyamda bir adam gelerek: ”Ya’kûb oğlu Yûsuf nerede! Sen neredesin!" dedi ve elini yüzüme ve üzerime sürdü. İşte o günden beri onun kokusu üzerimden eksilmedi. İşte bu iffet ve takvanın bereketindendir. İblis, Hazret-i Mûsa (aleyhisselâm) ile karşılaştı da: ”Ey Mûsa! Sinirlendiğin zaman beni hatırla, o esnada benim yüzüm kalbindedir, gözüm senin gözündedir. Senin içinde, kan dolaşımı gibi dolaşırım. Düşmanla savaş için karşılaştığın zaman ben insanoğluna gelir, savaştan kaçmasını temin için, ona çoluk çocuğunu, eşini ve ailesini hatırlatırım. Nikâhı haram olmayan kadınla yapayalnız bir arada oturmaktan sakın, çünkü ben, o esnada ondan sana, senden ona aracılık ve elçilik ederim. Bu olay, Âkâmül-mercanda nakledilmiştir.

Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın muhterem kıldığı cana kıymayın. Müslüman olmakla veya ahid ile ki, bu durumda, ahidleşenlerle, zimmîler de bu hükme girer. Bu suretle Allah'ın öldürülmesini haram kıldığı kimseleri sakın öldürmeyin. Yani şu üç sebepten başka bir sebeple cana kıymayın: ”İmandan sonra irtidat, inkâr etmek; evli iken zina etmek; masum, günahsız bir cana kasten kıymak." Bu üç şeyden birini yapmayan bir kimse zulmen öldürülürse onun velîsine mirasçısına, ölümünden sonra işini yapacak olan vârisine, velîsi veya vârisi yoksa sultana -ki, o, velîsi bulunmayanın velîsidir.- hakkını alması için yetki verdik. Dilerse kısas suretiyle öldürür ve isterse diyet alır. Ancak, bu velî de öldürmede ileri gitmesin. Kısas işinde meşru olan sınırı aşarak, müsle'yi de (katilin uzuvlarını kesmek) ilâve ederek veya katilden başka yakınlarından birini öldürmek suretiyle aşırı gitmesin. Cahiliyet âdetlerinde olduğu gibi, onlar, katilden başkasını veya bir maktul yerine iki kişiyi öldürüyorlardı. Onlar, kendilerinden itibar ve şeref sahibi olan birisi öldürüldüğünde sadece katili öldürmekle yetinmezler, onunla birlikte yakınlarından bir cemaati de öldürürlerdi. Zaten kendisine bu yetki verilmekle o, yardıma maznar olmuştur. Ona şeriat (hukuk) ve hükümdar yardım eder. Yani, Allah (celle celalühü) kısası veya diyeti gerekli kılmakla ona yardım etmiş, hâkimlere de hakkını almasına yardım etmesini emretmiştir. Denilirse ki, kasten adam öldürenin tevbesi nedir? Cevap: Üç suretten birisi iledir: Ya kısas suretiyle öldürülmek, ya af edilmesi veya ondan diyet alınması suretiyle tevbe etmiş sayılır.

Yetimin malına, rüşdüne erinceye kadar, tasarrufta bulunmak şöyle dursun tam bir iyi niyet taşımaksızın yaklaşmayın. Ancak onu korumak ve üretmek için yaklaşabilirsiniz. Ayette geçen ”eşüddeh" insanın en güçlü zamanı olup bu da on sekiz ile otuz yaş arasında olur. "Bahru'l-Ulûm" da denilmiştir ki: ”eşüdd'e ulaşmak idrak yani rüşd ile olur. Bulûğa erdikten sonra rüşdü denenir. Bunun son sınırı otuz üç yaştır. Verdiğiniz sözü de yerine getirin. Verilen söz ister Rabbin ile aranda olsun, ister kendinle diğer insanlar arasında olsun, o söze sahip çıkarak koruyunuz. Çünkü, verilen söz, sorumluluğu gerektirir. Sözleşme yapandan, sözünü bozmayıp tutması istenir.

Ölçtüğünüz zaman tastamam ölçün ve doğru terazi ile tartın. Kıstas: Büyük terazi, yahut büyük veya küçük doğru ölçen herhangi bir terazi demektir. Cumhura göre ”Kıstas", el-Kist kelimesinden alınmış doğru, denk anlamında Arapça bir kelimedir. Bu tastamam ölçmek ve doğru terazi ile tartmak hem daha iyidir, sizin için dünyada hayırlıdır. Doğruluk ve dürüstlük her türlü işlemlerde önem verilmesi istenen bir emanettir, hem de neticesi bakımından daha güzeldir. On kötü huydan dördüncüsü: Gazab, kızgınlıktır. İnsanı öfkenin sarması haksız olarak cana kıymaya götürür. Bu sebeple, kötü olan gazap, sinirlilik huyu; ”Bir kimse zulmeti öldürülür se, onun velisine (mirasçısına hakkını alması için) yetki verdik. ” (İsrâ: 33) âyetindeki hükümle değiştirildi. Eski İran hüküdarlarından - Kisralarından Enûşirvan: "Kötü olan beş huy, dört kişide daha kötüdür: 1. Hükümdarlarda cimrilik, 2. Hakimlerde yalancılık, 3. Alimlerde şiddetli sinirlilik, 4. Kadınlarda haya, utanma duygusunun azlığı ”hayasızlık ” demiştir. Kötü huylardan beşincisi: ”İsraftır. Her şeyde aşırılık israfa götürür. Bu da israfı yasaklayan: ”Ancak velî de kısasta ileri gitmesin. Zaten (kendisine bu yetki verilmekle) o yardıma mazhar olmuştur. ” (İsrâ: 33) âyeti gereğince, itidal ile değiştirilmiştir. Abdullah b. Ömer (radıyallahü anh) dan rivayet edildiğine göre, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), abdest almakta olan Sa'd (radıyallahü anh)’ın yanından geçerken suyu gereğinden fazla harcadığını görünce: ”Ey Sa'd! Bu israf nedir?" diye sordu. Sa'd: ”Abdest alırken (kullanılan fazla su) israf sayılır mı?" deyince Rasül-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Evet akmakta olan bir nehrin başında dahi olsan israf sayılır" bu yurdu. Kötü huyların altıncısı: ”Yetimin malına rüştüne erinceye kadar tam iyi bir niyet taşımaksızın yaklaşmayın..." (İsrâ: 34) Âyeti kerimede yasaklanmış olduğu anlaşılan hırstır. Çünkü yetimin malında menfaat temin etmek için tasarrufta bulunmak, hırstandır. Hikmet sahibi birine: ”Yaşlı olan kişi, neden gençten daha ihtiraslıdır?" diye sordular. Hikmet sahibi: ”Çünkü yaşlı kişi, gencin tatmadığı dünya zevkini tatmıştır da ondan" cevabını verdi. Kötü huyların yedincisi: Ahdi bozmaktır. Ahde vefayı emreden ”...verdiğiniz sözü yerine getirin. Çünkü verilen söz sorumluluğu gerektirir" (İsrâ: 34) âyetiyle, bunun değiştirilmesi ön görülmüştür. Kötü huyların sekizincisi: Hıyanettir. Bu da: ”Ölçtüğünüz zaman tastamam ölçün ve doğru terazi ile tartın..." (İsrâ: 35) âyetiyle emanetle değiştirilmesine işaret edilmiştir. Rivayete göre, son nefeslerini alıp vermekte olan bir adam durmadan ”Ateşten iki dağ," sözünü tekrar ediyormuş. Ziyaretine gelen bir zat ailesine: ”Ne ile meşgul olduğunu, amelini sormuş." Ailesi: ”İki adet terazisi olup, birini alırken, diğerini de satarken kullandığını" söylemişler. İbrıi Abbas (radıyallahü anh)'dan rivayete göre, Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem)'e tüccarlar gelmişti de, onlara: ”Ey tacir topluluğu! Allah (celle celalühü), sizi çok günahkârlar olarak haşr edecek, ancak doğrulukla alışveriş eden, akrabasını ziyaret eden ve emanete riayet edenleriniz müstesnadır" buyurdu.

Hakkında bilgin bulunmayan şeyin ardına düşme. Maksadına ulaştıracağını bilmediğin bir yoldan gitmek gibi, hakkında bilgin olmayan söz ve hareketlerin peşine düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi yaptığından sorumludur. Ayetteki geçen uzuvlar, kıyamet günü sahiplerinin aleyhine şahitlik edecekleri ve onların durumundan sorumlu bulunacaklarından onlara akıllı bir kişilik verilmiştir ki, edebiyatta buna teşhis sanatı denir. Bahrul-Ulûm’da denilmiştir ki: ”Sanki Allah; kalp, göz ve kulakla ilgili olan bilinmeyen şeyleri yasaklamakla: dinlenilmesi caiz olmayan şeyleri dinleme, bakılması caiz olmayan şeylere bakma, kastedilmesi caiz olmayan şeyleri kastetme demiştir. Çünkü, bunların her birinden dolayı Allah (celle celalühü), sahibini sorumlu tutacaktır ve cezalandıracaktır." Âyet-i kerimede ayrıca, insanın bir kötülüğü yapmak üzere niyetlenip kararlı olmasından dolayı sorumlu tutulacağına da bir delâlet vardır. Nitekim: ”...Lakin kasıtlı yaptığınız yeminlerinizden dolayı sizi sorumlu tutar." (Bakara: 225) âyetinde buyrulduğu gibi. Meselâ, kibir, haset, nifak, kendini başkasından üstün görmek, riya ve dünyayı sevmek gibi kalbin kötü amellerinden insan kendi arzu ve iradesiyle yapmak azminde bulunduğu şeylerden sorguya çekilir, fakat ihtiyarî olmayan düşünce ve azimlerden dolayı sorumlu tutulmaz. Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: ”Ümmetimin içlerinden, geçirdikleri kötü niyetleri affedilmiştir" buyurmuş olması konuya açıklık getirmiştir. El-Eşbah ve'n-Nezair'de: ”İnsanın içinden gelip geçen kötü şeyler söylenmedikçe veya yapılmadıkça onlardan dolayı sorumlu olunmaz" denilmiştir. Nitekim Müslim’in de buna benzer rivayeti vardır. Bu konuda söylenenlerin özeti şudur: İnsanın gönlünden geçen günahlara dair niyet ve kararlılık, beş maddede toplanır: 1. el-Hâcis: İnsanın nefsine atılan, ilka edilen kötülüktür. Bundan muaheze olunmayacağına ittifak vardır, çünkü kendi kendine kalbine düşmüştür, onun fiili değildir. 2. Hatır: Bu, hacis'den sonra gelir. Hacisin hemen başlangıcında insan bunu def edebilir. Sahih hadisle sabit olduğuna göre insan ”hatır" ve bundan sonra gelen ”hadisu’n-nefs"den sorumlu değildir. 3. Hadisu’n-nefs'tir. Bu da Hâtır'dan sonra gelir. 4. Hemm ve 5. Azm'dır. Bu da insan kalbine gelen hemm’in, kast'ın en kuvvetlisi ve en kesinidir. Yani insanın bir işi yapmaya kesin karar vermesidir. Bazı büyük zevat, Mekke'yi Mükerreme'dekiler hariç, insanın gönlüne doğup gelen bütün kötü niyetlerin (hevâtır) hepsi aff edilmiştir" demişlerdir. Bu sebeple Abdullah b. Abbas (radıyallahü anh) ikametgâh olarak ihtiyaten Taifi seçmiştir. Hemm'e gelince, sahih hadiste belirtildiğine göre bir kimse bir iyiliği yapmak isteyip karar verince ”hemm" o kimseye, bir hasene iyilik yazılır. Bir seyyie'ye, kötülüğe hemm (karar verilmesin)den dolayı seyyie, kötülük yazılmaz, beklenir. Şayet ona azm eden kişi, Allah için o kötülüğü işlemez, terk ederse onun için o da bir hasene sevap olarak yazılır. Şayet hemm (azm) ettiği gibi yaparsa, bir tek seyyie, günah yazılır. Daha doğrusu insan için yalnız fiili yazılır. Azm kısmına gelince. Muhakkiklere göre insan ondan dolayı sorumludur. Ayetin, ”Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme" kısmıyla kötü huyların Dokuzuncusu olan zulüm'e işaret vardır. Zulüm: Bir şeyi, konulması gereken yerinden başka bir yere koymaktır. İnsanın, organlarını emredilenin dışında kullanılması bu manada bir zulüm sayılır. Kulakların gıybet, yalan ve iftira gibi şeyleri dinlemekte kullanılması, kulakların zulmüdür. Gözlerin zulmü, haram olan şeylere bakmaktır. Dünyalık bakımından kendisinden üstün olana bakıp ona imrenmesi, din bakımından da kendisinden aşağı durumda olana bakıp amellerini azaltacak davranışlara sapması, dünyevî zinet ve süslere bakması da yine gözlerin zulmüdür.

Yer yüzünde böbürlenerek dolaşma. ”Merahan" kelimesi, kibirlenmek, böbürlenmek anlamınadır. Âyet-i kerimede, kibirle büyüklenerek yürümek yasaklanmıştır. Çünkü sen ağırlık ve azametinle ne yeri yarabilir, ne de dağlarla ululuk yarışına girebilirsin. Âyetteki ”tûl" (uzunluk, ululuk,) mağrur olan kişinin zoraki olarak kendini yüksek ve uzun göstermeğe çalışmasıdır ki, burada kibirli kişi ile istihza edilmiş ve böbürlenmenin yasaklanmasının da sebebi gösterilmiş oluyor. Çünkü, kibirlenme ahmaklıktan başka bir şey değildir, insan kibirlenme ve büyüklerime ile hiçbir fayda temin edemez. Kibir, kötü huyların da onuncusudur. Büyüklüklenerek yürümek de, kibirdendir. Bu sebeple açıklamaya çalıştığımız bu ayette kibrin, tevazu ile değiştirilmesine işaret edilmektedir. Ebû Hureyre (radıyallahü anh): ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'dan daha güzel hiçbir kimseyi görmedim, O, yürürken yer yüzü sanki onun için duruluyordu, yürürken biz kendimizi zorlarız, halbuki o, çok rahat olarak yürürdü" demiştir.(12)

Bütün bu sayılanların kötü olanları, ki bunlar Rabbinin nezdinde sevimsizdir. Âyette ”sevimsiz" olarak tercüme edilen ”mekruh" kelimesi, buğzedilen anlamında olup ”merdî-razı olunan" kelimesinin karşıtıdır. İradenin karşıtı değildir. Çünkü bütün hadiselerin ilâhî irade ile meydana geldiğinde kesin deliller vardır.

İşte bunlar, genişçe anlatılan sorumluluklar Rabbinin sana vahy ettiği hikmetlerdir. O hikmetler, ilâhî hükümleri ve Hakkı bilmektir. Yahut, nesh’in ve fesadın kendisine yol bulamıyacağı sağlam hükümlerdir. Allah ile birlikte başka ilâh edinme. Burada hitap, her nekadar Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem)'e ise de ondan başkası kast edilmiştir. Bu hitap, 22. âyette geçtiği hakle burada tekrar edilmesi, tevhid’in ilâhî emrin başlangıcı ve nihayeti olduğunu tenbih içindir. Kasıt ve niyeti olmayanın ameli bâtıldır. Bir işi Allah'ın rızâsından başka bir maksatla yapanın emeği zayi olur. Sonra yasaklanmış ve Allah'ın rahmetinden kovulmuş olarak cehenneme atılırsın. Burada yasaklanmıştan maksat, insanın kendi tarafından, melekler ve diğer insanlar tarafından kmanmasıdır. Allahü teâlâ, burada, kendisine şirk koşanı tahkir için ele alınıp yakılmak için fırına atılan oduna benzetmiştir. Tevhid, iyiliklerin aslı olduğu gibi, şirk de kötülüklerin aslıdır. Yahya b. Muaz: ”Dünya ancak senin zikrinle güzeldir. Âhiret ancak senin atfınla, cennet de ancak sana kavuşmakla güzeldir" demiştir. Hadisi şerifte: ”Dünya ve içindeki her şey mel'undur, ancak Allah'ı zikretmek ve ona yakın işler ile âlim olan ve öğrenen kimse müstesnadır."(13)

Ey müşrikler! Rabbiniz erkek çocukları size ayırdı da, kendisi meleklerden kız çocukları mı edindi? Müşrikler kız çocuklarını istemezlerdi. Kendileri için erkek çocukları seçer: ”Melekler Allah'ın kızlarıdır" derlerdi. Bunun için bu hitap onlara yöneliktir. Allah (celle celalühü) sizi kendinden üstün sayarak, size en değerli oğlan çocukları verdi de, kendisi için de en değersiz olanları mı tercih etti!" anlammadır. Nitekim: ”Demek erkek size, dişi O'na öyle mi?" (Necm: 21) buyrulmuştur. Gerçekten siz, vebali çok büyük bir söz söylüyorsunuz, Nefret ettiğiniz kız çocuklarım Allah'a isnad ediyorsunuz, kendinize erkek çocukları seçiyorsunuz ve yaratılmışların en şereflilerinden olan melekleri dişilikle niteliyorsunuz, böylece kimsenin cür'et edemiyeceği, vebali çok büyük bir söz söylüyorsunuz.

Kiz, onların akıllarını başlarına getirmek için söyledikleri şeylerin bâtıl ve yanlış olduğu gerçeği üzerinde düşünüp durmaları için bu Kur'an'da çeşitli uyarıları türlü şekillerde tekrar ettik. Fakat butürlü türlü ikaz ve ihtarlar, onlara daha da kaçıp uzaklaşmaktan başka bir şey sağlamıyor.

De ki: 'Eğer söyledikleri gibi Allah ile birlikte başka ilâhlar da bulunsaydı, o takdirde bu ilâhlar, Arş'ın sahibi, mutlak olarak Rububiyet ve mülk sahibi olan Allah'a ulaşmak (ve ona galip gelmek) için çareler arayacaklardı.' Ona karşı galip gelmek ve kendilerindeki ayıp ve aczi gidermek için çareler ararlardı. Bazı kı rail arın diğer bazılarına karşı yaptıkları gibi. Bu âyet, şu gerçeğe işaret etmektedir: Farzı muhal olan ilâhlar, ya ondan daha büyük oldukları farz edilir, ya onunla eşit, veya ondan daha küçüktür. Daha büyük oldukları farz edilse. Arşın sahibi olan Allah'ı zorlayarak (haşa) mülkünü elinden zorla alarak kendileri sahip olmak isterler. Şayet eşit güç ve kuvvette oldukları farz edilse, kendilerinin meliklikten azledilmelerine ve onlardan birinin hükümdar olmasına razı olmazlar, bu takdirde hükümdarlık konusunda kavgaya tutuşurlar. Şayet, O'ndan daha aşağı durumda oldukları farz edilse, noksanlıkları sebebi ile uluhiyete lâyık olamazlar. Mutlak kemal sahibi bir Rabbin bulunması sebebiyle nakıs'ın ilâh olması mümkün olmaz.

Allah, onların söyledikleri şeylerden münezzehtir. Yani, onların: ”O'ndan başka ilâhlar var, melekler onun kızlarıdır," gibi bâtıl sözlerden, mülk ve rububiyet sahibi olan Yüce Rabbimiz ne kadar uzaktır ve son derecede yücedir ve uludur. Bu ululuğun ötesinde bir sınır yoktur, ululuğu sonsuzdur. Nasıl nihayetsiz yüce olmasın ki, O'nun varlığı sonsuzdur. Onların isnad ettikleri şeyler adem, yokluk mertebelerinin en aşağı ve basitidir. Yani onların isnad ettikleri şeyler Zatı ilâhî hakkında mümtenidir, imkânsızdır. İyi bil ki, gerçekten Allah (celle celalühü) zatında bir, sıfatında tektir. Şirk, ortaklık ise bir vehimden gelir. El-Dîne veri, Hazret-i İbrahim’in duası olan: ”...Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut" (İbrahim: 35) âyetinin tefsirinde: ”Onlardan bir kısmı var ki, putları kendi nefisleridir." Nitekim Allahü teâlâ : ”Gördün mü arzu ve hevesini ilâh edineni!..." (Furkan: 43) buyurmuştur. Kiminin putu eşidir. Onu sever ve ona itaat eder, kiminin putu ticarettir. Allah'a itaati terkeder, ticaretine güvenir. Anlatıldığına göre Malik b. Dinar (radıyallahü anh), namazda: ”Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz" (Fatiha: 5) âyetini okurken, bayılmıştı da sebebi sorulduğunda: ”Yalnız sana ibadet ederiz" dediğimiz halde, nefislerimize itaat etmekle he va ve hevesimize kulluk ediyoruz. ”Yalnız senden yardım dileriz" deriz de O'nun kapısından başkalarının kapılarından medet umarız" demiştir.

Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. Tesbih, hakkı tenzih etmek, sonradan olan ve mümkün bulunan şeylerin noksanlarından uzak saymaktır. Yerin ve göklerin Allah'ı tesbih etmeleri, hal dili ile yaratıcının kudret ve hikmetinin varlığına işaret etmesidir. Gökler ve yerdekilerin tesbih etmesi ise ki, onlar: Melekler, cinler ve insanlar olup Allah'ı dilleriyle tesbih ederler. Buradaki tesbihten maksat, hal ve konuşan lisan ile ifade edilebilen muntazam manadır. O'nu övgü ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Gerek hayvan gerek nebat ne varsa mutlak bir yaratıcıya, O'nun kudret ve hikmetine delâlet eder. Ne var ki, siz, onların tesbihini anlamazsınız. Ey müşrikler! tesbihin anlaşılabileceği sağlam anlayışı kaybettiğiniz için onların tesbihlerini anlamazsınız. O, halimdir bu sebeple siz, delilleri düşünmekten yüz çevirerek şirke saptığınız halde O, size azap etmekte acele etmedi. Sizlerden tövbe edip tevhide dönenleri bağışlayıcıdır. Semerkantlı Şeyh Ali, ”Bahrü'l-Ulûm" adlı eserinde: ”Salih selefimizin görüşü şudur: Ayetteki tesbih iki yerde de hakiki manasında kullanılmıştır ki, esas olan da budur. Şayet cansızların, konuşması kabul ediliyorsa, tesbih edebilecekleri de kabul edilmelidir. Nitekim Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem): 'Ben peygamberlikle görevlendirilmeden önce Mekke'de bana selâm veren bir taş bilirim ki, şu anda dahi hangi taş olduğunu biliyorum' buyurmuştur." İbni Mesûd (radıyallahü anh)'dan rivâyet edildiğine göre: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın önünde yemekte olduğu yemeğin tesbih ettiğini duyardık" demiştir. Nitekim, insan organlarının ve cildinin şahitlik edeceğini Kur'an-ı Kerim bildirmiştir: ”Derilerine: Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz? derler. Onlar da; her şeyi konuşturan Allah, bizi de konuşturdu..." (Fussılet: 21) Ve ”O gün, onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayaklan da şahitlik eder." (Yasin: 65) âyeti keriyle bu gerçek ifade edilmiştir. İbni Abbas (radıyallahü anh): ”Doğrusu Biz, akşam sabah onunla beraber tesbih eden dağları, toplu halde kuşları onun emri altına vermiştik, hepsi ona yönelmiştir. ” (Sad: 18-19) âyetlerinin, tefsirinde: ”Dâvud (aleyhisselâm), tesbih ettiğinde, dağlar ona tesbih ile cevap verirlerdi" demiştir. Mücahid de: ”Canlı cansız şeyler. Allah'ı tesbih ederler." Tesbihleri de: ”Sübhanallahi ve bihamdihi" (Allah'ı tesbih ve O'na hamd ederim.) şeklindedir," demiştir. Fethü'l-Karîbi’l-Mûcib'de denilmiştir ki: ”Cansız varlıkların tesbihi ile bereket hasıl olursa, zikirlerin en şereflisi olan Kur'an-ı Kerimle bereketin meydana gelmesi daha lâyıktır, özellikle de sâlih bir kişi tarafından okunacak olursa.., Bu sebeple âlimler kabrin başında Kur'an-ı Kerim okumayı güzel gömmüşlerdir. Güzel kokulu, yeşilliğini sürekli koruyan bitki ve ağaç fidanı kabirin kapısına veya lahid yönüne dikilebilir mi? Cevap: Kabrin hangi yerine dikilirse dikilsin, hadisi şerifte mutlak manada dikilmesi tavsiye edildiğine göre maksat hasıl olur." Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem), Medine'deki mescidinde bir hurma ağacı gövdesine dayanarak hutbe irad ederlerdi. Sonra, birisi üç basamaklı bir minber yaptı. Nebi (sallallahü aleyhi ve sellem), minbere çıkıp hutbe irad edince, hurma ağacı ağlayıp inlemeye başladı. Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), minberden inip hurma kütüğüne mübarek elini koyunca iniltisi kesilip sakinleşti.(16) Ebû Zer (radıyallahü anh)'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın (radıyallahü anh) da bul unduk lan bir mecliste oturup eline yedi çakıl taşı aldı ve avucunun içine yerleştirdi. Çakıl taşlarının tesbih ettiklerini, hatta an vızıltısı gibi bir ses çıkardıklarını duydum. Sonra onları Hazret-i Ebû Bekir’in eline verdi, onun elinde de tesbihlerini ve arı sesi gibi bir vızıltı çıkardıklarını işittim. Sonra Hazret-i Ömer’in eline koydu. Daha sonrada Hazret-i Osman'ın eline koydu. Taşların, onların elinde de aynı şekilde tesbih ettiklerini ve arı sesi gibi bir vızıltı çıkardıklarını duydum." (17) Abdullah el-Kurtubî'nin anlattığına göre: ”Davud (aleyhisselâm): 'Bu gece, Allah'ı yarattıklarından hiç kimsenin yapmadığı bir tesbih ile tesbih edeceğim,' dedi. Hemen, bir su arkından bir kurbağa: 'Allah'a karşı tesbihinle mi iftihar ediyorsun, ben yetmiş yaşındayım ve Allah'ın zikrinden dilim kuramamıştır.' diye seslendi." Özet olarak cansız varlıkların tesbih etmesi imkânsız değil, aksine imkân dahilindedir. Harikulade şeyleri, inkâr edenlerden başkası bunu inkâr etmez.(18)

Biz, Kur'an okuduğun zaman, sana indirilen Kur'an âyetlerini tilâvet ettiğinde seninle âhirete inanmayanların arasınaki onlar, öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden Kureyş müşrikleridir, gizli bir perde çekeriz. Yapmakta olduğun Risalet görevini idrak etmelerini ve senin yüce değerini anlamalarını perdeleyecek, hissedilmeyen ve görülmeyen, bir perde çekeriz. Bu sebeple: ”...Siz ancak büyüye tutulmuş bir adama uymaktasınız" (Furkan: 8) demek cür'etini gösterdiler.

Ayrıca, onu, Kur'ân'ı anlamamaları ve Allah katından olduğunu bilmemeleri için kalplerine bir kapalılık... ”Ekinneh" kelimesi, ”kimin" kelimesinin çoğuludur. Perdeler, örtüler anlamına gelir. Bahrü'l-Ulûm'da belirtildiği gibi, onların, Kur'an'ın tamamını anlamaktan ve Allah tarafından indirildiğini bilmekten hoşlanmadıkları için kalplerine bu örtü çekildi. Tıpkı kalplerinin üzerine kılıflar geçirilmiş ve perdeler örtülmüş gibi. Haktan mahrum ve kabulden âciz oları gönüllerine Kur'ân'ın yerleşmesini bu kılıf ve perdeler engelliyor. Ve kulaklarına bir ağırlık veririz. Kur'an'ı işitmeye mani bir sağırlık veririz. Kur'ân-ı Kerim, lafzı ve manası ile muciz bulunduğundan, inkâr edenlerin, manasını hakkıyla anlamalarına, lafzını gereğiyle idrak etmelerine engel olan şeyi isbat etmiş oluyor, Sen, Kur'an'da Rabbinin birliğini yad ettiğinde, O'nun tek olduğunu, putlarının bâtıl olduğunu, yani Allah'tan başka ilâh yoktur, dediğin zaman onlar, canları sıkılmış bir vaziyette, geri dönüp giderler. Nefret ettikleri halde yüz çevirip döner, kaçarlar.

Biz, onların seni dinlerken ne maksatla dinlediklerini, seninle ve Kur'an'la alay ve istihfaf etmek suretiyle dinlerler. Rivayete göre, Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), Kur'an okuduğu zaman. Abdü'd-Daroğullarından iki kişi sağında, iki kişi de solunda durarak el çırparlar, ıslık çalar ve şiir okuyarak karışıklık ve kargaşa çıkarırlardı. Âyetteki : Seni dinlediklerinde... ” zarfı va'îd ve inzâr'ı pekiştirmektedir. Kendi aralarında faydasız şeyleri yaparken ve bunları fısıldaşırken de o zalimlerin: 'Siz büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz! ' dediklerini çok iyi biliriz. Âyetten anlaşılmaktadır ki, onların bu söyledikleri bir zulüm ve haddi tecavüz olup, fısıldaştıkları şey, dinledikleri Kur'an'dan başka bir şeydir. Onların, Hazret-i Peygamber için ”Peygamber oldu" demek yerine, ”sihire maruz kaldı" demeleri de zulüm ve haksızlıklarının bir başka ifadesidir.

Baksana; senin için ne türlü benzetmeler yaptılar! Seni, şaire, deliye ve sihre uğramış kişiye benzettiler. Bu yüzden, sapmışlardır, doğru ve saadeti kesin olan yoldan öyle uzaklaştılar ki, artık bir yol da bulamamaktadırlar. Bir tek kişinin kabullenemeyeceği bir hataya düşüp nereye gideceklerini ve ne yapacaklarını bilmeyen şaşkına döndüler. Veya doğru ve hak yoldan saparak ona gidecek yol bulamaz hale geldiler. Çünkü onlar, inkâr ve sapıklıkta ısrar ettiler, evvelkilerin hikâyelerini, efsanelerini, sihir ve şiirlerini dinliyorlardı.

Bir de onlar dediler ki: Mekke'lilerden öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden müşrikler, topraktan, hatta hiçbir şey değil iken ilk yaratılışlarını unutarak: ”...Daha önce, sen hiçbir şey değil iken seni de yarattım" (Meryem: 9) âyetinde buyrulduğu gibi, insan, hiçbir şey değil iken Allah onu yoktan var etti. Ancak insan bu ilk yaratılışını unuttu da: 'Sahi biz, bir kemik yığını ve ufalanıp toprak olmuş iken, yepyeni bir yaratılışla diriltileceğiz, öyle mi?' Parçalanıp iyice ufaklıktan sonra ölümün hayata dönmesi, öldükten sonra dirilmek muhaldir, imkânsızdır. Çünkü, hayattan eser kalmamış, kemik de kurumuştur ve çürümüştür, anlamınadır. Dirilmeyi, çürümüş kemik ve ufalmış toprak olma zamanı ile kayıtlaması, öldükten sonra dirilmeyi inkârı güçlendirmek içindir.

Onlara cevap olarak: De ki: 'İster taş olun ister demir!

İsterse aklınıza yeniden dirilmesi imkânsız gibi görünen her hangi bir yaratık!' Bunlar Allah'ın sizi yeniden diriltmesini güçleştinnez. Şüphe yok ki, siz tekrar diriltileceksiniz. Buradaki emir, benzetme olarak gelmiştir. Kevasi de: ”Bu emir, kınamak ve âciz bırakmak içindir, yerine getirilmesi için değildir" denilmiştir. Bahru'l-Ulûm’da: ”Âyetteki emir, hakikat değil, mecazî anlamdadır. Maksat, onlara hakarettir ve önem vermemektir, yoksa onların taş veyahut demir olmalarını istemek için değildir. Çünkü onların buna gücü yoktur. Onlara göre önemli olan gökler ve dağlardır," denilmiştir. Tekrar yaratılmasını imkânsız gibi gördükleri şey ise gökler ve dağlardır. Diyecekler ki: 'Bizi tekrar kim diriltir?', öldükten sonra kim diriltecek? De ki: 'Sizi ilk kez yaratan.' Sizi, yoktan var eden ve icad eden yüce ve kadir olan Allah hayata döndürür. Sizin bir örneğiniz, olmadığı ve hayatı koklamamış toprak bulunduğunuz halde yarattı. O yoktan var eden ve öldükten sonra tekrar diriltendir. Bunun üzerine onlar taaccüp ve inkâr ile sana başlarını sallayacak ve alaylı bir tarzda: 'Ne zamanmış o?' diyecekler. Daha önce, diriltilecek olan tayin edildikten sonra burada tekrar diri İti İm enin zamanı sorulmaktadır. De ki: 'Yakın olması gerek,' Çünkü, her gelecek yakındır. Yahut, zamanın çoğu geçmiş, çok azı kalmıştır, anlamındadır.

Allah sizi çağıracağı gün, sizi, yokluktan çağırdığı gibi kabrinizden çağıracak, siz de dirilerin icabeti gibi kendisine hamd ederek çağırısına uyarsınız. İşte böylece sizi dirilteceği günü hatırlayın. Buradaki; çağırmak ve çağınya uymak hakîkî manasında değil istiare yoluyla kullanılmıştır. Ebu Havyan: ”Buradaki çağırma istiare şeklinde bir benzetme değil gerçektir. Yani, size duyuracağı bir sesle çağıracaktır ki, o da sûra son üflemedir. Nitekim: ”Seslenenin yakın bir yerden sesleneceği güne kulak ver," (Kaf: 41) buyrulmuştur." "Çağrısına uyarsınız" sözünün anlamı: ”Davetçiye, davet edildiğiniz şeyde muvafakat edersiniz," demektir. Müfessiilerin bir kısmı: ”Çağrısına uyarsınız" sözünden maksat, hesaba çekmek ve cezalandırmak üzere onları hazır bulundurmaktır. Bu fakirin görüşüne göre, bu çağırmanın çok kez olacağı açıktır; öldükten sonra diriltmek için çağırma ve mahşerde toplamak için çağırmak gibi. Nitekim; ”ve davetçiye koşarak kabirlerinden çıkarlar," (Kamer: 8) âyetindeki çağırma bu kabildendir. Yine Kitab'a davet: ”O gün her ümmeti diz çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır" (Casiye: 28) âyetinde bildirilen davet gibidir. Burada sözü edilen davet ise ilk davettir. Çünkü konu diriltme konusudur. Onlar da öldükten sonra diriltmeye kadir olan Allah'a hamd ederek, Saîd b. Cübeyr’lıı dediği gibi ”Onlar başlarından toprağı silkelemekte iken 'Sübhaneke Allahümme ve bi hamdike' sana tesbih ve hamd ederim, Allah'ım, diyerek, onlara bu tesbih ve tahmid’in fayda vermeyeceği o anda Allah'ı (celle celalühü) tahmid ve takdis ederler. ” Kevaşîde: ”Bi hamdihî" O'nun iradesi ve emri ile anlamındadır, denilmiştir. Ve dirilmeden önceki halinizde, kabirde veya dünyada çok az kaldığınızı sanırsınız. Diri klikten sonra sonsuza kadar beklemeye nisbetle, çok az kalmış olduğunuzu sanırsınız. Denilirse ki, her insan ömürlerin en uzununu yaşasa dahi, dünyada yaşamış olduğu ömrü azımsayacak mıdır? Cevap: Bu azımsama, uzun ömrün süresini bilmesine rağmendir, kıyamette ise, tehlike ve korkuların şiddetinden süreyi düşünecek durumda olmayacaktır.

Ey Rasülüm Muhammed! Mü'min Kullarıma söyle! Müşriklere konuşmaları esnasında (sözün) en güzelini konuşsunlar. Onlara katı davranmasınlar. Nitekim, ”...ehli kitapla ancak en güzel yoldan mücadele edin..." (Ankebut: 46) buyrulmuştur. Sonra şeytan aralarını bozar. İfsat eder, şerri tahrik eder. Mu’minler onlara sert davranırsa, bu, onları inada, fesadın ve bozgunculuğun artmasına götürür. Çünkü şeytan, insanın apaçık düşmanı dır. Onların iyilik ve mutluluğunu hiçbir zaman istemez, mahvolmalarım ister. İnsanlara olan düşmanlığını, babalarını cennetten çıkarmak ve nurdan olan elbisesini soymakla açığa vurmuştur.

Rabbiniz, sizi en iyi bilendir. Ey müşrikler! Sizi benden daha iyi bilen Rabbiniz dilerse imana ulaştırmakla size merhamet eder. Dilerse kâfir olduğunuz halde öldürerek, sizi cezalandırır. Bu önceki âyette geçen ”sözün en güzelini konuşsunlar..." kısmının tefsiridir. Beydâvî ve Ebu’s-su’ûd'a göre mana şöyledir: ”Onlara bu güzel sözü ve benzerini söyleyin, onların cehennem ehli olduklarını açıklamayın, çünkü, bu onları kötülüğe teşvik eder, insanın sonu ise, Allah'tan başkasının bilmediği şeylerdendir. Umulur ki, Allah onları imana sevk eder." Cumhura göre ise: ”Sözün en güzeli..." nden maksat, anlam bakımından güzel konuşma, demektir. ”Dilerse size merhamet eder ”den maksat müminleri Mekke kâfirlerinin tecavüzünden ve eziyetlerinden kurtarır, demektir. ”Dilerse sizi cezalandırır''dan maksat ise, onlara kâfirleri musallat eder, demektir. Bu durumda, ”Rabbiküm" ile hitap, mü’minlere yöneltilmiş olur. Müşriklere değil. Ey Rasülüm Muhammed! Biz, seni onların üstüne bir vekil olarak gönderin edik ki onları imana zorlayasın. Öyleyse onlara hoşgörülü davran. Ashabına da onlara tahammülü ve hoşgörülü olmayı emret.

Rabbin, göklerde ve yerde olan herkesi en iyi bilendir. Seçilip önemli görevlere getirilmeye ehil olduğunu gösteren gizli ve açık kabiliyetlerini bütün tafsilat ve ayrıntılarıyla bilir ve müstehak olanları nübüvvet ve velayete seçer. Bu âyet, Kureyşin, kendileri dururken, kendi uluları değil ele Ebu Talib’in yetimi Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in peygamber olmasını; Suhayb-i Rûmî, Bilâl-i Habeşî ve Habbab b. Eret gibi aç ve çıplakların ve benzerlerinin onun ashab'ı olmasını, akıllarına sığdıramayışlarını red etmektedir. Gerçekten Biz, peygamberlerin kimini kinimden üstün kıldık. Bu üstünlük, aralarındaki derece farkı, ümmetlerinin çokluğu, mal bolluğu gibi maddî sebeplerden dolayı olmayıp, ruhî ve manevî faziletler yönündendir. Hazret-i Dâvud (aleyhisselâm)'un bile şeref ve fazileti, kendisine vahyedilen Zebur iledir, ona verilen mülk ile değildir. Fazilet ve üstünlük, bir peygambere kitap, risalet, ilâhî dostluk verilmesi, Kelîmullah kılınması, miraç ve umumî şefaatin verilmesi ve Cenabı Hakkın kendi cemalini göstermesi gibi bazı mazhariyetler iledir. Nitekim: ”İşte biz o peygamberlerden bir kısmını, diğerlerinden üstün kıldık. Allah onlardan kinliyle konuştu, kimini de derecelerle yükseltti..." (Bakara: 253) buyrularak bu konu teyid edilmiştir. Bu, Kur'anın Kur'an âyetiyle tefsir edildiğine de bir örnektir. Davud'a da Zebur'u verdik. Faziletini arttırmak için Zebur'u ona gönderdik. Âlimler, Davud (aleyhisselâm)'a verilen Zebur 150 sûreden ibaret olduğu halde helâl ve harama ait bir tek hüküm, farz veya had (cezaya ait hüküm) bulunmayıp, tamamı duâ, tahmîd ve temcidden ibarettir. Bizim peygamberimiz Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’i Allah, ümmetinin sayısını çoğaltmakla faziletini arttırmış ve şereflendirmiştir. Nitekim Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Cennet ehli, yüz yirmi saf olup, bunların seksen safı benim ümmetimdir." buyurmuştur. Camiu'l-Usûl de İbni Abbas (radıyallahü anh)'dan rivayet edildiğine göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın ashabından bir grup insan oturup müzakere ediyor ve Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın yanlarına çıkmasını bekliyorlardı. Sevgili Peygamberimiz, çıkıp yanlarına yaklaşınca müzakerelerinin şu mealde olduğunu işitti: Bir kısmı: ”Hayret, Allah, yarattığı insanlardan İbrahim’i dost edindi" diyorlardı. Diğer biri de: ”Bu. Mûsa'nın kelâmından daha şaşılacak bir şey değil. Allah, onunla gerçekten konuştu" dedi. Bir diğeri: ”Bu. Allah'ın Hazret-i İsa'yı kelimesi ve ruhu kılmasından daha hayret verici bir şey değil." dedi. Bir diğeri de: ”Adem (aleyhisselâm)’in Allah tarafından seçilip âlemlere üstün kılınmasından daha hayret verici bir şey olur mu?" demişlerdi. Allah'ın Rasûlü (sallallahü aleyhi ve sellem), ashab'ına selâm vererek dedi ki: ”Sizin konuşmanızı ve hayret ettiklerinizi duydum. Şüphesiz ki, Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm), Allah'ın dostudur. Mûsa (aleyhisselâm), Allah'ın sırdaşıdır, Hazret-i Isa da Ruhullah ve Kelimesidir. Hepsi sizin dediğiniz gibi hayret vericidir. Ama, dikkat ediniz, ben Allah'ın Habibiyim, sevgili dostuyum, ama övünmem. Ben kıyamet gününde Hamd isimli sancağı taşıyacağım, ama övünmem. Ben evvelkilerin ve sonrakilerin Allah nezdinde ikrama en lâyık olanlarıyım, ama övünmem. Ben cennet kapısının halkasını ilk hareket ettirecek olanım. Allah cenneti hana açarak ve ben yanımda muhacirlerin yoksulları bulunduğu halde gireceğim. Ama övünmem, iftihar etmem. ”

De ki: 'Allahtan başka melekler, Hazret-i İsa, onun annesi Meryem ve Üzeyr gibi, Allah'ı bırakarak tanrı sandığınız şeylere yal varın. Onlar, ne sizden sıkıntıyı kaldırabilirler. Hastalık, yoksulluk ve kuraklık gibi şeyleri giderebilirler ne de onu değiştirebilirler.' Onu sizden başka bir topluluğa yöneltemezler. Buna güçleri yetmez.

Onların yalvardıkları bu varlıklar, Müşriklerin duâ ettikleri ilahlar Rablerine -hangisi daha yakın olacak diye- vesile ararlar. İbadet ve taatla ona yakın olmak isterler. Yalvaçlıklarınızdan Allah'a daha yakın olan, kendisini Allah'a yaklaştıracak bir vasıta ararken, onlardan daha aşağı olup hiçbir ilgisi ve yakınlığı olmayanın onlara ne faydası dokunacak? O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Diğer kullar gibi ilâhî azaptan kendileri korkup dururlarken başkalarının sıkıntısını nasıl uzaklaştırsınlar? Çünkü Rabbinin azabı, sakınmaya değer. Her ferdin, hatta meleklerin ve peygamberlerin sakınmaları gereken bir azaptır. İsyankarlar, tam bir gaflet içinde bulundukları için her ne kadar sakınmıyorlarsa da... Akıllı kişi, mazereti bırakıp Kahhâr olan Allah'ın yakalayıp azap etmesinden sakınıp kaçınmalıdır. Abdullah b. Abbas (radıyallahü anh)'dan rivayet edildiğine göre Hazret-i Ömer (radıyallahü anh) bıçaklandığı zaman, İbni Abbas (radıyallahü anh), ona: ”Ey mü'minicrin Em iri! İnsanlar küfür içinde iken sen iman ettin, Rasûlüllah'ı insanların yalnız bıraktıkları zaman sen onunla beraber eihad ettin. Rasûlüllah, senden razı olduğu halde ebediyete intikal etti. Sana karşı haklı olarak iki kişi dahi muhalefet etmedi ve şehid olarak ebediyete intikal ediyorsun. Öyle ise korkma, huzur içerisinde ol!" dedi. Hazret-i Ömer (radıyallahü anh): ”Aklanan kişi sizin gurura sevk ettiğiniz kimsedir. Vallahi güneşin üzerine doğduğu varlıklar benim olsa, kıyamet gününün dehşet ve tehlikelerinden kurtulmak için verirdim." demiştir. Bazı hakimler: ”Hüzün, insanın iştahını kaçırır, yemek yedirmez. Allah korkusu günaha engeldir; reca (ümit), ibadet ve taate güç verir. Ölümü hatırlamak, insanı takvaya götürür; fazla şeylerin peşinde koşmaktan alıkoyan Havf ile reca (umut ile korku), Allah'tan gelir. Zira, Mabudumuz iyilik ve cömertliği, ihsan eder." demişlerdir.

Ne kadar ülke varsa hepsini kıyamet gününden önce ya helak edecek, yerin dibine geçirmek suretiyle beldeleri helak edeceğiz veya helaki gerektiren büyük günahları irtikap etmeleri sebebiyle, ülke halkının tamamını nıahv edeceğiz. O günkü helak olayı, yalnız sakinleri inkarcı olan ülkelere veya ceza sebebiyle helake müstehak olan yerlere mahsus değildir. Dünyanın ömrü bitmiş olması sebebi iledir. Veya en çetin bir şekilde azaplandıracağız. O ülkenin sakinlerini, halkını ölüm, kuraklık ve depremler gibi dünyevî belâlar ve uhrevî azaplarla azaplandıracağız. Çünkü azap etme, hem dünya, hem de âhirele şamildir. Âyetteki azaplandırma, mutlak olarak zikr edilmiştir. Helak etmenin ise, ”kıyamet gününden önce" ifadesiyle kayıtlanmıştır. Bir çok ülkenin isyankâr sakinlerinin cezaları âhirete ertelenmiştir. Ebussuud'un da görüşü budur. En güzel tefsir, âyetteki ”helak etmeyi" de ölümden daha şiddetli çeşitli belâlar şeklinde anlamaktır. Bu, helak etme ve azap etme kitapta yazılıdır. Ne zaman olacağı, onu gerektiren sebepler ve nasıl olacağı gibi hususlar açıklanmamış, hiçbir şey bırakmamak kaydıyla levh-i mahfuz'da yazılmıştır.

Bizi, mucizeler göndermekten alıkoyan tek şey, Ölüleri diriltmek. Safa tepesini altına çevirmek, Mekke dağlarını kaldırarak araziyi ziraate elverişli hale getirmek ve bağ bahçelerin oluşması için nehirler akıtmak gibi Kureyş’in istediği mucizeleri göndermekten bizi alıkoyan şey öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Yani, anılan mucizeleri göndermekten Bizi alıkoyan şey ancak ve ancak Âd ve Semud kavmi gibi evvelkilerin yalanlamasıdır. Karakter itibariyle Kureyş de onlar gibidir. Şayet mucize gönderilmiş olsaydı, evvelkilerin yalanladıkları gibi bunlar da yalanlayacaklardı. Bu sebeple sünnet-i ilâhînin gereği olarak da kökten helak olurlardı. Oysa kesin olarak onları kökten helak etmemek üzere hükmetmiştik. Çünkü, onlardan iman edecek olanlar veya iman edeceklerin ana babalan vardır. Sonra istenmiş olan mucizeleri yalanlayan bazı ümmetler zikredilerek şöyle buyruldu: Nitekim Semûd kavmine, açık bir mucize olmak üzere bir dişi deve vermiştik. Sanki denilmiş oluyor ki, istemiş oldukları mucizeleri göndermekten Bizi alıkoyan şey, önceki milletlerin göndermiş olduğumuz mucizeleri yalanlamalarıdır. Daha önce onlara istedikleri mucizeleri verdik, ama onlar yalanladılar. Nitekim, istemeleri üzerine Semûd'a bir dişi deve verdik. Onlar ise, bu yüzden zalim oldular. Mucize olarak verilen deveyi, inkâr etmekle yetinmediler, onu öldürmeye kadar işi azıttılar. Kendilerine zulüm ettiler. Deveyi öldürmekle kendilerini felâketin içine attılar. Âyette Semûd'un özellikle anlatılmasının sebebi. Semûd kavminin Arap oluşu sebebiyle Arapların onları iyi bilmeleri ve tanımalarıdır. Çünkü onların helak oldukları yerlerden gelip gittikçe bunun izlerini ve kalıntılarını görmekteydiler. Oysa Biz istenen mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz. Önce onları kökünden kazıyacak olan azabın öncülerim göndeririz. Şayet bundan korkup kötülüklerinden vazgeçmezlerse azabı göndeririz. Ya da âyetlerden maksat, onlar tarafından istenen âyetler değil, mucizeler ve Kur'an âyetleridir. Buna göre Kur'an âyetleri gibi, gönderdiğimiz mucize ve âyetleri ancak âhiret azabıyla korkutmak için göndeririz. Ve ey Muhammed! Senin kendilerine gönderildiğin ümmetinin azabı senin hürmetine kıyamete kadar ertelenmiştir. Denilmiştir ki, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), yaşadığı ve sünneti devam ettikçe, en büyük güvencedir. Ne zaman onun sünnetini tamamen terkederlerse, Allah da onları mahveder. Çünkü, ahir zamanda bu ümmet isyanları kadar dünya azabından nasiplerini alırlar. Depremler, bir takım korku ve tehlikeler ile bulaşıcı ve tehlikeli hastalıklar, fasıkları kötülüklerden engelleyen dünya felâket ve azaplarındandır. Üzerlerine zalimleri musallat etmek de bir azaptır. Bu sebeple, mü'min için, takva yolunu tutmak ve yaratılmışların en hayırlısı Peygamberimizin sünnetini ihya etmek için koşmak yaraşır.

Hani sana: 'Rabbin, insanları ilmi ve kudretiyle çepe çevre kuşatmıştır' demiştik. O insanlar, O'nun avucunda, kudret elinin içindedirler. Öyle ise ey Habîbim! Hiç kimseden korkmadan görevini yap. Sana gösterdiğimiz o rüya/görüntüleri ve Kur'ân'da lanetlenen ağacı, ancak insanları sınamak için meydana getirdik. Ayette geçen, ”görüntüler" diye tercüme ettiğimiz ”Rüya", Peygamberimizin miraç gecesi gördüğü yer ve göklerdeki akılları durduran harikulade şeylerdir. Gösterilenlerin ”Rüya" kelimesi ile ifade edilmesi ise, geceleyin ve rüya gibi süratle meydana gelmiş olmasındandır. Denilmiş oluyor ki, bizim sana İsrâ gecesinde açıkça gösterdiğimiz, şeyler, insanları denemek için yaptığımız bir imtihandan başka birşey değildir ki birazcık basireti olan hiç kimsenin inkâr edemeyeceği büyük bir mucize olmasına rağmen, insanların bazısı inkâr edip dinden uzaklaşmışlardır. "Lanetlenen ağaç"tan maksat rahmetten en uzak yerde cehennemin temelinde biten zakkum ağacıdır. Müşrikler: "Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem), cehennemin, taşlan yaktığını iddia ediyor, sonra da orada ağaçların bittiğini söylüyor" dediler. Kendi akıllarını beğenmekle bu iddialarıyla büsbütün sapıttılar. Oysa onlar, devekuşunun ateş korunu ve kızgın demir parçalarını yuttuğunu ve kendisine hiçbir zarar vermediğini görmektedirler. Yine onlar ”semende ” denilen küçük bir hayvan tüyünden yapılan mendillerin ateşe atıldığını ve ateşin ona hiçbir şekilde tesir etmediğini görmektedirler. Biz onları korkuturuz da, çünkü bu ve benzeri âyetlerle, mucizeler hep onları korkutmak içindir. Bu onlara, büyük bir azgınlıktan başka bir şey sağlamaz. Şayet onların istedikleri âyetleri, olağanüstü halleri gönderseydik, benzerlerine yaptıklarını onlara da yapar, inkâr ederlerdi. Bu sebeple de onların benzerleri olan topluluklara yapılanlar onlara da yapılır, azab edilirdi. Oysa bu ümmet için umumî felâket ve cezalandırma kıyamete kadar ertelenmiştir. Müzeni der ki: İmanı Şafiî'yi, ölüm döşeğinde ziyaret ederek: "Üstadım, nasıl sabahladınız?" diye sordum. İmam: ”Dünyadan, kardeşlerimden ayrılmakta, amelime kavuşmaktayım, ölüm şerbetini içmek üzereyim. Allah'ın huzuruna da çıkmaktayım. Bilmiyonun ruhum cennette mi, yoksa cehennemde mi olacak? dedi ve şu beyti söyledi: Başıma hangi hal gelecek bilmiyorum: Çünkü ey nefsim, sen ne zaman öleceğini bilmiyorsun.

Meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik. Sahip olduğu faziletleri sebebiyle ona ikram ve onu selâmlamak için secde edin demiştik. İblis’in dışında hepsi secde ettiler. Gecikmeksizin verilen emri yerine getirmek ve Hazret-i Âdem (aleyhisselâm)’in hakkına riayet etmek için emri yerine getirdiler. Onların ilâhî emri yerine getirmeleri ve yasaklarından sakınmaları, kendileri için ezelî saadetlerine delâlet eder. İblisin ise, kibirlenerek, secdeden kaçınması ve ilâhî emre aykırı davranması onun ezelî şekavetini gösterir. Şeyh Ali Semerkandî, Bahru’l-Ulûm adlı eserinde: ”İblis, cin cinsinden olduğu halde meleklerden istisna edildi. Çünkü o, meleklerle birlikte secde etmekle emredildi" demiştir. İblis: 'Ben ateşten yaratıldım. Çamurdan yarattığın bir kimseye secde mi ederim?' dedi. Böylece. İblis kibir ve itirazı sebebiyle lanete müstehak oldu.

İblis, kovulup uzaklaştırıldıktan ve lanete uğradıktan sonra. dedi ki: 'Şu benden üstün kıldığına da bir bak! Kendisine secde etmemi emrederek benden üstün kıldığın bu kimseye de bak. Onu niçin benden üstün kıldın, yeryüzünde halife seçtin ve bana, ona secde etmemi emrettin? Ben ondan daha hayırlıyım; çünkü o, çamurdan yaratıldı, ben ise ateşten yaratıldım. Yemin ederim ki, eğer beni kıyamete kadar yaşatırsan, pek azı dışında, onun neslini azdırmak suretiyle kendime bağlayacağım!' Allah'ın kendilerini koruduğu halis kulları müstesna... Nitekim Sâd sûresinin 82-83. âyetinde de şöyle buyrulmuştur: ”İblis: 'Senin kudretine Yemin olsun ki, onlardan, ihlasa erdirilmiş kulların bir yana, hepsini azdıracağım,.' dedi."

Allah buyurdu: 'Git! İnsanları azdırıp sapıtmak için kötü yoluna devam et. Kastın neyse onu yap. Ya da buradaki ”git" ifadesi ona hakaret ve tehdit için söylenmiştir. Nitekim sözünü dinleyip kabul etmeyen birine: ”Git, kendin için neyi bilirsen onu yap" denilmesi gibi. Onlardan sana kim uyarsa, iyi bilin ki cehennem hepinizin cezasıdır. Mükemmel ve tam bir ceza! Tam ve kâmil bir ceza ile cezalanırsınız.

Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat. Hazret-i Âdem (aleyhisselâm)’in zürriyetinden kime gücün yeterse, vesvesenle şerre ve isyana davetinle yerinden oynat. Allah'a isyan için her davet eden, o şeytanın grubundan, askerlerindendir. Mücahid, demiştir ki: ”Şarkılarınla, çalgılarınla gücün yeterse yanılt." Şehvanî duyguları tahrik eden çalgıcılar, şarkıcılar İblisin askerleridir. Ebû Mûsa el-Eş'arî (radıyallahü anh)'nin Kur'an okurken sesini duyan Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Şüphesiz Kur'an okuyan bu kişiye Hazret-i Davud'un nağmelerinden bir nağme verilmiştir," buyurmuştur.'' Hazret-i Davud'un sesinin ve nağmelerinin güzelliğinden dolayı teganniye benzetilmiştir. (Burada ”teganni ” sesi güzelleştirmektir.) Süvarilerinle, yayalarınla onları yaygaraya boğ, mallarına, evlâtlarına ortak ol. ”Mallarına ortak ol" ifadesinden maksat, onları haram yollardan mal kazanmaya ve biriktirmeye, faiz yemeye, israfa, zekâtı vermemeye..." şevket, demektir. ”Evlâtlarına ortak ol" ifadesinden maksat da, onları haram yollardan evlât edinmeye: kız çocuklarını diri diri toprağa gömmeye; çocuklara Abdü’l-Haris (haris’in kulu), Abdu'l-Uzzâ (Uzzâ'nın kulu). Abdü'ş-Şems (güneşin kulu) gibi isimler verdirerek Allah'a ortak koşmaya: sapık ve bâtıl dinlere yönelmeye teşvik et, demektir. Hikâye edilir ki, İblis yeryüzüne indirilince: ”Ya Rabbi! Beni yer yüzüne indirdin, rahmetinden kovdun, uzaklaştırdın, öyle ise bana bir ev ver," dedi. Cenab-ı Hak: ”Hamamlar evindir," buyurdu. İblis: ”Benim oturacağım bir yerim olsun" deyince de Cenab-ı Hak: ”Boş gezenlerin toplandığı yollar ve pazarlar senin oturacağın yerlerdir," buyurdu. İblis: ”Bana yiyecek ver" dedi. Buna karşılık da: ”Üzerine Allah'ın ismi anılmadan kesilen, yapılan şeyler senin yiyeceklerindir." buyurdu. İblis’in: ”Rabbim! Bana içecek ver" talebine karşı: ”Sarhoşluk veren bütün içkiler senin içeceğindir" buyurdu. ”Bana bir müezzin ver," isteğine karşılık: ”Şehevî duyguları tahrik eden çalgılar," buyurdu. ”Bana okuyacak bir şey ver," isteğine karşılık: ”İnsanı gaflet ve isyana götüren şiirlerdir," buyurdu. ”Rabbim bana konuşacak söz ver!" talebine karşılık: ”Yalan sözler", buyurdu. ”Bana elçiler ver" isteğine karşılık: ”Kâhinler, gaipten haber getirdiklerini iddia edenler," buyurdu. ”Bana insanları avlamak için tuzaklar ver," isteğine: ”Kadınlardır." buyurdu. Bu hikâye Şeyh Ali Semerkandî'nin Bahrü'l-Ulûm adlı eserinde böyle kaydedilmiştir. Kendilerine vaadlerde bulun.' Cennet ve cehennemin olmadığını haber ver, uzun emel ve arzularla tevbe etmelerini geciktir, putlarının kendilerine şefaat edeceğini vaadet. Şeytan, insanlara aldatmadan başka bir şey vaad etmez. Buradaki şeytandan maksat, şeytan cinsi anlamına olabileceği gibi her insanın yanında bulunan şeytan anlamına da gelir. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), bir hadis-i şerifinde: ”Sizden her birinizin bir şeytanı var. ” buyurmuştur. Bahrul-Ulûm’da, bu âyette geçen bu emirler, isyancılar ve suçlulara: ”Siz istediğinizi yapın" sözünde bir tehdit olduğu gibi tehdit yoluyla gelmiştir. Şeytanı rezil ve rüsvay etmek için olduğu da söylenmiştir.

'Şurası muhakkak ki, Benim ihlâslı kullarım üzerinde senin hiçbir hakimiyetin olmayacaktır. Onları aldatmaya ve tasalluta kudretin olmayacaktır. Nitekim. ”Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rab'lerine tevekkül edenler üzerinde onun bir hakimiyeti yoktur. ” (Nahl: 99) buyurmuştur. Vekil olarak Rabbin yeter.' Mutluluklarının sebeplerini, düzenlemek ve şekavetlerinin, günahkâr olmalarının sebeplerini de bertaraf etmek için O, kâfidir. Âyetteki, şeytanın halis kullar üzerinde hakimiyetinin olamayacağının bildirilmesi, onlara hiç dokunamayacağı anlamına gelmez. Nitekim: ”Takvaya erenler, şeytan tarafından bir vesveseye uğrayınca Allah'ı hatırlayıp hemen gerçeği görürler." (A'raf: 201) Âyetinde takvaya eren müminlere dahi şeytanın vesvese ile dokunabileceğine işaret edilmiştir. Ancak, onlar Allah tarafından desteklendikleri için korunmuş durumdadırlar. Hikâye edildiğine göre, sâlihlerden birine bir Yahudi gelerek: ”Biz Yahudiler kalp huzuru içinde şeytanın vesvesesi olmadan ibadetlerimizi yapmaktayız, sizlerin ise, ibadetlerinizi şeytanın vesvesesine maruz bir durumda yapmakta olduğunuzu işitiyoruz. Bunun sebebi nedir?" diye sormuş. Salih kişi: ”Ey Yahudi! İki evden birinde, altın, gümüş, inci, yakut ve en değerli kumaşlar bulunmaktadır, diğer birinde ise hiçbir değerli eşya bulunmadığı gibi bomboş ve harap bir vaziyettedir. Şimdi bu durumu bilen hırsız bu evlerden hangisine girer?" diye sordu. Yahudi: ”Elbette hırsız mücevherlerle ve en değerli kumaşlarla dolu olan eve girer," cevabını verdi. Salih kişi devamla: ”Bizim kalplerimiz tevhid, marifet, iman, yakîn, takva ve ihsan gibi diğer faziletlerle dolu. Şeytan, bu faziletlerimizden çalmak için gelip bizi meşgul eder. Sizlerin kalpleri bu gibi faziletlerden boş bulunduğu için İblis sizin kalplerinize girmez ve sizi meşgul etmeğe değer bulmaz," cevabını vermiştir. Bunun üzerine Yahudi Müslüman olmuş. Bundan anlaşılıyor ki, şeytan maksadına ulaşamaz. Çünkü Allah, dostlarını kudretiyle korur.

Rabbiniz, lütfundan rızık aramanız için denizde gemileri kamil kudretiyle sizin için yüzdürendir. Doğrusu O, sizin için çok merhametlidir. İhtiyacınız olan şeyleri hazırlamış, elde etme sebeplerinden zor olanlarını kolaylaştırılmıştır. Bu sebeple âyette geçen rahmetten maksat, dünyevî rahmet ve dünyada verilmiş olan nimettir.

Denizde başınıza bir musibet geldiğinde, O'ndan başka bütün yalvardıklarınız, kaybolup gider. Kendilerine duâ edip yardım istediğiniz putların tümü hafızanızdan gider, hiçbiri hatırınıza gelmez, başınıza gelen musibeti kaldıracağını umduğunuz yalnız Allah'tır. O, sizi kurtarıp karaya çıkardığında, yine eski halinize dönersiniz. Tevhidi bırakır, putlara tapmağa dönersiniz, Allah'ın nimetini unutup nankörlük edersiniz. Zaten insanoğlu nankördür. Ayette müşriklere ”siz nankörsünüz" değil de insan cinsinin nankörlükle damgalı bulunduklarını tescil için ”Zaten insanoğlu nankördür" buyrulmuştur.

Siz yeryüzünde emin bir şekilde yaşarken O'nun sizi kara tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden, ve böylece helak olmanızdan Yahut üzerinize taşlar savuran bir kasırga göndermeyeceğinden emin misiniz? Ki, böylece denizde boğulmaktan daha beter olursunuz. Bunun Fil ashabı ve Lût kavminin üzerine yağdırdığı gibi sizin de üzerinize çakıl taşları yağdırır anlamına geldiği de söylenmiştir. Sonra kendiniz bir koruyucu da bulamazsınız. Sizi koruyacak ve bu musibeti savacak bir hami bulamazsınız. Çünkü, O'nun kaçınılmaz kaderine karşı koyacak yoktur.

Yahut O'nun, sizi bir kez daha denize gönderip karaya çıkıp esenliğe erdikten sonra denize girmenizi gerektiren sebepler yaratarak sizi tekrar denize gönderip üzerinize kırıp parçalamadığı hiçbir şey bırakmayan bir kasırga yollayarak inkâr etmiş, ortak koşmuş ve kurtulma nimetine karşılık nankörlük etmiş olmanız sebebiyle sizi boğmayacağından emin misiniz? Sonra, bundan dolayı kendinize Bizi arayıp soracak, size yardım edip başınızdaki musibeti def edecek bir destekçi de bulamazsınız.

Biz, hakikaten insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık. Onların dindarına ve günahkârına şamil kesin bir şan ve şeref.. Bahrü'l-Ulûm’da: ”İnsanlara iman ve salih amel ihsan edilmekle, kendilerine ikram edildiği açıktır." denilmiştir. Nitekim.: ”Kişinin ehli ve evlâdı tarafından tanındığı gibi, mü'min de gökyiizündekiler tarafından öylece tanınır ve o, Allah nezdinde mukarreb bir melekten daha değerlidir." tarzında varid olmuştur. Onları çeşitli nakil vasıtalarıyla karada ve denizde taşıdık. Diğer yaratılmışlardan hiçbiri, bu nimete nail olmamıştır. Kendilerine güzel riziklar verdik. Kendi amelleriyle kazanılan lezzetli nimet çeşitlerini veya kendi amelleri olmadan meydana gelen muhtelif nimetler verdik. Yağ, kaymak, bal, hurma ve diğer tatlılar gibi. Yine onları, yarattıklarımızın bir çoğundan cidden üstün kıldık. İyiyi kötüden, hakkı bâtıldan ayırdetme, anlama kabiliyeti verdik. Onları ilim ve idrak sahibi yaparak melekler hariç yarattıklarımızın bir çoklarından üstün kıldık. Bu sebepledir ki, Allah'ın nimetlerine şükrederek nankörlük etmemeleri ve aklı başında olanları şöyle dursun en aşağı derecede iyiyi kötüden ayırabilecek kadar aklı olanın bile kabul edemeyeceği üzerinde bulundukları şirki terketmeleri gerekir. İnsan öyle üstün bir varlıktır ki Allah, meleklerin tamamına, Adem (aleyhisselâm)'e tazim etmeleri ve değer vermeleri için secde etmelerini emretmiştir. Aşağı derecede bulunanın yüksek mevkide bulunana secde etmesini emretmek hikmetin gereğidir. Aksi olmaz. Yine Allah (ce), Hazret-i Âdem'e bütün isimleri, eşyanın adlarını ve ne işe yaradıklarını, öğretti. Sonra onları önce meleklere arz edip ”...Eğer doğru söylüyorsanız, bunların isimlerini bana bildirin, dedi." (Bakara: 31) buyrulmuştur. Âyetin manasını anlayan herkes bu âyette ilâhî muradın Hazret-i Âdem’i meleklerden üstün kıldığını, onun ilminin meleklerden fazla olduğunu, tazim ve ikrama müstehak bulunduğunu anlar.

Her insan topluluğunu, önderleriyle birlikte Burada önderlerinden maksat peygamberleridir. Kendileri: ”Ey Mûsâ ümmeti! Ey İsa ümmeti!" gibi hitaplarla çağrılırlar. Veya önderlerinden, maksat uydukları kitaplarıdır: ”Ey Kur'an ehli! Ey İncil ehli!" gibi hitaplarla çağrılırlar. Veya dinleridir. Kendileri: ”Ey Müslüman, ey Yahûdî, ey Hristiyân, ey mecûsî vb." diye çağırılır. Çağıracağımız o günde, kimlerin amel defterleri sağından verilirse, ki, onlar mesud olanlardır. Çünkü kişinin kitabının sağından verilmesi ona şeref vermek ve müjde vermektir. Onlar, en küçük bir haksızlığa uğramamış olarak amel defterlerini okurlar. Sevinerek açık bir okuyuş ile okurlar ve içinde yazılı iyiliklerden faydalanırlar. Amel defterlerine tescil edilen amellerinden en ufak bir eksilme olmaz, aksine mükâfatları katlanarak verilir. Âyette geçen ”fetü" çekirdeğin üzerindeki kabuk parçası veya çok az bir şey anlamına gelir. Bu sebeple fetil, azlık ve çok değersiz şeylerde örnek olarak kullanılmaktadır.

Bu dünyada doğru yolu bulamayacak kadar kalp ve gönül gözü kör olan kimse âhirette de kördür. Kurtuluş yolunu görmez. Çünkü, birinci körlük ikincisini gerektirir. Bu sebeple kâfir, cennetin yolunu bulamaz, isyankâr kişi, itaatkârın sevabını, kusurlu olan kişi de kamil insanların makamlarını göremez ve oralara eremezler. Üstelik iyice yolunu şaşırmıştır! Dünyadaki körden daha da şaşkındır, çünkü, artık hakkı bulma kabiliyeti ve fırsatı kalmamıştır.

Onlar, sana vahyettiğimizden başka bir şeyi Bize karşı uydurman için neredeyse seni, sana vahyettiklerimizden saptıracaklar ve öyle yaptığın takdirde yani onların arzularına uyar ve senden istediklerini yaparsan seni candan dost edineceklerdi. Bu âyetin nüzul sebebi konusunda anlatılan rivayetlerin en sağlamı Kevâşî Tefsiri'ndeki rivayettir ki, müşrikler. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)'den, azap âyeti yerine, rahmet âyeti koymasını veya tam tersini yapmasını. Hacer-i Esvedi selâmlarken onların ilâh saydıkları putlarına da dokunmasını istediler. Kendisinin yanında bulunan zayıfları ve yoksulları kovup uzaklaştı mı ası, gibi şeyler talep ettiler. Bu şartlarla kendilerinin Müslüman olabileceklerini ima ettiler. İşte bu isteklerini yerine getirirsen seni candan dost edinecekler. Onların dostluğuna girmenle Benim dostluğumdan çıkmış olurdun.

Eğer seni hak üzere sebatkâr kılmasaydık, ve korumasaydık gerçekten, nerede ise onlara birazcık meyledecektin. Âyette geçen ”terkenü" fiilinin mastarı ”rükün", meyl'in en azına denir. Eğer seni sebatkâr kılmasaydık, onların kuvvetli aldatmaları ve şiddetli hilelerinden dolayı nerede ise onların istediklerine uymaya birazcık yaklaşırdın. Fakat Biz seni koruduk. Lâkin, ilâhî koruma imdadına yetişti de, çok kuvvetli çekici sebeplere rağmen, seni, onlara en küçük bir meyi ile yönelmekten alıkoydu.

O zaman, eğer en ufak bir yöneliş ile onlara meyi etmek üzere yaklaşmış olsaydın, hiç şüphesiz sana hayatın ve ölümün sıkıntılarım kat kat tattırırdık; yani, başkasının bu işin benzerini işlemesi sebebiyle dünya ve âhirette göreceği azabı, katlanmak suretiyle, sana dünya ve âhirette tattırırdık. Çünkü önemli bir kimsenin hatası büyük kabul edilir. Sonra Bize karşı kendin için bir yardımcı da bulamazdın. Azabı senden uzaklaştıracak bir yardımcı bulamazdın.

Yine onlar, seni yurdundan çıkarmak için neredeyse dünyayı başına dar getirecekler. Düşmanlıkları ve hileleriyle seni yurdundan koparıp içinde bulunduğun Mekke'den çıkaracaklar. Denilirse ki: ”Biz halkı seni yurdundan çıkaran şehirden daha kuvvetli nice şehirleri yok ettik, fakat onlara bir yardım eden çıkmadı." (Muhammed: 13) âyetinde belirtildiği. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)’in Medineye müteveccihen Mekkeden çıkarken: ”Vallahi ben elbette biliyorum ki, ey Mekke! Sen beldelerin Allah'a en sevimli olanısın. Şayet içinde oturanların beni çıkarmamış olsalardı seni terk edip çıkmazdım," hadisinden anlaşıldığı gibi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’i Mekkeden çıkarmışlardı. Buna rağmen izahı yapılan bu âyette çıkaracaklarından bahsediliyor, sebebi nedir?" Cevaben deriz ki, bu âyetin nazil olduğu sırada çıkarma olayı daha tahakkuk etmemişti. Sonra Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) Allah'ın izniyle Medineye hicret etmişti. Hicretten önce de müşrikler O'nu çıkarmak için çok taciz ediyor, sıkıştırıyorlardı. O takdirde yani sen çıkarıldıktan sonra senin ardından kendileri de fazla kalamazlar. Senin çıkarılmandan sonra onlar da ancak az bir zaman için kalabilirler. Nitekim öyle oldu, Peygamberimiz hicret ettikten sonra yapılan Bedir savaşıyla onlar mahvedildiler. Hicretin sekizinci yılında Mekke' nin fethiyle Mekke'ye hakimiyetleri sona erdi ve bu mucizeli haber de gerçekleşmiş oldu.

Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimiz hakkındaki kanını da budur. Allah (celle celalühü), bir kanun koymuştur, o da, peygamberlerini aralarından çıkaran her ümmeti helak etmektir. Bizim kanunumuzda hiçbir değişiklik bulamazsın. Aralarından peygamberlerimizi çıkaran ümmetleri helak etmeye dair âdet ve kanunumuzda bir değişiklik bulamazsın.

Gündüzün güneş dönüp gecenin karanlığı bastırıncaya kadar namaz kıl; güneşin zevalini takib eden vakitten veya güneşin batışını takib eden vakitten gecenin karanlığına kadar olan vakte ki, bu, yatsı namazının vaktidir, namaza devam et. Âyette geçen ”el-gasek", şafağı kaybolmuş gece anlamınadır. Bir de sabah namazını da kılmağa devam et. Âyette, sabah namazı, Kur'an ismiyle isimlendirildi. Çünkü Kur'an okumak namazın rükünleri ildendir. Yine bu yüzden namaz rükû veya sücûd isimleriyle de adlandırılmıştır. Âyetteki ”diilûk" kelimesi, zeval kelimesiyle izah edilirse âyetin beş vakit namazı içine aldığı anlaşılır. Çünkü zeval vaktinden gecenin karanlığına kadar olan vakitler öğle, ikindi, akşam ve yatsı vakitlerini içerisine alır, sabah namazı da ayrıca zikredilmiştir. Çünkü, sabah namazı şahitlidir. Gece ve gündüz melekleri sabah namazında bulunurlar. Çünkü bu vakit gecenin sonu ve gündüzün başlangıcı olduğu için semaya çıkacak olan gece melekleriyle, semadan inen gündüz melekleri sabah namazında buluşurlar. Yine, sabah namazında, Allah'ın sonsuz kudretini gösteren delillere şahit olunur; gecenin yerini aydınlığın, ölümün bir benzeri olan uykunun yerini uyanıklığın alması gibi.

Gecenin bir kısmında uyanarak, sana mahsus bir nafile olmak üzere namaz kıl. Bu manaya göre teheccüd namazı Peygamber Efendimiz için de nafile olmuş olur. Ancak nafile namazı Peygamber Efendimizin derecesini artırır. Ümmetinin nafile namazları ise günahları için keffâret olur ve farz namazlarındaki kusuru telâfi eder. Bir başka manaya göre teheccüd namazı Peygamber Efendimiz için farzdır. Buna göre âyetin manası: ”Farz olan beş vakit namaza ilave olarak, ümmetine değil de sana mahsus bir farz olmak üzere teheccüd namaz kıl," şeklinde olur. (Böylece) Rabbinin, seni, övgüye değer bir makama göndereceğini umabilirsin. Ayette geçen ”asa" kelimesi, arzu ve ümit, anlamına gelir. Sözlükte, Kur'an'da geçen bu gibi, umulur ki, anlamındaki kelimeler Allah'a izafe edilirse kesinlik ifade eder. Teheccüt namazı kıl, umulur ki. Rabbin seni kabrinden diriltip kaldırınca senin nezdinde ve bütün insanlar nazarında övgüye lâyık bir makamda bulundurur. Bu makam öncekilerin ve sonrakilerin gıpta ettikleri, mahşer halkının tamamına şefaat etme makamıdır. Zira mahşerde şefaatine müracaat edilen her peygamber bundan çekinerek bir başka peygambere havale eder, ta ki Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e gelindiğinde ”o benim işim." der. Sonra şefaate, lâyık olanlara şefaat eder. Bu âyet. Mutezilenin, şefaat, sevabı haketmeyenlerin, sevabı hakedenler derecesine ulaştırmak gibi bir haksızlık ve zulüm olacağı gerekçesiyle, şefaati inkâr etme iddialarını red etmektedir. Bilmezler ki, sevap ve azaba lâyık olanlar, Allah'ın fazlı keremi ve adaletiyle buna müstehak kıldığı kimselerdir. Hiçbir kulu için bunu yapmak zorunda olmadığı halde, iradesinin hükmü gereği kulları hakkında tasarruf eder. Mutezile derse ki: ”Siz Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'den 'Şefaatim ümmetimden büyük günah sahibi kimseler içindir, hadisini rivayet ettiniz, buna göre şefaate müstehak olan kişi, insan öldürmüş, zina etmiş ve şarap içmiş kişidir. Çünkü büyük günah sahipleri bunlardır. Bu durum ise halkı açıkça Allah'ın emirlerine muhalefet etmeye teşvik olur." Cevap olarak deriz ki: ”Bunda bir teşvik yoktur. Bunda şu mana vardır: Şüphesiz ki, büyük günah işleyenler, Allah'ın azabına yakın ve ikabına müstehak oklukları halde. Peygamberimizin şefaati, yardımı Allah'ın izniyle onların imdadına yetişir ve merhametlilerin en merhametlisi Allah (celle celalühü) peygamberinin hürmetine onları kurtarır. Bu hadisi şeriften Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)’in Allah nezdindeki yüksek derecesi ve ümmetinin kurtuluşuna vesile olacağı anlaşılmaktadır. Büyük günah sahibi böyle olunca, küçük günah sahihlerine olacak şefaatini siz düşünün. Yine bu âyette teheccüd namazının kılınması için teşvik vardır. Sekiz rekâttır. Hazret-i Âişe (radıyallahü anh) validemiz, ”Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem), gerek Ramazan ayında, gerekse başka zamanda gece kıldığı on bir rekât namaz üzerine başka ilâve etmezdi. Dört rekât kılardı ki, uzunluk ve güzel kılışını sonna, çok uzun ve güzel kılardı. Sonra yine aynı şekilde dört rekât kılardı, sonra da üç rekât kılardı." demiştir. Bazı sâlih kişilerden şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Yemeği çok yiyecek olursam beni vaz geçiriniz. Zira çok yemek kalbi if sad eder. Çok uyuyacak olursam beni uyarınız. Çünkü, çok uyku ömrü azaltır. Çok konuşacak olursam beni susturunuz. Çünkü dini çok söz yıkar. Çok yaşlandığımda beni ikaz ediniz. Çünkü yaşlılığı, ölüm izler. Hadis-i şerifte: ”Kul uyuduğu zaman, şeytan onun boyun köküne üç düğüm bağlar. Şayet uyanır da Allah'ı zikrederse düğümün biri çözülür, abdest alırsa ikinci düğüm de çözülür, iki rekât namaz kıldığı takdirde düğümlerin tamamı çözülür. Sevinçli, neşeli ve gönlü hoş olarak sabahlar. Aksi halde nefsi günahla kirli ve uyuşuk olarak sabahlar." Geceyi ibadetle ihya eden kimsenin yüzü ibadet nuruyla, nurlanır. Çok ibadet eden bir gençten hikâye edilir: ”Bir gece zikrimi yaparken uyudum, bir de baktım ki, odamın ön duvarı sanki yarıldı ve oradan daha güzelini hiç görmediğim genç kızlar, aralarında da daha çirkinini hiç göımediğim bir genç kız daha karşımda belirdi. 'Siz kime aitsiniz ve bu çirkin kız kimin?' diye sordum. Cevaben: 'Biz senin uykusuz ibadetle geçen geceleriniz, bu çirkin olan da senin uykuyla geçirdiğin geçendir. Şayet uyumakta olduğun gece vefat etmiş olsaydın işte nasibin bundan ibaret olacaktı.' dediler." Bazı sâlih kişiler, gecenin tamamını ibadetle geçirir ve sabah namazını da yatsı namazının abdestiyle kılarlardı.

Ve şöyle de: 'Rabbim! Gireceğim yer olan kabr e doğrulukla girmemi sağla; günahlardan kurtulmuş, temizlenmiş ve razı olunmuş bir girişle girdir; çıkacağım yerden de dirikliğimde ondan doğrulukla çıkmamı sağla. İlâhî gazabtan emin, İlâhî ikrama maznar ve razı olunmuş bir çıkışla çıkar. Âyette geçen ”bas: dirilme" konusundan hemen sonra ”girilecek ve çıkılacak yerlerin" anlatılması, bu yerin kabir anlamına geldiğini göstermektedir. Ayrıca. ”Medineye girmesini ve Mekke'den salimen çıkmasının" sağlanması konusunda, bir duâ olduğu da rivayet edilmiştir. Bu durumda âyetin, nüzulü. Peygamberimizin (sallallahü aleyhi ve sellem), hicretle memur olduğu zamandır. Nitekim: ”Yine onlar, seni yurdundan çıkarmak için neredeyse dünyayı başına dar getirecekler" (İsra: 76) âyeti de bunu göstermektedir. Ayrıca bunun, giriştiği her yer ve işte ve ondan çıkışta muvaffak kılması ve doğrulukla girip çıkmasını sağlaması için Allah'a bir niyaz olduğu şeklinde de tefsir edilmiştir. Müfessirlerin çoğu bu görüşü tercih ettiler. Öyle olunca anlara: ”Rabbim! Beni bir yere girdirir ve çıkartırken bunun sadakat ve samimiyetimle, doğruluğumla olmasını sağla ve beni iki yüzlü etme, çünkü, iki yüzlü kimse, güvenilir bir insan olamaz. ” şeklinde olur. Bana, tarafından, yardım ve rahmetinin hazinelerinden hakkıyla yardım edici bir kuvvet ver' ki din düşmanlarına karşı yardımcı olsun.

Yine de ki: 'Hak İslâm dini ve Kur'an geldi, bâtıl yok olup gitti. Yani, şirk ve şeytan mahvolup gitti. Zaten bâtıl yok olmaya mahkumdur.' İbni Mesud (radıyallahü anh)'dan rivayet, edildiğine göre: ”Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), Mekke'ye fetih günü girdi, Beytullah'ın çevresinde üç yüz altmış put vardı. Peygamberimiz, elindeki asasiyie putların her birinin gözüne dürterek: ”Hak geldi; bâtıl yok olup gitti" diyordu. Putlar yüzükoyun yere kapanıyorlardı. Kabe'nin üzerinde yalnız Huzaa kabilesinin tunçtan yapılmış putundan başka yıkılmamış put kalmamıştı. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) Hazret-i Ali'ye: ”Ey Ali! çıkıp onu at!" bu yunma sı üzerine Kabe'nin üzerine tırmanan Hazret-i Ali, putu atıp kırdı.

Biz, Kur'an'dan öyle bir şey inidiriyoruz ki, o, mü'minler için kalplerindeki şüphe ve vehim hastalıklarına şifa ve rahmettir. Çünkü mü'minler ondan faydalanırlar. Çünkü Kur'an, mü'minlerin durumlarını düzeltmede ve ahlâkını ıslah etme hususunda hastalan için şifalı ilâç gibidir. Zalimlerin ise yalnızca ziyanını artırır. Kur'an, hastalıklara karşı şifa olmasına rağmen, kendisini inkâr eden, yalanlayanlara inkâr etmeleri ve yalanlamaları sebebi ile mahvolmalarından başka bir şey arttı mı az. Bu âyette, mü'minler doğru yokla ilerlerken kendilerine arız olan şek ve şüphenin bir hastalık; inkarcıların cehalet ve inatları ise ölüm ve helak mesabesinde olduğuna bir ima ve işaret vardır. Yine âyette hayret verici bir durum vardır. O da, Kur'an'ın, kimine şifa, kimine de helak vesilesi olduğudur. Tıpkı, yağmurun yılanın ağzında zehir, balığın ağzında inci olduğu gibi yetenek ve kabiliyete göre değişir. Şurası da bilinmelidir ki, Kur'an, beden hastalıklarına da şifa vesilesidir. Kur'an'da Şifa âyetleri altı tanedir. 1- ”Onlarla savaşın ki, Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın; onları rezil etsin; sizi onlara galip kılsın ve mümin toplumun kalplerini ferahlatsın, şifa versin. ” (Tevbe: 14) 2- ”Hastalandığım zaman şifa veren O 'dur. ” (Şuâra: 80) 3- ”Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerdekine bir şifa müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir." (Yûnus: 57) 4-"Arıların karınlarından renkleri çeşitli bir şerbet (bal) çıkar ki, insanlar için şifa vardır. Elbette bunda düşünen bir kavim için büyük bir ibret vardır." (Nahl: 69) 5. ”...O, müminler için şifa ve rahmettir..." (İsrâ: 82) 6. ”...De ki: 'O, insanlar için doğru yolu gösteren rehber ve şifadır...'" (Fussilet: 44) Rivayette de: ”Kur'andan şifa beklemeyen, onunla şifa bulmak istemeyene Allah şifa vermesin." diye buyrulmuştur. Şeyh Temimi (radıyallahü anh), Havassu'l-Kur'an’da : ”Fatiha suresi temiz bir kaba yazılır ve temiz bir su ile çalkalanır ve bu su ile hasta yüzünü yıkarsa, Allah'ın izniyle şifa bulur. Kalbinde şüphe, tereddüt ve ıztırap duyan kimse, kalp çarpıntısı, yürek oynaması hisseden kimse, bu sudan içtiği takdirde sükunet bulur, elemi gider. Yine Fatiha sûresi cam bir kaba yazılır ve su ile çalkalanır, okuduğunu belleyemeyen kimse bunu yedi gün içmeğe devam ederse, bu hafıza problemi gider ve işittiklerini öğrenir hale gelir. Bu sebeple akıllı olan, Kur'an'a sarılmalı, hastalığını onunla tedavi etmeli. Öncelikle hastalığın tanınması gerekir. Tanınmayan, teşhisi yapılmayan hastalığın tedavisi kolay olmaz. Kur'an ehli, dermanı bulunmayan manevî hastalıkların tedavisini bilirler. Bu kabil hastalıkları Kur'an ile tedavi daha iyidir.

İnsana sıhhat ve genişlik gibi nimet verdiğimiz zaman Bizden yüz çevirip yan çizer; bu ifade, büyüklenmek ve kibirlenmekten kinayedir. Çünkü, yanını veya yüzünü çevirmek kibirlenenlerin âdetidir. Ona bir de zarar ziyan dokunacak olsa hastalık, fakirlik veya bir başka felâket başına gelse, iyice karamsarlığa düşer. Allah'ın rahmet ve nimetinden şiddetli bir ümitsizliğe düşer. Bu nitelikte bulunan bazı ferdi erin karamsarlıklarına bakarak insan cinsi bu sıfatla belirtilmiştir. ”... Fakat ona heiser dokunduğu zaman da yalvarıp durur." (Fussilet: 51) âyeti ve benzerlerinin ifade ettiği anlam, insanın bu vasfına aykırı değildir. Bu yalvarıp yakarma, insanlardan bir kısmının yaptığıdır.

De kî: Kâfirlerden ve mü'mini erden 'Herkes, kendi mizaç ve meşrebine göre iş yapar. Hidayet ve sapıklıkta durumuna şekil veren yolda hareket ve amel eder. Zaten Kâmus'ta. ”şakile" şekil, taraf, niyet, yol ve mezhep anlamınadır. Bu durumda kimin doğru bir yol tuttuğunu, sizi bu çeşitli tabiatlar üzerine yaratan Rabbiniz en iyi bilendir.' hidayette olanı da, sapık bulunanı da en iyi bilen ve ameline göre mükâfatlandıran veya cezalandırandır. Bu âyette, insanların amellerinin onların durumlarını gösterdiği belirtilmektedir. Öyleyse, kim kendini hayır, iyilik, taat ve şükür içinde buluyorsa Allah'a (celle celalühü) çok hamd etsin. Kim ki, kendini şer, fasıklık, açıkça isyan, nankörlük ve umutsuzluk içinde görürse, imkân elinden çıkmadan, tezelden dönsün. Anlatıldığına göre, çok geniş bir ülkenin hükümdarı, zinet ve debdebe içinde yaşayan, ülkesi geniş, hazinesi dolu olan bir kral, bir ziyafet hazırladı ve bütün vezir ve emirlerini topladı, envai çeşit yemekler ve içecekler hazırlattı, tara yenileceği sırada aniden bir adam kapıya şiddetle vurmaya başladı. Öylesine vuruyordu ki, hükümdarın tahtı sarsılıyordu. Hizmetçiler koşup kapıyı vurana: ”Ey yoksul kişi nedir bu hırs ve bu saygısızlık? Biz yemeğimizi yiyene ve senin karnını doyurana kadar sabretsen, sonra hükümdarla görüşsen olmaz mı?" dediler. Adam: ”Hayır sizin yemeğinize ihtiyacım yok, bu fani dünyanın kiralının ruhunu almağa geldim," dedi. Hizmetçiler hiçbir şey anlamadılar. Biraz sonra ise melik tahtından cansız olarak yere yuvarlandı. Garip adam da gözlerden kaybolup gitti. Yazıklar olsun bu dünya ile aklanan kimseye!..

Sana ruh hakkında Yahudiler soru sorarlar. İnsan hayatının başlangıcı ve bedenindeki ruhun mahiyetinden sordular ve kendilerine şöyle cevap verildi: De ki: 'Ruh, Rabbi inin emrindendir. İnsan aklının, çevresinde dahi dolaşamayacağı ölçüde gizli sırlardan, Allah'ın ilminin tecellî ettiği ilâhî işlerdendir. Beydâvî: ”Ruh: Bağlı bulunduğu bedenin organları gibi bir doğuşu ve maddesi olmadan Allah'ın ”Kün-01" emriyle meydana gelen işlerdendir," demiştir. Ey iman ve inkâr edenler! Size ancak az bir bilgi verilmiştir.' Duyularınız aracılığı ile faydalandığınız ancak az bir ilim verilmiştir. Aklın nazarî bilgileri elde etmesi, maddenin duyularak elde edilmesinden faydalanarak kazanılan zarurî bilgilerdir. Bu sebeple: ”Duyu, his kabiliyetini yitiren, ilmi yitirmiştir" denilmiştir. Bir çok şey de belki hisle idrak edilmez. Bu, ruhun zatının bilinmesi mümkün olmayan işlerden olduğuna bir işarettir. Çünkü ruh, ilâhî ilmin gerektirdiği şeylerdendir. el-Kevasî'de: ”Müfessirler, bilginler ruh ve mahiyeti konusunda ihtilâf etmişlerdir. Onlardan hiçbiri iddiasını isbat edecek kesin bir delil getirmemiştir. Yalnız ruh'un ayrılmasıyla insanın öldüğü, onun bedende devamıyla hayatın devam ettiğini söyleyebilmişlerdir. ”

Hakikaten, Biz dilersek sana vahy ettiğimizi ortadan kaldırırız. Yemin olsun ki, dileseydik Kur'an'ı mushaflardan ve sinelerden siler, ondan ne bir iz, ne de bir kalıntı bırakırdık. Bu, Kur'ân'ın silinmesi sözü bir varsayıma dayanmaktadır. Bir maksada dayanarak muhal olan bir şeyi, var saymak mümkündür. Sonra bu durumda sen de Bize karşı hiçbir koruyucu bulamazsın. Kur'an sinenden silinip gitse, onu sana iade edecek bir vekil ve koruyucu bulamazsın.

Ancak Rabbinden bir rahmet olarak bıraktık. Kevasî'ûe: ”Onu Biz rahmetimizden dolayı koruduk, manasınadır," denilmiştir. Sonra da, hitap her ne kadar Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e ise de, başkası kastedilmiştir, denilmiştir. Çünkü O'nun sana lütufkârlığı çok büyüktür. Seni peygamber olarak göndermesi, sana kitap indirmesi ve onu hafızanda baki kılması ile O'nun sana lütuf ve keremi çok büyüktür.

İndirilen Kur'ân'ın yüce değerini bilmeyen, aksine onun, insan sözü olduğunu iddia edenlere: De ki: 'Yemin olsun, bu Kur'an'ın bir benzerini ortaya koymak üzere insanlar ve cinler bir araya gelseler, birbirlerine destek de olsalar edebiyatta, mana yüceliğinde, nazım güzelliğinde ve gayıptan haber vermede -onlar halis Arap ve söz ustası oldukları halde- onun benzerini ortaya getiremezler.' Âyette, insanlar ve cinlerin, özellikle belirtilmesinin sebebi, meleklere değil, onlara meydan okunduğu içindir. Çünkü Kur'an'ın Allah kelâmı olduğunu inkâr edenler, onlardandır. Yoksa. Kur'an'ın benzerini Allah'tan başka hiçbir varlık meydana getiremez.

Muhakkak ki Biz, bu Kur'an'da insanlara iyice ikrar etmeleri mutmain olmaları için her türlü misali çeşitli şekillerde anlattık. Âyette geçen ”Mesel" kelimesi, güzellik, garabet ve insanın nefsini cezbetmede eşsiz mana demektir. Yine de insanların çoğu, inkarcılıktan başkasını kabullenmediler. Hakkı, inkâr için kabullenmediler. Bu âyette bazı faydalara işaret edilmektedir: Bunlardan biri, Kur'an-ı Kerîm, nimetlerin en yücesi ve en büyüklerinden biridir. Her âlim ve hafızın bu nimetin şükrünü eda etmek ve hakkını vermek için fırsat elde iken büyük bir gayret sarf etmesi gerekir. İbni Mesud (radıyallahü anh)'dan rivayet edildiğine göre: ”Dininizden ilk yitireceğiniz şey emanettir. En son yitireceğiniz de namazdır. Zaman olur, bir topluluğun dinle bir ilgileri olmadığı hakle, namaz kılmaya devam edeceklerdir. Bu Kur'an ise, bir gün sabaha çıktığınızda, sizde ondan bir eser kalmamış olduğunu göreceksiniz" dedi. Oradan bir kişi: ”Bu nasıl olur biz Kur'anı hafızalarımızda, hıfz etmiş Mushaflarımızda da kaydetmiş bulunuyoruz?" demesi üzerine İbni Mesud (radıyallahü anh): ”Bir gece kaldırılıp götürülür de insanlar Kur'an cihetinden yoksul kalakalırlar. Mushaf'lar kaldırılır, kalplerdekiler sökülüp alınır." demiştir. Abdullah b. Amr b. As (radıyallahü anh): ”Kur'an indirildiği cihetten kaldırılıp alınmadıkça kıyamet kopmaz. Arı vızıltısı gibi Arş-ı İlâhinin çevresinde Kur'an'a ait bir ses duyulur. Rabbimiz: ”Neyin var?" buyurduğunda, Kur'an: ”Okunuyorum ama benimle amel edilmiyor, benimle amel edilmiyor?" diye şikâyet edecektir." demiştir. Âyetin işaret ettiği faydalardan biri de: Ne insanda, ne de bir başka yaratılmış varlıkta Allah kelâmına benzer, özlü ve şümullü bir kelâm söyleyip getirme yeteneği olmamasıdır. Öyle bir kelâm ki, anlamı çok derin, ibaresi gayet fasih, işareti çok ince ve mahir, nükteleri gayet güzel. Sonra iyi bilinmeli ki, Kur'an, mahluk yani yaratılmış değildir. Zira o Allah'ın sıfatlarından biridir. İlâhî sıfatların tamamı ezelîdir, yaratılmamıştır. Ebu Hanife (radıyallahü anh): ”Allah'ın sıfatlarının mahluk olduğunu söyleyen, bu konuda duraklayan veya tereddüt eden dahi, Allah'ı inkâr etmiş olur," demiştir. İmam Vâhidî'nin İbni Abbas (radıyallahü anh)'den rivayetine göre: ”Utbe, Şeybe. Ebu Süfyan, Nadr b. Haris, Velid b. Mugîre, Ebu Cehil. Ümeyye b. Halef gibi Kureyş reisleri, Kabe'nin arkasında toplanıp birbirlerine: 'Muhammed'e önce adam gönderip konuşun, isteklerinizi ulaştırın, maksadınız hasıl olmazsa sonra ona düşmanlık edin ki, hasımlığınızdan dolayı mazur görülebilesiniz.' dediler. Bunun üzerine ona haber gönderdiler: kavminin eşrafı toplanmışlar, seninle görüşmek istiyorlar, diye. Onların hidayete kavuşmalarını çok isteyen Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), hakkı kabul etmek istediklerini zannederek alel acele onların yanlarına gelerek oturdu. 'Ey Rasülüm Muhammed! Vallahi senin kavmine getirdiğin bu meseleleri, kavmine getirmiş Araplardan bir başkasını tanımıyoruz. Sen atalarımıza ve ilâhlarımıza hakaret ettin, dinimizi ayıpladın, itibarlı kişileri alçaktın, birliğimizi parçaladın ve ne kadar kötü iş varsa onu aramıza getirdin. Eğer bunu mal sahibi olmak için yapıyorsan sana mallaralarımızdan vererek seni, mal bakımından en zenginimiz yapalım. Eğer şeref ve itibar kazanmak içinse seni ulumuz kabul edelim, hepimiz emrinde çalışalım. Mülk ve saltanat istiyorsan, seni başımıza kral yapalım, şayet seni bir cin rahatsız ediyorsa, takib eden bu cinni bertaraf edip iyileştirmek için tıbbî her türlü imkâna başvuralım ve bu uğurda bütün mallarımızı feda edelim," dediler. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) onlara cevaben: ”Benim gayeni sizin söylediklerinizden hiçbiri değildir, ne mal mülk, ne de sizin dediğiniz şeref ve itibar ve ne de saltanattır, bunlardan hiçbirini istemiyorum. Ancak Allah (celle celalühü) beni size peygamber olarak gönderdi, bana kitap indirdi. Sizi gerektiğinde müjdelemek ve gerektiğinde isyandan sakındırmak, peygamberliği tebliği etmek ve size nasihat etmekle emretti. Şayet size tebliğ ettiklerimi kabul ederseniz bu sizin dünya ve âhiret saadetinden nasihinizdir. Şayet reddederseniz, ben, Allah'ın bu emri üzerine sabr ve sebat ederim, davamdan vazgeçmem, ta ki Allah benim ve sizin aranızda mukadder olan hükmünü verene kadar" buyurdu. Kureyş müşrikleri: ”Ey Muhammed! Sana teklif ettiğimiz bunca cazip ve parlak teklifleri kabul etmiyorsan, öyleyse, sen bilirsin ki, bizim bulunduğumuz bu Mekke şehrinden daha dar bir yer, bizden mal bakımından daha yoksul bir insan yoktur. Biz insanların hem en yoksulu, hem de beldeleri en dar olanıyız. Ve en dar gelirlileriyiz. Seni peygamber olarak gönderen Rabbin den, bizim sokaklarımızı daraltan bu dağları kaldırmasını, beldelerimizi genişletip düzeltip ovalar haline gerilmesini ve Şam ile Irak nehirleri gibi nehirler akıtmasını, babalarımızdan ölenleri diriltmesini iste. Diriltileceklerin arasında Ki lab oğlu Kusay da bulunsun, çünkü o çok doğru sözlü bir ihtiyardı. Ona, senin söylediklerinin doğru mu, hak mı, bâtıl mı olduğunu soralım. İstediklerimizi yaparsan biz de seni tasdik eder ve Rabbinin nezd indeki, itibarını tanır ve gerçekten senin söylediğin gibi, seni bize peygamber olarak göndermiş olduğunu kabul ederiz," dediler. Peygamberimiz Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Ben sizin istediğiniz bu şeyleri temin etmek için gönderilmedim, Allah'ın beni size gönderdiği risalet görevini yerine getirmek üzere geldim ve muhakkak tebliğ görevimi yerine getirdim. Eğer kabul ederseniz dünya ve âhirette mutlu olursunuz. Red ederseniz vazifemi yerine getirme konusunda sabır ve sebat göstereceğim," buyurdu. Öyleyse dediler: ”Rabbinden seni tasdik edecek bir melek göndermesini iste. Sana bağlar, bahçeler, seni her şeyden müstağni kılacak, kimseye muhtaç olmayacak hale getirecek hazineler, altın ve gümüşten köşkler vermesini iste. Sen şimdi çarşı pazarda dolaşıp geçimini temin etmektesin, işte bu durumdan kurtulursun," dediler. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Ben Rabbimden değeri dünyaya münhasır kalan maddî şeyleri isteyen kimse değilim, size bunun için de gönderilmedim. Fakat, Allah beni, müjdeleyici ve sakındırın olarak göndermiştir," buyurması üzerine, Kureyş müşrikleri: ”Öyleyse Rabbinden gökyüzünü üzerimize yıkmasını iste. Çünkü sen Rabbim dilediğini yapmaya kadirdir, diyorsun." Peygamberimiz: ”Allah dilerse bunu da yapar, O'na aittir," buyurdu. Onlardan biri: ”Allah'ı ve melekleri gözümüzün önüne getirmedikçe sana iman etmeyiz," dedi. Abdullah b. Ebu Ümeyye b. Muğîre, - Peygamberimizin halasının oğludur, sonra Müslüman olmuş - ayağa kalkarak: ”Gökyüzüne bir merdiven kurup benim gözümün önünde merdivene tırmanarak beraberinde açılmış bir nüsha (kitap) getiımedikçe ve bir gurup melek gelip senin peygamber olduğuna şahitlik etmedikçe sana inanmam," dedi. Sevgili Peygamberimiz, iman etmesini beklediği kavmin gittikçe uzaklaşmış olduğunu görerek ailesine mahzun olarak döndü. Bunun üzerine, şu âyeti kerime nazil oldu:

Onlar, Mekke müşrikleri ve önde gelenleri: 'Sen', dediler, 'bizim için yerden, Mekke topraklarından bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız ve senin risalet ve nübüvvetini hiçbir zaman kabul etmeyeceğiz.

Veya senin ağaçları altındaki toprağı kapatmış bir hurma bahçen ve üzüm bağın olmalı; öyle ki, içlerinden gürül gürül ırmaklar akıtmalısın. Ayette geçen ”ırmakları akıtmak"lm maksat, sulama esnasında nehirleri içlerinden akıtmak veya nehirlerin devamlı akıtılmasıdır.

Yahut iddia ettiğin gibi, üzerimize gökten parçalar yağdırmalısın. Âyetteki ”kisef kelimesi kıt'a, parça anlamına gelen ”kisvetün" kelimesinin çoğuludur. Veya Allah'ı ve melekleri gözümüzün önüne getirmelisin. Veya iddia ettiğin şeylerin doğruluğuna şahitlik edecek bir kefil getirmelisin.

Yahut da altından bir evin olmalı, ya da göğe çıkmalısın. Bize senden önce hiçbir yerden alınmamış, okuyacağımız, bir kitap indirmediğin sürece göğe çıktığına da asla inanmayız.' Bu istekleriyle inançsızlıkta inat ettiklerini göstermek istiyorlardı, şayet maksatları irşacl olmak, hakkı bulmak olsaydı, mucizelerden gördükleri onlara yeterdi. İnançsızlık üzerinde bu kadar katı ve inatçı oluşlarına, isteklerinde böylesine ısrarlı oluşlarına hayret ederek ve Rabbi ni tenzih maksadıyla de ki: Rabbimi tenzih ederim. Ben, sadece beşer bir elçiyim. Melek değilim ki, benden göğe çıkmak gibi haller beklensin. Rabbim tarafından Risalet görevini tebliğ ile memur bir elçiyim. Bu konuda muhayyer değilim, bu vazifeyi yapmak zorundayım.. Bu âyetlerden anlaşılan, müşriklerin nakledilen ısrarlı taleplerindeki kabalık ve edepsizliğine karşılık. Peygamberimizin olgunluk ve edebindeki üstünlük ne kadar dikkat çekicidir. Sonu olmayan şeyleri ve faydasız itiraz ve tartışmayı terketmesi ne kadar manidardır! Anlatıldığına göre. Leylâ, Kays'ın (Mecnun) kabını kırdığında, sevincinden üç gün raks etmeye devam etmiş. Bunun üzerine: ”Ey Mecnun! Sen Leylâ'nın seni sevdiğini zannediyorsun, sevmek bir yana senin kabını kırdı," demişler. Kays, ”Mecnun o ki, bu sırrı anlamaktan âcizdir. Kabı kırmak, sevgide yok olmaktır. Akıllı olan kişi ise, kalbini dünya kirlerinden temizlemeğe ve Allah'ın zikrinden başka bir şeyle ünsiyet etmemeğe çalışandır," demiştir. İmamı Gazâlî: ”Bir kulun yanında, ölüm esnasında üç sıfattan başka bir şey kalmaz: a) Kalbin dünya kirlerinden arınması, b) Allah'ın zikriyle ünsiyet etmesi, c) Allahü teâlâ 'yı sevmesi. Kalbin temizliği ancak marifetle olur, marifet ise ancak zikr ve fikrin devamı ile mümkündür. Bunlar kurtarıcı vasıflardır.

Zaten kendilerine hidayet rehberi geldiğinde vahyin gelmesi esnasında insanların Kureyşin. Kur'an'a ve peygamberliğe inanmalarını sırf: 'Allah, peygamber olarak bir beşeri mi gönderdi?' demeleri engellemiştir. Rasûlüllah'ın insan cinsinden olduğunu inkâr ederek bu sözleri söylediler.

Şüphelerine, kuşkularına cevap olarak şunu söyle: 'Eğer yer yüzünde insanın yerinde yerleşip dolaşanlar, göğe kanatlarıyla uçmaksızın insanların gezdiği gibi, ayakları üzerinde gezip tozan yeryüzündeki insanları dinleyip bilinmesi gereken şeyleri bilen melek olsalardı, elbette Biz de onlara gökten, peygamber olarak bir melek gönderirdik. Din ve dünya işlerinden ihtiyaç duyduklarını açıklamak üzere peygamber olarak bir melek gönderirdik. Çünkü bir cins varlık, kendi cinsine en yatkın ve yakındır. Yer yüzünün sakinleri insanlar olunca, faydalanmaları, faydalı olabilmeleri için onlara gönderilen peygamberin de insan olması zorunludur. Müşrikler, bilmiyorlar ki, aynı cinsten olmak, yakınlığı ve kaynaşmayı; cins farklılığı da nefreti ve uzaklaşmayı getirir.

De ki: 'Benimle sizin aranızda gerçek şahit olarak Allah kâfidir. Allah'ın benimle size gönderdiğini tebliğ ettiğimi, sizin de yalanlayıp inat ettiğinize şahit olarak O, kâfidir. Ayette ”benimle sizin aranızda" buyruldu da ”aramızda" buyrulmadı. Çünkü, imarı bakımında ayrılık mevcuttur. Zira O, kullarını, peygamberleri ve kendilerine peygamber gönderilen kimseleri hakikaten bilip görmektedir.' Onların açık ve gizli hallerini bilip tam anlam iv le haberdardır ve buna göre onları cezalandırır. Bu âyette Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem)'e bir teselli, kâfirlere karşı da bir tehdit vardır.

Allah kime hidayet verirse kimin hakkında Hakka ulaşmayı yaratırsa, işte doğru yolu bulan odur, başkası değil; kimi de sapıklıkta bırakırsa, kötü olanı tercihi sebebiyle kimin hakkında sapıklığı yaratırsa, artık onlara, Allah'tan başka dost olacak kimseler bulamazsın. Hidayete kavuşanlar tekil zamiriyle ifade edilerek Hak yolun bir; o yoldan gidenlerin de az olduklarına; hidayetten uzaklaşanlar ise çoğul zamiriyle belirtilerek bâtıl yolların ve o yolun yolcularının çokluğuna işaret edilmiştir. Hidayetten uzaklaştırılanları Hak yoluna ulaştıracak ve dalaleti onlardan uzaklaştıracak yardımcılar bulamazsın. Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır bir halde yüzü koyun haşrederiz. ”yüzü koyun..." dan maksat, yüzleri üzerinde yüzdürülmeleri veya yüzleri üzerinde yürütülmeleri demektir. Çünkü ayakları üstünde yürüten Allah, onları yüzükoyun yürütmeğe de kadirdir. Bu âyette, onların kıyamet gününde kör, dilsiz ve sağır bir halde... olduklarını haber verirken: "Cehennem ateşi uzak bir mesafeden kendilerini görünce, onun öfkelenişini (müthiş kaynamasını) ve uğultusunu işitirler" (Furkan: 12) âyetinde işitmelerinden; "Elleri boyunlarına bağlı olarak onun en dar yerine atıldıkları vakit orada (yetiş ey) helâk (diye) bağırırlar," (Furkan: 13) âyet-i kerimesinde bağırıp çağırdıklarından; "Mücrimler ateşi görür görmez, orayı boylayacaklarını iyice anladılar, ondan kurtuluş yolu da bulamadılar." )Kehf: 53) âyetinde de görmelerinden bahsedilmektedir. Bu âyet-i kerimelerle tefsirini yaptığımız İsrâ sûresinin 97. âyeti nasıl bağdaştırılır? diye sorulursa cevap olarak derim ki; İbni Abbas (radıyallahü anh): ”Bu âyetin anlamı: Onlar dünyada âyetlerin manalarını ve onlardaki ibretleri görmek istemedikleri, hakkı söylemedikleri ve onu duymak arzusunda bulunmadıkları için âhirette kendilerini sevindirecek bir şey göremiyecekler kendilerince kabul edilecek bir şey konuşamıyacaklar ve kulaklarına hoş gelecek bir şey işitemiyecekler, demektir," demiştir. Mukâtil de: Onlara ”alçakdıkça alçalın orada! Bana karşı konuşmayın artık!" (Müminim: 108) denildiğinde hepsi kör, sağır ve dilsiz, oluverirler. Allah'ın gadabından Yine Allah'a sığınırız. Onların varacağı ve kalacağı yer ”me'va" kelimesi, gece veya gündüz varılan, sığınılan herhangi bir yer, demektir, cehennemdir ki, ateşi yavaşladıkça onların alevini artırırız. Onların etlerini ve derilerini yakıp bitirerek ateşin yakacağı bir şey kalmadığından ateşin alevi sakinleştikçe, onların derilerini değiştirerek yakıcı alevini arttırırız. Denilirse ki: ”Şüphesiz âyetlerimizi inkâr edenleri gün gelecek ateşe sokacağız; onların derileri pişip acı duymaz hale geldikçe derilerini başka derilerle değiştiririz ki, acıyı duysunlur..." (Nisa: 56) âyeti, onlara azap etmekte olan ateşin, pişirmekten öte, yakıp, yok etme ölçülerine varmadığını göstermektedir? Cevap: Pişirmek, ateşin mutlak manada tesir ettiğinden mecazdır. Onlar, insanın çürüyüp yok olduktan sonra bir daha var olacağını inkâr ettiklerinden dolayı, onlara azap için, yanıp yok olan vücutlarının tekrar tekrar yenileneceği anlatılmıştır ki, yok olduktan sonra var olunduğunu gözleriyle görsünler. Nitekim aşağıdaki âyet de bu hususu bildi önektedir:

Cezaları işte budur! Çünkü onlar âyetlerimizi inkâr ettiler. Öldükten sonra dirilmeyi açık bir şekilde gösteren aklî ve naklî delillerimizi inkâr etmişler ve: 'Sahi bizler, kemik ve toprak olduğumuzda mı yeniden dirileceğiz?" dediler.

Görmediler mi ki, düşünüp bilmediler mi ki, büyüklüklerine rağmen maddesiz olarak gökleri ve yeri yaratan Allah, bütün azamet ve ihtişamıyla maddesiz olarak kendilerinin benzerini yaratmaya da kadirdir? Azametlerine rağmen yer ile göğü yaratan Allah, daha basit olan onların benzerlerini yaratmağa kadirdir. Âyetteki ”yaratmak ”tan maksat, onları yeniden iade ile yaratmaktır. Allah onlar için şüphe götürmeyen bir süre tayin etmiştir. Onlar bilir ki, yeri ve göğü yaratan, kendi benzerlerini de yaratmağa kadirdir. Ve onların öldükten sonra dirilmeleri için şüphesiz olarak gerçekleşecek bir ecel tayin etmiştir. O da kıyamet günüdür. Öyleyken, zalimler, inkarcılıkta hâlâ direnirler. İtaat etmekten ve hakka uymaktan kaçınırlar.

De ki: 'Rabbimin bütün varlıkların üzerine akıtıp bahşettiği rahmet, rızık hazinelerine eğer siz sahip olsaydınız tükenir korkusuyla yine de cimrilik ederdiniz.' Biter korkusuyla kıstıkça kısardınız. İnsanoğlu da pek eli sıkıdır. Cimrilik ve hırs kötü sıfatlardandır, her ikisinden de nefsi cömertlik ve kanaatle temizlemek ve uzun emeli terk etmek gerekir. Hassan (radıyallahü anh), Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem)’i överken bir beytinde şöyle der: Onun cömertlikte öyle geniş bir eli var ki, cömertliğinin onda biri yer yüzünde olsaydı, yer yüzü denizden daha cömert, olurdu. Anlatıldığına göre, Zeynel Abidin (radıyallahü anh) bir adamla karşılaşınca, adam ona hakaret etti, hizmetçiler ve köleler onun üzerine dövmek için saldırdılar. Zeynel Abidin, hizmetçilerine: ”Bırakın adamı," dedi ve adama dönerek: ”Bizim gizli kalmış kusurlarımız senin söylediklerinden daha çoktur, senin bir yardıma ihtiyacın var mı?" diye sordu. Adam utancından bir şey diyemedi. Zeynel Abidin üzerindeki siyah ve çizgili yün giysiyi çıkarıp verdi ve ona bin dirhem verilmesi için emretti. Adam: ”Şahitlik ederim ki, sen peygamber torunlarındansın ve şu beyitler onlar hakkında doğru olur:

Yemin olsun Biz, Mûsa'ya açık açık dokuz mucize verdik. Allah'tan getirdiklerinin doğruluğuna ve nübüvvetinin hak bulunduğuna açık seçik delâlet eden dokuz mucize verdik. Bu dokuz mucize: 1- Asâ, 2- Yedi beydâ (Işıklı beyaz el), 3. Çekirgeler. 4. Ekin böceği (Kımıl), 5. Kurbağalar, 6. Kan, 7. Tufan, 8. Kurak yıllar, 9. Kıtlık, meyvelerin eksilmesidir. Biz Mûsa'ya: Ey Mûsâ! Haydi İsrâiloğullarına sor. Sor ki, senin haber verdiğin hususlarda doğruluğun ortaya çıksın. Firavun'a İsrail oğullarını seninle göndermesini söyle. Mûsa onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsa! Senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum!' Bu sebeple makul olmayan bu sözleri söylüyorsun demişti. Bu iddia, Firavun'un: ”... Size gönderilen bu elçiniz mutlaka delidir, dedi." (Şuara: 27) âyetinin bildirdiği iddiasına benzemektedir.

Mûsa da: Firavuna: Pek âlâ bilirsin ki, bunları mucizeleri birer ibret olmak üzere, ancak göklerin ve yerin Rabbi indirdi. Bu ibretler ve mucizeler sana, benim doğruluğumu açıkça göstermektedir, ama sen kibirlenip inatlaşıyorsun. Ey Firavun! Ben de senin hakikaten inalıvolduğunu, hayırdan uzaklaşmış, kötülükle adeta kaynaşmış olduğunu sanıyorum' dedi.

Derken, Firavun onları ülkelerinden. Mısır toprağından çıkarmak, öldürüp köklerini kazımak istedi. Bu yüzden Biz onu Firavun'u ve maıyyetindekilerin hepsini suda denizde boğduk. Mûsa ve kavmini kurtardık. Ebussuud, tefsirinde der ki: ”Hilesini aleyhine çevirdik, kendisini ve kavmini denizde boğmakla Mısır'dan onları Biz çıkarttık."

Arkasından da İsrâiloğullarına: 'O topraklarda oturun! Firavun'un boğulmasından sonra Yakub'un evlâdına Mısır topraklarında -şayet ondan sonra Mısır toprağına girdikleri rivayeti doğru ise- oturun. Âhiret vadi tahakkuk edince, kıyametin kopması gerçekleşince hepinizi toplayıp bir araya getireceğiz,' dedik. ”Lefîf her kabileden meydana gelmiş topluluk demektir. Ben âciz derim ki, şeklî topluluk ve zahirî irtibat kâfirlere ve münafıklara bir fayda sağlamaz. Çünkü, onlarla mü'minlerin arasını halis inanç ve sâlih amel birleştirmemiştir. Bunlar tıpkı, gemileri parçalanan kimselerden yüzmek bilmeyenlerin yüzücülere sarılıp asılmasına benzerler. Sahil çok uzak, deniz de çok derin olduğu için yüzmesini bilmeyenin bir yüzücüye tutunması ona bir fayda sağlamaz. Bu şartlarda bir çok yüzücü canını kurtaramazken hiç yüzme bilmeyen nasıl kurtulsun? Hadiste: ”Amelinin kendisini geri bıraktığı kişiyi, nesebi ileri götüremez." buyrulmuştur. Yani âhirette kötü ameli veya iyi amelinin azlığı sebebiyle geri kalan kimseye, dünya yönünden nesebinin şerefi ona fayda vermeyeceği gibi, noksanlarını da gidermez. Çünkü onun nesebi orada kesilir. Görmez misin ki, kurumuş olan dal kuruduğundan yaş ve canlı dalların arasından kesilip atılır. Çünkü kurumuş olan dal ile çiçek açan canlı dallar arasında artık bir münasebet kalmaz, her ne kadar aynı ağacın dalı ve aynı ağaç üzerinde bulunuyorsa da kuruduğundan kesilmeye lâyıktır. Fayda veren neseb ise takvadır.

Biz Kur'an'ı hak olarak indirdik; o da hak olarak indi. Seni de ancak müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik. Ey Rasülüm Muhammed! Biz seni, ancak mü'minleri cennet nimetleriyle müjdelemen; kâfirleri de cehennemden sakındırman için gönderdik.

Biz Kur'an'ı parça parça ayırdık ki onu insanlara dura dura okuyasın. Yavaş yavaş okunması, ezberlemeyi daha kolaylaştırır ve anlamaya daha fazla yardım eder. Ve Biz onu peyder pey yirmi üç yılda hâdiselerin icabına, soru soranların cevabına ve hikmetin kanununa göre indirdik.

İnkâr edenlere de ki: 'Siz ona, Kur'an'a ister inanın, ister inanmayın; Çünkü sizin ona inanmanız onun kemalini arttırmaz, imandan kaçınmanız ise ona bir noksanlık getirmez. Âyetteki emir, onları tehdit içindir. Şu bir gerçek ki, bundan önce kendilerine ilim verilen kimselere, yani, önceki kitaplan okuyan, vahyin hakikatini bilen, nübüvvetin işaretlerini tanıyan, hak ile bâtılı ve haklı ile bâtıldan yana bulunanları bilen Yahudilerden Abdullah b. Selâm ve tabileri, Hristiyanlardan Necâşî ve arkadaşları gibi âlimlere o Kur'an okununca, derhal yüzüstü secdeye kapanırlar.' Yani siz iman etmezseniz, sizden, daha hayırlı olanlar en güzel şekilde iman etmişlerdir.

Ve derlerdi ki: 'Rabbimizi tesbih ederiz. Kâfirlerin yalanlamalarından veya Hazret-i Muhammed’in peygamber olarak gönderilip kendisine Kur'an verileceğine dair önceki semavî kkaplardaki vadinden dönmesinden Rabbimizi tesbih ederiz, derlerdi. Rabbimizin vaadi mutlaka yerine getirilir.' Çünkü vadinden dönmek bir noksanlıktır. Bu, Allah için muhal olduğundan O'nun vaadi elbette yerine getirilir. Bu âciz diyor ki: Buradaki vaadden maksat. Âhiret vaadidir, nitekim, Mûsa ve Firavun kıssası ve öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden Kureyş kıssasından bahseden âyetin siyakı bunu göstermektedir. Allah en iyi bilir.

Allah korkusundan Ağlayarak yüz üstü yere kapanırlar. Âyette, daha önce 107. âyette geçen ”Yüzüstü yere kapanma" tekrar edilmiştir, çünkü sebepleri değişiktir. Birincisi Allah'ın emrine tazim için; ikincisi ise, Kur'an-ı Kerimdeki öğütlerin etkisi altında kaldıkları içindir. Bu, Kur'an okumak ve dinlemek onların saygısını arttırır. Allah'a kesin imanlarını kuvvetlendirir ve ilimlerini de arttırır.

De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahman deyin. Âyette geçen ”duâ", isim vermek anlamına olup çağırma anlamına değildir. Allah ve Rahman kelimelerinden maksat da, yalnız isimlerdir. Müsemma değildir. Kastedilen miisemmayı ifade etmekte ve söylenmesinin güzelliğinde ikisi de eşittir. Yani, ister bu isimle, ister beriki isimle ad verin ve hangisiyle zikrederseniz edin, ikisinin de müsemması birdir. Hangisini deseniz olur. Bu isimlerden hangisiyle ad kındı orsanız adlandırın, hangisini isterseniz zikredin, çünkü en güzel isimler O'na hastır.' İlâhî isimlerin tamamının güzel olması bu iki mübarek ismin de güzel olmasını gerektirir. En güzel olması, Celâl ve Cemal sıfatlarına delâlet etmelerinden ötürüdür. Bahru'l-Ulum müellif şöyle demiştir: ”İsimlerin en güzeli olmasının anlamı, bu mukaddes isimler, takdis, Allah'ı ta'zim ile övme, ululama, rubûbiyet, ulûhiyet... gibi manalar ifade etmesinden dolayıdır." Bazı müfessirler, bu âyetin nüzul sebebi şudur demişlerdir: Müşrikler Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in: ”Ya Allah! Ya Rahman!" Mübarek isimlerini söylediğini işittiklerinde: ”Muhammed bizi iki tanrıya ibadet etmekten men ediyor ama kendisi bir başka ilâha duâ ediyor," dediler. Kastedilen, her iki mübarek ismin, bir tek zatı ifade etmekte eşit olduğunu anlatmaktır. Manaları değişik olsa da her ikisi de Ma'bud olan bir tek zata aittirler. Kur'an'ı Müşriklerin işiteceği şekilde namazında yüksek sesle okuma; Bu durum, onların Kur'an'a ve onu indirene küfretmelerine sebep olur. Onda sesini fazla da kısma; arkanda namaz kılan mü'minlerin işitemiyeceği ölçüde sesini de kısma, ikisinin arası bir yol tut. Tam gizli ile aşikâr arasında orta bir yol seç. İşlerin en iyisi orta halli olanıdır. Rivayet edildiğine göre, Ebu Bekir (radıyallahü anh), Kur'an okurken gizli okur ve: ”Rabbime gizli olarak duâ ediyorum, O muhakkak benim hacetimi bilmiştir," derdi. Ömer (radıyallahü anh) ise açıkça cehren okur ve: ”Şeytanı uzaklaştırıyor ve uyuklayanı uyarıyorum," derdi. Bu âyet nazil olunca Rasûl-i Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem), ”Hazret-i Ehu Bekir'e (radıyallahü anh), okurken sesini biraz yükseltmesini; Ömer'e de sesini biraz kısmasını emretti. ” (30)

'Çocuk edinmeyen çünkü doğmak ve doğurmak cisimlerin sıfatlarmdandır. Bu âyet, ”İsa Allah'ın oğluduri'diyen Hristiyanlan ve ”Uzeyr Allah'ın oğludur" diyen Yahudileri reddetmektedir. Allah (celle celalühü), bu bâtıl iddialardan yüce ve münezzehtir. Hakimiyette ıılûhiyyette ortağı bulunmayan, çünkü bütün âlem O'nun kuludur. Kul ise, efendisinin mülkünde ortak olamaz. Burada da, ilâhların çokluğunu söyleyen kâfirler reddedilmektedir. Aczinden ötürü bir velîye de ihtiyacı olmayan Allah'a hamd ederim.' de. Allah için acizlik ve zillet muhaldir, bu sebeple bir acizlikten kurtulması için ona yardım edecek veya onu aziz kılacak bir dost asla edinmemiştir. Zira izzetin tamamı O'na aittir. Ve tekbir getirerek O'nun şanını yücelt!. O'nu tazim ile yücelt veya ortak ve dosta muhtaç olmaktan Allah, en yücedir. Allah en büyüktür, ”Allahü Ekber" de. İsrâ Sûresi'nin tefsiri, Allah'ın yardımı ve tevfîki ile bitti.