Muhtasar Rûhu'l-Beyân Tefsiri (Türkçe) — Kehf 18:1 – Enbiya 21:112

KEHF SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 110 âyettir. Kuluna Kitab'ı indiren ve ona eğrilik koymayan Allah'a hamdolsun. Âyetin başlangıcında geçen ”elhamdü lillâh" ifadesindeki ”lam" harfi, istihkak ifade eder. ”Her türlü övme, sena ve şükre müstehak olan sadece Allah'tır." Anlamına gelir. Çünkü her şey O'nun verdiği nimetlerdir. O'ndan başka nimet verecek olan yoktur. Kaysarî şöyle der : ”Allah'a hamdetmek; sözle, hareketle ve hâl ile olur. Sözle olan hamd, dille yapılan hamd ve kendisini peygamberleri diliyle nasıl sena etmişse, aynen o şekilde sena etmektir. Hareketle olan hamd, Allah'ın rızasını kazanmak için ve onun tarafına yönelerek bedenle yapılan hayırlar ve ibadetlerdir. Dille hamdetmek gerekli olduğu gibi, bedenin her bir organına karşılık olarak ve her halükârda hamd etmesi gerekir. Nitekim, Rasûlüllah'ın şöyle buyurduğu vâriddir: 'Her durumda Allah'a hamdolsun.' Bunun için de, her organ ne için yaratılmış ise, o görevi yerine getirmek mecburiyetindedir. O görev, Hakk'a kulluk ve O'nun emrine boyun eğmektir. Hâl ile olan hamde gelince, o da ruh ve kalb ile yapılan hamddır. İlmî ve aklî olgunluğa ulaşmak, ilâhî ahlâkı elde etmek gibi. Çünkü insanlar, peygamberlerin ahlâklarıyla ahlâklanmakla emrolunınuşlardır. Ancak bu yolla onların kendileri ve nefisleri olgunluğa erişebilir." Kul’dan kasıt. Allah'tan başka her şeyden hür olan ve mutlak surette kul olmaya ehil olan Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'dir. Onun içindir ki o, herkesin kendi nefsini istediği zaman 'hen ümmetimi isterim, hen ümmetimi isterim' dileğinde bulunmuştur. Burada, Hazret-i Peygamberin şanının, kendisini gönderene 'kul' olmak olduğuna işaret vardır. Hristiyanlar'ın, Hazret-i İsa hakkında iddia ettikleri gibi değil. Âyette geçen ”Kitap", Kur'ân'dır. Burada da, Kur'ân'ın Allah'ın en büyük nimetlerinden birisi olduğuna dikkat çekilmiştir. Çünkü Kur'an'da, iki dünya mutluluğu vardır. Allah, indirmiş olduğu Kur'ân'a ne nazmında ve ne de manasında çelişik bir şey koymamıştır. Onda hiçbir eğrilik de yoktur. Kur'an okurken, ”eğrilik" anlamındaki ”ıvecâ" kelimesi üzerinde sekte yapılır. Sekte, tatlı bir şekilde okuyuşa ara verip, nefesi kesmektir. Bunun yapılmasının sebebi, kentlisinden sonra gelen kelimenin, sıfat olarak algılanmamasıdır.

Onu dosdoğru (bir Kitap) olarak indirdi ki, Allah'ın katından gelecek şiddetli azaba karşı uyarsın. Dosdoğru bir kitap, ılımlı bir kitap. Onda ne ifrat var ne de tefrit. İkisi arası bir yol tutturan bir kitap. Yahut da, kulların dünya ve âhiret menfaatlerini koruyan bir kitap. Bu ifade, Kur'ân'ın kemal vasfını ifade ettikten sonra, tekmil vasfını da ifade ediyor. Çünkü kelime, mübalâğa kipiyle kullanılmıştır. Burada uyarıcı olan ya Kur'ân'dır, ya da Hazret-i Peygamber. İkinci anlayışa göre: Hazret-i Peygamber bu kitapla, ona inanmayan kimseleri, Allah'ın kendilerine vereceği azabı hatırlatıp uyarsın diye indirmiştir. Bu azabın sebebi, onların inkâr etmeleri ve yalanlamalarıdır. Bu azap, ya dünyada köklerinin kazınması ya da âhirette cehennemdir, yahut da her ikisi birdendir. Ve iyi işler yapan mü'minlere de, kendileri için güzel bir ödül bulunduğunu müjdelesin. Salih ameller işleyen -bunlar, Allah rızâsı için yapılan amellerdir- tasdik edici mü'minleri de cennetle müjdelemek için, kuluna kitabı indiımiştir. Onların, iman etmeleri ve belirtilen amelleri işlemeleri karşılığı olarak, kendilerine mükâfatlan, verilecektir. Bu mükâfat, güzel bir ödüldür ve içindeki nimetlerle birlikte cennettir.

Onlar, sürekli olarak o ödül bu mükâfat içerisinde bulunacaklardır. Orada alacakları mükâfat, kesilmeyecek ve bitip tükenmek bilmeyecektir.

Ve : 'Allah çocuk edindi' diyenleri de uyarsın. Ve yine özellikle; inkarcı Araplarla Yahudi ve Hristiyanlar gibi, Allah'a çocuk isnadında bulunanları uyarmak için, kuluna dosdoğru bir kitap indirmiştir.

Bu hususta, ne kendilerinin ne de atalarının hiçbir bilgisi yoktur. Ağızlarından ne büyük söz çıkıyorî Onlar, yalandan başka bir şey söylemiyorlar. Allah'a çocuk isnadı konusunda, ne kendilerinin ve ne de taklit ettikleri atalarının hiçbir bilgisi yoktur. Onların bu konudaki sözleri, Allah hakkında caiz olan ve olmayan konulara bakmadan ve düşünmeden cahilce söylemiş oldukları sözlerdir. Onların bu tür sözleri, alçaklık bakımından ne kadar büyük sözlerdir. Onlar, bu ağır sözleri, ne cesaretle söylerler! Kâdî şöyle der : ”Onların sözleri küfürde çok büyüktür. Çünkü, Allah'ı hem yaratıklara benzetmişler ve hem de ortak isnadında bulunmuşlardı. Ayrıca onlar, Allahü teâlâ 'yı, çocuğa ihtiyacı olma ve buna benzer bazı yanlış sıfatlarla anmışlardı." Onların bu konudaki sözleri, doğruluk ihtimali olmayan, yalan sözlerden başkası değildi.

Demek sen, onlar bu söze yani Kur'an'a inanmazlarsa üzüntüden kendini helak edeceksin. Burada Hazret-i Peygamber'e: ”Kendini sakın üzme" denilmek isteniyor. Yani, onlar sana inanmadılar diye, belki de üzüntüden kendini helak edeceksin. Sakın yapma. Hazret-i Peygamber, onların Müslüman olmasını çok istiyordu. Onun içindir ki, onların dinden uzak kalmalarına çok üzülüyordu. Hazret-i Peygamber’in, halkın Kur'an'a imandan yüz çevirmelerinden dolayı şiddetli kederli hali, sevdiklerinden ayrılınca üzüntüsünden kendi canına kıyması beklenilen birisinin hâline benzetilmiştir. Bu, Rasûlüllah'ın ümmete karşı ne derece şefkatli olduğunun. Peygamberlik hukukunu ifade ve kullukta takatinin üstüne atılmakta ne katlar gayretli olduğunun ispatıdır. Emrolunduğu şeyi yapmakta en üstün gayreti sarfetmesi, Hazret-i Peygamber’in âdeti idi.

Biz, yeryüzündeki şeyleri, ona süs olsun diye yarattık ki, onların hangisinin daha güzel iş yaptığını deneyelim. Yeryüzünde bulunan bütün hayvanları bitkileri, mâdenleri ve diğer varlıkları yaratmasının amacı, onların imtihan edilmesi ve hangisinin salih amel işlediğinin ortaya çıkmasıdır. Acaba hangileri dünyayı bırakıp, nefsinin isteklerine gem vurmak suretiyle Allah rızasına yöneldi? Acaba hangileri Allah'tan yüz çevirmek suretiyle en çirkin amelleri işledi? Kimlerin yanında kendisini azaptan kurtaracak ameller var, kimlerin yanında da kendisini perişan edecek olan bozuk ameller var?

Elbette Biz, yerin üzerindekileri kupkuru bir toprak yapacağız. Dünyanın ömrü bitince, orada bulunanları bitkisiz kupkuru bir toprak yapacağız. Hiçbir yağmur yağmayan seneye, ” senet ûn ciniz ün" denir. İşte dünyanın başlangıcı parlaklık ve süs, sonu ise, harap ve perişanlık. Bu konuda şâir ne güzel söylemiş : Ey arkadaş! içerisinde yüzdüğün nimetlere kanma sen! Ömür tükenir, nimetler biter. Cenaze olarak kabre taşındığın zaman. Bilmiş ol ki artık, ondan sonra sadece taşınan bir yüksün sen!

Yoksa sen, Kehf ve Rakını sahiplerine Bizim ibrete şâyân mucizelerimizden mi sandın? Buradaki hitap Hazret-i Peygamber'e olmakla birlikte, onun bütün ümmeti kastedilmiştir. Âyet, ”öyle sanma, sandığın gibi değildir" anlamına gelir. "Kehf kelimesi, dağdaki geniş mağara anlamına gelir. Geniş olmazsa, o zaman ”ğâr" kelimesi ile ifade edilir. Âyette gecen ”Rakîm" kelimesi hakkında bazı görüşler vardır. Bu kelimenin anlamı Kûmus’da şöyle açıklanmıştır: 1) Ashab-ı Kehfın bulunduğu köyün ya da dağlarının adı, 2) Düz bir taş parçası; üzerine, mağarada bulunanların isimleri, dinleri, kimden kaçtıkları yazılmıştır ve kapı girişine konmuştur. Onların, uzun müddet hayatta kalmaları, bizim mucizelerimizden ve kudretimizin delillerindendir. Bu durum, harika ve akıllara durgunluk veren bir durumdur. Ancak, diğer mucizelere göre o kadar da hayreti mûcib değildir. Gerçekten de Allahü teâlâ 'nın, akıllara durgunluk veren diğer bir çok kudret harikaları vardır. Buradaki hârikalık ise, diğerlerine göre basit kalmaktadır.

Gençler mağaraya sığınmış ve : 'Ey Rabbimiz! Bize katından bir rahmet ver! Bize, şu durumumuzdan bir kurtuluş yolu hazırla' demişlerdi. Rumların ileri gelenlerinden olan o gençlerin, kendilerini şirke zorlayan Dikyânus'a karşı direndiklerini ve kaçarak mağaraya sığındıklarını hatırla! Onlar mağaraya kaçmış ve orasını sığınak edinmişlerdi. Âyette geçen ”Fitye" kelimesi. ”Fetâ" kelimesinin çoğuludur. Fetâ kelimesi ise, güçlü genç ve yiğit delikanlı anlamlarına gelir. Bu kelime, yaşlı bile olsa köleye de müstear isim olarak verilir. Hazret-i Peygamber hadislerinde bu kelimeyi kullanarak şöyle buyurmuşlardır: ”Biriniz 'kulum ve cariyem' demesin! 'Genç yiğidim ve genç kızım' desin!" (1) Gençler mağaraya sığındıklarında Allah'a şöyle yalvarmışlardı: ”Ey Rabbimiz! Senin Rahmet hazinelerinde bulunan özel rahmetten bizlere de ihsan eyle! İçerisinde bulunduğumuz şu durumdan da, bize bir çıkış yolu nasip eyle!" Rahmet kelimesi; bağışlanma, rızık ve düşmanlara karşı güven anlamlarına gelir. Mağaradaki gençler, içerisinde bulundukları zor durumdan kurtulmak için, Allahü teâlâ 'dan kendilerine, hayırlı ve kendi menfaatlerine olan bir çıkış yolu istiyorlar. Kâfirlerden kaçtıkları bu yolda, kendilerine güven ve itaat duygularının verilmesini istiyorlar. Hidayette devam ve bulundukları yolun hakka ulaştıran bir yol olmasını istiyorlar.

Bunun üzerine nice yıllar, onların kulaklarına mağarada ağırlık vurduk. Burada bir teşbih yapılmıştır. ”Onların kulaklarına ağırlık vurduk" ifadesinden kasıt, onların ağır bir uykuya daldınlmasıdır. Onlar mağarada, senelerce derin bir uykuya yatırılmıştır. Bu müddet üçyüz dokuz sene olup, geniş izahat ileride gelecektir.

Sonra onları uyandırdık ki, iki gruptan hangisinin, kaldıkları müddeti daha iyi hesaplayacağını bilelim. Daha sonra onları, içerisine daldırmış olduğumuz ölüm gibi bu derin uykudan uyandırdık. Burada, ölümün uykunun kardeşi olduğuna işaret edilmiştir. Çünkü, uyku da hayatı askıya alır ve insanı cansız varlık haline getirir. Âyette geçen ”hilelim" kelimesi ”deneyelim, imtihan edelim" anlamında mecaz olarak kullanılmıştır. ”Onları uyandırdık ki, kendilerini deneyip imtihan edelim" denmek istenmiştir. Böylece, mağarada kaklıkları müddet zarfında, iki gruptan hangisinin kaldıkları süreyi takdirde ve işleri Allah'a havalede daha isabetli olduklarını bilelim. Böylece aczi eri açığa çıksın da işlerini Allah'a havale etsinler. Durumlarını bilsinler ve Allahü teâlâ 'nın cesetlerini ve dinlerini koruyup muhafaza ettiğini çok iyi şekilde anlamış olsunlar. Allah'ın kudretinin yüceliğine olan imanları daha da güçlenmiş olsun. Âyette geçen ”emed" kelimesinin anlamı, müddet ve mesafedir.

Biz sana, onların hikâyelerini gerçek olarak anlatıyoruz... Biz sana, mağaralıların (Ashab-ı Kehfin) ve Rakîm’in gerçekten ne olduğuna dair haberleri anlatıyoruz. Burada, hikâye anlatanların bir çoğunun, yalan ve uydurma şeyler anlattığına, anlattıklarına bazan eksik bazan da fazla şeyler eklediklerine işaret edilmiştir. Herkes, anlatmış olduğu şeyi değiştirerek anlattığına, kendi nevasına uygun bir üslûpta ve görüşlerine göre anlattığına. Allah'tan başka hiçbir kimsenin, doğruyu anlatmadığına işaret vardır. Onlar, Rablerine inanmış gençlerdi. Onların imanı, ilhamın ve ilâhî cazibenin neticesiydi. Onların bu iman yoluna girmesini sağlayan hiçbir delil yoktu. Nitekim tefsirler de buna işaret etmektedir. Bu olayın ne zaman gerçekleştiği konusunda ilim adamları değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Bazıları. Hazret-i İsa peygamberden önce gerçekleştiğini, bazıları da ondan daha sonra olduğunu ve o gençlerin Hazret-i İsa'nın getirdiği dine gore yaşadıklarını söyler. Taberî, ilim adamlarının çoğunluğunun ikinci görüşü benimsediğini belirtir. Biz de onların hidayetlerini artırmıştık. Onları hak dinde sabit kılmış ve kendilerine onun gizli güzelliklerini göstermiştik.

Onlar ayağa kalkıp : 'Rabbimiz, yerin ve göklerin sahibidir. Biz O’ll dan başkasına tanrı demeyiz. Şayet dersek, işte o zaman, Yemin olsun ki gerçekten saçmalamış oluruz' dediklerinde, gönüllerini hakka bağlamıştık. ”Onların ayağa kalkmaları" konusunda iki görüş vardır. Birincisi, dinin şiarlarını göstenuek için kalkmaları, ikincisi de; putlara tapmayı bıraktıkları için Dikyanus zorbası, onları azarladığında, onu hiç umursamadan onun önünde ayağa kalkmalarıdır. "Gönüllerinin Hakka bağlanması”ndan maksat: Ailelerini, vatanlarını, içerisinde bulundukları nimetleri ve arkadaşlarını terkederken uğrayacakları darlıklara karşı sabır gösterip, engelleri aşmaları için, kendilerine güç vermektir. Böylece onlar, çekinmeden ve korkmadan, hakkı açıklamaya ve zalim Dikyanusu terslemeye cesaret edebildiler. Hadiste: ”Cihadın en faziletlisi, zalim sultana karşı söylenen hak sözdür" buyurulmuştur. Çünkü mücahid, ümitle korku arasında bulunur. Yetkiyi elinde bulunduranlar ise, perişan olmaya mahkumdur. Bunun içindir ki, kendisinde korku hakimdir. Gönüllerin hakka bağlanması, kendilerine sabır ihsan edilmesi ve bununla birlikte, gönüllerinde endişe ve sıkntıya yer olmamasıdır. Bu bir temsildir. Kalplerin sabırla tesbit edilişi hayvanın iple bağlanışına benzetilmiştir. Bizim Rabbimiz, yerin ve göklerin yaratıcısı ve sahibidir. Biz, O'ndan başkasına kesinlikle ne tapınırız ve ne de O'ndan başkasını tanrı olarak tanırız. Eğer bunun dışında bir inanca sahip olursak, işte o zaman akü dışı bir söz söylemiş ve zalimlerden olmuş oluruz.

'Şu bizim kavmimiz, Allah'tan başka tanrılar edindiler. Onlar, haklarında hiçbir bilgileri olmadıkları halde, sırf cahillikleri yüzünden putlara tapındılar. Putları tanrılar edindiler. Âyette geçen ”şu bizim kavmimiz" cümlesindeki ”şu" ifadesi, onları tahkir için kullanılan bir ifadedir. Onlar(ın tanrı olduğun)a dair apaçık bir delil getirseler ya!.. İddialarının doğruluğuna, tapındıklarının taunlar olduğuna dair açık deliller getirsinler bakalım! Yani onlar tanrılara tapmıyorlar ama onlara ibâdetin sıhhatine delâlet eden semavî bir delile sarılmıyorlar. Onlara tapınma konusunda, hiçbir bilimsel ve akılcı kanıtları da yoktur. Bu âyet, onların iddialarını reddetmekte, onları acze düşürmekte ve çürütmektedir. Çünkü, putlara tapınmaya delil getirmenin, imkânı yoktur. Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?' Allah'a ortak tanımak suretiyle O'na yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Allahü teâlâ, bu durumdan münezzehtir ve çok yücedir. Bu iddiada bulunanlar ise, zalimlerin en zâlimi, onların çekecekleri azap da, azapların en büyüğüdür. Çünkü zulüm, azabı gerektiren bir suçtur. En büyük azap, en zâlim insanadır.

Onlardan biri şöyle demişti: 'Mademki siz, onlardan ve onların taptıklarından uzaklaştınız, o halde mağaraya sığının ki, Rabbiniz size rahmetini yaysın ve işinizden de size fayda hazırlasın!' Burada söz konusu olan konuşma, dinleri sebebiyle kaçmaya azmettikleri zaman mağaraya sığınanların, kendi aralarındaki konuşmalarıdır. ”Eğer inanç konusunda, onlardan ve onların Allah'tan başka olan tanrılarından veya Allah'tan başkalarına olan ibâdetlerinden ayrıldı iseniz mağaraya sığınınız. Eğer böyle yaparsanız, içinde bulunduğunuz sıkıntıdan kurtulma konusunda. Rabb’iniz size kendi katından ve rahmetinden kolaylıklar ihsan eder. Sizi iki dünyada da yüceltir. Çünkü sizler, din için yurdunuzu terkedip kalmışsınızdır. Onun içindir ki Allah, sizlere faydalanacağınız şeyleri ikram edecektir." Onların imanlarında şüphe şaibesi bulunmadığı için ve Allah'a olan güçlü bağlılıklarından dolayı böyle kesin bir dil kullanılmıştır. Bir hadiste, ”Allah'a kesin kabul edileceği inancıyla dua ediniz" buyuruldu.

Güneşi, doğduğu zaman mağaralarından sağa doğru eğiliyor... Buradaki hitap, Hazret-i Peygambere ya da hitaba ve görmeye elverişli olanlaradır. Anlatılmak istenen şey ise, gerçekten güneşin görüldüğünü haber vermek olmayıp, mağaraya girildiği zaman, bakıldığı takdirde oradan güneşin görüldüğünü bildirmektir. Yani güneş doğduğu zaman, mağaraya giren kişi batıya doğru döndüğünde sağa doğru yatık geçiyor ve güneş ışınlan mağaranın içinde bulunanlara değmemiş oluyor ve de kendilerine rahatsızlık vermiyor. Çünkü mağara güney istikametinde idi. oradakilere bir lütuf olarak, güneşi hafif kaydırmak suretiyle geçiriyor ve olağanüstü bir durum Allahü teâlâ, meydana getiriyor. Battığı zaman da sola doğru makaslayıp geçiyor görürsün. Güneşi batarken de, sola yani mağaranın kuzeyine doğru makaslayarak geçtiğini ve içeride bulunanlara dokunmadığını görürsün. Güneş batarken, mağaranın güneyinden geçmek suretiyle, yine kendilerine değmiyor. ”Makaslayıp geçmek", mağarada bulunanları etkilemeden, onları bir tarafa bırakmak suretiyle güney taraflarından geçmeyi belirtir. Onlar orada, geniş bir alan içerisindedirler. ”Fecve" kelimesi, yerdeki geniş boşluk veya evin içerisinde bulunan boşluk yer anlamına gelir. Bu cümle, hal cümlesi olup, burada meydana gelen eşsiz bir durumu dile getiriyor. Yani denmek isteniyor ki ; ” Onlar bu boş alanda bulunurlarken, güneş ele onların kuzey ve güneylerinden bütün gün boyu geçiveriyor ve sıcaklığını onlara dokundurmuyor." Eğer Allah'ın takdiri güneşi onlardan uzak tutmasaydı mutlaka onlara değerdi. Bu, Allah'ın âyetlerindendir. Allah kimi doğru yola iletirse, o hak yolu bulmuştur. Kimi de saptırırsa, artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın. Güneşin doğup batarken sağa ve sola kayarak geçmek suretiyle onlara dokunmaması, onları makaslayıp geçmesi, Allahü teâlâ 'nın akıllara durgunluk veren kudretine ve ilminin, yüceliğine işaret eden mûcizelerindendir. Allahü teâlâ, bir kimseyi doğru yola iletmişse, o hidayete ermiştir. Kurtuluşu bulmuş, tüm saadetlere ulaşmıştır. Artık burada belirtilmek istenen, ya mağaradakileri hidayete erdirilmiş kişiler olmaları sebebiyle öğrnek veya Allahü teâlâ'nın bu tür birçok âyetleri olduğuna dikkat çekmektir. Fakat bu âyetlerden, ancak O'nun muvaffak kıldığı kimseler istifade edip yararlanabilir. Allahü teâlâ, bir kimse için de, tercihini o tarafa yönelttiği için, dalâleti yaratırsa yardımcı olabilecek biri de bulunmaz ki, onu doğru yola iletiversin. Bu konuda ki bütün uğraşma ve araştırmalar faydasız kalır.

Uykuda oldukları halde, sen onları uyanıklar sanırsın. Onları sağa sola çeviririz. Onlar uykuda oldukları halde, bakana göre gözleri açık olduğu için sen kendilerini uyanık zannedersin. Onlar bu haldeyken, meleklerin elleriyle, kendilerini sağ ve sol taraflarına doğru çeviririz ki, yerde uzun zaman kalmak suretiyle, bedenleri aşınmış olmasın. Ebû Hureyre, bu çevirmenin ”senede iki defa" olduğunu söylerken, İbni Abbas da, ”toprağa değen bedenleri aşınmasın diye, senede bir tek defa döndürülürler. Bu da aşure günü olur" demektedir. Bu sözlere bazıları şaşar ve ”Allahü teâlâ onları sağa sola çevirmeden de bedenlerinin korunmasına güç yetirir" derler. Müftü Sa'dî onlara şu sözleriyle cevap veriyor : ” Allahü teâlâ nın mutlaka buna da gücü yeter. Fakat çoğu kez O, her şeye bir sebep yaratmıştır." Köpekleri de, çıkışta iki kolunu uzatmıştır. Bu köpek bir çoban köpeği olup, bağlandıkları dine uymuş ve onlarla birlikte mağaraya girmiştir. Burada, geçmiş bir durum anlatılmaktadır. ”Zira-Kol" kelimesi, dirsekten orta parmak ucuna kadar olan kısmı kapsar. ”Vesît-çıkış" kelimesi, mağara kapısının yerini ifade etmektedir. Kânın s'un ifadesine göre vesît, avlu ve eşik anlamına gelir. Süddî ise, mağarada ne kapı ve ne ele eşiğin olmadığını, o yerin ancak evdeki eşik yeri olabileceğini söyler. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre, cennete girecek hayvanlar on tanedir. Bunlar : Hazret-i Salih peygamberin devesi, Hazret-i İbrahim peygamberin buzağısı, Hazret-i İsmail peygamberin koçu. Hazret-i Mûsâ peygamberin ineği, Hazret-i Yunus peygamberin balığı, Hazret-i Üzeyr’in eşeği, Hazret-i Süleyman'ın karıncası, Hazret-i Belkıs'ın hüdhütü. Ashab-ı Kehf’in köpeği ve Hazret-i Muhammed’in devesi. Bütün bunların cennete gireceği rivayet edilir. Bunlar, ”Mişkâtü'l-Envâr" da anlatılır. "Hayât'ül-Hayavân" isimli eserde şöyle denilmektedir: ”Tefsircilerin çoğunun görüşüne göre, Ashâb-ı Kehf in köpeği de diğer köpekler cinsindendir. İbni Cerir ise, bunun arslan olduğunu söyler. Arslana da köpek denir. Çünkü Hazret-i Peygamber, Utbe b. Ebû Leheb'e, kendisine köpeklerinin saldırması için beddua etmişti. Bu beddua üzerine ise, o zatı arslan yemişti." Köpekler iki kısımdır. Birincisi evcil köpektir. Diğeri ise, selûkî yani tazı olanıdır. Bu isim. Yemen'de bulunan ve adına Selûk denen bir kasabadan gelir. Selûkî köpekler de buraya nisbet edilir. Bu kasabada, uzun köpekler bulunur ve onlarla avlanırlar. Zemahşerî: ”Sokak insanları ve sokak köpekleri, kötü ahlâk ve insanlara yapacakları muamele bakımından, birbirlerinin aynıdırlar. Bu iki grup da, huy bakımından birbirlerine benzerler" demektedir. İbni Abbas şöyle der : ”Güvenilir köpek, hâin arkadaştan iyidir." Haris b. Sa'saa adında bir zat ve bu zatı hiç terketmeyen masa arkadaşları vardı. Haris arkadaşlarını çok severdi. Günün birinde arkadaşları ile birlikte kır gezisine çıkmışlardı. Onlardan birisi onlarla gitmeyip geride kalmıştı. Bu geri kalan adam, Hâris’in hanımıyla buluşmuş ve günlerini gün ettikten sonra uzanıp yatı vermişlerdi. Bir müddet sonra da köpek gelip üzerlerine çullanmak suretiyle, ikisini de öldürmüştü. Haris evine dönünce, karısını ve o arkadaşını ölmüş olarak buldu ve durumu anlayıp şu anlamda bir şiir yazdı: (O köpek) halâ benim zimmetimi gözetirse etrafında döner. Dostum ihanet ederken o, eşimi korur. Namusuma gözdiken dosta şaşarım. Onu koruyan şu köpeğe de hayret ederim. Yaratıkların hayret verici olaylarından şöyle bir olay anlatılır: İsfahanda bir zat, bir başka zatı öldürerek kuyuya atmıştı. Öldürülen adamın da bir köpeği vardı ve bu olayı izlemişti. Olayı izleyen köpek, her gün kuyunun başına gelip toprağı eşeliyordu. Katil adamı da görünce, ona havlamaya başlıyordu. Bu durum tekrarlanınca, insanlar oradaki toprağı kazımışlar ve öldürülen atkımı bulmuşlardı. Katili çağırmışlar ve suçunu itiraf etmişti. Sonunda da öldürülmüştü. Onları görseydin,.mutlaka dönüp giderdin ve onlardan dolayı için korku dolardı. Mağarada bulunan o gençleri görmüş olabilseydim onların heybetinden için korku dolar veya gerisin geri dönmek suretiyle kaçıp giderdin. Onların gözleri öyle açıktı ki, sanki konuşmak ister bir durumda idiler. Muaviye'den (radıyallahü anh) rivayet edildiğine göre, o rumiarla savaşmış ve bu mağaraya uğramıştı. ”Onlar bize açılsa da, onlara baksaydık." demişti. Bu istek üzerine İbni Abbas: ”Sana bu imkân sağlanmaz. Çünkü senden daha hayırlı olana bile sağlanmamıştır" demiş ve bu âyeti okumuştu: ”Onları görseydin, mutlaka dönüp giderdin..." Ayetin neresinden, imkân sağlanmadığı anlaşılıyor sorusuna şu cevabı verebiliriz. Bu durum, âyetin delâletinden anlaşılmaktadır. Allahü teâlâ onlara, öyle bir heybet elbisesi giydirivermiştir ki, hiçbir kimsenin, araştırıcı gözle onlara bakmaya gücü yetmez. Bu fakir de der ki : ”..Onları görseydin.." ifadesi ve onu takip eden ifadeler, hiç şüphesiz Hazret-i Peygambere yapılan bir hitaptır. Ancak, bu ifadenin işareti, bütün ümmeti kapsamına alıyor. O hakle onların durumunu araştırmak boşunadır. Çünkü onun hârika ve hayrete düşürücü işlerinin şekillerinden çıkanı görmek herkese müyesser olmaz. Hazret-i Peygamber bile, kendisinde ruhsal durumun hakim olmuş olmasına rağmen, Cebrail’in kanatlan ile doğu ve batının arasını kaplayan Cebrail’in suretini gördüğü zaman, kendisinden geçmişti. Kehf ashabını düşünmek ve onları gönnek de, bu işe ehil olmayanlar açısından onları küçümsemektir. Allahü teâlâ 'nın sünneti de, dünyadaki böyle mânâ alanlarını ve Âhiret âleminin başlangıcı olan Berzah alemindeki suretleri gizlemektir. Ruh da görülmez. Çünkü, onu görecek olanın duygusu, o ruhu görmeye engeldir. Temiz ve mukaddes ceset de ruhun makamına bitişik olduğu için böyledir. Onun içindir ki, onu da toprak aşındırmaz.

Yine böylece onları uyandırdık ki, birbirlerine sorsunlar . Onları uzun zaman uyuttuğumuz, elbise ve bedenlerini de yıpranmaktan koruduğumuz gibi, bizim kudretimizin delili olsun diye bu uykudan uyandırdık ki birbirlerine sorsunlar. Böylece de bazı hikmetler açıklığa kavuşmuş olur. ..İçlerinden biri, 'ne kadar kaldınız?' dedi. 'Bir gün, ya da günün bir parçası' dediler. Bu soruyu soran, onların başkanı olan Mekselmina'dır. Cümlenin gelişinden, orada bulunanların durumlarının, normal alışılagelenin dışında olduğu anlaşılmaktadır. Kendilerine sorulan soru da bunun içindir. Bu soruya onların bir kısmının verdikleri cevap ”bir gün, ya da günün bir parçası" şeklindedir. Deniyor ki, o gençler mağaraya girdikleri zaman sabahın erken vakitleri idi. Uyandıklarında ise, günün sonu idi. ”Bir gün kaldık" demeleri de bundandı. Güneşi henüz batmamış görünce de ”ya da günün bir parçası" ifadesini kullanmışlardı. Bu da galip zanna göre verilmiş bir cevaptı. Kendilerine yalan isnadında bulunulmaz. Bu konuda fakir şöyle der : Bu izah daha uygundur. Çünkü ”birinizi şu gümüş para ile şehre gönderin" ifadesinden anlaşılıyor ki, şehre gidip dönünceye kadar bir zaman vardır. Şayet akşam olmuş olsaydı, bu ifade kullanılmazdı. Akşam yaklaşmış olsaydı, şehre gidip dönme imkânı bulunmayacağı için, gönderme olayı gerçekleşmezdi. Çünkü bu arada hayli mesafe vardır. 'Ne kadar kaldığınızı, Rabbiniz daha iyi bilir. Birinizi şu gümüş para ile şehre gönderin. Kentlilerine Allah'ın bazı deliller gösterdiği ya da ilham verdiği bir diğer grup da ”Ne kadar kaldığınızı Rabb’iniz daha iyi bilir.. Orada ne kadar kaklığınızı en iyi bilen Rabb’inizdir. Siz o müddeti bilemezsiniz. Çünkü o müddet, çok uzun bir müddettir ve miktarı da belli değil. Onu ancak Allah bilir" dediler. ”İçinizden biri olan Yemliha'yı şu gümüş para ile çarşıya gönderin" dediler. Bu derinliğini araştı mı anı ak ve kentlilerini ilgilendiren şeye yönelmek için söyledikleri bir sözdür. Âyette geçen ”verik: gümüş para", döküm ya da döküm olmayan bir gümüştür. Arkadaşları bu parayı, çarşıdan günlük yiyeceklerini satın alsın diye ona vermişlerdi. Bu parayı taşımış olmaları, onların tevekkülü bıraktıklarına delil değildir. Bu durum, tevekküle engel olmayıp, tam tersine, salih kimselerin ve kendini Allah'a adayanların yapageldiği şeylerdir. Mütevekkil görünenlerin yaptığı değil. Bu şehrin adı ise Tarsus'tur. Cahiliye döneminde buraya, Efesos denmekte idi. Baksın hangi yiyecek daha temiz ise, ondan size azık getirsin. Fakat çok dikkatli davranıp, sakın sizi birisine sezdirmesin' dediler. Sizden biriniz gidip baksın ve insan hayatını idame ettirecek olan temiz ve helâl olan yiyeceklerin en ucuz ve en temizlerinden getirsin. Tanınmamak için dikkatlice davransın ve onu kimse sezmesin. Eğer şehir halkından bir kimse onun farkına varırsa, haberleriniz şehre yayılır. Onun için, bilmeden sakın bizi ele verecek bir davranışta bulunmasın.

'Çünkü onlar, eğer sizi tanırlarsa taşlayarak öldürürler ya da kendi dinlerine döndürürler ki, o taktirde asla kurtuluşa eremezsiniz.' Tanınmamaya çok dikkat etsin. Eğer onlar, yani şehir halkı, sizi farkederse ve yakalarlarsa, sizi taşa tutmak suretiyle öldürürler. Sizin bu halinize devam etmiş olmanız, yani hak din üzere oluşunuz, onlara göre öldürülmenizi gerektirir. Onlar da sizi taşa tutarak öldürürler. Bu öldürme şekli çok fena bir ölüm şeklidir ve onlar bunu âdet haline getirmişlerdir. Yahut da onlar, sizi kendi dinlerine döndürürler. Sizi zorlayarak, inkarcılığa götürürler. Siz bunu istemeseniz bile onlar bunu yaparlar. Bundan sonra artık, kesinlikle felaha ulaşamazsınız. Ne dünyada ve ne de âhirette.

Böylece insanları onlardan haberdar ettik ki, onları bir müddet uyuttuktan sonra, sonunda uyandırıp ve insanlara bu mağara ashabını tanıtıverdik ki, onlara yüce kudretimizi gösterelim ve hikmetimizi anlasınlar. İnsanlara bu olayları bildirmemizin gayesi, onları Bizim kudretimizi anlamaya teşvik etmektir. Çünkü, bir şeyi bilmeyen insan, onu görünce öğrenir. Onların bu Ashab-ı Kehf’e rastlamaları, onu bulmaları, onu bilmektir. Burada, sebebin ismi, sebep olan şeye verilmiştir. Allah'ın vaadinin gerçek olduğunu, kıyametin mutlaka geleceğini ve onda asla şüphe olmadığını bilsinler. Bunların Ashab-ı Kehf’e rastlayıp onu bulmaları, âhireti ve kıyameti inkâr eden bu insanlar Allahü teâlâ 'nın, ruhu ve bedeni öldükten sonra tekrar diriltmesi konusundaki vaadinin hak olduğunu bilmeleri içindir. Bunda hiçbir çelişki ve ihtilâf yoktur. Onların uyuyup daha sonra da uyanmaları, önce ölüp sonra da dirilmeye benzer bir durumdur. Çünkü, uyku ölümün kardeşidir. Kıyametin kopacağında hiçbir şüphe yoktur. Kıyamet; bütün yaratıkların. Allah huzurunda hesap verip, herkesin yaptığının karşılığını göreceği diriliş vaktinden ibarettir. İşte bu hesap gününün meydana geleceğinde hiçbir şek ve şüphe yoktur. Allah'ın kendilerini üçyüz küsur sene uykuya daldırıp, cesetlerine hiçbir değişiklik verdirmeden, daha sonra da onları eski hallerine döndürdüğünü gören kimse, Allah'ın nefisleri öldürmeye ve sonradan tekrar dirilterek bilye re toplamaya ve yaptıklarının hesabını sormaya muktedir olduğuna da kesin inanır. Bunlar, o sırada kendi aralarında, onların (Ashab-ı Kehf’in) durumlarını tartışıyorlardı. Kendi aralarında konuşanlar, Dekyanus'un kavmidir ve Ashab-ı Kehf in durumunu görüşüyorlardı. Allahü teâlâ bunları, ikinci kez öldürdüğü zaman, bunları nasıl gizleyiverecekler ve bulunmalarına nasıl engel olacaklardır. Aralarındaki tartışma konusu işte budur! 'Onların üzerine bir bina yapın" dediler. Rableri onları daha iyi bilir. Onların işine galip gelenler : 'Mutlaka onların üstüne bir mescid yapacağız' dediler. Tartışma esnasında kent halkından bazıları" Mağara kapısı üzerine bir bina yapın. Böyle yapılınca, onların toprağı insanlardan gizlenmiş olur ve hiçbir insan onların yerini bilme imkânı bulamaz," dediler. Halbuki, onların yerlerinin insanlar tarafından bilinmesine ihtiyaç yoktur. Onların hal ve durumlarını Rableri çok iyi bilmektedir. Onların durumunu bilen, çoğunluğu teşkil eden Müslümanlar ve onların idarecileri ise, Mağara kapısı üzerine orada Müslümanların namaz kılıp, bereket elde edecekleri bir mescit yapmak istediler.

'Onlar üçtür, dördüncüleri köpekleridir' diyecekler. 'Beştir, altıncıları köpekleridir' diyecekler. Hep görünmeyene taş atıyorlar. 'Yedidir, sekizincileri köpekleridir' diyecekler. Burada geçen her üç fiildeki zamirler de, Hazret-i Peygamber dönemindeki kitap ehline ve Müslümanlara ait hikâyeler anlatanlara aittir. Yahudiler, Ashab-ı Kehf’in üç kişi olduğunu söyleyecekler. Bir de köpeklerini ekleyerek dörde çıkaracaklar. Hristiyanlar ise, bunların beş olduğunu söyleyecekler ve bir de köpeklerini eklemek suretiyle altıya çıkaracaklar. Bunlar, hakkında bilgileri olmayan konuda konuşmak suretiyle veya gayb konusunda zanna dayanarak bilinmeyene taş atar durumdadırlar. Müslümanlar ise, bunların yedi kişi olduğunu, sekizincisinin köpekleri olduğunu söylerler. Müslümanlar bunu, bu âyete ve ondaki görünmeyene taş atanlara uymamaları konusundaki uyarıya dayanarak söylüyorlar. Hakkı isbat ve daha öncekileri reddetmek için : De ki : 'Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları bilen azdır. Rabbim, ilim yönünden daha güçlü ve keyfiyyet yönünden de daha fazla bilgiye sahiptir. Kesin bilgi (yakîn) nin dereceleri, kuvvet yönünden farklıdır. Onların sayısını, insanların pek azı bilir. Allahü teâlâ onları, bu bilgiye bu delillerle şahit getirmek için muvaffak kılmıştır. Onun için, onlar hakkında, yüzeysel tartışma dışında, derin tartışmaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiçbirine birşey sorma!' İlk iki görüş sahiplerinin, Ashab-ı Kehf hakkındaki cahilliklerini bilince sakın onlarla derin tartışmaya ginne! Sadece yüzeysel olarak tartış. Kur'ân'da anlatıldığı kadarını anlat! Onların bilgisizliklerini ve çirkefliklerini ortaya dökme! Çünkü böyle yapmak, güzel ahlâk ölçülerine sığmayan bir durumdur. Ayrıca, Ashab-ı Kehf hakkında hikâyeler anlatanlardan hiçbirine tie onlar hakkında bir şey sonna! Çünkü onların anlatacakları şeyler, olaydan uzak olan şeylerdir. Üstelik, onların bu konuda hiçbir bilgileri yoktur.

Hiçbir şey hakkında: 'Bunu yarın yapacağım' deme. Burada yetiştirici, yani disipline edici bir yasaklama vardır. Yapmaya karar vermiş olduğun bir şey için, onu ”yarın, yani mutlak anlamda gelecek bir zamanda, yapacağım" deme! Bu âyet, Yahudilerin Kureyşlilere gelerek, Hazret-i Peygambere; ruhu, Ashab-ı Kehf’i ve Zü’lkarneyn’i sormalarını söylemeleri üzerine nazil olmuştur. Onlar da Hazret-i Peygambere (sallallahü aleyhi ve sellem) gelerek bu üç konuda sorular sormuşlar. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber onlara: ”Yarın gelin de size bilgi vereyim" demiş, ”İnşallah" dememiştir. Bu olaydan sonra, birkaç gün vahiy gelmemiştir. Hazret-i Peygamber'e bu durum çok ağır gelmiştir. Kureyşliler ise, onu yalanlamak suretiyle, ” Rabbi onu terketti, ona kızdı." demişlerdi. İşte bu olay üzerine bu âyet inmiştir.

Ancak 'Allah dilerse yapacağım' de. Burada istisna edilen şey mevcut değildir. (İstisna-i Mufarrağ) Yani, hiçbir zaman kesinlikle böyle deme! Âdet olduğu üzere, Allah'ın iradesine bırakarak söyle: O da: ”İnşallah-Allah dilerse" ifadesini kullanmak suretiyle olur. Bu ifadelerde, seçme ve irade sahibinin, sadece Allahü teâlâ olduğuna işaret edilmektedir. Kulların fiillerinin tümü, Allah Te âlâ'nin iradesine bağlıdır. Nitekim âyette: ”Allah dilemedikçe, siz dileyemezsiniz" buyurulmuştur. (İnsan: 30) Unuttuğun zaman Rabbini an inşallah de, ve hatırladıktan sonra da: 'Umarım Rabbim beni, doğruya bundan daha yakın bir bilgiye ulaştırır' de. Yani Ashab-ı Kehf’e dair haberlerden daha belirgin bir bilgiye ulaştırır. Ki bu bilgiler de, peygamberliğime dair her türlü delillerdir. Bu bilgilerle, insanları hakka çağırır ve onları irşad ederim. Nitekim durum böyle olmuştur. Allahü teâlâ ona, mağaradakilerin durumlarından daha büyük ve açık mucizeleri göstermiştir. Çok eski zamanlarda yaşayan peygamberlerin durumlarını ve olaylarını anlatan bilgiler, kıyamete kadar yaşayacak olan insanların asırlar boyu başlarına gelecek olanlar... gibi. Semerkandî, Bahr'ul-Ulûm adlı eserinde şunları söyler : "Âyetin açık anlamı, ”bir şeyi unuttuğun zaman, Rabbim an" şeklindedir. Rabbini anman da ”Umulur ki Rabbim bana, unuttuğumdan daha iyi ve hayırlısını nasip eder. Bu da benim için, unuttuğumdan daha iyi ve hayırlı olur" demendir." İmam Fahreddin Râzî tefsirinde şunları söyler: ”Bu ifadenin (inşallah ifadesinin) mutlaka kullanılmasının sebebi şudur: Bir insan 'yarın şunu yapacağım' dese, yarın gelmeden önce ölmesi uzak bir ihtimal değildir. Yahut da, yarma kadar araya bir engel girmek suretiyle, hayatta bile olsa, dilemiş olduğu o işi yapanıayabilir. Şayet ‘İnşallah' dememiş idiyse, bu sözünde yalancı olmuş olur. Yalan ise, çok çirkin bir durumdur. Peygamberlere asla yakışmaz. Bu sebepten dolayıdır ki, ‘İnşallah' demesi gerekir. Eğer bu durumda sözünü yerine getiremezse, işte o zaman yalancı olmuş olmaz, bir çirkinlik de meydana gelmez." Ebû Hureyre (radıyallahü anh), Hazret-i Peygamber’in (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle dediğini rivayet eder: ”Davud'un oğlu Süleyman dedi ki : 'Gecede yüz kadını dolaşırım. Her kadın da Allah yolunda savaşacak bir çocuk doğurur, - inşallah demeyi unutur - Onlardan hiçbiri çocuk doğurmaz. Ancak bir tek kadın, o da yarım çocuk doğurur. Burada peygamber buyurur ki, ”Nefsim Kudret Elinde olan Allah'a yemin ederim ki, eğer ‘İnşallah' demiş olsaydı, bunlar doğurulurdu." Hatip’in Ravda'sında şöyle bir lâtife anlatılır : Adamın birisine ”Nereye?" diye sormuşlar. O da ”pazar yerine eşek satın almaya gidiyorum" cevabını vermiş. Bu adama ”inşallah" demesi için ısrar etmişlerse de, adam hiç oralı olmamış ve : ”Böyle bir istisna yapmaya (inşallah demeye) ihtiyacım yok. Param kesemde, eşek ise pazarda" deyivermiş. Pazar yerine varmadan da kesesindeki parası çalınmış ve adam gerisin geri dönmüş. Bu sefer ona ”Nereden geldin?" diye sonn uslar. Adamın verdiği cevaplara bakınız : ”Pazar yerinden inşallah. Kesemden paralarım çalındı inşallah." İbni Abbas (radıyallahü anh), bu âyete dayanarak, sözden sonra inşaallah denilmesini caiz görmüştür. Fıkıhçıların Cumhur’u yani çoğunluğu onun görüşünde değillerdir. Eğer bu durum sahih olsa; ne ikrar, ne talak ve ne de köle azad etmek gerçekleşemezdi. Gelecekteki işlerden haberler vermede sözün yalan mı gerçek mi olduğu bilinemezdi. Kurtubî bu âyetin tefsirinde şöyle der : ”Bu, hüküm günahtan kaçınmak ve kurtulmakta telâfi içindir. Hükmü değiştiren istisna ise, sadece bitişik olandır." Ebû Hanife'nin Menkıbeleri isimli eserde de şöyle anlatılır : Meğazî müellifi Muhammed b. İshak, Ebû Hanife'yi kıskanıyorum. Çünkü Halife Mansur, Ebû Hanife'yi diğer bilginlerden daha üstün tutuyormuş. Günün birinde, Halife Ebû Cafer el-Mansur'un huzurunda bulunurlarken, Muhammed b. İshak, Ebû Hanife'ye: ”Yemin edip sonra da susan, daha sonra yeminini bitirince de inşallah diyen adam" hakkındaki görüşün nedir? demiş: Ebû Hanife buna ”istisna tesir etmez. Çünkü ara açılmıştır. Ara bitişik olsaydı ona fayda verirdi" demiştir. Muhammed b. İshak sözüne devamla şöyle sorar : ”Bu istisna nasıl faydasız olabilir? Şu anda yanımızda olan Müminlerin emirinin dedesi İbni Abbas, aradan bir sene bile geçse istisna yapılabileceği görüşündeydi. Dayanağı da ”..Unuttuğun zaman Rabbini zikret" âyeti idi." Bu olay üzerine müminlerin emiri ona: ”Dedem öyle mi demişti?" diye sorar. O da ”evet" der. Bunun üzerine Halife Ebû Mansur : ”Ey Ebû Hanife! Sen dedeme muhalefet mi ediyorsun?" diye sorar, Ebû Hanife şu cevabı verir: ” İbni Abbas'ın sözünde, doğruya karşı çıkan bir te'vil vardır" der ve Halife'ye dönerek şunu ekler: ”Bu adam ve yandaşları, seni halifeliğe lâyık görmezler. Çünkü sana biat ettikten sonra dışarı çıkarak ‘İnşallah' derler. Böylelikle de sana biat etmenin sorumluluğundan sıyrılmış olurlar. Yeminlerini de bozmuş olmazlar." Ebû Hanife'nin bu sözleri üzerine Halife, yardımcılarına, Muhammed b. İshak'ın yakalanmasını emreder. Onlar da yakalayıp hapse atarlar.

Mağaralarında üçyüz yıl kaldılar. Dokuz da eklediler. Gençler, mağaralarında ”uyuyan canlılar" olarak üç yüz sene kaldılar. Dokuz yıl da eklediler. Buradaki hesap Ehl-i Kitab'ın kullanmış olduğu güneş yılı hesabına göredir. Araplar ise, kamerî takvimi kullanıyorlardı. Ay yılı ile güneş yılı arasında dokuz yıllık bir fark vardır. Bu iki hesap arasında, her yüz yılda üç yıl fark atıyor. Böylece de, üç yüz yılda dokuz yıla ulaşıyor. Onun içindir ki ”dokuz yıl da eklediler" ifadesi kullanılmıştır. Güneş yılı; güneşin, burç içerisinde, ayrıldığı noktaya varıncaya kadar geçen zamandır. Bu müddet de, üçyüz altmış beş gün altı saattir. Ay yılı ise; on iki kamerî aydır. Bunun müddeti ise, üçyüz elli dört gün sekiz saattir.

De ki : 'Onların ne kadar kaldıklarını Allah en iyi bilir. Bu konuda Beğavî şunu söyler : ”Onların mağarada kalış müddetleri söylemiş olduğumuz kadardır. Eğer bu konuda seninle tartışmaya girerlerse, onlara de ki : ”Onların ne kadar kaldıklarını Allah en iyi bilir." Çünkü gizliliklerin bilgisi, sadece Allah katındadır. Onları ancak O bilir. Bunun için şöyle buyurmuştur: Göklerin ve yerin gaybı insanlara gâib olan şeyler, sâdece O'nündür. O ne güzel görendir, ne güzel işitendir! Yeryüzünde yaşayan insanlara gaip olan şeyler, ancak Allahü teâlâ tarafından bilinir. O Allah, ne güzel gören ve ne güzel işitendir! Her şeyi O işitir ve her şeyi O bilir. Onların, O'ndan başka bir yardımcısı yoktur ve O, kendi hükmüne kimseyi ortak etmez.' Yerde ve göklerde olanların, Allah'tan başka hiçbir bir yardımcıları yoktur. Onlara tek başına yardımcılık edecek ve onların işlerini görecek kimse de yoktur. Allahu teâlâ hiç kimseyi, kendi yüce zatına, ne ezelî hükmünde ve ne de ezelî varlığında ortak etmez. İmam Fahreddin Râzî şöyle der: ”Allahu teâlâ o kadar kaldıklarını söyledikten sonra, bir başkasının ona zıt bir şey söylemesi mümkün değildir."

Rabb’inin Kitabı'ndan sana vahyedileni oku! Kur'an'ı okumak suretiyle Allah'a yaklaşmak, onunla amel etmek ve ondaki yüce gizliliklere ulaşmak için oku! O'nun sözlerini değiştirecek kimse yoktur. O'ndan başka bir sığınak da bulamazsın. Allah Te âlâdan başka hiçbir kimse, o Kur'an'ı değiştirmeye ya da bozmaya güç yettiremez. Ne kadar didinirsen didin, asırlar boyu bir musibet indiğinde, Allah'tan başka sığınacak bir yer bulamazsın. Biliniz ki Kur'an, kesinlikle sonsuza kadar olduğu gibi devanı edecektir ve o hiçbir surette değişmeyecektir. Ne eksiltilebilir ve ne de ona bir şey eklenebilir. Onun hükümleri de öyledir. Hem metin hem de mana olarak insanlar tarafından ezberlenmiş olup, gönüllerde korunmaya alınmıştır. Ancak, zamanın değişmesiyle, ilim, amel, bilgisizlik ve onu terketme başlar ki bu durumdan da Allah'a sığınırız. Tasavvuf ehli olduğunu iddia eden bid'atciler içerisinde, ”İlhâmiye" adında bir grup vardır. Bunlar ilim ve dersle uğraşmayı bırakmışlar ve şunu söylemişlerdir: ”Kur'an bir perdedir. Şiirler ise tarikatın Kur'an'ı dır." Onlar bunu söyleyerek, Kur'an'ı bir tarafa bırakıp, şiirler öğrenmeye çalışırlar. Böylece de perişan olurlar. İbrahim el-Havvâs şöyle der : "Kalbin cilâsı ve ilâcı beştir. 1) Düşünerek Kur'an okumak, 2) Karnı boşaltmak, (az yemek) 3) Gece ibadeti yapmak, 4) Seher vakitlerinde Allah'a yalvarmak, 5) Salih kişilerle dostluk kurmak. Bu zor şeyleri bir kenara bırakıp da, zevku safa ve şehveti peşinde koşanlar, ruhsal hastalıklarını devam ettirmiş olurlar. Kendileri için de Allah'ın azabı ve felâketten başka bir sığmak bulamazlar. Bak ey bî edeb! Allahu teâlâdan başka dönüş yeri yok! Sen ve hevâ ehli benzerlerinin Allah'ın sana gönderdiği ve onunla amel etmeyi emrettiği Kur'an'ın yerine uydurmuş olduğu şiirlerle, ona nasıl dönersin?! Mukarrebûn'un dahi korkudan dizleri üzerine çöktüğü zaman sen ne cevap vereceksin?"

Sabah akşam Rablerine, O'nun rızasını dileyerek dua edenlerle birlikte candan sebat et. Kendine sahip ol ve sabah akşam Allah'a yalvaranlarla birlikte ol. Bütün vakitlerde Allah'a dua etmeye devam et. Ya da sabahları, Allah'tan başarı ve kolaylık; akşamları da O'ndan hatalarının bağışlanmasını dile! Bu ayetin inişine sebep olan olay şudur: Müslümanların yoksullarından olan: Suhayb, Ammar, Habbab ve diğerleri, Hazret-i Peygamberle birlikte oturup, onun yanında bulunuyorlardı. Kâfirlerin liderleri ise, bunu istemiyorlar ve onların peygamberin yanından uzaklaştırılmalarını istiyorlardı. Diyorlardı ki: "Şu pis kokulu insanları yanından kovarsan, biz de senin yanına gelir ve seninle otururuz. Biz Müslüman olursak diğer insanlar da Müslüman olurlar. Bizim sana uymamıza onlar engel oluyorlar. Çünkü onlar alçak bir topluluktur." Tıpkı, Nuh peygamber zamanındaki milletin ona: ”Sana bir sürü aşağı kişiler uymuşken biz inanır mıyız" (Şuara: 111) dedikleri gibi. Allahü teâlâ, kâfirlerden kalabalık bir grubun Müslüman olması pahasına da olsa, Müslüman fakirlerin Hazret-i Peygamber’in yanından uzaklaştırılmasına izin vermemiştir. Akla şöyle bir soru gelebilir : Daha önemli olan, önemli olana tercih edilebilir. Fakirler kovulmak suretiyle, sadece onların kişilikleri rencide edilirdi. Bu da küçük bir zarardı. Halbuki diğer taraftan, kalabalık bir gurubun kâfir olarak kalmasına meydan verildi. Bu durum daha büyük bir zarar değil midir? Bu soruya şöyle cevap verebiliriz: Fakirlerle birlikte olmaktan çekinerek iman etmeyenin, imanı gerçek iman değildir. Onun ki, olsa olsa çirkin bir nifak olur. Bunlara iltifat etmemek gerekir. Falı redd in Râzî'nin tefsirinde de böyle anlatılır. Birlikte olacağın o kimseler, dualarıyla sadece Allah'ın rızasını isterler. Dünyadan nimetlerinden hiçbir istekleri ve arzuları yoktur. Dünya hayatının süsünü isteyerek, gözlerini onlardan çevirme. Gözlerin, onlardan başkasına bakmasın! Bu ifadede, iki göz men edilmiş, o iki gözün sahibi kastedilmiştir. Hazret-i Peygamer’in gözünü başkalarına dikmek suretiyle, o Müslüman fakirlerden yüz çevirmesi yasaklanmıştır. Onların kılık kıyafetlerinin eski olması sebebiyle, kâfir zenginlerin kıyafetlerine tamah edip ve Müslüman fakirleri hor görmesi yasaklanmıştır. Zünnun şöyle demiştir: ”Allahü teâlâ Hazret-i Peygamber'e hitap ederek onu uyarmıştır. Demiştir ki: 'Ruhu, canı ve kalbiyle Bizimle olanlarla ol. Onlar, akşam sabah Bizim huzurumuzu terketmeyen kimselerdir. Ey Peygamber! Bizim huzurumuzdan ayrılmayanları koruyup, onları gözetmen gerekir! Onları terketmen gerekmez.'" Benden bir an bile gözünü ayırmayandan gözünü ayırmaman, onlardan bakışlarını esirgememen gerekir. Bu durum, onların dünyadayken ulaştıkları mükâfatlandır. Ey Rasülüm Muhammed! ”Dünya hayatının süsünü isteyerek" zenginler, eşraf ve dünya ehli olanlarla birlikte olmayı isteme! Kalbini Bizi anmaktan gafil kıldığımız, kötü arzularına uymuş ve işi gücü aşırılık olan kimseyle boyun eğme. Fakir fukarayı kendi bulunduğun topluluktan uzaklaştırmak suretiyle, fıtraten kalbleri beni anmaktan uzak tutulan ve kalpleri tevhide karşı mühürlenmiş olan Kureyş ileri gelenleri gibi kimselerin sözlerine uyma! Bir kimse, herhangi bir şeyi sevip ondan hoşlanınca, ”zevkine uydu" denir. Bu kelime, hem iyi hem de kötü arzular için kullanılırdı. Fakat daha sonraları, sadece iyi olmayan arzular için kullanılır oldu. Bir kimse yerilmek istendiği zaman, ”falanca kimse nevasına uydu" denilir. Yine bir kimse, kasten sünnetten sapınca, ”falan adam hevâ ehlinden oldu" deriz. Kısacası heva ve nefse uymak: kendi şahsî istek ve arzulan peşinde gitmek suretiyle, Allah'ın istemediği tarafa yönelmek anlamına gelir. Âyette geçen ”Furut-aşırılık" kelimesinden, zulüm, saldırganlık ve aşırılık anlaşılır. Gerçeklere sırtını çevirmek suretiyle, hakkın ve doğru olanın önüne geçmek de anlaşılır. ”Feresûn furt'un" cümlesi, ”diğer atları geçen at" anlamına gelir.

De ki : 'Hak Rabbinizdendir. Öyleyse, dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.' Kendi nefislerinin arzu ve isteklerine uymak suretiyle, haktan yüz çeviren o gafil kimselere: ”Hak, ancak Rabbiniz tarafındandır. Sizin istekleriniz değil. Çünkü onlar batıl şeylerdir. Veya bana vahiy suretiyle bildirilen şeyler haktır. Rabbiniz tarafındandır. Hak gelince, hastalıklı ve sakat şeyler çekilip gitti. Sadece sizin, kendi hür iradenizle kendiniz için seçip istediğiniz helak ve kurtuluş kaldı. Mutlu kişilerden olmak isteyenler, iman etsinler, mutsuz olmak isteyenler ise, iman etmesinler, inkâr etsinler." Bu ifadeler, insanı serbest bırakmak için değil, tehdit edip ceza vaadi içindir. Allahu teâlâ'nın burada, onların iman veya küfürde olmalarının, ona ne zarar ne de fayda sağlayamıyacağınt bildirmek istemiştir . Dilerseniz iman edin, dilerseniz inkâr edin! Eğer inkâr ederseniz, biliniz ki Allahü teâlâ size azap edecektir. Eğer iman ederseniz, yine biliniz ki Allah, size mükâfatınızı verecektir. Bahr'ul-Ulûm isimli eserde şöyle denir : ”İman etmek isteyen kimse, gücünü ve isteğini imanı kazanma yönüne çevirsin. Bu da. Allahü teâlâ tarafi ndan gönderilenlerin tümünü birden, gönülden tasdik etmektir. Başka bir şey isteyen de istediğini yapsın. Ben hiç birisine aldırmam." Burada; kulun iman ya da inkâr etmesinin, kendi dilek ve iradesiyle gerçekleştiğine işaret vardır. İkisi de, Allah'ın yaratması ve kulun işlemesiyle beraberce gerçekleşen fiillerdir. Kulların, hür iradeleriyle işlemiş oldukları diğer fiilleri de böyledir. Namaz, oruç., gibi. Bunların her biri, Allah'ın yaratması ve kulun kazanması ile gerçekleşir. Zorlama ve kudret (cebr ve kader) arasında olan gerçek de budur işte. Böyle olmasaydı, şu aşağıdaki cümlede söylenenle kullar fiillerinden dolayı bir şey hakedemezlerdi. Şüphesiz Biz, zâlimlere öyle bir ateş hazırladık ki, çadırı onları kuşatmıştır. Kendi hür iradesiyle, iman etmeyip inkârı seçmek suretiyle, kendisine haksızlık edenlere, öyle büyük ve acayip bir ateş hazırladık ki, o ateşin çadırı onları çepeçevre kuşatmıştır. Burada dili geçmiş zaman (mazi) kipi kullanılmış olması, kesinlik ifade eder. Burada bir teşbih yapılarak, onları kuşatan ateş çadıra benzetilmiştir. Eğer feryad edip yardım isteseler, erimiş maden gibi yüzleri haşlayan bir su ile kendilerine yardım edilir! O ne kötü bir içecektir ve ne kötü bir dayanaktır! İnkâr eden kimselere, su istekleri yerine maden gibi eritilmiş olan bir madde verilecektir. Bu ifade, onları küçümseyip azarlama için kullanılmış bir anlatım tarzıdır. Bu eritilmiş madde kendilerine sunulunca, (ki bu madde yağın aşırı bulanık hali, yani katran gibidir) hararetinden yüzlerinin derisi dökülür. O su, ne kötü bir içecektir. Çünkü, su içmekten gaye, harareti gidermekti. Bu ise, tam tersini yapıyor, yangını çok daha artırıyor. O ateş de, ne fena bir dayanak ve sığınaktır. Mü'minlerin yapmaları gereken şey; haksızlık ve Allah'a isyan etmekten kaçınmak, istiğfar, pişmanlık duyma, akideye güç kazandırma ve zikirle meşgul olmaktır. Aksi halde, yolculuk çok uzak, ateşin şiddeti ise çok çetin olacaktır. Cehennemin suyu ise, maden eriyiği ve irin, kelepçesi de demir olacaktır. Bir hadiste ifade edildiğine göre: ”Cehenneme gidenlerin en hafif azaba çarptırılacak olanı, ayaklarına ateşten iki pabuç giyip o ateşin verdiği hararetden, beyinleri kaynayanlardır." Mâlik b. Dinar şöyle anlatır: ”Bir çocuğa raslamıştım. Kendi kendime: 'Ey nefis! Hazret-i Peygamber, büyük küçük herkese selâm verirdi' dedim ve selâm verdim. Çocuk da 'Ve aleyküm selâm ve rahmetullah Ey Mâlik' diye cevap verdi. Bunun üzerine, 'Nefisle akıl arasındaki fark nedir?' dedim. Onun cevabı şöyle oldu: 'Selâm vermeni engellemeye çalışan nefis, seni selâm vermeye teşvik eden şey ise akıldır.' Ben: 'Toprakla niçin oynuyorsun?' diye sorunca, çocuktan şu cevabı aldım: 'Ondan yaratıldık ve ona döneceğiz.' 'Bu ağlama ve gülme de neyin nesi?' diye sordum. Çocuk şunu söyledi: 'Rabbimin azabını hatırlayınca ağlıyorum, rahmetini hatırlayınca da gülüyorum.' 'Evlâdım! Sen daha çocuksun. Günahın bile olmaz. Niçin ağlıyorsun ki?' dedim. Çocuğun cevabı şu oldu : 'Öyle deme! Annemi gördüm, küçük odunlar olmadan, büyükleri tutuşturamıyordu.' İşte bu çocuğun sözlerinden ibret almamız gerekiyor."

İnanıp ve iyi işler yapanlara gelince... Kalbin yaptığı amel (iman) ile, bedenin yaptığı amelleri bir arada bulunduranlar... İyi işler (sâlihât) ise, asıl itibariyle sıfattır. Daha sonra Allahü teâlâ'nın güzel gördüğü bütün davranışlar için kullanılmıştır. Kendisiyle Allah'a yaklaşılan bütün davranış ve hareketler buna dahildir. Elbette Biz güzel iş yapanın ecrini zayi etmeyiz. ”Ecr", yapılan bir işe verilen karşılıktır. Tenvin ise ”azaltma" bildirir.

Onlar için altlarından ırmaklar akan Adn Cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle bezen irler. Bahsi geçen bu yüce sıfatlara sahip olanlara, Adn Cennetleri vardır. ”Adn" kelimesinin sözlük anlamı, ikamet etmektir. Yani bu yüce sıfatlara sahip kişilere, ikamet edip içerisinde oturacakları cennetler verilecektir. Adn denen yerin, cennette özel bir yer olması da muhtemeldir. Burası, cennetin tam ortası ve en yüce yeri de olabilir. Cennetteki nehirler dört tanedir. Bunlardan şarap, süt, bal ve tatlı su akar. Çünkü, dünyadaki en güzel bahçe, altından nehirler akan bahçelerdir. Bu cennetlerde mü'minler, hanımların süslendikleri güzel takılarla süslenirler. Bu süsler; altın, gümüş ve bunlara benzer mücevherlerdendir. Orada bezenden takılardan birisi de, altın bileziktir. Bilezik kelimesinin nekre olarak gelmesinin sebebi, onun güzelliğinin fazlalığına işarettir. Bahru'l-Ulûm’da şöyle söylenir: ”Âyette geçen ” esâvir-bilezikler" kelimesinin nekre (belirsiz) olarak gelmesinin amacı, teksir-çoğaltma ve tazim-yüceltmedir. Said b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre, orada her mü'min üç bilezikle süslenecektir. Bu bileziklerin biri altın, biri gümüş ve diğeri de inci ve yakuttandır. Oradaki mü'minler, bu bilezikleri, peş peşe takarlar, yahut da hepsini birden takarlar. Tıpkı, dünyadaki hanımların takmış oldukları gibi." Orada koltuklara yaslanarak, ince ve kaim ipekten yeşil elbiseler giyerler. Ne güzel sevap ve ne güzel dayanak! Yeşil, renklerin en güzeli, tazesi ve Al Iahu teâlâ tarafından da en çok sevilenidir. Âyette geçen ”sündüs ve ist ehr ak" kelimeleri, kalın ve ince ipekli bir cins elbisedir. Bilmiş olunuz ki bu dünyalıların giydiği elbise, süs elbisesi ya da örtünme elbisesidir. Allahü teâlâ bir âyette" süslenirler" derken, diğer bir âyette de ”giyinirler" buyurmaktadır. Burada akla şu soru gelebilir. Neden Allahü teâlâ, süslenme hususunda ”süslenirler" buyurarak, cümlenin öznesini belirtmiyor? Sündüs ve istebrak konusunda ise ”giyinirler" buyurarak, giyinmeyi oradakilere isnat ediyor. Bunun sebebi ne olabilir? Biz cevaben deriz ki: Burada onların faziletleri vurgulanmış ve kendilerini başkalarının süslediği açıklanmıştır. Giyinme konusunda ise, her kişinin bizzat kendisinin giyineceği açıklanmıştır. Fakir de şöyle der: Örtünmek için olan elbiseyi herkes bizzat kendisi giyer. Padişah bile olsa kendi elbisesini kendisi giyer. Onun için ”giyinirler" ifadesi kullanılmıştır. Süs için olan elbiseye gelince, bu elbiseyi genel olarak başkaları giydirir ve süslenme amacına yöneliktir. Padişahlarda ve gelinlerde gördüğümüz gibi. Onun içindir ki âyette, bu durum meçhul kipiyle ifade edilmek suretiyle, başkalarına isnat edilmiştir. Bunun sebebi ise, onların üstünlük ve yüceliklerini vurgulamaktır. Yine âyette ”erîke-koltuk" kelimesi geçmektedir. Erike, gelin odasında bulunan divandır. Fakat tek divana ”erike" denmez. Orada özellikle bir yaslanma olayı gündeme getiriliyor. Bu durum, nimete erişenlerin ve padişahların tahtlanndaki durumudur. İbni Ata şöyle der : ”Onlar orada, Allah'ın bahçelerinde, rahmet meydanlarında ünsiyet koltuklarına yaslanmış halde bulunurlar. Onlar vuslat (Allah'a varma) bahçelerindedirler." Adn Cennetinin sevabı ve orasının nimetleri ne güzeldir. Orası itaatin karşılığıdır. Ne güzel sevaptır o! O koltuklar ne güzel yaslanma yerleri ve ne güzel konaklardır. Biliniz ki burada, cennetin güzelliği ve özelliğinden değil, oraya nasıl hazırlanılacağından bahsediliyor. Salih ameller, oraya hazırlayayıcı sebeplerdendir. Salih ameller de, sırf Allah için olan; oruç, namaz ve bunlara benzer diğer hayır işleridir. İman eden ve amel işleyenler için, imanlarının ve amellerinin salih olma ve güzel olma durumlarına uygun karşılıkları vardır. O ameller içerisinde, sahibim cennete ve oradaki odalara götürecek olanlar vardır. Bunlar, iyi niyyet ve Allah'ın göstermiş olduğu şekilde Allah'a yapılan itaati ar ve bedenî ibadetlerdir. Bu ameller içerisinde öyleleri de vardır ki, onlar da sahibini Allah'a ulaştırır. Bunlar da, kalp ile yapılan amellerdir. Halis bir kalp ile Hakk'ı istemek, samimiyetle tevhide yapışmak ve dünyaya gönül vermemek, Allah'tan başkasından yüz çevirmek, bütünüyle O'na yönelmek ve kuruntulara aldanmamak., gibi. Tabiidir ki, arpa eken buğday biçemez, Şöyle bir hikâye anlatırlar : Belli kentinde bir adam, hizmetçisini çağırıp, buğday ekmesini emretmiş. Hizmetçi ise arpa ekmiş. Biçme zamanı gelince adam bunu görmüş ve hizmetçiye sebebini sormuş. Hizmetçi ise : ”Belki buğday olarak biter zannederek, arpa ektim" der. Adam: ”Be aptal, arpa ekip de buğday biçeni gördün mü hiç?" diye sorar. Kölenin cevabı çok enteresandır: ”Sen Allah'a isyan ederek O'nun rahmetini nasıl umarsın. Dünyanın, âhiretin tarlası olduğunu bilmiyor musun?" Adam, kölenin bu cevabı üzerine, bütün yaptıklarına tevbe eder ve kölesini hürriyete kavuşturur. Allahu teâlâ'nın, gaflet uykusundan uyandırdığı kimse, O'nu tanır ve O'nun rızasını kazanma yoluna girer.

Ey Rasülüm Muhammed! Onlara şu iki adamı misal ver: Allah'ın nimetlerinden dört köşe olan o kâfirlere ve fakirliğin pençesinde kıvranan Müslümanlara, İsrail oğullarından şu iki kardeşin durumlarını misâl ver. Söylendiğine göre, bu iki kardeşten birinin adı Yahûda, diğerinin adı ise Katrûs idi. Yahuda mü'min. Katrus ise kâfirdi. Babalarından kendilerine, sekizbin dinar miras kalmıştı. Bu parayı aralarında paylaşmışlardı. Kâfir olan, bin dinara bir arazi satın almıştı. Bin dinara da üzerine bir bina yapmıştı. Bin dinara evlenmiş, bin dinara da öteberi ve hizmetçi temin etmişti. Mü'min olan kardeş ise : ”Ey Allah'ım! Kardeşim bin dinara bir arazi satın aldı. Ben de cennette senden bin dinara bir arazi satın alıyorum" demiş ve bin dinar sadaka vermişti. Kardeşim bin dinara arazisine bina yaptı. Bende cennette senden bin dinara bir köşk satın alıyorum" demiş ve bin dinar sadaka vermişti. ”Kardeşim bin dinara evlendi. Ben de bin dinarı hurilere mehir yapıyorum" dedi ve onu sadaka olarak dağıttı. ”Kardeşim bin dinara hizmetçi ve öteberi satınalmıştı. Ben de bin dinara senden cennette ebedî kalacak çocuklar satınalıyorum" demiş ve bin dinar sadaka vermişti. Daha sonra da muhtaç bir duruma düşerek, kardeşinin geçeceği yol üzerinde oturup, beklemeye durmuştu. Derken kardeşi haşmetli bir şekilde çıkagelmişti. Muhtaç kardeş ayağa kalkmış, kardeşine bakmıştı. Zengin olan kardeş: ”Bu halin nedir?" diye sorunca, ”Muhtaç durumdayım. Yardımın dokunur diye karşına çıktım" cevabını alır. Zengin kardeş : ”Malını ne yaptın?" diye sorunca, muhtaç kardeş durumunu anlatır. Zengin kardeş ise, malını sadaka olarak dağıttığından ötürü onu azarlar ve onu kovar. ikisinden birine iki üzüm bağı vermiş, onların etrafını hurmalarla çevirmiş, ortalarında da ekin bitirmiştik. O iki adamdan birisi kâfirdi ve ona, içerisinde her türlü üzüm bağı bulunan iki bahçe vermiştik. Bu bahçelerin etrafını da, hurmalarla çevirmiştik. Bu iki bahçenin ortasında da, ekin bitirmiştik. Böylece gerekli olan azığı ve en iyi şekilde meyveler hazırlamıştık. Bütün bunları en güzel tertip ve düzen üzere yapmıştık.

Her iki bağ da yemişini vermiş, ondan hiçbir şeyi eksik etmemişti. Bu bahçelerin her ikisi de, en iyi şekilde meyvelerini vermişti. Diğer bahçelerde olduğu gibi meyvesini eksiltmiyordu. Çünkü âdeten bahçelerdeki meyveler, bir yıl tam olur, sonraki yıl da meyve vennez. Aynı şekilde bazı ağaçlar da, bazı yıllar meyve verip, diğer yıllar vermiyordu. İkisi arasından bir de ırmak fışkırtmıştık. Allahu teâlâ bu her iki bahçe ortasından birer de nehir akıtmıştı. Ta ki bu iki nehirin suyu ile bahçeler sulansın ve değerleri artsın.

Bağ sahibi olan adamın başka geliri de vardı. Bu iki bahçeye sahip olan kişinin, bahçelerden başka malları da vardı. Bu konuda Şeyh şöyle der : ”Âyette geçen 'semer-ürün, meyveler' kelimesi, 'semere' kelimesinin çoğulu olup, meyvelerden toplanmış olana denir. Bahçede mutlaka meyve bulunduğu halde bu şekilde anlatılmış olmasının sebebi, bu iki bahçenin ve diğer mallarının ürününün çokluğuna işarettir." Arkadaşıyla konuşurken ona : 'Ben, malca senden zenginim. Adam sayısı bakımından da senden güçlüyüm' dedi. Kâfir olan kardeş mü'min olan kardeşe hitabederek: ”Ben mal ve taraftarlarım bakımından ve erkek çocuklar bakımından senden daha güçlüyüm" der. Muhammed b. Hasan der ki: ” 'Mal'; insanın sahip olmuş olduğu her türlü dinar, dirhem, altın, gümüş, buğday, ekmek, hayvan, elbise vs. şeylerdir." Âyette geçen ”nefer" kelimesi, yardımcı ve erkek çocuk anlamınadır. Üçten ona kadar olan erkekler için kullanılan bir tabirdir. Ondan sonrası için kullanılmaz.

Böylece, kendisine zulmederek bağına girdi ve 'bunun yok olacağını hiç sanmam' dedi. İki bahçeye sahip olan Katrûs, Müslüman olan kardeşiyle birlikte bahçesine girer. Bahçesini kardeşine gezdirir, onlarla övünür ve onları beğenir. Böylece o, nefsine haksızlık eder ve kendisine zarar verir. Çünkü o, yaratılışı ve âhireti inkâr etmektedir. Bu ise, haksızlıkların en çirkinidir. Katrûs kardeşine ”bu bahçenin yok olacağını, bitip tükeneceğini hiç sanmam" der. 'Zan-sanma' kelimesi çoğu kez bilgi yerine kullanılır. Çünkü galip zan, bilgiye en yakın olanıdır. Hükümlerde de, bilgi yerinde kullanılır. Katrûs'un bu sözünün anlamı, onun, bahçesinin uzun müddet kalacağıdır. O müddet de hayatının sonuna kadar olan zamandır. Yoksa sonsuza dek kalmak değildir. Çünkü bunu hiçbir akıllı sanmaz. Onun böyle söylemesi, kardeşinin nasihatine karşılık, arzularının çokluğu, gafletinin devam etmiş olması ve bahçelerine aldanmış olmasıdır.

'Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülsem bile, orada da bundan daha güzel bir sonuç bulurum.'“Gelecekte, yeniden dirilme zamanı olan kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Senin iddia etmiş olduğun gibi, yeniden dirilerek Rabb’lmin huzuruna döndürülsem bile, orada da bugün içerisinde bulunduğum bu bahçelerden daha güzel bir bahçe bulurum." Bu ifadelerden, onun Rabb’ini bilip kabul ettiği anlamı çıkarılamaz. Üstelik, bilmek şirke sapmaya aykırı değildir. O, kâfir ve müşrikti. Burhan’da şunlar söylenir: ”Burada zikredilen ifadede ”rudidtü-döndürüldüm" fiili kullanılmıştır. Halbuki. (Hâmîm-Fussılet) sûresinde (50. âyet) ise aynı anlam ”ruci'tü-döndürüldüm" kelimesi ile ifade edilmiştir. Çünkü, bir şeye döndürülmek (red), döndürülen şeyin istenmediğini ifade eder. Kehf süresindeki: 'İçerisinde bulunduğum şu bahçeden Rabbime döndürülsem bile' ifadesinde ki döndürülme- red bir nevi kerahet, isteksizlik ifade eder. Fussilet süresindeki ifadede ise 'rucû' kelimesi kullanılmış olup, kerahat anlamı ifade etmez. Sûrenin genel akışı, buna daha lâyık olduğu için böyle gelmiştir." Burada söz konusu olan şahsın, bu kadar tamahkâr olmasının ve kötü bir yemin etmesinin sebebi, o şahsın. Allah'ın bu malı ona kentli şahsî kabiliyetinden ve ona liyâkatından dolayı verdiğine inanmış olmasıdır. Bunun bir is-t id rae olduğunun farkında değildir. Bu servet karşısında kâfirin Allah'ın emirlerine ve yasaklarına aykırı davrandığı halde: ”O çok cömerttir ve rahmet sahibidir. Âhirette bana, dünyada verdiklerinden daha çok verecektir." demesi Allahu teâlâ'ya karşı aldanış içerisinde oluşundandır. Allahü teâlâ : ”Ey insan! Çok kerîm olan Rabbi ne karşı seni aldatan nedir?" buyu mı ustur. (İnfitar: 6)

Kendisiyle konuşan arkadaşı ona dedi ki : 'Seni topraktan... Kendisiyle konuşup mücadele etmiş olduğu kişi, onun Müslüman olan kardeşidir. İrşad isimli eserde şöyle denir : ”Buradaki hal cümlesinin faydası diyalog esnasında ona söylemiş olduğu sözlere dikkat çekmektir." Sonra nutfeden yaratan... İkinci aşamada ise seni anne karnında nutfeden yaratan O'dur. Nutfe, senin yakın olan maddendir. Sonra da seni adam şekline sokan... Seni kusursuz ve normal bir adam şekline O koydu. Seni bir erkek insan haline getirdi. Kâmus’da şöyle denir : ”Recül, gençlik çağına gelen, ihtilâm olan kimseye verilen addır." (Allah')ı inkâr mı ettin? ”Kıyametin kopacağını sanmıyorum" diyerek inkâr mı ettin? Bu, Allahu teâlâ'nın sıfatlarını ve kudretini inkâr etmektir. O Allah ki, senin aslın olan Hazret-i Âdem’i yaratmış olmanın zımnında seni tie yaratmıştır. Onu topraktan yaratmış olması, senin tie topraktan yaratılmış olman demektir. Âyette geçen soru, takrir ifade etler. Yani : ”İnkâr etmen gerekmez. Seni ilk etapta topraktan yaratanı niçin inkâr ettin?" anlamındadır.

Fakat o Allah benim Rabbim dir. Burada o mulnin atkım kardeşine sanki şöyle demiştir: ”Sen Allah'ı inkâr eden bir kâfirsin. Fakat ben mü’min ve muvahhidim." Ben, Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam! Burada, onun inkarcı oluşunun, şirk koşmak suretiyle olduğuna işaret edilmiştir.

Bağına girdiğin zaman : 'Maşallah! Allah'tan başka güç sahibi yoktur!' demen gerekmez miydi?.. Sen bahçene girdiğin zaman, işler Allah'ın dileğiyle olmaktadır demeli değil miydin? Buradaki maksat, o adama, hem kendisinin ve hem de servetinin, Allah'ın dileğiyle var olduğunu itirafa teşvik etmektir. Dilerse o bahçeyi mâmur olarak olduğu gibi bırakır, dilerse onu yok edip perişan eder. Yine sen, bahçene girdiğin zaman, kendi aczi yeti ni itiraf ederek, kendine verilen bu ömür ve nimetlerin Allah'ın yardımı ve takdiri ile olduğunu bilerek, 'Allah'tan başka güç ve kudret sahibi yoktur. Bütün bu varlıklar O'nun yardımı ve kudretiyle olmuştur' demen gerekmez miydi? Hadiste: ”Birisine hayırlı mal ve aile verildiğini gören kimse, onları gördüğü zaman ”Maşallah, Lâ havle velâ kuvvete illâ hi ilâh" derse, onlarda hiçbir çirkinlik görmez" buyurulmuştur. (4) Sen beni, malca ve evlâtça kendinden az görüyorsan. bil ki... Buradaki ”görme" olayı, ya bilmek yahut da hakikî gönnedir.

Rabbim bana, senin bağından daha iyisini verebilir. Bu, onun imanından dolayı, kendisine âhirette verilecek olan şeydir. Çünkü, dünyadaki bahçe fânidir. Baki olan âhirette verilecek olandır. Ve o senin bağının üzerine de gökten yıldırımlar gönderebilir. Belki da Allahu teâlâ onun bahçesine, azap olarak, gökten bir dolu, yıldırım ya da ateş atar. Onun hakkında onu bekliyordu. Çünkü o, nankörlüğün sonunun o olduğunu biliyordu. Mal ve mülkten dolayı bir takım havalara girmek, perişan olmaya sebebiyet verir. Mü'min kardeşin ona söylediği bu sözler, inkarcı kardeşin: ”..Bunun yok olacağını hiç sanmam.." sözlerine cevap teşkil etmektedir. Böylece senin bağın, kupkuru bir toprak kesilir. Allahu teâlâ senin bağını, üzerindeki bitki ve ağaçları çekip koparmak suretiyle, kupkuru ve üzerinde kayılan dümdüz bir toprak haline getirebilir.

Yahut suyu dibe çekilir de, artık onu bir daha bulamazsın.' Yahut da O, senin bahçenin suyunu dibe çökertir de, o diplere indirilen sudan, ne elleri nie ve ne de kovalarla bir gram su çıkaramazsın. Bu suyu ne bulmaya ve ne de bulursan geri çevirmeye gücün yetmez.

Derken, o inkarcı kişinin ürünü yok edildi. Bu cümle anılmamış bir cümle üzerine atfedilmiştir. Yâni, onun beklediklerinin bir kısmı olmuş ve onun malları telef olmuştur. Buradaki ” semer-ürün" den kasıt, onun sahip olduğu bahçedir. Çardakları üzerine yıkılmış olan bağın karşısında, ona harcadıklarından dolayı, ellerini oğuşturinaya başladı. Adam, üzüntüsünden ve kaybetmiş olduğu bahçesine olan hasretinden dolayı, pişman olmuş bir halde ellerini birbirine vurup oğuştunnaya başlamış. Yapmış olduğu şeye pişman ol an kimseler, bir elini diğerine çarpmak suretiyle, pişmanlıklarını ifade ederler. Bahru'l-Ulûm'da şöyle anlatılır : ”Elleri birbirine vurmak, elini ve parmağını ısırmak, elini ısırmak, parmakları yemek ve dişleri gıcırdatmak gibi tabirler, pişmanlık ve hasret duymayı belirten kinaye lâfızlardır. Çünkü bunlar, pişmanlığın sonuçlarıdırlar, sonuçlar da, sonuç oldukları şeye nisbet edilir. Bu tür ifadeler kullanılmak suretiyle, sözler en yüksek noktaya vardırılır. Böylece de, dinleyiciye daha kolay kabul ettirilir." Âyette 'sanki pişman bir duruma gelmiştir' denmek istenmiştir. Çünkü o adam, o mal ve bahçeyi imar etmek için bir çok çabalar harcamıştı. Nihayet o sahip olunan bahçe ve bağlar, çardaklar direkleri üzerine yıkılıp perişan olmuş, herşey yerle bir olmuştur. Bir söylentiye göre ise, o bağa Allahu teâlâ ateş göndermiş ve bütün suyu çekilivermiştir. (Bu esnada da): 'Keski Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmamış olaydım!' diyordu. Başına gelen bu durumların. Allah'a şirk koştuğundan ötürü olduğunu anlamış ve mü'min kardeşinin öğütlerini hatırlamış gibidir. Müşrik olmayan, Allah'ın birliğini kabul eden bir mü'min olmayı temenni eder olmuştur. Fakat bu temennisini, temenni fayda vermiyeceği zam antla dile getirmiştir. İmanını dünyayı isteme yönünde kullandığı için samimi değildir. Bu saınimiyetsizliğintlen dolayı da, tevbesi tevbe sayılmaz.

Allah'tan başka, kendisine yardım eden bir topluluk olmadı, kendi kendisini de kurtaramadı. Bu adamın başına gelen helaki önleyebilecek hiçbir kimsesi bulunamadı. Onun bir yardımcısı da olamadı. Çünkü, bu durumda ona yardım edebilecek olan, sadece Allah'tır. Fakat Allah da ona yardım etmiyecektir. Çünkü o adam, Allah'a isyan edip inkâra saptığından dolayı, yüzüstü bırakılmayı hak etmiştir. Allahu teâlâ'nın intikamına kendi gücüyle de engel olamamıştır.

İşte o durumda yardım, yalnız hak olan Allah'a mahsustur. O, sevapça da hayırlıdır, sonuç bakımından da hayırlıdır. Bu gibi durumlarda yardım, ancak Allahu teâlâ'dan gelir. O'ndan başkasının yardım etmeye gücü yetmez. O, dostlarına hayırlı sonuçlar ihsan eder. Celâleyn Tefsirinde şöyle denir : ”Sevabı umulanlardan sevap bakımından en faziletlisidir. O'na itaat edene verilen hayırlı netice, başkasına itaat edene verilenden daha hayırlıdır." Biliniz ki, bu kıssa birçok faydaları kapsar. Onların en büyüğü, tevhid inancına sahip olmanın ve dünya sevgisini terketmenin iki dünyada da kurtuluşu elde etmeye sebep oluşudur. Şirk koşmak ve dünyayı sevmek ise, iki dünyada perişanlığın sebebidir. Vehb b. Münebbih şöyle rivayet eder : ”İsrail oğullarından bir ilim adamı, yetmiş sandık ilim kitabı toplamış. Her sandık yetmiş arş inmiş. Allahu teâlâ o zamanın peygamberine, o âlime şunu söylemesini vahy etmiş: ”Kat kat biriktirmiş olsan da, sende şu üç özellik bulunduğu müddetçe bu bilgiler sana fayda vermiyecektir. Dünyayı çok sevmen, şeytana uyman ve Müslümanlara eziyet vermen." Firavun da Mûsâ peygamberin peygamberliğini biliyordu. Fakat dünyayı sevmiş olması ve baş olma sevdası, onun Mûsa'ya uymasına engel olmuştu. Dolayısıyla onun sadece bilmesi onu kurtaramadı. İblis’in Âdem peygamberi bilmiş olması da böyledir. Yahudiler de Hazret-i Peygamberi bilip tanıyorlardı. Fakat onların bu sadece bilmeleri kendilerini mutlu etmeye yetmedi. Hayırlı sonuçları elde edemediler. Dinlemiş oldukları öğütle amel etmiş olsalardı, kurtulurlardı.

Onlara, dünya hayatının tıpkı şöyle olduğunu anlat : Dünya hayatı, gökten indirdiğimiz su gibidir. İçerisinde bulunmuş olduğun topluluğa, dünya hayatının durumunu ve ona benzeyen parlaklığının, tazeliklerinin ve çiçeklerinin hızla yok olacağını açıkla. Ta ki onlar da dünyaya kanıp oraya bağlanarak, âhiretten tamamen yüz çevirmesinler. Burada maksat, dünya hayatını, sadece gökten indirilen suya benzetme değildir. Maksat, su olmayınca, dünyadaki bütün varlıkların yok olmaya yüz tutacağına işarettir. Suyun varlığıyla, bütün bitkiler birbirleriyle sarmaş dolaş bir şekilde birbirine karışarak gelişip büyürler. Yerin bitkisi onunla birbirine karıştı (yemyeşil oldu), ardından rüzgârların savurduğu çöp kırıntısı haline geldi. Allah her şeye kadirdir. Bu parlaklık ve gümrahlıktan sonra ise, bu tazelik ve güzelliklerini bir kenara bırakmak suretiyle, rüzgârın savurduğu kırık kırpık yaprak parçaları ve çöpler haline gelirler. Allahu teâlâ her şeye kadirdir. Dilediğini hayatta bırakır, dilediğini yok eder. O hiçbir şeyden âciz değildir. Her şeye tam anlamıyla gücü yeter. Onun içindir ki, aklı başında olan hiçbir insanın, dünya hayatına kanmaması gerekir. Dünya hayatı biraz uzunca da olsa, sonunda yok olacaktır. Süsleri hoşa gitmiş olsa bile, solup gidecektir.

Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. İnsanların öğünegeldikleri mallan ve çocukları, geçici olan dünya süsleridir. Kısa bir zaman sonra yok olacaklardır. Bakî kalacak olan güzel işler ise, Rabbinin katında sevapça da umutça da daha hayırlıdır. Namaz, oruç, hac gibi ibadetlerle, ”sühhanellahi velhamdülillâhi velâ ilahe illallahu vallahu ekber" gibi güzel sözlerden meydana gelen güzel amellerin meyveleri ise, ebedi olarak kalırlar. Rivayet edildiğine göre Hazret-i Peygamber, günün birinde halkın huzuruna çıkarak: ”Kalkanlarınızı kuşanınız!" der. Bunun üzerine halk: ”Düşman mı geliyor?" diye sorar. Hazret-i Peygamber : ”Hayır, ateşe karşı" der. Halk tekrar sorar: ”Ateşe karşı kalkanımız nedir?" Hazret-i Peygamber’in cevabı ise : ”Sühhanellahi velhamdü lillâhi velâ ilahe illallahu vallahu ekber"dir. (5) İşte bütün bu tür iyilikler, Allahu teâlâ katında, geçici ve yok olmaya mahkum olan mal ve çocuklardan daha hayırlıdır. Bunların faydası âhirette görülecek ve sevabı sahiplerine ulaşacaktır. Bunlar, umutça da hayırlıdırlar. Mü'min insanlar dünyada umut ettikleri şeyleri, âhirette bulacaklardır. İnsanlar, geçen mal ve evlâtlarına ise kavuşmayı umut etmezler. Bu âyet, dünya hayatının geçici süslerinden uzak durmaları için, müminleri uyanık tutmaya ve dünya hayatı ile böbürlenenleri kınamaya yöneliktir. Bilginlerden birisi şöyle söyler : ”İç dünyası, marifet nurlarıyla, sevgi ışığıyla ve şevk cilâsıyla; dış dünyası da, hizmet adabıyla, himmet şerefiyle ve nefs yüceliği ile bezenenlerden başkaları, dünya süslerinden kendilerini kurtaramazlar. Bu mertebelere ulaşan kimselerin iç dünyalarından zinet, dünya sevgisine Allah aşkı ile galip gelir."

(Düşün) O günü ki, dağları yürütürüz. Dağları yerinden söküp yürüttüğümüz günü hatırla. O gün dağlar, oldukları gibi havada yürümektedirler. Yahut da dağlar, paramparça olmuş bir hale gelince, parçaları gezinip durmaktadırlar. Bunların hatırlatılmasmm sebebi, müşriklerin içerisinde bulundukları durumdan, kendilerini uyarmaktır. Yeri de çırılçıplak görürsün. Onların (ölenlerin) hiçbirini bırakmayıp, hepsini toplamışızdır. Ey Rasülüm Muhammed ve görebilen herkes! O gün, yer, bütünüyle cascavlak bir haldedir. Üzerinde ne bir örtü, ne bir bitki ve ne de bir ağaç görürsün. Yine o gün, bütün iman eden ve inkâr edenleri hep bir yere toplamışızdır. Yerin altında onlardan hiçbir kimseyi bırakmamışızdır.

Ve hepsi, sıra halinde senin Rabbine sunulmuşlardır. Kıyamet gününde hasrolunan bütün yaratıklar, kararlan verilmek ve hesabı görülmek üzere sıralar halinde Rabbine sunulmuşlardır. Bu âyetteki ”saf kelimesi tekil olarak getirilmiş, çoğul kastedilmiştir. ”...Sonra sizi çocuk(lar) olarak çıkarırız..." (Mü'min: 67) âyetinde de bu şekildedir. Onlar peş peşe dizilmiş bir halde Rabbinin huzuruna çıkarılmışlardır. Birbirine karışık ve dağınık bir halde değillerdir. Onların bu durumları, haklarında istediği kararı vermesi için, padişahın huzuruna çıkarılan orduya benzetilmiştir. Orada onlara: 'Yemin olsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz. denmiştir. Sizi ilk defa yaratmış olduğumuz zamandaki durumunuzla, yani çırılçıplak, yalınayak ve çoluk çocuklarınız olmadan Bize geldiniz. Hazret-i Âişe (radıyallahü anh) validemiz Peygamber efendimize : "Ey Allah'ın Rasulü! İnsanlar kıyamet gününde nasıl haşrolunurlar?" diye sorduğunu, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)’in de : ”Yalınayak, çırılçıplak ve sünnetsiz olarak" cevap verdiğini biliyoruz. Bu cevap üzerine Hazret-i Âişe : ”Erkek ve kadınların hepsi birbirlerine bakar bir halde mi?" diye sorar. Hazret-i Peygamber ise: ”Durum, onunla ilgilenmekten daha çetindir" cevabını verir. Bir başka rivayette ise: ”Durum, birbirlerine bakmaktan daha önemlidir" şeklindedir. (6) Oysa size vadedilenlerin gerçekleşeceği bir zaman tayin etmediğimizi sanmıştınız (değil mi?)' Ey öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden kâfirler! Siz dünyadayken, size vaadettiklerimin gerçekleşmiyeceğini mi sandınız? Size peygamberleriniz aracılığı ile, öldükten sonra dirilip hesap vereceğinizi bildirmiştim. Ayette, onları şiddetli bir biçimde kınama ve uyarma vardır. Yine âyet, Allahü teâlâ 'nın kudret ve azametine işaret ederek, O'nun kahr, celâl sıfatlarını ve adaletinin eserlerini belirtiyor. Ta ki, uyumakta olanlar gaflet uykularından uyansın, gafil olanlar da bu şiddetli günden kurtulmak için sebeplere sarılarak hazırlansınlar. Allahü teâlâ 'nın hitabı ve cevabı için gizli ve açık durumlarını düzeltsinler. Çünkü, dönüp varılacak olan O'dur. Allah'ın huzuruna çıkış, en büyük huzura çıkıştır. Padişahın huzuruna çıkmaya hiç benzemez. Utbetü'l-Havas şöyle bir olay anlatır : Utbetu'l-ğulâm bir gece benim yanımda kaldı, bayılıncaya kadar ağladı. ”Seni ağlatan nedir?" diye sorduğumda şu cevabı .erdi : ”Sevenlerden ayrılıp, Allah'ın huzuruna varışı hatırladım." Mervan Halifelerinin yedincisi olan, Süleyman b. Abdülmclik, Ebu Hâzıın'a şöyle der : ”Neden bizler, dünyayı sevip âhiretten kaçınıyoruz?" Şu cevabı verdi: ”Çünkü sizler, dünyayı imar, âhireti harâb ettiniz. İmar edilen bir yerden, harap olan bir yere gitmek istemezsiniz de ondan." Bu cevap üzerine halife: ”Doğru söylüyorsun, keşke yarın Allah katında durumum ne olacak bilebilseydinı!" der. ”Eğer bunu öğrenmek istersen. Allah'ın kitabına bakı ver." Ebu Hazım onu nerede bulabilirim?" sorusuna da şu âyetleri okuyarak cevap verir: ”iyi kimseler Namı Cennetlcrindedirler. Kötüler ise ateştedirler." (İnfitar: 13-14) Halife tekrar sorar: ”Allah'ın huzuruna çıkış nasıl olacak?" Ebu Hazım bu soruya da şu cevabı verir: ”İyiler, kaybolup da ailelerine kavuşan kimseler gibi neşelidirler. Kötüler ise, kaçtıktan sonra yakalanmış olarak efendisinin huzuruna çıkarılan köle gibidir." Bu cevap üzerine halife, gözyaşı dökerek ağlar.

Kitap da ortaya konmuştur. Suçluların, onun içindekilerden korktuklarını ve şöyle dediklerini görürsün. ”Kitap da ortaya konmuştur" ifadesinden kasıt, yapılan amellerin yazılı olduğu amel defterleri, kişilerin sağ tarafına yahut da, onların ölçüleceği teraziye konulmuş olmasıdır. Bu ameller ortaya konunca, günahlar ortaya çıkacağından dolayı, günahkâr kimseler korkacaklardır. Kitabın kabarıklığını görünce şaşkınlıkla, kendilerini helak eden şeyleri çağıracaklar ve şöyle diyeceklerdir : 'Vay hâlimize! Ey bizi helak edenler! Geliniz, bu zaman sizin zamanınızdır. Bu kitaba da ne oluyor! Küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp, işlediklerimizin hepsini sayıp dökmüş.'“Bu kitaba da ne oluyor?" cümlesinde lâm harfi ayrı olarak, özel bir biçimde yazılmıştır. Bekâî, bunun, onların korku ve sıkıntılarına işaret olduğunu söyler. Âyetteki küçük günahlar, büyük günahların yanlarındaki zellelerdir. Said b. Cübeyr’in ifadesine göre, âyette geçen ”küçük"ten kasıt, dokunma, ”hüyük'len kasıt ise zinadır. Hadiste ise şöyle buyurulur : ”Küçümsenilen günahlardan sakının! Bu günahlar, bir vadinin ortasına konaklayan bir topluluğa benzer; birisi bir odun, bir başkası da bir odun getirip, böylece ekmeklerini pişirirler." (7) Yaptıklarını hazır olarak bulmuşlardır. Dünyadayken yaptıkları kötülükleri, ya da yaptıkları kötülüklerin karşılıklarını, amel defterlerine işlenmiş bir şekilde karşılarında bulmuşlardır. Rabbin kimseye haksızlık etmez. Rabbin, kimsenin yapmadığı şeyi yazmaz ve ameline uygun olan azabı artırmaz. Te'vilât adlı eserde şunlar anlatılır : ”Ruh sayfalarındaki ışık fazla ise, o kimse cennetliktir. Oradaki karanlık fazla ise, o kimse de perişan olmuştur. İşığı karanlığına karışmamış olan kimseler ise, yüksek mertebe ve üstün derece sahipleridir. Bunlar. Allahu teâlâ'nın huzurunda, sulk sandalyesinde otururlar." Senin yapman gereken şey, iyiliklere sımsıkı sarılmak ve kötülüklerden de sakınmaktır. Çünkü herkes, yapmış olduğu amellerinin ağacının meyvesini bulacaktır. Hazret-i Âişe (radıyallahü anh), bir gün ağacın altında otururken, eli kapalı birkaçtın kendisine gelir. Hazret-i Âişe, elini niçin ortaya çıkarmadığını sorar. Kadın şunları anlatır : ”Sorma ey mü’minlerin annesi! Benim annem ve babam, vardı. Babam sadaka vermeyi çok sever, annem, ise hiç sevmezdi. .Annemin bir parça basit iç yağından, başka hiçbir sadaka verdiğini gönn emiştim. Öldüklerinde, rüyamda kıyametin koptuğunu gördüm. Annemi, ayakta dikilmiş bir durumda, o iç yağını yalarken gördüm.'Susadım!' diye bağırıyordu. Babamı ise, havuzun, kenarında su içerken gördüm. Babamın, dünya hayatında su vermekten daha çok sevdiği bir sadaka yoktu. Bir bardak su alıp anneme verdim. ”Ona su verenin eli kumsun" diye bir ses duyuldu. Rüyadan ayıklığımda, elim kurumuştu." (8)

Meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik. İblis hariç hepsi hemen secde etti. Meleklere. Âdem'e secde edin dediğimizi hatırla! Buradaki ”secde"den maksat, onu selâmlamak ve onu değerli bilmektir. Yoksa ibadet etme secdesi değildir. Bu secde, geçmiş milletler zamanında meşrû-yasal iken. İslâm tarafından meşruluktan-yasal olmaktan çıkarıldı." İblis hariç, hepsi Hazret-i Âdem'e secde etti. O ise, böbürlenip diretti ve secde etmedi. Burada ”neden secde etmedi?" gibi bir soruya cevap verilmiş gibi bir durum var. Nihayet sorunun cevabı geliyor : O cinlerdendi. Onun aslı, ateşten, yaratılmış bir cindi. Meleklerden değildi. Burada ki muttasıl istisna sahihtir. (9) Çünkü, İblis de onlarla beraber secde etmekle emrolunmuştur. Daha sonra ise, onlardan birisi istisna edildiği gibi o istisna edilmiştir. Tıpkı : ”...Falan kadın hariç hepsi çıktılar" sözünde olduğu gibi. Burada hariç olan kişi, erkekler arasında bulunan bir kadındır. Bir görüşe göre, ”O cinlerdendi" cümlesinden kasıt, onun ilk cin olduğuna işarettir. Cinler ondandır. Hazret-i Âdem’in ins'den olduğu gibi. Çünkü Hazret-i Âdem, insanların ilkidir. Bir başka görüşe göre ise, Allahu teâlâ'nın Âdem'den önce yaratıp, yeryüzüne gönderdiği bir halk vardı. O halkın adı cindi. İblis de onların kalanlarından birisiydi. Onlar kan dökmüşler, melekler de onlarla savaşmıştı. Bağavi şöyle der: ”Onun Süryanicedeki adı Azâzîl, Arapçadaki adı ise Hâris'ti. İsyan edince, adı ve şekli değiştirildi, kendisine ”İblis" dendi. Çünkü o, rahmetten ümit kesmiştir. Bu gibi durumlardan Allah'a sığınırız." İblis denen o cin. Rabbinin emrinden çıktı. Allah'a itaat etmekten kaçındı. Gerçekten de öyle olmuştu. Allahu teâlâ, emrine uymamayı, ”emrinden çıktı" ifadesiyle anlatmıştır. Bundan maksadın, emredilen secdeyi yerine getirmemek olması da caizdir. Ayrıca, âyette geçen ”fâ" harfi sebep bildirir. Atıf harfi değildir. Yani, İblisin Allah'ın, emrinden çıkmasının sebebi, onun cinlerden oluşudur. Melek olmuş olsaydı, Allah'ın emri dışına çıkmazdı. Çünkü, insanlar ve cinler değil, sadece melekler hata yapmaktan korunmuşlardır. Şimdi sizler, Ben’i bırakıp da, onu ve onun neslini dostlar mı ediniyorsunuz? Ayette geçen soru, inkâr ve hayret içindir. ”Zürriyet-nesil" kelimesi de mecaz olarak kullanılmış olup, onun çocukları ve yandaşlarıdır. Yani ey Âtlemoğullan! Siz bu işi bildiğiniz halde, İblise uyarak yoldan çıkıyor ve Beni bırakıp da onun zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz? Bana itaat etmeniz gerekirken, başkalarına itaat ediyorsunuz. Sizin bu haliniz, yani Beni bırakıp da başkalarını dostlar edinmeniz, çok kötü bir iştir. Gerçekten de hayret edilecek bir iştir. Oysa onlar sizin düşmanlarmızdır. Bu, zâlimler için ne kötü bir değişmedir! Halbuki İblis ve onun yandaşları, sizin düşmanlarmızdır. Sizin onlara dost değil, düşman olmanız gerekir. Allahu teâlâ'yı dost edinmeyi bir kenara bırakmak suretiyle, İblisi ve yandaşlarını dostlar edindiniz. Burada yapmış olduğunuz değ işti nue, ne kötü bir haksızlıktır.

Ben onları, ne göklerin ve yerin yaratılmasına, ne de kendilerinin yaratılmasına şahit tuttum. Burada Allahu teâlâ, yaratmada onlara ihtiyacı olmadığını ve ulûhiyetine onların ortak olmadıklarını vurguluyor. Yâni İblisi ve yandaşlarını yaratma esnasında hazır bulundunnamıştır. Yoldan saptırıcıları yardımcı edinmiş değilim. Gökleri ve yeri yaratmam esnasında, onlardan yardım almadım. Onlarla ilgili düzenlemeler konusunda kendilerine danışmadım. Onları yaratırken, bazılarını diğerlerine şahit de tutmadım. Bu ifâde, cinlerin gaybı bildiğini iddia edenleri reddetmektedir. İnsanları sapıklığa düşürüp dinden uzaklaştıran şeytanları da yardımcı tutmuş değilim. Benim hiçbir işimde ve onları yaratmamda bu durum olmamıştır ki onlar benim ilâhlığıma bir ortaklık zannetmiş olsunlar. Burada, zamir kullanılması gereken yerde açık isim kullanılmakla onlar yerilmiş ve sapıklıkları tescil edilmiştir.

O gün (Yüce Allah inkarcılara) der ki: 'Benim ortaklarım olduğunu iddia ettiklerinizi çağırın da, (sizi azabımdan kurtarıversinler!) Çağırdılar ama, kendilerine hiç cevap veremediler. Biz onların aralarına tehlikeli bir uçurum koyduk. Allahu teâlâ kıyamet gününde, inkarcıları hem rencide etmek ve hem de nâçar bırakmak için der ki : ”Benim ortaklarım olduğunu yâni şefaatçiler olup, size şefaat edeceklerini iddia ettiklerinizi çağırın da size aracı olup, yardımınıza koşsunlar." İmdada çağırılması istenenler, Allah'ın haricinde kulluk yapılan her şeydir. Onlar iddia ettiklerini yardım etmeleri için çağırdılar. Fakat hiçbiri cevap veremedi, yardımcı olamadı ve kendilerinin azabını gideremedi. Biz çağıranlarla çağırılanlar arasına perişan eden bir uçurum koyduk ki bunda ikisi de beraberce bulunsunlar. İşte o uçurum da cehennemdir.

Suçlular ateşi görür görmez, orayı boylayacaklarını anladılar. Oradan kurtuluş yolu da bulamadılar. Suçlulara, ateşe girmeleri emredildiği zaman, içerisine atılıp oradakilere karışarak orayı boylayacaklarını kesin olarak anladılar. Oradan kaçabilecekleri bir yer de bulamadılar. Çünkü orası, kendilerini her taraftan kuşatıvermiştir.

Yemin olsun ki Biz bu Kur'ân'da, insanlar için her türlü misâli sayıp dökmüşüzdür. Ama insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür. Yemin olsun ki Biz, Kur'ân'da birçok kere, iyiliğiniz ve menfaatiniz için muhtelif şekillerde size misaller verdik. Ta ki, hatırlayıp öğüt alasınız. Fakat insan, cibilliyet ve tînet olarak tartışma konusunda çok ileri gitmiştir. Her konuda tartışır. Fakat insanın tartışması, bütün tartışmacılardan daha çoktur. O burada makamının gereği olarak, batıla karşı son derece hasımdır. Bir hadiste şöyle buyurulur: ”Hiçbir topluluk, üzerinde olduğu hidayet yolundan sapmaz. Tartışmaya girenler bunun dışındadır. ” m

Kendilerine hidayet geldiği zaman, insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey; sadece, öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesini, yahut azabın göz göre göre kendilerine gelmesini beklemeleridir. Kendilerine hidayet olarak Hazret-i Peygamber ve Kur'an gelince. Mekkelilerin yine de iman edip içerisinde bulundukları şirki bırakmalarına ve Allah'tan bağışlanma dileğinde bulunmalarına engel olan şey, eski milletlerin başına gelen belâların, onların başlarına da gelmelerini beklemeleridir. Onların başına gelen, köklerinin kazınmasıdır. Yahut da âhirette azaba çarpılmalarıdır. Bu durum, göz göre göre onların başına gelen belâlardır.

Biz peygamberleri, sadece müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kâfir olanlar ise, hakkı ortadan kaldırmak için batıl yolu kullanarak mücadele verirler. Onlar, âyetlerimizi ve uyarıldıkları şeyleri alaya almışlardır. Milletlere göndermiş olduğumuz peygamberleri, mü'min ve itaatkâr olan kulları yüksek dereceler ve sevapla müjdelemek, inkarcı ve isyancı kulları da ceza ve aşağılıkla uyarmak için göndermişizdir. Kâfir olanlar, müjdeleyici ve uyarıcı olan, peygamberlerle bâtıl yolla mücadele ederler ve: ”Sizler de bizim gibi insanlarsınız. Eğer Allah dilemiş olsaydı, gökten melekler indirir" derler ve mucizelerin ortaya çıkışından sonra âyetler isterlerdi. Onlar bu mücadeleyi, Rasullerin getirdikleri hakkı çürütmek ve iptal etmek için yaparlar. Onlar, birlik ve kudretimizi gösteren âyetlerimizi ve uyarılıp korkutuldukları azabı alaya aldılar.

Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatıldığı halde, onlardan yüz çevirenden ve kendi elleriyle yaptığını unutandan daha zalim kim vardır? Buradaki soru, kınama ve uyarma içindir. Yani, kendisine Kur'ân'la nasihat edildikten sonra, onu dinleyip anlamıyan ve düşünmeyen ve ondan yüz çeviren insandan daha zalim kim olabilir? Onlar, kendilerinin işlemiş oldukları inkâr ve isyan suçlarını unutmuşlar ve çekecekleri cezayı da düşünmemişler, iyilik yapanın da, kötülük yapanın da mutlaka karşılığını göreceğini nazarı itibara almamışlardır. İnsanlar, birçok işlerini elleriyle yaptıkları için, ellerinin dışındaki organlarıyla yapmış oldukları bazı şeyler de ”ellerinin yapmış olduğu" şeklinde ifade edilmiştir. Hatta, kalbiyle yapmış olduğu bazı şeylere de, ”bu senin elinin yaptığıdır" denir. Bazıları şöyle der: ”İnsanların, 'zalim' diye adlandırılmaya en lâyık olanları, Allah'ın âyetlerini gördüğü halde onlardan ibret almayan, hayır yolunu görüp de ondan yüz çevirenler ve şer yerleri görüp de oraları terketmeyip şer işlere koşanlarıdır." Biz, onların kalpleri üzerine, onu anlamalarına engel olan örtüler, kulaklarının içerisine de ağırlık koymuşuz. Onların unutmalarının ve yüz çevirmelerinin sebebi, kalplerinin mühürlenmiş olmasıdır. Kulaklarına da sağırlık konmuştur. Onun içindir ki, Allah'ın âyetlerini anhyamazlar. Onları doğru yola çağırsan da, bu halde asla doğru yola gelmezler. Onları, kurtuluş yolu olan İslâm'a çağırsan, hayatları boyunca asla kabul etmezler.

Rabbin çok bağışlayan, çok merhamet edendir. Eğer, onları yaptıklarıyla hemen cezalandıracak olsaydı, onlar için azabı çabuklaştırırdı. Fakat onlar için vadedilen bir zaman vardır ki, ondan kaçıp sığınacak bir yer bulanuyacaklardır. Rabbin çok bağış sahibidir. Bağış (mağfiret): Kulların işlediği günahlardan vazgeçip ve onlara kulun işlediği kadar ceza vermemektir. O, yarattıklarına çok merhametlidir. Rahmet, nimet vermek demektir. Eğer Allah, kulların işlemiş olduklarına hemen ceza verecek olsaydı, onu ihmal etmeden dünyada derhal cezalandırırdı. Fakat O, bu konuda acele edip onları derhal cezaya çarptırmadı. Onlar için bir ceza zamanı vardır. O da Bedir ya da kıyamet günüdür. O zaman orada cezalarını çekeceklerdir. O zaman geldiğinde. Allahu teâlâ'dan başka kaçıp sığınacakları hiçbir yer bulamiyacaklartlir.

İşte şu kentler! Ne zaman zulmettilerse, Biz de onları helak ettik. Onları helak etmek için de belli bir vakit tayin etmiştik. Bu kentlerden kasıt, Ad ve Semûd gibi milletlerin yaşadıkları kentlerdir. Onlar ne zaman Mekke'lilerin yaptığı gibi zulüm ve haksızlık yapmış iseler, kendilerini perişan etmişizdir. Mekke'liler; çeşitli yalanlama, isyan ve kavgalar ederek zulüm yapmışlardı. Onların helak olmaları için de belli bir vakit belirlemiş ve o vakitten geri kal anlamışlardı. Bu âyetlerde bir çok işaretler vardır : 1) İnsanların hidayete erimeleri için bir takım sebepler vardır. Ancak insanlar, Allah'ın hidayeti olmadan doğru yolu bulamazlar. 2) Bâtıla sapan kimseler, hakkı bâtıl, bâtılı da hak olarak görürler. Bunun sebebi, kalplerinin kör, akıllarının da zayıf olmasıdır. Peygamberleriyle, onları bilemediklerinden, ve sapıklıklarından mücadele ederler ve hakkı ortadan kaldırmaya çalışırlar. 3) Allahu teâlâ'nın dünyadaki rahmeti, hem mü'mini ere hem de kâfirlere olmak üzere geneldir. O, kâfirlere, işlediklerinin cezası olmak üzere hemen nzıklarını kesmez. Bizim sünnetimizde, zâlime zaman tanımak vardır, onu ihmal etmek yoktur. Mazlumun duası makbul olan dualardandır. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) efendimiz bir hadislerinde şöyle buyurmuşlardır : ” Mazlumun bedduasından korkunuz. Onun yapacağı beddua ile Allah arasında perde yoktur. ”

Bir zaman Mûsâ, genç adamına demişti ki : Ben, iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayıp gideceğim, yahut da uzun zamanlar geçireceğim.' Rivayet edildiğine göre : Mûsâ peygamber, Kıptî'lerin helak oluşundan sonra, İsrail oğullarıyla birlikte Mısır'a çıktığında, Allahu teâlâ ona, milletine, Allah'ın kentlilerine verdiği nimetlerini hatırlatmasını emretmişti. Milletine etkili bir nutuk çekti. Onunla kalpler yumuşadı, gözlerden yaşlar aktı. Bunun üzerine İsrail oğullarının ilim adamlarından birisi, ”Ey Mûsâ kim daha iyi bilir?" diye sordu. Mûsâ da ”ben" cevabını verdi. Bunun üzerine Allahu teâlâ, Mûsâ peygamberi azarladı. Çünkü, en iyi bilmeyi Allah'a, nisbet etmemişti. Bundan sonra Allahu teâlâ Mûsa peygambere, iki denizin bitiştiği yerde bir kul olduğunu, bu kulun atlının Hızır olduğunu ve o kulun Mûsa'dan daha iyi bildiğini vahyetti. Bunun üzerine Mûsâ peygamber: ”Ey Rabbim! Onu nerede bulabilirim ve onunla nasıl görüşebilirim?" diye yalvardı. Allahu teâlâ: ”Onu, sahildeki kayanın yanında ara. Oradan sepetine bir balık al ki sana azık olsun. Onu kaybettiğinde, Hızır oradadır" dedi. Mûsâ da bir balık alıp zenbiline koydu ve genç adama: ”Balığı kaybedince bana bildir" dedi. Âyetin anlamı : ”Mûsâ b. İmran'ın, ibret olsun diye genç delikanlısına söylediği sözü hatırla." O genç delikanlı, Hazret-i Mûsa'nın kız kardeşinin çocuğu olan Yûşâ b. Nûn'dur. Mûsâ peygamberin ashabının büyüklerintlentiir ve ölünceye katlar ondan hiç ayrılmamıştır. Mûsa'nın ölümünden sonra, onun seri atini devam ettirmiştir. Mûsâ peygamberden sonra, İsrail oğullarının en büyüğüdür. ”Genç adamı" atlı verilmesinin sebebi, ona uyması ve ona hizmet etmesinden dolayıdır. Böyle denmesinin sebebi, edep kuralını öğretmektir. Çünkü Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): '"Genç yiğitim, genç kızım desin. 'Kölem, cariyem' demesin buyurmuştur." Mûsâ peygamber bu genç adamına, iki denizin birleştiği yere kadar durmayıp gideceğini, yahut da uzun zaman geçireceğini söylemişti. O iki denizin birleştiği yer, doğu tarafından Fars ve Rum denizinin birleştiği yerdir. Orası, Allahu teâlâ'nın. Hızır'la Mûsa'yı birleştirmeye söz verdiği yerdir. Mûsâ peygamber, bu yeri bulabilmek için uzun zaman gideceğini söylemiştir. Fahreddin Râzî, tier ki : ”Bu ifadeler. Mûsâ peygamberin, kendisinin çetin zorluklara katlanmaya hazırladığını belirtmektir. O, ilim elde etmek için, bu sıkıntılara katlanmıştır. Bundan dolayıdır ki, batıda olan bir öğrenci, doğudaki bir ilini almak için yolculuğa çıksa buna değer." Hatip’in Havza adlı eserinde de şöyle denilir: ”Adamın birisi, bir tek hadis ekle etmek için. Medine'den Mısır'a gelmiştir." Mûsâ ve Yûşâ' da yaya olarak gitmişlerdir.

Her ikisi, iki denizin birleştiği yere varınca, balıklarını unuttular. Balık, denizde bir deliğe doğru yola koyulmuştu. Yani o ikisi, iki denizin uzantılarının ortasında uzunlamasına olan nerde ise biri birine kavuşacak yerine ulaştılar. Fakat balıklarını unuttular. Mûsâ, balığı arkadaşına hatırlatmayı unuttu. Arkadaşı da olayı bildirmeyi unuttu. Balığın koyulmuş olduğu yol, denizde bir su deliğidir. Âyette geçen ”sereh" kelimesi, alt kısmında bir delik olan yeraltı evi anlamı taşır. Burası tünel değildir. Buranın çıkışı olmadığından ”sereb" kelimesiyle ifade edilmiştir. Çıkışı olsaydı, tünel denirdi. Allahu teâlâ, suyun balık üzerine akışını tuttu ve su da, balık yolundan çekilmek suretiyle, açık bir delik ve tünel haline geldi. Buhari ve Müslim'de bildirildiğine göre, Hazret-i Peygamber de bu durumu bu şekilde açıklamıştır.

Buluşma yerini geçtiklerinde Mûsâ genç adamına: 'Getir bize kahvaltımızı! Gerçekten bu yolculuğumuzda epeyce sıkıntıyla karşılaştık' dedi. Günün kalan kısmında ise, buluşma yeri olarak tesbit edilen iki denizin bitiştiği yeri geçip gittiler. Sonraki gün balığı hatırlaması için Mûsa'ya açlık verilmişti. İşte o zaman eski isteğine dönmüş ve delikanlısına: ”Getir bize kahvaltınızı!. Gerçekten hu yolculuğumuzda epeyce sıkıntıyla karşılaştık" demişti. Burada yiyecekleri şey, balıkları idi. Kahvaltı (öadâ) günün başındaki yenen yemektir. Akşam yemeği ise ”Aşâ"dır. Yemin ederim ki buluşma yerini yürüyerek geçtikten sonra birçok yorgunlukla karşılaştık. Nevevî der ki : ”Mûsâ yemek istesin diye, kendisine açlık ve yorgunluk verilmiştir. Böylece Yûşâ' ona balığı hatırlatmıştır." Hadiste de buyurulur ki : ”Mûsâ, kendisine emredilen yeri geçinceye kadar sıkıntıya düşmemiştir. ”

Genç adam: 'Gördün mü, kayaya sığındığımız zaman, balığı unutmuşum. Onu söylememi, bana şeytandan başkası unutturmadı. Denizde, kendisine şaşılacak bir yol tutup gitmişti' dedi. Yani, ”kayaya varıp da orada konakladığımızda, bana olanlara şaştım. Ben, orada balığı ve onda gördüğüm acayip durumları sana hatırlatmayı unuttum" dedi. Sonra da, ona bunları şeytanın unutturduğunu belirterek özür diledi. Çünkü, bunları Mûsa'ya hatırlatmış olsaydı, buluşma yerini geçmiyecekler ve yorulmayacaklardı. Balık da, denizde kendisine tuhaf bir yol tutup gitmişti. Denizde kendisine kemer ve su altı evi şeklinde bir yol açılmış ve oraya dalıp gitmişti. Burada sanki denmek istenmiştir ki : ”Balık canlandı, hareketlenip denize düştü. Sonra da kendisine acayip bir yol tutturarak oraya dalıp kayboldu."

Mûsâ: 'İşte aradığımız o idi' dedi ve hemen izlerinin üzerine geri döndüler. Balık hakkında kendisine anlatılanlardan sonra Mûsâ, ”işte bizim aradığımız da bu idi" dedi. Çünkü bu durum. Hızırla buluşma isteğinin başarısına işaretti. Daha sonra ise, aynen geldikleri yolu takip etmek suretiyle geri döndüler. Ki orası, nehrin denize döküldüğü taraftı. Geri dönüp gitme esnasında, izlerini takip edip arayarak, balığın canlanıp denize atladığı kayaya kadar geldiler.

Derken, kullarımızdan birini buldular ki, Biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve katımızdan ilim de öğretmiştik. Orada Allah'ın kullarından birisini buldular. Bu, kul elbisesine bürünmüştü. Hazret-i Mûsâ ona selâm verip kendisini tanıttı. Daha sonra da, kendisinden bazı şeyler öğrenmek için geldiğini anlattı. İlim adamlarının çoğunun görüşüne göre, bu kul Hızır'dır ve bu isim onun lâkabıdır. Hızır'a bu lâkabın veriliş sebebi, bir hadiste şöyle anlatılır: ”O kuru beyaz bir yere oturdu. Sonra peşinden oradaki yeşil otlar boy attı." Allahu teâlâ Hızır'a, kendi katından bir fazilet ve yetki vermişti ve yine onu vasıtasız bir şekilde birtakım bilgilerle donatmıştı.

Mûsâ ona: Sana öğretilen ilimden, bana da doğruyu gösteren bir bilgi öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?' dedi. Mûsâ peygamber Hızır'la karşılaşıp tanıştıktan sonra, kendisine bazı bilgiler öğretmesi için, Hızır'a arkadaşlık teklifinde bulunuyor. Yani Mûsâ, Hızır'ın kendisine bilgi vermesi konusunda, kendisinden izin istiyor. Onun, öğrenmek için böyle demesi, uymanın şerefi konusunda yeterli delildir. O, Hızır'a uymakla, dini hakkında birtakım bilgiler elde edecektir. Buradaki kelimelerin dizilişinden. Mûsa'nın konuşmasının gayet mütevazi bir üslûpta cereyan ettiği anlaşılmaktadır. Kişi, kendisinden daha çok bilene, çok mütevazi davranması gerekir. Fahreddin Râzî der ki : ”Mûsâ peygamber, bu konuşma esnasında, kendisini ona tâbi kılarak, bütün edep kurallarını tatbik etmiştir. Âyette bu durum açıkça görülmektedir. 'Sana tâbi olabilir miyim?' ifadesinde, kendisinin az bilgiye sahip olduğunun, Hızır'ın ise bilgili olduğunun ikrarı vardır. Ve ona uymak için izin istemiştir. 'Bana da öğretmen için’lfadesinden ise, Hızır'a verilen birçok ilimden, birazcık da ona öğretilmesi anlaşılır. Bilgi bakımından Hızır'la eşitlik değil de, ona verilen bilgiden biraz isteniyor. Fakir kimselerin, zenginlerin malından birazcık istemeleri gibi. 'Sana doğru yol olarak öğretilen ilimden' ifadesinden de, kendisini doğru yola iletmesi, aksi hakle haktan sapacağı anlaşılmaktadır." Katâde der ki : ”Eğer bir kimse, ilimle yetinecek olsaydı, Hazret-i Mûsâ yetinirdi. Fakat o yetinmedi, Hızır'a uymak istedi." Zeccâc da şunu söyler : ”Burada Peygamberlerin büyüklerinden olan Mûsa'nın yapmış olduğu şey, ilmi isteyerek yolculuğa çıkmanın gerekliliğine delildir. İlmin zirvesine bile varmış olsa durum aynıdır."

O da Mûsa'ya :'Sen benimle beraberliğe sabr edemezsin' dedi. Burada Hızır, Mûsâ peygamberin kendisiyle arkadaşlığa sabredemiyeceğini, buna gücü yetmiyeceğini açıkça ifade ediyor. Sanki o ”Sen bu işi yapamazsın, olmaz" demek istiyor.

'Mahiyetini kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredebilirsin?' Hakkında bilgin ve haberin olmayan şeylere nasıl sabredebilirsin? Buradan anlaşılıyor ki Hızır, dış gölünüm olarak kötü olan bazı gizli işleri yüklenmiştir. Salih bir kimsenin ise, böyle bir şeyi görünce sabretmesi imkânsızdır ve karşı çıkması gerekir.

Mûsâ: 'İnşallah beni sabırlı bulursun. Emrine karşı gelmem' dedi. Burada Mûsâ peygamber, olayı Allah'ın dileğine bağlıyarak, kendisinin Hızır'a itiraz etmiyeceğini belirtiyor. Olayı Allah'ın dileğine bağlaması; ya sabırda Allah'ın başarı ve yardımını istediği için, ya uğur dilemek için veyahut da işin zor olduğunu bildiği içindir. Çünkü, onun için kötülük gördüğü zamanda sabretmesi, çok çetin bir iştir. Allahu teâlâ'nın desteği olmadan sabretmek imkânsız bir şeydir. ”Beni sabırlı bulacaksın. Sana hiçbir konuda karşı çıkmayacağım. Bana verdiğin hiçbir emirden de kaçmıyacağım." dedi. Mûsa'nın bu sözleri üzerine. Hızır ilim öğrenmesi şartıyla ona uymasına izin veriyor. Fakat Mûsa'dan, onunla arkadaşlık yapması esnasında, uyması gereken bazı şartlar da istiyor.

O kul: 'O halde, eğer bana tâbi olacaksan, ben sana anlatıncaya kadar, hiçbir şey hakkında bana soru sorma' dedi. Benim yaptığımı gördüğün şeylerde, hoşuna gitmeyenler olursa, benimle münakaşaya girme ve soru sorma yoluna gitme! Bütün bunlar bir hikmetten dolayı yapıldığı için, itiraz da etme! Tâ ki, ben sana açıklamalarda bulununcaya kadar. Bu ifadelerden anlaşıldığına göre, Hızır'ın yapmış olduğu bütün işlerde, mutlaka bir iyi sonuç ve hikmet vardır.

Bunun üzerine yürüyüp gittiler. Hızır ve Mûsâ (aleyhisselâm) sahilde gemiyi aramaya koyuldular. Genç adam Yûşâ' da onlara uymuş gidiyordu. Fakat burada zikredilmemiş tir. Bu duruma, Hazret-i Peygamberin (sallallahü aleyhi ve sellem) şu sözü işaret etmektedir : ”Derken yanlarına bir gemi uğradı ve bu geminin kendilerini taşımalarım söylediler. Gemide bulunanlar Hızır'ı tanıdılar ve onları ücretsiz olarak taşıdılar. ” Gemiye bindiklerinde, onu deldi. Bu üçlü grup gemiye bindiklerinde, Hızır gemiyi deldi. Suyun tam ortasına vardıklarında. Hızır bir balta alıp, gemidekilere çaktırmadan gemiyi yardı. Yani, geminin suya gelen taraftaki tahtalarından iki tahtayı söktü. Buradan anlaşılan, geminin kusurlu olarak görünmesi için, yan tarafına bir yara açtı. Bu yara ile, gemide bulunanlar batma tehlikesine maruz kalmazlar. Mûsâ : 'Halkını boğmak için mi onu deldin. Doğrusu, kötü bir iş yaptın!' dedi. Mûsâ peygamber. Hızır'ın yaptığı bu işi beğenmiyerek: " Ey Hızır! İçinde bulunanları boğmak için mi gemiyi dektin? Gemiyi delmek, onun içerisine suyun girmesiyle batmasına sebep olacaktır. Halbuki onlar, bize iyilik ettiler, bizi ücretsiz olarak taşıyorlar. Onların bize yaptıkları bu iyiliğin karşılığı gemiyi delmek midir? Sen bu hareketinle, hoş olmayan ve tuhaf bir iş yaptın" der.

O kul : 'Sen benimle olmaya sabredemezsin demedim mi?' dedi. Hızır, Hazret-i Mûsa'nın bu çıkışması üzerine, daha önce kendisine söylediği sözü hatırlatıyor ve: ”Ben sana, benimle olmaya kesinlikle dayanamazsın demiştim" diyor. Bu ifade, daha önce kendisine bir uyarı yapıldığına işaret eder ve Mûsa'nın sözünü yerine getiremediğine dikkatleri çeker. Bunun üzerine Mûsâ peygamber de :

Mûsâ : 'Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama. Yaptığın işlerin hikmetleri konusunda, bana açıklama yapmadıkça, sana soru sormamamı tavsiye etmiştin. Bunu unuttuğum için beni hesaba çekme. Çünkü, unutarak hata yapan hesaba çekilmez. Nitekim Buharî'ût bulunan sahih bir hadiste de şöyle huyundur : ”Mûsa'nın ilk yaptığı unutmadan, ikincisi aşırı hassasiyetten, üçüncüsü ise kasıtlı idi. ” Ve bu işimde bana güçlük çıkarma!' dedi. Bana birtakım sorumluluklar yükleyerek, sana tâbi olmam konusunda beni zorluk altında bırakma! Sana uymam için işimi zorlaştırma. Kolaylık göster bana. Ben seninle arkadaşlık yapmak istiyorum. Sana arkadaş olmanın ise, affetmek çekişmemek ve bazı şeyleri görmezlikten gelmekten başka yolu yoktur.

Yine yürüyüp gittiler. Hızır, Mûsâ peygamberin özürünü kabul etti ve birlikte gemiden çıkıp gittiler. Derken bir oğlan çocuğuna rastladılar ve o kul hemen onu öldürdü. Uğramış oldukları köyün dışında bir çocuğa rastladılar ve hemen o çocuğu öldürdü. Bu konuda Hazret-i Peygamber tie şöyle buyurur : ”Sonra gemiden çıktılar. Sahilde giderlerken, Hızır, çocuklar arasında oynayan bir çocuk gördü ve kafasını tutup koparmak suretiyle onu öldür dü."(13) Sahihaynda Ubey b. Kâ'b'dan böyle bir rivayet de vardır. 13- Hadisi Buharı ve Müslim rivayet etmişlerdir. Mûsâ: 'Tertemiz bir canı, bir can karşılığı olmaksızın öldürdün ha! Henüz küçük olduğu için bulûğa ermiyen ve günah işlememiş tertemiz bir çocuğu öldürdün öyle mi? Bu görüş çoğunluğun görüşüdür. Yani, o çocuk bir kimseyi öldürmemiş ki, kısas olarak kendisi de öldürülmüş olsun. Hiçbir suç istemeksizin öldürüldü o çocuk. Gerçekten sen, bununla da çok kötü bir iş yaptın!' dedi. Sen çok fena bir iş yaptın. Buna sessiz kalınması mümkün değil.

O kul: 'Sana, benimle beraber olmaya sabredemezsin demedim mi?' dedi. Burada Mûsâ peygambere, kendisine yapılan nasihati terkettiği için kesin bir uyarı vardır. Âyette geçen ”leke-sana" ifadesi, kendisine yapılan uyarının artırılmış olduğunu bildirir. Çünkü o, ikinci defa ahdini bozmuştu.

Mûsâ da ona : 'Eğer bundan sonra, bir daha sana bir şey sorarsam, benimle arkadaşlık etme! Bundan sonra benimle arkadaşlık etme, bana yakın olma ve beni kendinden uzaklaştır! Eğer bir daha sana arkadaşlık etmek isteğinde bulunursam, Muhakkak o zaman tarafımdan bir özre ulaşmışsındır' dedi. Yani, eğer bir defa daha sana arkadaşlık teklifinde bulunursam, artık benin arkadaşlığımı kabul etmemen için, senin yeterli özünün vardır. Çünkü sana, üçüncü kez muhalefet etmiş olurum.

Bundan sonra, yine yürüyüp gittiler. Bu şartlar üzerinde anlaştıktan sonra, yine yollarına devam edip gittiler. Bir köy halkına vardılar ve onlardan yiyecek istediler. Burası Antakya'dır. Burada onlar, kendilerine yemek ikram edilmesini istediler. Her ne kadar ”istemediler" denildi ise de, oraya varmaları ve orada konaklamaları, onlardan yemek istedikleri anlamını ifade eder. Köy halkı ise, onları misafir etmekten kaçındı. Orada bulunan halk, bu konukları ağırlamaktan çekindiler. Derken, orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular ve Hızır onu doğrulttu. Hazret-i Peygamberden rivayet edildiğine göre Hızır, eliyle işaret etmek suretiyle yıkılmak üzere olan o duvarı düzeltti. Bunun üzerine Mûsâ: 'İsteseydin bunun ücretini alırdın' dedi. İsteseydin, yapmış olduğun bu işin karşılığında bir ücret alırdın ve onunla yemek satın alırdık. Böyle söylemesinin sebebi. Mûsa'nın yemeğe ihtiyacının olmasıydı.

O kul: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Şu anda, seninle aramızın ayrılacağı zaman gelip çatmıştır. Artık üçüncü itiraz da gerçekleşmiş olup, ”bana arkadaşlık etme" diye söz verdikleri noktaya ulaşılmıştır. Şimdi sana, sabredemediğin şeylerin iç yüzünü bildireceğim' dedi. Âyette ki, ”iç yüzü" diye terceme ettiğimiz ”tevil" kelimesi; bir şeyi aslına döndürmek, manâsına gelir. Buradaki anlamı ise, işin dönüp dolaşıp varacağı nokta, netice ve sonuçtur. O, olayın te'vîli değil, bilgiler vermekti. Olayın iç yüzü şudur: Gemiyi düşman ellerden kurtarmak, çocuğun anne ve babasını en iyi bedel karşılığında o çocuğun şerrinden kurtarmak, ve de yetimlere ait olan hazinenin, yetimler büyüyünce ortaya çıkarılmasını istemekti. Bu konuda Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurur : ” Allahu teâlâ, o iki kişinin haberini bize bildirmesine kadar, Mûsâ peygamberin sabretmesini isterdik. ” Yani, bize onların durumlarını vahyetmesine kadar.

'Deldiğim o gemi, denizde çalışan zavallılarındı. O zayıf kişiler on erkek kardeşti. Beş tanesi kronik hasta idi. Onun için, bu gemiyi zalimlere karşı koruyamazlardı. Onlar, kazanç elde etmek için, denizde ücretle çalışıyorlardı. Burada çalışma olayının hepsine isnat edilmesi, tağlib-ekseriyet içindir. Veya, vekillerin yaptığı işler, onları vekil edenlerin işleri anlam madır. Allahu teâlâ onları ”fakirler" değil, ”mesâkîn-zavallılar" olarak isimlendirmiştir. Bunun sebebi, onların zalim krala karşı âciz kalmaları ve bir kısmının müzmin hasta olmasıdır. Buradaki ”miskin-zavallı", bir şeyden ötürü âciz kalan kimsedir. Yoksa, kendisine zekât ve sadaka verilebilecek olan fakirler grubundan olan miskin değildir. İşin aslı budur. Allahu teâlâ'nın hikmet ve dileği gereği, Onu kusurlu yapmak istedim. Çünkü onların ilerisinde, bütün gemileri zorla alan bir kral vardı. Âyette geçen ”verâ-ileri, ön" kelimesi, her ne kadar ”arka" anlamında ise de, buradaki anlamı ”ileri"dir. Çünkü bu kelime, zıt anlamında da kullanılan kelimeler grubundandır. Nitekim bir yer de de ”Onların veralarında-önlerinde engel vardır" denmektedir. Adı geçen kral, inkarcı bir kraldı ve sağlam olan her gemiyi sahibinden zorla alırdı. Zorla ellerinden alma korkusu, o gemiyi kusurlu hale getirmesine sebeptir.

Çocuğa gelince: Onun anne ve babası mü'min insanlardı. Bunun için onlara, azgınlık ve inkâr bulaştırmasından korktuk. Hızır'ın öldürmüş olduğu çocuğa gelince, o çocuğun anne ve babası, Allah'ı bir tek olarak tanıyan sevgili kullardandılar. Bu çocuk büyüdüğü zaman, onlara azgınlık ve sapıklık vermesinden korktuk. Onlar mü'mindiler. Fakat çocuklarına olan sevgileri, ona uyarak imandan sonra küfre girmelerine sebep olabilirdi. Hidayetten sonra sapıklığa düşebilirlerdi. Hızır bu durumlardan korkuyordu. Çünkü Allahu teâlâ ona, çocuğun inkarcı olarak yaratılmış olduğunu bildirmişti.

Rablerinin o çocuktan daha temiz ve (onlara) daha çok merhamet eden birini vermesini istedik. Biz istedik ki, o anne ve babanın Rabbi olan Allah, o çocuk yerine onlara, günahlardan ve kötü ahlâktan arıtılmış ve anne babasına daha çok itaatkâr olan merhametli birisini versin. İbni Abbas (radıyallahü anh) şöyle der : ”Allahu teâlâ bunun yerine onlara bir kız çocuğu vermiş, bir peygamber de o kız ile evlenmiş ve çok değerli peygamberler doğmuştur."

Duvar ise, şehirdeki iki yetim çocuğun idi. Altında, onlara ait bir hazine vardı. Sözü edilen duvar, daha önce geçen Antakya adındaki kentteki iki yetim çocuğun idi. Bu duvarın altında gömülü olan altın ve gümüşten bir hazine vardı. Bu durum Hazret-i Peygamberden merfu' olarak rivayet edilmiştir."4' Âyetteki hazineden maksadın, altın ve gümüş olduğu açıktır. Çünkü bir âyette geçen: ”...Altın ve gümüşü biriktirenler..." (Tevbe: 34) kapsamına giren ve yerilen bir altın ve gümüş biriktirme vardır ki, yerilen bu hazine, zekâtı verilmeyen, kendisine ait hukuk yerine getirilmeyen, hazinedir. Babaları da iyi bir kimse idi. Bunların babası güvenilir bir adamdı. Orada bulunan halk, emanetlerini ona teslim ederlerdi ve sağlam olarak da geri alırlardı. Babaları sâlih kimse olduğu için, o çocuklann canları ve malları korundu. Cafer b. Muhammed şöyle der : ”O ikisi ile sâlih babalan arasında yedi tane baba vardır. Burada gömülen hazine, yedinci dedelerinindi." Rabbin diledi ki, onlar büyüyüp akılları ersin ve Rabbinden bir lütuf olarak kendi hazinelerini çıkarsınlar. Rabbinin, duvarın düzeltilmesini dilemesinin sebebi, o iki yetim çocuğun büyüyüp rüştlerine erişerek, görüş sahibi olmalarını beklemektir. Burada Hızır, yapılan çirkin işi kendi nefsine isnad ederek: ”O gemiyi kusurlu yapmak istedim" diyor. Çocuğun öldürülmesi olayını ise ”Haşînâ-korktuk" kelimesiyle ifade ediyor ve çoğul ”nâ" sîgası (kipi) kullanıyor. Bunun sebebi, inkârdan herkesin korkmasının gerektiğine işaret etmektir. Duvarın düzeltilmesi konusunda ise : ”Rabbin diledi ki, onların akılları ersin" ifadesi kullanılmak suretiyle, akılların ermesinin ve insanların büyümesinin başkalarının değil de, sadece Allah'ın iradesine bağlı olduğu gerçeği vurgulanmıştır. Bu konuda, Allah'tan başka hiçbir varlığın etki ve tesiri o lamı yacağına dikkatler çekilmiştir. Birinci ifade, kendi zâtında çirkin bir kötülüktür. İkincisi, sadece bir hayır, üçüncüsü ise, hayır ve şer karışıktır. Hazret-i Hızır'ın duvarı düzeltmesinin sebebi, çocukların büyüyerek, duvarın altındaki hazineyi kendilerinin çıkarmalarını temin etmektir. Hızır (aleyhisselâm) demek istiyor ki: ”Eğer duvarı düzeltmeseydim, duvar yıkılacaktı ve altından hazine çıkacaktı. Çocukların bu hazineyi korumaya ve kullanmaya güçleri yoktu. Bütün varlıkları kaybolup gidecekti." Dense ki : ”O yetim çocukların biri veya onların vasisi, duvarın altında hazinenin olduğunu bilmiş olsa, duvarın yıkılmasını önlerdi. Eğer bunu bitmiyorlarsa, duvarın altındaki hazineyi nasıl çıkarabilirler ki?" Bu somya şu cevabı vermek mümkündür: ”İki yetim bu durumu bilmiyorlardır, sadece onların vasisi biliyordur. Fakat o esnada, vasisi de orada yoktur. Fahreddin Râzî'nin tefsirinde de aynı şey söyleniyor." Fakir de şöyle der: ”Çocukların onu bilmedikleri tezine, kesin güvenemeyiz. Çünkü Allahü teâlâ, duvar altında bulunan hazinenin yerini, herhangi bir yolla o yetimlere bildirmeye kadirdir. Allahü teâlâ bildirir ve çocuklar da onu kolaylıkla çıkarırdı. Sonra, hazine arayıcıları her zaman, yerini bilmedikleri defineleri bulurlar. Bu durum nadir olan bir durum değildir. Allahu teâlâ'nın Hızır'ı bu şekilde hareket ettirmesi, o iki çocuk için bir lütuftur. Allahu teâlâ onlara rahmetini ihsan etmiştir. Ben bunları kendiliğimden yapmadım. Ey Mûsâ! Benim yaptığım işlerden görmüş oldukların; gemiyi delme olayı, çocuğu öldürme olayı ve duvarı düzeltme olayı, benim, kendi görüş ve içtihadımla yaptığım şeyler değildir. Ben onları, Allah'ın emri ve vahyi üzerine yaptım. Bu ifadeler, Mûsa'ya zor gelen problemlerin çözümü ve onun görünürde çirkin olan uygulamasına bir mazeret olarak zemin hazırlamaydı. Senin sabredemediğin şeylerin iç yüzü budur işte!' İşte bu anlatılanlar, neticesine sabredemediğin durumların içyüzüdür. Rivayet edildiğine göre: Hazret-i Mûsa, Hızır'dan ayrılmak istediğinde, Hızır ona şöyle demiş : ”Eğer sabretseydin, bin türlü şaşırtıcı şey göreceksin. Gördüğün her şaşırtıcı şey de, bir önceki gördüğünden daha şaşırtıcıdır." Bu sözler üzerine Mûsâ, ayrılığına ağlamış ve ”bana nasihat et" demiştir. Hızır da ona ” bilgiyi, insanlara anlatmak için değil, onunla amel etmek için iste" demiştir. Hızır'ın diğer bazı öğütleri de şöyledir: ”Faydalı ol, zararlı olma! Güler yüzlü ol, asık suratlı olma! İnatçı olmaktan sakın! Boş yere dolaşma! (İhtiyacın olmadan yürüme!) Bîr tuhaflık olmadıkça gülme! Günah işleyenleri, pişmanlık duydukları zamandan sonra ayıplama! Sağ kaldığın müddetçe, kendi hataların için ağla! Bugünün işini yarına bırakma! Gayretini hedefine yönelt. Seni ilgilendirmeyen şeye karışma! Yapacağın şeyi açıktan açığa yap ve gücün olduğu müddetçe de iyilik yapmaya bak!" Bu nasihatler üzerine Hazret-i Mûsâ şöyle der : ”Çok güzel öğütler verdin. Allah sana bol nimetler ihsan etsin seni rahmetine daldırsın ve seni düşmanının şerrinden kurtarsın." Muhammed b. Münkedir de şöyle der : ”Allahu teâlâ, sâlih bir insanın hatırına, onun çocuklarını, torunlarını ve akrabasanı korur. Onlar, Allah'ın koruma ve gözetiminde olurlar." Said b. Müseyyeb de der ki : ”Ben namaz kılıyor ve oğlumu anıyorum. Böylece namazımı uzatmış oluyorum." "O ikisinin babası sâlih bir kimse idi" ifadesi hakkında İbni Abbas şunu söyler : ”O iki çocuk, babalarının sâlih kimse oluşları sebebiyle korunmuşlardır." Anlatıldığına göre, sâlihlerden bir kimsenin, kral aleyhine söylediği bazı sözler, kralın kulağına gitmiş. Kral da bu adamı öldürmeyi planlayarak, huzuruna çağı muş. Sâlih adam kralın huzuruna çıkınca, kralın ikramına maznar olmuş ve kral onu serbest bırakmış. Bu işi nasıl başarıp da kralın şerrinden kurtulduğunu soranlara şu cevabı ve mı iş : ”Ondan kurtulmak için, 'Ey babaları hatırına iki çocuğu koruyan Allah! Beni de atalarım hatırına koru!' dedim."

Ey Rasülüm Muhammed! Sana Zü'l-Karneyn’i soruyorlar. Yahudiler, Hazret-i Peygamber'i imtihan etmek için, ona dünyânın doğusunu batısını gezen Zü'l-Karneyn’i sorarlar. Bu şahıs Yunanlı Büyük iskender b. Filikus'tur. Dünyanın her yerini dolaşan bir kişidir ve tüm dünyaya hükmeden bir kraldır. Mücâhid der ki: ”Yeryüzüne dört kişi hakim olmuştur. İkisi mü'min, ikisi de kâfir. Mü'min olanlar; Hazret-i Süleyman ve Zü'l-Karneyn, kâfir olanları ise, Nemrûd ve Buhtu'n-Nasr'tır." Zü'l-Karneyn, Hazret-i İbrahim döneminde yaşamış ve Nemrut'tan sonra gelmiş ve çok uzun zaman yaşamıştır. İbni Kesir şöyle der : ”Aslında o, ne peygamber, ne de melekti. Sadece sâlih ve âdil bir kraldı. Ülkelere hâkim olup, diğer kralları oraların halkını alt etmiş, ülkeler ona boyun eğmişti. Zü'l-Karneyn adı verilmesinin sebebi, onun, güneşin iki taralına da, yani hem batıya, hem de doğuya ulaşmış olmasından itli. İkinci Zü'l-Karneyn ise, Rûmî (Rum ol an-Yunanlı) İskender'dir. Rumlar onun günlerini tarih başı yaparlar. Birinci İskender'den çok sonraları, iki bin yıldan daha uzun sene sonra gelmiştir. İsa peygamberden üç yüz bir sene öncedir. Onun veziri filozof olan Aristo'dur. Bu İskender. Perslerle savaşıp, onları perişan etmiştir, topraklarını işgal etmiştir. Kâfirdi ve otuz altı sene yaşamıştır. Kur'ân'da geçen, birinci Zü'l-Karneyn'dir, ikincisi değildir." Kendilerine cevap olmak üzere De ki : 'Size onun hakkında bir haber okuyacağım.' Ey som soranlar! Onun hakkında birtakım açıklamalarda bulunup, size Zü'l-Karneyn’in durumu hakkında bilgi vereceğim.

Gerçekten Biz onu, yeryüzünde iktidar sahibi kıldık. Bu ifade, ona kuvvet verilmek suretiyle, kendisine bir takım imkânların hazırlandığını belirtmektedir. ”Mekkenehû veya mekkene lehû" ifadelerinden, bir kimseye güç ve kuvvet verildiği anlaşılır. Birinci anlamı, onu güçlü ve kuvvetli kılmasıdır. İkinci anlamı ise, ona güç ve kuvvetin verilmiş olduğudur. Ve ona her şeyden bir sebep verdik. Ona mülküne ilişkin birtakım görevler ve hükümdarlığına ait bazı hedefler verdik ki, bunlar vasıtasıyla o güç ve kuvvete ulaşır. Buradaki sebepten maksat, hedefe ulaşmak için gerekli olan bilgi, güç, yahut da vasıtadır.

O da bir yol tutup gitti. O da bu güç ve kuvvet vasıtasıyla, batıya ulaşmak istedi ve kendisini batıya ulaştıracak olan yola girip, oraya ulaşmak için yürüyüverdi. İbni Kemal şöyle der: ”İkinci birinciye ulaşmak istediği zaman, Tebiahû ittibâen denir. Ona uğrayıp da onunla geçip gitmek istediği zaman ise 'Tebiahû tebean' denir."

Güneşin battığı yere varınca... Hiçbir kimsenin ul asamı yac ağı ve onu geçemiyeceği, batı yönünden yerin bittiği yere varıp, okyanusun kenarında durdu. Şeyh der ki : ”Ötelerinde hiçbir kimsenin bulunmadığı bir millete ulaştı. Çünkü, güneşin batış yerine ulaşması mümkün değildir." Onu kara balçıklı bir gözede... Güneşi, kara balçıklı bir gözede batarken gördü. Belki de o, okyanusun kenarına varınca, burasını öylece gördü. Çünkü, onun gözünün görebildiği yerde, sudan başka bir şey yoktu. O, deniz yolculuğuna çıkmış gibi olduğu için böyle söylemiştir, batar buldu. Bazıları bu konuda şöyle der : Batı yönünde, hiçbir imar eserinin bulunmadığı son noktaya varınca, güneşi de karanlık bir ünitede batar hakle buldu. Bu, gemi yolculuğu yapan kimsenin, güneşi denizde batar görmesi gibi. Kıyıyı göremeyince, gerçekten de güneş, deniz ötesinde kaybolur gibidir. Yoksa, bilinmelidir ki yer yuvarlaktır, gök de yerin etrafını kuşatmıştır. Güneş de yeryüzünden kat kat daha büyüktür. Bu kadar büyük bir şeyin, yeryüzündeki gözelerden birine girmesini nasıl düşünsün ki?! Onun yanında bir de kavim buldu. O gözenin yanında, yani imar izlerinin bulunmadığı yerde, bir milletle karşılaştı. Bu millet, putlara ve taşlara tapını rdı. Ona ilham yoluyla Dedik ki : 'Ey Zü'l-Karneyn! Onlara ya azap edersin, ya da kendilerine güzel davranırsın.' Onları İslâm'a davet ettikten sonra muhayyersin. İslâm'a girmekte direnirlerse, ya onları öldürürsün, ya onlara bağışı ihsan edersin yahut da onları esir alırsın. Onların öldürülmeyip bağışlanmasına ve esir edilmelerine ”ihsan" diye isim verilmiştir. Yani senin onlara karşı tutumun, ya kendilerine azap etmek olsun, ya da onlara ihsanda bulunmak olsun. Birincisi eski durumunu koruyanlar için, ikincisi ise, tevbe edip İslâm'a dönenler içindir.

O da: 'Kim haksızlık ederse, ona azap edeceğiz. Sonra o, Rabbine döndürülecektir. Allah da ona, görülmemiş ölçüde azap edecektir' dedi. Züi-Karneyn onlara dedi ki: ”Benim dediklerime inanmayıp da eski inkarcı tutumunda ısrar ederek kendisine haksızlık edenlere, ben ve dünyada benimle bulunan kimseler ölümle azap edeceğiz, O kimse, âhirette de Rabbine döndürülmek suretiyle, orada da kendisine azap edilecektir. O azap öyle bir azaptır ki, dünyada eşi yoktur. O da cehennem azabıdır."

'Fakat, inanıp iyi iş yapan kimseye de en güzel mükâfat vardır. Fakat her kim, benim çağrıma uymak suretiyle, iman eder ve imanının gereği olan sâlih amel işlerse, o kimse için her iki dünyada da âhirette karşılaşacağı mükâfatın -ki o da cennettir- yanı sıra en güzel karşılık vardır. Ona, buyruğumuzdan kolay olanı söyleriz.' Ona emrettiğimiz şeyden kolay ve basit, olanı söyleriz. Zor olan şeyi ona emretmeyiz. Emrettiğimiz şeyler, kolay olan şeylerdir.

Sonra yine bir yol tutup gitti. Daha sonra o, geri dönüp yola koyulmak suretiyle, batıdan doğuya yöneldi.

Güneşin doğduğu yere varınca... Yeryüzünün mâmur bir mıntıkasında, güneşi ilk doğuş anında gördüğü bir yere varınca... Çünkü, güneşin doğduğu yere vannası mümkün değildir. Onu öyle bir kavim üzerine doğuyor buldu ki, onlara, kendilerini güneşten koruyacak bir siper yapmamıştık. Güneşi, onunla aralarında hiçbir perde bulunmayan ve çıplak halde bulunan bir milletin üzerine doğar halde buldu. O milletin güneşin hararetine karşı ne elbiseleri ve ne de içine girecekleri binaları vardı. Onun için de, güneş doğrudan doğruya üzerlerine vuruyor ve onun sıcağından korunamıyorlardı. Gölgelenecekleri bir sığınakları da yoktu. Çünkü, onların sahip oklukları topraklar, yumuşak olduğu için, üzerine bina yapılamıyordu. Güneşten korunabilmek için, oralarda bulunan yer altı inlerine veya denize girebiliyorlardı. Güneş batınca da girdikleri yerlerden çıkıyorlardı.

İşte böyle. Zü'l-Karneyn’in durumu, sana anlattığımız gibidir. Kendisine mülk vermiş ve makamını yüceltmişizdir. Yahut da onun millet içerisindeki dununu, bu sûrenin 86. âyetinde belirtilen muhayyerlik durumu gibidir. Onunla ilgili her şeyden haberimiz vardı. Ona verilen bütün vasıta ve gereçlerin görünen ve görünmeyen yönünden haberimiz vardır. Yani ona verilen bunca İlmin miktarını ancak. Lâtif ve Habîr olan Allah bilebilir. Allahu teâlâ'nın, dilemiş olduğu kullara yapmış olduğu lütuf ve ihsanın genişliğine bakınız!

Sonra yine bir yol tuttu. Bundan sonra üçüncü defada da, batı ile doğu arasında çaprazlama olarak, kuzey-güney yönüne doğru yola koyuldu.

Sonunda iki set arasına ulaşınca, o ikisi arasında bir set oluşturmuş olan iki yüce dağa ulaşınca ki arkalarında Ye'cûc ve Me'cûc vardır. Onların önünde, neredeyse hiç söz anlamıyan bir kavim buldu. O iki şeddin önünde ve arkasında bir insan grubuyla karşılaştı. Bu insanlar, hiçbir insanın sözünü anlamıyorlardı. Diğer insanlar da onların sözünü anlamıyordu. Çünkü, onların dilleri yabancıydı. Zemahşerî şöyle diyor : ”Onların sözlerini çok gayret ve zorlukla anlayabiliyordu. Dilsizlerin yaptığı gibi, işaretlerle anlaşabiliyorlardı."

Dediler ki: Onlar, bir şikâyette bulunarak, tercümanları aracılığıyla diyorlar ki.. Açık olan şu ki, Zü'l-Karneyn birçok dil biliyordu ve onların konuşmalarını anlıyordu. 'Ey Zü'l-Karneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu ülkede bozgunculuk yapıyorlar. Bu iki isim, Nuh'un oğlu Yâfes’in oğullarindan iki yabancı isimdir. Bunlar, bizim ülkemizde kan dökmek, sabotaj yapmak ve ekinleri perişan etmek suretiyle bozgunculuk yapıyorlar. İlkbaharda çıkıyorlar ve buldukları her türlü yaş şeyi yiyip bitiriyorlar, kuru şeyleri de alıp götürüyorlar. Bizimle onların arasına bir set yapman için, sana bir vergi verelim mi?' Bizimle onlar arasına bir set yapman ve böylece bu set, onların bize ulaşmasına engel olması için, mallarımızdan bir kısmını sana verelim.

Bunun üzerine Zü'l-Karneyn dedi ki: 'Rabbimiri beni içerisinde bulundurduğu şey bütün nimetler; iktidar, mal-mülk ve diğer vasıtalar, sizin bana vermeyi istediğiniz haraçtan daha hayırlıdır. Benim ona ihtiyacım yoktur. Hazret-i Süleyman peygamber de bunun benzerini söylemişti." Allah'ın hana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır..." (Neml: 36) Siz bana güç yönünden yardım edin de, sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım. Siz bana, güzel çalışan, iş ve bina yapabilen işçi ve ustalarla bunların kullanacakları âletleri verin de, sizinle onlar arasında sağlam engeller ve güçlü duvarlar yapayım. Bu, setten daha büyük ve daha güvenlidir.

Bana demir kütleleri getirin.' Bu, gücün tefsiridir. Güç ve kuvvetten kasıt da, gerekli olan âlet ve malzemelerdir. Bu ifade, onun ücreti reddetmesine aykırı değildir. Çünkü, haraçla emredilme, para verme an lam madır. Âletlerin verilmesi ise, iş karşılığı ücret vermek değil, güç olarak yardım etmek anlamına gelmektedir. Âlimlerden birisi şöyle der: ”Su seviyesine varıncaya kadar, iki set arasını kazdı. Çamur yerine, eritilmiş bakır ve kayalardan oluşan bir temel attı." İki dağın arasını aynı seviyeye getirince : 'Üfleyin!' dedi. İki dağın arasını doldurup yükselterek aynı seviyeye getirince, (ki bu iki dağın arasını peyderpey en tepe noktasına kadar doldurmuştu ve yüksekliği ikiyüz, genişliği de beşyüz zira' olmuştu) etrafına körükler yerleştirdi ve işçilere, bu körüğü çalıştırıp ateşe ve demir kütlelerine üflemelerini emretti. Körükle üzerlerine hava verilmiş olan o demir kütlelerini bir ateş haline getirince: bakır eritme işini üstlenenlere: 'Getirin bana da üzerine erimiş bakır dökeyim' dedi. ”Bana erimiş bakır getirin de o bakırı kızgın demir üzerine dökeyim," dedi.

Ye'cûc ve Me'cûc, onu ne aşabildiler, ne de delebildiler. Birbirlerine güç verip yardımlaşarak, kendilerine emredileni yaptılar. Çok katı ve sert bir dağ meydana geldi. Derken Ye'cûc ve Me'cûc geldi. Dağı aşmak ve onu delmek istediler. Dağ sert olduğu için ne aşabildiler ve ne de delebildiler. Yani, ne dağın altını delip geçebildiler, ne de tepesine tırmanıp dağı aşabildiler. Bu mucizedir.

Zü'l-Karneyn: Bu, Rabbiinden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiğinde, o, bu şeddi yerle bir eder. Bu set, Rabbimin bütün kullarına olan, yüce bir rahmeti ve büyük bir nimetidir. Rabbimin vaadi ve onun belirtileri olan Deccal’in çıkışı ve İsa peygamberin inişi gelmeye başlayınca bütün sert ve katılığına rağmen, Allah şeddi yerle bir eder. Rabbimin vaadi gerçektir' dedi. Allah'ın vaadettiği her şey ve bilinen bu vaadi gerçektir. Onun vaadettiği her şey, mutlaka olacaktır, onlarda hiçbir imkânsızlık yoktur. Müminlerin annesi ve Hazret-i Peygamber’in (sallallahü aleyhi ve sellem) eşi olan Hazret-i Zeynep'ten (radıyallahü anh) şöyle bir olay rivayet edilir. Bir gün Hazret-i Peygamber, telaşlı bir şekilde Hazret-i Zeyneb’in yanına girer ve şöyle der: ”Lâ ilahe illallah! Yaklaşan serden Arap'a yazık olacak! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un şeddinden şu kadar açıldı." Bu arada o, baş ve işaret parmaklarını bitiştirip halka yaparak gösterir. Hazret-i Zeynep: ”Bizim aramızda sâlih kimseler var. Böyleyken bizler de mi helak olacağız?" Hazret-i Peygamber: ”Evet. Gayrı meşru işler ve Allah'a isyan çoğalır sa." cevabını verir.(15)

O gün Biz onları, birbirine çarpıp dalgalanır bir halde bırakmışızdır. Biz, alâmetlerin gelmesi ile vaad geldiği o gün, yaratıkların bir kısmını diğer bir kısmına çarparak dalgalanır halde bırakırız. Denizin dalgalarının birbirlerine çarptığı gibi, insanlar ve cinler korkularının şiddetinden başıboş bir şekilde birbirlerine çarparlar. Ebussuûd Tefsiri'nde der ki: ”Belki de bu durum, birinci lif ley işten öncedir." Sûr'a da üfürülmüş... Bu da ikinci üfürüştür ki, daha sonraki kelimenin başındaki ”fâ" dan anlaşıldığına göre, bu da haşir zamanıdır. Belki de birinci sûrun anılmamış olması, ilk yaratılıştaki durum ve korkularla sonraki diriltiliş arasında ayırım olmasın di yedir. Ansızın kalkar ve bakarlar. Uyanık olanın hayal ettiği gibi, herkes uykuda olduğunu hayal eder. Ölüp de berzaha nakledildiğinde, orada uyanık gibi olmuştur. Onun için dünya hayatı, uyku gibidir. Âhirette ise, dünya ve berzahı, uyku içinde uyku olarak algılar. Gerçek uyanıklık hali ise, onun âhirette içerisinde bulunduğu durumdur ve orada uyku yoktur. Hazret-i Peygamber'e Sûr'u sordular. O da şu cevabı verdi: ”O, İsrafil tarafından ışıktan bir boynuzdur. Böylece onları, bütünüyle bir araya toplamışızdır. Cesetleri paramparça olduktan sonra, hesap görmek ve karşılıkları verilmek üzere, bütün yaratıkları bir yere toplamışız. Çok enteresandır ki, ne hayvanlardan, ne insanlardan, ne cinlerden ve ne de meleklerden hiçbirini geri bırakmamışızdır.

O gün kâfirlere, cehennemi açıkça göstermişizdir. Bütün yaratıkları bir araya topladığımız o gün, görecekleri bir şekilde, kâfirlere cehennemi açıkça gösteririz, onun soluma ve kükremesini işitirler. Öyle ki, oranın aslını kimse bilemez. Hadiste şöyle buyurulur: ”O gün cehennem getirilir. Orada yetmiş bin yular var. Her yuları çeken yetmiş bin tane de melek var." (16)

Onlar ki, Beni anmağa karşı, gözleri perdeli idi. Onlar dünyadayken, gözlerini bütün yönlerden kuşatan kalın perdeler vardı. Onun için, akıl sahiplerini Benim zikrimle hidayete erdirecek olan mucizelere uyup, tevhide yanaşamıyorlardı. Halbuki şairin ifadesiyle : Her şeyde Allah'ın varlığına bir delil vardır. Ve O'nun bir olduğunu bildirir. Ve (Kur'an'ı ) dinlemeye tahammül edemiyorlardı. Onlar, Hazret-i Peygamber'e olan aşırı düşmanlıklarından ve hakka karşı kulaklarının aşırı sağır olmasından. Benim kitabımı ve sözümü dinlemiyorlardı. Yani, onların durumu, sağırlıktan daha kötüydü. Çünkü, sağıra hızlı bağırınca duyar. Halbuki bu insanların, o duyuları kaybolmuş. Bu ifade, onların işitmeye bağlı delillerden ne derece yüz çevirdiklerini belirtir.

Kâfirler, Beni bırakıp da kullarımı dostlar edineceklerini mi sandılar? Yüceliğime rağmen Beni inkâr ettiler de, buna karşılık olarak Benim kullarım olan Melekleri, İsa'yı ve Uzeyr’i dost edindiklerini mi sandılar? Bunlar da Benim hakimiyetim altındadır ve benim varlıklarımdır. İnkâr edenler benden vazgeçerek bana ibadeti nasıl terkettiler? Onları, edindikleri dostlarını mabutları sanıp kendilerine yardım ettiklerine inanırlar. Biz, cehennemi kâfirlere bir konak olarak hazırladık. Biz, yukarda anlatılan kâfirlere, konak olarak cehennemi hazırladık. Âyette geçen ”nüzül-konak" kelimesi, yolcu ve misafirler için hazırlanmış olan yer demektir. Kelimenin anlamı bu olunca, âyeti şöyle anlamak gerekir. ”Cehennemi, inkarcılara, misafire hazırlanan konak yeri gibi hazırladık." Bu ifadede, onlar alaya alınmıştır. Tıpkı ”Onlara acıklı azabı müjdele!" (Al-i İmrân: 21, Tevbe: 34, İnşikâk: 24) âyetlerinde olduğu gibi. Bu ifadeler, inkâr edenlere, cehennemin ötesinde de bazı azapların olduğunu ima etmektedir ki, onların bir benzeri de yoktur. Onlardan birisi de, Allahu teâlâ'yı gönne nimetinden mahrum bırakılmalarıdır. Bu konuda Allahu teâlâ şöyle buyurur: ”Hayır! Şüphesiz o gün onlar, Rablerini görmekten mahrum bırakılmışlardır. Sonra onlar, cehenneme girerler. ” (Mutaffifîn, 15-16) Bu âyette cehenneme girme olayı, ikinci derecede bir dumm olarak zikredilmiştir. Önce Allah'ı görmekten mahrumiyet zikredilmiş, sonra da cehennem belirtilmiştir. İbni Abbas konak kelimesini, ”inme ve dönüş yeri" olarak yorumlamıştır. Âyette işaret edildiğine göre, Allah'ı sevdiğini ve O'nun dostluğunu iddia eden kimse, O'ndan başkasını dost eclinmemelidir. Çünkü, Hakkin dostluğu ile halkın dostluğu bir arada bulunamaz. Allah'a olan dostluk nimetini inkâr ederek, O'ndan başkalarını dost edinenlerin yeri cehennemdir. Allah sevgisi, bütün hayırların etrafında döndüğü bir kutuptur. Bütün kerametleri bir araya getiren bir köktür. Allah sevgisinin belirtisi, emir ve yasakların gereğini yerine gerinmektir. Büyüklerden birisi şöyle der : ”O'nun emirlerini terketlerken veya yasaklarını yaparken, Allahu teâlâ'nın seni görmesinden sakın! O'nu tenzih et ve O'nu yücelt!" İnkâr edenler, bütün günlerini inkâr ve günahla boşa harcarlar. Olmayan şeye, her şeyi bilen ve mülkün sahibi olan Allah'tan başkasına tapınırlar. Dünya hayatlarında, hayvanlar gibi yerler ve içerler. Dolayısıyle Allahu teâlâ'nın onları, konak olarak cehenneme koymasında bir sakınca yoktur. Ne kötü yerdir orası! Mü'minler ise, ibâdet ve itaat etmek suretiyle Allah yolunda çalışırlar. Riyâzât ve mücahedat ile meşgul olurlar. Hiçbir zaman, gerçek varlık olan Allah'tan başkasına kulluk etmezler. Allahu teâlâ'nın bu kullara da, yüksek dereceler ihsan etmesinde bir engel yoktur. Kurtuluş, ancak dereceleri yücelten yüce Allah'a yönelmekle olur.

De ki : 'Size, yaptıkları işler bakımından en çok zarara uğrayanları haber verelim mi? Ey inkarcılar! Yapmış oldukları işlerde, en büyük hüsrana uğrayanları ve en fena ahlâka sahip olan toplulukları size bildirelim mi? Bu ifade, inkarcıların kendi hesaplarına göre iyilik saydıkları şeyleri açıklamaktadır. Bu iyilikler; sıla-i rahim, fakirlere ikram, köle azadı., gibi şeylerdir. İnkarcılar, kendi düşüncelerine göre, yapmış oldukları bu amelleri beğeniyor, sevap alacaklarına güveniyor ve neticelerini göreceklerini ümit ediyorlardı.

Bunlar iyi işler yaptıklarını sandıkları halde, dünyâ hayatındaki çabaları boşa giden kimselerdir.' Onlar, yaptıklarının iyi şeyler olduğunu sanıyorlardı, ama onlar tamamen batıl şeylerdi ve boşa çıkmış oldu. Buradaki boşa çıkma durumu, sapıklığa değil, çalışmalarına ilişkindir. Çünkü onların çalışmalarının boşa çıkması, sadece dünya ile ilgili değildir. Yani onlar, âhirette kendilerine fayda verecek olan şeyler yaptıklarını sanıyorlardı. Onlar, bu amelleri en uygun şekilde yaptıklarını zannediyorlardı. Bu durum, yaptıkları işleri beğenmelerinden ve onu elde etmek için çaba sarfetmelerinden kaynaklanıyordu. Âyet, sapık ve bid'at mezheplere mensup olanlara ve ehl-i riyaya işaret etmektedir. Riyanın en basiti dahî şirktir ve şirk de kulun bütün amellerini boşa çıkaran bir durumdur. Allahu teâlâ bunu şu âyetiyle bildirmiştir : ”...Eğer şirk koşarsan, bütün amelin kesinlikle boşa çıkar..." (Zümer: 65) Netice olarak, inkâra bitişik olan bir amel batıldır. Bu amel ibadet ve taat bile olmuş olsa. Riyacılar, bidatçılar ve desinler için amel yapanlar gibi. Hazret-i Ali (radıyallahü anh) de, ”Harfira ehli" hakkında bu hükmü vermiştir. Bunlar, hâricilerdir ve Hazret-i Ali (radıyallahü anh) bunlara savaş açmıştır. Hâriciler Kûfe'de bulunan zâhid bir topluluktu. Mua vive ile kendisi arasında tahkim olayına razı olduğu için, Hazret-i Ali'ye isyan etmişlerdi . ”Ali hakem'e razı olmakla kâfir oldu. Hüküm ancak Allah'ındır" demişlerdi. Bu grup on iki bin kişi idi. Toplanıp ayrılık sancağını dikmişlerdi. Kanlar akıtıp, yollar kesmişlerdi. Hazret-i Ali (radıyallahü anh) bunların karşısına çıkmış, dönmelerini istemişti. Fakat hiçbir netice alınamamıştı, onlar inatlarında direnmişlerdi. Böylece de savaş kaçınılmaz olmuştu. Hazret-i Ali bunlarla Nehrevân'da savaşmış ve köklerini kazımıştı. Onların çok azı kurtulabilmişti ki. Hazret-i Peygamber bunlar hakkında şöyle buyurmuştu: ”Sizin içinizden öyle bir grup türeyecektir ki, onların namazları yanında kendi namazlarınızı, onların oruçları yanında kendi oruçlarınızı küçümseyecelisiniz. Halbuki onların imanları, köprücük kemiklerini geçemez."

İşte, Rabblerinin âyetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden. Bu sıfatlarla anılanlar; çalışmaları boşa çıkanlar, aklî ve nakli olarak da tevhide çağıran delilleri inkâr edenler ve bununla da kalmayarak, öldükten sonra dirilmeyi, âhireti ve oradakileri inkâr edenlerdir. Ve bu yüzden de amelleri boşa giden kimselerdir. İşte bunlar anılan bütün amelleri boşa giden ve hiçbir sevap alamayan kimselerdir. Ki Biz onlar için, kıyamet gününde hiçbir ölçü koymayacağız. Biz onlara hiç önem vermeyiz ve değer ve itibarları da olmaz. Çünkü, değerin sebebi sâlih amellerdir. Onların amelleri ise, boşa gitmiştir. Hadiste şöyle buyurulur : ”Kıyamet gününde, yiyip içmiş ve boyunu boşunu almış birisi gelir ve sivrisinek kadar ağırlığı olmaz. Dilerseniz 'Biz onlar için kıyamet gününde hiçbir ölçü koymayacağız' âyetini okuyunuz."

İşte inkâr ettikleri, âyetlerimi ve peygamberlerimi alaya aldıkları için iman ve ikrar etmeleri gerekirken, onları inkâr ve reddettikleri, Kur'an'ı ve diğer ilâhî kitapları, Allah'ın rasûllerini ve nebilerini alaya ve hafife aldıkları için onların cezası cehennemdir.' Hadiste şöyle buyurulur: ”insanlarla alay eden birisine cennet kapısı açılır ve 'gel gel' denir. Üzüntü ve sıkıntısı da getirilir. Geldiğinde de önünde kapı kapanır. Bu hal o kadar devanı eder ki adama kapı açılır. Ona 'gel gel" denir, fakat gelmez."(19)

İman edip iyi davranışlarda bulunanlara gelince, dünya hayatlarında iken, iman edererek sadece Allah rızası için sâlih ameller işleyenlere., Allah katında onlar için makam olarak Firdevs Cennetleri vardır. Kâmus’da şunlar söylenir : ”Firdevs Cenneti, her türlü bahçedekileri içerisinde bulunduran, içerisinde bağlar olan bahçedir." Âyette geçen ”nüzul" kelimesi, gelen misafirler için hazırlanan evdir. Firdevs Cennetleri ise, onlara hazırlanan konaklardır. Yahut da. Firdevs Cenneti meyveleridir. Yani onlara, ziyafet olmak üzere cennet meyveleri hazırlanmıştır.

Orada sürekli olarak kalacaklardır. Bu cennetlerde sonsuza dek kalacakları takdir edilmiştir. Oradan ayrılmak istemezler hiç. Arzuya uygun olmayan evden, başka bir yere gidildiği gibi oradan ayrılıp bir başka yere gitmek istemezler. Çünkü orası her isteğin bulunduğu, daha fazla bir şey istenmeyen bir yerdir. Fahreddin Râzî şöyle der : ”Bu tanıtım, kemalin zirvesine işaret eder. Çünkü insan, dünyada kendisine mutluluk veren herhangi bir yüksek rütbeye varınca, ondan daha yükseğine göz diker. Hadiste de şöyle denilir : 'Cennet yüz kademedir. Her kademe arası yerle gök kadardır. Firdevs ise en üst kademesidir. Oradan dört nehir fışkırır. Oranın üzerinde Arşu'r-Ralıman vardır. Allah'tan istediğinizde. Firdevs’i isteyin. ”,(20)

De ki: 'Eğer deniz, Rabbi inin sözleri için mürekkep olsa.... Burada cins kastedilmiştir, yani deniz suyu cinsine işaret edilmiştir. Bütün denizler mürekkep olsa, yine de Rabbinin ilim ve hikmetini yazamazsın. Sen O'nun ilim ve hikmetini yazarken, denizler kadar olan mürekkep bile yetersiz kalır. Bir o kadar deniz da eklesek, Mevcut denizin suyu kadar da başka ziyâde ilâve etsek, o da biter ve yine de yazıp bitiremezsin. Rabbinin ilim ve hikmeti bitmez. Buna. Allahu teâlâ'nın şu sözü de ayrı bir kanıttır : ”Şayet yeryüzünde ki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz eklenerek (mürekkep olsa), yine de Allah'ın sözleri yazmakla tükenmez." (Lokman: 27) Rabbimin sözleri bitmeden önce deniz tükenir.' Deniz suyunun o kadar çok olmasına rağmen, ondan hiçbir şey kalmaz. Çünkü, her cismin bir sonu vardır. Tükenmeyen sadece Rabbinin ilim ve hikmetidir. Çünkü O'nun ilim ve hikmetinin sonu yoktur. Bu sözde deniz tükendikten sonra, Allah'ın sözünün tükeneceğini gösteren bir işaret yoktur.

De ki : 'Ben, sadece sizin gibi bir beşerim. Ey Rasülüm Muhammed! De ki : ”Ben de şekil olarak sizin gibi insanım. Bazı beşerî vasıflarda sizinle aynı seviyedeyim. Ancak bana, ilâhınızın sadece bir tek ilâh olduğu valley ediliyor. Ancak bana, Rabbim tarafından, ilâhınızın sadece bir tek ilâh olduğu ve ulûhi yetin sadece O'na ait olduğu vahyed iliyor. O'nun zatında hiçbir ortağı ve sıfatında benzeri yoktur. Yani ben, bir beşer olduğumu itiraf ediyorum. Ancak Allahu teâlâ sizin içinizden bana, nübüvvet ve risalet ihsan etti. Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa... Kavuşmaktan kasıt, Rabbin ikramına ulaşmaktır. Kim Allah'ın ikramını elde etmek isterse, ve onu gönneyi dilerse iyi iş yapsın. İşte her kim, bu yüce makamı elde etmeyi arzu ediyorsa, Allah'a sunulabilecek amelleri işlesin. Zünnûn şöyle der : ”Sâlih amel, riyadan alındırılmış olan ameldir." Ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın.' Rabbine ibadette riyakârların yaptığı gibi ne açık ne de kapalı hiçbir şirk karıştırmasın. İbni Abbas (radıyallahü anh) şöyle der : ”Riyakâr, yaptığı işten dolayı kendisini övmelerini isteyen kişidir." Hasan da şunu söyler: ”Bu âyet, yaptığı amelle Allahı ve insanları isteyerek şirke girenler hakkındadır." Rivayet edilir ki : Cündüb b. Züheyr Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e şöyle der : ”Ben. Allah rızası için bir amel işliyorum. Fakat bunu insanlardan birisi duyduğunda zevk alıyorum." Bu söz üzerine Hazret-i Peygamber: ”Allahu teâlâ, kendi rızasını kazanmak için ve ihlâsla yapılandan başkasını kabul etmez" buyurdu. Bu âyet de Hazret-i Peygamberi tasdik için nazil olmuştur. Bu hal niyete bağlıdır. Allah'tan başkasını terkeden bâzı hâlis Müslümanların yaptıkları gibi kendisine uyulması için bilinmesine sevinirse, bunda sakınca yok. Fakat sadece kendisini övsünler diye bazı şeyler yaparsa, nam için yaparsa, kendisini anmaları için yaparsa, işte bütün bunlar sadece gösteriş ve şirktir. Kendisine uyan kimse de, amelinin boşa gitmesinden korkar ve sakınır. Abdullah b. Galip, sabah olduğunda şöyle derails : ”Dün Allah bana hayır ihsan etti. Şunu okudum, şöyle namaz kıldım." Kendisine, ”Bunları senin gibi bir söyleyen daha var mı?" diye sorduklarında o: ”Rabbinin nimetini an." (Duhâ: 11) âyetini okuyarak: ”Siz Allah'ın nimetini söylemeyin diyorsunuz" diye cevap vermiştir. İşte bu misalde olduğu gibi, bir lütfün belirtilmesi ve kendisinin örnek alınması için söylenirse, sakıncalı değildir. Ancak, kendisinin fitneye düşmesinden emin olmalıdır. Kendisini gizlemek ise, en iyi olanıdır. Eğer o gösteriş ve riya ehline benzemek için yaparsa kendisine gösterişi yeterlidir. Bu âyet, ilim ve amelin özetini kapsar. Onlar da, tevhid ve amelde ihlâstır. Bahru'l-Ulûm’da şunlar anlatılır: Riyanın (gösteriş) anlamı nedir diye sorarsanız, ”Allah'tan başkası için amel etmektir" deriz. Bunun delili ise, Hazret-i Peygamberin şu sözüdür : ”Ümmetim hakkında korktuğum en korkunç şey, onların Allah'a şirk koşmalarıdır. Ben onların; güneşe, aya, ağaca ve puta tapındıklarını söylemiyorum. Fakat Allah'tan başkasına amel ederler." Bir başka hadiste de şöyle buyurulur : ”Allahu teâlâ kıyamet gününde, yani kendisinde şüphe olmayan o günde, eskileri ve yenileri bir araya topladığında, birisi söyle seslenir: Allah için yapılması gereken bir ameli, O'ndan başkası için yapan kimse varsa, yaptığı amelinin karşılığını Allah 'tan başkasından alsın! Çünkü Allah, kendisine şirk koşulanlardan, şirke en ihtiyaçsız olanıdır: ” KEHF SÛRESİNİN FAZİLETİ HAKKINDAKİ HADİSLER: 1) Ebû'd-Derdâ (radıyallahü anh), Hazret-i Peygamberin şöyle dediğini rivayet eder : ”Kehf Sûresi'nin ilk on âyetini ezberleyen, Deccâl'dan korunmuş olur." (Müslim) 2) Nesâî'nin rivayeti de şöyledir : ”Kehf Suresi'rıin son on âyetini okuyan, Deccâl fitnesinden korunmuş olur." Ey Allah'ım! Bizi hevâ ve hevesin sapıtmasından, Mesih Deccal'ın fitnesinden koru. Rahmetini umarız ey Rahmet sahibi Allah'ım! Efendimiz Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e, onun âl ve ashabına salât ve selâm ederiz. El-hamdü-lillahi Rabbil-âlemin.

MERYEM SURESİ Kâf, Hâ, Yâ, Ayrı, Sâd. Bu, sûrenin ismidir. Mahzuf bir mübtedanın haberidir. Takdiri şöyledir: Bu sûre, Kâf, ilâ. Yâ, Ayrı, Sâd süresidir. Dendi ki, bu, Allah'ın kendisiyle yemin ettiği bir çeşit kasemdir. Yahut da, Allah'ın isimlerinden bir isimdir, veya her biri, Allah'ın yüce sıfatlarından birine işaret eden harflerden meydana gelen bir terkibedir. Kâf; Kerim, Hâ; Hidayete erdirici. Ayn; Alîm. Sâd; Sâdık sıfatına delâlet etmektedir.

Bu, Rabbinin, kulu Zekeriyya'ya olan rahmetini anmadır. Ey Rasülüm Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)! Bu, Rabbinin, kulu ve elçisi Zekeriyya ya olan rahmetini anmadır ki, Biz onu sana hikâye ediyoruz. O, İshak oğlu Yakub neslinden Mûsa'nın kardeşi Harun'un oğullarından Zekeriyya'dır.

O, Rab bine gizli bir sesle yalvarmıştı. Zekeri yya (aleyhisselâm) duasında güzel edebe riayet etmişti. Her ne kadar duâ gizli de yapılsa Allah'a göre aşikâr yapılmış gibidir, fakat böyle yapılması ihlâsa daha uygun, riyadan daha uzak, insanların onu çocuk istemesinden dolayı kınamasından kurtulmasına daha münasiptir. Çünkü çocuğu, yaşı ilerlemiş bir dönemde istemişti. O vakit yaşı doksan dokuz idi.

Demişti ki: 'Rabbim! Gerçekten kemiklerim gevşedi, saçlarım ağardı. Gevşemek, kemiklere nisbet edildi. Zira kemikler beden binasının direği mesabesindedir: Seit olmasına ve işten az etkilenmesine rağmen kemiğe gevşeklik isabet ederse, vücudun diğer kısımlarına da elbette isabet eder. Baş, ihtiyarlık aleviyle tutuştu. Beyazlık bütün saçları kapladığı için mübalâğa tarzında, beyazlık ateşin alevine benzetildi. Yani, başımda siyah namına bir şey kalmadı. Başım, ihtiyarlığın bembeyaz aleviyle tutuştu. Rabbim! Sana yalvarmakla hiç bedbaht olmadım. Bu uzun hayatım boyunca hiçbir zaman sana ettiğim duada eli boş kalmadım. Aksine her istediğimi verdin. Bu isteme tarzı, her duada daha önceki ikramları öne sürerek, onları vasıta yaparak isteme şeklidir. Madem ki Cenab-ı Hak, uzun müddet kulunu almaya alıştırdı. Öyle ise onu ebediyyen mahrum etmeyecektir. Özellikle de şiddetli fakirlik ve zorluk anlarında... Anlatıldı ki; fakirin biri bir adama şöyle dedi: ”Ben filan zamanda ihsanda bulunduğun kişiyim." O da: ”Bize, bizimle müracaat eden kişi merhaba!" dedi ve ihtiyacını giderdi. Muhtaç adam ona sanki şöyle diyordu: ”Ben ruhen ve bedenen güçlü iken beni geri çevirmedin. Beni almaya alıştırdıktan ve iyice faki deştikten sonra geri çevirirsen gönlüm büsbütün kırılır, mahvolurum."

Doğrusu, benden sonra yerime geçecek yakınlarım için korkuyorum. Ölümümden sonra yerime geçecek birisi lâzım. Zekeriyya (aleyhisselâm)'nın korkusunun sebebi: gücünün kaybolması ve yaşının derlemesiydi. Yakınları; amca çocuklarıydı, bunlar İsrailoğulkırının en berbat kimseleriydi. Zekeriyya (aleyhisselâm), ölümünden sonra bunların, ümmetinin idaresinde kendisini iyi temsil edemeyeceklerinden ve onların dinlerini tahrif etmelerinden korkuyordu. Karım da kısırdır. Karısı. Fâkûz kızı îşâ idi. O da Fâkuz kızı Hanne'nin kız kardeşidir. Taberî dedi ki: ”Hanne, Meryem’in annesidir." Buna göre, Yahya (aleyhisselâm) İsa (aleyhisselâm)'nın teyze çocuğudur. Nitekim İsrâ hadisinde Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: ”Teyze çocukları Isa ve Yahya ile karşılaştım." Zekeriyya'nın karısı, gençliğinden itibaren hiç doğurmamıştır. Çocuğu olmayan erkek ve kadına kısır denir. Zekeriya'nın hanımı o sırada doksan sekiz yaşındaydı. Rabbim! Bana katından bir oğul bağışla ki,

bana ve Yakuboğullarına mirasçı olsun. Normal sebepler yoluyla değil de sırf lütf-u kereminden, yüce kudretinden olmak üzere bana bir oğul ver ki, ilim, din ve peygamberlik yönünden benim mirasçım olsun. Peygamberler geriye mal bırakmazlar. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bunu şöyle belirtiyor: ”Biz peygamberler, mal bırakmayız. Geriye bıraktıklarımız ise sadakadır." Zekeri ya (aleyhisselâm) oğlunun, İbrahim oğlu İshak oğlu Yakub soyundan krallığa varis olmasını istiyordu. O sırada Zekeriyya âlimlerin de reisiydi. Oğlunun, kendi ilmine ve Mâsân oğullarının saltanatına varis olmasını istiyordu. Rabbimî Onu beğendiğin bir insan yap', söz ve hareket yönünden katında itibarlı yap. Araya ”Rabbim" sözünün ilave edilmesi, yalvarışda duanın kabul edilmesi için ısrar ve mübalâğa kastıyladır. Denildi ki: ”Kul, duasının kabul olmasını isterse, Allah'ın uygun isim ve sıfatlarıyla duâ etsin." Bil ki: Zekeriyya (aleyhisselâm) da olduğu gibi Allah, tamamını veya bir kısmım kabul etmeyeceği duayı kuluna ettirmez. Bir Hadis-i Şerifte şöyle buyruldu: ”Kendine duâ kapısı açılan kimseye rahmet kapısı da açılmış demektir." Zira duâ, zillet ve ihtiyaç ifadesidir. Allahu teâlâ'ya, ihtiyaç arzetmekten daha sevimli bir şey yoktur. Ebû Yezid Bestâmî şöyle dedi: ”Otuz sene sıkı sıkıya Allah'a ibadet ettim. Gördüm ki birisi bana şöyle diyor: ”Ey Ebû Yezid! Allah'ın hazineleri ibadetle dolu, eğer O'na ulaşmak istersen zillet ve yoksulluk üzere hareket et." Marifet ehlinden birisi şöyle dedi: ”Duâ ne güzel silâhtır. Vefa ne güzel binektir. Ağlamak ne güzel şefaatçidir. Duâ, ya din veya dünya için olur. Din için olan duâ, kamil insanların göz diktiği umut mahallidir. Bilmez misin ki, Zekeriyya (aleyhisselâm) Allah'tan, zürriyetinden ilme mirasçı olacak kimse istedi: İlme varis olmak mala varis olmaktan daha hayırlıdır. Çünkü kâinatın nizamı ilim, amel, salah, takva, adalet ve insafla kaimdir."

(Allah) meleğin diliyle Zekeriyya'ya şöyle seslendi: 'Ey Zekeriyya! Sana Yahya isminde bir oğlanı müjdeliyoruz Nitekim Al-i İmrân sûresinde de şöyle buyurmuştu: ”Mabette namaz kılarken melekler ona: Allah sana Yahya'yı müjdeliyor diye seslendiler. ” (Âl-i İmrân: 39) Müjde: haber verilen kimsede sevinç uyandıran haber demektir. Bu adı daha önce kimseye vermemiştik' (buyurdu.) Daha önce bu ismi kimseye vermemekle Yahya'ya hiç adaş yapmamıştık. Araplar isimlerin meşhur ve dikkat çekici olmasına özen gösterirlerdi.

Zekeriyya (aleyhisselâm) yalvarma ve niyazda mübalağa olmak üzere bizzat Cenab-ı Hakka nida ederek dedi ki: 'Rabbim!. Ya Rabbi! Karını kısır, ben de son derece kocamışken Benim nereden ve nasıl oğlum olabilir? Karım gençliğinde bile çocuk doğurmam işken şimdi ihtiyarlığında mı çocuk doğuracak? Üstelik ben de kurumuş dal gibi son derece kocamışken mi çocuğum olacak? Zekeriyya (aleyhisselâm), Allahın kâmil kudretini itiraf etmekle beraber, yaşı geçmiş bir erkekle, kısır bir kocakarıdan çocuk olmasını tuhaf karşılamıştı. Zekeriyya (aleyhisselâm) çocuk istediği halde ”Benim, nasıl oğlum olabilir" diyerek neden hayrete düşer? Denilirse, biz de deriz ki; onun hayreti, Allah'ın onları gençlestirip sonra da kendilerine çocuk ihsan etmesinden veya yaşlı halde bırakıp yaşlılığa rağmen, onlardan çocuk meydana getirmesinden dolayı idi. Şu âyet-i kerime de buna delâlet etmektedir: ”Zekeriyya: 'Rabbim! Beni tek basıma bırakma. Sen varislerin en hayırlısısın' demişti. Biz de ona icabet ederek, Yahya'yı bahşetmiş, eşini de doğum yapacak hale getirmiştik..." (Enbiya: 89-90) yani ona doğurma gücü vermiştik. Denildi ki; Zekeriyya'nın merak ettiği şuydu: Bu çocuk hangi kadından olacak? Şu kısır hanımdan mı, yoksa evleneceğim başka bir hanımdan mı?

Müjdeyi veren melek dedi ki: 'Öyledir', dediğin gibi çocuğun olacak. Zira Rabbin buyurdu: 'O bana kolaydır. Sana erkeklik gücünü tekrar verir. Hanımını da çocuk doğunnaya uygun hale getiririm. Bu cümle, belirtilen va'de ve bu vadin, gerçekleşeceğine işaret ediyor. Sanki şöyle deniyor: Vadettiğim bu harikulade iş, normal şartlara göre mümkün değilse de sırf Bana has olmak üzere mümkündür, kolaydır. Nitekim sen hiçbir şey değilken daha önce seni de yaratmıştım' dedi. Zira Yahya'dan önce seni de yaratmıştım. Sen o zaman hiçbir şey değildin, ortada yoktun. Yahya'nın iki insandan yaratılması, senin tek olarak yaratılmandan daha kolaydır.

Zekeriyya: 'Rabbim! Öyle ise hamileliğin gerçekleştiğine dair bana bir alâmet ver' ki bu büyük nimet meydana gelince ona şükürle mukabele edeyim, dedi. Allah: 'Senin alâmetin sağlam ve sıhhatte olduğun halde (üç gün) üç gece insanlarla konuşamamadır.' Zikir ve tesbihe gücün olmakla beraber insanlara beşer sözüyle hitab edememelidir. buyurdu. Âyette, insanlarla konuşamama belirtildiğine göre, tesbih ve zikre bir mani yoktur. Âl-i İmrân sûresinde de belirtildiği gibi. Zekeri ya (aleyhisselâm)'da sağırlık ve dilsizlik gibi herhangi bir organ kusuru olmaksızın bu hal meydana gelecek ve üç gün üç gece devam edecektir.

Zekeriyya bunun üzerine mabetten çıkıp milletine: 'Sabah akşam Allah'ı tesbih edin' diye işarette bulundu. Âl-i İmrân: Âyet: 41 'de de belirtildiği gibi konuşması sadece reniz şeklinde idi. Zekeriyya, hanımının hamile kalışının sabahında, namazgah veya odadan kavminin karşısına çıktı. Zaten kapının kendilerine açılmasını ve içeriye girip namaz kılmayı bekliyorlardı. Zekeriyya, rengi değişmiş ve suskun vaziyette çıkınca vaziyetini beğenmediler ve: Sana ne oldu ey Zekeriyya? dediler. Burada ”tesbih"ûen maksat namaz kılmaktır. ”Bükre", güneşin doğmasından kuşluk vaktine kadar, ”aşiy" ise zevalden güneşin batımına kadarki vakit demektir. Ebul-Âliye'ye göre bu iki vakitten maksat sabah ile ikindi namazıdır, veya mâna şudur: Rabbinizi günün iki ucunda tenzih edip ”Subhanellah" deyin. Belki de Zekeriyya şükür olarak tesbih etmekle ve kavmine bunu emretmekle memurdu. Nitekim Ebussuud Tefsîri'nde de böyle söylenmektedir.

'Ey Yahya kitaba sıkıca sarıl' (dedik), yani Zekeriyya'ya Yahya'yı ihsan ettik sonra da, ey Yahya Tevrat'a ciddi olarak sarıl dedik. Biz sana onu verdik, ayrıca onu ezberleyip, gereğince amel etme gücünü de verdik. Biz daha çocukken ona hikmet... İbn Abbas'a göre âyetteki ”hüküm" kelimesi peygamberlik manasınadır. Allah onun peygamber olmasını istedi. Peygamberliğin ”hüküm" diye isimlendirilmesi: Allah'ın daha çocukken Yahya'nın aklını sağlam yapması ve ona vahy etmesinden dolayıdır. Denildi ki, hükümden maksat hikmet, Tevrat'ı anlama ve dinde fakih olmaktır. Hüküm engel olmak demektir. Zalimi zulümden alıkoyduğu için hakime, engel olucu manasına hâkim denmiştir. Hikmet de insanı adilikten alıkoyan şey demektir. Rivayete göre çocuklar Yahya'yı oyuna çağırdıklarında ”oyun için yaratılmadık" demişti.

Katımızdan kalb yumuşaklığı ve safiyet verdik. Tarafımızdan ona büyük bir rahmet verdik veya ona, babasına ve başkalarına karşı kalbinde bir acıma hissi verdik. Ayrıca günah ladan pak olmayı nasib ettik. Allah onda hem asaleti hem de vazifelerde kusur etmekten uzak olma sıfatlarını bir araya getirdi. O, Allah'tan sakınan

ve anasına babasına karşı iyi davranan bir kimse idi.' İtaatli ve günahlardan uzak idi. Hata yapmadığı gibi hata işlemeyi de aklından geçirmedi. Anasına babasına karşı iyi davranırdı. Baş kaldıran bir zorba değildi. Onlara ve Rabbi ne karşı âsi ve kibirli değildi. Denildi ki: Cebbar: öfkeyle vurup öldüren, sonucu düşünmeyen kimse demektir. Ayrıca: Allah'ın emrine boyun eğmeyen kibirli manasına geldiği de söylendi.

Doğduğu günde, öleceği günde ve diri olarak kabirden kaldırılacağı günde ona selâm olsun. Allah katından Yahya'ya güven ve selâmet olsun. Sözün aslı şudur: Bu hallerde Biz ona selâm verdik. Zira bunlar en sıkıntılı anlardır. Fakat cümle fiil cümlesinden isim cümlesine çevrildi ki; selâmın sabit ve sağlamlığına delâlet etsin. Çünkü isim cümlesi sebat ifade eder. Doğduğu günde, Yahya ana rahminden ayrılırken diğer Âdemoğullarına dokunduğu gibi şeytanın kendisine dokunmasından selâmette olsun. Öldüğü günde tabii ölümün korkusundan ve ölümden sonraki kabir azabından emin olsun. Dirileceği günde de kıyamet ve cehennem azabından selâmette olsun.

Ey Rasülüm Muhammed! Kitap'ta Kur'ân'da veya bu yüce sûrede, İm ran kizı Meryem’i de an yani haberini ve kıssasını da hatırla. Hatırlamak şahıslarla değil, haber ve kıssalarla ilgilidir. Meryem, ibadet eden kadın demektir. Meryem’in ismen zikredilmesinin hikmeti şudur: Padişah ve ileri gelen kişiler, hür olan kadınlarının ismini ulu orta söyleyip ayağa düşülmezler, bilakis kinaye yoluyla ”eş, hane halkı" şeklinde ifade ederlerdi. Fakat ne zamanki Hristiyanlar. Meryem ve İsa hakkında ileri geri konuşmaya başlayınca Cenab-ı Hak Meryem ismini, onun ayrılmaz vasfı olan kulluk yönünü tekid için ve Arapların, cariyeler için kullandıkları tarza uyarak açıkça zikretti. Bilindiği gibi Hazret-i İsa'nın babası da yoktur. Böyle inanmak gerekir. İsa'nın, anasına nisbet edilerek söylenip durması sebebiyle, kalblerde onun babası olmadığına ve tertemiz Meryem’in de lanet olası Yahudilerin söyledikleri iftiradan uzak bulunduğuna dair bir inanç hasıl olur. Bir zaman o, ailesinden ayrılarak doğu yönünde bir yere çekilmişti. Kavminden ayrılıp doğu tarafına çekilmişti. Hasan Basri diyor ki: Bundan dolayı Hristiyanlar doğu tarafını kıble edindiler. Yahudiler de batı yönünü kıble edinmişlerdi. Çünkü Mûsa'nın Cenab-ı Hak'la buluşma yeri ve Tevrat'ın verildiği mahal, dağın batı tarafıydı. Nitekim Cenab-ı Hak da öyle buyuruyor: ”Ey Rasülüm Muhammed! Mûsa'ya hükmümüzü bildirdiğimiz zaman sen batı yönünde değildin." (Kasas: 44) Âyetin manası: Kavminden uzaklaşıp, ayrı ve tek başına kalınca doğu tarafında bir yere geldi. Bulunduğu yer mescitti Ay başı olduğu zaman teyzesinin evine gider, temizlenince de mescide gelirdi.

Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Bir gün yıkanma ihtiyacı duydu. Mevsim kıştı. Gizlenmek için evlerinin en dip tarafında insanlarla kendi arasına bir perde çekti. O temizlenip, elbisesini giymiş olarak abdest mahallinde bulunurken Cebrail parlak bir delikanlı suretinde kendisine geldi. Biz ona Cebrail’i göndermiştik de. Âyette Cebrail ”ruh" olarak zikrediliyor. Çünkü o ruhanî bir varlıktır. Lâtif olduğu için ona ruh denmiştir. Beden ancak ruhla yaşar. Cebrail, Ruhu'l-Emin'dir yani emin ruhtur. Ona tam bir insan olarak görünmüştü. Meryem'e, yaratılışı tam, düzgün bir insan şeklinde göründü. Bundan maksat: Meryem’in onun sözüne ilgi duyması, Allah'ın kelimelerinden kendisine aktaracağı şeyleri kabul emmesidir. Şayet Cebrail, melek şeklinde gelseydi ondan ürker, sözünü dinleyemezdi.

Meryem: 'Eğer Allah'tan sakınan bir kimse isen senden Rahman'a sığınırım' dedi. Bu sözü, uğradığı sıkıntıdan korunabileceği özel iltifatı celbetmek ve Allah'a sığınmadaki mübalâğasını ifade için söylemişti. Zemahşerî Keşşafta şöyle dedi: ”Bu güzel suretten Allah'a sığınması Meryem’in iffet ve tak vah bir kadın olduğuna delâlet etmektedir." "Eğer Allah'tan sakınan bir kimse isen" dedi. Çünkü muttaki olan ders alır. Allaha karşı gelmekten çekinir. Fasık kimse otorite ile korkutulur, münafık ise insanlarla sakındırılır. Foyasının meydana çıkmasından korkar, et-Te'vilatü'n-Necmiyye isimli eserde böyle söylenmektedir. Meryem demek istiyor ki: Rahmanı tanırsan, dindar ve muttaki isen Allah'a sığınman sebebiyle bana yaklaşma. Şayet Rahmanı tanımaz bir günahkârsan senden Hakka sığınırım.

Bunun üzerine Cebrail şöyle cevap verdi: 'Ben ancak Rabbinin elçisiyim. Ben, tahmin ettiğin kötülüklerin sadır olacağı bir kimse değilim. Ben ancak sığındığın Rabbinin elçisiyim. Sana temiz bir oğlan bağışlamak için geldim' dedi. Gömlekten üflemek suretiyle, günahlardan pak, beşerî benliğin karanlık kirinden arınmış teiniz bir oğlanın bağışlanmasına sebep olmak için geldim.

Meryem: 'Bana bir insan dokunmamışken, ben kötü kadın da olmadığım halde nasıl oğlum olabilir?' dedi. Bunu Allah'ın kudretini uzak görmekten değil, normal kanunlar açısından söyledi. Bana nikâh yoluyla hiç bir insan yaklaşmadı. Dokunmak manasına olan ”mess", helâl cinsî temastan kinayedir. Zina fiili için bu ifade kullanılmaz, hubs, fücur, zina kelimeleri kullanılır. Ben erkek isteyen bir fahişe değilim. Bununla cinsi ilişkiyi mutlak olarak reddetmek istiyor. Çocuk ancak helâl veya haram ilişkiden meydana gelir. Helâl'e gelince Meryem'e hiçbir insan yaklaşmadı. Haram'a gelince o zaten kötü kadın değil. Bu iki yol da ortadan kalkınca çocuk da ortadan kalkmaktadır.

Cebrail: 'Bu böyledir. Çünkü beni sana gönderen Rabbin dedi ki: Sana asla bir insan dokunmadığı hakle oğlan bağışlanması, normal şartlarda mümkün olmasa da 'bu Bana kolaydır. Çünkü Ben sebep ve vasıtalara muhtaç değilim. Onu insanlar için bir mucize ve katımızdan da bir rahmet kılacağız. Bu oğlanı kudretimizin tamlığına delil göstermeleri için bu tarzda bir delil yaptık. Ayrıca rehberliğinde yürüsünler, irşadıyla aydınlansınlar diye onu tarafımızdan onlar için büyük bir rahmet yaptık. Hem bu, önceden kararlaştırılmış bir iştir." dedi. Onun babasız yaratılmasını ezeldeki ilmimle takdir ettim, olmasını kesin olarak kararlaştırdım. Aksi mümkün değildir, üzülmenin de bir faydası yoktur. Bu, Arapların şu sözünü ifade etmektedir: ”Kim Allah'ın kader sırrını bilirse, sıkıntılar ona kolay gelir." Hadi s-i Şerifte de şöyle buyruldu: ”Allah bir kulu severse onu imtihana tabi tutar." Kula gerekli olan; nimet ihtiva ettiği için musibet karşısında hamdetmek, şayet nimeti kaybederse sabretmektir: Bu ikisi de kulluk yoludur. Şerhul-hikem'de şöyle denildi: Düşünürsen anlarsın ki, gerçek marifete ulaşmak musibetlerde saklıdır. Marifet ancak Hak teâlâ'nın sıfatlarının hakikatine ermekle mümkündür. Ta ki senden olan her şey O'nun sıfatlan içinde kay bol -sun, senin O'ndan başka itibarın kalmasın. O'nun zenginliği yanında başka zenginlik olmasın, O'nun kudreti yanında başka kudret kalmasın. Bu senin için ancak musibetin varlığıyla mümkün olur. Zira musibet, Rabliğin galebesini ifade eder. Bunu iyice anla. Allah bizi ve sizi, halin hakikatine ermeye, bütün hallerde sabır makamında bulunmaya muvaffak eylesin.

Meryem İsa'ya gebe kaldı. İbn Abbas dedi ki: ”Meryem Cebrail’in sözünden rahatladı ve ona yaklaştı. Cebrail. Meryem’in gömleğinin yakasından üfledi. Nefesi rahmine ulaştı. Üfleme neticesinde İsa'ya hamile kaldı." Onunla uzak bir yere çekildi. İsa karnında olarak ev halkından çok uzak bir yere, yalnızlığa çekildi.

Doğum sancısı onu, doğum sırasında gizlenip tutunması için bir hurma ağacının altına gitmeye mecbur etti. Zaten ona doğum yaptıracak bir ebe de yoktu. 'Keşke bundan önce öleydim de unutulup gitseydim' dedi. Celâleyn tefsirine göre: ”Bundan önce" ifadesinden maksat, bu işden veya bu günden önce demektir. Cebrail ile arasında geçen müjdeyi bildiği hakle böyle söylemesi, Allah'ın hükmünü beğenmemesinden değil, beşerî yapının gereği olarak insanlardan utanması, ayrıca kendisi hakkında insanların ileri geri konuşup günaha girmelerinden çekinmesinden dolayıdır. Hazret-i Ömer'den rivayet edilmiştir ki; O, yerden bir çöp almış ve: ”Keşke çöp olsaydım da dünyaya gelmeseydim" demiştir. Bilâl-i Habeşî de: ”Keşke anası Bilal’i doğurmamış olsaydı" dedi. Birisi de şöyle söyledi: Bazan derim, ya Rab! Artır servetimi Bazan da, anne! Beni doğurmasaydın emi! Meryem de: ”Hiç kimsenin hatırına gelmeyen değersiz bir varlık olsaydım" demişti.

Cebrail Meryem’in üzüntüsünü işitince alt tarafından ona: ağacın altında dip taraftan; İsa'nın doğumundan ötürü 'sakın üzülme o, önemli bir kişi olacaktır diye seslendi. Seslenen Cebrail idi. Çünkü İsa. Meryem, onu kavmine getirinceye dek henüz konuşmamıştı. Rabbin, alt tarafında bir su arkı var etti,' diye seslendi. Arkdan maksat küçük bir nehirdir. İbn Abbas şöyle dedi: Cebrail ayağı ile yere vurdu, tatlı bir su kaynağı belirdi. Küçük dere şeklinde akmaya başladı.

'Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine olgunlaşmış taze hurma dökülsün. Kendine doğru hurma dalını şiddetle salla ki; devşirilecek kıvama gelmiş hurmalar peş peşe üzerine dökülsün. "Salla" emrinin hikmeti nedir? denirse. Buna şöyle cevap verilir: Meryem babasız çocuk olmasına şaşırmıştı. Allah ona bu işe sasıtmaması için bir âyet olmak üzere kuru hurma dalından taptaze hurma meydana geldiğini göstermişti.

Ye, iç gözün aydın olsun. Bu taze hurmadan ye, arkın suyundan iç. Bu olay Meryem’in kerameti. İsa'nın ise peygamberlik müjdesidir. Hurmada bir çok faydalar vardır. Hazmı kolaydır. Tam bir gıdadır. Su ve hurma Arapların gıdasıydı. Bundan ötürü cesur ve yiğit idiler. Rebî b. Haysem şöyle dedi: ”Lohusa kadınlar için taze hurmadan, hastalar içinse baldan daha yararlı bir şey yoktur." Gözün aydın olsun. Seni üzen şeyleri bir tarafa at. Allah olağan üstü şeylerle senin suçsuzluğunu ispatladı. Arkın akması, kuru hurma ağacının yeşermesi, vaktinden önce meyve vermesi gibi olağanüstü şeyleri gördüklerinde insanlar, babasız çocuk meydana gelmesini garipsemezler. Eğer insanlardan birini görürsen; 'Ben Rahma'na oruç adadım. Bugün hiçbir insanla konuşmayacağım' de.' Kim olursa olsun, birisini gördüğünde, çocuğun hakkında sora sorana ve o konuda seni ayıplayana de ki; ”Ben Rahmanin rızası için kendi kendime oruç veya susma sözü verdim." İsrail oğullarından gayretli kişilerin orucu akşama dek yemekten ve konuşmaktan uzak durmak şeklindeydi: Bu türlü oruç ümmet-i Muhammed'den kaldırılmıştır. Zira Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) sükût orucunu yasaklamıştır. Meryem'e, adağını işaretle bildirmesi emredilmişti. Yani, bunu sözle değil işaretle söyle denilmişti. Bundan maksat; âdi insanlarla tartışmanın gereksizliği ve henüz beşikte olan İsa'nın sözüyle yetinmedir. Zira bu, Meryem’in suçsuzluğu konusunda ileri geri konuşanın ağzını kapayacak bir durumdur. Allah, Meryem’in suçsuzluğunu İsa vasıtasıyla ortaya çıkarmak istedi. O da, daha beşikte iken anasının günahsız olduğunu söyledi. Buradan da anlaşılıyor ki: bayağı kimseler karşısında susmak icab eder. İnsanların en hakiri, karşısında muhatap bulamayan sefih kimsedir. Zemahşerî'nin nüktelerinden birisi de şudur: Alçaklığı en çok engelleyen şey, ondan yüz çevinnektir. Onun yulannı ancak ona aldırmamak çözer. Alçağın öfkesini ancak yumuşak kişiler kırar. Tutuşmuş ateşi ancak su söndürür. Yani adi kişinin öfkesi, şiddetlenmiş ateş gibidir, nasıl ki ateşi ancak su söndürürse onu da ancak mülayimlik söndürür. ”Ateş, yiyecek bir şey bula mazsa kendi kendini yer."

Çocuğu alıp kavmine getirdi. Meryem, loh usa lığı bitip temizlenince, İsa ile birlikte kavmine döndü. İbni Abbas şöyle dedi: ”Meryem onların yanından güneş doğarken çıktı. Öğle vakti çocukla birlikte yanlarına geldi." Rivayet edildi ki: Zekeriyya (aleyhisselâm) Meryem’i kaybetti. Onu mescidde bulamadı. Çok üzüldü. Teyzesinin oğlu Yusuf'a, çıkıp aramasını söyledi. Yusuf onu, ağacın altında buluncaya dek aradı. Meryem salih insanlar olan hane halkına ve kavmine geldiğinde Zekeriyya da onlarla birlikte oturmuş, ağlayıp, üzülüyorlardı. Sonra onu azarlayarak dediler ki: 'Ey Meryem! Tuhaf, acayip, tamamen yanlış bir iş yaptın. Âyette geçen ”Feriy" kelimesi, yalan, iftira demektir.

Ey Harun'un kız kardeşi! Harun'la, peygamber olan Harun'u kasdettiler. Zira Meryem, Harun'un kardeşi mesabesindeki kişilerin neslindendi. Ayrıca denildi ki; Harun, babası cihetinden Meryemin kardeşiydi. Babası salih bir zattı. Yine denildi ki; Hânın Mûsa'nın kardeşidir. Meryem’in ona nisbeti onun soyundan gelmesinden dolayıdır. Nasıl ki: Ey Arabin kardeşi! denildiğinde, ey onlardan biri! denmiş oluyorsa, ey Harun'un kardeşi! dendiğinde de aynı şey kastedilmiş oluyor. Baban İmrân da kötü bir kimse değildi. Annen de Fakıız kızı Hanne iffetsiz, fahişe değildi.' Bu babasız çocuğu nereden buldun? Bu ifade: ”tuhaf bir iş yaptın" sözünün açıklaması ve salih kimselerin çocuklarının fenalık yapmasının başkalarına göre daha kötü olduğuna dikkat çekilmesidir.

Meryem kendilerine cevap vermesi için onlara çocuğu gösterdi. Onlar da Meryem’in bu tavrını garipseyerek: 'Biz beşikteki çocukla nasıl konuşabiliriz?' Biz daha önce akıllı bir kimsenin kucaktaki çocukla konuştuğunu gömıedik. Çünkü onun, sözü anlayıp cevap venue gücü yoktur dediler.

Çocuk: 'Ben şüphesiz Allah'ın kuluyum. İsa fasih bir dille ilk söz olarak Allah'ın kulu olduğunu belirtti. Bununla kendisinin ilâh olduğunu söyleyen Hristiyanlara cevap vermiş ve annesine yapılan suçlamayı ortadan kaldırmış oluyordu. Çünkü Allahu teâlâ fahişe bir kadına İsa gibi bir çocuk, nasip etmez. Bana kitap İncil verdi ve beni peygamber yaptı. Bununla beraber

nerede olursam olayım beni mübarek çok faydalı, hayrı öğreten bir kişi kıldı. İsa, ileride olacak şeyleri, olmuş tarzında mazi sığasıyla haber verdi. Ulemânın çoğunluğuna göre, Allah İsa'ya çocuk yaşta peygamberlik ve İncil’i vermiştir. Zira o, büyük insan gibi akıllıydı. Meşhur görüşe göre ise Allah ona otuz yaşından sonra vah yetti. Buna göre Rasûllüğü, nebi liginden sonra olmuş oluyor. Yaşadığını müddetçe, namaz kılmamı, zekât vermemi... Bana kesin bir emir olarak namaz kılmamı, malın zekâtını vermemi emretti. İlâhi hitapların peygamberlere yöneltilmesi, ümmeti emirler ve yasaklar hususunda gayrete getirmek içindir. Bahru'l Ulûm'da şöyle dendi: ”Yaşadığım müddetçe" ifadesi; kul yaşadıkça üzerinden zahirî ibadetlerin ve diğer sorumlulukların asla düşmeyeceğine açık bir delildir. Bazı ibâhiyye mensuplarından nakledildiği gibi, kulun ibadetlerden muaf olacağı sözü tamamen küfür ve sapıklıktır.

Ve anneme iyi, güzel ve nazik davranmamı emretti. Bu söz de işaret etmektedir ki, Meryem’in kocası yoktur. Olsaydı babaya da iyilik tavsiye edilirdi. Beni Rabbine âsi kibirli bir zorba kılmadı.

Doğduğum günde, öleceğim günde ve diri olarak kabirden kaldırılacağım günde bana selâm olsun' dedi. Tabii bir baba olmaksızın doğduğum günde, öleceğim günde ölüm ve ölüm sonrası sıkıntılardan, dirileceğim günde kıyamet ve cehennem korkusundan selâmette olayım. Bu üç önemli safhada Allah'ın selâmeti Yahya'ya nasıl teveccüh ettiyse bana da öylece teveccüh etsin. İsâ bu sözlerle onlara hitab edince, anasının suçsuz olduğununa kanaat getirdiler. Onun iffetli ve şüpheden uzak bulunduğuna inandılar. İsâ bundan sonra normal konuşma çağına erinceye kadar konuşmadı.

İşte hakkında şüpheye düştükleri yüce vasıfları anlatılan Meryem oğlu İsâ, gerçek söze göre budur. Hristiyanların tanımladıkları gibi değil. Bu, onları en açık ve ilmî tarzda reddetmedir. Şüpheye düşüp Allah'ın oğludur dedikleri Meryemoğlu İsa hakkındaki gerçek ve sabit söz budur.

Allah için çocuk edinmek olur şey değildir. O Allah, Hıristiyanların iftirasından münezzehtir. Bir şeyin olmasına hükmederse ona sadece 'ol' der. O da olur. İsa için de ”ol" dedi. Hemen babasız oluverdi. Âyetin manası; Allah, varlıkların olmasını isterse buna engel olunmaz. İstediği tarzda ve gecikmeksizin hemen oluverir.

'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir. O'na kulluk edin. İşte doğru yol budur.' Bu söylediğim tevhid inancı, dosdoğru yoldur. O yola giren sapmaz. Böylece İsa'nın sözü tamam oldu.

Sonra gruplar kendi aralarında ayrılığa düştüler. ”Ahzâb", "hızb"ın çoğuludur. Cemaat demektir. Yani insanlardan ilâhî hitaba muhatap olanlar, aralarında ayrılığa düştüler. Bunlar kendilerine peygamber gönderilen topluluklardır. Nasturîler: İsâ, Allah'ın oğludur dediler. Yakubîler: O, Allah'ın kendisidir, önce yeryüzüne indi, sonra göğe yükseldi dediler. Melkânîler ise: O, Allah'ın kulu ve nebisidir dediler. Vay o büyük günü görecek kâfirlerin haline! Ayrılığa düşen kâfirlerin hesabı ve korkusu dehşetli olan kıyamet gününü görmekten ötürü vah haline! Veyl, helak demektir.

Bize geldikleri gün, neler görüp neler işitecekler! Kıyamet günü hesap ve ceza için Bize geleceklerinde gözleri ve kulakları ne de keskindir! Dünyada sağır ve kör iken burada şaşkınlık içinde pür dikkat kesilmeleri tabiidir. Taaccüp; sebebi bilinmediği için bir şeyi gözde büyütmektir. Sonra bu kelime normal ta'zim için de kullanılır olmuştur. Fakat, o zalimler bugün açık bir sapıklık içindedirler. Yani onlar dünyada hudutsuz ve açık bir hata içindedirler. Zira kendilerine fayda vereceği sırada her şeyi görüp, dinlemekten gafil oldular.

Ey Rasülüm Muhammed! Onlar bir gaflet içindeyken ve henüz iman etmemişlerken her işin bitmiş olacağı o pişmanlık günüyle onları uyar. Zalimleri, insanların üzüntü ve pişmanlık duyacakları gün ile korkut, o gün hesap bitirilir. Cennetlikler cennete, cehennemlikler cehenneme sevkedilir. Rivayet edildi ki, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e bu durumdan soruldu; O da şöyle buyurdu: ”Ölüm alaca bir koç suretinde getirilir ve boğazlanır. Cennetlik ve cehennemlikler bakar. Delicti şöyle bağırır: Ey cennet ehli! Size ölümsüz bir hayat. Ey cehennem ehli! Size de ölümsüz bir hayat... Cennetlikler sevindikçe sevinirler. Cehennemlikler ise üzüldükçe üzülürler." (4) O zalimler âhirette kendilerine yapılacak muameleden gafildirler, dünya hayatında hâlâ gaflet içinde bulunmaktadırlar.

Şüphesiz Biz yer yüzüne ve üzerinde olanlara vâris olacağı ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir. Bizden başka onlar üzerinde bir sahip yoktur. Onlar karşılık görmek için ister tek, isterse ortak olarak Bizden başkasına değil, sadece Bize döndürüleceklerdir.

Ey Rasülüm Muhammed! Kitapta İbrahimi de an. Kavmine İbrahim’in hikâyesini anlat. Zira bütün din menupları İbrahim’in faziletini kabul ederler. Arap müşrikleri de İbrahim soyundan gelmekle iftihar ederler. Cenab-ı Hak. Habibi Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e, şirki bırakmaları için onlara İbrahim’in tevhid inancını haber vermesini emretti. Gerçekten o, çok doğru bir peygamberdi. İbrahim gerçekten doğruluktan ayrılmayan, her vakit doğru hareket eden bir peygamberdi. Doğrulukla, peygamberlik sıfatlarını kendinde toplamıştı. Zaten doğruluk peygamberliğin aynlmaz şartıdır. Peygamber mutlaka doğru kimseden olur. Fakat sıddık (çok doğru) kimsenin, peygamber olması gerekmez. Nebilikle, Rasûllük arasındaki fark şudur. Rasul, ister insan ister melek olsun, hükümleri tebliği etmek üzere gönderilen kişidir. Nebi ise sadece insandan olur.(5)

Ey Rasülüm Muhammed! Hatırla ki bir zamanlar İbrahim babasına Âzer'e, kendisini tatlılıkla hakka davet için demişti ki: 'Ey Babacığım! İbadet sırasında senin övgü ve yalvarmalarını işitmeyen, huzurundaki tevazu ve saygını görmeyen ve sana dünya ve âhirette hiçbir fayda sağlamayan, Allah'ın azabını senden uzaklaştıramayan şeylere niçin tapıyorsun?

Ey Babacığım! Doğrusu vahiy yoluyla, sana gelmeyen bir ilim bana geldi. Öyleyse bana uy. Seni doğru yola ileteyim. Benden ilim öğrenmekten çekinme ki, seni en yüksek mertebeye çıkaracak, sapıklıktan kurtaracak dosdoğru yola ileteyim. Hazret-i İbrahim, fevkalâde cahil olmasına rağmen babasının cahil olduğunu söylemedi, gerçek de olsa kendini üstün ilim sahibi olarak tanımlamadı. Bilakis onun yol arkadaşı, yardımcısı tarzında kendini takdim etti. Bu, kibarlık ve incelik metodudur.

Ey Babacığını! Şeytana tapma. Putlara tapman bir bakıma şeytana tapm andır. Çünkü bu işi süsleyip püsleyen, seni putperestliğe teşvik eden şeytandır. Çünkü şeytan, Rah ma n'a âsi olmuştur. Adem'e secdeden yüz çevirmesi de bu isyanındandır. Malumdur ki, âsiye itaat, gazap doğurur ve nimetin elden çıkmasına sebep olur.

Babacığım! Şayet şeytana uymuş ve Rahmana isyan etmiş halde ölürsen doğrusu ben sana Rahman katından bir azap gelip de şeytanın dostu, ebedi lanette şeytanın yakını olmandan korkuyorum.' İbrahim’in bu korkusu, babasının iyi ve doğru davranmasını temin içindir.

Babası inadında ısrar ederek İbrahim'e şöyle dedi : 'Ey İbrahim! Sen benim tanrılarımdan yüz mü çeviriyorsun? Onlardan vazgeçip ayrılıyor musun? Bu bir nevi taaccüptür. Sanki onlardan yüz çevirmek akıllı işi değil. Eğer bundan vazgeçmezsen bu taunlara ibadeti yasaklamaya devam edersen, ölünceye veya benden uzaklaşıncaya kadar Yemin olsun seni taşlarım. Uzun müddet de benden ayrıl, git' konuşma dedi.

İbrahim: 'Sana selâm olsun' dedi. Bu, ikram ve iltifat selâmı değil, ayrılış selâmıdır. Çünkü bu, kötülüğe iyilikle karşılık vermek tarzında İbrahim’in, babasına duası değildir. Bu da gösteriyor ki; nasihat edilen kimse şiddet gösteriyorsa onu kendi haline bırakmak caizdir. Âyetin manası şudur: Benden salim oldun. Bundan sonra benden sana bir rahatsızlık dokunmaz. Seni incitecek bir şey söylemem. Fakat 'Senin için Rabbi inden mağfiret dileyeceğim yani seni imana kavuşturması, tevbeye muvaffak kılması için Rabbimden, seni bağışlamasını dileyeceğim. Bu türlü bir istiğfarın caiz olmasında herhangi bir tereddüt yoktur. Sakıncalı olan, küfür devam ettiği halde kâfire dua etmektir. İbrahim’in, babasına dua vadinde herhangi bir karışıklık yoktur. Başka bir âyette de buna işaret edilmektedir: ”...Senin için mağfiret dileyeceğim..." (Mümtehine: 4) Bu va'd, durumu net olmadığı için henüz babasının imanından ümit kesmezden önce idi. ”...Fakat O'nun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzak durdu." (Tevbe: 114) Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır. Rabbim bana çok çok lütuf ve ikramda bulunur. Size nasihatlerim fayda vermediği için senden ve kavminden dinim adına ayrılıyor, hicret ediyorum. Allah'tan gayri taptığınız putlardan da... Ben tek Rabbime ibadet ediyorum. Umarım ki Rabbime yalvarmaktan bahtsız, mahrum olmam.

Sizden de, Allah'tan başka taptıklarınızdan da ayrılıyor yani senden de kavminden de dinim uğrunda hicret ederek uzaklaşıyorum. Çünkü nasihatlarım size tesir etmedi, ve sadece Rabbime yalvarıyorum yalnız. O'na ibadet ediyorum. Umarım ki Rabbime yalvarmakta bahtsız olmam.' Elim boşa çıkmaz, gayretim zayi olmaz.

İbrahim, onları Allah'tan başka taptıklarıyla başbaşa bırakıp çekilince Şam'a hicret edince, kâfir akrabalarından ayrılmasına karşılık olarak Biz ona Yakub ve İshâk'ı bahşettik. Özellikle Yakub ve İshak'ın zikredilmesi, peygamberlerin şeceresi olmalarından dolayıdır. Ve onlardan her birini peygamber yaptık.

Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk, dinî ve dünyevî her türlü hayrı verdik. Her dilde üstün şekilde anılmalarını sağladık. Ayetteki ”Lisane Sıdk" övgü, medih demektir. Yani insanlar onunla iftihar ederler, onları hayırla yadederler, böylece âyet-i kerimedeki davetine uymuş olurlar. ”Sonraki nesiller arasında hayırla anılmamı sağla. ” (Şuâra: 84) Bil ki bu âyet-i kerimelerde bir takım önemli işaretler vardır: Bu işaretlerden birisi, yumuşaklık ve güzel ahlâktır. Çünkü sertlik, muhatabın uzaklaşmasına yol açar. Bu işaretlerden bir diğeri de ittibadır. Kimin derecesi yükselirse kitap ve sünnete daha çok sarılır, tâbi olur. Sehl b. Abdullah şöyle dedi: ”Nefse en zor gelen şey, tâbi olmaktır. Çünkü ittihada nefse rahat yoktur." Âyetlerdeki işaretlerden birisi de, uzlettir. Ebu'l-Kasım dedi ki: ”Kim dünya ve âhirette selâmet ararsa kötü arkadaşlardan uzak dursun. Çünkü kişi, sevdiğiyle beraberdir." Bu işaretlerden bir diğeri de, kim Allah rızası için sevdiğim terkederse Allah ona, dostu İbrahime yaptığı gibi, terkettiğinden daha güzel ve sevimlisini, bedel olarak verir. Onunla ülfet eder.

Ey Rasülüm Muhammed! Kitapta Mûsa'yı da an. Yakub'dan ayrı zikredilmesin diye Mûsa. İsmail'den önce zikredildi. Doğrusu o, halisdi ve elçi bir peygamberdi. Allah Mûsa'yı pisliklerden, noksanlıklardan ve diğer zaaflarden uzak yaptı. Allah onu, kendisini haber versin diye halka elçi gönderdi. Bundan dolayı, daha yüce ve daha hususi olduğu halde ”rasul", ”nebî"den önce getirildi. Ben fakir diyorum ki. Nebinin tehiri âyet sonlarına riayet (söz ahengi) içindir.

Ona Tûr'un sağ yanından seslenmiş ve özel konuşmak üzere onu yaklaştırmıştık. Tur; Mısır'la Med yen arasında bir dağdır. Biz Mûsa'ya, Mûsa'nın sağına gelen cihetten seslendik. Haddi zatında dağın sağı solu olmaz. Suyûti şöyle dedi: ”Mûsa, Medyen'den Mısır'a gitmek üzere yola çıktı. Mûsa'nın sağ tarafında, dağ yönündeki ağaçtan seslenildi." Allah onun durumunu, kralın, konuşmak için kendine yaklaştırıp arkadaşlığa seçtiği kimseye benzetti. Çünkü Mûsâ ile, melek aracı olmadan konuştu.

Rahmetimizden dolayı ona kardeşi Harun'u peygamber olarak bağışladık. Biz Mûsa'ya, ona olan rahmetimizden ötürü, kendisine destek ve yardımcı olmak üzere kardeşi Harun'u bağışladık. Nitekim Mûsa Rabbinden böyle istemişti : ”Bana ailemden bir vezir ver." (Tâhâ: 29) et-Te'vilatûn-Necmiyye adlı eserde denildi ki: ”Yukarıdaki âyet, peygamberliğin çalışmakla değil, Allahu teâlâ'nın lütfuyla olduğuna delâlet etmektedir. O, insanların gayretleriyle değil, kendi rahmet ve ikramıyla, insanlardan dilediğine nebilik, dilediğine ise Rasullük verir. Yine burada Hazret-i Mûsa'nın Allah katında çok makbul bir kimse olduğuna işaret vardır. Zira onun şefaatiyle, kardeşi Harun'a da nübüvvet ve risâlet vermiştir."

Kitap'ta İsmail’i de an. Cenab-ı Hak İsmail’i, babası İbrahim ve kardeşi İshakdan ayrı olarak zikreti. Bu, ona verdiği fazla önemden dolayıdır. Ey Rasülüm Muhammed! Kavmine Kur'an'daki, ceddin İsmail’in kıssasını da oku, anlat. Çünkü o, sözünde duran elçi bir peygamberdi. kendisiyle insanlar ve Allah arasındaki işlerde sözünü yerine getirirdi. Allah onu bu şekilde tanımladı. Çünkü o, sözünde durmakla meşhurdu ve bu konuda başkasında görülmemiş sadakat örnekleriyle tanınmıştır. Kurban edilme konusundaki sadakati misal olarak yeter. Kesileceği sırada şöyle diyerek sözünü yerine getirmiştir: ”...İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın." (Saftat: 102) Burada sözde durmaya teşvik vardır. Bil ki; Allahü teâlâ İsmail (aleyhisselâm)’i vaadinde durduğu için övdü. Bu da işaret etmektedir ki; övgü ancak vaadin gerçekleşmesiyle tahukkuk eder, tehdidin gerçekleşmesiyle değil. Bundan dolayı âlimler, cezai andı ima konusunda caymanın caiz olduğunu, mükâfat konusunda ise caiz olmadığını söylemişlerdir. İmam Vahidî bunu şu âyetin tefsirinde açıkça belirtmiştir. ”Her kim bir mümini kasden öldürürse, onun cezası, içinde sürekli kalacağı cehennemdir." (Nisa: 93) Araplar, birisinin kötülük vadedip verine getirmemesini ayıp ve döneklik saymazlar. Bilakis cömertlik ve fazilet sayarlardı. Şöyle denildi: Ben vaad ve tehditte bulunurum Tehditten vaz geçer, vaadimde dururum Şöyle de dendi: Bolluk zamanında vaadederse vaadinde durur Darlık zamanında tehdit ederse akıl ona engel olur. Bu konuda Yahya b. Mu âz ne güzel söyledi: ”Vaad ve vaîd (tehdit) haktır. Vaad kulların; şunu yaparlarsa onlara şunu vereceğim diye garanti etmesinden dolayı Allah üzerinde hakkıdır. Sözünde durmaya Allah'tan daha lâyık kim olabilir? Tehdit ise Allah'ın kullar üzerinde hakkıdır. Onlara, şöyle yaparsanız sizi cezalandırırım der. Onlar da yaparlarsa, ister affeder isterse cezalandırır. Zira cezalandırmak O'nun hakkıdır. Fakat münasip olanı af ve keremdir. Çünkü Allah çok bağışlayıcı çok merhamet edicidir." Allah İsmail’i, babası İbrahim zamanında Yemen kabilelerinden Cürhümlülere elçi göndermişti. Cürhüm bir Yemen kabileşidir. İsmail onlardan bir hanımla evlendi. Onlara Allah'ı haber veren bir nebi idi. Babası İbrahim’in şeriatı üzere amel etti. Ulemânın icmaına göre İsmail'e kitap inmemiştir. Lût. İshak ve Yakub peygamberler de böyledir.

Ailesine namaz kılmayı, zekât vermeyi emrederdi. Âyetteki ”ehl" den maksat, izdivaç ve doğum yönünden ilişkili kimselerdir. Önemli olan, kişinin önce kendine ve kendisine en yakın olanlara tam olarak yönelmesidir. Cenab-ı Hak bu hususta şöyle buyuruyor: ”Önce en yakın hısımlarını uyar. ” (Şuârâ: 214) ”Ailene namazı emret. ” (Tâhâ: 132) ”Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun. ” (Tahrim: 6) Yakınlar düzelirse herkes de düzelir. Namaz, bedenî ibâdetlerin en üstünüdür. Zekat ise mâli ibadetlerin en faziletlisidir. Rabbi katında beğenilmişti. Söz, hal ve hareketlerinde beğenilmişti. Zira Allah'a tam bağlıydı. Salihlerin birinden şöyle hikâye edildi: ”Bana misafirler geldi. Onlara dedim ki: 'Bana tesirli bir tavsiyede bulunun.' Dediler ki: 'Sana altı şeyi tavsiye ediyoruz. 1- Kimin uykusu çok olursa ondan kalb hassasiyeti umulmaz. 2- Kim çok yemek yerse ondan gece ibadeti beklenmez. 3- Zalimle arkadaşlık kurandan iyi bir dindarlık beklenmez. 4- Yalanı âdet edinmiş kimsenin dünyadan imanla ayrılması umulmaz. 5- İnsanlarla çok haşir neşir olanın, ibadetten zevk alması umulmaz. 6- Sırf insanların hoşnutluğunu isteyenin Allah'ın rızasını kazanması umulmaz.'"

Kitap'ta İdris’i de an. O Nuh'un babasının dedesidir. İdris (aleyhisselâm) ölçü ve tartıyı ilk kullanan, kalemle ilk yazı yazan ve ilk elbise dikendir. Daha önce insanlar deri giyiyorlardı. Çünkü o her halinde çok doğru bir peygamberdi. İkinci haber olan ”Nebi," birinci haber olan ”Sıddık"ı tahsis etmektedir. Çünkü her nebi Siddik, fakat her sıddık nebi değildir.

Onu yüce bir yere yükselttik. O yüce makam, dördüncü kat semadır. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Miraç'ta birinci semada Hazret-i Âdem’i, ikinci semada Yahya ve İsa'yı, üçüncü semada Yusuf'u, dördüncü semada İdris’i, beşinci semada Harun'u, altınca semada Mûsa'yı, yedinci semada İbrahim’i gördü.

İşte bunlar yani bu sûrede Zekeriyya'dan İdris'e kadar zikredilenler Allah'ın kendilerine çeşitli dinî ve dünyevî nimetler verdiği peygamberlerden Âdem’in zürriyetinden... Zürriyet, çok çok oldu, anlamındaki ”Zere'e" kelimesinden türemiştir. İnsan ve cin soyu için kullanılır. Nubla birlikte gemide taşıdıklarımızdan yani onların soyundan -bunlar İdris’in dışındakilerdir. Çünkü İbrahim, Nuh'un oğlu Sâm'ın soyundandır.- İbrahim ve İsrail ( Yakub)’in soyundan -Mûsa, Harfin, Zekeriyya, Yahya ve İsa bunlardandır- Burada kızların çocuklarının da zürriyetten sayıldıklarına delil vardır. Çünkü Meryem oğlu İsâ Yakub soyundandır. Doğruya ulaştırdığımız ve seçkin kıldığımız peygamberlik ve ikram için seçip, hakka yönelttiğimiz kimselerdendir. Rahman'ın âyetleri kitaplarındaki korkutma ve teşvik âyetleri onlara yani bu peygamberlere okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. ”Sücceden" kelimesi, ”sâcid"in çoğulu, ”Bukiyyen" kelimesi ise ”Bakin"in çoğuludur. Yani sizden önceki peygamberler, nesebi erinin yüceliğine, şahsiyetlerinin kemaline, Allah'a yakınlıklarına rağmen secde ediyor ve Allah'ın âyetlerini işitince ağlıyorlardı. Siz de onlar gibi olun. Hadisi Şerifte şöyle buymldu: ”'Kuran-ı okuyun ve ağlayın. Şayet ağlamazsanız, kendinizi ağlamaya zorlayınız." yani gözün ağlamazsa kalbin sana uysun. Kur'an-ı işitince üzüntüye kapılın. Çünkü Kur'an hüzünlüler üzerine hüzünle inmiştir.

Onların ardından öyle bir nesil geldi ki... Arkadan gelenin iyisine ”halef kötüsüne ”half denir. Yani peygamberlerin ardından onları takib eden kötü nesiller, çocuklar geldi. Onlar Yahudi, Hristiyan ve Mecusilerdir. Hadis-i Şerifte şöyle buy ruhlu: ”Hiçbir peygamber yoktur ki, ümmetinden O 'nun sünnetine bağlı, emirlerine uyan yardımcıları ve ashabı olmasın. Ancak kendilerinden sonra yerlerine yaramaz kimseler geçer. Yapmadıklarını (yapın) derler. Emredilmedikleri şeyleri yaparlar. Onlara kim eliyle karşı çıkarsa mümindir. Onlara kim diliyle karşı çıkarsa mümindir. Onlara kim kalbiyle karşı çıkarsa o da mümindir. Bunların dışında olanlarda hardal tanesi kadar iman yoktur." Namazı bıraktılar... Ya büsbütün terkettiler, ya vaktinde kılmadılar veya sevabını zayi ettiler. Çünkü huzurlu ve içten kılmıyorlardı. Şehvetlere uydular... İçki içmek, çeşit çeşit günahlara dalmak suretiyle nefislerine uydular. Bir kitapda şöyle söylendi: ”Allah Davud'a şöyle variyetti: Dünya, üzerine köpeklerin üşüşüp oraya buraya çektikleri bir leş gibidir. Onlar gibi olup, onlarla bu leşi sürüklemek ister misin? Ey Davud! Helâl gıda, yumuşak (lüks) elbise, iyi şöhret ve âhirette cennet asla bir arada olmaz" Bilmiş ol ki; şehvet ve lezzet yollarının açılmış olması, hayır ve âhirette kurtuluş alâmeti değildir. Bundan dolayı Hazret-i Ömer, soğuk suyla balı bir arada yemedi ve: ”Bunun hesabından beni uzak tutun" dedi. Âyetteki şehvetlerden maksat, kötü arzu ve lezzetlerdir. Şehvetle hevâ arasında fark vardır. Hevâ kötüdür ve şehvetler cümlesindendir. Şehvet ise bazan iyi olur. Bu, insanı olgunluğa götüren şehvettir. Bazan da kötü olur ki bu da nefsi emmârenin kötü iş yapmasıdır. Bu da sadece bedenî zevklerin bulunduğu şeylere iltifat etmektir. Şehvetlere ve hevaya karşı çıkmak ve lezzetleri terk etmek gibi üstün ve değerli bir ibadet yoktur. Şair şöyle dedi: Şeytan ve nefse aykırı gel, onlara isyan et Cana candan nasihat etseler de itham et. Onlar azgınlıklarının cezasını çekeceklerdir. Kötü akıbete uğrayacaklardır. Denildi ki: ”Ğayy", cehennemde bir vadidir. Cehennemin diğer vadileri onun şerrinden Allah'a sığınırlar. Orası, zina edenler, faiz yiyenler, namazı terkedenler için hazırlandı. Bu takdirde âyetin manası: Onlar cehennemin Ğayy vadisine varacaklar demek olur.

Ancak tevbe eden, iman edip yararlı iş yapanlar bunun dışındadır yani şirk ve günahlardan dönen, küfür yerine imanı seçen, tevbeden sonra güzel hareket edenler... Bunlar hiçbir haksızlığa uğratılmadan Rahman'ın kullarına gıyaben vaadettiği cennete, Adn Cennetlerine gireceklerdir. Evet işte bu sıfatlara sahip olanlar Allah'ın kesin vadi üzere cennete girecekler, amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmeyecek. Bu Adn Cennetidir ki. Rahman onu kullarına gıyaben vadetmiştir. Adn, cennetin özel ismidir. İkamet ve sevap yurdu demektir. Onlar Allah'ın vadettiği Adn Cennetini görmemişler, sadece haber üzerine inanmışlardır. Şüphesiz O'nun vaadi yerini bulacaktır. Şüphesiz Allah'ın vaadettiği cennete, söz verilen kimseler mutlaka girecektir. Bu vaadde cayma yoktur.

Ancak tevbe eden, iman edip yararlı iş yapanlar bunun dışındadır yani şirk ve günahlardan dönen, küfür yerine imanı seçen, tevbeden sonra güzel hareket edenler... Bunlar hiçbir haksızlığa uğratılmadan Rahman'ın kullarına gıyaben vaadettiği cennete, Adn Cennetlerine gireceklerdir. Evet işte bu sıfatlara sahip olanlar Allah'ın kesin vadi üzere cennete girecekler, amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmeyecek. Bu Adn Cennetidir ki. Rahman onu kullarına gıyaben vadetmiştir. Adn, cennetin özel ismidir. İkamet ve sevap yurdu demektir. Onlar Allah'ın vadettiği Adn Cennetini görmemişler, sadece haber üzerine inanmışlardır. Şüphesiz O'nun vaadi yerini bulacaktır. Şüphesiz Allah'ın vaadettiği cennete, söz verilen kimseler mutlaka girecektir. Bu vaadde cayma yoktur.

Orada boş söz değil, sadece selâm duyarlar. Bu cennetlerde taydaşız, fuzulî söz işitmezler. Bu, cennet halkından boş söz sadır olmayacağından kinayedir. Burada, bu dünyada da boş sözden sakınmak gereğine dair bir tenbih vardır. Onlar orada ancak meleklerin kendilerine veya birbirlerine olan ”selâm" sözünü işitirler. Orada sabah akşam rızıkları vardır. Bundan maksat, rızıklarının devamlı oluşudur. Ben sabah-akşam filanın yanındayım demek, devamlı oradayım demektir. Denildi ki; ”Onların rızıkları, sabah akşam yemekleri ölçüsünde verilir. Çünkü cennette gece gündüz yoktur. Onlar daimî bir nûr içinde bulunurlar. Allah cenneti bu şekilde tanımladı, zira Araplar, sabah akşam rızkından daha değerli bir yaşayış bilmiyorlardı." Hasan-ı Basrî dedi ki; ”Allah her kavmi, sevdikleri şeylerle teşvik etmek istedi. Bundan dolayı Acemin âdetlerinden olan altın, gümüş bilezikleri, ipek elbiseleri. Yemen eşrafının âdeti olan koltukları zikretti. Araplar için de sabah akşam gıdası kadar hoş bir şey yoktu."

Kullarımızdan muttaki olanları mirasçı kılacağımız cennet işte budur. Özellikle sana anlatılan ve Allah'a itaat edip şirk ve günahtan sakınan kullarımızı, miras bırakanın malını varise bırakıp nemalandırdığımız gibi mirasçı kılacağımız cennet işte budur.

Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Müfessir Mücahid dedi ki: Cebrail Hazret-i Peygamber'e gelmekte gecikti. Bilahare geldi. Rasûlüllah ona: ”Seni alıkoyan nedir?" deyince bunun üzerine bu âyet nazil oldu. Bazı müfessirler şöyle söyledi: Bu, Cebrail’in sözünü hikâyedir. Cebrail’in gelişi gecikince bu durum Hazret-i Peygambere çok ağır gelmiş, müşrikler de: ”Rabbi. Muhammedi terketti ve ona kızdı" demeye başlamışlardı. Rasûlüllah Cebrail'e dedi ki: ”Geciktin, seni çok özledim" Cebrail de: ”Ben daha çok özledim fakat ben bir emir kuluyum. Gönderildiğim zaman gelir, bırakıldığım zaman da kalırım." dedi. Bunun üzerine bu âyet ve Duhâ sûresi nazil oldu. Geçmişimizi, geleceğimizi ve ikisi arasındakiler (i bilmek) O'na mahsustur. Âhirete ait, dünyaya ait, şimdiye kadar olan ve bundan sonra kıyamete kadar olacak şeyleri ancak Allah bilir. Rabbin asla unutkan değildir. Kâfirlerin sandığı gibi Rabbin seni terk edecek yahut da unutacak değildir. Unutmak, hatırlamanın zıddıdır.

O, göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbidir. Göklerin, yerin ve bütün ınahlukatın sahibi olan Allah nasıl unutulabilir? Öyleyse O'na ibadet et madem ki Rab odur. O'na ibadette devamlı ol. Ey Rasûlüm Muhammed! Ve bu ibadette sabırlı ol. İbadetin zorluklarına katlan, vahyin geç gelişine, kâfirlerin seninle alay edip şımarmalarına üzülme. Zira Allah seni gözetip korur. Dünya ve âhirette sana iltifat eder. Hiç O'na benzeyen birini bilir misin? İsimde, denklikte ona ortak, ilâh diye isimlendirilebilecek birisi var mıdır?

İnsan: 'Ben öldüğümde mi diriltileceğim?' der. Öldükten sonra dirilmeyi inkâr ve garip görme tarzında böyle der. Buradaki insandan maksat, ”Ubey b. Halef" dir. O çürümüş bir kemik alıp ufalamış ve şöyle demişti: Muhammed, böyle çürümüş kemik haline geldikten sonra tekrar diriltileceğimizi söylüyor. Ölüp, darmadağın olduktan sonra diri olarak kabirden çıkarılacağım, yani tekrar hayata döndürüleceğim öyle mi?

İnsan hiç düşünmez mi ki, o daha önce hiçbir şey değilken Biz kendisini yaratmışızdır. Soru, inkâr ve azarlama içindir. Yani: Düşünmüyor da böyle mi söylüyor? Şimdiki yaşamakta olduğu hayattan önce, mutlak bir yokluk halinde iken yarattığımızı hiç düşünmüyor mu? Düşününce bilir ki: Başlangıçta hiçbir madde olmaksızın yaratmaya kadir olan, dağılmış bütün maddeleri bir araya getirmeye de kadirdir. Bu âyette, kıyasın geçerli olduğuna dair delil vardır. Zira Allah inkarcıyı kınadı ve ikinci yaratılışı, birinci yaratılışa kıyas etmediği ve ilk yaratılışı, öldükten sonra dirilmeye delil getirmediği için onu cahil saydı.

Rabbine Yemin olsun ki Biz onları uydukları şeytanlarla beraber mutlaka hasredeceğiz. Öldükten sonra dirilme konusunda ileri geri konuşanları, kendilerini baştan çıkaran şeytanlanyla birlikte diri olarak topraktan çıkardıktan sonra mutlaka mahşerde toplayacağız. Zira her inkarcı, şeytanıyla birlikte zincire vurulmuş olarak haşredilecektir. Sonra onları, durumun vahametini görüp ayakları üzerinde durmaya güç yetiremedikieri için diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. ”cisiyy" kelimesi ”câs'ın çoğuludur.

Sonra her toplumdan, grup ve ümmetten Rahman'a en çok kim baş kaldırmışsa onları ortaya çıkaracağız, Toplandıkları zaman, isyan derecelerine göre sırayla ateşe atacağız, daha azgın olanların cezası daha şiddetli olacaktır. Pek tabiidir ki, hem sapık hem de başkalarını saptıranla, başkasına uyup sapıtanın cezası bir olmaz. Ayın şekilde, ortalığa şüphe saçan kişiyle, saflığından dolayı başkasına uyanın cezası da ayın olmaz. Nitekim Cenab-ı Hak şöyle buyuruyor: ”İnkâr eden, Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuklarına karşılık azap üstüne azap veririz." (Nahl: 88)

Sizden cehenneme girmeye, bu seçilip çıkanlar arasında en lâyık olanları Biz biliriz.

Sizden cehenneme uğramayacak yoktur. Bu, Rabbinin yapmayı üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür. Ey İnsanlar! Sizden herbiriniz mutlaka cehenneme uğrar. Zira cehenneme uğramak. Rabbin için kesin bir hükümdür ki, bunu kendine vacip kılınıştır.

Sonra muttakileri kurtarırız. Cehennemliklerden olup Allah'tan korkanları lütfumuzla kurtarırız. Zalimleri de diz üstü çökmüş olarak orada bırakırız. Kendilerine, kâfirlik ve isyanla yazık edenleri ise orada hareketsiz bırakırız. Bu âyet onların, zillet içinde oturup, kurtulanlarla birlikte cennet etrafına doğru hiç hareket edemiyeceklerine işaret etmektedir. Bilmiş ol ki, Mutezile: ”Cehenneme giren bir daha çıkamaz" dediler. Mürcie ise: ”Mü'min asla cehenneme ginnez. Zira âyette geçen ”vurûd" kelimesi, duhûl değil, huzur manasınadır" dediler. Ehl-i Sünnet ise: ”Allah'ın, âsi kullarını önce cehennemle cezalandırıp sonra oradan çıkamıası caizdir. ”Vürûd," duhûl manasına da gelir," dediler. Bunu destekleyen bazı âyetler şunlardır: ”Firavun onları cehenneme götürür." (Hûd: 98) ”Siz ve Allah'tan gayrı taptıklarınız cehennem yakıtısınız. Oraya gireceksiniz." (Enbiya: 98) ”Sonra muttaki olanları kurtaracağız." (Meryem: 72) çünkü kurtarmak ancak cehenneme girdikten sonra mümkün olur. Başka bir âyette de buna işaret ediliyor: ”Biz onu üzüntüsünden kurtardık. Müminleri böyle kurtarırız." (Enbiyâ: 88) Allahu teâlâ: ”Yaptıklarına karşılık tarafımızdan kendileri için iyi şeyler yazılmış olanlar, iste onlar cehennemden uzak tutulanlardır. Cehennemin uğultusunu işitmezler." (Enbiya: 101) buyurmuşken mü'nıinler cehenneme nasıl girerler elersen: Buna şöyle cevap veririm: Maksat cehennem azabından uzaklaştırmaktır. Hasan-ı Basrî ve Katâde dediler ki: Cehenneme girmek, cehennem üzerine uzatılmış köprüyü geçmek demektir. Zira cennete sırat köprüsünden başka yol yoktur. Maksat girmek değil, girmiş hükmünde olmaktır. Hadis-i Şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Bir müminin üç çocuğu ölür (sabreder) se cehenneme pek az bir müddet girer."(S) Bu, şu âyette işaret edilen husustur: ”Sizden herkes mutlaka oraya girer. ” (Meryem: 71)

Kur'an âyetlerimiz kendilerine müşriklere apaçık okunduğu zaman, inkâr edenler inananlara: 'Bu iki topluluğun hangisinin makamı daha iyi ve yeri daha güzeldir?' derler. Nadr b. Haris ve yandaşları gibi kâfirler, gariban mü'minlere şöyle diyorlardı: ”Hangimiz mevki ve makam yönünden daha hayırlıdır? Biz mi yoksa siz mi? ” Bazı müfessirler dedi ki: ”Nediyy" kavmin ileri gelenlerinin, dost ve yardımcı takımının toplandığı meclis, kulüp demektir. Rivayete göre Mekke müşriklerinin önde gelenleri, saçlarını tararlar, yağlarlar, kokulanıp pahalı zilletlerle süslenirler, apaçık Kur'an âyetlerini işitip, karşı koymaktan âciz kaldıklarında dünyevî varlıklarıyla övünerek fakir mü'minlere şöyle derlerdi: ”Şayet siz hak, biz bâtıl üzere olsaydık dünyada sizin vaziyetinizin bizden daha iyi olması gerekirdi." Bundan maksatları mü'minleri dinlerinden döndürmekti.

Cenah-ı Hak onları şöylece reddetti: Onlardan önce nice nesilleri yok ettik ki, onlar varlıkça ve gösterişçe bunlardan daha üstündüler. Her asrın halkı, kendilerinden sonrakileri için bir ”karıî'ûır. Çünkü onlardan önce gelmişlerdir. Hayvanın boynuzuna da, önde olduğu için ”karn" denir. ”Esas" ev eşyası, ”ri'y" görünüm ve şekil demektir. Yani: Âd, Semûd ve benzerleri nice geçmiş milletleri Mekke kafirlerinden önce çeşit çeşit azaplarla he lâk ettik. Eğer Bizim katımızda değerli oldukları için onlara mal, mülk vermiş olsaydık bu şekilde helak etmezdik. Bunda açık bir tehdit vardır. Denmek isteniyor ki, müşrikler bu durumu dikkate alsınlar.

De ki: 'Sapıklıkta olana Rahman mühlet versin. Sonunda, tehdit edilegeldlkleri azabı, ya da kıyamet gününü gördükleri zaman kimin yerinin daha kötü ve taraftarlarının daha zayıf olduğunu bileceklerdir.' Mal mülkle övünen kâfirlere de ki; cehalete gömülmüş, işlerin sonucundan habersiz olan, Rahmanin kendisine mal ve uzun ömür verdiği, yani azabı daha çok olsun diye acele etmeyip istidrac kabilinden ve ihsan şeklinde ömrünü uzatıp, mal ve çoluk çocuğunu artırdığı kimseler tehdit edildikleri azabı görünce ki, bu azap: Müslümanların onları öldürüp esir almaları tarzında ya dünyevî veya kıyamet günü uğrayacakları üzüntü ve helak şeklindeki uhrevî azaptır. Evet bu azabı gördüklerinde bu iki toplumdan hangisinin daha kötü mevkide olduğunu bileceklerdir. O zaman, vaziyetin, düşündüklerinin aksine olduğunu, kendilerinin daha kötü, müminlerin ise daha iyi mevkide olduğunu, ayrıca cemaat ve taraftar yönünden kimin daha güçsüz bulunduğunu bileceklerdir. Fahrettin er-Râzî tefsirinde der ki: ”Farzedilsin ki, bu refah içindeki sapığın eceli uzatılsın. Akibet dünyada veya âhirette azapla son bulmayacak mı? O zaman nimetlerin fayda vermediğini bilecektir." "Taraftarlarının daha zayıf ifadesi özellikle kullanıldı, zira müşrikler kendilerinin dost ve yardımcıları olduğunu iddia ediyorlar, kulüp ve mahfillerinde bununla övünüyorlardı. Cenab-ı Hak bu hallerini reddetmektedir.

Allah, sapıkların sapıklığını artırdığı gibi doğru yolda olanların mü'minlerin de doğruluğunu iman, amel, olgunluk ve yakînlerini artırır. Baki kalacak yararlı işler, Rabbinin katında sevap olarak da, sonuç olarak da daha hayırlıdır. Bunların sevabı, sevap verilen kimseye daimi olarak fayda sağlar. Yani faydası daimi olan ameller, Rabbin katında kâfirlerin övündükleri şeylerden ve peşin dünya nasiplerinden daha hayırlıdır. Sonuç olarak da daha iyidir. Zira neticesi, Allah'ın rızası ve daimi nimettir. Kâfirlerin yaptıklarının sonucu ise gazap ve daimi azaptır.

Ey Rasülüm Muhammed! Âyetlerimizi inkâr eden ve: Âyet, öldükten sonra dirilmeyle alay eden Âs bin Vail hakkında nazil olmuştur. Habbab b. Eret’ın onda alacağı vardı. Alacağını istedi. O da: ”Muhammed’i inkâr etmedikçe vermem" dedi. Habbab da: ”Yemin olsun ki onu, ne ölü iken, ne diri iken ne de diriltileceğimiz vakit asla inkâr etmem," deyince Âs b. Vail: ”Öyle ise diriltileceğimiz güne kadar bekle, diriltildiğin zaman bana gelirsin. O zaman benim malım ve çocuklarım olur. Sana alacağını veririm," dedi. 'Bana elbette mal ve çocuk verilecektir.' diyeni gördün mü? Eğlenerek ve sözünün başına bir de yalan bir yemin ekleyerek: Şayet âhirette diriltil irs em bana elbette mal ve çocuk verilecektir, diyen adamın haline bak, onun acayip haline ve alçakça cüretine şaş ey Muhammed! Âyetteki ”gördün mü" sorusu, kâfilin haline taaccüb ve âyetleri inkâr etmelerinin tuhaf ve bayağılık olduğunu bildirmek içindir. Zira düşünse inkâr etmemesi gerekir. Âyetin manası: Aralarında öldükten sonra dirilmeyle ilgili olanların da bulunduğu âyetlerimizi inkâr edeni gördün mü?

O, görülmeyeni mi biliyor? Kendisine gay bin bilgisi ulaşacak derecede bir yüceliğe mi ulaştı ki, âhirette kendisine mal ve çocuk verileceğini söylüyor, üstelik bir de yemin ediyor. Halbuki gaybı bilmek sadece Allah'a hastır. Yoksa gaybı bilen Rahman katından bir söz mü almıştır?

Hayır, durum onun dediği gibi değil. Söylediğini yazacağız, Söylediği yalan, inkâr ve alayları onun aleyhine tesbit edeceğiz, ona göre cezalandıracağız. Ve kendisine mal ve çocuk verileceği iddiasının tam aksine Biz onun azabını, hak ettiği tarzda uzattıkça uzatacağız.

Bahsettiği şeyler yani dünyadaki mal ve çocukları, ölümünden sonra Bize kalacak, kıyamet günü kendisine mal ve çocuk eşlik etmeyecek, kendisi de. Bize tek olarak gelecektir.

Onlar kendilerine kuvvet ve şeref kazandırsın diye, Allah'ı bırakarak tanrılar edindiler. Kureyş müşrikleri Allah'ı bırakıp putları ilâh edindiler. Güya kendilerini Allah'ın azabından kurtaracak, yardımcı ve şefaatçiler olacaklar da, böylece onlarla şeref bulacaklar! Büyüklerden birisi şöyle dedi: ”Sen şerefi, zillet yerinde ararsan nasıl elde edersin? Çünkü sen zaten mahluktan bir şey istemekle kendini alçaltmış olursun. Şayet yapabilirsen Haktan isteyerek kendini şerefli kılabilirsin, böylece dünya ve âhirette hep aziz olursun."

Hayır, hayır, durum onların zannettikleri gibi değil, kâfirler putlara yapmış oldukları ibadetlerini inkâr edecekler, dünyada iken onları Allah gibi sevip ibadet etmelerinin ardından şimdi onlara düşman kesileceklerdir.

Kâfirlerin üzerine onları kışkırtan şeytanlar gönderdiğimizi biliyor musun? Kötü tercihleri sebebiyle kâfirler üzerine onları çeşitli vesvese ve teşviklerle günahlara teşvik ve tahrik eden şeytanları musallat ettiğimizi biliyor musun? Maksat, kâfirlerin sözleri, onların sapıklık ve taşkınlıkları, inatta aşırılıkları konusunda Rasûlüllah’ın hayretini uyandırmaktır.

Onlar hakkında acele etme yani çabucak helak olsunlar da sen ve mü'minler onların şerlerinden rahat olasınız ve yeryüzü onların fesadından temizlensin diye acele etme. Biz onlarıdı günlerini) teker teker sayıyoruz. Biz onların yaşayacağı günleri sayıyoruz, onların helâkları için acele etme, zaten pek az bir günleri kalmıştır. Nefesleri sayılıdır. İbn Abbas (radıyallahü anh) bu âyet-i okuduğunda ağlar ve şöyle derdi: ”Son sayı, canının çıkması, son sayı, ailenden ayrılman ve son sayı, kabre girmendir." İbnü's-Semmâk Halife Me'mun'un yanında bulunuyordu. Bu âyeti okudu ve şöyle söyledi: ”Madem ki nefesler sayılıdır. Öyleyse uzaması mümkün değildir. Tükenen şeyler ne de çabuk tükenir!" Bir bedevî şöyle demiştir: ”Vakitlerin kesip attığı ömürle ve musibetlere maruz bedenle nasıl sevinebilirsin."

Muttakileri o gün Rahman'ın huzurunda, O'na gelmiş konuklar olarak toplarız. Ey Rasülüm Muhammed! kavmine, teşvik ve tehdit yoluyla takva ve itaat ehli kimseleri toplayacağımız günü hatırlat. Heyetler, ikram ve ihsanlarını bekleyerek kralların huzuruna nasıl gelirlerse muttakiler de, kendilerini geniş rahmetiyle kaplayacak olan Rahmanın huzuruna öylece gelirler.

Suçluları susuz olarak (suya götürür gibi) cehenneme süreriz. Suçluları da yalın ayak, susuz vaziyette hayvanlar gibi cehenneme süreriz. Çünkü suya inen, susuz olduğu için iner. Vird; suya inmek demektir.

Rahman'ın katında söz ve izin alandan başkasının şefaate gücü yetmez. Kullardan hiç kimse şefaat hususunda Allah'tan izin almadıkça âsilere şefaatçi olamaz.

'Rahman çocuk edindi' dediler, yani Yahudi, Hrisîiyan ve ”melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen Araplar böyle dedi.

Allahu teâlâ da onlara : Yemin olsun ki ortaya pek kötü bir şey attınız dedi. ”İdd"; kötü iş, musibet, nefret edilen şey demektir, yani ölçülemeycek kadar kötü bir iş yaptınız.

Rahman'a çocuk isnad etmelerinden dolayı nerede ise gökler parçalanacak, yer yarılacak. Bu sözün vahametinden ötürü neredeyse gökler param parça olacaktı. Yer de nerede ise yarılıp, parçalara ayrılacaktı. Rivayet edildi ki: sahabeden birisi şöyle dedi: ”Âdemoğulları bir ağacın yanına geldiklerinde mutlaka ondan fayda görürlerdi. Ne zaman ki facir Âdemoğulları: Rahman çocuk edindi dediler. Yeryüzü çoraklaştı, ağaçlar dikenlendi." Dağlar göçecekti. Bu âdi söz sebebiyle büyük büyük cisimler parçalanacak, un ufak olacaktı. Nerede ise göklerin parçalanması, yerin yarılması, dağların göçmesi, Rahman'a çocuk isnat etmeleri yüzündendi.

Rahman'a çocuk isnad etmelerinden dolayı nerede ise gökler parçalanacak, yer yarılacak. Bu sözün vahametinden ötürü neredeyse gökler param parça olacaktı. Yer de nerede ise yarılıp, parçalara ayrılacaktı. Rivayet edildi ki: sahabeden birisi şöyle dedi: ”Âdemoğulları bir ağacın yanına geldiklerinde mutlaka ondan fayda görürlerdi. Ne zaman ki facir Âdemoğulları: Rahman çocuk edindi dediler. Yeryüzü çoraklaştı, ağaçlar dikenlendi." Dağlar göçecekti. Bu âdi söz sebebiyle büyük büyük cisimler parçalanacak, un ufak olacaktı. Nerede ise göklerin parçalanması, yerin yarılması, dağların göçmesi, Rahman'a çocuk isnat etmeleri yüzündendi.

Halbuki Rahman'a çocuk edinmek yaraşmaz. Böyle söylediler ama, haddi zatında Allahu teâlâ çocuk edinmekten münezzehtir. Çünkü çocuk babadan bir parçadır. Mürekkeptir. Onu terkib edip birleştiren birine ihtiyaç vardır. Terkib ediciye muhtaç olan, ilâh olamaz.

Göklerde ve yerde oları her şey melekler, insanlar ve cinlerin hepsi sadece Rahman'a baş eğmiş kul olarak gelecektir. Kıyamet günü bütün mahlûkat. Rahmana boyun eğmiş, kulluklarını itiraf etmiş olarak gelirler. Melekler, İsâ. Üzeyr ve başkaları da böyle gelir. Köleler, efendiler için nasıl yapı yorsa, bütün mahlûkat da öylece boyun eğerek Rahman'ın Rabliğine sığınırlar. Allah'ın onlardan çocuk edinmesi münasip değildir.

Yemin olsun ki (Allah) onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. Hiç kimse dışarda kalmayacak şekilde onları kuşatmış, onların şahıslarını, nefeslerini ve ecellerini saymıştır.

Kıyamet günü hepsi O'na tek olarak gelecektir. Herkes O'na yardımcı ve yoldaşlardan uzak olarak tek başına gelecektir. Kudsi Hadis'te şöyle buyuruldu: ”Âdemoğlu Beni yalanladı. Halbuki buna hakkı yoktu. Âdemoğlu Bana dil uzattı. Buna da hakkı yoktu. Beni yalanlamasına gelince: Beni, baştan yarattığı gibi ilerde tekrar dirilt enıez demesidir. Halbuki, ilk yaratmak tekrar yaratmaktan daha kolay değildir. Bana dil uzatmasına gelince: Allah, çocuk edindi demesidir. Halbuki Ben, bir olan, her şey kendisine muhtaç bulunan, doğmayan, doğurmayan ve hiç kimse kendisine denk olmayan Allah'ım" (9)

İman edip, salih amel işleyenler için Rahman, (gönüllerde) bir sevgi yaratacaktır. Kalb ve beden amellerini birleştiren mü'min ve salih amel sahipleri için Rahman, iman ve güzel amellerinden dolayı kalblerde sevgi ve muhabbet yaratacaktır.

Biz Kur'an'ı, Allah'a karşı gelmekten sakınanları müjdelemen ve inatçı milleti uyarman için senin dilinde (indirerek) kolaylaştırdık. Onunla müjdele ve uyar. Zira Biz onu senin açık Arapça lisanın üzere indirdik ki, içindeki emir ve yasaklara uyarak muttaki olacakları müjdeleyesin. İman etmeyip inat edenleri de uyanısın. ”İmar" bildirme, korkutma ve sakındırma demektir. ”Lüdd" Eledd’in çoğuludur, aşırı düşman demektir. Hadis-i Şerifte şöyle buyuruluyor: ”Kişilerin Allah'a en sevimsiz olanları, düşmanlıkta aşırı gidenlerdir." Bu inatçılardan önce de Peygamberleri, kendilerini azap ve helakla uyardıktan, Allah'ın âyetleriyle sakındırdıktan sonra nice milletleri helak ettik.

Onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Sen onlardan herhangi birini duyuyor hissedip görüyor veya onlara ait, onlardan hafif de olsa cılız bir ses işitiyor musun? ”Rikz," gizli, kapalı demektir. Yani onları tamamen helak ettik. Onlardan hiç kimse görülmeyecek, kendilerinden en ufak bir ses işitilmeyecek şekilde köklerini kazıdık. Âyet-i kerimede Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) için, kâfirleri helâkla tehdit meyanında müjde ve uyarmaya dair teşvik vardır.

TAHA SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 135 âyettir. Tâ. Hâ. İslâm âlimleri bu kelimenin mahiyeti hakkında ihtilâf etmişlerdir. Bazıları, Tâhâ Kur'an'ın adıdır, ya da sûrenin ismidir derken, bir başkası, Tâhâ Rasûlüllah’ın (sallallahü aleyhi ve sellem) ”Ahmed", ”Yasin" ve başka diğer isimleri gibi isimlerinden biridir demiştir. İkinci âyette ”Aleyke/sana" ifadesi de bu görüşü güçlendirmektedir. Buna göre, nida harfi mahzuftur. Bu açıklamaların doğrultusunda âyetin şekli ”Yâ Tâhâ=(Ey Tâhâ)" takdirinde olur.

Biz Kur'an'ı sana güçlük çekesin diye değil... Âyette geçen ”liteşkâ" kelimesinin kökü olan ”eşşaka" kelimesi yorgunluk duymak, güçlük çekmek manasınadır. Bu kelime yorgunluk duymak, güçlük çekmek anlamına gelince âyetin manası: Biz Kur'an'ı sana Kureyşlilerin inkârına aşırı derecede üzülmen nedeniyle güçlük çekesin diye indirmedik. Çünkü sana düşen sadece tebliğ etmektir ve sen de bunu yerine getirdin. Artık bu görevden sonra onların inanmamasından sen sorumlu değilsin, demek olur. Âyeti şu şekilde anlamak da mümkündür: Biz Kur'an'ı sana çok riyazat yapman, çok teheccüd namazı kılman ve bütün geceyi namazla geçirmen suretiyle güçlük çekesin diye indirmedik. Çünkü sen ancak din-i hanif ile gönderildin.

Ancak Allah'tan korkanlara bir öğüt olsun diye indirdik. Âyetin bu son kısmı mefulün leh (sebep bildiren tümleç Vtir. Sanki şöyle söylenmektedir: Biz Kur'an'ı sana tebliğinde yorulup güçlük çekesin diye indirmedik, fakat bir öğüt ve hatırlatma olarak indirdik. Bu öğüt ve hatırlatma yüce Allah'ın bunları duyup korkacak olduğunu bilen kimseler içindir.

(Kur'an) yeri ve yüce gökleri yaratan onları yokluktan varlık âlemine çıkaran (Allah) tarafından peyderpey indirilmiştir. Âyet metninde ”yaratılma" olgusunun sadece yeryüzüne ve göklere tahsis edilmesinin sebebi, bunların kâinatın belkemiği ve aslı olmalarından dolayıdır. Göklerin ”yücelik" le nitelenmesi bunların yükseklikleri sebebiyle yaratıcısının kudretinin azametine delâlet etmeleri nedeniyledir.

Rahman meleklerin taşıdığı Arş'a istiva etmiştir. ”Arş" kelimesi Arapçada hükümdarın kürsüsü anlamına gelir. ”İstiva" istikrar anlamınadır. Bazı âlimler derler ki: ”Bizler yüce Allah'ın mekândan münezzeh olduğuna kesin olarak inanmaktayız. Eğer böyle olmasaydı ”mekân" unsurunun da kadîm olması gerekirdi. Oysa Allahu teâlâ'dan başka kadîm olmadığına ve Onun ”istiva" dan ”istikrar ve oturma" yı kastetmediğine delil mevcuttur." (1) 1- Allah'ın sıfatlarıyla ilgili âyetler ve hadisler hakkında selef âlimlerinin görüşleri isabetlidir. Onların da dediği gibi, bizler bu sıfatlara onları herhangi bir mahlukun sıfatına benzetmeksizin ve inkâr etmeksizin, cisimlendirme ve başkasına benzetmeye meyletmeden, olduğu gibi inanırız. Bu konudaki ifadeleri herhangi bir te'vile sapmadan zahirine göre değerlendiririz, lin sağlam ve en isabetli yol budur. Buradaki maksadı başka bir şeydir. Ancak bizler hataya düşmekten korktuğumuz için bu maksadın ne olduğunu belirlemekle meşgul olmayız. Müteşabih âyetlerin te'vilini selef âlimlerinin ekserisinin görüşüne uygun olarak Allahu teâlâ'ya havale ederiz. Nitekim İmam Malik ve İmam Ahmed b. Hanbel’in: ”İstiva malumdur. Nasılhğı ve niceliği meçhuldür. Bunu araştırmak bid'attir," dedikleri rivayet olunur. Bu iki büyük imamın sözkonusu ifadeleriyle maksatları bu konudaki münakaşayı ve tartışmayı önlemektir. Cumhur âlimlerinin hareketleri de böyle olmuştur. Zira bu konuda açılacak olan tartışma ve münakaşa kapısı, Allah'ın kullarının çoğuna büyük zarar verecektir.

Göklerde, yerde ve ikisi arasında bulunan şeyler ile toprağın altında olanlar hep O'nundur. Göklerde ve yerde bulunan, atmosferde olan varlıklar, bulutlar, kuşlar sadece O'nundur. O'ndan başkasının ne ortaklık tarzında ve ne de bağımsız olarak bu yaratıklar üzerinde herhangi bir hakkı yoktur. Bütün bu zikrol unan kır mülkiyet, tasarruf, yaşatma, öldürme, yoktan varetme ve yoketme bakımından hep O'nundur. Âyet metninde yeralan ”serâ" kelimesi rutubetli toprak anlamınadır.

Eğer sen sözü açıktan söylersen, yüce Allah'ın zikrini ve O'na olan duayı açıkça yaparsan bilmiş ol ki Allahu teâlâ senin ilânına ve açıkça duana muhtaç değildir. Şüphesiz O, gizliyi de, gizlinin daha gizlisini de bilir. Yani Allah, başkasına gizlice söylediğin şeyi de, bundan daha gizli olan, kelimelerini telaffuz etmeksizin sadece hatırına getirdiğin şeyleri de bilir. Âyetin bu ifadesi, ya yüksek sesle yakarmayı yasaklama anlamınadır. Ya da kullara bir yol göstermedir. Birinci ihtimale göre âyet, ”Kendi kendine, yalvararak ve iirpererek yüksek olmayan bir sesle sabah akşam Rabbini an. Gafillerden olma" (Â'raf: 205) âyet-i kerimesinin benzeri olur. İkinci ihtimale gelince, âyet kullara yol gösteriyor ki, yüksek sesle yakarma, Allahu teâlâ'ya işittirmek amacıyla değil, insanın nefsinin zikri tasavvur etmesi, bunun insanın, gönlünde yerleşmesi, nefsin zikirden başka şeylerle meşgul olmasına engel olmak gibi başka gayeler içindir. Bu hedeflere ek olarak vesvesenin insan nefsine yaklaşamaması ve onun yakarma ile uzaklaştırılması, başkasının uyarılması, zikredenin sesinin ulaşabildiği yere kadar bereketin yayılması, zikre şahit olacak kişileri artırmak ve benzeri ... gibi hedefler de vardır. Rivayet olunduğuna göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Hayber'e yönelince sahabeler bir vadinin başına yaklaştılar. Burada yüksek sesle Allahu ekber, Allahu ekber demeye başladılar. Bunun üzerine Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Kendinize yumuşak davranınız. Seslerinizi yükseltmekte aşırı gitmeyiniz. Çünkü sizler ne bir sağıra, ne de burada mevcut olmayan birisine seslenmektesiniz. Sizler işiten ve sizlerle birlikte olan ve sizlere yakın birisine seslenmektesiniz," buyurur. ”(2)

Zikredilen yüce sıfatlarla sıfatlanmış olan Allah, kendisinden başka ilâh olmayandır. Yerde ve gökte O'ndan başka hiçbir mabud yoktur. O, duyu organlarıyla algılanamaz. Ezelde mevcut olan Allahu teâlâ'dır. Bu âyette güzel bir mana vardır. O da yüce Allah'ın, duyu organlarının algılamasından yüce ve münezzeh oluşudur. İşte bu sebeple yüce Allah, gaip olmadığı halde gaip zamiri olan ”o" zamirine lâyık olmuştur. Nitekim bu nükte Bahru'l-Ulüm’da bu şekilde zikredilmektedir. En güzel isimler O'na mahsustur. Bu âyet-i kerime yüce Allah'ın zatında herhangi bir çokluk olmaksızın zikredilen isim ve sıfatlarını beyan etmektedir. Çünkü rivayete göre müşrikler Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın ”Ya Allah, Ya Rahman" dediğini duyunca: Muhammed bizim iki ilâha tapmamızı yasaklarken, kendisi bir başka tanrıya duâ ediyor, derler. Âyet metninde Allah'ın isimlerinin ”en güzel" biçiminde en üstün gösterilmesi, bu isimlerin O'nu kutsal kılma, tazim etme ve ululama manalarına gelmelerinden dolayıdır.

Mûsanın haberi sana ulaştı mı? Bu sorunun anlamı Mûsa'nın haberi ve hikâyesi sana ulaşmadı. Bu sebeple ona dikkat et. Kavmine bunların içinde tevhide ve benzerine dair meselelerden bahset demektir. Âyetin manası buna ihtimal verdiği gibi Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a daha önce Mûsa'nın haberinin gelmiş olması da ihtimal dahilindedir. Dolayısıyla âyetteki som ”istifham-ı takrîrî" olur. Bu takdirde sanki ”Mûsa'nın haberi sana ulaştı," denmiş olur.

Hani o bir ateş görmüş, uzaktan bir ateş gömıüştü. Rivayet olunduğuna göre Mûsa (aleyhisselâm) Şuayb (aleyhisselâm)'ın kızı Safuriya ile evlenir. Mûsa (aleyhisselâm) kayınpederi Şuayb (aleyhisselâm)'dan Medyen'den çıkıp ve Mısır'da bulunan annesini ve kardeşi Harun'u ziyarete gitmek üzere izin ister. İstediği izni alınca ailesiyle yola çıkar. Ancak Şam hükümdarlarından korktuğu için başka bir yol tutar. Tur Dağı'nın batı tarafında bulunan Tuva vadisine gelince karanlık, soğuk ve karlı bir kış gecesinde çocuğu dünyaya gelir. Mûsa (aleyhisselâm) çakmağım çakar, ancak çakmaktan ateş yerine sesten başka birşey çıkmaz. O, tam bu durumda iken Tur Dağı'nın yan tarafında yolun solunda uzaktan bir ateş görür ve bu ateşin çoban ateşi olduğunu zanneder. Ve ailesine, karısına, çocuğuna ve hizmetçisine: 'Bekleyin, olduğunuz yerde kalın, arkamdan gelmeyin. Eminim ki bir ateş gördüm der. Âyetin metninde yer alan ”iynas" kelimesi bir şeyi ayan beyan göımek anlamınadır. Buna göre âyetin manası, hiç şüphesiz bir biçimde eminim ki bir ateş gördüm, demek olur. Belki ondan size bir meşale getiririm. Âyet metninde yer alan ”kabes" kelimesi ateşten bir parça, ateşin büyük kütlesinden alınmış alev parçası anlamınadır. Müfessirlerin çoğunluğuna göre Hazret-i Mûsa'nın görmüş olduğu aslında ateş değil, tersine yüce Allah'ın nuru idi. Ateş kelimesinin zikredilmesi Mûsa (aleyhisselâm)'nın onu ateş zannetmesinden dolayıdır. İmam (Fahreddin er-Râzî) der ki: Mûsa (aleyhisselâm) nuru değil, bizzat ateşi gömıüştü. Vermiş olduğu haberin gerçeğe uygun düşmesi buna bağlıdır. Çünkü Peygamberlerin yalan söylemeleri caiz değildir. Veya ateşin yanında bana yolu gösterecek bir rehber bulurum,' demişti. Çünkü ateş olup da yanında birilerinin bulunmaması çok nadirdir.

Mûsa ona vardığında... görmüş olduğu ateşe ulaştığında... İbn Abbas der ki: ”Mûsa (aleyhisselâm) yemyeşil bir ağaç görür. Bu ağacı en alt dallarından en tepesine kadar bembeyaz bir ateş kuşatmıştır ve olabileceği en büyük ateşle ve ışıkla tutuşmuş yanmaktadır. Mûsa (aleyhisselâm) orada hiç kimseyi görmez. Ateşin ışığının ve ağacın yeşilliğinin şiddetine hayretinden olduğu yerele dona kalır. Ne ateş, ağacın yeşilliğini değiştirmiştir ve ne de ağacın bünyesindeki çok su, onun ışığında ve alevinde herhangi bir azalmaya yol açın ıştır. Bunun ardından Hazret-i Mûsa, meleklerin tesbih (Sübhanellah) lerini işitir ve büyük bir nur görür. Bu nur, onun görmesine engel olur. Bunun üzerine Hazret-i Mûsa iki eliyle gözlerini kapatır, korkar ve şaşa kalır. Ardından üzerine iç huzuru ve sükûnet bırakılır ve sonra da. Kendisine (tarafımızdan): 'Ev Mûsa!' diye seslenildi.

'Muhakkak ki Ben, evet Ben senin Rabbinim. Hemen pabuçlarını çıkar. Ben, evet Ben seninle konuşan Rabbinim. Hemen edep ve terbiye gereği pabuçlarını ayağından çıkar ve gel. Çünkü sen kutsal tertemiz vadi Tuva'dasın. Tuva, vadinin ismidir. Rivayete göre Mûsa (aleyhisselâm), pabuçlarını çıkarır ve onları vadinin gerisine atar.

Ben seni seçtim. Peygamberlik ve ris al et için seni tercih ettim. Şimdi vahyedilene kulak ver. Sana vahy ol unan emirlere ve yasaklara kulak ver.

Muhakkak ki Ben, yalnızca Ben Allah'ım. Burada imanın asılları teferruattan önce getirilmiştir. Çünkü tevhid, inanç sisteminin temel meselelerindendir. Daha sonra gelecek olan ibadet ise bu sisteme dayalı detaylardandır. Benden başka ilâh yoktur. Benden başka hiçbir mabud yoktur. Madem ki durum böyledir, o halde Bana kulluk et, ibadeti ve tevhidi yalnız Bana mahsus kıl. Bana ibadet ederken hiç kimseyi ortak kılma. Beni anmak için, beni anman ve zikreden kişi olman için namaz kıl. Çünkü gerektiği biçimde Allah'ı zikretmek, Allah'a dil, organ ve bütün azalarıyla ibadetle meşgul olmak demektir. İşte namaz bütün bunları bir araya getiren ibadettir. Namaz kıl. ”Namaz kıl" emri, fazileti dolayısıyla ibadetin bir bölümü olarak daha genel olan ”kulluk et" fiiline atfedilin iştir.

Kıyamet günü mutlaka gelecektir. Bu ifade Allah'a ibadetin vacib oluşunun sebebini belirtmektedir. Âyet metninde geçen ”saat" kelimesi kıyametin kopacağı zamanın adıdır. Kıyametin kopacak olduğu ana ”saat" denmesi kıyametin kopacağında kuşku olmayan gerçek bir saat olmasından dolayıdır. Herkese çalıştığının karşılığı verilsin diye itaatkâr, isyankârdan ayrılsın diye herkese çalıştığının ve amelinin - ister iyi olsun, ister kötü olsun - karşılığı verilsin diye neredeyse onu gizleyeceğim. İnsanları korkutmak ve kıyamet hakkında tazim duygusunu canlandırmak için neredeyse onu gizleyeceğim. Âyette kıyametin vakti mahlukattan gizlenmiştir. Böylece onların her an kıyametten kaçınma ve ihtiyat içinde olmaları amaçlanmıştır.

Ona kıyamete inanmayan, nefislerinin arzularına uyan kimseler nefislerinin arzulamış olduğu fani ve maddî lezzetlerin peşinden koşanlar sakın seni ondan alıkoymasın. Bu kimseler sakın seni kıyameti hatırlamaktan ve onu gözönüne almaktan alıkoymasın. Sonra mahvolursun helak olursun, çünkü kıyametten ve onun korkularından insanı kurtaracak olan vesileleri elde etmekten gafil olmak hiç şüphesiz helaki getirir. Âyetteki bu yasaklamadan maksat dinde istikamet ve doğruluk üzere olmayı emirdir. Âyetin hitabı her ne kadar Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a ise de, maksat başkalarıdır. Yüce Allah Hazret-i Mûsa ile konuşup o ”kelîmullah" olurken acaba neden diğer peygamberlerle konuşmadı ve onlar da kelîmullah olmadılar diye bir soru sorulacak olursa denilebilir ki, herhangi bir amele verilecek karşılık, yapılan amelin cinsindendir. Çünkü Mûsa (aleyhisselâm)'nın dili, Firavun'un uyguladığı imtihan esnasında yanmıştı. Yüce Allah da onun kelâmını işitmesi için yapmış olduğu yakarışına bu şekilde karşılık vermiş oldu. Âlimlerden birisi öldükten sonra rüyada görülür. Kendisine sorulur: ”Allahu teâlâ sana nasıl muamelede bulundu?" Der ki: ”Allah benden hoşnut oldu ve bana rahmet eyledi, bana buyurdu ki: 'Gece uykusunu Kur'an okuyarak bölen ey kişi! Şimdi ye bakalım. Cihad günü düşmanın karşısından kaçmayıp sebat eden kişi, şimdi iç bakalım.'" Âlimlerden birisinin havada yürüdüğü görülür ve kendisine bunun sebebi sorulur: ”Bu keramete ne ile ulaştın?" Cevap verir: ”O'nun nevası (istekleri) uğruna kendi hevânıı terkettim. O da benim emrime havasım verdi, havada yürüyebiliyorum" der.

Şu sağ elindeki âsâ nedir ey Mûsa?' Elinde taşımış olduğun bu baston nedir ey Mûsa?

Mûsa: 'O, benim asanıdır, dedi. Mûsa (aleyhisselâm) asayı ”asanıdır" diyerek kendine nispet etmiştir. Böylece sağ elinde olmasının sebebini açıklamıştır. Ona dayanırım, yolda yorulduğumda ya da yürürken bastonuma dayanırım. Onunla davarlarıma yaprak silkelerim, davarlarım yesin diye bastonumla yaprak silkeler ve onlara yaprak düşürürüm. Ve benim ona başka ihtiyaçlarım da vardır' dedi. Âyetin sonunda ”ahar" denilmeyip de ”ıdırâ" denilmesi âyet sonlarındaki ”fasıla'lamı (kafiyelerin) korunması içindir. Buna göre âyetin manası: Ve benim ona yaslanmaktan, davarlara yaprak silkelemekten başka ihtiyaçlarım da vardır. Bunlar yolculuk yaparken bastonunu omzuna atmak, ona yayını, ok torbasını asmak ve üzerinde azığım taşımak gibi ihtiyaçlardır.

Allah: 'At onu ey Mûsa!' dedi. Ey Mûsa o bastonu at ki, hiç hatırından geçmeyen şeyleri göresin.

Mûsa onu hemen yere attı, bir de ne görsün hızla sürünen bir yılan değil mi! ”Say" kelimesi hızla hafif ve hareketli bir biçimde yürümek demektir. Rivayet olunduğuna göre Hazret-i Mûsa bastonunu yere attığı zaman baston kendi kalınlığında sarı bir yılana dönüşür. Sonra şişer, şişer, büyür ve bu sebeple bazan ”cân"a (yılan) benzetilir. Cân, yılanın hafif olanının adıdır. Nitekim yüce Allah ”Asanı at! Mûsa (asayı atıp) onu yılan gibi deprenir görünce dönüp arkasına bakmadan kaçtı." (Neml: 10) buyurur. Bastonun yılana dönüştüğü ilk durum gözönüne alınarak buna ”cân" denmiştir. Burada yılan, hem büyük ve hem de küçük haline verilen isim ile genel adıyla ifade olunmuştur. Daha büyük ihtimale göre baston, ilk anda ”su'ban" (ejderha)ya dönüşmüştür. Buraya en uygun olanı da bastonun ejderhaya dönmüş olmasıdır. Nitekim yüce Allah bunu şöyle dile getirmektedir: ”Bunun üzerine Mûsa asasını yere attı. O, hemen apaçık bir ejderha oluverdi." (A'raf: 107) Şu halde yılana dönüşen bu baston çeviklikte ve hızlı hareket etmede ”cân"a benzetilmiştir.

Allah buyurdu: 'Al onu, korkma. Rivayet olunduğuna göre Mûsa (aleyhisselâm)'nın bastonu erkek bir ejderhaya dönüşür ve önüne ne gelirse kaya parçası, taş, her şeyi yutar. Gözleri ateş gibi yanmaktadır. Dişlerinden çok şiddetli bir ses duyulmaktadır. Onu bu şekilde kim görse kaçar. Çünkü yılan ve benzeri hayvanlardan korkup kaçmak insanoğlunun tabiatı gereğidir. Biz onu şimdi ilk haline sokacağız. İlk biçimi olan âsâ şeklinden çıkarıp başka şekle koyduktan sonra şimdi onu ilk haline getireceğiz. Yüce Allah'ın Hazret-i Mûsa'ya bu mucizeyi göstermesinin sebebi Firavun'un yanına vardığında elindeki baston yılan şekline dönüştüğünde korkmaması içindir.

Bir de sağ elini koltuğunun altına sok ki... Âyet metninde geçen ”cenah ” kelimesi insanın yan tarafı ve koltuk altına kadar pazusu demektir. Buna göre âyetin manası: Elini pazu altı olan koltuğunun altına sok demek olur. Bastonun yılana dönmesi dışında bir başka mucize olmak üzere o, kusursuz ve lekesiz beyazlık da çıksın. Elini koltuğunun altına sok ki herhangi bir ayıp ve çirkinlik olmaksızın elin, beyaz ve aydınlık olarak çıksın. Yüce Allah bu ifadesiyle ”baras" (alaca hastalığı) nı ifade etmiştir. Bunun sebebi insanların alaca hastalığını hoşgörmemesi ve iğrenmesi dolayısıyladır. Rivayet olunduğuna göre Mûsa (aleyhisselâm), esmer renkli idi. Sağ elini sol koltuğunun altına sokup çıkarınca, elinde tıpkı güneş ışığı gibi göz alıcı ve ufku kaplayan bir ışık oluştu. Sonra Mûsa (aleyhisselâm), elini tekrar koltuğunun altına sokunca eli ilk rengi ne ise ona döndü, herhangi bir ışık ve parıltı kalmadı.

Ta ki sana en büyük âyetlerimizden bazılarını gösterelim. Biz âsânın yılana çevrilmesi, elin bembeyaz kılınması gibi mucizeleri, bunlarla birlikte en büyük âyetlerimizden bazılarını sana gösterelim diye yaptık. Çünkü asanın ejderhaya dönmesi ve elin bembeyaz olması en büyük âyetlerdendir. Bu âyetler (mucizeler), yüce Allah'ın ”Yemin olsun Biz Mûsa'ya açık açık dokuz âyet verdik." (İsra: 101) âyetinde işaret olunduğu üzere dokuz tanedir. Mûsa (aleyhisselâm)'run mucizeleriyle Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın mucizeleri arasındaki farka gelince; Mûsa (aleyhisselâm)'nın mucizeleri sadece yeryüzünün bazı acayip olaylarıdır. Oysa bizim. Peygamberimizin mucizeleri yeryüzünde ve göklerdeki bir takım harikulade olaylardır. Mûsa (aleyhisselâm), elini koltuğunun altına sokup da lekesiz bir beyazlıkta çıkarmasına karşılık, bizim Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Mustafa (sallallahü aleyhi ve sellem)'nın Tebrik Gazvesi'nde parmaklarının arasından su kaynamış, bu sudan birçok kimse içmiş ve yararlanmıştır. Rasûlüllah yerden toprak alarak düşmanların yüzlerine saçmış, onlar mağlup olmuşlardır ve Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın avcunun içinde taşlar Allah'ı tesbih etmişlerdir.

Ey Mûsa! Bu sesleniş bir çağrı ve uyarı yollu bir sesleniştir. Bu iki mucize ile, asa ve el mucizesiyle Firavun'a ve onun topluluğuna git. ”Asâ ve el mucizesi ile Firavun'a git" şeklindeki tefsirimizin delili Yüce Allah'ın: ”Sen ve kardeşin birlikte âyetlerimi götürün." (Tâhâ: 42) âyet-i kerimesidir. Bu emrin iki kardeşe verilmesinin anlamı inşaallah ileride gelecektir. Çünkü o gerçekten azdı.' Çünkü Firavun ”Ben sizin en yüce Rabbinizim." (Naziât: 24) ifadesinde olduğu gibi ilâhlık iddiasında bulunarak kulluk sınırını aştı.

(Mûsa) yüce Allah'tan yardım dileyerek: 'Rabbim,' dedi: 'Yüreğime genişlik ver. Kalbime genişlik ver ki, inatçıların sefihi iğinden ve yüzçevirmelerinden daralmasın. Onların çokluğundan, güç ve kuvvetlerinden korkmasın. Yüce Allah'ın ”Şerhu's-Sadr" (göğüs genişliği) vermesi Peygamberlere bahşetmiş olduğu nimetlerindendir. Bizim Peygamberimiz de bu nimetten en büyük payı almıştır. Çünkü o, göğüs genişliğini hem maddeten ve hem de manen elde etmiştir. Zira çocukluğunda göğsü yarılmış, kalbinin içinde şeytanın hissesi olan et parçası alınmıştır. Sonra kalbi, altın bir leğende yıkanmıştır. Bir de Hak teâlâ'nın sırlarını alabilmesi için miracda göğsü yarılmıştır.

İşimi bana kolaylaştır. Tebliğ görevimi bana kolay kıl.

Dilimden (şu) bağı çöz. Dilimdeki ağırlığı ve ifade zorluğunu at. Âyet metninde ”ukde" (bağ) kelimesinin harfi tarifsiz getirilmesi aslında bunun az olduğuna delâlet etmektedir. Derler ki: ”Dili olmayınca insan, ancak başıboş salıverilmiş bir hayvan, ya da belli bir biçime bürünmüş şekilden ibarettir. İnsan iki küçük organıyla, kalbi ve diliyle insandır."

Ki sözümü anlasınlar. Firavun ve kavmi Peygamberlik görevini tebliğ ederken benim ifademi anlasınlar. Tebliğ de, ancak çok güzel konuşabilen kimse tarafından yapılırsa güzel olur. Hazret-i Mûsa'nın dilinde bir zamanlar ağzına almış olduğu ateşten dolayı bir düğüm meydana gelmişti. Olay şöyle olmuştu. Mûsa'nın çocukluğunda bir gün Firavun onu kucağına alır. Firavun'un sakalı mücevherlerle süslü olduğu için yolmaya başlar. Bunun üzerine Firavun kızar ve: ”Hiç şüphesiz bu çocuk benim aradığım düşman imdir" der ve katledilmesini emreder. Firavun'un hanımı Asiye derki: ”Ey hükümdar! O daha çocuktur. Ateşle yakutu birbirinden ayıramıyor. Bunun üzerine Mûsa'nın önüne bir leğende ateş koru, bir leğende de yakut koyarlar. Mûsa mücevheri almaya yönelir, fakat Cebrail elini ateşin olduğu leğene uzatır ve Mûsa ağzına ateş götürür, dili yanar. İşte bundan dolayı Mûsa'da dil tutukluğu ve telâffuz zayıflığı ortaya çıkar.

Bana ailemden, akrabalarım ve özel adamlarımın içinden bir de vezir ver. Vezir, Hükümdarın sağ kolu, yanında bulunan kişi ve taşımış olduğu yükü taşıyan özel adamlarından fikirleriyle ona yardımcı olan kişidir. Bu açıklamaların ışığı altında âyetin manası şöyle olur: Bana üzerime yüklenen yükü taşımakta yardımcı olacak bir vezir ver.

Kardeşim Harun'u. Harun, kendisine yardımcı olmak için vezir olarak verilmiştir. Çünkü Hazret-i Mûsa'nın en öncelikli isteği bir vezir taleb etmekti.

Onun sayesinde arkamı kuvvetlendir. Âyette yer alan ”ezr" kelimesi güç, kuvvet ve sırt demektir. Buna göre âyetin manası Harun'la kuvvetimi sağlanıl aştır, ya da onunla arkamı kuvvetlendir, demek olur.

Ve onu işime ortak kıl. Peygamberlik görevinde Harun'u ortağım kıl ki, böylece bu görevi gereği gibi yerine getirirken birbirimizle yardımlaşalım. Burada şöyle bir soru sorulabilir: Peygamberlik yüce Allah'ın tercihi ve seçimi ile olan bir makam olduğuna göre, Mûsa (aleyhisselâm) kardeşi için peygamberliği nasıl isteyebiliyor? Buna cevap olarak diyebiliriz ki: Yüce Allah'ın bu isteği kabul etmiş olması, Mûsa'nın isteğinin yüce Allah'ın izniyle ve O'nun ilhanlıyla olduğuna bir delildir. Harun (aleyhisselâm), Mûsa (aleyhisselâm)'nın peygamber olarak gönderildiğinde Mısır'da idi.

Böylece Sen’i bol bol tesbih edelim. Bu son âyet-i kerime Mûsa (aleyhisselâm)'nin yapmış olduğu üç duanın sonuncusudur. Âyetin manası ise: Böylece Sen’i lâyık olmadığın fiillerden ve sıfatlardan tenzih edelim ki, bu fiil ve sıfatların arasında Firavun'un iddia ettiği tanrılık da mevcuttur.

Ve çok analını Sen'i. Ve her halükârda çok analım Sen’i. Ardından lâyık olduğun kemâl, cemâl ve celâl sıfatlarıyla vasıflayalım.

Şüphesiz Sen bizi görmektesin.' Sen bizim durumumuzu bilmektesin. Birbirimizle yardımlaşmak bizi düzeltecektir. Çünkü Harun, bana emretmiş olduğun hususlarda ne güzel bir vezir ve yardımcıdır. Çünkü o benden yaşça daha büyük, dili daha açıktır. Harun (aleyhisselâm), Mûsa (aleyhisselâm)'dan dört yaş daha büyüktü.

(Allah): 'Ey Mûsa!' dedi. 'İstediğin sana verildi. Taleb ettiğin ve arzuladığın şey sana verildi. Bir hadisi şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Allahu teâlâ herhangi bir hükümdar hakkında iyilik murad ederse ona sadık bir vezir nasib eder. Bu vezir, hükümdar unuttuğunda kendisine hatırlatır. Unutmadığı zaman da yardımcı olur.

Yemin olsun Biz sana diğer bir zamanda bu içinde bulunduğun vakitten bir başka vakitte daha lütufta bulunmuştuk. Âyetin metninde yeralan ”menennâ" kelimesi Iütufta ve ihsanda bulunmak an lam madır. Burada lütuf ve ihsan zikrolunurken bunun ”minnet" kelimesiyle ifade edilmiş olması sıkıntı verici olmaz mı? Oysa ifadenin söylendiği yer lütuf ve ihsanın bildirildiği yerdir, diye sorulacak bir soruya şöyle cevap vermek mümkündür: Yüce Allah'ın ”başa kakmak" anlamı da olan ”minnet" kelimesini seçmesinin sebebi Hazret-i Mûsa'ya aslında kendisinin kişi olarak bu nimeti kazanmadığını, sırf yüce Allah'ın bir ihsanı olarak bunların kendisine verilmiş olduğunu öğretmek ve bildirmek içindir. Ayetin manası buna göre şu şekilde olur: Yemin olsun ey Mûsa! Biz sana, sen Bizden istemediğin halde nimetler verdik ve sana üstünlük ve şeref bahşettik.

Hani vahy edilecek şeyi bir sandığın içine konularak Nil Nehri'ne bırakılmasını. Yüce Allah bu âyette önce ”vahyedilecek şey" şeklinde bunu belirsiz kılmış, bundan sonraki âyette de açıklamıştır. Bunun sebebi önce Mûsa (aleyhisselâm)'yı korkutmak ve sonra da ona bir şeref bahşetmek içindir. Bunun ardından gelecek âyette yüce Allah neyi vahyettiğini ruhunda iyice yer etsin diye tefsir etmiştir. Annene (şöylece) vahyetmiştik: Bu âyette ”vahiy" kelimesinden maksat, Allahu teâlâ tarafından Peygamberlere gelen vahiy değildir. Tam tersine bunun anlamı ”ilham" dır. Nitekim bunun bir benzeri ”Rabbim bal arısına: Bu dağlardan, ağaçlardan ... kovanlar edin... diye ilham etti." (Nahl: 68) âyet-i kerim esidir. Buna göre Yüce Allah, Hazret-i Mûsa'nın annesinin kalbine bir sandık bulması ve çocuğunu içine koyarak Nil Nehri'nin sularına bırakması yolunda kesin bir karar ve irade verdi, demek olur. El-Es’iletü'l-Mukhame isimli eserde şöyle denir: ”Hazret-i Mûsa'nın annesi sırf bir ilhama dayanarak nasıl olur da çocuğunu nehre bırakır ve onu tehlikelere atar? Bu soruya şöyle cevap veriliyor: ”Mûsa'nın annesi iki tehlikeden birisini tercih etmek zorundaydı. O da bu iki belâdan daha hafifini seçmiştir."

Mûsa'nın annesine onu sandığa koy dedik. ”Atmak" anlamına da gelen ”kazf kelimesi burada koymak, bırakmak anlamınadır. Sonra da onu nehire bırak. Bu âyetteki ”kazf kelimesinden maksat ise, sandık olmaksızın suya bırakmak değildir. Âyet metninde yeralan ”yenim" kelimesi ile kastedilen, bütün müfessirlerin ortaklaşa görüşüne göre Mısır'daki Nil Nehri'dir. Çünkü Arapcada ”yemm" kelimesi hem denizin adıdır, hem de büyük nehre yemin denilir. Nehir onu kıyıya atsın da Mûsa (aleyhisselâm)'nın nehre bırakılması, yüce Allah'ın iradesinin bu olayla ilgilenmesi ile meydana gelmesi vacip olaylardan olunca, nehir de tıpkı iyiyi kötüden ayırma yeteneği olan, kendisine verilen emre itaatkâr birisi imiş gibi kılınmıştır. Benim düşmanım ve onun düşmanı olan biri onu alsın. Bu son cümle Arapça dilbilgisi kurallarına göre yukarıda verilen emrin cevabıdır. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Ey Mûsa'nın annesi! Çocuğunu nehre bırak ki onu düşman alsın. Çünkü Ben. Bana dost olanı düşmanın kucağında yetiştirmeye, kalbinde ona karşı bir sevgi meydana getirerek kötülüklerinden kendisini korumaya kadirim. Rivayete göre Mûsa'nın annesi, sandığın içine pamuk serer ve çocuğunu onun içine bırakır. Sonra içine su sızmasın diye zift ile güzelce sıvar ve sonra çocuğunu nehre bırakır. Nil Nehri'nden Firavun'un bahçesine bir kol ayrılmaktadır. Nehrin suyu Mûsa'yı o kanala sürükler ve onu götürüp bahçedeki bir su birikintisine bırakır. O esnada Firavun, eşi Müzahim kızı Asiye ile birlikte oturmaktadır. Firavun sandığın sudan çıkarılmasını emreder. Sandık getirilince açılır. Bir de ne görsünler! Sandığın içinde ay gibi parlak yüzlü bir çocuk. Firavun onu nehirde bir ağacın yanında bulunca Mûsa diye isim verir. ”Mu" kelimesi Kıptî dilinde su anlamına ve ”sa" kelimesi de ağaç anlamındadır. Firavun çocuğu o kadar çok sever ki ondan ayrılmaya neredeyse dayanamaz. (Ey Mûsa)! Benim nezaretimde yetiştirilmen için şefkatle, merhametle yetiştirilmen ve sana iyi bakılması için seni gözeten ve koruyan Ben’im. Sana kendimden büyük bir sevgi verdim.' Bu sevgiyi insanların kalplerine aşıladım. Öylesine ki, seni bir kere gören artık görmeden duramaz. Bu sebeple seni Allah'ın düşmanı da sevdi.

Hani kızkardeşin Meryem, Firavun ailesine gidip Mûsa hiçbir kadının memesini emmediğinden Firavun ve Asiye'nin çocuk için memesini kabul edeceği bir sütanne aradıklarını görünce: 'Ona bakacak çocuğu bağrına basacak ve yetiştirecek birini size bulayım mı?' diyordu. Rivayete göre bu haber, yani Firavun ailesinin Nil Nehri Tiden bir erkek çocuk bulduğu ve bu çocuğun da hiçbir kadının memesini emmediği, buna karşılık ailenin kadın aramak mecburiyetinde kaldıkları haberi Mısır'da yayılınca Meryem bu haberi öğrenmek üzere evinden çıkar. Kıyafet değişti imiş olarak Firavun ailesine gelir ve onlara yukarıdaki sözleri söyler. Firavun ailesi: ”Bu bakacak kadın kimdir," diye sorunca Meryem, annemdir der. Annesini saraya getirir ve çocuk annesinin memesini emer. Böylece seni gözü, gönlü mutluluk dolsun sana kavuştuğu için gönlü hoş olsun ve seni kaybedip de üzülmesin diye annene geri verdik. Bu ifade tıpkı ”'Mûsa'nin anasına, onu emzir... Hiç korkup kaygılanma çünkü Biz onu sana geri vereceğiz ve onu peygamberlerden biri yapacağız diye bildirdik." (Kasas: 7) âyet-i kelimesindeki, ifadeyle aynıdır. Ve sen birini bir Kipliyi öldürdün de seni endişeden kurtardık. Allah'ın verecek olduğu cezadan ve Firavun'un uygulayacak olduğu kısastan kaynaklanan Kıptîyi öldürme kederinden seni kurtardık. Allah'ın cezası bakımından mağfiret ederek. Firavun'un kısası yönünden de Medyen'e hicret ettirerek kurtardık. Ve seni iyiden iyiye denemeden geçirdik. Âyetin metninde yeralan ”fitne, fûtun" kelimeleri meşakkat ve insana ağır gelen her şey anlam madır. Buna göre âyetin manası: ”Seni iyiden iyiye denemeden geçirdik" demek olur. Bir âlime göre âyetin manası: ”Seni belâlarla iyiden iyiye öğüttük" demektir. Mûsa'nın uğramış olduğu belâ ve sıkıntılardan bazıları Kıptî'yi öldürmesi, vatanından hicret etmesi, sevdiği kimselerden ayrılması, azıksız olarak yaya yürümek zorunda kalması ve Medyen'e varmadan önce meydana gelen başka benzeri olaylardır. Bunun için yıllarca on yıl Medyen halkı arasında kaldın. Koyunları otlatmak için Şuayb (aleyhisselâm)'ın yanında kaldın. Çünkü Şuayb (aleyhisselâm), Mûsa (aleyhisselâm)'ya kendisine sekiz yıl hizmet etmesi karşılığında kızını nikahlamıştı. O da daha uzun süreyi doldurmak üzere Şuayb'a on yıl hizmet etmişti. Sonra takdire göre seninle konuşmayı ve Peygamberlik vermeyi, belirlenmiş vaktini geçirmeden ve öne almadan ettiğim takdire gore ya da Peygamberlere vahyin gelmiş olduğu belli bir yaşa ulaştıktan sonra, yolunu şaşırmış iken ve kapkaranlık bir gecede koyunlarını dağıttığın sırada mukaddes vadiye geldin ey Mûsa! Yüce Allah'ın ”Ey Mûsa!" diye tekrar etmesi, Peygamberine şeref bahşetmek ve bu olaydan önce anlatılan Tâhâ Sûresi 37-40. âyetlerde belirtilen kıssanın bittiğine dikkati çekmek içindir.

'Seni kendim için elçi seçtim. Bu ifade ”Ben seni seçtim." (Tâhâ: 13) âyet-i kerimesini hatırlatmaktadır. Buna göre âyetin manası sana Peygamberlik görevi vererek ve seninle konuşmak suretiyle seni insanlara tercih ettim. Bu ifade Yüce Allah'ın Hazret-i Mûsa'ya bahşetmiş olduğu büyük şerefi temsil yoluyla canlandırmadır. Bu canlandırma, herhangi bir hükümdarın çevresindeki özel adamlarından birisini kendine daha yakın kılması ve kendisi için tercih etmesi, bazı önemli gördüğü işlerini yürütmek için aday olarak seçmesi gibi unsurlar kullanılmak suretiyle yapılmıştır.

Ey Mûsa sen ve kardeşin Hanın âyetlerimi mucizelerimi götürün. Çünkü maksat, Mûsa'nın ve Harun'un mucizelerle birlikte Firavun'a gitmeleri, Peygamberlik görevini yerine getirirken, davet vazifesini tamamlarken bu mucizelere dayanmalarıdır. İbn Abbas der ki: ”Bu âyetteki mucize ifadesiyle Hazret-i Mûsa'ya indirilen dokuz mucize kastolunmaktadır. Her ne kadar bu mucizelerden bir kısmı henüz vuku bulmamış ve ileride gerçekleşeceği bekleniyor olsa bile." Beni anmayı ihmal etmeyin. Her halükârda lisanen ve organlarla Benim zikrime devam edin. Çünkü Benim zikrim her türlü amaca ulaşmak için bir araçtır. Çünkü Benim zikrim olmaksızın herhangi bir kimsenin hiçbir işi doğru gitmez. Âlimlerden biri der ki: ”Bu âyeti kerimede insana yüklenen yükümlülüğün hikmeti şudur: Yüce Allah'ın celâlini ve azametini hatırlayan kimse artık başkalarını hafif görür. Allah'tan başka hiç kimseden korkmaz ve böylece bu zikirle birlikte ruhu güçlenir, herhangi bir amaç ve gayeyi elde etmeye çaba gösterirken ruhî zaaf duymaz."

Firavun'a gidin. Bu ifade, ya ”tağlîb" yoluyla söylenmiş bir ifadedir, ya da iki kardeş birbiriyle buluştuktan sonra verilmiş bir emirdir. Gitme emrinin tekrar edilmesi daha sonra gelen ifadelerin bu ifadeye dayanmasını sağlamak içindir. Çünkü o, iyiden iyiye azdı. ”Tuğyan" isyan konusunda haddi aşmak demektir. Bir başka ifadeyle Rabblık, tanrılık iddiasıyla kulluk sınırını aşmak demektir. El-Arâis isimli eserde denir ki: ”Yüce Allah'ın Mûsa ve Harun (aleyhisselâm)'a Firavun'a gitmelerini emretmesinin sebebi Firavun'un ileride ileri sürecek olduğu mazeretini ortadan kaldırmak ve iddiasında yalancı olduğunu ortaya çıkarmak içindir. Bu ifade, iddiada bulunup da beraberinde iddiasını destekleyecek Yüce Allah'tan gelen herhangi bir delili bulunmayan herkese bir tehclittir. Peygamberlerin düşmanlara gönderilmesindeki hikmet onların halka, Allah'a giden yolu göstermekte âciz olduklarını bilmeleri içindir. Başkasına doğru yolu göstermekten âciz olan kimse kendi nefsine hidayet etmekten de âcizdir. Bu tıpkı başkalarını tedavi edemeyen doktor örneğine benzer. Başkasını tedavi edemeyen doktor kendisini de şifaya kavuşturamaz. Peygamberlerin düşmanlara gönderilmesindeki bir başka hikmet peygamberliğin çalışıp çaba göstermekle elde edilemiyeceğini bilmeleri ve Yüce Allah'ın lütfuyla kendilerine vermiş olduğu nimete şükretmeleri içindir."

Ona yumuşak söz söyleyin. Firavun'la yumuşak konuşun. Kendisine haşin davranmadan, azarlayıp parlamadan yumuşaklıkla hitap edin. Kolaylaştırın, zorlaştırmayım Çünkü ”Herhangi bir şeyin içine yumuşaklık girdi mi onu süsler, herhangi bir meseleye zorluk girince onu çirkinleştirir." Firavun zalim hükümdarlardandı. Bunlara vaaz ve nasihatta sert davranıldığı zaman kendilerinin de daha çok zorbalaşmaları âdetlerindendi. Bu gibi hükümdarların yanında yumuşaklık çok daha yararlı ve çok daha sağlam bir yol oluyordu. Bu tıpkı normal insanlara sertlik ve kabalığın hikmetçe daha uygun ve davete daha elverişli olması gibidir. Yahya b. Muaz rahimehullah'ın yanında adamın biri bu âyeti okuyunca Yahya b. Muaz ağlar ve der ki: ”Ey Allahım! Bu ”Ben tanrıyım" diyene yumuşaklığın bu olduğuna göre ”Sen ilâhsın," diyene acaba nasıl tecelli eder?" Belki o, aklını başına alır veya korkar.' Belki o, sizin Benim zikrime dair tebliğ ettiğiniz şeylerden öğüt alır, teşvik ettiğiniz doğru yolu ister, ya da benim verecek olduğum cezadan korkar.

Dediler ki: 'Rabbimiz! Burada aslında bu sözü söyleyen Hazret-i Mûsa olduğu halde tağlîb metoduyla her ikisi birden söylemiş gibi ”dediler" ifadesi kullanılmıştır. Doğrusu biz, onun bize aşırı derecede kötü davranmasından, bizlere ceza vermesinden, yapacağımız daveti tamamlamamıza, mucizelerimizi göstermemize sabretmeyeceğinden ve böylece ona gönderilmekteki hedeflenen gayenin gerçekleşmeyeceğinden yahut iyice azmasından azgınlığı iyice ileriye götürerek aşırı cesareti ve kalbinin katılığı nedeniyle senin hakkında yakışıksız sözler söyleyeceğinden korkuyoruz.'“Havf kelimesi Arapçada bilinen, ya da zannedilen bir takım belirtilere dayanarak istenmeyen kötü bir şeyin başa gelmesini beklemek anlamınadır. Tıpkı ”reca" kelimesinin bilinen, ya da zanna dayanan bir emare aracılığıyla sevilen bir şeyin gelmesini beklemek anlamına olduğu gibi. Korku anlamına gelen ”havf" kelimesinin zıddı, emniyettir. Allah'tan korku tabiriyle kastolunan, masiyetlerden kaçınmak ve taati tercih etmektir.

Buyurdu ki: Ortaya çıkacağını tahmin ettiğiniz iki sakıncadan dolayı 'korkmayın, çünkü Ben mükemmel bir koruma ve yardımla birlikte sizinle beraberim. Sizinle onun arasında geçecek konuşmayı ve hareketleri işitir ve görürüm ve her halükârda o duruma lâyık olan herhangi bir zararın ve kötülüğün giderilmesi, faydanın ve iyiliğin sağlanmasına yarayacak neyse onun gereğini yaparım. Allahu teâlâ kiminle birlikteyse Yüce Allah onu bütün inatçı zorbaların elinden muhafaza eder, korur.

Haydi ona gidin de. Firavun'un yanına varın da ilk iş olarak deyin ki: 'Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Böylece o azgın hükümdar sizin isteğinizi öğrensin ve bu isteğe kendi cevabını dayandırsın. İsrail oğullarını hemen bizimle birlikte gönder, onlara daha önce çekmiş oldukları azap üzere kendilerini bırakmak suretiyle eziyet etme. Çünkü onlar Kıpt memleketi idaresi alt nidalar. Kiptiler İsrail oğullarını zor ve insanın meşakkatini artıran toprak kazısı, taş taşıma ve benzeri ağır işlerde çalıştırıyorlar, erkek çocuklarını yıldan yıla katlediyorlar ve kadınlarını hizmetçi olarak kullanıyorlardı. Biz sana Rabbinden bir âyet getirdik. Biz sana Rabbinden iddia ettiğimiz Peygamberlik görevimizin doğruluğuna dair bir delil getirdik. Selâm, Yüce Allah'tan, meleklerden ve onların dışında Müslümanlardan her iki dünya selâmetini sağlayan selâm, Yüce Allah'ın hakka götüren âyetlerini tasdik etmek suretiyle hidayete tabi olanlara olsun.

Gerçekten Rabbimiz katından bize vahyolundu ki... Vahiy olayı ya Cebrail’in lisanı üzere gizli konuşma ile olur, ya da ilham yoluyla veya uykuda görülen rüya biçiminde olur. Allah'ın âyetlerini yalanlayan ve Peygamberlerin getirmiş olduğu şeyleri inkâr eden ki yalanlama sözde ve fiilde olur ve neva ve hevesinin peşinden giderek bunları kabul etmeyip yüzçevirenlere azap edilecektir'.' Bu gibi kimselere dünyevî ve sürekli olan uhrevî azap vardır.

Firavun: 'Rabbiniz de kimmiş? Siz ikiniz Rabbi nizin iki elçisi iseniz bana haber verin. Sizleri bana gönderen Rabbiniz de kimmiş? Burada iki kardeş Peygamber ”Biz senin Rabbinin elçileriyiz." (Tâhâ: 47) dedikleri halde Firavun ”Benim Rabbim de kimmiş?" dememekte, tersine âyette olduğu gibi ”Rabbiniz de kimmiş?" demektedir. Bunu, haddi aşmakta ve azgınlıkta ileri gittiği için söylemektedir. Ey Mûsa!' dedi. Görüldüğü üzere Firavun önce ”Rabbiniz de kimmiş?" diyerek her ikisine hitab etmiş, ardından sadece Mûsa'ya seslenmiştir. Çünkü Firavun biliyordu ki Mûsa bu konuda asıldır, Harun da onun veziri ve ona tabidir.

O da yani Firavun'a cevap vermek üzere Mûsa da: 'Rabbi iniz sırf rahmetinden dolayı bütün canlılardan her şeye hilkatini suretini bütün menfaat ve özelliklerini taşımak üzere kendisine lâyık olan şeklini veren, sonra da doğru yolu gösterendir,' dedi. Bu yaratıklardan her birine kendi haline uygun özelliği gösterendir. Bunun sonucu olarak bu yol tıpkı cansızlarda olduğu gibi o yaratık için bir tabiat ve karakter olmakta canlılarda olduğu gibi de bir istek ve içgüdü olmaktadır. ”Doğru yolu gösterendir" yani ne için yaratılmışsa yaratılış gayesine göre o yaratığı hazırlayandır. Hiçbir yaratık yoktur ki Yüce Allah'ı bilmesi için gerekli yeteneklerle donatılmamış olsun.

Firavun: 'Öyleyse önceki milletlerin hali ne olacak?' dedi. Geçmiş milletlerin hali nice olacak? Nuh, Âd ve Semûd kavimleri gibi geçip gitmiş milletlerin haberi nedir? Başlarından hangi olaylar geçmiştir ve bu olayların ayrıntı lan nasıldır?

Mûsa: 'Onlar hakkındaki bilgi Rabbimin yanında... Bu milletlerin ahvaline dair haberleri Allah'tan başka hiç kimse bilemez. Peygamberlik makamı dolayısıyla peygamberlerin onların ahvaline dair bilgilerini karıştırmamak gerekir. Bu bilgilerden ben ancak peygamberlik görevimle ilgili olanlarını biliyorum. Bu olaylar bütün ayrıntılarıyla Levh-i Mahfuz'da kaydedilen bir kitapta bulunur. Rabbim ne yanılır, ne de unutur,' dedi. Rabbim ilk başta hata etmez, tersine bütün bilinecek şeylerin hepsim bilir ve daha sonra ebediyyete kadar bu bilgileri unutmaz. Tam tersine onlar sonsuza kadar sabit olurlar. Âyetin bu son kısmı. Yüce Allah'ın bunları Levh-i Mahfuz'a yazmasının onları ilk başta ve dalia sonra da sonsuza dek bilmesi için buna muhtaç olmadığını beyan etmek içindir. Kainatta cereyan edecek olayların bir kitapta toplanması, bunların meleklere gösterilmesi ve onların da bunlardan yararlanarak Yüce Allah'ın ilminin unutmaktan ve gafletten ne derece uzak olduğuna dair bilgilerinin artması içindir,

'O, yeri size beşik yapan ”Mehd", ”mihad" kelimeleri üzerine basmak için hazırlanmış mekân anlamınadır. Ve onda size yollar açan, size yani sizden başkası için değil, sizin için birçok yollar açan, çeşitli ihtiyaçlarınızı gidermek ve bunlardan elde edeceğiniz faydalarla yararlanmanız için yeryüzünün bir köşesinden diğer noktasına giderken tutmuş olduğunuz yolları dağların, vadilerin, ovaların arasına yayan, gökten de, buluttan da su indirendir.' Burada ”su" dan maksat yağmurdur. Yağmur, bulutun bir kısmının diğer kısmı ile kaynaştığı esnada oluşan su parçacıklarıdır. Onunla bu su sebebiyle Biz çeşitli bitkilerden sınıf sınıf bitkilerden çiftler çıkardık, bitirdik. Âyet metninde yenil an ”ezvac" kelimesi sınıf sınıf demektir. Bitkilerin bu şekilde isimlendirilmesi onların çift çift olmalarından, bazılarının bazılarına yaklaşmalarındandır. Çünkü bir başkasına yakın olan şeye ister ona onun benzeri olsun isterse zıddı bulunsun ”zevç" denilir. Birbiriyle ciñiesen bütün hayvanlarda birbirine yakın olan dişi ve erkeğe ”zevç" denir. Hayvanların dışında birbirine yakın olan her çifte ”zevç" denir. Bir çift mest, bir çift nalın (ayakkabı) dendiği gibi. Âyetin metninde yer alan ”nebat"yeryüzünden çıkan ve büyüyen şeylere denir. İster ağaç gibi gövdesi olsun, isterse bakla gibi olmasın. ”Çeşitli" kelimesinden maksat tatlı, kokusu, biçimi ve faydaları çeşit çeşit bitkiler demektir. Bunların bir kısmı faydalan farklı olarak insanlara yararlı iken, bir kısmı da hayvanlar için faydalıdır.

Yeyiniz, bunlardan bu meyvelerden, tahıllardan ve benzeri şeylerden yiyiniz. Hayvanlarınızı bunlar deve, sığır, koyun ve keçidir, otlatınız. Hayvanlarınızı etlendiriniz ve semirtiniz. Biz bunca bitkiden bir kısmını kendiniz yiyesiniz, bir kısmını hayvanlarınıza yem veresiniz diye hazırladık. Yüce Allah burada işaret ediyor ki, bütün gökyüzü, su, bitkiler ve hayvanlar sizler için yaratılmışlardır. Şayet bu sayılanlarla hatta bütün yaratıklar vasıtasıyla yaşamaya ihtiyacınız olmasaydı Ben onları yaratmazdım. Şüphesiz bunda bunca ilâhî olaylarda ve işlerde yeryüzünü beşik kılmak, orada yollar açmak, sonra su indirip çeşitli bitkileri bitirmek gibi ilâhî olaylarda akıl sahipleri için... Âyet metninde yeralan ”nuhâ" kelimesi ”nuhıye" nitı çoğuludur. Akla ”nuhâ" denmesi, aklın insanın bâtıla uymasına, kötü şeyleri işlemesine engel olmasından dolayıdır. Nitekim bu manevî güce ”akıl" ve ”hier" denmesi de akıl sahiplerini bu gibi hareketleri yapmaktan menetmesi ve engellemesinden dolayıdır. Çünkü böylesi akıl, akıl sahiplerini bâtıllara kaymaktan korur. Bu bâtılların içerisinde zorba ve azgın kişilerin iddia ettikleri, onlardan da sapık bir zümrenin alıp kabul ettiği şeyler vardır. Yukarıda sayılan âyetler ve deliller aslında âlimler için birer âyetken bunların ”akıl sahipleri" için tahsis edilmesi, ayrılması, onların bu sözkonusu âyetten faydalanmaları itibariyledir. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için çok yüce yaratıcıyı ve O'nun vahdetini, yüce kudretini ve göz alıcı hikmetini gösteren işaretler vardır.

Aslınız Âdem vasıtasıyla sizi ondan topraktan yarattık, "Âdem vasıtasıyla" dememizin sebebi Âdem ile Havva'nın dışında bütün insanların nutfeden yaratılmış olmalarından dolayıdır. Öldüğünüz zaman defnetmek suretiyle yine sizi oraya döndüreceğiz ve çürümüş vücut parçalarınızı bir araya getiınıek ve cesedinizi yeniden düzenlemek, ardından hesap ve ceza görülmesi için ruhları tekrar cesetlere koymak suretiyle dirilme esnasında bir kez daha sizi ondan çıkaracağız. Bu çıkarılışın ”bir kez daha" olması, her ne kadar başlangıçta topraktan yaratılma, ikinci çıkarılmanın biçiminde olmasa bile insanların topraktan yaratılmalarının oradan çıkarılma sayılması itibariyledir. Yahya b. Muaz (radıyallahü anh)'a sorulur: ”İnsanoğlu niçin dünyayı sever?" Yahya b. Muaz der ki: ”İnsanın dünyayı sevmesinde şaşılacak bir taraf yoktur. Çünkü insan topraktan yaratıldı. O halde toprak, insanın anasıdır. Geçimini ve rızkını ondan elde eder. O halde toprak, insanın can damarıdır ve öldüğünde yine toprağa iade edilecektir. Şu halde toprak, onun toplanma yeridir. Sonra insan cenneti burada kazanır. O hakle dünya, insanın saadetinin ve mutluluğunun başlangıç noktasıdır ve dünya, sâlih kimselerin Yüce Allah'a yürüyüp gittikleri bir yoldur. Bütün bunlardan sonra insanı Rabbinin yanına götüren yolu nasıl olur da insanoğlu sevmez."

Yemin olsun Biz ona bütün delillerimizi gösterdik. Yemin olsun Biz, Firavun'a Mûsa vasıtasıyla âsâ, beyaz el ve zaman içinde buna benzer diğer delillerimizi gösterdik, ya da bu delillerin doğru olduklarını ona öğrettik ve bunların neye delâlet ettiklerini açıkladık. Yine de bütün delilleri aşırı inadından dolayı hiçbir tereddüt göstermeksizin ve düşünmeden yalanladı bunların birer sihirden ibaret olduğunu iddia etti ve aşın azgınlığından dolayı bunları kabul etmemekte diretti.

'Bizi büyün ile yurdumuzdan çıkarasın diye mi bize geldin ey Mûsa?' dedi. Ayetin birinci ihtimale göre manası bulunduğun yerden ayrıldıktan sonra bizi yaptığın büyü ile yurdumuzdan çıkarasın diye mi geldin? Bir diğer ihtimale göre Mısır topraklarına galebe çalarak ortaya koyduğun sihir vasıtasıyla hakim olarak bizi buradan çıkarmak için mi geldin ey Mûsa? Çünkü bunlar imkânsızı yapmaya kalkışmak demek olduğu için aklı başında bir kimsenin kalkışacak olduğu hareketler değildir. Alimlerin birisine göre Firavun'un bu ifadesi onun Mûsa'yı haklı gördüğüne bir delildir. Zaten bundan dolayı Firavun kendi saltanatının elinden gideceğinden korkmuştur. Çünkü hiçbir sihirbaz. Firavunun hükümranlığı gibi bir hükümranlığı Mısır topraklarından söküp atmaya kadir değildir. Firavun'un bu şekilde ifadede bulunması Mûsa'nın maksadının sırf İsrail oğullarını Firavun'un elinden kurtanuak değil, tam tersine Kıptîleri vatanlarından çıkarmak, mallarını, mülklerini tamamıyle ele geçinmek olduğunu ortaya çıkararak onlan son derece hiddetlendirmek ve böylece arkasından hiç kimsenin gitmemesini sağlamak, savunmada ve karşı koymada iyice direnmelerini sağlamaktır. Firavun'un, Mûsa (aleyhisselâm)ın göstermiş olduğu göz alıcı mucizelere ”büyü" demesi, Kıptîleri ona karşı koymaya cesaretiendirmek içindir.

'Öyleyse muhakkak surette biz de sana aynen onun gibi bir büyü getireceğiz. Madem ki durum böyledir. O halde Yemin olsun biz de ey Mûsa senin sihrin gibi bir büyü getireceğiz ve sen bize üstün gelemeyeceksin. Şimdi sen, bu sihri ortaya çıkarmak için seninle bizim aramızda ne senin, ne de bizim buluşma zamanı üzerinde muhalefet etmeyeceğimiz uygun bir buluşma yeri ayarla.' Seninle bizim aramızda âdil, mesafe bakımından iki tarafı birbirine eşit, orta bir buluşma yeri ayarla. Bu yerin iki ucu eşit olsun. Bir ucu diğerinden daha farklı olmasın. Bu, âyetin birinci manasıdır. Bir başka ihtimal, ne senin, ne de bizim muhalefet etmeyeceğimiz, insanın bakışını engelleyebilecek şekilde tümseği ve çukuru olmayan düz bir yer ayarla.

Mûsa: 'Buluşma zamanınız bayram günü bütün herkesin, her yöreden gelip toplandığı ve bayram yaptıkları gün olsun dedi. Bu randevunun bayram günü olarak belirlenmesi sihirbazların yapacakları büyünün Hazret-i Mûsa tarafından iptal edilmesinden sonra onların halktan utanarak mucizeyi inkâr etmemeleri ümididir. Burada karşı taraf randevu için yer belirlenmesini istemişler, kendilerine cevap olarak randevu zamanı bildirilmiş çünkü âyetin deyimi ile ”ziynet günü" (bayram günü) ifadesi zaten insanların o günü toplanacakları meşhur olan mekâna delâlet etmektedir. Şüpheden uzak olması bakımından kuşluk vaktinde insanların toplanma zamanı olsun,' dedi.

Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, o meclisten ve mekândan ayrıldı. Sihirbazları toplamak için Medain'e haber gönderdi. Hilesini, hile yapmak için kullanacak olduğu sihirbazları ve onların araç- gereçlerini topladı, sonra buluşma yerine, yanında toplamış olduğu sihirbazlarla birlikte geri geldi. Firavun oraya hemen hızlıca gelmedi. Tam tersine bir süre sonra geldi.

Mûsa nasihat eder bir tonda onlara: 'Yazıklar olsun sizeî Âyet metninde ye ra lan ”veyl" ifadesi aslında bir kimsenin helâkma yapılan bedduadır. Manası: Allah sana azab etsin ve seni yoketsin, demektir. Buradaki manası ise caydırma, vazgeçirme, Allah hakkında yalan uydurmaktan vazgeçmeye teşvik ani anı madır. Benim iki elimde ortaya çıkan mucizelerin birer büyüden ibaret olduğunu iddia ederek Allah hakkında yalan uydurmayın. Ya da Allah'a hiç kimseyi ortak koşmayın. Âyet metninde yeralan ”iftira" kelimesi kasten birisi hakkında asılsız söz uydurmak ve yalan söylemektir. Sonra O, kimsenin benzerini yapamayacağı çok korkunç bir azap ile kökünüzü keser. Sizi helak eder. Hangi şekilde olursa olsun ve her kim olursa olsun Allah'a iftira eden muhakkak perişan olur.' dedi.

Bunun üzerine onlar, Mûsa'nın sözünü duydukları zaman sihirbazlar durumlarını kendilerinden istenen Mûsa (aleyhisselâm)'ya galip gelme durumlarını ve ona nasıl karşı gelineceğini aralarında tartıştılar. Bu konuda her türlü ihtimali konuştular. Gizli gizli fısıldaştılar. Mûsa (aleyhisselâm) fısıltılarını duyup da kendilerine karşı savunma yapanı asın diye seslerini iyice kıstılar.

Gizli ve fısıltı halinde şöyle dediler: 'Bu ikisi muhakkak ki daha önce ortaya koydukları sihirleriyle sizi yurdunuzdan sizlere galip gelerek ve yurdunuza hakim olmak suretiyle Mısır topraklarından çıkarmak ve sizin örnek yolunuzu ortadan kaldırmak isteyen iki sihirbazdır sadece. Sizin, yolların en üstünü olan ve en ideali olan yolunuzu kendi görüşlerini ortaya koyarak ve dinlerini açıklamak suretiyle ortadan kaldırmak isteyen iki sihirbazdırlar. Bu sözü söyleyen sihirbazlar ”örnek yol" ile sihir metodunu değil, Firavun'un kavminin tabi olduğu dini kastediyorlardı. Buna ”Çünkü ben onun, dininizi değiştireceğinden., korkuyorum." (Mü'min: 26) âyet-i kerimesi delildir. Çünkü onlar si hi re bir din olarak inanmıyorlardı.

Öyleyse hilenizi kurun. Madem ki Mûsa ile Harun birer büyücüdürler o halde siz bu konudaki hilenizi, tuzağınızı sağlamca kurun. Bu hileyi herkesin ortaklaşa kabul edeceği bir biçime sokun. Öylesine ki içinizden hiçbiri bu hilenin isabetsiz olduğunu ileri süremesin. Yani hepiniz aynı görüşte birleşin. Sonra daha heybetli olmanız ve yaptığınız işin daha düzgün olması için randevu yerine hep birlikte sıra halinde gelin. Muhakkak ki bugün üstün gelen kazanmıştır.' Bugün hasmına galip ve üstün gelen kazanmış ve istediği, canının çektiği herşeyi ekle etmiştir.

Sihirbazlar bir araya gelip toplantı yerine ulaştıktan ve sıra haline geldikten sonra dediler ki: 'Ey Mûsa! Ya sen at ya sen âsânı elinden yere at veya ipleri ve sopaları önce atan biz olalım.' Yani âsânı ne zaman atacağını tercih et, Bu âyet-i kerimede işaret, olunuyor ki sihirbazlar Mûsa (aleyhisselâm)'ya asasını yere atma hususunda bir öncelik ve seçim hakkı tanımak suretiyle ona değer verince Yüce Allah da onlara gerçek imanı bahşederek aziz kılmış ve böylece imanın nuruyla Mûsa'nın mucizesini görebilmişler, ona taklidi bir iman yerine tahkîkî bir imanla iman etmişlerdir.

Mûsa onlara: 'Hayır, atacak olduğunuz ne ise öncelikle sız atın' dedi. Acizane kanaatimize göre: Zahir olan odur ki Allah sihirbazlara Mûsa'yı muhayyer bırakmalarını ilham etti ve Mûsa, hakkın bâtıldan ayrılması ve ortaya çıkması için önce sihirbazların asalarını ve iplerini atmayı tercih edeceklerini öğrendi. Çünkü hak, bâtılı savuşturur ve yok eder. Şayet bastonunu ilk atacak olan Mûsa olsaydı, insanlar ejderhadan korkularına darmadağın olur, kaçarlardı. Tıpkı Mûsa'nın asasının sihirbazların sopalarını ve iplerini yuttuğunu gördüklerinde kaçtıkları gibi. Oysa bu da gerçek amaca aykırıydı. İmam (Fahreddin er-Râzî) der ki: ”Onların yaptıkları bir büyü ve inkâr olduğuna göre Mûsa (aleyhisselâm) onlara bu emri nasıl olur da verir diye sorulacak olursa buna cevabımız şudur: Şüphenin ortadan kalkması için sihir tek yol olarak kalmışsa bu takdirde sihire başvurmak caizdir." Denilmiştir ki: Aslında bu ifade bir emir değildir. O sadece bu vasıtayla karşıdakileri hafife almak ve onlara aldırış edilmediğini beyan etmektir. Çünkü Hazret-i Mûsa (aleyhisselâm) biliyordu ki bu olay, hakkın ortaya çıkmasına ve bâtılın yok olmasına sebeptir. Bir de baktı ki büyüleri sayesinde ipleri ve sopalan kendisine gerçekten koşuyor gibi görünüyor. Âyet metninde yeralan ”tehayyül" kelimesi herhangi bir şeyin hayalinin insanın ruhunda canlanması demektir. Bu açıklamaların ışığı altında âyetin manası şudur: Sihirbazlar iplerini ve sopalarını attılar. Onların ipleri ve sopalan, büyüleri sebebiyle Mûsa'ya ansızın yürüyormuş gibi gelince ... Sihirbazlar onları civa ile boyamışlardı. Güneş ci vaya vurunca ip kıpırdamış, sarsılmış ve böylece Mûsa'ya hareket ediyorlarmış gibi gelmiştir.

Mûsa, birden içinde bir korku duydu. ”veces" kelimesi gizli ses anlamınadır. ”Teveccüs" ise işitmek, kulak vermek manasınadır. Buna göre âyetin manası; Mûsa, kendi içinde ansızın karşılaştığı manzaradan dolayı, insan olması hasebiyle yılandan kaçma, ısırması ve benzeri tehlikeli durumlarından sakınma sebepleriyle yılandan bir parça korku duydu.

Hayal gördüğün bu şeyden 'korkma' dedik. Üstün gelecek olan kesinlikle sensin. Çünkü her halükârda, her zaman Biz senin yanında iken onlara galip gelecek olan sensin. et-Tevilât en-Necmiyye isimli eserde denir ki: ”Bu âyette işaret olunuyor ki insanın insan olarak duymuş olduğu bir takım korkular, kişi Peygamber bile olsa mayasında mevcuttur. Bu korku Yüce Allah'ın onu, insandan ilâhî bir çekişle çekip almasına kadar sürer. Nitekim buna ”Korkma dedik. Üstün gelecek olan sensin." âyet-i kerimesi işaret etmektedir. Bunun manası yaratıcı olan hâlikten başka mahlukattan korkmayacak en yüce dereceye çıkacak olan sensin, demektir.

Sağ elindekini, bastonunu at da... Burada ”bastonunu" denilmeyip de ”elindekini" denmesi ve kapalı bir ifade kullanılması Mûsa'nın asasının değerini yüceltmek içindir. Onların yaptıklarını yutsun. Onların yapmış oldukları ipi ve sana yürü yormuş gibi gelen ve bu sebeple senin de korkmuş olduğun sopasını yutsun. Burada ipin ve sopanın ”onların yaptıkları" şeklinde ifade edilmesi bunları tahkir etmek ve onların göz boyadıklarına, sahte iş yaptıklarına işaret etmek içindir. Şu halde ”onların yaptıkları" nelan maksat onların uydurdukları ve sahte olarak yaptıkları anlamınadır. Yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir. Bunların yaptıkları, büyücülerin yaptıkları hile ve tuzak cinsinden bir şeydir. Burada ”büyücü" kelimesinin elif lamsız getirilmesi büyücüleri tahkir, aşağılamak içindir. Âyet metninde yeralan ”keyd" bir çeşit hile demek olup çoğunlukla kötü alanda kullanılmakla birlikte iyisi ve kötüsü vardır. İstidrac ve mekir de böyledir. Büyücü ise yeryüzünde nereye varsa, orada ne yaparsa iflah olmaz,' Bu çeşit bir isteğine asla ulaşamaz. et-Te'vîlâtün-Necmiyye isimli eserde denir ki: ”Burada Yüce Allah işaret ediyor ki: Ey Mûsa! Senin sağ elinde bulunan şey Benim yaptığımdır. Sihirbazların yaptığı da ancak onların yaptıkları ve hileleridir. Benim yaptığım ve Benim yarattığım hile varken sihir ve sihir mahsulü şeyler başarıya ulaşamaz. Çünkü Benim hilem çetindir. Bilindiği üzere felah iki çeşittir. Bunlardan birincisi dünyevî olanıdır. Dünyevî felah dünya hayatını hoş kılan bir takım mutlulukları elde etmektir ki bunlar, yaşamak, zengin olmak, iyi mertebelere yükselmektir. Diğeri ise uhrevî olan felahtır ki bunlar dört tanedir: Sonsuza dek bakî kalmak, hiç fakirlik yüzü gömleksizin zengin olmak, zillete düşmeksizin azîz olmak ve cehaletten uzak âlim olmak gibidir. Çünkü dünya ehlinin, felahının akıbeti kayıptır, hüsrandır." Sihirle uğraşan kimse yakalanmadan önce tevbe edecek olursa tevbesi kabul olunur. Buna karşılık yakalanır da sonra tevbe ederse tevbesi kabul, olunmaz cezası verilir. Ebû Hanife'ye göre büyü ile uğraşan, kimse büyücülük yaptığı bilinir ve tevbe etmediği sabit olursa ceza olarak katlonulur. ”Sihri bırakıyorum ve tevbe ediyorum" şeklindeki sözü kabul olunmaz. Herhangi bir kimse büyücü olduğunu ikrar ederse kam dokunulmazlığını kaybeder. Sihirbaz ister erkek olsun, ister kadın yeryüzünde fesadı yaymak ve helak etmek amacıyla dolaşıyorsa katlolunur. Buna karşılık inkarcı olarak dolaşıyorsa erkek sihirbaz kati ol un urken, kadınlar öldürülmez. Fürûa ait kitaplarda kaydedildiğine göre Müslüman kadın sihirbaz öldürülmez fakat dövülür ve hapse konulur. Çünkü böylesi büyük bir cürüm işlemiş demektir. Öldürülmemesinin sebebi Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın kadınların mutlak olarak öldürülmelerini yasaklayan hadisidir. Sözlükte sihir: Lâtif ve ince olan her şey demektir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın ”Muhakkak ki beyanda sihir gücü vardır." hadi s-i şerifinde geçen sihir kelimesi lügat manasınadır. Sihir insanların vücutlarına ve kalplerine etki eden bir takım atılmış düğümler, okunmuş rukye, afsundan ibarettir. Buna maruz kalan kişi sonuç olarak hastalanır ve ölür. Sihir vasıtasıyla kişiyle karısı arası açılır. İmamlara göre sihir bir gerçektir. Mutezile mezhebi ise der ki: ”Sihir gerçek değildir. İnsan vücuduna herhangi bir etkisi olamaz. Tersine o, aslı, hakikati olmayan bir şeyi varmış gibi göstermekten ibarettir. Bu tıpkı el hafifliği, ya da el çabukluğu sebebiyle birtakım şeyleri yapan gözboyacıların yaptıkları işe benzer." Mutezileye karşılık bizim iki yaklaşımımız vardır. Bunlardan birincisi sihrin mümkün olduğunu, ikincisi de bizzat yapılmış olduğunu gösterir. Mümkün olduğunu gösteren delile göre sihir bizzat mümkündür ve Yüce Allah'ın kudreti dahilindedir. Çünkü Allah yaratıcıdır. Sihirbaz ise sadece bir fail ve bu olayı gerçekleştiren aktördür. Öte yandan bu konuda fıkıh âlimlerinin icmaı vardır. Fıkıh bilginleri sihrin mümkün olup olmadığında değil, hükmünde ihtilâf ederler. İkinci yaklaşımımıza gelince buradaki delilimiz şu âyet-i kerimedir: ”Halbuki Süleyman büyü yapıp kâfir olmadı. Lakin şeytanlar kâfir oldular. Çünkü insanlara sihri ve Babil'de Harut ile Marut isimli iki meleğe indirileni öğretiyorlardı... Onlar o iki melekten karı ile koca arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı. Oysa büyücüler Allah'ın izni olmadan hiç kimseye zarar veremezler." (Bakara: 102) Bu âyet-i kerime işaret ediyor ki sihir sırf bir gösterme ve göz boyama değil, tam tersine sabit ve gerçektir. Ve yine işaret ediyor ki gerçek müessir ve yaratıcı bir olan Yüce Allah'tır.

Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar. Mûsa asasını yere attı ve onun âsâsı, sihirbazların sopalarını ve iplerini yuttu. Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar. Kendilerini öylesine secdeye attılar ki sanki sihirbazları, birisi tutup yere çakmış gibi oldu. Rivayete göre sihirbazlar derler ki: ”Bizler insanlara galip gelirdik ve kullandığımız âletler yanımızda kalırdı. Mûsa'nın yaptığı eğer sihirse bizim yere attığımız âletlerimiz nerede? Ve böylece onlar, cisimlerin, onların yaratıcısı âlim ve kadir olan Allah'a göre durumlarının değişebileceğini anladılar. Bunun üzerine tevbe ettiler ve boyun eğmenin en son sınırı olan secde du ılımıma geldiler." Carullah der ki: ”Sihirbazların durumu ne kadar tuhaf! İplerini kâfirlik ve inkâr için yere attılar, sonra da şükür ve secde için başlarını yere koydular. Bu iki dumm arasında ne kadar da büyük fark var." Secdelerinde: 'Harun'un ve Mûsa'nın Rabbine iman ettik' dediler. Bu âyet-i kerimede önce Harun'un sonra Mûsa'nın zikredilmesi, âyet sonundaki fasılaların tutturulabilmesi içindir. Rabbin, Harun ve Mûsa'ya izafe edilmesinin sebebi Allah'a bu iki Peygamberin duâ etmesinden ve bir takım mucizeleri o iki Peygamberin ellerinde gerçekleştirmesinden dolayıdır.

Firavun sesindeki azarlama tonuyla sihirbazlara şöyle dedi: 'Ben size izin vermeden önce ona iman eti nenize ve bunu size emretmemden önce O'na Mûsa'nın ve Harun'un Rabbine inandınız öyle mi? Bu âyetteki ”amentum lehti' ifadesi ”amentum bihi" demektir. Buna delil ise ”Ben size izin vermeden O'na iman mı ettiniz?" (Araf: 123) âyet-i kerimesinde aynı konu anlatılırken geçen ”amentum bihi" ifadesidir. Hakikat şu ki o Mûsa size büyü öğreten ulun uzdur. üstadınızdır. Bu yaptığınız işte önceden onunla anlaştınız. Firavun, bu sözleriyle, iman etmek suretiyle sihirbazlara uymaması için kavminin kafasını karıştı mı ak istemistir. Çünkü o biliyordu ki Mûsa, kendi seçtiği ve topladığı sihirbazlara sihir öğretmem işti. Bir başka ifadeyle, bu söylenen söz, Firavun'un uydurmuş olduğu ve kavmine ileri sürdüğü bir şüpheden ibarettir. Firavun onlara imanın kendi iznine bağlı olduğunu göstermişti. Sihirbazlar kendisinden izin almadan iman edince bu imanlarının geçerli olmadığını ve onların Mûsa'nın birer öğrencisi olduklarım söylemişti. Bütün bunları Firavun, halk sihirbazlara tabi olup Allah'a iman edecekler diye korku duyunca ileri sürmüştür. Ardından da Firavun'un pekiştirilmiş tehdidi gelmektedir. Çünkü bunun ardından Firavun şöyle söyler: Şimdi ellerinizle ayaklarınızı tereddüt etmeden çaprazlama her bir tarafınızdan bir organınızı yani sağ el ile sol ayağınızı, böylesi çok daha feci olacağı için keseceğim. Allah'a yemin ederim ki sizin ellerinizi ve ayaklarınızı keseceğim. Ve sizi hurma dallarına asacağım. Ayetin metninde geçen ”salb" kelimesi herhangi bir insanı öldürmek için asmak anlamına gelir. Buna göre âyetin manası Nil kıyısında Hurma dallarına sizi asacağım demektir. Asma cezasını ilk uygulayan kişi Firavun olmuştur. Böylece hangimizin benim veya Mûsa'nın azabının daha şiddetli ve sürekli olduğunu iyice anlayacaksınız.' Burada Mûsa'nın da azabından sözedilivor. Oysa Mûsa, hiçbir şekilde başkalarına azap etmiş değildi. Ancak Firavun zannetti ki sihirbazlar Mûsa'nın asasının kendi sopalarını ve iplerini yuttuğunu görünce kendilerine de birşey olacağından korktular. İşte bu zanna dayanarak Firavun yukarıdaki ”Hangimizin azabının daha şiddetli ve sürekli olduğunu iyice anlayacaksınız." ifadesini kullandı. Bazı âlimlere göre ”eyyünâ" (hangimizin) ifadesiyle Firavun kendini ve Mûsa'nın Rabbi ni kastetmiştir. ”Daha şiddetli azap" demesi de kendisinin dünya azabını ve bunun şiddetini göımüş olmasındandır. Çünkü o, âhiret azabını ve şiddetini görmemişti.

Sihirbazlar Firavun'un tehditlerine aldı ım aks izin dediler ki: 'Seni Mûsa'nın elinde Yüce Allah'tan bize gelen açık açık hakikatinde ve varlığında hiç şüphe olmayan mucizelere... Sihirbazların delillere bakarak ulaştıkları sonuçlardan birisi de şuydu: ”Eğer Mûsa'nın yaptığı bir sikirse o zaman bizim yere bıraktığımız ipimiz ve sopamız nerede? ”Onlar mucizelere bakıp bunlarda Yüce Allah'ın zatının ve sıfatlarının nurlarını görmüşler bu sebeple en büyük belâlar bile kendilerine hafif gelmiştir. Kim ki Yüce Allah'ı başka şeylere tercih eder ona Yüce Allah'ın uğrunda başına gelen belâlar hiç gelir. Büyüklerden birisi der ki: ”Başına gelen belânın Allah'tan geldiğine dair olan bilgin sana olan elemini ve acısını hafifletir." Ve bizi yaratana bizi ve başka yaratıkları yoktan varedene Yemin olsun tercih edemeyiz. İman etmekte ve peşinden gitmekte seni tercih edemeyiz. ”Bizi yaratana Yemin olsun" ifadesi yemin manasına olup cevabı mahzuftur. Çünkü yukarıdaki geçen tercih edemeyiz cümlesi bunun cevabının ne olduğunu göstermektedir. Buna göre mana şöyle olur: Bizi yoktan va red en Allah hakkı için seni tercih edemeyiz. Öyleyse yapacağını yap. Ne yapacaksan yap veya bizim hakkımızda elimizi ve ayağımızı kesecek misin, bizi asacak mısın, bu konuda hangi hükmü verirsen ver. Sen ancak bu dünya hayatında hükmünü geçirebilirsin. Sen ancak bu dünya hayatında istediğini ve keyfine geleni yapabilirsin. Sonra çok yakın bir zamanda senin emrin ve hükümranlığın yok olur, gider.

Bize inkâr ve günah gibi hatalarımızı ve senin bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması âhirette bizi hesaba çekmemesi ve bizleri uzak Medain şehrinden getirip toplamak ve zorlamak suretiyle Mûsa'ya karşı koymak uğrunda yapmış olduğumuz sihir günahını bağışlaması için Kahirimize iman ettik. Allah en hayırlı ve en sürekli olandır.' Eğer kendisine itaat edersek, sevap açısından Allah, bize en hayırlt olan ve isyan edersek azabı en sürekli olandır. et-Te'vîlâtü'n-Necmiyye isimli eserde bu âyet şu şekilde tefsir edilmektedir: Hayrı nasib etmede ve senin şerrini savmada ”Allah en hayırlı ve" hayrı senin hayrından, azabı da seninkinden ”en sürekli olandır. ” Hasan-ı Basrî der ki: ”Sübhanellah! Kâfir bir kavim, hem de inkârda en ileri giden bir topluluk göz açıp kapayıncaya kadar kalplerinde iman yer ediyor ve sonra Allah uğrunda Firavun'a ”Öyleyse yapacağını yap." diyebiliyorlar ve bundan kesinlikle korkmuyorlar. Oysa bugün Allah'a hamdolsıın öyleleri var ki altmış sene Kur'an'la birlikte yaşıyor, sonra da çok değersiz bir fiyata dinini satıyor." İşte arınanların mükâfatı budur. îman etmek ve iyi ameller işlemek suretiyle inkârın ve masiyetlerin kirinden arman kimselerin mükâfatı budur. Bir hadis -i şerifte şöyle söylenir: ” Üstün derecelere eren kimseleri, onlardan daha alt derecede bulunan kimseler, sizlerin semanın ufkunda yıldızları gördüğünüz gibi (uzaktan) görürler. Ebû Bekir, Ömer işte bunlardandır ve bu ikisi bu nimete layıktırlar." (4)

Şurası muhakkak ki bu ifade Yüce Allah'ın neden daha en hayırlı ve daha en sürekli olduğunun sebebini bildirmek üzere getirilmiş bir ifadedir. Kim Rabbi ne günahkâr olarak varırsa günahına dalmış, günah içinde iken inkâr ve masiyete dalmışken ölmek suretiyle kim Rabbine varırsa cehennem sırf onun içindir. O ise orada ne ölür, ki böylece azabı sona ersin ve rahata kavuşsun. Bu ifade Yüce Allah'ın azabının neden daha sürekli olduğunu açıklamak içindir. Ne de faydalanacak olduğu bir hayatı yaşar.

Kim de iyi davranışlarda bulunmuş... İyi davranış: Aklî ve naklî delillerle doğru olduğu bilinen amellerdir. Bir mü'min olarak Allahu teâlâ'ya ve O'nun katından gelen mucizelere inanan biri olarak O'na varırsa üstün dereceler, cennette yüce mertebeler, iman ve iyi ameller sebebiyle işte sırf bunlar iman edip iyi amel işleyenler içindir.

İçinde ebedî kalacakları, zemininden ırmaklar akan Adn Cenneti. Yemin olsun ki Biz Mûsa'ya: ”Kullarımla birlikte geceleyin yola çık da size yetişilmesinden korkmaksızın ve endişe etmeksizin onlara denizde kuru bir yol aç" diye vahy etmiştik.

Dokuz mucizenin gerçekleşmesinden sonra Yemin olsun ki Biz Mûsa'ya: 'Kullarımla birlikle geceleyin yola çık da... Âyet metninde yeralan ”isrâ" kelimesi geceleyin yürümek anlamınadır. Buna göre âyetin manası. Mısır'dan İsrail oğullarıyla geceleyin yola çık demek olur. Yüce Allah'ın gece yola çıkmayı emretmesi Firavun'un adamlarının onları yollarından engellememesi içindir. Size yetişilmesinden korkmaksızın düşmanın size yetişme korkusundan emin olarak ve boğulmaktan endişe etmeksizin onlara denizde Kızıldeniz'de kuru bir yol aç', kuru bir yol edin, onlara kuru bir yol yap diye vahyetnıiştik. Âyet metninde yer alan ”tarîk" kelimesi yaya yürünen ve gidilen yol anlamınadır.

Bunun üzerine Firavun askerleriyle birlikte onların peşine düştü. Mûsa (aleyhisselâm), geceleyin yola çıkma bir kuru yol açma ve o yolu tutma şeklinde kendisine verilen ilâhi emri yerine getirir ve Firavun askerleriyle birlikte peşlerine düşerler. Sonunda güneşin doğumu vakti onlara yetişirler. Rivayet olunduğuna göre Mûsa (aleyhisselâm) İsrail oğullarını gecenin ilk saatlerinde yola çıkarır. İsrail oğulları 670.000 kişi idiler. Firavun bunun haberini alınca askerleriyle birlikte ont arm arkasına düşer. Firavun'un öncü birliği 700.000 kişidir. Firavun, İsrail oğullarının izlerini takip eder ve onlara yetişir. Böylece iki topluluk birbirini görebilecek kadar birbirlerine yaklaşırlar. İşte o esnada Mûsa (aleyhisselâm) asasını denize vurur ve deniz de on iki yol açılır ve her bölük koca bir dağ gibidir. Yolların arasında yine su mevcuttur. Mûsa (aleyhisselâm), beraberindeki oymaklarla birlikte sağ salim denizi aşar. Firavun, askerleriyle birlikte onların ardına düşer. Deniz Ki zildeniz nasıl olduğunu Allah'tan başka kimsenin bilmediği korkunç dalgalarla onları gömüp boğuverdi. Onları kapattı ve üzerlerine çıktı.

Firavun kavmini saptırdı, Firavun onları öyle bir yola soktu ki bu yol sonunda onları dünyada da hayal kırıklığına ve hüsrana uğrattı. Çünkü âhiret azabına bitişik olan dünya azabıyla birlikte inkâr üzere öldüler. Doğru yola sevketmedi. Yani Firavun onları hayır ve istikamet yoluna sevketmedi. Ayetin bu ifadesi ”Firavun .. size ancak doğru yolu gösteriyorum dedi." (Mü'min: 29) âyetiyle işaret olunan Firavun'un sözünü alaya almak vardır. Tabi olmanın en iyisi iman etmek ve tevhidi benimsemektir. Çünkü bütün Peygamberler bu iki unsurda söz birliği halindedirler. Mü'min olan kimse Yüce Allah'ın, kendisini dünyada ve âhirette açık ve gizli düşmanlarından korumuş olduğu bir kale içinde demektir. Rivayet olunduğuna göre Haccac, Enes b. Malik’i huzuruna getirtir ve ona der ki: ”Seni çok feci bir şekilde öldürmek istiyorum." Enes: ”Bilsem ki bunu yapmak senin elindedir. Allah'ı bırakır, sana kulluk ederdim," der. Haccac: ”Neden olmasın," deyince Enes: ”Çünkü Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) her sabah okumuş olduğu bir duayı bana öğretti. Bu duayı hiç kimse bilmiyor ve ben bu sabah bu duayı okudum," der. Haccac: ”Onu bana öğret," deyince Enes: ”Sen hayatta olduğun sürece onu kimseye öğretmem. Bundan Allah'a sığınırım," der. Bunun üzerine Haccac adamlarına onu salıverin der. Daha sonra bu konuda kendisine Enes ”i neden salıverdiği sorulunca Haccac der ki: ”Onun iki omzu üzerinde ağzını ardına kadar açmış iki büyük aslan gördüm," der. Daha sonraları Hazret-i Enes ölüm döşeğindeyken hizmetçisine der ki: Senin benim üzerimde hakların var ve ardından sözkonusu duayı ona öğretir: ”İsimlerin en hayırlısı Allah ismiyle. Yeryüzünde ve gökte O'nun ismi varken hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah adıyla."

Ey İsrail oğulları! Firavun'u ve kavmini denizde boğduktan sonra onlara böyle seslendik. Sizi düşmanınızdan Firavun ve kavminden kurtardık. Hani onlar sizin kadınlarınızı yaşasınlar diye sağ bırakıyor, erkek çocuklarınızı kesiyorlardı ve sizleri zor işlerde çalıştırıyorlardı. Tur'un sağ tarafına gelmeniz için size vâde tanıdık. Peygamberiniz vasıtasıyla size Mısır'dan Şam'a giden kimseye göre Tûr'un sağ tarafına gelmeniz için vade tamdık. ”Mısır'dan Şam'a" diye tefsir etmemizin sebebi herhangi bir dağın sağ ve sol kavramının olmamasından dolayıdır. Bu vadenin biçiimesi, Mûsa'nın Rabbine münâcatı ve kendisine Tevrat'ın indirilmesidir. Ve size kudret helvasıyla kudret helvası, ağaçların üzerine düşen çiğ şeklinde tatlı olan bir yaşlıktır. Bıldırcın eti lütfettik. İsrâiloğullarına kudret helvası, onlar Tih Çölü'nde iken, şafak sökümünden güneşin doğumuna kadar tıpkı kar gibi indirilmiştir. Sonra üzerlerine bıldırcın gönderilmiş, herkes kendine yetecek kadar bıldırcını yakalayıp kesmiştir. Tih: İnsanın yolunu şaşırdığı büyük çöl demektir. Bu olay şöyle olmuştu. İsrâiloğullarına zorbaların şehrine girmeleri emrolunur. Ancak bu emri dinlemezler. Yüce Allah da onları yeryüzünde kırk yıl çölde dolaşma cezasıyla cezalandırır. Bu tıpkı âsi çocuğunu terbiye etmek üzere döven, ondan iyiliğim kesen şefkatli babanın durumuna benzer. İsrail oğulları çölde dolaşma cezasıyla cezalandırılmışlar, ancak hiçbir yorgunluk ve meşakkat çekmeden rızıklandırılmışlardır.

Onlara dedik ki: Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından lezzetlilerinden ya da helâl olanlarından yeyiniz. Âyet metninde yeralan ”tıyb" kelimesinin aslı insanın lezzet duyduğu şey demektir. Şeriat dilinde ”tıyb yiyecek" demek caiz olan yerden caiz olacak miktarda alman şey elemektir. Herhangi bir yiyecek bu vasıflarda ise hem şimdi ve hem ileride ”tıyb" demektir. Bu hususta taşkınlık ve nankörlük etmeyiniz. Size rızık verdiğimiz bu konuda şükrünü ihlâl ederek, israf edip şımararak haddi aşmayınız. Sonra sizi gazabım çarpar. Her kim ki kendisini gazabım çarparsa hakikaten o, yıkılıp gitmiştir. Yıkılmış, helak olmuştur. Âyet metninde yeralan ”hevâ" kelimesinin aslı yüksek bir dağdan düşüp ölmek anlamınadır. Zemahşeri'nin belâgatlı cümlelerinden birisi de şudur: ”Kim nefsini hevâ ile gönderirse (arzularının peşinden gönderirse) en yüksek havadan (yüksekten) düşer."

Şu da muhakkak ki Ben şirkten ve yukarıda zikredilen taşkınlığın da arasında bulunduğu günahlardan tevbe eden, iman edilmesi vacip olan şeylere inanan ve yararlı iş yapan, Şeriat nezrimde ve aklen doğru iş yapan sonra doğru yokla giden kimseyi bağışlarım. Doğru yolu, hidayet yolunu tutup da ölünceye kadar bu yoldan ayrılmayanı bağışlanın. İşte hidayete erenlerin durumu böylelikle daha yüce ve üstün olmaktadır. Çünkü bütün şeref hidayettedir. Hidayet insanın ayağının kayabilecek olduğu bir noktadır. İbn Atâ bu âyete, ”Muhakkak ki Ben tevbe eden, inanan ve yararlı iş yapan kimseyi bağışlarım" âyet-i kerimesine şu şekilde mana vermiştir: Muhakkak ki Ben muhalefet yolundan dönüp, muvafakat yoluna gireni, Allah'ın bu husustaki vadini tasdik edeni ve sünnete uyanı ”sonra da doğru yolda giden kimseyi" doğru yola girip ondan başka yol ve yön istemeyen kimseyi ”bağışlarım." et-Te'vîlâtü'n-Necmiyye isimli eserde ”Sonra doğru yolda giden kimse" azgınlıktan vazgeçip Rahman'a ibadete dönen; ”yararlı iş yapan" kısmı ise kulluk etmek suretiyle yararlı iş yapan şeklinde tefsir olunmuştur. Şurası muhakkak ki tevbe, sabun mesabesindedir. Nasıl ki sabun, kirleri giderir, tevbe de aynen böyle batınî kirleri, bir başka ifadeyle günahları giderir. Rivayet olunduğuna göre adamın biri Dîneverî'ye der ki: ”Ne yapayım? Mevlanın kapısına her durduğumda bir belâ beni bundan alıkoydu." Dîneverî cevap verir: ”Annesinin yanında bulunan küçük çocuk gibi ol. Nasıl ki o çocuğu annesi her döğdükçe onun önünde ağlayıp sızlar ve annesi onu bağrına basıncaya kadar böyle kalmaya devam eder, sen de aynen böyle ol." Tevbe çeşit çeşittir: Avamın tevbesi günahlardandır. Havassın tevbesiyse küçük hatalar ve gafletlerden dolayıdır. Büyüklerin tevbesi yaptıkları hasenata ve itaati ara yönelmelerindendir. Tevbenin şartı üçtür: Kalpten pişmanlık duymak, dil ile özür beyan etmek, organlarla günahlardan vazgeçmektir.

Mûsa Bizimle buluşma yerine ilk geldiği esnada kendisine şöyle dedik: Seni acele ile kavminden ayrılmaya sevkeden nedir, ey Mûsa? Kavminden aceleyle seni ayrılmaya teşvik eden ve iten nedir ey Mûsa? Bunlar Mûsa ile birlikte Tur Dağı'na çıkmak üzere seçilmiş olan yetmiş başkandı. İşte Hazret-i Mûsa Yüce Allah ile buluşmaya olan aşırı düşkünlüğünden onların önüne geçmiş ve kendilerine, Celaleyn Tefsirinde işaret olunduğu gibi, kendisini izlemelerini emretmişti.

Mûsa: 'İşte' dedi. 'Onlar da benim peşimdeler. Arkamdan geliyorlar. Ben Sen’in emrine sarılmak. Sana vermiş olduğu söze özen göstermekteki hızlı davranışım sebebiyle benden memnun olasın diye sana aceleyle geldim Rabbi mî' Bu âyet-i kerimede dinî konularda acelenin övülen bir özellik olduğuna işaret vardır. Nitekim Yüce Allah ”Rabbinizin bağışına ... koşun." (Âl-i İmrân: 133) buyurur.

Allah buyurdu: 'Senden sonra Biz kavmini imtihan ettik, sen onların aralarından çıkıp gittikten sonra onların başına bir fitne musallat ettik. Buzağı yaratmak suretiyle onları imanları hakkında denedik. Burada kastedilen kimseler, Mûsa (aleyhisselâm)'nın kardeşi Harun'un yanında, deniz sahilinde geri bıraktığı kimselerdir. Ve Samirî onları yoldan çıkardı.' Çünkü onları buzağıya tapmaya çağıran ve bu işi plânlayan o idi. Samirî, Samira kabilesine mensup İsrail oğullarından bir kişidir. Bunlar sığıra taparlardı. İsrailoğullarmın diyarına girince Samirî onlarla birlikte Müslüman olur ve kalbinde sığıra tapma sevgisi vardır. İşte Yüce Allah İsrai loğu Harını böylece dener.

Bunun üzerine Mûsa kavminin buzağıya tapmasına öfkeli ve üzüntülü olarak kırk günü geçirdikten ve üzerinde Tevrat'ın yazılı olduğu levhaları aldıktan sonra kavmine döndü. 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaadde bulunmamış mıydı? Yani Rabbiniz size güzellikte son derece güzel bir doğru vaadde bulunmuştu. Çünkü Yüce Allah onlara içinde hidayet ve nur olan Tevrat'ı vermeyi vaadetmişti. Bundan daha güzel ve daha hoş bir vaad olamaz. Şu halde size zaman mı çok uzun geldi, Allahu teâlâ size vaadetti de bu vaadin gerçekleşmesi zamanı mı uzun geldi de, bu sebeple hata ettiniz, yoksa üstünüze aptallık ve ahmaklığa örnek olan bir ibadet ediş sebebiyle Rahibinizin her şeyinize hakim olan ve malik olan yaratıcınızın gazabının büyük azabının ve şiddetli intikamının inmesini mi istediniz ki bana olan vaadinizden size emretmiş olduğumuz şeylerde sebat etmeye dair vermiş olduğunuz sözünüzden döndünüz?' dedi. Bu âyete şu şekilde mânâ verenler de olmuştur: Uzun zamanın geçmesi nedeniyle verdiğiniz sözü unutup da mı o vaadinizden döndünüz, yoksa gazabın üzerinize inmesini tercih ettiniz de mi kasten bundan döndünüz?

Dediler ki: 'Biz sana olan vaadimizden bize emretmiş olduğun şeyde sebat edeceğimize dair sana vermiş olduğumuz sözümüzden kendi kudretimizle kendi gücümüz ve tercihimizle dönmedik. Fakat Samiri'nin kuımuş olduğu hile nedeniyle bizler mağlup olduk. Fakat biz o kavmin ziynet eşyasından birtakım ağırlıklar yüklenmiş, Kiptilerin ziynet eşyalarından ödünç olarak almış olduğumuz birtakım ağırlıklar yüklenmiş sonra da onları atmıştık. Sonra da o ziynet eşyalarını kendileri yüzünden kazanmış olduğumuz günahlardan kurtulma ümidiyle ateşe attık. Aynı şekilde Samirî de kendi yanında bulunan ziynet eşyalarını atmıştı.' Samiri onlara kendisinin de ziynet eşyalarını attığını göstermişti. Oysa Samirî'nin asıl attığı Cebrail’in atının izinden almış olduğu topraktı.

Bu toprak sebebiyle bu (adam) yani Sâmiri, onlar için konuşan o kimseler için, ateşte erimiş olan ziynet eşyalarından böğürebilen, buzağı sesi çıkarabilen bir buzağı heykeli, canı ve kendini koruma gücü olmayan altından bir buzağı heykeli icad etti. Ve orada bulunanlar buna secde ettiler. Bunun üzerine Samiri ve onunla birlikte heykeli ilk kez görüp buna aldanan kimseler hep birlikte: 'İşte bu buzağı, sizin de, Mûsa'nın da tanrısı dır. Fakat onu unuttu' dediler. Mûsa bu tanrıyı unuttu. Onu sahralarda ve dağlarda aramaya gitti.

O şeyin kendilerine hiçbir sözle mukabele edemeyeceğini, kendilerine konuşamayacağını, sözlerine cevap veremeyeceğini kendilerine ne bir zarar, ne de bir fayda vermek gücünde olmadığını, kendilerinin uğramış olduğu herhangi bir zararı savuşturmak, ya da herhangi bir faydayı temin etmek kudretinde olmadığını görmezler mi? O halde böyle bir şeyin ilâh olduğunu nasıl tasavvur ediyorlar?

Yemin olsun Harun onlara daha önce: ”Ey kavmim,' demişti de onlara nasihat etmiş, meselenin içyüzü hakkında Mûsa'nın kendilerine dönmesinden önce onları şöyle diyerek uyarmıştı: Siz bunun yüzünden, bu buzağı yüzünden sadece fitneye uğradınız ve doğru yoldan saptırıldınız. Yani size bu fitne, doğru yola ensesiniz diye yapılmadı. Sizin ibadete lâyık olan Rabbiniz şüphesiz çok merhametli olan bütün nimetleri sizlere veren Allah'tır. Yoksa buzağı değildir. Şu halde dinde sebat hususunda bana uyunuz, bu emrime itaat ediniz.' Durumunu bildiğiniz şeye ibadet etmeyi bırakınız. İşte bu vaaz ve nasihat, ne güzel bir vaazdır. Çünkü onları ”Siz bunun yüzünden sadece fitneye uğradınız." sözü ile bâtıla sapmaktan menetmiştir. Böylece ilkin şüpheleri izale etmiştir. Bu ifade tıpkı gelip geçene zarar veren nesnenin yoldan kaldırılması mesabesindedir. İkinci olarak Harun (aleyhisselâm) onları ”Sizin Rabbiniz şüphesiz çok merhametli olan Allah'tır." ifadesiyle Allah'ı tanımaya çağırmıştır. Çünkü asıl olan Allah'ı tanımaktır. Ardından da ”Bana uyunuz." ifadesiyle Peygamberliği tanımaya ve bunun arkasından ”Emrime itaat ediniz." ifadesiyle şeriatleri tanımaya davet etmiştir. Bu vaaz ve nasihatte. Peygamberin, hem kendine ve de insanlara şefkati sözkonusudur. Eğer o, marufu emretmeyip, münkeri yasaklamasaydı Allahu teâlâ'nın ve Mûsa'nın emrine aykırı davranmış olurdu. Allahu teâlâ Yûşa (aleyhisselâm)'ya şöyle vahyetmiştir: ”Ben senin kavminin seçkinlerinden kırk bin, kötülerinden altmış bin kişiyi helak edeceğim." Yûşa: ”Ya Rabbi! Kötüleri anladık, seçkinlerin günahı ne?" diye sorar. Yüce Allah: ”Onlar Benim gazab ettiğim şeye gazab etmediler." buyurur. Bir hadis-i şerifte: ” Mü'minlerin birbirlerini sevmeleri, birbirlerine merhamet etmeleri ve yumuşak davranmalarının örneği tıpkı ceset örneği gibidir, insanın vücudunun herhangi bir organı rahatsız olursa vücudun diğer parçaları o organın rahatsızlığına uykusuz kalarak ve ateş yükselmesi şeklinde iştirak ederler."(5)

Onlar Harun'a cevap olarak: 'Biz, Mûsa aramıza dönünceye kadar buna, buzağıya tapmaktan, ona ibadet etmekten asla vazgeçmeyeceğiz? dediler. ”Ukûf kelimesi herhangi bir şeye yönelmek ve tazim ederek kendisinden ayrılmamak anlamınadır. el-Kebîr’de denir ki: ”İsrail oğullarını Firavun'un afetinden Allah'ın rahmeti kurtardı. Sonra onlar cahillikleri nedeniyle buna taklid ile karşılık verdiler ve dediler ki: ”Mûsa aramıza dönünceye kadar buna tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz." Senin delilini değil, Mûsa'nınkini kabul edeceğiz. Bu sözlerini bir delile sarılmak biçiminde ve geleceğe atfederek söylediler. Onlar bu ifadenin altında Hazret-i Mûsa'nın Samirî karşısında dayanak olabilecek herhangi bir delil ile dönemeyeceği fikrini ima etmiş ve bunu gizlemişlerdi. Rivayet olunduğuna göre bu sözü söylediklerinde Harun (aleyhisselâm) on iki bin kişiyle onlardan ayrılmıştı. Bu kişiler buzağıya taprnayanlardı. Mûsa geri dönüp de çığlık seslerini duyduğunda onlar buzağının etrafında raksedip dönüyorlardı. Mûsa kendisiyle birlikte Tur'a giden yetmiş kişilik gruba: ”Bu, fitne sesi" demiş, ardından da yukarıda işaret edilen sözlerini söylemiş ve onlardan da cevaplarını almıştı."

Mûsa döndüğünde kızgın olarak kardeşi Harun'un sakalını ve başını tutarak: 'Ey Harun,' dedi. 'Sana ne engel oldu da bunların dalâlete düştüklerini gördüğün vakit buzağıya taparak Allah'a ibadet yolunda hataya düştükleri ve inatlarında ileri giderek işi sana o çirkin sözü söylemeye vardırdıklarında peşimden gelmedin, onların saptıklarını gördüğünde sana ne engel oldu da Allah için gazab etme ve O'nu inkâr edenle çarpışma uğrunda peşimden gelmedin? Emrime âsi mi oldun?' Bana muhalef et edip de emrime karşı mı geldin?

Mûsa döndüğünde kızgın olarak kardeşi Harun'un sakalını ve başını tutarak: 'Ey Harun,' dedi. 'Sana ne engel oldu da bunların dalâlete düştüklerini gördüğün vakit buzağıya taparak Allah'a ibadet yolunda hataya düştükleri ve inatlarında ileri giderek işi sana o çirkin sözü söylemeye vardırdıklarında peşimden gelmedin, onların saptıklarını gördüğünde sana ne engel oldu da Allah için gazab etme ve O'nu inkâr edenle çarpışma uğrunda peşimden gelmedin? Emrime âsi mi oldun?' Bana muhalef et edip de emrime karşı mı geldin?

Harun: 'Ey annemin oğlu,' dedi. ”Saçımı, sakalımı tutma. Blirada Harun'un ”annemin oğlu" şeklinde Mûsa'yı annesine nispet etmesi, annenin hakkını büyütmek, Mûsa'nın kalbini yumuşatmak, anneden kaynaklanan nesebi, neseb olarak kabul etmek ve her ikisinin de aynı batından geldiklerine işaret etmek içindir. Rivayete göre Mûsa, Allah için olan gazabından ve kininin şiddetinden Harun'un sağ eliyle başındaki saçları, sol eliyle de sakalını tutmuş idi. Mûsa (aleyhisselâm) her hususta kaya gibi sert, çelik gibi katı itli. İsrail oğullarının buzağıya taptıklarını görünce kentline hakim olamamış ve kavminin gözünün önünde kardeşine yapacağını yapmıştı. Ben senin 'İsrail oğullarının arasına görüşünle ayrılık düşürdün, Burada Harun, ”ayrılığa düşürmek" ifadesiyle çarpışmanın sebep olduğu ve bir daha biraraya gelmenin umulmadığı ayrılığı kastetmiştir. Sözümü tutmadın,' onların başına benim yerime güzel biçimde vekil olma şeklindeki tavsiyemi tutmadın. Demenden korktum.' Harun (aleyhisselâm) bu sözüyle Hazret-i Mûsa'nın: ”Mûsa, kardeşi Harun'a dedi ki: Kavmimin içinde yerime geç, onlan ıslah et, bozguncuların yoluna uyma." (A'raf: 142) sözünü kastetmektedir. Ariflerden birisi der ki: ”Ahlâkını güzelleştiren kimsenin yaşaması hoş olur, selâmeti devam eder, insanların gönüllerinde onun sevgisi yerleşir. Ahlâkı kötü olanın ise yaşantısı bulanık olur, kendisine olan bıığuz devam eder ve herkes ondan kaçar." Şair der ki: Hilm görülür bazan zillet Ama bazan efendi yapar seni elbet. Hilm: Sabırlı ve hazımlı olmak, akıllı ve ağırbaşlı olmaktır. Aristo der ki: ”Alçak gönüllülük ile sevgi artar. Hilm ile taraftarlar çoğalır, rıfk ve yumuşaklık ile kalpler kabul eder, vefa ile kardeşlik devam eder." Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) hiçbir zaman, rıfk ve yumuşaklık sınırını aşmamıştır. Bu sebeple Allahu teâlâ onun vasıflarını beyan ederken: ”O, size çok düşkün, müminlere karşı çok şefkatlidir, merhametlidir." (Tev be: 128) buyurmaktadır.

Kavmin ve Harun'un özür beyan etmelerinden sonra Mûsa: 'Ya senin zorun nedir ey Samirî?' dedi. Âyet metninde yeralan ”hatb" kelimesi büyük iş, mesele, dert, zor anlamınadır. Buna göre âyetin manası: Yaptığın hareketten senin amacın nedir? Seni buna sevkeden nedir ey Samirî, demektir. Mûsa (aleyhisselâm)'nın Samirî'ye bu soruyu sormasının sebebi insanlara onu itiraf ettirerek kurduğu hilenin asılsız olduğunu ortaya çıkarmaktır.

O da: Mûsa (aleyhisselâm)'ya cevap olarak Samirî de: 'Ben onların görmediklerini gördüm, İsrail oğullarının görmedikleri şeyi gördüm dedi. Samirî, Cebrail’i bir ata binmiş olarak görür. At, ön ayaklarını ya da ait ayaklan nı kuru yola her bastığında atın ayağının altından derhal bir bitki çıkar. Böylece Samirî anlar ki bu önemli bir kişidir ve bunun üzerine atın bastığı yerden bir avuç toprak alır. Samirî Mûsa'ya cevabına devam eder: Senin kavminin benden kendilerine bir ilâh yapmalarını istediklerini gördüğümde nefsim bana bu hareketi hoş gösterdi. Buna şu ifadeyle işaret olunmaktadır: Zira o elçinin izinden bir avuç (toprak) alıp onu attım. Sana gönderilen meleğin binmiş olduğu atın bastığı yerden bir avuç toprak aldım ve onu eriyen ziynet eşyalarının üstüne attım ve olan oklu. Bunu benim bu bedbahtlığımı ve çilemi böyle, nefsim bana hoş gösterdi,' dedi. Âyet metninde yeralan ”Tesvil" insanın nefsinin birşeyi güzel ve süslü göstermesi, çirkin olan birşeyi güzel bir şekle ve biçime koymasıdır.

Mûsa: yaptıklarına karşılık olmak üzere insanların arasından "defol' dedi. 'Artık hayatın boyunca sen yaptıklarına ceza olmak üzere 'bana dokunmayın,' diyeceksin. Humma hastalığından korkarak hayatın boyu kimse bana dokunmasın, ben de kimseye dokunmayayım diyeceksin. Rivayete göre Samirî birisine dokunduğu zaman hem kendisi ve hem de dokunduğu kimse şiddetli bir hummaya tutuluyorlardı ve böylece bütün insanlar hummaya tutulmuşlar ve onu da hummalı yapmışlardı. Bana dokunmayın diye en yüksek sesiyle bağırıyordu. Ardından gidenlerin kendisiyle yüz-yüze gelmesini yasaklamıştı. Samirî sonunda tek başına ve bir kenara atılmış duruma düştü. Artık sahralarda vahşi ve yırtıcı hayvanlarla şaşkın şaşkın dolaşıyordu. Ayrıca senin için kurtulamayacağın dünyada çektiğin bu cezadan başka Yüce Allah'ın vaadinden dönmeyeceği ve mutlaka yerine getireceği şirk ve ifsada karşılık âhirette bir ceza vaadi var. Tapınakta olduğun, ibadetine devam ettiğin ve mabudun olduğunu zannettiğin tanrına da bak. Yemin ederim biz onu yakacağız, sonra da onu parça parça edip denize savuracağız.' Kendisinden ne bir iz ve ne de bir eser kalmayacak şekilde küllerini denize savuracağız.

Sizin ilâhınız ibadete lâyık olan mabudunuz yalnızca şu varlık aleminde kendisinden başka ilâh olmayan kendisine hiçbir biçimde hiçbir şeyin ortak olmadığı Allah'tır. O'nun ilini olan ve olmayan her şeyi kuşatmıştır. O, herşeyi bilir ve ilmiyle kuşatır. Şurası gerçek ki her bâtıla sapanın karşısında hak yolu tutan, her bozguncunun karşısında da bir ıslah eden vardır. Meselâ Firavun inkâr, yalanlama, zulüm ve günahlarla yeryüzünde fesat çıkarmış, Mûsa (aleyhisselâm) da imanla, tasdikle, adalet ve itaatla orayı düzeltmiştir. Ardından Samirî din aynasını kendi elleriyle yapmış olduğu buzağıyla bulandırmak istemiş, karşısına Mûsa (aleyhisselâm) dikilerek bunu yok etmiştir. Kıyamete kadar durum hep böyle sürüp gidecektir.

İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bu gözalıcı hikâye gibi bir kısmını sana anlatıyoruz. Ey Rasülüm Muhammed senin mucizelerine mucizeler katmak ve ümmetin arasından basireti açık olanlara hatırlatmada bulunmak üzere daha önce geçen ümmetlerin yaşadıkları bazı olayları sana anlatıyoruz. Şüphesiz ki tarafımızdan sana bir zikir, bu hikâyeleri ve haberleri içinde bulunduran, üzerinde düşünmeye ve ibret almaya lâyık, şerefli bir kitap verdik.

Kim ondan bu şanı yüce, kurtuluş ve mutluluk yollarını içinde bulunduran zikirden yüzçevirirse şüphesiz ki kıyamet gününde o, bu zikirden yüzçeviren ağır bir (günah) yükü(nü) inkârına ve diğer günahlarına karşı ağır bir cezayı yüklenecektir. Burada ”ceza" kelimesine ”yük" denmesi, ağırlık açısından hummalın belini kıracak gibi olan ve ona ağır gelen yüke benzetilmesi dolayısıyladır.

Bu kimseler o (yükün altı)nda, bu yükün içinde ebedî kalırlar. Çünkü cehennemde ebedi kalmak cehennemliklerin birarada bulunmalarım sağlar. Onlar için kıyamet gününde bu günahları ne kötü bir yüktür. Şurası gerçek ki tevhid, ibadetlerden daha üstündür. Allah'ı zikretmek ibadetlerin içinde en yakın olanıdır. Yüce Allah namaz, oruç, hac ve benzeri ibadetler için belli bir süre tayin etmiştir. Bütün bunların içerisinde süre belirlenmeyen tek ibadet zikirdir. Çünkü Yüce Allah zikri, her dumm için emretmiştir. Zikir, ayakta, otururken, yatarken, hareket halinde veya herhangi bir hareket yapmazken ve ister gece ister gündüz, ister yaz ister kış her zamanda emrolunmuştur. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a kalbin cilasının ne olduğu sorulunca bu soruya: ”Allah'ı zikretmek ve Kur'an okumaktır" diye cevap vermiştir. Rivayete göre Mûsa (aleyhisselâm): ”Ey Allah'ım! Bana öyle bir şey öğret ki onunla Sen’i zikretmiş olayım," diye yakarır. Yüce Allah buyurur ki: ”La ilahe illallah" de. Mûsa: ”Ya Rabbi! Bunu her kulun söylüyor," deyince Yüce Allah: ”Ey Mûsa! Eğer semalar ve yeryüzü terazinin bir kefesine konulsaydı ve Lâ ilahe illallah sözü de diğer kefeye konulsaydı bu kelime daha ağır basardı," buyurur.

O günde sura üflenir Ey Rasülüm Muhammed! Kavmine İsrafil’in üfürrrıek için ağzına almış olduğu sura üfürecek olduğu günden bahset. Ve Biz o zaman günahkârları her türlü günaha dalanları ki bunlar kâfirler ve müşriklerdir, gözleri gömgök bir halde kabirlerinden çıkararak mahşerde toplarız. Mavi renk; göz rengi içinde Araplara en sevimsiz olanı ve onların en kızdıkları renktir. İmam Fahreddin er-Râzî'ye göre gözlerinin nuru sönmüş kör bir halde demektir. Çünkü gözün nuru söndüğü zaman o göz, gömgök mavi hale dönüşür,

Kalpleri korkudan ve zilletten dopdolu olduğu için seslerini yükseltmeksizin aralarında birbirlerine gizli gizli şöyle derler: 'Dünyada sadece on gün on gece, ya da on saat kaldınız,' Dünyada geçirdikleri günler gelip geçtiği ve kalma sürelerini kısa gördükleri için böyle söylerler. Çünkü rahatlık içinde geçen günler az sayılır.

Aralarında konuştukları konuyu bu konu dünyada kalış süreleridir. Biz daha iyi biliriz. Onların en olgun ve akıllı olanı aklı ve görüşü en çok olanı o zaman: 'Bir günden daha fazla kalmadınız,' der. Bu söz, onların ne kadar çok korktuklarını daha iyi ortaya koyduğu için ifade olunmuştur. Şu halde aklı başında olan kimseye düşen, vaktini dünyaya ve içindeki şehvetlere harcayarak geçirmemektir. Çünkü vakit çok değerli bir nakittir. Hakir bir şey uğruna harcanması gerekmez. Bilindiği gibi dünya hayatı kısadır ve Yüce Allah katındaki değeri çok küçüktür. Bir başka ifadeyle dünya, Yüce Allah'ın nezdinde bir sivrisineğin kanadına eş olmadığına göre bu kanadı kim yüceltir, büyütürse ondan daha küçük hale gelir. Hazret-i İsa (aleyhisselâm) der ki: ”Denizin dalgasına kim ev yapar? İşte dünya önünüzde. Sakın dünyayı kendinize kalacak yer olarak almayınız."

Sana dağlar hakkında sorarlar. Soru bilgi edinmek, ya da bilgiye götürecek şeyi öğrenmek için karşı tarafa yöneltilen bir taleptir. Buna göre âyetin manası şu şekildedir: Sana dağların ilerideki akıbetlerinin ne olacağını soruyorlar. Bu soruyu Sakîf kabilesinden bir kişi sormuş ve şöyle demişti: ”Ey Allah'ın Rasûlü! Kıyamet günü dağlara ne olacak?" De ki: 'Rabbim onları ufalayıp savuracak. Rabbim onları kökünden sökecek ve havada savrulan toz ya da kum gibi yapacak, ardından üzerine rüzgârları gönderip bunları darmadağın ve un ufak edecek.

Böylece yerlerini sanki hepsi bir, her yönden aynı saftaki parçalarmış gibi dümdüz, bomboş bırakacaktır. Âyet metninde yeralan ”el-ka'“ kelimesi düz ve ovalık olan yeryüzü parçası demektir.

Orada dağların olduğu yerde ne çıplak gözle ve ne tie basiret gözüyle ne bir iniş, ne de bir yokuş basit ve ufak bir tümsek görebileceksin. Yeryüzü o katlar düz olacak ki zerre katlar iniş-yokuş olmayacak. ez-Zernahşerî der ki: ”Âyet metninde yeralan ”emtâ" kelimesi, yeryüzündeki çok hafif tümsek anlamınadır." Celaleyn Tefsiri'nde âyetin bu kısmı için ”iniş ve yokuş" manaları verilmiştir.

O gün dağların ufalanıp savrulduğu gün (insanlar) kendilerini mahşere ve mahşerde durmaya çağıran davetçiye uyacaklar, buradaki tlavetçi İsrafil (aleyhisselâm) olup sura ikinci üfürüş esnasında insanları davet etmek için şöyle söyleyecektir: ”Ey çürümüş kemikler ve darmadağın olmuş mafsallar, paramparça olmuş etler! Rahman'ın tayin ettiği mahşer yerine kalkıp gidin." Bu çağrıdan sonra onlar sesin yönüne tloğru her yönden hareket edeceklerdir. Ona karşı yan çizmek yoktur. Kendisine çağrı yapılan herkes bu söze karşı yan çizip başka yöne gidemez, tam tersine sesin geldiği yöne takılarak sağa sola sapmaksızın dümdüz oraya gider. Artık çok merhamet edici Allah hürmetine sesler kısılmıştır. Korkunun şiddetinden ve yüce Allah'ın heybetinden sesler kısılmıştır. Bu yüzden fısıltıdan gizli sesten başka bir ses işitemezsin.' İmam Gazali ed-Dürretu'l-Fâhira isimli eserinde der ki: ”Sura birinci kez üfürüklüğüntle dağlar, yerlerinden uçuşmaya, nehirler fışkırmaya başlar ve bütün hava ve boşluk su ile dolar. Yıldızlar saçılır, yeryüzü ve sema değişir, bütün canlılar ölür. Böylece yeryüzü ve gökyüzü bomboş olur. Ardından bir ateş alevi çıkar ve bu alev denizleri yakıp tutuşturur. Sonra denizler kurur, arşın altından çok hoş bir rüzgâr eser ve yeryüzü, içinde dağlar olmaksızın inişsiz ve çıkışsız bir biçimde ortaya çıkar. Sonra Allahu teâlâ İsrafil (aleyhisselâm)’i diriltir ve o, Beyt-i Makdis'te olan bir kayaya üfürür ve bütün ruhlar kentli sayılarınca bir delikten dışarıya çıkarlar ve her ruh, vahşi hayvan ve kuşa varıncaya katlar gidip kentli cesedine girer ve canlılar bir tie ne görsünler! Yeryüzünün içindeyken şimdi yerin üstüntleler." İbn Abbas'tan rivayet olunduğuna göre: ”Kabirlerinden dinletiler benibeyaz gümüşten yaratılmış ve üzerinde yaratıldı yaratı lalı Allah'a isyan edilmemiş bir toprak parçasında mahşere gelirler."

O gün yukarıda anlatılan korkunç olayların meydana geldiği gün Rahman 'ın şefaat etmesine izin verdiği ve kendisi hakkında şefaatçinin konuşması için sözünden hoşlandığından başkasının şefaati fayda vermez. er-Râğıb der ki: ”Şefaat bir başkasına yardımcı olmak için onun yanında yeralmak demektir. Buna göre şefaat daha yüksek mertebedeki birisinden, bundan daha aşağı mertebede olana yapılır. Rahman'ın hoşlanmadığı kimselerin ise şefaati asla fayda vermez. Bunun delili Yüce Allah'ın 'Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez.' (Müddessir: 48) âyet-i kerimesidir."

O, Allah insanların geleceklerini de, geçmişlerini de geçmişten daha önceki durumlarını da bilir. Onların ilmi ise bunu kapsayamaz. Çünkü Allahu teâlâ kadîmdir. Mahlukatın ilmi, kadîm olanı kuş atamaz. el-Vâsıtî der ki: ”İnsan nasıl olur da ilmiyle kuşatma yolunu taleb edebilir? Çünkü o, ne kendi nefsine ve ne de semaya dair kuşatıcı bir bilgiye sahip değildir. Oysa Allah, bunların cevherini görmektedir. Yarasaların gözleri güneşin ışığına nasıl dayanır?"

Bütün yüzler diri ve herşeye hakim olan Allah için eğilip boyun bükmüştür. Buradaki yüzlerden maksat, âsilerin yüzleridir. Delil Yüce Allah'ın ”Ama onu (azabı) yakından gördükleri zaman inkâr edenlerin yüzleri kararacak ..." (Mülk: 27) âyet-i kerimesidir. Buna göre âyetin manası, haşr günü yüzler zelil olacak ve diri her şeye hakim olan Allah için çok kahhâr olan bir hükümdarın elindeki esirlerin boyun eğmesi gibi O'na boyun eğeceklerdir. Onların arasında zulüm yüklenen ise Allah'a şirk koşup tevbe etmeyen ise gerçekten perişan olmuştur. Hüsrana uğramıştır.

Her kim, mü'min olarak çünkü iman, yapılacak itaatlerin sahih olması ve iyiliklerin kabulü için şarttır. İyi olan işlerden iyi işlerin bazılarını yaparsa, artık o, ne zulümden vaad sebebiyle hakettiği sevabın engellenmesinden ne de hakkının eksiltilmesinden sevabı eksiltilmek suretiyle bir küçük kırıntısının bile eksiltilmesinden korkar. O hakle kişiye düşen, iyi işler yapmaya yönelmek, kötü şeylerden elini çekmektir. Çünkü herkes yaptığı amel ağacının meyvesi ne ise onu bulur ve amelleriyle bütün emellerine ulaşır. Amellerin en üstünü haramlardan kaçınarak farz olan ibadetlerin eda edilmesidir. Süleyman b. Abdülmelik, Ebû Hazim'e der ki: ”Bana nasihat et ve bunu çok kısa kelimelerle yap." Ebû Hâzim şöyle söyler: ”Evet ey mü'minlerin emiri! Rabbinden çekin, seni yasak ettiği yerlerde göımesin. Emrettiği yerlerde de aramasın. (Yani emirlerini yerine getir.) İşte böyle davranarak Rabbi ne tazim et." Âlimlerden biri der ki: ”Hevaya uymuş olmanın alâmeti, nafile olan hayırlara koşmaya karşılık vacipleri yerine getirmekte gevşeklik göstermektir. Bu, Yüce Allah'ın korumuş olduğu kimseler bir yana, insanların ekserisinin durumudur. İnsanlardan bazılarım görürüz. Çok çok vird ve sayısız ağır nafilelerle meşgul olurlarken Allah rızası için bir tek farzı yerine gerilmezler."

Biz onu, Kur'an'ın bütününü böylece bu ifade, daha önce geçen âyetlerin indirilişine işaret etmektedir. Buna göre âyetin manası, Biz Kur'an'ı işte şu indiriliş gibi indirdik, demek olur. Arapça, Arapların dilinde bir Kur'an olarak Araplar onu anlasınlar, mucize olduğunu, insanların ifadelerinin seviyesinin dışında değişik bir kitap olduğunu kavrasınlar diye Arapça olarak indirdik ve onda ikazları tekrar tekrar açıkladık. Âyet metninde yeralan ”es-sarf kelimesi bir şeyi bir durumdan bir başka duruma çevirmek demektir. Buna göre âyetin manası Biz Kur'an'da bazı ikazları tekrar tekrar açıkladık ve beyan ettik, demek olur. Umulur ki onlar inkârdan ve isyandan korunurlar, yahut da o, kendileri için bir ibret olarak ortaya koyar. Yani Kur'an onlar için kendilerinden önce geçenlerin helak edilmelerinden ibret almaları ve uyanmaları için Kur'an onlara bir zikir ve ibret ortaya koyar.

Hükümranlığında ve ulûhiyyetinde gerçek hükümdar emri ve yasağı geçerli olan sultan ve vaadinden ümit beklenmeye, tehdidinden korkulmaya lâyık olan Allah yücedir. Bu ifade Yüce Allah'ı ve kullarını kendisine göre yönetmiş olduğu işlerini tazim eden bir ifadedir. Buna göre âyetin manası şöyledir: Gerçek hükümdar olan Allah zatıyla yücedir. Zatında, sıfatlarında ve fiillerinde yaratıklara benzemekten münezzehtir. Sana O'nun vahyi O'nun vahyi aktarması ve okuması tamamlanmazdan eda edilmeden, bitirilmeden önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a Cebrail vahiy getirdiği zaman, vahyi almaya ve ezberlemeye olan aşırı dikkatinden dolayı Cebrail’in söylediği her harf ve her kelimeyi hemen arkasından tekrarlayıp alıyordu. İşte Rasûlü İlah'a bu yasak edildi. Buna göre âyetin manası şöyledir: Cebrail, okumasını daha tamamlamadan, telkinini ve tebliğini bitirmeden önce unuturum, gözden kaçırırım korkusuyla Kur'an'ı okumakta acele etme. Cebrail tebliğini bitirince sen de oku ve kendi kendine 'Rabbim, benim ilmimi gerçekleri kavrayabilin em ve O'nun yaratıkları ndan faydalanabilmem için artır,' de. Çünkü gerçekler sonsuzdur. İbn Mes'ud bu âyeti okuduğu zaman derdi ki: ”Ya Rabbi! Benim imanımı ve sana olan yakînî bilgimi artır." Bu tefsir, bu âyetin tefsirleri içinde en iyisi ve en incesidir.

Yemin olsun ki Biz daha önce de bu zamandan evvel de Adem'e ahid vermiştik. Âyet metninde yeralan ”ahid vermek" birisine bir şey verip bunu korumasını istemektir. Buna göre âyetin manası : Yemin olsun Biz bundan önce Âdem'e şu ağaçtan yememesini emretmiş ve tavsiye etmiştik. Ne var ki o, bu ahdi unuttu. Buna gereği gibi önem vermedi ve gafil oldu. Âyet metninde yeralan ”nisyan" kelimesi hatırlamamak anlamınadır. Onda azim de bulmadık. Yani herhangi bir görüşü kararlaştırmak, meselelerde sebat etmek onda olmadığı için bilgimiz buna şahit olmadı. Çünkü Âdem, eğer böyle sebatkâr ve azimli olsaydı şeytan onun ayağını kaydıramayacak ve asla aldatamayacaktı.

Ey Rasülüm Muhammed! Bir zaman Biz yerde ve semada bulunan meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik. Âdem'e selâm ve ikram secdesi edin, demiştik. Bu âyet-i kerime işaret ediyor ki Âdem’in, meleklerin secdelerine lâyık olması birçok sebebe dayanmaktadır: Bunlardan birisi Âdem (aleyhisselâm)’in halifelik gibi büyük bir görev için yaratılmış olmasıdır. İşte Âdem bu yönüyle onların secdesine lâyık olmuştur. Bir diğeri ise Yüce Allah'ın Âdem’i, âlem-i halk ve âlem-i emirle âlem-i mülk ve melekutun birleştiği nokta kılmasıdır. Oysa melekler âlem-i halkta değil alem-i emir ve melekûtta yaratılmışlardır. Bir diğer sebep Yüce Allah'ın Âdem’i en güzel biçimde, en güzel şekliyle yaratmış olmasıdır. Hazret-i Âdem’in her iki halde de üstünlüğü sözkonusudur. Bu sebeple de üstünlük dolayısıyla onların secdelerine lâyık olmuştur. Bir başka sebep Yüce Allah'ın Âdem’i müşerref kılmasıdır. Bir diğeri bütün isimlerin bilgisinin sadece ona verilmiş olmasıdır. Bir başkası da Yüce Allah'ın Âdem’i yarattığı zaman onda bütün sıfatlarıyla tecelli etmiş olmasındandır. Bu tecelliden sonra Yüce Allah meleklerini ona tazim etmeleri, tekrirn etmeleri ve yüceltmeleri için secde etmelerini emretmiş olmasıdır. Onlar Rablerinin emrine tazim ve sarılmak için hemen secde ettiler yalnız İblis hariç, Çünkü o secde etmedi ve kibir elbisesini çıkarıp atmadı. Alçak gönüllü olmadı. Tam tersine kibirlendi, büyüklük tasladı ve ümitsizliğe düştü, şaşırdı. Arapçada ”eblese" denilir ki bunun manası ümitsizliğe düştü ve şaşırdı demektir. O secde etmekten diretti ve bundan kaçındı.

Bunun üzerine: 'Ey Âdem!' dedik. 'Bu hakir hem senin için, hem de eşin Havva için büyük bir düşmandır. İblis’in düşmanlıkları çeşitlidir: Birincisi İblis çok kıskançtır. Allahu teâlâ'nın Âdem'e olan nimetlerini görünce onu kıskandı ve kendisine düşman oldu. İkincisi Âdem (aleyhisselâm) genç ve âlimdi. İblis ise yaşlı ve cahildi. Yaşlı ve cahil olan kişi daima bilgili ve genç olanın düşmanı olur. Üçüncüsü İblis ateşten, Âdem ise su ve topraktan yaratılmıştır. Bu iki yaratığın temel cevherleri arasında bir düşmanlık vardır. İşte bu düşmanlık onların arasında düşmanlık olarak kalmaya devam etmiştir. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sakın sizlerin cennetten çıkmanıza sebep olmasın. Sonra bedbaht olursun. Bu ifade yukarıdaki yasağın cevabı (sonucu) dur. Bedbahtlığın sadece Âdem'e nispet edilmesi âyet sonlarındaki fasılaların gözetilmesi ve Âdem’in asıl, Havva'nın O'na tâbi olmasındandır. ”Şekavet" saadetin zıddıdır. Nasıl ki saadet (mutluluk), dünya saadeti, âhiret saadeti diye ikiye ayrılıyorsa ve sonra da dünya saadeti nefsi (ruhî), bedenî ve haricî olmak üzere üçe ayrılıyorsa bedbahtlık da aynen böyle üçe ayrılır. Âhirete dair bedbahtlık hakkında Yüce Allah ”Kim Benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz." (Tâhâ: 123) buyurmakta, dünyevî bedbahtlık hakkında da ”Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra bedbaht olursun." (Tâhâ: 117) buyurmaktadır. Buna göre âyetin manası, ey Âdem! Cennetten çıkmaya sebep olacak fîilleri sakın yapmayasm, böylece bedbahtlık hasıl olur. Bu da tarla sürmek, ekin ekmek, hasad etmek, değirmende buğday öğütmek, hamur yapmak, ekmek pişirmek vb. insanların geçimlerini ve yaşantılarını sürdürme hususunda yapmaktan vazgeçemeyecekleri dünya yorgunlukları ve çileleridir. Bu manayı âyetin bundan sonra gelen kısmı şu şekilde desteklemektedir.

Şimdi burada senin için ne acıkmak vardır, Yani Biz şöyle dedik: Sen cennette olduğun sürece acıkmama durumunda olacaksın. Çünkü bütün nimetler orada mevcuttur. Ne de elbisesiz kalarak çıplak kalmak. Çünkü bütün giyim eşyası cennette mevcuttur.

Burada susuzluk çekmeyecek, susamayacaksın. Çünkü su kaynaklan ve nehirler devamlı olarak akmaktadır. Sıcaktan da bunalmayacaksın.' Cennette sana güneşin harareti dokunmayacak. Zira orada güneş olmayacak ve cennetlikler uzanan gölgelerin altında olacaktır.

Derken şeytan onun aklını karıştırıp Adem'e vesvese verdi. Arapçada vesvese gizli ses demektir. Yine ziynet eşyaları ses çıkardıkları için aynı kelime, aynı manaya ”visvâsu'l-huliyyi" denmiştir. İblis: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını kendisinden yiyenin ebedi kaldığı ve asla ölmediği ağacı ve sonu gelmez bir saltanatı hiçbir şekilde sona ermez ve bozulmaz saltanatı göstereyim mi?' dedi.

Nihayet ondan yediler. Bunun üzerine ayıp yerleri, avret mahalleri kendilerine göründü. Apaçık ortaya çıktı. Burada Yüce Allah erkeklik ve kadınlık organını ”sev et" kelimesiyle kinaye yollu ifade buyurmuştur. İki kelimenin arasındaki anlam münasebeti şöyledir: Bu organların açığa çıkması insanı üzer, gam ve kedere sevkeder. Bu sebeple üzülme kökünden türeme ”sev'et" kelimesi, kinaye yollu kullanılmıştır. İbn Abbas der ki: ”Âdem ile Havva Yüce Allah'ın kendilerine giydirmiş olduğu nurdan soyulup erkeklik ve kadınlık organları ortaya çıkacak kadar çırılçıplak oldular." el - Hasîri der ki: ”Âdem ile Havva'nın ayıp yerleri kendilerine göründü. Kendilerinin dışında başkasına görünmedi. Bunun sebebi başkalarının, işledikleri suçun cezasını onların bildiği şekilde bilmemesi idi. Eğer onların ayıp yerleri başkalarına da görünseydi Yüce Allah ”Onlara ayıp yerleri göründü." demez ”Onların ayıp yerleri göründü." derdi." Üstlerini cennet yaprağıyla örtmeye çalıştılar. Tesettürü sağlamak için cennet yaprağını ayıp yerlerinin, üzerine yapıştırdılar. (Bu suretle) Adem, söz konusu ağaçtan yemek suretiyle Rabbine âsi olup yolunu şaşırdı. Asıl gayesi olan ebedîlik yolunu şaşırdı. Bilindiği üzere masiyet, kasıtlı olarak yapılan haram, kılınmış bir fiili işlemek demektir. ”Zelle" ise bunu yapan kimse açısından masiyet değildir. Çünkü zelle failin işlerken kastetmediği fakat mubah bir fiili yapmayı amaçlarken işlemiş olduğu haram fiildir. Peygamberlerin, ismeti konusunda zikredilen zellenin manası; onların haktan sapıp bâtıla kaymaları değildir. Fakat bunun manası onların daha üstünü dururken, bunu yapmayıp bir alt derecedeki üstün olanı yapmaları demektir. Peygamberler Allah katındaki makamları ve değerleri yüce olduğu için böylesi bir zelleyle kınanırlar. Âdem (aleyhisselâm), sözkonusu ağaçtan yememeyi, masiyeti kastetmiş olduğu için değil, ictihad yaparak terketmiştir. İçtihadında düşünce tarzı şöyle olmuştur: Hazret-i Âdem, bu konudaki yasaklığm bizzat muayyen bir ağaca yönelik olduğunu, yoksa o ağacın cinsine ait olmadığını düşünmüştür. el-Kebîr'de denir ki: ”Bu açıklama Âdem tarafından işlenen fiilin büyük günah olduğunu göstermez mi? Çünkü masiyet kötü bir isimdir ve ancak büyük günah işleyen kimselere uygun bir isimlendirme değil midir? Çünkü âyetin ifadesiyle ”ğavâ" dan türeme ”ğavâye" kelimesi dalâletle eş anlamlı ve doğru görüşlü olmanın zıddıdır. Böylesi bir kelime ancak fıska dalmış olanlara isim olarak verilmez mi? şeklindeki bir soruya şu şekilde cevap verilmiştir: Masiyet, emrin aksine yapılan şeydir. Emir, bazen mendubun emredilmesi olabilir. ”Ona ilâç içmesini emrettim, bana karşı geldi," cümlesinde durum böyledir. O halde Âdem'e verilen emrin bu manada olması uzak bir ihtimal değildir. Buna göre Hazret-i Âdem vacibi değil, mendubu terketmiş olur. Hiç kimse Âdem Rabbine âsi idi, yolunu şaşırmıştı diyemez. Bunun birçok sebepleri vardır: Birincisi şudur: el-Utbâ der ki: ”Herhangi bir kumaşı kesip diken adam için ”kumaşı biçti ve dikti" denir ama böyle bir kimseye sözkonusu fiili tekrar tekrar yapmadıkça ”terzi" denmez. Zelle de Hazret-i Âdem tarafından bir kez işlenmiştir. O halde onun için zellede bulunan kimse denemez." İkincisi: Zelle herhangi bir Peygamber için Peygamberlik görevinden önce olmuşsa Yüce Allah'ın kendisini Peygamberlik göreviyle şerefli kılmasından sonra artık bu nitelik o Peygamber'e verilemez. Eğer Peygamberlik görevi geldikten sonra zellede bulunmuşsa ve sonra tevbe etmişse yine verilemez. Tıpkı günahlarına tevbe eden Müslümana Müslümanlıktan ve tevbesinden önce yapmış oklukları dikkate alınarak kâfir veya zinakâr ya da şarapçı denemeyeceği gibi. Üçüncüsü ”âsi ve ğâvî" kelimeleri ekseriyetle Âdem’in isyanda bulunduğunu ve Allah'ı tanımaktan saptığı fikrini çağrıştırır. Oysa bu âyette anlatılan olayda maksat bu değildir. Şu halde böyle bozuk bir kanaati uyandırmaması için Peygambere ”âsi veya ğâvî" denemez. Dördüncüsü Allah'tan başkasının söylemesinin caiz olmadığı şeyi Allah'ın söyleyebilmesi gerçeğidir. Tıpkı herhangi bir efendinin çocuğuna ve kölesine masiyet işlediklerinde başkalarının söylemelerinin caiz olmadığı şeyleri ifade edebilmesi gibi. el-Hasen der ki: ”Yemin olsun Âdem Allah'a ancak unutarak isyan etti. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurur: ”Ne var ki o unuttu, onda azim de bulmadık." (Tâhâ: 115)"

Sonra Rabbi onu seçti de tevbeye teşvik etmek ve bunu ona nasib etmek suretiyle kendine yakın kıldı da ”Dediler ki ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka ziyan edenlerden oluruz." (A'raf:23) diyerek kendisi ve eşi tevbe ettiği zaman tevbesini kabul etti ve doğru yola iletti. Ona tevbede sebata ve ismetin sebeplerine yapışmaya giden yolu gösterdi. İbn Atâ der ki: ”İsyan kelimesi kötü manayadır. Ancak Yüce Allah'ın ifadesiyle ”ictebâ, istifa" (seçme) fiilleri bu kötü ismin Âdem'e yapışmasına engel olmuşlardır. Bir hadis-i şerifte şöyle ifade olunur: ”Âdem ile Mûsa birbirleriyle tartışırlar. Mûsa der ki: Ey Âdem! Sen bizim babamız olarak bizi hayal kırıklığına uğrattın ve işlemiş olduğun o günah nedeniyle cennetten çıkmamıza sebep oldun. Adem buna şöyle karşılık verir: Sen Mûsa'sın. Allah sana kendisiyle konuşma fırsatı bahşederek seni seçti. Sana kendi eliyle Tevrat'ı yazdı. Şimdi sen Yüce Allah'ın bana takdir etmiş olduğu bir meselede beni kınıyor musun? Rasûlüllah sonunda şöyle buyurur: Adem Mûsa'ya tartışmada galip geldi. Ona üstün geldi. ”(6) Hadisin bazı rivayetlerinde şu kısım da mevcuttur: ”Adem der ki: Ben yaratı imadan ne kadar sene önce Yüce Allah senin için Tevrat'ı yazmıştır, dersin? Mûsa der ki: Kırk yıl. Âdem: Tevrat'ta 'Adem Rahhine asi oldu." ifadesi var mı, yok mu? Rasûlüllah hu olayı naklettikten sonra: Böylece Âdem tartışmada Mûsa'ya galip geldi, der."

Yüce Allah, Âdem ile Havva'ya bu zelleyi işledikten sonra Dedi ki: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan cennetten yeryüzüne inin. Bazılarınızın çocukları diğerlerine tıpkı günümüzde insanların birbiriyle didiştikleri gibi geçim hususunda düşman olarak cennetten yeryüzüne inin. Onların arasında Âdem (aleyhisselâm) ”Allah tarantıdan seçilme" özelliğine sahip olduğu için Yüce Allah ona doğru yolu göstermeyi vaadetmiş ve şöyle buyurmuştur: Ey Âdem ve Havva'nın zürriyyeti, çocukları: Artık Beuden size hidayet kitap. Peygamber geldiğinde, kim benini hidayetime uyarsa kim kitaba inanır ve Peygamberi tasdik ederse o dünyada sağ olduğu sürece doğru olan dinin yolundan sapmaz ve âhirette de ceza almak suretiyle bedbaht olmaz.

Kim de beni anmaktan Beni zikreden kitaptan. Bana çağıran Peygamberden yüzçevirirse şüphesiz onun dünyada sıkıntılı, dar bir hayatı olur. Çünkü o, bütün bakışını dünyadaki hedeflere yöneltmiştir ve dünya menfaatlerinden daha fazla pay alabilmek için adeta kendini parçalamaktadır. Ve Biz onu bu yüzçeviren kişiyi kıyamet günü kör olarak hasrederiz.'“Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır bir halde yüzükoyun hasredeceğiz." (İsrâ: 97) âyetinde işaret olunduğu üzere gözleri görmez biçimde hasredeceğiz. Hazret-i Ali (radıyallahü anh) der ki: ”Dünyada Allah'ı tanımayanı Allah da âhirette tanımaz."

(O zaman:) 'Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben dünyada iken hakikaten görür idim, der.

Allah buyurur ki: 'İşte böyle. İşte sen böyle hareket ettin. Çünkü sana âyetlerimiz kitabın âyetleri, ya da kudret delilleri, vahdaniyyetin alâmetleri hiç kimseye kapalı kalmayacak biçimde apaçık, apaydınlık olarak geldi ama sen onları unuttun. Bunca delile gözünü kapadın ve onları asla hiç hatırlanmayan, bir kenara bırakılmış şeylerin atıldığı gibi bıraktın, terkettin. Bugün de aynı şekilde dünyada iken senin unutmuş olduğun şekilde sen unutuluyorsun.' Yaptığına karşılık ve tam uyumlu olarak azaba ve ilgisizliğe terk olunuyorsun. Fakat bazılarının söyledi gibi bu sonsuza dek değil, tersine Yüce Allah'ın dilediği vakte kadardır. Sonra Yüce Allah kıyamet gününün korkularını görsün, cehennemdeki kalacak olduğu yeri müşahade etsin diye bu terkedilmişliği ve unutulmuşluğu onun üzerinden alır ve böylece ona azab üstüne azab verilmiş olur. Dilsiz ve sağır olanlar da böyledirler. Yüce Allah onlardan dilsizliği ve sağırlığı kaldıracaktır. Onlar Bizim huzurumuza çıkacakları gün (başlarına gelecek olanları) ne iyi duyarlar ve ne iyi görürler (bir görsen)! (Meryem:38)

İsyanında haddi aşanı âyet metninde yer alan israf kelimesi insanın yapmış olduğu her fiilde haddi aşması demektir. Ve Rabbinin âyetlerine Kur’an’a ve ötekı mucizelere inanmayanı dahası bunları yalanlayıp yuz çevireni işte böyle suça tam uygun olan böylesi bir ceza ile cezalandırırız. Âhiret azabı ve cehennem azabı, Elbette dünyada iken onları cezalandırmış olduğumuz geçim darlığı ve benzeri azaptan Daha şiddetli ve hiç kesilmediği için daha süreklidir. Kim âhiret azabından kurtulmak ve sevabına ermek isterse ona düsen Allah'a itaat uğrunda dünyada karşılaşmış olduğu sıkıntılara sabretmek masiyetlerden ve dünya şehvetlerinden kaçınmaktır. Çünkü sahih bir hadiste yer aldığı üzere cennetin etrafı sevilmeyen şeylerle, cehenneminki ise şehvetli şeylerle kuşatılmıştır.

Bizim onlardan önce nice nesilleri helak etmiş olmamız kendilerini yola getirmedi mi? Bu âyetin başındaki soru edatı olan ”hemze" azarlama ve inkâr, bir başka ifadeyle daha önceki nesillerin helak edilmiş olmasının kendilerini yola getirmediğini ifade eden hemzedir. Âyet metninde yer alan ”hidayet" kelimesi açıklama ve beyan etme anlamınadır. Buna göre âyetin manası şu şekilde olmaktadır: Onlar Bizim daha önce geçmiş nice nesilleri helak etmiş olmamızdan gafil mi oldular. Bu helak edişimiz kendilerini yola getirmedi mi? Halbuki onların yurtlarında gezip dolaşırlar. Oysa onlar bu helak edilen kimselerin yurtlarında emniyet içerisinde gezer dolaşırlar, ya da bunlar onların yurtlarında dolaştıkları halde hâlâ o nesilleri helak etmiş olmamız kendilerini yola gerilmedi mi? Onlar Şam'a sefere çıktıklarında helak edilenlerin kaldıkları yerlerden geçerler. Onların helak edilişlerine dair izleri müşahade ederler. Oysa bütün bunlar, daha önce helak edilenlerin başlarına gelenler bunların da başlarına gelmemesi için doğru yola girip ibret almalarını gerektiren şeylerdendir. Bunda azap ederek helak edilmelerinde cihetteki akü sahipleri için nice ibretler, çok, hidayeti apaçık ve hakka delâleti ayan beyan ibretler vardır. Âyet metninde yeralan ”nuhâ" kelimesi kötülükleri nehyeden akıl manasınadır. Buna göre âyetin manası, bunda el betteki çirkin şeyleri yasak eden akıl sahipleri için nice ibretler vardır, demek olur.

Eğer Rabbinden daha önce sadır olmuş bir söz, bir hikmet dolayısıyla bu ümmetin azabının tehir edileceğine dair yapılmış olan vaad ve tayin edilmiş bir vade olmasaydı yani onların ömürleri için tayin edilmiş bir ecel, ya da azap gön neleri için belirlenmiş olan bir süre olmasaydı ki bu süre kıyamet günüdür, onların azabı asla tehir olmazdı. Her halde (onlara da azap), işledikleri suçların cezası gelip yapışırdı. Bu kâfirlere azapları gelir, yapışırdı ve işledikleri suçtan bir an olsun geri kalmazdı.

Sen onların söylediklerine sabret. Mademki durum burada zikredilen gibidir. Bir başka ifadeyle onların azaplarının tehir edilmesi ihmalden kaynaklanmamaktadır. Tam tersine kendilerine bir sürenin verilmesi sözkonusudur. O halde bu azap onlara mutlaka gelip yapışacaktır. O hakle onların, senin hakkında söylemiş oldukları inkâr sözlerine, büyücü ve deli olduğuna dair iddialarına Yüce Allah kendileri hakkında hükmünü verinceye dek sabret. Güneşin doğmasından önce de, batmasından önce de Rabbini övgüyle tesbih et. Rabbini sana olan hidayeti ve tevfiki için tesbih et, güneşin doğmasından önceki tesbihten maksat sabah namazı, batmasından öncekilerden murad ise öğle ve ikindi namazlarıdır. Çünkü bu iki namaz güneşin batmasından öncedir. Gecenin bir kısım saatleriyle gündüzün etrafında da tesbih et. Bundan maksat da akşam ve yatsı namazlarıdır. Bu âyette, ”tesbih et" emrinden önce namaz vakitlerinin getirilmesi, bu vakitlerin çok faziletli olmalarından ve insanın kalbinin o vakitlerde daha derli-toplu olmasından ve nefsinin istirahate daha meyilli olmasındandır. Şu halde akşam ve yatsı vaktinde ibadet etmek nefse daha ağır gelir. ”Gündüzün etrafında da tesbih" emri gündüzün çeşitli vakitlerinde nafile namaz kılma emridir. Buna göre âyetin manası gündüzün etrafında tesbih et demek olur ki maksat sabah namazının gündüzün başlangıç noktasına ait olan bir namaz olduğunu tekrarlamaktır. Böylece ”Hâs"“âam"a atfedilmiş olur. Taberî'nin bu konudaki görüşü farklıdır. Ona göre bu âyette ”Güneşin batmasından önce Rabbini övgüyle tesbih et." ifadesiyle kastedilen ikindi namazıdır. ”Gecenin bir kısım saatleri" ifadesiyle yatsı namazı kastedilmektedir. ”Gündüzün etrafı" ile kastedilen de öğle ve akşam namazlarıdır. Çünkü öğle vakti günün ilk ucudur. Akşam ise günün ikinci diğer ucudur. Öğleyle akşam sanki bir günün iki ayrı ucudur. Ki rızaya eresin. Bu vakitlerde Rabbinin katında nefsini hoşnut edecek ve kalbini sevindirecek bir şeye ulaşırsın ümidiyle Rabbini tesbih et. Bil ki, tesbih ile meşgul olmak, yardım dilemek demektir ve namaz, elem ve acıların giderilmesi için en büyük panzehirdir. Bu sebeple Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a herhangi bir iş güç geldiği zaman namaza sığınırdı. Rasûlüllah'ın en son tavsiyesi ”Namaz ve kişilerin sahip oldukları köleleri" olmuştur. Bu âyet-i kerime beş vakit namaza yer vermiştir. Cerir b. Abdillah (radıyallahü anh) dan rivayet olunuyor: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın huzurunda oturuyorduk. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ayın dolunay şeklinde olduğu o gece ayı gördü ve şöyle buyurdu: Sizler şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz. Onu görürken bir araya toplanıp izdiham yaşamayacaksınız. Güneşin doğmasından ve batmasından önce namaz kılabilir seniz bunu yapınız. Rasûlüllah sonra ”Rabbini övgü ile tesbih et..." âyetini okudu." (7) 7- Bu hadisi Buharı, Müslim, Sünen imamları ve Ahmed b. Hanbel rivayet etmişlerdir, Bkz. ed-Dürru'l-Mensûr, 4/312 Bir başka hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Münafıklara en ağır gelen namaz, yatsı ve sabah namazıdır. Bu iki namazda olan sevabı şayet bilselerdi sürünerek bile olsa onları eda ederlerdi." (8) 8- Hadisi Buharı, Müslim, Ebû Davud, İbn Mace ve Ahmed b. Hanbel Müsned’inde rivayet ederler. Bkz. el-Fethu’l-Kebîr, 1/40 Âlimler derler ki: ”Beş vakit namazı cemaatle kılmaya devam eden kimsenin üzerinden Yüce Allah geçim darlığını ve kabir azabını kaldırır. Kendisine amel defteri sağ tarafından verilir. Sırat köprüsünden şimşek gibi geçer. Cennete sorgusuz sualsiz girer. Cemaatle namaza gereken önemi vermeyen kimsenin rızkmdaki ve çalışmasındaki bereketi Yüce Allah kaldırır. Yüzünden sâlih kimselerin simasını çeker, alır. Diğer amellerini kabul etmez. İnsanların kalbinde sevilmeyen kimse haline gelir, ruhu aç ve suzuz olarak alınır. Kabirde şiddetli bir sorgu, sual, kabir karanlığı, şiddetli bir hesap. Rabbin gazabı ve Allah'ın cehennem ateşinde ceza belalarıyla karşı karşıya gelir.

Sakın kendilerini denemek için azabı hak etsinler diye denemiş olduğumuz kimselere yaptığımız muameleyi kendilerine yapmak için... Bu, onların nimetlerinin artırılması, buna karşılık onların da inkârı ve azgınlıklarını artırmaları şeklindedir. Onlardan bir kesimini putperest, ehl-i kitap. Yahudi ve Hristiyan gibi bir kesim kâfirleri faydalandırdığımız dünya hayatının süsünden yararlandırdığımız... Evin içinde kendisinden yararlanıldığı için ev eşyasına Arapçada ”metâu'l-beyt" denir ki bu tabir de âyetteki ”mettâna" tabiriyle aynı kökten türemektedir. Yine bu kökten türeme ”el-imtâ" kelimesi güzel manzaralardan lezzetlendirme, hoş sesleri işittirme, çekici olan kokuları koklatma ve bunun dışında elbise ve nikahlanma gibi diğer lezzetleri aldırma anlamınadır. Dünya hayatının çekiciliğine gözlerini dikme. Âyet metninde yeralan ”temuddenne" kelimesinin kullanımı hakkında şunları söylemek mümkündür. Bu kökten türeme ”imdâd' daha çok sevilen şeylerde kullanılırken ”med" sevilmeyen şeylerde kullanılır. Sevimliye örnek olarak: ”Onlara canlarının istediği meyve ve etten bol bol verdik." (Tûr: 22) âyet-i kerimesini, diğerine de: ”Biz onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız." (Meryem: 79) âyet-i kerimesini verebiliriz. Buna göre âyetin manası bu şeylere istek ve arzu duyarak gözlerini dikme, demek olur. Bazı âlimlere göre: ”meddü'n-nazar" terimi gözün neredeyse hiç çevrilmemecesine bir şeye uzun uzun dikilmesidir. Bunu yapan kimse baktığı şeyi beğendiği, güzel gördüğü ve kendisinin de onun gibisini elde etmek istediğindendir. ”Faydalandırdığımız dünya hayatının çekiciliği" tabirinden maksat dünyanın süsü, güzelliği, parlaklığı demektir. Bu âyet-i kerime, fakirlere bir teselli ve moral ve önektedir. Çünkü insanların en hayırlısı olan ”Hazret-i Peygamber" dünyaya içindeki nimetleri güzel bulmak suretiyle göz dikmekten menolunmaktadır. el-Hasen der ki: ”Siz, fasıkların hayatı kolay sürdürdüklerine bakmayın. Asıl bu çürümüş kimselerden masiyetin zilleti nasıl zuhur ediyor, ona bakın." Rabbinin nimeti âhirette senin için saklamış olduğu sevap senin için hem fani olan dünyada hayat süsü olarak onlara ve mı iş olduğu şeylerden daha hayırlı, hem de daha süreklidir. Çünkü âhiret nimeti asla kesilecek değildir.

Ailene namazı emret, Sana emretmiş olduğumuz namazı sen de aile efradına emret. Fakir olanın, fakirliğine çare olarak namazdan yardım dilemesi, maişet problemiyle ilgilenmemesi, zenginlere dönüp bakmaması gerekir. Kendin de ona sabırla devam et. Sen de geçim işleriyle meşgul olmaksızın namaza devam et. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) her sabah Hazret-i Fatıma ve eşi Hazret-i Ali'ye gider ve ”Namazı kılın." diye onlara hatırlatırdı. Rasûlüllah bu hareketi aylarca yapıyordu. "Sabr" kökünden türeme âyette ye ra lan ”ıstıbar" kelimesi mücahede ve çaba makamı; ”sabr" ise, müşahede makamıdır. Bir başka ifadeyle ıstıbar, bir çaba sarf etme anlamı, sabr ise görülen şeylere tahammül etme makamıdır. İbn Ata der ki: ”Sabrın içinde en ağırı iştihardır. Istıbar insanın üstüne gelen belâ sağnakları altında gizlice ve kalpten duyulan sükundur. Sabır ise sadece nefisle yapılır." Senden rızık istemiyoruz. Biz kendini ve aile fertlerini rızıklandırma görevini sana yüklemiyoruz. Biz senden sadece ibadet etmeni istiyoruz. Aksine Biz seni ve onları rızıklandırıyoruz. O halde sen bütün düşünceni âhiret meselelerine ver. Çünkü kim Allah'a ait amellere kendini verirse Allah da onun amellerinde kendisine yardımcı olur. Güzel sonuç cennet takva iledir. Güzel sonuç, takva ehli içindir. Bir başka ifadeyle güzel sonuç, senin ve sana inanan kimseler içindir. Yoksa dünya ehli için değildir. Zira dünya âhiret le bir arada bulunmaz.

Onlar Kureyş kâfirleri '(Muhammed) bize Peygamberliğine alâmet olsun diye Rabbinden bizim teklif etmiş olduğumuz bir mucize getirmeli değil miydi,' dediler. Böylece onlar inatlarında o kadar ileri gittiler ki müşahede ettikleri mucizeleri mucize saymadılar ve bu ağır kelimeyi konuşma cesaretini gösterdiler. Önce gelen kitaplardakiulu apaçık delili onlara gelmedi mi? Diğer deliller onlara gelmedi mi? Özellikle önce gelen kitaplardaki apaçık deliller onlara gelmedi mi? Bu sorunun manası evet, onlara âyetler geldi. Hem de bunlar âyetlerin anası ve mucize konusunda en büyüğü idi ki bu da içinde ilâhi kitaplarda olanların beyanı olan Kur'ân'dır. Kur'an, o kitaplarda olanların gerçek olduğuna ve geçmiş ümmetlere dair verilen haberlerin doğruluğuna şahittir. Kur'an'ı getiren ümmî bir kimse iken, içinde geçmiş ümmetlere dair haberlerin özünü bulundurması gayet açık bir mucizedir.

Eğer Biz bundan önce bu delil gelmeden önce onları dünyada kökten kazıyıcı bir azapla helak etseydik kıyamet günü delil olmak üzere muhakkak ki şöyle diyeceklerdi: 'Ey Rabbimiz! Bize dünyada kitapla birlikte bir elçi gönderseydin de şu aşağılığa sapıklığın zilletine, dünyada kati olunmanın ve esir düşmenin zilletine ve âhiret azabına uğrayarak ve bugün cehenneme girerek rüsvayhğa düşmeden önce o elçi ile indirmiş olduğun âyetlerine uysaydik.' Bu, şu demektir: Fakat Biz onları âyetlerimiz gelmeden önce helak etmedik ve böylece ileri sürecek mazeretleri kalmadı. İşte o zaman itiraf ederler ve derler ki: Onlar şöyle cevap verirler: Evet, doğrusu bize (bu azap ile) korkutan bir Peygamber gelmişti. Fakat biz (onu) yalan saymış ve Allah'ın bir şey gönderdiği yok... demiştik." (Mülk: 9)

O azgın ve isyankâr kâfirlere de ki: 'Herkes bizden ve sizden olan her fert beklemektedir. Herkes bir olayın meydana gelişim veya zevalini bekler gibi beklemektedir. Biz ve siz akibetimizin ne olacağını beklemekteyiz. Rivayete göre müşrikler derler ki: ”Muhammed'in başına zamanın belâlarının gelmesini bekliyoruz. O ölünce ondan kurtulacağız." İşte bu söze karşılık Yüce Allah: Öyle ise siz de bekleyin. Yakında Allah'ın emri geldiği zaman, anlayacaksınız. Doğru düzgün yolun yolcuları kimmiş ve dalâleti bırakıp da hidayette olan kimmiş?' Yani hidayette olan biz miymişiz, yoksa sizler mi imişsiniz, yakında bileceksiniz. Şairin birisi şöyle söyler: Tozlar dağılınca her şey açılacak Göreceksin o zaman bindiğin eşek midir, yoksa at? Bu âyet-i kerime, kâfirlere karşı yalanlamaları, inkârları ve azgınlıklarına devamları dolayısıyla şiddetli bir tehdidi içermektedir. Tâhâ Sûresi tamamlandı. El-hamdü lillahi Rabbi'l-âlemîn.

ENBİYA SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 112 âyettir. İnsanların hesaba çekilmeleri yaklaştı... Burada insanlardan murat; Mekke halkı içindeki yeniden dirilişi inkâr eden müşriklerdir. Hesaplarının yaklaşmasından maksat da, kıyametin yaklaşmış olmasıdır. Bu durumda mâna şöyle olur: Kureyş müşriklerinin cezayı gerektiren kötü amellerinden dolayı, Allah'ın kendilerini hesaba çekeceği vakit yaklaştı. Onlarsa hâlâ gaflet içinde, yani hesaptan ve ona hazırlanmaktan bütünüyle habersiz bir halde imandan ve âyetlerden yüz çevirmektedirler.

Öğüt almaları ve gafletten uyanmaları için Rablerinden kendilerine hikmet-i ilâhiyyenin gerektirdiği biçimde ve şekilde gelen her yeni öğüt ve uyarıyı Kur'an âyetlerini hep eğlenceye alarak dinlerler.

Kalpleri eğlencededir. Yani, ne zaman Rablerinden kendilerine bir uyarı, bir öğüt gelse gafletlerinin sonsuzluğundan dolayı akıbetlerini düşünmekten aşırı yüz çevirmiş oldukları için o uyarı ve öğütleri alaya alarak, eğlenerek dinlerler. O şirk ve masiyetle kendilerine zulmedenler kendi aralarında gizli gizli fısıldaşarak peygamber için: Bu da ancak sîzin gibi bir insan değil mi? Yemede, içmede ve beşerin muhtaç olduğu her şeyde sizlere eşittir. Göz göre göre sihre mi uyacaksıniz?' Bu kimse ancak sizin cinsinizdendir. Getirdiği şey, yani Kur'an bir sihirdir. Onun sihir olduğunu bildiğiniz halde, nasıl olur da onu kabul eder ve inanı ırasına onun yanına gelerek sözlerini dinlersiniz dediler. Buradaki soru, inkâr içindir. Bunu, peygamberin ancak bir melek olabileceğine ve insan eliyle ortaya çıkan bütün olağanüstü şeylerin sihir türünden, yani gerçekliği olmayan birtakım kandırmaca ve hayallerden ibaret şeyler olduğuna inandıkları için söylüyorlardı.

Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem), müşriklerin bu sözlerine karşı dedi ki: Rabbim sadece onların gizlice konuştuklarını değil gökteki ve yerdeki gizli ve açık söylenen her sözü bilir. Sözü bildiğine göre, fiili yani işi de bilir. O duyulan ve bilinen her şeyi hakkıyla işiten ve hakkıyla bilendir.' Böylece onlara söz ve fiillerinin karşılığını verir.

Onlar: 'Hayır! Bunlar, yani Muhammed’in sözleri karmakarışık rüyalardır... Yani, bu sözlerin bir sihir olduğunu söylemekle yetinmeyip, aksine bunların saçmasapan rüyalar, yani uykusunda gördüğü yalanla karışık rüyalardan ibaret olduğunu söylüyorlardı. Hayır, bunları kendisi uydurmuştur. Aslı yoktur. Hayır! O bir şairdir. Getirdiği, söylediği şeyde, (linlenildiği zaman, kulaklarda, aslı olmayan bir takım manalar uyandığı hissi veren bir şiirdir. Bu, delille yenilmiş, batıl işler arasında bocalayan şaşırmış bir kimsenin işidir demek istediler. Bazı muhakkikler dediler ki: ”Müşriklerin bu sözlerinin saçmalığı. Arap edipleri şöyle dursun Arap olmayan vasıfsız basit insanlara bile gizli değildir." Hazret-i Peygambere yalan isnad ettiler. Çünkü genel olarak şiir denildiğinde, yalancılık anlaşılır. Şiir, yalancılığın karargâhı olduğu için: ”Şiirin en güzeli en yalancı olanıdır" denmiştir. Eğer bizim dediğimiz gibi değilse gerçekten Allah tarafından gönderilmiş bir Peygamber ise öncekilere gönderilenler gibi el, asa, ölüleri diriltme, Hazret-i Salih’in devesi ve benzerleri gibi O da bize bir mucize getirsin' ki kendisine iman edelim dediler.

Onlardan yani Mekke müşriklerinden önce, istedikleri mucizeler geldikten sonra ehlini helak ettiğimiz beldelerden hiçbir beldenin halkı iman etmemişti. Şimdi bunlar mı iman edecekler? Yani yok edilen milletlerden hiçbir millet iman etmemişti. Onlardan daha kibirli, zorba ve daha azgın oklukları halde, istedikleri mucizeleri görseler bile bunlar inanır mı, iman ederler mi?

Biz, senden, yani seni ümmetine göndermeden önce, kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını peygamber olarak göndermedik. Sana vahyettiğimiz gibi, melek vasıtasıyla kendilerine şeriat ve hükümleri vahyettiğimiz beşer cinsinden, erkeklerden başkasını peygamber olarak göndermedik. Gerek onlara ve gerekse sana olan vahyimiz arasında bir fark yoktur. Seninle onlar arasında beşeriyet bakımından da bir fark yoktur. Onlara ne oluyor ki hâlâ senin peygamberlerin ilki olmadığını anlamıyorlar. Eğer bilmiyorsanız kitap ehline sorun. Yani, ey kâfirler! Eğer belirtilen bu hususu bilmiyorsanız, kuşkularınızın ortadan kalkması için, daha önce geçen peygamberlerin durumlarını bilen kitap ehline soran.

Biz onları yani peygamberleri yemek yemeyen, yani yiyeceğe ve içeceğe ihtiyaç duymayan birer ceset kılmadık. Aksine onlar bunlara ihtiyaç duyan kimselerdir. Onlar ölümsüz de değillerdi. Zira çözülüp dağılma, parçalara ayrılmanın neticesi şüphesiz ki yok olmaktır. Yani Biz onları ne melek ne de parçalara ayrılarak bozulmaktan korunmuş, gıdaya ihtiyaç duymayan birer ceset değil aksine yiyen içen ve netice olarak ölüme varan birer insan kıldık.

Daha sonra onlara düşmanlarını yok etmek hususunda verdiğimiz sözde durarak, hem kendilerini hem de mü'ın inlerden ve hikmet-i ilâhiyyenin kalmalarım gerektirdiği mü'min olmayanlardan dilediğimiz kimseleri kurtardık. Küfür ve isyanda haddi aşanları ise helak ettik.

Ey Kureyş topluluğu! Yemin olsun, size içinde sizin için öğüt bulunan yapmanız ve kaçınmanız gerekli olan şeyleri bildiren şanı yüce, delilleri apaçık bir kitap indirdik. O, ne bir sihir, ne bir şiir, ne de bir takım karışık rüyalardır. Hâlâ akıllanmaz mısınız? Yani düşünmüyor musunuz? İşin böyle olduğunu idrak etmiyor musunuz? Bazı müfessirlere göre de ”fîhi zikruküm"ün anlamı şan ve şerefiniz ondadır. O kitaptadır. Çünki o Arap diliyledir ve onda sizin için büyük şan ve şeref var demektir. Hadisi şerifte: ”Şüphesiz ki Allah'ın insanlardan ehilleri vardır. Kur'an-ı Kerimin ehli Allah'ın ehlidir ve onun gözdeleridir." ''buyrulmuştur. Yine hadisi şerifte: ”Ben sizleri apaçık bir yol üzerinde bıraktım. Gecesi gündüzü gibi aydınlıktır ve ben sizlere biri konuşan, diğeri de susan olmak üzere iki vaiz bıraktım. Konuşan vaiz Kur'an, susan vaiz de ölümdür." buyrulmuştur. Ebû Hureyre hazretleri der ki: ”Kim Kur'anı küçüklüğünde öğrenirse Kur'an onun etine ve kanma karışır ve kim de Kur'anı yaşlılığında öğrenirse Kur'an ondan kaçmaya çalışır. Zor öğrenir, çabuk unutur." Birinci sindeki hikmet, insanın küçüklüğünde kalbinin kendisini meşgul eden her şeyden, uzak olmasıdır. Çünkü böyle kalbe rastlayan bir şey orada yerleşir. Nitekim şair şöyle der: Ben aşk nedir bilmeden onun aşkı bana geldi. Ve bende boş bir kalp bularak hemen yerleşiverdi.

Halbuki Biz, zulmeden, Allah'ın âyetlerini inkâr eden nice memleketleri!! halkını yok etttik, onlardan yani, onları helak ettikten sonra da nesep ve dince onlardan olmayan başka bir kavim yarattık. "Kasanına", helak ettik demek olup aynı zamanda kuvvetli gazab ve şiddetli kızgınlığa delâlet eder. ”İnşa" ise icad etmek, meydana getirmek ve yok olan bir şeyi yokluktan varlık âlemine çıkarmak demektir.

Onlar, o zalimler şiddetli azabımızı sezdikleri zaman hemen oradan, o şehirden hayvanlarını koşturarak kaçıyorlardı. Ya da kaçışlarındaki aşırı hızda, hayvanlara teşbih edilmişlerdir.

Kendilerine: 'Durun kaçmayın! Şunarıp nankörlük edinceye kadar bol bol verilip şımartıldığınız nimetlere ve öğündüğünüz meskenlerinize dönün. Çünkü insanların bir beldede oranın ileri gelenleriyle görüşmeksizin bir karara vannadıkları gibi, olaylar ve hadiselerde insanlarca müşavere ve tedbir maksadıyla sorguya çekileceksiniz!' denildi.

Kaçarak kurtulmaktan ümitlerini kesip azabın ineceğini anlayınca: 'Yay başımıza gelenlere! Gerçekten biz zalim insanlarmışız' dediler. Azabın inmesini gerektiren suçlar işledik. Bu sözleri pişmanlığın fayda vermediği bir zamanda kendilerinin zalim olduklarının ve pişmanlık duyduklarının bir itirafıdır.

Biz kendilerini, kuruyup biçilmiş ekine, sönmüş ateşe çevirinceye kadar bu feryatları yani ”vay başımıza gelenlere! Gerçekten biz zalim insanlarmışız" sözleri sürüp gitti. Bu sözlerini tekrar edip dururlar. Bu âyet, zulmün mamur bekle ve ülkeleri harap edeceğine işaret etmektedir. Hadisi şerifte: ”zulüm kıyamet gününde karanlıklardır. ”(2) Kalp, marifet ve ihlastan mahrum kalınca harap olur. Kalbin harap olmasının işareti de organların isyan etmesi ve helake götüren şeylere meyletmesidir.

Biz, kubbeyi andıran göğü döşeğe benzeyen yeri ve ikisinin arasındakileri, çeşitli yaratıkları ve hayret veren şeyleri oyun olsun diye yaratmadık. Aksine pek çok hikmetler için yarattık. ”Halk--Yaratmak"; bir şeyi, bir benzeri olmaksızın meydana getirmek demektir.

Eğer Biz oyun-eğlence dileseydik herhalde kendi katımızdan yani kudretimizin yettiği yönden ve cennet hurilerinden ya da daha başka şeylerden edinirdik. Yapacak olsaydık böyle yapardık. (Ama biz bunu yapanlardan değiliz.) Hikmete aykırı olduğundan dolayı, onu istememiz mümkün değildir. Böylece oyun ve eğlence edinmemiz kesinlikle olmaz. Âyetteki ”lehv: Oyun-eğlence" ile Allah, kadın ve çocuğu kasdetmiştir, şeklinde açıklayan müfessirler lehvi, dünya hayatının zinetinden bir kısmına tahsis etmiş olurlar.

Hayır Biz, hakkı batılın üzerine fırlatırız da onun beynini parçalar, yani. Bizim işimiz ve şanımız, batılın üzerine -ki, eğlence ve küfür de bu kabildendir- Hakkı galip getirmektir. Bir de bakarsın o tamamiyle yok olup gitmiştir. Âyetteki ”demğ", elmas ve yakut gibi sert bir cisime çarpan şeydir. O sert cismi yumuşak ve içi boş bir cisme atar onu paramparça eder. Burada zihinde iyice yerleşmesi için ancak akılla bilinebilen bir şey, hissedilen, görülen bir şeye benzetilmiştir. ”Zuhûk" ise ruhun çıkıp gitmesidir. Nitekim canın zorla çıktığını ifade etmek için de bu kelime kullanılır. Sizlere, karısı vardır, oğlu vardır diyerek Allah'a; sihir ve karma karışık rüyalardır diyerek de Kur'ân'a yakıştırdığınız sıfatlardan dolayı yazıklar olsun sizeî el-Asmaî demiştir ki, ”veyl" kelimesi bir şeyin çirkin olduğunu ifade etmek için kullanılır. Üzüntü için de kullanılır. ”Veyh" kelimesi ise acımak için kullanılır. ”Veyl"in cehennemde bir vadi olduğunu söyleyen, bununla, bu kelimenin bu mana için vazedildiğini kasdetmemiştir. Ancak kimin hakkında Allah böyle demişse, o kimse cehennemi hak etmiş ve bu, kendisi için kesinleşmiş olur. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Ey müşrikler! Artık sizin için helak olmak kesinleşti.

Göklerde ve yerde kim varsa hepsi yaratmak ve kul olmak bakımından bütün yaratıklar O'nundur. O'nun katında olanlar, yani yüce melekler kendisine ibadetten büyüklük taslamazlar. Kendilerini büyük saymazlar. Aksine Allah'a ibadet etmekle öğünürler. O'na ibadetten şeref duyaılar. Halbuki insanlar, son derece zayıf oldukları için Allah'a ibadet etmeye daha muhtaçtırlar. O melekler Rablerine ibadetten bir yorgunluk da duymazlar.

Gece gündüz tesbih ederler, yani, her vakit Allah'ı tenzih, tazim ve temcid ederler. Asla usanmazlar. Göz açıp kapayacak kadar bir vakit de olsa onu tesbihten geri kalmazlar. Çünkü onlar, insanın nefesle; balığın da su ile yaşadığı gibi Allah'ı tesbihle yaşarlar. Yani, bizim için nefes almak neyse melekler için de tesbih odur. Kalkmamız, oturmamız konuşmamız bizi nefes almaktan alıkoymuyorsa, melekleri de, yaptıkları işlerden herhangi bir şey tesbihten alıkoymaz. Şeyhimden işittim, şöyle diyordu: ”Kulluğun tatlılığı, ancak Allah'ı tam bilmekle ve kâmil manada şûhûd ile müyesser olur. Çünkü, padişahla sohbet ve sırlaşmanın lezzetine seyis erişemez. Dolayısıyla hicab ehlinin ibadeti, gevşeklikten, bıkkınlık ve zorlamadan hâli olmaz. Peygamberler gibi ehli marifete gelince, onlar için ibadet, başkaları için âdet gibi olmuştur. Yani, ibadetlerini rahatlıkla, aşk ve şevkle yaparlar."

Yoksa onlar yeryüzünden bazı taşları yontarak bir takım putları tanrılar edindiler de ölüleri onlar mı diriltecek? Yani şu müşrikler, yerden ölüleri diriltmeye kadir olan bir takım tanrılar mı edindiler? Onların cansız ve hakir putları ilâh edinerek öldükten sonra diriltmeyi onlara isnad etmeleri kınanmaktadır. Çünkü onlar, ilâhın hususiyetlerinden olan ölüleri diriltmeyi putları için iddia etmişlerdir. (3) 3- Âyetin mânâsının açıklanması: Bu müşrikler, ölüleri diriltmeye gücü yeten, yeryüzünden ilâhlar mı edindiler? Asla! Onlar, hiçbir şeye gücü yetmeyen cansız varlıkları ilâhlar edinmişlerdir. Onlar diriltmekten âciz varlıklardır. Onları nasıl ilâhlar edindiler?

Ey müşrikler! Eğer gökte ve yerde inancınıza göre Allah'tan başka bir takım tanrılar olsaydı ikisinin de düzeni bozulurdu. Yani, yer ve gök, görülen nizamın dışına çıkarlardı. Çünkü, iki kişi arasında verilen her iş bir düzene göre yürümez. Bir memleketi iki padişah idare ederse halkın düzeni bozulur. Bunlardan birinin diğerine tâbi olduğu ileri sürülürse, o zaman diğerinin yani söz sahibinin ilâh olduğu belirlenmiş olur. Burada Allah, aklî delil ile kendisinin ortaktan münezzeh olduğunu belirtmektedir. Âyetteki ”İllâ", başka manasınadır. Arşın Rabbi olan Allah, onların yakıştırdıkları sıfatlardan münezzehtir. Allah'ı, arşın Rabbini, onların anlattıkları şeylerden tenzih edin. Yani, ortak, zevce ve evlât edinmek gibi onların anlattıkları şeylerden Allah'ı tenzih edin. Çünkü bunlar cisim olan şeylerin sıfatlarındandır. Halbuki Allah, bir cisim olsaydı, âlemi yaratmaya ve onu idare etmeye gücü yetmezdi. Bununla beraber cisim boşlukta, yer kaplar. Bu ise cismin sonradan olmasının işaretleri ildendir. Vücudu vacib olan Allah ise bunlardan yücedir, münezzehtir. Büyüklerden biri demişdir ki: ”Seneviyye yani biri hayrın diğeri de şerrin kaynağı olmak üzere iki tanrıya inananlar, âlemin iki ilâhı olduğunu iddia ettiler. Bu iddiaları, hem keşif ve hem de burhan delili ile batıldır. Bir cesedin iki kalbi, bir bedenin iki ruhu, bir göğün de iki güneşi olmaz. İyiler, tek olan Allah'a şehadet ettiler. O da fizikî âlemin ötesindedir. Eğer iki güneş olsaydı âlemin nizamı bozulurdu. Mevcut nizam, başka bir güneş istemez: nasıl başka bir tanrı istiyebilir? Başka bir güneş bulamadığına göre anladık ki muhakkak varlık aleminde başka bir ilâh yoktur."

Yüce Allah yaptığından ve hükmettiği herhangi bir şeyden sorumlu olmaz; onlar ise yani kullar ise, yaptıklan en küçük şeylerden sorguya çekileceklerdir. Allah'sa, yaptığı şeyden sorulmaz. Çünkü O, Rab'dır, mâliktir, bilendir ve ilmi sonsuzdur. Onun dışındaki her şey kuldur, câhildir. Hiçbir şeyi öğrenmeden bilmez. Cahil kölenin yaptığı bir işten dolayı her şeyi hakkıyla bilen efendisine itiraza ve niçin yaptın, şöyle yapsaydın gibi bir şey söylemeye asla hakkı yoktur. İnsanlarsa sorulurlar, sorumludurlar. Çünkü onlar, kuldurlar, yaratıktırlar, hata ederler. Dolayısıyla yaptıkları her şeyden niçin yaptınız diye sorulurlar. İyi bil ki, itiraz, Rabbi gazaba getiren kötü bir şeydir. O'nun cezasını ve gazabım gerektirir. Yüce Allah'a işinde itiraz etmek kötü bir şey olduğu için iblise lanet edildi. İnkarcıların azgınlarından oldu. Çünkü Allahü teâlâ, ona secde etmekle emredince; ”...çamurdan yarattığın kimseye secde eder miyim?" (İsrâ: 61) demişti. Ehli bid'atten olanlar, Allah'a itiraz etmekten ve onun sıfatlarıyla ilgili konularda ileri geri rastgele konuşmaktan dolayı helak olmuşlardır. Onlar sahabenin, tabiînin ve ehl-i hak olarak onlara tabi olanların dalmadıkları konulara dalmakta sakınca görmediklerinden dolayı şüphelere düşmüşler ve hidayetten sapmışlar, bir çoklarını da saptırmışlardır. Ehli hak sözbirliğiyle demişlerdir ki: ”Fiilinde ve yaratıklarında meydana getirdiği bir şeyde Allah'a itirazda bulunmak küfürdür. Buna kâfir, cahil ve sapık olanlardan başkası cüret edemez. Peygambere itiraz da böyledir. Çünkü o hevâ ve hevesinden değil, ancak Haktan aldığını konuşur. Bundan dolayıdır ki peygambere itiraz, Allah'a itirazdır. Ona itiraz ise yok olmak demektir." Büyüklerden birinin şöyle dediği nakledilmiştir: ”Gafillerden birinin meclisinde bulundum. Bir ara: ”Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Koku, kadınlar, gözümün nuru olan namaz ” hadisinden dolayı peygamberi kastederek falan kimse de olsa hiçbir kimse için hevâdan kurtuluş yoktur, dedi. O şahsa dedim ki. 'Allah'tan utanmıyor musun? Çünkü Hazret-i Peygamber, sevdim demedi: aksine sevdirildi buyurdu. Allah'tan gelen bir işten dolayı kul nasıl kınanır?' Daha sonra beni bir gam ve keder aldı. Hazret-i Peygamberi rüyada gördüm. Bana: 'Üzülme onun işini bitirdik' buyurdu. Daha sonra duydum ki o şahıs öldürülmüş." Fakihler dediler ki: ”Herhangi bir kimse noksanlık kastederek Hazret-i Peygamberi kadınlara meyletmekle kınarsa, ceza olarak öldürülür." Allah böylelerini kahretsin.

Yoksa O'ndan başka bir takım tanrılar mı edindiler? Buradaki soru. Allah'tan başka tanrı edinmelerini inkâr etmek, çirkin göstermek ve bunun büyük bir şey olduğunu bildirmek içindir. Yani, müşrikler. Yüce Allah'ı aşarak ulûhiyetin özelliklerinden tamamen yoksun olan bir takım tanrılar mı edindiler? demektir. Onlara, delillerini çürütme ve taş atma yoluyla de ki: 'Haydi akıl ve nakil yönünden iddia ettiğiniz delilinizi bana getirin! Verin! Çünkü delili olmayan bir sözün sıhhati de olmaz; özellikle böyle önemli bir işte. İşte benimle beraber olanların Kitabı ve benden öncekilerin Kitabı'. Burada üç Kitab'a: Kur'an-ı Kerîm. Tevrat ve İncil'e işaret edilmiştir. Kur'an-ı Kerîm büyük bir zikir, kıyamete kadar da bir öğüttür. Tevrat ve İncil de büyük bir zikir ve geçmiş milletler için bir öğüttür. Yani bu üç Kitab'a müracaat edin, bir bakın; bunlardan birinde, tevhidle emir dışında bir şey bulabilir misiniz? İşte ben delilimi getirdim; Haydi siz de delilinizi getirin! Doğrusu onların çoğu hakkı bilmezler. Yani hakkı anlamazlar. Onunla batılı, birbirinden seçemezler. Bu sebeple tartışmak onlara fayda getirmez, etki yapmaz. Çünkü bütün fesadın aslı olan cehalet ve hak ile batıl arasını ayıramamak, onlardadır. Yüz çevirmeleri bundan doğmuş, inkârları bundan ileri gelmiştir. Bu sebeple yüz çevirirler. Tevhid'den ve peygamber'e uymaktan yüz çevirmeye devam ederler.

Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona: Şüphesiz 'Benden başka ilâh yoktur. Artık Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım. Yani, Beni birleyin. Bana ortak koşmayın. Bu âyette, bütün nebilerin, peygamberlerin sadece iki maslahata dayanarak geldikleri hikmetine işaret vardır. Bunlar da: Faydalarının Allah'a değil kula dönmesi için Allah'ın birliğini isbat ve ihlâsla O'na ibadet etmektir. Nitekim Cenab-ı Hak şöyle buyurur: ”Ben cinleri ve insanları ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım." (Zâriyat: 56)

Huzâa kabilesinden bazı müşrikler de: 'Rahman, meleklerden çocuk edindi' dediler. Onların Allah'ın kızları olduğunu ve Allah'ın cinlerden bazı ileri gelenlerle, seçkinleriyle evlendiğini ve melekleri bunların doğurduğunu iddia ettiler. O, bundan münezzehtir. Yani, kendisine yakışır şekliyle bundan yücedir, münezzehtir. Bu ifadenin, müşriklerin ahmakça sözlerinden teaccüb için olması da mümkündür. O takdirde manası: Çocuk, zevce ve ortak edinmek gibi kendisine isnad edilen şeylerden yaratan ne kadar uzak ve ne kadar yücedir, demek olur. Melekler onların dedikleri gibi değil, Aksine melekler ikrama erdirilmiş, Allah katında mukarreb, kullardan çoğu üzerine üstün kılınmış kullardır. Yaratık olmak, doğurmaya aykırıdır. Çünkü, doğulmak ilişkiyi gerektirir. Dolayısıyla onların iddia ettikleri gibi melekler Allah'ın çocukları değildirler.

Bunlar, yani melekler sözleriyle O'nun önüne geçmezler. Yani melekler, terbiyeli köleler gibi tam manasıyla kantlarından dolayı Allah, bir şey demedikçe ve onunla emretmedikçe bir şey demezler ve yalnız O'nun emriyle hareket ederler. Yani. O'nun emriyle dedikleri gibi yine O'nun emriyle hareket ederler; asla başkasının emriyle değil.

Allah, onların önlerindekini de bilir yani Allah'a, söz ve iş olarak yaptıklarından hiçbiri gizli değildir. Arkalarındakini de bilir. Yani söz ve işlerinden yapmadıklarını da Allah bilir. Onlar Allah'ın razı olduğu kimselerden başkasına şefaat etmezler. Yani, iman ehlinden. Allah'tan korku duyanlara şefaat ederler. İbni Abbas der ki: ”Ancak 'La ilahe illallah' diyenlere şefaat ederler." "Şef" bir şeyi benzerine katmak, teki çift yapmak demektir. Şefaat ise bir şeyin diğerine, ona yardım ederek katılmasıdır. Bu, daha çok derece bakımından daha yüce olanın derece itibariyle kendisinden aşağıda olana katılmasında kullanılır. Kıyamet günündeki şefaat da bu kabildendir. (Dereceleri yüksek olanlar diğerleri için af ve ihsan dilerler.) Bu âyette, büyük günah sahiplerinden şefaati men etme konusunda Mutezile için bir delil yoktur. Ve O'nun korkusundan titrerler. Yani, bununla beraber onlar. Allah'tan korktuklarından dolayı, sevgi ve saygıyla titrerler.

Onlardan yani meleklerden her kim: Allah'ı aşarak faraza: 'Ben O'ndan başka bir tanrıyım!' derse, Biz onu diğer mücrimler gibi cehennemle cezalandırırız. Onları, yüce vasıflarından ve sevilen fiillerinden hiçbiri kurtaramaz. Bu âyet, şirkten kaçınmaları yolunda, tanrılık iddiasında bulunanları tehdit etmekle birlikte müşrikler için de bir tehdittir. Zalim olanları, işte böyle cezalandırırız. Yani, eşyayı, yerinin dışına koyanları, ortak koşmakla ve ilâhlık iddia etmekle hadlerini aşanları, bu acıklı ceza gibi cezalandırırız.

İnkâr edenler, göklerle yer bitişik ve yapışık halde iken... Aralarında bir boşluk ve açıklık yoktu. ”Ratk" bir şeyin bir şeye eklenip kaynaşarak bitişmesi demektir. Bizim onları birbirinden ayırdığımızı (5) ve her canlıyı sudan yarattığımızı görmediler mi? Buradaki soru rü'yetin nefyini inkâr içindir. Mana şudur: O inkarcılar düşünmediler mi, bilginlerden sormadılar mı, kitaplan mütâlea etmediler mi ve bilmediler mi? Bilinen her canlıyı, canlı olan her şeyin başlangıcım suyun cinsinden meydana getirdik ki, bu da nutfedir. Nitekim Allah, şöyle buyurdu: ”Allah her canlıyı sudan yaram." (Nur: 45) yani canlılardan her ferdi, belirli bir nutfeden yaratmıştır ki, o da babasının kendisine özel nutfesidir. Ya da, canlıların çeşitlerinden her bir çeşidi, suyun çeşitlerinin birinden yarattı. Bazıları da bitki ve ağaç, su ile yetiştikleri için bu âyete girer dediler. Su, yer yüzünün çevresini kuşatan akıcı bir cisimdir. Hayat, bitki ve hayvanda mevcut olan, büyüme ve artma kuvvetine de denir. Nitekim âyette: ”Yer yüzünü ölümünden sonra diriltir, canlandırır" buyrulmuştur. (Hadid: 17) Hâlâ inanmıyorlar mı? Yani, hâlâ Allah'ın kudretim tasdik etmiyorlar mı? Burada Allah ”her canlıyı sudan yarattık" âyetiyle insan, hayvan ve bitki gibi canlılardan hayat sahibi olan her şeyin hayatını; canlı yaratıkların hepsinin aslı olan sudan yarattığına işaret etmektedir. Kendisinde hayat bulunan bu varlıkların hepsi, yetişmesinde ve devamında suya muhtaçdır. Hayvanlar ve canlılar da böyledir. Nitekim Allah şöyle buyurur: ”Ve Allah her canlıyı sudan yarattı." (Nur: 45) Bunların hepsi, ruhların şehadetiyle, tanıklığıyladır. Bil ki, âyetleri, delilleri görmekten maksat, onları görmekten, onları yaratanı kalb gözüyle görmeye intikaldir. Bu da imanın hakikatidir. Hikâye edilir ki: Bir gün Hazret-i Ali, minbere çıkarak dedi ki: ”Ne isterseniz sorun. Çünkü göğsümde çok ilim var. İşte Rasûlüllahın mübarek tükrüğü ağzımda." Mecliste Yemenli bir kişi vardı. Hazret-i Ali için dedi ki: ”Bu adam büyük bir iddiada bulundu, bense bunu mat edeceğim." Yerinden kalkarak dedi ki: ”Sorayım mı?" Hazret-i Ali de: ”Mat etmek için değil, öğrenmek ve anlamak için sor." dedi. Yemenli dedi ki: ”Beni sormaya sen sürükledin, zorladm. Rabbini gördün mü ey Ali?" Hazret-i Ali: ”Göımediğim bir rabbe ibadet etmem" Görüldüğü gibi Tabiat ilimlerindeki gelişmeler, bu âyetin daha iyi anlaşılmasına yardımcı olmuştur. Nitekim, bazı ilim adamlarına göre uzaydaki cisimler, .vaktiyle bir gaz kütlesi halinde idi. Zamanla, bu gaz kütlesinden küreler halinde parçalar kopmuş ve uzay boşluğuna fırlamıştır. Aynı şekilde, dünyamız da, bir gaz kütlesi olan güneşlen kopmuş ve zaman içinde soğuyarak kabuk bağlamıştır. Bu arada, dünyamızdan yükselen gazlar ve buharlar, yoğunlaşarak yağmur şeklinde tekrar dünyaya, dökülmüş ve böylece denizler ve okyanuslar meydana gelmiş suda yosunlaşma ile başlayan canlılar, ilâhî kanunlara göre gelişmiştir. Allah en mükemmel canlı türü olarak da yine içinde suyun bulunduğu özel bir çamurdan insanı yaratmıştır. (Naşir) dedi. Yemenli: ”Nasıl gördün?" dedi. Hazret-i Ali: ”Gözler O'nu bizzat kendisine has olan gönne duyusu ile gön nem iştir. Ancak O'nu imanın hakikatiyle kalpler görmüştür. Rabbim birdir ortağı yoktur, birdir ikincisi yoktur, tekdir benzeri yoktur. Hislerle idrak edilmez, kıyasla da mukayese olunmaz" dedi. O anda Yemenli, bu cevabın dehşetinden bayılarak düştü. Aydınca: ”Hiçbir kimseye mat etmek maksadıyla som soımamaya Allah'a söz verdim," dedi.

Yeryüzünde, onları sarsmasın diye, bir sürü sabit dağlar yarattık. Yer yüzü, cisimler arasında en katı bir cisimdir, ”Revâsiye" sabit, anlamındaki râsî kelimesinin çoğuludur. İbni Abbas der ki: ”Yeryüzü su yüzüne yayılmıştı. Geminin su üzerinde sallandığı gibi, o da üzerindekilerle sallanıyordu. Geminin demir atmakla sabit kılındığı gibi Allah da onu sabit, dağlarla durdurdu, sabitleştirdi." Ve onda yani, yeryüzünde istedikleri yere gidebilmeleri için geniş yollar açtık. Uzak ülkelerdeki işlerini bitirmek maksadıyla, rahatlıkla ve şaşırmaksızın açtığımız bu yollardan gitsinler. ”Ficâc" iki dağ arasındaki geniş yol anlamındaki ”fee" kelimesinin çoğuludur. ”Fee" kelimesi mastar olarak da kullanılır ki iki dağın arasını yarmak demektir. ”Sühül" kelimesi de ”Sebil"in çoğuludur. Sebil, gidilip gelinen yol demektir.

Biz, gökyüzünü direksiz olduğu halde düşmekten, bozulmak ve çözülmekten ya da kulak hırsızlığından korunmuş yani kulak hırsızlığı yapmak isteyen şeytanlardan ateş sütunuyla korunmuş bir tavan yaptık. Gök, yeryüzünün tavanı gibi olduğundan tavan ismiyle isimlendirilmiştir. Onlarsa hâlâ gök yüzünün âyetlerinden yani, güneş, ay, yıldızlar ve diğerleri gibi Allah'ın varlığına, birliğine, sanatının yüceliğine ve kudretinin azametine parlak işaretler kıldığı pek açık delillerinden yüz çevirmekteler, Bunları düşünmüyorlar, küfür ve sapıklıklarına bir son vermiyorlar. Rahmetinin eserlerine bir bakın! San'atının ve kudretinin hayret veren yönlerini bir düşünün! Düşünün de böylece ilâhî marifet denizlerinden inciler çıkarasınız. Hikâye edilir ki, Hazret-i Davud (aleyhisselâm) odasına girdi. Orada küçük bir kurt gördü. Onun yaratılışını düşünerek: ”Allah, şunu, değer vererek niçin yaratmıştır?" dedi. Bunun üzerine Allah onu konuşturdu. Dedi ki: ”Ey Davud! Sen kendini mi beğeniyorsun? Ben, Allah'ı zikrediyor ve Allah'ın, sana verdiği şeylerden daha çok O'na şükrediyorum.1' Âyetleri gömlekten maksat, Allah'ı her şeyin başında zikretmektir. Böyle yapmak, olgun mü'mini erin özeli iklerindendir. Bu sebeple akıllı kimsenin, nefsini hevâdan men etmesi ve onu doğruya iletmesi konusunda düşünmesi ve irşad için, aklî ve nakli yolu en iyi bileni seçmesi gerekir.

Yer yüzünün gölgesi olan geceyi, güneşin ışığı olan gündüzü, gündüz yıldızı olan, aydınlatan güneşi ve gece yıldızı olan, aydınlatan ayı yaratan yalnız O'dur. Yani, bu şeyleri yaratan ve yokluk âleminden varlık âlemine çıkaran yalnız Yüce Allah'tır. Sonsuz kudret ve her şeye galip gelen hikmet, O'nundur. Bunlardan yani, güneş ve aydan her biri bir yörüngede yüzmektedirler. Yani, suda yüzmek gibi yörüngenin sathında akarlar. Aslında ”sebh" suda ya da havada süratlice hareket etmek, gitmek demektir. Hakiki manası budur. Burada istiare sanatı yoluyla yıldızların yörüngelerindeki hareketleri için kullanılmıştır. Kur'ân'ın lâfzının delâlet ettiğine göre, yörüngeler durmakta, yıldızlarsa yörüngelerde balığın suda yüzdüğü gibi akmaktadır. Bil ki, Allah göğü yaratıp da gecenin, gündüzün, sıcak ve soğuğun birbiri ardınca olması suretiyle diğer menfaatlerin görülmesi ve belli olması için güneşi ve ayı yaratmamış olsaydı, kulları üzerine nimetleri tamamlanmazdı. Şüphesiz ki O'nun nimetleri, güneş ve ayın yörüngelerinde hareket etmeleriyle olgunlaşır. Bundan dolayıdır ki. ”bunlardan herbiri bir yörüngede yüzmektedirler. ”

Biz, senden önce de hiçbir insanı ölümsüz kılmadık, Yani, ey Muhammed! Senden önce insanlardan hiçbir kimseyi dünyada ebedî kılmadık. Sonsuzlaştı imaya kadir isek de hiçbir insanı dünyada ölümsüz kılmak bizim kanunlarımızda yoktur. Bu itibarla ölüme hedef olmayan hiçbir kimse yoktur. Durum böyle olunca, şimdi sen ölürsün de onlar dünyada bakî kalır mı? Hayır! Sen de onlar da öleceksiniz. Allah şöyle buyurur: ”Şüphesiz ki sen de öleceksin, onlar da öleceklerdir." (Zümer: 30) Buradaki soru hemzesi ”mitte" kelimesine dahil olmuş ise de mana itibariyle ”hulûd" kelimesine dahildir. Buna göre âyetin manası: ”Sen öldüğün zaman bu müşrikler, senin ölümüne gülmek için, baki mi kalacaklar?" demek olur. Şâir şöyle demiştir: Bizim başımıza gelen musibetlere gülenlere: ”Ayılınız, kendinize geliniz" de. Çünkü bizim başımıza gelen musibetlerle onlar da karşılaşacaktır. Müstedrek'te şöyle rivayet edilmiştir: ”Peygamberimizin vefatında melekler şöyle taziye etmişlerdir: ”Esselâmü al ey küm ve rahmetullahi ve berekâtühû. Kulun uğradığı her musibette Allah, katında bir teselli vardır ve kaçırdığı her nimetin yerine bir bedel vardır. Ancak Allah'a güvenin, rahmetini bekleyin. Esas mahrum, sevaptan mahrum olandır. Vesselâmü aleyküm ve rahmetullahi ve berekâtühû." Yine Peygamberimizin vefatında kır sakallı, boylu boslu bir kimse sahabenin yanına girmek için omuzlarına basarak ilerledi ve ağladı. Daha sonra sahabeye dönerek şöyle dedi: ”Allah katında her musibet için bir teseilî vardır. Her elden kaçanın yerine bir bedel vardır. Her yok olanın yerini tutacak bir halef vardır. Onun için Allah'a dönün, Allah'ı isteyin! Belâda onun nazarı, sizin üzerinizedir. İyi bakın, gerçek belâya uğrayan, başına gelen musibetler telâfi edilmeyendir" dedi, ayrıldı. Hazret-i Ebû Bekir ve Hazret-i Ali: ”Belki bu Hızır aleyhisselâmdır," dediler.

Her nefis ölümü tadacaktır. Nefisten murat, insanın ruhu olan nefs-i natıka'dır. Ölümü de ruhun cesedinden ayrılmasından ibarettir. Yani, ayrılmanın acısını tadacaktır, demektir. Tatmak kelimesini burada bilinen açık anlamıyla anlamak mümkün değildir. Çünkü ölüm, yenen şeylerden değildir ki tadılsın, tadına bakılsın. Aksine tatmak, özel bir idraktir. Bu bakımdan onu idrakin aslından mecaz kılmak mümkündür. Ölüm, hayatın zıddı olarak yaratılmış, vücutla ilgili bir sıfattır. Hazret-i Âişe derki: ”Peygamberimizin vefatından sonra Hazret-i Ebu Bekir, izin isteyerek Rasûlüllahin konulduğu odaya girdi. Mübarek yüzünün üzerindeki örtüyü kaldırarak öptü ve Allah doğru söyledi diyerek: 'Biz senden önce de hiçbir insanı ölümsüz kılmadık. Şimdi sen ölürsün de onlar bakî kalır mı?' âyetini okudu. Daha sonra dışarı çıkarak insanlara bir hutbe irat etti. Hutbesinde dedi ki: ”Kim Muhammed'e tapıyorsa şüphesiz ki Muhammed vefat etmiştir. Ve kim Allah'a tapıyorsa şüphesiz ki Allah diridir, ölmez." Daha sonra şu âyeti okudu: 'Muhammed ancak bir peygamberdir. Kendisinden önce de birçok peygamberler geçmiştir. O, ölür veya öldürülürse tekrar geriye mi döneceksiniz?...' (Âl-i İmran: 144) Sanki Müslümanlar, daha önce bu âyeti hiç okumamışlardı." Biz, sizi bir imtihan olarak kötülük ve iyilikle deneriz. Yani, ey insanlar! Sabır ve şükür eder misiniz; yoksa etmez misiniz diye yoksulluk, acı, zorluk, zenginlik, zevk ve sevinç gibi kötülük ve iyilikle yani musibet ve nimetlerle sizi deneyeceğiz. Bunlar birer mükellefiyet, yükümlülüktür. Yükümlülük şu yönlerden belâ olarak isimlendirilmiştir: Birincisi: Yükümlülüklerin hepsi insana zor ve ağır gelir. Bu yönüyle belâ olmuştur. İkincisi: Yükümlülükler bir takım imtihanlardan ibarettir. Üçüncüsü: Allah, insanları şükretmeleri için bazan sevinilecek şeylerle dener: bazan da üzücü şeylerle imtihan eder ki bu üzücü şeylerle imtihan ile mihnet hâsıl olur. Mihnet yani insanın kendisiyle denendiği, imtihan edildiği her şey, belâdır. Bu, bakımdan mihnet, sabır gerektirir. Mihnet iki belânın en büyüğüdür. Bu bakışla bakarak Hazret-i Ömer der ki: ”Darlıkla imtihan edildik sabrettik. Bollukla da imtihan edildik ama şükretmedik." Bundan dolayı Emir-ü'l-Mü'minîn şöyle der: ”Kim dünyada kendisine mal ve servet verilir de onunla kendisine tuzak hazırlandığını bilmezse o kimse aklanmıştır." Sonunda ancak Bize döndürüleceksiniz. Tek başınıza ve müşterek olarak başkasına değil, sadece Bize döndürüleceksiniz. Başkasına değil. Böylece iyilik ve kötülük olarak yaptığınız şeylerden dolayı sizlere karşılığını vereceğiz. Bu âyet, hem bir vaad, hem ele bir vaîd yani, tehdittir. Ayrıca bunda, dünya hayatından maksadın bu dünyanın bir imtihan yeri, sevap ve cezaya hedef olduğuna işaret vardır. Bil ki, iyilik ve kötülüğün karşılığını vermeye yükümlülük yurdu denilen dünya âlemi yetmez. Bu bakımdan, ikinci bir âlem gereklidir. Bu âleme ise ancak ölümle ve yeniden dirilişle varılır. Bunun için de her insanın ölmesi, sonra da dirilmesi mutlaka şarttır.

İnkarcılar yani, müşrikler seni gördükleri zaman: 'Sizin tanrılarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni hep alaya alırlar. Putlarınızın mabut olmasını iptal eden ve onlara ibadeti çirkin kılan bir kötülükle putlarınızı diline dolayan bu mudur? diyorlar. Halbuki onlar Rahman'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir. Yani, Peygamber aleyhisselâmın ne bir zarar ne de bir yararda bulunamayan putlarını kötülemesini, kötülükle anmasını kınıyorlar. Halbuki onlar, kendilerine nimet veren ve ihsanda bulunan Rahmanı: vahdâniyyet gibi kendisiyle, anılması vacib olan şeylerle anmalarını inkâr ediyorlar. Bu sebeple kendileri kınanmaya ve inkâr edilmeye daha lâyıktırlar.

İnsan aceleci olarak yaratılmıştır. ”Acele," bir şeyi vaktinden önce istemektir. Öyle ki, ”acele, şeytandandır" denmiştir. Aşırı acele etmesinden ve sabırsızlığından dolayı insan, sanki aceleden yaratılmıştır, demektir. Nitekim bir insanın yaratılıştan güzel ahlâka sahip olduğunu ifade etmek için ”hulika mine'l-kerem" denir. İnsanın aceleci olmasının işaretlerinden biri de küfre hızla gitmesi ve ilâhî tehdidin acilen gelmesini istemesidir. Nadr b. Haris şöyle demişti: ”Ey Allah'ım! Eğer bu senin tarafından gelmiş hak bir ki tapsa, hemen üzerimize gökten taş yağdır veya bize daha acıklı bir azap gönder. ” (Enfal: 32) İbni Abbas'a göre burada insandan murat Hazret-i Âdem'dir ki, kendisine üfürülen ruh göğsüne gelince aşağı tarafına varmaksızın hemen kalkmak istemişti. Ey acele edenler size âyetlerimi göstereceğim, artık onları gerinmem hususunda bunu Benden acele istemeyin. Yani sevdiğime ve peygamberime alay ve düşmanlık yoluyla cehaletiniz ve sapıklığınızdan dolayı eza etmekle, azap talep etmekte acele ediyorsunuz. Kim Benim bir dostuma düşmanlık ederse Benimle harbetmiş, böylece azabı istemekte acele etmiştir. Aşağıdaki beyitlerde şöyle denilmiştir: İstediğin bir şey için acele etme Çünki acele eden kimsenin istediğine ulaşması pek nadirdir, işinde teenni eden kişi her çeşit gayesine erişir. Acele eden kişi ise ayağının kaymasından uzak kalmaz. Bir bedevi şöyle der: ”Siz siz olun asla acele etmeyin! Çünkü Araplar buna 'pişmanlıkların anası' adını vermişlerdir. Bu sebeple dinî işlerde ve manevî arzularda yavaş olmak, acele etmemek lâzımdır."

'Eğer bize geleceği konusundaki tehdidinizde doğru iseniz, bu tehdit, azab ve kıyamet ne zaman?' ise bize çok acele gelsin diyorlar. Buradaki hitap, peygambere ve tehdidin gelişini haber veren âyetleri okuyan mü'mini eredir. Onlar bunu alay için söylüyorlar.

Yüce Allah cevaben onlara buyurdu ki; İnkâr edenler ne yüzlerinden, ne de sırtlarından ateşi sayamayacakları, kendilerine yardım dahi edilmeyeceği zamanı bir bilselerdi! Yani, ”bu tehdit ne zaman?" sözüyle acele ettikleri vakti, bir bilselerdi ki, o da ateşin kendilerini her taraftan saracağı vakittir. Öyle ki onu savmaya güç yetiremezler, acele ettikleri şeyi engelleyecek bir yardımcı da bulamazlar.

Aksine o kıyamet, kendilerine ansızın gelir ki, onları şaşırtır. Cenabı Allah ölüm ve kıyametin vaktini bildirmemiştir. Zira bunların vakti gizlendiği için insan daha tedbirli, daha titiz ve âhirete hazırlıklı olmaya daha yakın olur. Artık onu ne geri çevirebilirler, o'ndan murat ya azaptır, ya ateştir, ya da kıyamettir ne de kendilerine mühlet verilir. Yani, göz açıp kapayacak kadar bir zaman da olsa dinlenmeleri için kendilerine mühlet verilmez. Veya mazerette bulunmaları için bırakılmazlar, ya da ne kendilerine bakılır, ne de yalvarışlarına bakılır.

Yemin olsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi. Bunda müşriklerin istihzalarından dolayı Allah'ın Rasûlü için teselli vardır. Yani. Allah'a yemin olsun ki, senin kavminin seninle alay ettikleri gibi, senden önce geçen birçok büyük peygamberle de alay edilmişti. Onlarsa buna sabrettiler. Ama alay edenleri, kendisiyle alaya aldıkları şey kuşatıverdi. Yani, alaylarını müteakip acele ettikleri azap, kendilerini kuşatıverdi. Bu, peygamberi eriyle alay edenleri, o alaya aklıkları şeyin kuşattığı gibi, müşrikleri de kuşatacağı konusunda, peygamberimiz için bu bir vaaddir.

Ey Rasülüm Muhammed! Alay edenlere kınama yoluyla de ki: 'Sizi gece ve gündüz Rahman'dan yani, gece yahut gündüz, gelmesini hakettikleri Allah'ın azabından şayet Allah size azab etmek isterse kim koruyabilir?' Kim himaye edebilir? Yani O'ndan başka, azabından kimse sizi koruyamaz. Buna rağmen onlar, Ra bierin in zikrinden yüz çevirirler. Allah'tan korkmak ve kendilerine verdiği güven ve rahatlık gibi içinde bulundukları nimetleri saymak şöyle dursun Allah'ı anmayı bile akıllarına getirmezler. Ki onlara bu tür soru sorulsun. Bunun anlamı, onları bırak böyle bir soru sorma, çünkü bunlar, Allah'ın zikrinden yüz çevirmiş olmaları sebebiyle böyle bir soruya ehil olacak kişiler değildir, demektir.

Yoksa kendilerini Bize karşı koruyacak tanrılar mı var? Yani, onlar için kendilerini azaptan koruyacak, bir takım ilâhlar var da bunlara mı güveniyorlar? Hayır, öyle bir şeyleri yoktur. Onlar, kendilerine bile yardım edemezler. Katımızdan da dostluk görmezler. Yani onların kendilerine yardım etmeye güçleri yoktur. Tarafımızdan herhangi bir yardımla da korunmazlar. Ayrıca dostlarımızda bulunan seki net (iç huzuru), rahat, rahmet ve kolaylık gibi güzel vasıflardan hiçbiri de kendilerinde yoktur. Böyle olunca başkalarına yardımda bulunmaları nasıl düşünülebilir? "Katımızdan da dostluk görmezler"m manası İbni Abbas'a göre: ”Ne de Bizden korunabilirler" demektir.

Doğrusu Biz, hem bunları hem de atalarını bolluk içinde yaşattık. Yani, refah ve bolluk içinde yaşadılar. Nihayet kendilerine ömür uzun geldi. Buna aldandılar. Bu refah ve bolluk içinde hayatlarının sürüp gideceğini, bir yenilgi görmeyeceklerini zannettiler. Oysa onlar, Bizini yerküreye gelip onu uçlarından kâfirlerin yaşadığı topraklara Müslümanlara o toprakları istilâ ettinnek suretiyle eksilttiğimizi görmüyorlar mı? (6) Görmek için bakmıyorlar mı? Onlar Bizim azabımızdan kurtul abi lecek le ri ni nasıl düşünüyorlar? Bu. Allah'ın, kâfirlerin yurtlarını Müslümanların eliyle harap ederek dar'ul-islâm'a ilâve etmesinin bir temsili ve tasviridir. Buna rağmen Allah'ın Rasûlüne ve mü'minlere üstün gelen onlar mı? Geçen şeylerin zuhurundan ve onları gördükten sonra galip olmaları zannedilir mi? Yani, galip olan Allah'tır; mağlup olan da şüphesiz ki onlardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: ”...Ve şüphesiz Bizim askerlerimiz, galip geleceklerin ta kendileridir." (Saffat: 173) Yani, mağlupmuş gibi görünseler de.... demektir. Çünkü, galibiyet Allah'ındır. Görmez misin ki Yüce Allah. Müslümanları müşrik Arapların tümüne galip getirmiş, doğu ve batı ülkelerini fethetmişler. Kisraların imparatorluklarını parçalamışlar, hazinelerini ele geçirmişler, dünyaya hakim olmuşlardır. Bazı vakitlerde yenilmeleri şeklinde görülen şeylerse mihnet ve güzel bir imtihandır. Bu sebeple Müslümana, Allah'ın vaadine güvenmesi, bundan emin olması ve cihad için zaafa düşmemesi gerekir. Çünkü himmet ve gayretle dağlar yerinden oynar.

De ki: 'Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum' Yani, benim işim ancak Kur'an'dan bana vahy edilenle, acele ettiğiniz şeyden sizi korkutmaktır. Ama sağırlar, uyarıldıkları zaman imana çağrıyı işitmezler. Bunlar duyu organları sağlam olduğu halde sağırlara benzetilmiştir. Çünkü Allah'ın âyetlerinden bir uyarı duydukları zaman, kulakları hıfz etmez. Böylece uyarıyı duymanın bir faydası olmayacağı için bunların durumu, işitme duygularını kaybetmiş, konuşulanları duymayan kimselerin hali gibidir. Ayette onların sağır oldukları belirtildikten sonra bir de, uyarı olsun, müjde olsun, sözü işitmeyeceklerinin ifade edilmesi, onların sağırlıklarının son derece şiddetli olduğunu bildirmek içindir.

Yemin olsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa: yani, vallahi, kendilerine Allah'ın uyarmış olduğu azabından, en basit bir şey gelse dehşet ve hayretlerinden 'Eyvah bize, biz gerçekten zalimlermişiz', derler. Yani, kendilerinin helak olmaları için dua ederler. Sağırmış gibi oldukları ve dinlemekten yüz çevirdikleri zamanki davranışlarını itiraf ederler. Bunda gaflet ve şekavet ehlinin kendilerine Allah'ın azabının eserlerinden bir eser dokunmadıkça uyanmayacaklarına dair bir işaret vardır. Çünkü insanlar, uykudadırlar; öldükleri zaman uyanırlar. Bundan dolayı suçlarını itiraf ettiler ve zalim olmalarına sebep olan şeyden dolayı kendilerinin mahvu perişan olduklarını bildirir feryada başladılar. Çünkü -ister kendine olsun, ister başkasına- zulüm, ceza ve azap getirir, nimetleri yok eder. Bu sebeple mü'min, azap ve ceza gerektiren şeylerden kaçınmalı, necat ve rahmet kapısına gelmelidir. Bu da ancak nefisle mücahede etmek, nevaya galip olmak ve tâat ve takva yolunu seçmekle elde edilir.

Biz kıyamet günü için yani, kıyamet gününü ceza ve mükâfat vermek için adalet terazileri kurarız. Yani, amel dosyalarını tartan âdil teraziler koyar ve getiririz. ”Terazi" kelimesinin bazı âyetlerde tekil olarak geçmesi, muhasebeye yani hesaba çekmeye itibar edilmesinden: bazı yerlerde de ”teraziler" şeklinde çoğul olarak geçmesi de kendisine hesap sorulanlara itibar edilmesindendir. Hiçbir kimse, en basit haklarından bile, herhangi birinde zulme uğratılmaz. Aksine, -iyi olsun, kötü olsun- her hak sahibinin hakkı tam olarak verilir. Ameli bir hardal tanesi ağırlığında bile olsa yani, son derece az ve küçük bir şey de olsa onu o ameli getiririz. Hesap gören olarak Biz yeteriz. Çünkü, bilgimiz ve adaletimiz dışında kalan bir şey yoktur. İbni Abbas'a göre ”Hesap gören" kelimesi, bilenler ve koruyanlar anlamında yorumlanmıştır. Çünkü, bir kimse bir şeyi hesap ederse onu bilir ve korur. Bu ifadede, bir sakındınna vardır. Çünkü kendisinden hiçbir şey kaçmayan güçlü bir muhasipten korkulması gerekir. Şiblî rüyada görüldü, kendisine: ”Allah sana ne yaptı?" denildi. Manzum, olarak şöyle cevap verdi: Bizi hesaba çektiler son derece incelediler, Sonra da affederek bağışladılar. İmamı Gazali der ki: ”Mizan haktır. Şöyle ki; Yüce Allah amellerin sahifelerinde, Allah katındaki amellerin derecelerine göre bir tartı yaratır. Böylece kulların amellerinin miktarları kullar için bilinmiş ceza ya da sevabın katlanmasında ilâhî adalet görülmüş olur." Rivayet edildi ki. Hazret-i Davud (aleyhisselâm) Rabbinden teraziyi kendisine göstermesini istedi. Cenabı Allah ona her kefeyi doğuyla batı arası gibi gösterdi. Bu durum karşısında Hazret-i Davud (aleyhisselâm) bayıldı. Ayıklığı zaman dedi ki: ”Allah'ım! Bunun kefesini iyiliklerle doldurmaya kimin gücü yeter?" Cenabı Hak da: ”Ey Davud! Ben bir kulumdan razı olduğum zaman kefesini bir hurmayla doldururum," buyurdu. Hadisi şerifte de: ”İki kelime vardır ki dile pek hafiftir, mizanda çok ağır, Allah katında da çok sevgilidir: 'Subhânellâhî vebi hamdihi subhânellâhil azîm'" buyrulmuştur.

Yemin olsun Biz, Mûsa'ya ve Harun'a Furkan'ı ve (onunla birlikte) takva sahipleri için bir ışık ve öğüt verdik. Yani, vallahi Biz, ikisine öyle bir kitap verdik ki, bu kitap hakla batılı birbirinden ayıran bir furkan, şaşkınlık ve cehalet karanlıkları içinde kendisiyle aydınlanılan bir ziya ve insanların öğüt ve ibret aldığı bir zikir olma özelliğini kendisinde toplamış bulunmaktadır. Bu özelliklerin hepsinden maksat birdir. O da Tevrat'tır. Takva sahiplerinin özellikle belirtilmesi de Tevrat'ın nurlarıyla aydınlan anların, onların ve manevî zenginliklerinden istifade edenlerin onlar olmasından dolayıdır.

O takva sahipleri görmeden Rablerinden yani, O'nu görmedikleri halde azabından korkarlar. Bu ifadede azaptan uyarıldıkları şeyi görmedikçe, uyarı yoluyla etkilenmediklerinden dolayı kâfirlere kinaye yollu ve kapalı bir kınama vardır. Kıyametten de titrerler. Âyette kıyamet, ”saat" kelimesiyle gelmiştir. Sâat, kıyametin vaktinin ismidir. Hesabının süratinden dolayı bu isim verilmiştir. Nitekim Kur'an-ı Kerîm'de: ”...O, hesap görenlerin en süratlisidir" (En'am: 62) buyurulur. Ve yine Allahü teâlâ : ”...Onlar va'd olundukları azabı görecekleri gün sanki günün bir saatinden başka dünyada durmamışa döneceklerdir" (Ahkâf: 35) buyurmuştur ki birincisi kıyamet, ikincisi de zamandan az bir vakittir.

İşte bu da yani, Kur'an-ı Kerim de Bizim Muhammed'e indirdiğimiz mübarek yani hayır ve yaran çok, kendisiyle berekete ulaşılan mübarek bir öğüttür. Öğüt almak isteyen ondan öğüt alır. Şimdi siz bunu mu inkâr ediyorsunuz? Bu, onların inkârı için bir inkârdır ki, kendilerine sanki şöyle denilmiştir: Kur'ân'ın durumunun Tevrat'ın durumu gibi olduğunu bildikten sonra, onun tarafımızdan indirilmiş oluşunu mu inkâr ediyorsunuz? Bir hadis-i şerifte: ”İçinde Kurandan bir şey olmayan kimse lıarab ob muş eve benzer" (8) buyrulmuştur. Başka bir hadis-i şerifte: ”Evlerinizi mezarlık yapmayınız" (9) buyrulmuştur. Yani, evlerinizi Kur'an okumaktan boş bırakmayın. Çünkü içinde Kur'an okunmayan her ev, Kur'an okumanın ve ibadette bulunmanın olmayışından dolayı mezarlıklara benzer demektir. Allahü teâlâ 'dan Kur'an'ı, kalplerimizin baharı, gam ve kederlerimizden kurtulmamıza vesile kılmasını dileriz.

Yemin olsun Biz, İbrahim'e daha önceden yani, Hazret-i Mûsa ve Hazret-i Harun'a Tevrat'ı vermeden önce doğru yolu bulma yeteneğini vermiştik. Yani, yüce şanımızın gereği olarak Biz Hazret-i İbrahim Halil (aleyhisselâm)'e ve benzeri büyük peygamberlere lâyık olan, doğru yolu bulma yeteneği, rüşdü, vermiştik. Biz onu biliyorduk. Yani, verdiğimiz rüşde ve peygamberliğe kendisinin ehil olduğunu bilenlerdendik.

Babasına ve kavmine: 'Sizin şu karşısına geçip tapmakta olduğunuz heykeller de nedir?' demişti. Yani, hizmetçileri gibi önemle itaat ettiğiniz bu heykeller nedir? demektir. Bu soru, bilinemeziikten gelerek sorulan bir sualdir. Yoksa Hazret-i İbrahim bunun aslının bir taş ya da bir ağaç olduğunu ve kavminin bunları mabut edindiklerini bilmektedir. Rivayete göre Hazret-i Ali (radıyallahü anh), satranç oynayan bir gruba uğradı. Onlara bu heykeller nedir? dedi. Hazret-i Ali'nin bu sözünde satranç oynamayı çirkin göstermek vardır. Çünkü Hazret-i Ali, Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)’in heykelleri isimlendirdiği kelimeyle satranç taşlarına ad vermiş, böylece bu oyuna önem vermenin, bundan ayrılmamanın putlara tapmak konusuna önem vermek gibi bir şey olacağına işaret etmiştir. Tavla ve satranç oynamak mekruhtur. Bunlar oyun ve eğlencedir. Eğer bunda kumar varsa, oynamak nas ile haramdır. Eğer kumar yoksa bu bir abesle iştigaldir. Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurur ki: ”Üç oyun dışında mü’minin her oyunu hatıldır. Bunlar: Atını yetiştirmesi, ok atması, ve eşiyle oynamasıdır." (10) Yine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurur: ”Kim satranç ve tavla oynarsa, o kimse elini domuz kanma batırmış gibidir."

Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm), yukardaki sözüyle, sizleri bunlara ibadet etmeye yönelten şey nedir? demek istemişti. Onlar: 'Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk,' Biz de onlara uyarak bunlara ibadet ediyoruz, dediler. Bu cevap, delil getirmekten âciz olan kimsenin cevabıdır.

O da: 'Yemin olsun, siz de, babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi. Yani, Allah'a yemin ederim ki, ey taklitçiler! Hem siz, hem de bu batıl yolu size gösteren atalarınız büyük bir sapıklık ve herkes için apaçık bir hata içindesiniz. Çünkü dayanacak herhangi bir deliliniz yoktur. Kabul edenler ne kadar çok olsa da batıl, asla hak olmaz. Bunda taklidin yani, başkasının dediğini körükörüne yapmanın, Allah'ın kendilerine isabetli görüş verdiği kimseler müstesna olmak üzere hevâ ve dünyaya tapmakta insanların çoğuna galip geldiğine işaret vardır.

Onlar: 'Sen bize hakkı mı getirdin, yoksa sen bize karşı şaka mı ediyorsun?' Söylediğini, ciddi olarak mı, yoksa oyun ve şaka olarak mı söylüyorsun? dediler. Kendilerinin çoğunlukta güç ve heybetlerinin de zirvede olmasıyla birlikte. Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)’in eski dinlerini, şaka ve oyun olarak inkâr ettiğini zannettiler. Bunda, doğru iman sahibi ve takva ehlinin, dünyayı oyuncak ve dünya ehlini de onunla oynayanlar olarak gördüklerini bildiren ince bir işaret vardır. Nitekim Allahü teâlâ şöyle buyurur: ” ...Rasûlüm sen ”Allah" de, sonra bırak onları daldıkları batakta oynasınlar. ” (En'am: 91) Bunun gibi dünya ehli, din ehlini oyuncular, dini de oyun ve eğlence olarak görürler.

İbrahim: 'Hayır, sizin Rabbiniz yarattığı göklerin ve yerin de Rabbidir. Onları başlangıç olarak, geçmiş bir örnek olmaksızın O yaratmıştır. Yaratılmış olan şeylere nasıl tapıyorsunuz? Ben de buna yani, hiçbir kimsenin değil, ancak Rabbinizin göklerin ve yerin Rabbi olduğu, konusunda söylediğim söze şahitlerdenim' yani, gerçek olarak bilenlerdenim. İddialarında şaka yapanlardan değil, aksine ifadesiyle dava kesinleşen şahit gibi davalarının aleyhine kesin deliller getirenlerdenim dedi.

'Allah'a yemin ederim ki, siz onlara ibadetten bayramınıza dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım' onları kırmak için çalışacağım (dedi.) Bunda, bu işi yapmanın zorluğunu ve bir takım hileler kullanmağa bağlı olduğunu bildirmek vardır. Bu da sözde genişlik kabilindendir. Çünkü Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)’in kavmi, putların şuurlu olduklarını ve kendilerine zarar verebileceklerini iddia ediyorlardı. Hazret-i ibrahim (aleyhisselâm), bu sözünü, onların iddialarına dayanarak söylemişti. Âyetten maksat, putlarınızla ilgili olarak size tuzak kuracağım, demektir de denilmiştir. Çünkü Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm) o işle, kavmini gam ve kedere düşürmüştür.

Sonunda kavmi gidince onları paramparça etti. Ancak kendisine müracaat etmeleri için onların büyüğüne dokunmadı. Putların büyüğünü kimi adı, olduğu gibi bıraktı. Baltayı boynuna astı. Putun büyüklüğü ise, ya tazim etmelerinden ya da yapılışından, veya her ikisinden ileri gelmektedir. Ona müracaat etmelerinden maksat da, onları kıranın kim olduğunu sormaları içindir. Çünkü mabudun şanından biri de, müşkillerin halledilmesi için kendisine müracaat edilmesidir. Böylece, Hazret-i İbrahim onları hafife almış ve kınamıştır. "Kendisine müracaat etmeleri için" âyetindeki zamirden maksat Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm) de olabilir. O takdirde, dinlerini inkâr etmek, ilâhlarına dil uzatmak ve onlara düşmanlıkta şöhret bulduğu için kendisine dönsünler, o da onlara: ”Hayır, onu, şu büyükleri yapmıştır" sözüyle tartışmaya girerek onları yenilgiye uğratsın, kınasın.

Bayramlarından dönüp putlara yapılanları görünce: 'Bunu, bizim ilâhlarımıza kim yaptı? Buradaki soru, inkâr ve kınamak içindir. Putları önlerinde olduğu halde, bunlara demeyip de bizim ilâhlarımıza demeleri de çirkinlikte mübalağa içindir. Kendisini yok oluşa götürdüğü için şüphesiz o zalimlerdendir' dediler.

Onlardan bazıları, bunu bizim ilâhlarımıza kim yapmıştır, diyenlere cevap vererek: Başkalarından, 'onları kötülükle diline dolayan ve ayıplayan bir genç duymuştuk. Belki onu, o yapmış olabilir. Kendisine İbrahim dendirmiş,' yani, bu isimle anılır dediler.

Soranlar ya da zalim Nemrut ve kavminin ileri gelenleri, kendi aralarında: 'O halde, onu açıkça insanların gözleri önüne, gözleriyle görebilecekleri şekilde getirin. Belki yani, onlardan bazıları, yaptığı işe ya da söylediği söze şahitlik ederler,' böylece onu delilsiz cezalandırmamış oluruz dediler.

Hazret-i ibrahim (aleyhisselâm)’i getirdiler. Onlardan bir kısmı, aleyhinde şahitlik yapınca, kendisini kınayarak: 'Bunu yani, kuma işini ilâhlarımıza sen mi yaptın ey İbrahim?' dediler.

Hazret-i İbrahim kırmadığı putu göstererek: 'Hayır, onu şu büyükleri yapmıştır. Kendisi büyük olduğu halde, bu küçüklere kendisiyle beraber ibadet edilmesinden öfkelenmiştir. Eğer konuşabilirlerse onu kimin yaptığını haber vermeleri için kendilerine bir sorun!' dedi. Hadis-i Şerifte: ”ibrahim (aleyhisselâm), ancak üç yalan söylemiştir, ikisi Allah'ın zatı hakkında, üçüncüsü de ”ben hastayım" sözüdür. ” buyurulmuştur. Üstü kapalı sözler, şeklen, yalana benzediği için bu kabil sözlere, yalan ismi verilmiştir. Yoksa açık yalan, büyük günahtır. Peygamberlerse bundan masumdurlar. ”Hayır, onu şu büyükleri yapmıştır" âyetinde ise, kötülüğü kendisinden uzaklaştırmaya gücü yetmeyen kimse onu başkasından nasıl uzaklaştı rabilir? Böyle bir şey, nasıl ilâh olabilir? anlamında bir mesaj vardır. Şeyh İzzüddin b. Abdüsselâm şöyle der: ”Söz maksatlara vesiledir. Hem doğru söylemek ile hem de yalanla ulaşılan her güzel maksat için, doğru söylemeyi terk ederek yalan söylemek haramdır. Eğer ona yalnız yalan söylemekle erişilirse -eğer istenen şey mubahsa- bunda yalan söylemek mubah olur. Eğer elde edilmesi istenen şey vacip ise yalan söylemek vacib olur. Kaidesi budur." Denildi ki: ”Babası İbrahim'e bizimle beraber bayramımıza çıksaydın dinimizi beğenmiş olurdun," deyince İbrahim (aleyhisselâm) onlarla beraber çıktı. Giderken bir yerde kendisini yere atarak: ”Ben hastayım," dedi. Yani, kalbim sizin küfrünüz sebebiyle hastadır demek istedi. Bayrama çıktıkları zaman hastalardan başka şehirde kimse bırakmazlardı. İbrahim (aleyhisselâm), putları kırmaya karar verince, bayramdan önce göğe bakarak: ”Yarın hasta olacağımı görüyorum," dedi ve başı bezle sarılı olarak sabahladı. Kavmi bayram yerine çıktı. Ondan başka şehirde kimse kalmamıştı. İşte Hazret-i İbrahim’in üç yalanının biri bu idi. Diğeri, putlarını kıranın büyük put olduğunu söylemesidir. İbrahim (aleyhisselâm)’in üç yalanından biri de zevcesi Sâre hakkındadır. Şöyle ki, karısıyla beraber Ürdün'e geldikleri zaman orada gaddar bir kral vardı. Sâre de insanların en güzeliydi. İbrahim (aleyhisselâm), ona dedi ki: ”Bu gaddar kral, senin benim karım olduğunu bilirse, seni elimden alır, onun için krala İslâm'da kardeşim olduğunu kastederek, benim kardeşim olduğunu söyle. Çünkü yer yüzünde senden ve benden başka Müslüman olduğunu bilmiyorum." Kralın toprağına girdikleri zaman onun adamlarından biri Sâre'yi görünce krala dedi ki: ”Senin memleketine öyle bir kadın geldi ki, senden başkasına yakışmaz." Bunun üzerine adam göndererek Sâre'yi getirtti. Bu arada İbrahim (aleyhisselâm), karısını Allah'ın koruması için namaza ve duaya başladı. Sâre, yanına girince kralın hoşuna gitti. Çok beğenmişti, ona elini uzattı, ama Yüce Allah, elini kuruluverdi. Sâre'ye: ”Allah'a duâ et de elimi salıversin. Sana zarar vermeyeceğim," dedi. Sâre duâ etti, eli iyileşti. Fakat sözünde durmayıp elini yine Sâre'ye uzattı ve Allahü teâlâ yine elini kurutu verdi. Bu durum, birkaç kez takrarlandı. Sonunda Sâre'yi getiren adamı çağırarak: ”Bunu al! Benim memleketimden çıkar," dedi ve Sâre'ye Hâcer’i hediye etti. Hâcer son derece güzel bir cariye idi. Bunu Sâre, İbrahim (aleyhisselâm)'e hediye etti. Hacer de ondan İsmail (aleyhisselâm)’i doğurdu.

Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönerek yani, akıllarına dönerek, zararı kendisinden uzaklaştırmaya, kendilerini kıran kimseye zarar vermeye gücü yetmeyen şeylerin başkasının üzerinden zararı uzaklaştırmaya, ya da ona bir yarar sağlamaya güç yetirmesinin mümkün olmadığını, dolayısıyla, bunların tapı imaya lâyık olamayacaklarını kendi aralarında konuştular ve: 'Doğrusu asıl haksız olan sizlersiniz.' Onları kıran değil dediler.

Sonra yine eski inanç ve tartışmalarına dönerek: Yani, önceki konuşma ve tartışmalarıyla doğruyu bulduktan sonra yeniden eski durumlarına döndüler. Yüce Allah, İbrahim (aleyhisselâm)’in kavminin batıla dönüşünü, bir şeyin altının üstüne dönüşüne benzetti. Araplar, hasta iyileştikten sonra tekrar eski haline dönmesine de bu kelimeyi ”nekese" kullanırlar. Neks, bir şeyi ters çevirmek, sonunu önüne döndürmek demektir. Bu âyette akim, her ne kadar iyiyi kötüyü bilecek ve Hakla batılı birbirinden ayıracak özellikte olsa da Allah'ın nurundan bir destek olmadıkça, kendisi için elverişli olanı seçmeye ve kötülükten kaçınmaya gücünün yetmeyeceğine, dolayısıyla şaşkına döneceğine işaret vardır. Nemrut'un kavminin burada anlatılan durumları gibi. Çünkü eski inançlarına dönerek hakkı bulmada başarılı olamadılar. Dolayısıyla hakkı bilmelerinin kendilerine bir faydası olmadı. 'Yemin olsun ki, bunların konuşamayacağını sen de bilirsin' (dediler.) Yani, biliyorsun ki, ey İbrahim! Konuşmak, bunların yapacağı iş değildir. Dolayısıyla onlardan sonu ami zı bizden nasıl istersin? dediler. Böylece bu sözle şaşkınlıklarını itiraf etmiş oldular.

İbrahim:, onları kınamak kastıyla: 'O hakle, bunları bildiğiniz halde Allah'ı bırakıp da yani, O'na ibadeti terkederek size hiçbir fayda, kendilerine ibadet ettiğiniz takdirde bir yarar veremeyecek ve ibadet etmediğiniz takdirde de bir zarar veremeyecek olan şeylere (hâlâ) tapacak mısınız?' dedi.

'Size de, Allah'ı bırakıp taptıklarınıza da yuh olsun! Yani, Allah'tan başkalarına tapmanız ne kötü, ne çirkin bir şeydir, demektir. Hazret-i İbrahim’in, onların apaçık batılda ısrar etmelerine canı sıkılınca bu sözü söylemiştir. ”Üf, insanın canı sıkıldığı zaman söylenen ve ”canım sıkılıyor" anlamında isim-fiildir. Siz aklınızı başınıza almayacak mısınız?' Çıldırdınız mı, yaptığınız şeyin çirkinliğini bilmiyor musunuz? İbni Atfı şöyle der: ”Allahü teâlâ kullarını kendisine çağırdı ve 'Allah'ı bırakıp da size hiçbir şeyle yarar ve zarar veremeyecek şeylere mi tapıyorsunuz? Hem size, hem de Allah'tan başka taptıklarınıza yuh olsun! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız' sözüyle onların alâkalarını kendisinin dışında olanlardan kesmiştir. Senin gibi âciz birisine nasıl itimat ediyorsun? Dönüş, kendisine olan, zarar ve yarar kendi elinde bulunana it im ad etmiyorsun." Hamdûn el-Gassâr da şöyle der: ”Yaratığın, yaratıktan yardım istemesi, hapiste olan birinin yine hapiste olan birinden yardım istemesi gibidir." Büyüklerden biri de şöyle demiştir: ”Senin Allah'tan başkasından istemen, O'ndan uzak olduğundandır. Çünkü sen kalbinle O'nunla beraber olsaydın, O'ndan başkasına herhangi bir yöneliş olmazdı. Allah'tan başka her şey bâtıla dalış ve eğlencedir. Böyle şeylere sarılmak yalandır. Bu sebeple her şeyi bir tarafa bırak ve Allah'a sarıl ki, O'nu, her sıkıntıda yardımcı ve imdada yetişiri bulasın." Rivayet edilir ki: ”Habib Acemi'nin karısı, ısrarla kocası Habib Acemiye rızıklarının bollaşması için ücretle bir işte çalışmasını söyler. Habib Acemî, evinden çıkarak bir yerde geceye kadar ibadet eder. Yanında bir şey olmadığı halde evine döner. Karısı kendisine sorunca der ki: 'Değerli bir kimsenin işinde çalıştım ve ücret istemekten utandım.' Aradan üç gün geçince karısı Habib Acemî'ye: 'Artık ücretini iste ya da başka yerde çalış, yoksa beni boşa' der. Bunun üzerine Habib Acemi, evinden çıkar, yine akşama kadar Rabbi ne ibâdet eder. Evine döndüğü zaman yemek kokusu bulur. Karısını da sevinçli görür. Karısı der ki: işinde çalıştığın kimse bize çok şeylerle birlikte bir kese altın gönderdi.' Bu durum karşısında Habib, ağlamaya başlar ve şöyle der: 'O kerîm olan Allah'tan gelmiştir.' Kadın bunu duyunca tevbe eder ve bir daha böyle bir şey yapmamaya da yemin eder." Bu hikâyede birçok faydalar vardır: Bunlardan biri, ücretle çalışmak meşru olsa da, ancak Habib, Allah'a ibadet ve taatı seçmiş, Allah da ona istediğini vermiştir. Nitekim Hadis-i Kudsîde de şöyle buyurdu: ”Kimi, beni zikretmesi benden bir şey istemekten kendisini meşgul eder alıkoy ar sa, ona isteyenlere verdiğimin en iyisini, en üstününü veririm. ” (14) Bunlardan biri de sabrın, bir müddet sonra olsa da selâmete iletici oluşudur. Bu sebeple sabretmek ve sabırsızlığı terketmek lâzımdır. Onlardan biri de o kadın, durumu anlayarak hemen Allah'a tevbe etmiş, kanaati seçmiş, ibadet ve taata kendisini yöneltmiştir. Çünkü delil ve işareti gördükten sonra kim Allah'tan yüz çevirirse şüphesiz ki kendisine hiyanet ve ihanet etmiş olur. Görmez misin ki, İbrahim (aleyhisselâm)’in kavmi gerçekleri gördükleri halde küfürde ısrara, ağaçtan ve taştan yapılmış putlara ibadet etmeye döndüler. Bu sebeple de Allah, onları helak etti.

Tartışmaktan âciz kaldıkları zaman cezaların en şiddetlisi olan ateşle yakmak için birleştiler. Birbirlerine: 'Eğer bir iş yapacaksanız, paramparça olmuş ilâhlarınızın intikamını almak istiyorsanız onu yakın da intikamlarını almakla ilâhlarınıza yardım edin,' dediler. Kanıt karşısında yenilmiş, çaresiz insanların işleri böyledir. Ne zaman kesin kanıtlarla şüphesi yok edilir ve kendisi de mat olursa, düşmanca tavır almaktan başka yapacağı bir şey kalmaz. Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)’i yakmaları konusundaki hikâye şöyle cereyan eder: Nemrut ve kavmi İbrahim (aleyhisselâm)’i yakmak için birleşince onu bir eve hapsederler. Altmış arşın yüksekliğinde ağıla benzer çok geniş alana sahip bir duvar inşa ederler. Daha sonra orayı, odunla doldurdular. Öyle ki, hasta kişiler bile, odun satın alarak oraya konulmasını vasiyet ediyorlardı. Hasta kadınlar, Allah bana şifa verirse, İbrahim için bir çok odun toplayacağım, diyorlardı. Daha sonra, odunları yedi gün yaktılar. Ateş tutuşunca, hava öyle bir hale geldi ki, hararetin şiddetinden göğün en uzak tarafında uçan kuş yanardı. Denir ki, ateşe yaklaşmaya güçleri yetmediğinden dolayı İbrahim’i ona nasıl atacaklarını bilmiyorlardı. Derken iblis, yaşlı bir marangoz şeklinde geldi ve onlara mancınık yaptı. Onu, bir dağ başına kurdular. Sonra İbrahim’i alarak bağlı olduğu halde mancınığın kefesine koydular. İbrahim’in ümidi, halktan tamamen kesilmişti. Sadece Allah'a yönelmiş ve kendisini O'na teslim etmişti. Öyle ki, Cibril (aleyhisselâm) İbrahim'e havada yetişti, kendisine: ”Bir dileğin var mı?" dedi. İbrahim: ”Sende bitecekse, bir dileğim yoktur," dedi. Cibril: ”Öyleyse Rabbinden iste," dedi. O da: ”Rabbimin halimi bilmesi bana yeter. İstemeye gerek yok," dedi. Böylece durumunu arzetmedi. Derken şu buyruğuyla Allah'ın yardımı İbrahim'e yetişti:

Biz de: 'Ey ateş! İbrahim'e serin ve esenlik ol,' dedik. Ey ateş! hararetini serinliğe, serinliğini de esenliğe çevir, dedik. Ateşte bulunan hararet ve yakma özelliği hemen kayboldu. Sadece aydınlık ve parlaklığı kaldı. İşte bu, eşi ve benzeri görülmemiş mucizelerdendir. Çünkü, bunda âdetlere aykırı bir şey vardır. Eğer, ”ala İbrahim'e" demeseydi, ateş, bütün yaratıklara devamlı soğutucu, soğuk ve üşütücü olarak kalacaktı. Eğer ”herden" sözünden sonra, ”selâmen" demeseydi, İbrahim, onun soğuğundan ölürdü. Cebrail, cennet ipeğinden bir gömlek getirerek ona giydirdi. İbrahim (aleyhisselâm) dedi ki: ”Rabbinin, ateşin, dostlarıma zarar vermez, dediğini bilmez misin?" Daha sonra Nemrut, köşkünden bakarak İbrahim'e şöyle dedi: ”Oradan çıkabilir misin?" İbrahim: ”Evet." dedi. Nemrut: ”Kalk ve çık," dedi. İbrahim kalktı, yürüyerek çıktı. Nemrut. İbrahim’i karşılayarak izzet ve ikramda bulundu ve kendisine: ”Rabbinin sana yaptığı muamelede, kendisinde gördüğüm kudret ve izzetinden dolayı O'na 4000 sığır kurban keseceğim," dedi. İbrahim dedi ki: ”Şu dininde kaldıkça Allah, senden kabul etmez." Allah. İbrahim’i niçin ateşle imtihan etti? dersen, derim ki: Her Peygamber, zamanının halkına uygun mucize getirmişti. O zamanın halkı ise büyük bir unsur olduğuna, zarar ve yarar verebileceklerine inanarak, ateşe, güneşe ve yıldızlara tapıyorlardı. Böylece Allah, onlara güneşin, yıldızların ve ateşin gerçeğini, bunların Yüce Allah'ın üstün kudreti gereğince bilinen tesirleri yapabildiklerini ve Allah'ın izni dışında hiçbir etki ve tesirlerinin olamayacağını, göstermiş oldu. Şöyle de denmiştir: ”Allah onu ateşle imtihan etti. Çünkü, her insan, tehlikeli şeylerden korkar. Nitekim Hazret-i Musâya: 'Korkma! Biz, onu eski haline çevireceğiz, denildi.' (Tâhâ: 21) Böylece Allahü teâlâ, kendisinin izni olmadıkça, şiddetli yakıcı da görülse, ona, ateşin hiçbir şeye zarar veremeyeceğini, göstermiş oldu. Bunun içindir ki yakıcı olan ateşi serin, selâmet ve üstün bir mucize kılmasıyla, birbirine zıt olan şeyleri bir arada bulundurduğunu göstermiştir."

Onlar İbrahim'e zarar vermek için büyük bir tuzak kurmak istediler. Biz de asıl kendilerini hüsranın en beterine uğrattık.Her hüsrandan daha beter bir hüsrana soktuk. Şöyle ki. Hakkın nurunu söndürme hususundaki gayretleri, İbrahim’in hak, düşmanlarının da batıl üzerinde olduğuna, İbrahim (aleyhisselâm)’in derecesinin yükselmesine, ötekilerinse en şiddetli azabı hak ettiklerine kesin bir delil olarak donuverdi.

Onu yani, İbrahim’i yanmaktan ve Nemrud'un şerrinden ve Lût'u kurtarıp da muhacir olarak âlemlere bereketli kıldığımız bir yere yani, İrak'tan Şam'a getirdik. Lût, İbrahim (aleyhisselâm)’in Hârân isimli kardeşinin oğludur. Hazret-i İbrahim'le Nemrud'un olayı, Irak topraklarından Babil hududunda ”Kûsâ" denilen yerde meydana gelmişti. Allah, Hazret-i ibrahim’i, o yerden kurtararak bereketli Şam toprağına çıkardı. Daha önce de Lût (aleyhisselâm), peygamber İbrahim (aleyhisselâm)'e iman etmişti. Lût'un babası Hârân ile İbrahim (aleyhisselâm), iki kardeşti. İbrahim (aleyhisselâm)’in amcasının kızı olan Sâre de yine önceden iman etmişti. İbrahim (aleyhisselâm), yanında Lût ve Sâre olduğu halde dinini yaşayabilmek ve güven içinde Rabbine ibadet etmek maksadıyla Kûsâ'dan hareket etti. Gayesi Rabbinin rızasını kazanmaktı. Harran'a vardı. Orada Allah'ın dilediği kadar kaldı. Daha sonra oradan da ayrılarak Filistin'e ulaştı. Bir süre sonra ordan da ayrılarak Mısır'a geldi. Daha sonra ordan da çıkarak Şam'a döndü. Lût ise, ”Mü'tefike" denilen yere gitti. Allahü teâlâ, onu, oranın halkına peygamber olarak gönderdi. Allah'ın Rasûlünden şöyle rivayet edilir: ”Bir hicretten (göçten) sonra, bir hicret daha görülecektir. Yer yüzünün en iyi insanları, ibrahim (aleyhisselâm)’in hicret ettiği yere hicret edenlerdir." Hadisi Şeriften maksat, insanları, orada ikamet etmeleri için teşvik etmektir. Yine bir hadiste: ”Şam, Allah'ın beldeleri arasında en iyisidir. Oraya kullarından en iyilerini getirir."m buyrulmuştur.

O'na yani, İbrahim'e, belirtilen bereketli yere geldikten sonra Sâre'den oğlu İshak'ı bağışladık. Ayrıca buna ilâve olarak yani, oğlunun oğlu olarak Yakub'u da ihsan ettik. ”Buna ilâve olarak" diye belirtilmesinin sebebi, istediğinden fazla olarak verildiği içindir. Her birini yani, bu dört kişiden her birini, din ve dünyada, iyi şeyler için başarılı kılmak suretiyle Sâlih kişiler kıldık. Onlar da böylece kâmil kimseler oldular.

Onları, kendilerine olan enirimiz ve kendilerini peygamber olarak gönderişimiz uyarınca milletlerine hakkı ve doğru yolu gösteren, din işlerinde, kendilerine uyulan önderler yaptık. Yine kendilerine milletlerini hayra teşvik etmeleri, böylece yaptıkları işi ilimle birleştirmek suretiyle olgunluklarının tamamlanması için iyi işler yapmayı, namaz kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar, başkasına değil yalnız Bize ibadet ediyorlardı. Hatırlarına, Bize ibadet etmekten başka bir şey gelmiyordu ibâdet, alçakgönüllülüğün son noktasıdır. Yüce Allah, ihlâslı kimselere âyette açıkça, diğerlerine de işaretle tenbihte bulunmuştur: Birincisi, yani ihlâslı kimseler mutlak kuldur. İkincisi ise, nevasının ve dünyasının kuludur. Hadis-i Şerifte: ”Dirhemin kulu helak oldu. Dinarın kulu helak oldu." buyrulmuştur. Muâz bin Yahya da şöyle der: ”İnsanlar üç sınıftır: Birincisi: Kendisini âhireti, dünyada geçimlik kazanmasından meşgul ettiği, alıkoyduğu kişidir. İkincisi: Kendisini geçimliğinin âhiretinden meşgul ettiği alıkoyduğu kişidir. Üçüncüsü: Her ikisiyle de meşgul olan kişidir. Birincisi âbkllerin; ikincisi helak olanların, üçüncüsü kendilerini tehlikeye atanların derecesidir ki, bu kendilerini tehlikeye atanlar, ya kurtulurlar, ya da şaki ve pişman olurlar.

Lût'a da hüküm ve ilim, hakiki hikmet ve Hakk'a düşman olanların arasında ona üstünlük ve fazilet verdik. Fakir der ki, ”hüküm"den maksat, hikmettir. Nitekim Allahü teâlâ 'nın, Hazret-i Yahya (aleyhisselâm) hakkındaki şu sözü bunu gösterir: ”Biz ona sahi iken hüküm verdik." (Meryem: 12) ”Burada hükümden maksat Allahü teâlâ 'dan ona verilen bir anlayıştır. Hazret-i Davud (aleyhisselâm) hakkındaki: ”Allah ona mülk ve hikmet verdi ve dilediği şeyden ona öğretti. ” (Bakara: 251) âyetinden ise, mülk, hikmet ve ilim arasında fark olduğu anlaşılmaktadır. Böylece âyetteki ”ve ilmen" sözünün anlamı, din işleriyle ve hukuk kurallarıyla ilgili olan, yararlı ilim, demek olur. Kendisini, çirkin işler yapan kentten de kurtardık. ”Çirkin işle r"ûen maksat, çirkinlik ve kötülük bakımından iğrenç olan şeydir. Burada bundan maksat, homoseksüelliktir. ”Kentten" maksat da, üstü, altına getirilen Mü'tefike'deki yedi şehrin en büyüğü Sedum'dur. Gerçekten onlar, yoldan çıkan kötü, küfür ve isyana derinlemesine dalmış ve bunlarda çok ileri gitmiş bir kavimdi. er-Râgıb der ki: ”Sû"': İnsanı üzen din ve dünya ile ilgili bütün işler, nefis ve bedenle ilgili bütün haller demektir. Meselâ malının yok olması, dostunu kaybetmesi gibi. Kötü ve çirkin olan her şeye de ”sû"' denir. Karşıtı güzellik anlamındaki ”hüsn" dür.

Biz Lût'u rahmetimize özel olarak rahmet ettiklerimizin arasına kattık. Şüphesiz ki o, kendilerini en güzel mutlulukların beklediği sahillerdendir. ”Rahmet" özel ve genel olmak üzere ki kısımdır: Genel olan rahmet, her iyi ve kötüye ulaşır. Çünkü Allah: ”...Rahmetim, her şeyi kuşatmıştır..." (A'raf: 156) büyümüştür. Özel olan rahmet ise, ancak havas (=Allahın sevdiği kullar) için olur. O da, rahmete girmektir. Rahmete girmek ise, Allah'ın dilemesine ve güzel bir şekilde hazırlanmağa bağlıdır. Bunun için ”Şüphesiz ki o, sâlifilerdendir." Yani, rahmetimizin feyzini kabul ve ona girmek için hazırlananlardandır, buyurdu. Aynı zamanda bu, vuslat (=Allahm rızasına ulaşma) makamına bir işarettir.

Nuh'u da an, o da bunlardan önce, yani bu zikredilenlerden daha önce, kavminin helak olması için Bize yalvarmıştı. Biz de onun, ”ben, yenildim, bana yardım et." (Kamer: 10) şeklindeki duasını kabul edip onu ve ailesini kavminin eziyetinden dolayı içinde bulundukları büyük sıkıntıdan kurtarmıştık.

Baştan sona âyetlerimizi yalanlayan millete karşı, öç almak ve muzaffer olmasını sağlamak için ona yardım ettik. Gerçekten onlar, fena bir kavim idiler. Allah'ın itaatinden çıkmış çok kötü bir kavim idiler. Biz de onların hepsini boğuverdik. Çünkü bir kavimde yalanlama konusunda ısrar, şer ve kötülükte aşırı gitmek varsa, Cenabı Hak onları muhakkak helak eder. İyi bil ki duâ, Allah'ın izniyle, peygamberler ve velilerde olduğu gibi, samimi ve ihlâslı bir kalple olursa, kabul edilir, Allah katında makbul olur.

Davud ile Süleyman'ı da an. Hani onlar bir ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Hani milletin koyunları o ekin içine yayılmıştı. Kavmin koyunları geceleyin çobansız oraya girmiş ve yayılarak ekinleri tahrip etmişti. Biz de onların hükmüne, hüküm verenlerin hükmüne ve kendilerinin huzurunda mahkeme olanlara şahittik. İlmimizle onlarla beraber hazır idik ve ancak Bizim irşadımızla hüküm veriyorlardı.

Biz, onu yani, Hazret-i Davud'un verdiği hükmü Süleyman'a öğretmiştik. O zaman, kendisi küçüktü, on bir yaşındaydı. Hazret-i Davud ise büyüktü, peygamberdi. Yalnız Süleyman'a değil her birine bir hüküm ve ilim verdik. Teyidimizle ilim ve hikmete uygun olarak her birinin hüküm vermesi ve ictihad işinin sağlıklı gerçekleşmesi için her iki peygambere de hüküm ve ilim verdik. Her ikisinin hükmü de şer'î bir hükümdür. İşte bu müctehidin, müctehid olarak hata edebileceğini gösterir. Rivayet edilir ki: Hazret-i Davud (aleyhisselâm)ün huzuruna iki kişi girdi. Biri yanındakini göstererek şöyle dedi: ”Bunun koyunları, geceleyin, benim tarlama girerek ekinleri tahrip etti." Hazret-i Davud (aleyhisselâm), ekinlerin değeriyle koyunların değeri arasında bir fark olmadığından dolayı koyunların kendisine verilmesine karar verdi. Her ikisi de oradan ayırlarak Süleyman (aleyhisselâm)'a uğradılar ve durumu ona bildirdiler. O da dedi ki: ”Bu hükümden başkası, iki taraf hakkında da daha hayırlı olurdu." Hazret-i Davud (aleyhisselâm), bunu işitti ve Süleyman'ı çağırarak: ”İki taraf hakkında hayırlı olan nedir, bana söyler misin?" dedi. O da: ”Sütü, nesli ve yünüyle yararlanması için koyunları toprak sahibine venneni, tarlayı da evvelki haline dönerek biçilecek hale gelinceye kadar koyun sahihlerine vermeni uygun görüyorum," dedi. Hazret-i Davud verdiği hükümden geri döndü ve: ”Karar, senin verdiğin karardır," diyerek hükmü yerine getirdi. Bu da gösteriyor ki, her ikisinin vermiş olduğu karar, ictihadladır. İçtihad ise, müctehidin şer'î bir hüküm hakkında kendisinde bir kanaat meydana gelmesi için olanca ilmî ve fikrî gayretini göstermesidir. Bu da peygamberler için caizdir. Ancak onlar hatada karar kılmazlar, hatada devam etmezler. Hadis-i Şerifte: ”Hâkim, hükmettiği zaman ictihad eder ve içtihadında isabet ederse, ona iki ecir vardır. Hükmettiği zaman ictihad eder ve fakat içtihadında hata ederse ona da bir ecir vardır." Buyrulmuştur. Bil ki, bu âyette müctehidin hata yapabileceğine ya da isabet edebileceğine, aynı zamanda içtihadı meselelerde hakkın bir olduğuna delil vardır. Çünkü, her ictihad, doğru ve hak olsaydı, bu iki peygamberden her biri hakka isabet etmiş, onu anlamış olacak ve özel olarak anmak suretiyle Süleyman'ı belirtmeye gerek kalmayacaktı. Dağlan ve kuşları Davud'un emrine verdik. Onunla beraber tesbih ediyorlardı. Ses yankısı değil, orada bulunanların, tesbihlerini duyacakları şekilde, tesbih etmeleri idi. Çünkü yankı herkesin sesi için geçerlidir. "Dağları ve kuşları, emrine verdik." Burada dağların kuşlara takdim edilmesinin sebebi, dağların emrine verilmesinin ve tesbihlerinin daha hayret verici, kudreti ilâhiyyeyi daha açık olarak gösterici, i'câzâ da daha çok elverişli olduğundan dolayıdır. Çünkü, o bir cansız varlık, kuşlar ise canlıdır. Bunları yapan Bizdik. Size göre her ne kadar hayret verici olsa da bunu yapmaya gücü yeten Bizdik. Rivayet edilir ki, Hazret-i Davud (aleyhisselâm), tesbih ederek dağların yanından geçerken, tesbihte daha canlı olması ve şevkle yapması için Allah'u teâlâ dağların ve kuşların tesbihlerini ona işittirdi. İbni Abbas der ki. İsrail oğulları. Hazret-i Davud (aleyhisselâm) Peygamber olarak gönderilmeden önce dağılmışlar ve şeytanın çalgı âletlerine yönelmişlerdi. Bu âletler: Udlar, tamburlar, kavallar, el zilleri ve bunlara benzer şeylerdi. Yüce Allah, bu arada Hazret-i Davud'u gönderdi. O'na öyle güzel bir ses, nağme ve makamlar ihsan etti ki, Tevrat'ı nağme ve makamla okuyordu. Dolayısıyla İsrail oğullarının akıllanın, dikkatlerini çekiyor, oyun ve eğlence âletlerinden alıkoyuyordu. Onlar da Hazret-i Davud'un yanında toplanırlar, nağme ve makamlarını dinlerlerdi. Hazret-i Davud (aleyhisselâm), tesbihe başladığı zaman dağlar, kuşlar ve vahşi hayvanlar da onunla beraber tesbih ederlerdi. Güzel sesler ve ölçülü makamlar, ruhlara nasıl tesir eder ve onları kötülükten iyiliğe nasıl çekerse; çirkin sesler ve ölçülü olmayan nağmeler de ruhlara öyle tesir eder.

Biz, Davud'a sizin yararınıza olarak düşmanla yapılan savaşın sıkıntılarından sizi koruması için zırh yapmayı öğrettik. Davud (aleyhisselâm)'dan önce zırhlar saç halinde yani, enli demir parçaları halindeydi. ”Lelms" aslında zırh olsun, başka şey olsun elbise, giyilen şey demektir. Burada zırh manasınadır. Buradaki mucize, zırhın ateş, örs ve çekiç gibi aletlerden faydalanmaksızın meydana gelmesidir. Artık siz, bunlara şükrediyor musunuz? Şükrü gerektiren nimetler sabit olmuştur. Bu soru şeklinde varid olan bir emirdir. Yani şükredin, demektir. Allahü teâlâ, haber veriyor ki, ilk zırhı yapan Hazret-i Davud'dur. Sonra insanlar öğrenmiş ve bu zırh ile elde edilen nimet, kıyamete kadar yaygınlaşmış, dolayısıyla bu nimetten dolayı Allah'a şükretmek, insanlara vacip olmuştur. Bazıları der ki: ”Buradaki hitap. Hazret-i Davud'a ve ev halkınadır. Yani, bu nimetlerle kendilerine ihsanda bulunduktan sonra ”artık siz şükrediyor musunuz? ” dedik. Davud (aleyhisselâm), rızkını, Allah'tan elinin emeğiyle kılmasını istemişti. Allah da ona demiri yumuşattı. Hazret-i Davud da, demirden zırh yapar, satar ve geçimini bundan temin ederdi. Peygamberler de meslek ve sanatla uğraşırlar, kazançlarını sağlarlardı. Hazret-i İdris terzi, Hazret-i Nuh marangoz, Hazret-i İbrahim bezzaz (yani kumaş satan, manifaturacı), Hazret-i Davud düğmeci ve Hazret-i Âdem'de çiftçiydi. Hazret-i Mûsa, Hazret-i Şuayb ve Hazret-i Muhammed (aleyhisselâm) çoban idiler. Peygamberimiz, peygamberlik gelmeden önce ücret karşılığı koyun gütmüş ve: ”Koyun gütmeyen hiçbir peygamber yoktur," (19) buyurmuştur. Koyun gütmedeki Allah'ın hikmetlerinden biri de, kişi, koyun güttüğü zaman, kalbine rahmet ve lütuf yerleşir. Bu durumda, halkın başına geçtiği zaman, en güzel bir davranış içinde olur. Koyun güttüğünden dolayı küçük görülerek bu mesleğiyle ayıplanan bir kimsenin, peygamber de koyun güderdi, demesi doğru değildir. Böyle derse, te'dip edilir. Çünkü o, nebiler hakkında kemal ve olgunluk sıfatıdır, diğerleri hakkında öyle değil. Bundan dolayı, Hazret-i Peygamber (aleyhisselâm) de koyun güderdi, diye delil getirilmez. Yalnız Peygamberimiz hakkında ”ümmîlik" gibi kemal olan her şeyde durum böyledir. Buna dayanarak bir kimseye, sen ümmîsin, denir de, o da Hazret-i Peygamber (aleyhisselâm) de ümmî idi derse te'dib edilir. Çünkü o, Peygamberimizin ümmîlik sıfatını halîfe almış, bu büyük sıfatına hakaret etmiş sayılır. Kazanç yollarının en üstünü, cihaddır. Cihad, peygamberlik ve hicretten sonra Rasûlüllah Efendimizin mesleğidir. Cihaddan sonra, ticaret gelir. Ancak, şu şartlarla ki, asla emanete hıyanet etmiyecek, fahişelik ve kâhinlik ücreti gibi haram ve pis kazançlardan ve çalgı âletleri imalâtı gibi sanatlardan da kaçı nacaktır.

Süleyman'ın emrine de onun emriyle içinde bereketler yarattığımız yere doğru şiddetle esen ve kendisiyle pek kısa bir müddet içinde uzun mesafeler katedilen bir rüzgâr verdik. Gerek rüzgâr ve gerek daha başka şey olsun Hazret-i Süleyman'ın emrine verilen şeyler, ona tam anlamıyla boyun eğmek, emir ve yasaklarını yerine getirmek yoluyladır. Dağların ve kuşların Hazret-i Davud'un emrine verilmesi ise, bu yolla değil, aksine ona uymak yoluyladır. Hazret-i Süleyman'a verilen bu rüzgâr, aslında yumuşak, hoş esen bir rüzgâr idi. Sözkonusu rüzgârın bir taraftan yumuşak ve hoş oluşu, diğer taraftan yaptığı iş itibariyle şiddetli oluşu, aynı zamanda Hazret-i Süleymanm emriyle hareket ederek onun istediği yere esip gitmesi mucize üstüne mucizedir. Ayette sözü edilen bereketli yer, Şam'dır. Hazret-i Süleyman'ı sabahleyin Şam'dan yeryüzünün bir tarafına alır götürürdü. Her iki yerin arası, bir aylık yol olan bu mesafeyi, öğle vaktine kadar alırdı. Sonra da öğle vakti, zevalden sonra onu alır, güneşin battığı zaman Şam'a getirmiş olurdu. Nitekim Allah şöyle buyurur: ”Sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü de, bir aylık yol idi." (Sebe': 12) Biz her şeyi biliriz. Dolayısıyla her şeyi ilim ve hikmetimizin gerektirdiği şekilde yaparız.

Kendisi için denize dalan, denizin dibine inip onun için nefis şeyler çıkaran ve bundan başka işler gören anılan şeylerden başka, şehirler ve saraylar yapmak, acayip sanatlar icat etmek gibi işler yapan şeytanlardan da onun emrine verdik. Bu âyet, emrine verilenlerin cinlerin mü'minleri değil kâfirleri olduğunu gösteriyor. Onları da gözeten Bizdik. Emrinin dışına çıkmak, ona karşı gelmek, ya da yaratılışları gereği, yaptıklarını bozmak konusunda onları görüp gözeten Bizdik. Şeytanlar, her ne kadar lâtif ve saydam cisim iseler de, ancak onlar, çeşitli şekillerle şekillenebilirler. Zor işleri, yapabilirler. Görmez misin ki, rüzgârın letafeti, şiddetle esmesine engel olmaz. Eğer, kendilerini zor işlerde çalıştırdığı halde şeytanlar, Hazret-i Süleyman'ın emrine uymaktan niye çakmadılar? dersen: cevap olarak derim ki: ”Şüphesiz ki. Yüce Allah, Hazret-i Süleyman'dan korkmaları için onların kalplerine bir korku saldı. Bundan dolayı, ona karşı gelmekten korktular. Bu da Hazret-i Süleyman'ın mucizeleri tidendir. ” Eyyûb’u da an. O: ”Bana bu dert geldi Sen, merhametlilerin en merhametlimin" diye Kabbine duâ etmişti.

Eyyûb'u da an. O: Eyyûb'un kıssasını da hatırla. Hazret-i Eyyûb'un nesebi Ravm b. Ays yoluyla Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)'e varır. Ravm, Ays'ın oğlu, Ays da Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)’in oğludur. Rivayet edilir ki: Allahü teâlâ onu Harran ehline göndermişti. Harran, Şam havalisinde bir şehrin adıdır. Hazret-i Eyyûb (aleyhisselâm)'un ehli ve malı çoğalmış, daha sonra da hastalanmış ve sekiz sene hasta olarak kalmıştı. Bir gün kendisine kan sı: ”Allah'a duâ etseydin de şifa verseydi," dedi. O da: ”Bolluk ve rahatlık kaç sene sürdü?" dedi. Karısı: ”Seksen sene" diye cevap verdi. O da dedi ki: ”Bu hastalığın süresi sıhhat ve rahatlık süresine ulaşmadığı için Allah'tan şifa istemeye utanırım." 'Bana bu dert geldi. Sen, merhametlilerin en merhametlisisin,' diye Rabbine duâ etmişti. Hastalık ve zayıflık gibi insanın bedeniyle ilgili zararlara ”ed-durru" denir, ”ed-darru" ise diğer her türlü zarara şamildir. Hazret-i Eyyûb (aleyhisselâm) burada, Cenâb-ı Hakka çaresizliğini ve ihtiyacını bildirdi. İstemede saygıyı ve hitapta da edebi koruma bakımından doğrudan: ”Bana acı, merhamet et," demedi. Çünkü kendilerinden sıkıntının kaldırılması hakkında, peygamberlerin Allah'tan isteklerinin en çoğu, kinaye ve tevriye yoluyla olmuştur. Nitekim şair şöyle der: Gönülde bir çok dilekler, sende de fetanet var. O dilekler yanında benim sükutum, bir bildiri ve bir hitaptır. Eğer denirse ki: Zekeriyya (aleyhisselâm), duasında: ”...Bana tarafından bir velî (oğul) ihsan eyle." (Meryem: 5) diye açıkça istemedi mi? Deriz ki: ”Bu, bağış isteğidir. Bunda istenenin kapalı bir şekilde olması uygun olmaz. Öteki ise, sıkıntıyı gidermektir. Dolayısıyla şikâyetle karıştırılmaması için isteklerde, kinaye ve tevriye uygun düşer. Rivayet edilir ki, yaşlı bir kadın Abdülmelik b. Süleyman'a gelerek: ”Ey mü'minlerin em iri! Evimin fareleri değnek ve bastonların üzerinde yürümeye başladı," dedi. Kadın kibarca, fakirliğinden şikayet ediyordu. Süleyman'ın hoşuna gitti ve: ”İstediğini kibarca arzettin. Muhakkak onları kaplanların sıçrayışı gibi sıçrar hale getireceğim" diyerek evini taneyle doldurdu. Hazret-i Eyyûb'un bu sözü, bir duadır, yalvarıştır ve çaresizliğini arz ediştir. Yoksa izdi rap halinde olduğu gibi herhangi bir sabırsızlık ve şikâyet değildir. Bunun içindir ki, cevabı, bir sonraki âyette ”Biz de onun duasını kabul ettik" şeklinde gelmiş ve Cenabı Hak, kendisi hakkında: ”Doğrusu Biz, onu sabırlı bulduk, O, ne güzel kuldu." (Sâd: 44) buyurmuştur. Bu isteğinin şikâyet anlamına geldiği düşünelecek olursa, o takdirde sıkıntıdan yalnız, Allah'a şikâyette bulunmuş olur, başkasına değil. Bu da, onun mükemmel sabrına aykırı düşmez. Nitekim Hazret-i Yakub (aleyhisselâm) da: ”Ben gam ve kederimi ancak Allah'a şikâyet ederim..." (Yusuf: 86) demiştir. Sadık olan arif, marifetinde gerçeğe ulaşmışsa onun şikâyeti, neşe ve sevincin gerçeğidir. Duası, münacatını gerçekleştirmektir: gam ve kederi de iftihar ve öğünmektir.

Biz de duasını kabul etmiş, kendisindeki o hastalığı hemen gidermiştik. Duasını kabul buyurarak kendisine gelen sıkıntı ve hastalığı kaldırdık. Rivayet edilir ki, kendisine: ”Başını kaldır, çünkü duan kabul edildi ve ayağınla yere vur," denildi. O da ayağını yere vurunca, ayağının altından bir pınar kaynadı. Ondan yıkandı. Yıkanmasıyla vücudunda ne kadar yara varsa, hepsi iyileşti. Sonra ayağını yeniden vurdu. Buyurmasıyla bir pınar daha kaynamaya başladı. Ondan da içti. İçmesiyle içinde ne kadar dert varsa, hepsi çıktı, sıhhatine kavuşarak eski gençliğine ve güzelliğine kavuştu. Daha sonra kendisine bir elbise giydirildi. Bu hastalıkla imtihan edilmesindeki sır, yüce makamları tamamlamak için zor riyazetler ve çeşit çeşit bedenî mücahedelerle vücdunu tasfiye etmek, pak etmektir. Derler kî, azîz ve şerif kimselere komşu olan kimse, azîz ve şerîf olur. Hor ve hakir kimselere komşu olan kimse de, hor ve hakir olur. Görmez misin ki, rüzgâr çiçeklere ve güllere uğradığı zaman, güzel kokular taşır; pisliklere uğradığı zaman da kötü kokular taşır. Nefsin özellikleriyle arkadaş olanla, ruhun ahlakıyla komşu olanı, sen buna göre kıyasla. Bununla beraber tarafımızdan bir rahmet, ibadet edenlere de bir öğüt yani, kendisinden başka kullara da, kudretimizin sonsuzluğunu bilmeleri ve Hazret-i Eyyûb'un sabrettiği gibi sabrederek, O'nun sevaba kavuştuğu gibi sevaba ulaşmaları için bir öğüt ve ibret olmak üzere ona hem ailesini hem de onlarla beraber bir katını daha verdik. Bir o kadar daha çocukları oldu. Kendisine olan rahmetimizden dolayı anılanları, özel rahmetle verdik. Rivayet edilir ki, Allahü teâlâ Eyyûb (aleyhisselâm)'un karısına da gençliğini geri verdi. Böylece İbni Abbas'tan rivayet edildiği gibi, Hazret-i Eyyûb'tan yirmi altı çocuk doğurdu. Hazret-i Eyyûb'a mallarını da geri verdi. Hazret-i Eyyûb (aleyhisselâm), miskinlere çok merhametliydi. Öksüz ve dulları himayesine alır, misafiri de ağırladı. Hadisi şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Bir ara Eyyûb çıplak olarak yıkanırken üzerine altından bir çekirge sürüsü düştü. Eyyûb da elbisesine doldurmaya başladı. Bunun üzerine Rabbi, kendisine seslenerek: 'Ben seni bu gördüğünden zengin kılmadım mı?' buyurdu. O da: 'İzzetin hakkı için, beni zengin kıldın, ancak senin bereketinden benim için zenginlik (ihtiyaçsızlık) yoktur,' dedi." (20) Bu hadisi şerif, helâl malı çoğaltmanın mubah olduğunu gösterir.

İsmail’i, İdris’i ve Zülkifl’i de an. Yani, bu mukarreb peygamberleri de an ve onların kıssalarını ümmetine anlat. Bunların her biri sabredenledendi. Yani ibadetlerin zorluğu ve sıkıntıları taşımak konusunda, sabretmekte kemâle ermişlerdir. Çünkü Hazret-i İsmail, kurban edilmek istenince sabretmiş, babasına: ”Babacığım emrolunduğun şeyi yap, inşallah beni sabredenlerden bulacaksın." (Saftat: 102) demiştir. Ayrıca ekini ve sağılır hayvanı olmayan bir şehirde (Mekke'de) ikamete de sabretmiştir. Bundan dolayı Cenab-ı Hak, kendisine ikramda bulunmuş ve sulbünden hâtem-i enbiyâ olan, Hazret-i Muhammed (aleyhisselâm)’i çıkarmıştır (getirmiştir). Hazret-i İdris de belâlara sabretmiş; Zülkifl’i de gündüzleri oruç tutup geceleri namaz kılmak suretiyle ve insanların eza ve cefalarına katlanarak sabır göstermiştir. Âyeti kerimede Allah'ın ibadet ve taatına, ya da mal, can ve çoluk çocuk bakımından kendisine gelen sıkıntıya sabreden kimsenin, sabrı derecesinde Allah'ın nimetine ulaşacağına, kulluk rütbesine kavuşacağına ve Allah'ın özel rahmetine kendisini katacağına işaret vardır. Nitekim Cenabı Hak şöyle buyurmuştur.

Onları da rahmetimize aldık. Yani, peygamberlik ve diğer yönlerden, özel rahmetimize aldık. Çünkü onlar salihlerdendi. İstikamet, iyilik ve doğrulukta kemale ermişlerdir ki, bunlar peygamberlerdir. Çünkü bunların iyilikleri (salâhları), fesada uğramaktan masumdur. Bil ki, salâhın bir başlangıcı bir de sonu vardır. Başlangıcı, şer'î ve dînî hükümleri yerine getirmektir. Sonu da kulların, Rabbine yönelmek, dünyaya ve fesat âlemine iltifat etmemektir. Bu da hakikatde sıddikıyyet makamıdır. Allahü teâlâ 'nın insanı sâlih kılması, bazan onu sâlih olarak yaratmasıyla, bazen de onda var olan fesat gibi şeyleri gidermek suretiyle olur. Şüphesiz ki sabır, salâhın mertebelerindendir. O ise, amellerin en üstünüdür. Sabır, ancak belâ ve zorluklara karşı olur. Yükseliş, ancak sabırladır. Yoksa bizzat belânın kendisiyle insanın derecesi, Allah katında yükselmez. Belânın kendisiyle ebedî saadete de ulaşılmaz. Bununla saadete ulaşmak mümkün olsaydı müşrik ve kâfirlerden belâ ehli de ona ulaşırlardı. Halbuki o, onlar için bu dünyada kendilerine verilen bir azaptır. Sabreden mü'minler hakkında ise, onların derecelerini tamamlar ve hatalarını giderir.

Zünnûn'u da yani nûn'un (=balığın) sahibini de an. Balığın sahibinden maksat Mettâ oğlu Yunus'tur. Hani tabiatlarının sertliğinden ve küfü derindeki ısrarlarından dolayı kavmi Ninovâ ehline kızarak kendine ilâhi bir emir gelmeksizin onlardan ayrılmış çekip gitmişti de Bizini kendisini bu hareketinden dolayı hiç sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Âyette her ne kadar günahkâr ve azabı haketmiş olsalar da, Allahü teâlâ 'nın kullarına olan lütuf ve kereminin sonsuzluğundan dolayı, onlar için, peygamberlerini kınayabileceğine ve onların, ümmetlerine Allah'ın azabının inmesini arzu etmelerine razı olmayacağına, aksine peygamberlerinin onlardan azabın uzaklaştırılması konusunda, onlar için af dilemelerinden razı olacağına işaret vardır. Nitekim yüce Rabbimiz Peygamberimize şöyle buyurmuştur: ”...Onları affet ve onlar için Allah'tan mağfiret dile..." (Al-i imran: 159) Yine kâfirler hakkında da: ”Senin elinde hu işten bir şey yoktur. Allah ya onların tevbesini kabul buyuracak, yahut onlara azab edecektir. Çünkü onlar zalimlerdir." (Âl-i imran: 128) buyurmuştur. Rivayet edilir ki. Yunus (aleyhisselâm) kavmine kızmış olarak çıktıktan sonra, Rum denizine geldi. Orada bir topluluğun gemilerini hazırlamakta olduğunu gördü. Onlarla beraber o da bindi. Gemi, deniz ortasına varınca durdu, hiçbir şekilde yürümedi. Bunun üzerine gemiciler dediler ki: ”İçimizde ya âsi bir adam, ya da efendisinden kaçmış bir köle var. Çünkü gemi, kendisinde bir âsi ya da kaçak olmasaydı böyle yapmazdı. Âdetlerimize göre böyle bir sıkıntıyla karşılaştığımız zaman kur'aya başvururuz. Kur'â, kime çıkarsa onu denize atarız." Üç defa kur'â çektiler, her üçünde de kur'a Hazret-i Yunus'a çıktı. Bunun üzerine Hazret-i Yunus: ”Âsi adam ve kaçak köle benim" dedi. Onlar da onu denize atı verdiler ve hemen bir balık gelerek onu yuttu. Allahü teâlâ, balığa onu incitmemesini, bir kılına bile dokunmamasını vahyetti ve ”çünkü Ben, senin kamını ona sadece zindan kıldım, onu sana yiyecek yapmadım" buyurdu. Sonunda kur'a ve balığın kendisini yutması gibi olaylar olduktan sonra karanlıklar içinde: Yoğun karanlık içinde ya da balığın karnının, denizin ve gecenin karanlıkları içinde: 'Şüphesiz senden başka hiçbir ilâh yoktur. Bu karanlıklardan beni koruyacak, felâketler ve fitnelerinden beni selâmete çıkaracak ve böyle bir yerde kendisini anmayı bana ilham edecek senden başka hiçbir ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Herhangi bir şeyin seni âciz bırakmasından ve başıma gelen bu imtihanın benim yönümden sebepsiz olmasından seni, tenzih ederim. Yunus (aleyhisselâm) böylece kendisinin hatalı ve başına gelen bu belâyı haketmiş olduğunu itiraf ederek, edep ve terbiyeyi gözeterek kendisine zulmetmekten Rabbini tenzih etmiş ve terkedip gitmek için acele ettiğimden dolayı: Ben, gerçekten nefislerini tehlikeye bırakmakla kendilerine zulmeden zâlimlerden oldum' diye yalvardı. Duâ etmişti. Yüce Allah, onu balığın karnının yalnızlık ve sıkıntısından şu sözüyle kurtardı:

Biz de hatasını itiraf eden duasını kabul ederek Hadis-i şerifte: ”Kederli ve üzüntülü bir kimse, bu duâ ile duâ ederse, duası kabul buyrulur." Hasan-ı Basrî de der ki: ”Yemin ederim ki, onu ancak haksızlığını açıklayan itirafı kurtarmıştır." Müstedrek'de rivayet edilen bir hadis-i şerifte Peygamber Efendimiz şöyle buyurur: ”Kendisiyle duâ edildiği zaman, Allah'ın kabul ettiği; yine kendisiyye istendiği zaman, Allah'ın verdiği Allah'ın ism-i âzami (en büyük ismi): 'Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Seni tenzih ederim,. Gerçekten ben, zalimlerden oldum,' duâsıdır." Kendisini sıkıntıdan yani, dört saat, ya da üç gün sonra, balığın kendisini sahile atmasıyla, ona lokma olmaktan ve denizin sıkıntısından kurtardık. Bazıları da: ”Balığın başının su üzerinde, ağzının da açık olduğunu söylerler. Ebû Hureyre (radıyallahü anh) der ki: ”Yüce Allah, balığa, onu yutmasını ancak etine dokunmamasını, kemiğini kırmamasını vahyetti. Balık da onu yuttu. Sonra da denizdeki yuvasına indi. Denizin dibine varınca Yunus (aleyhisselâm), deniz canlılarının tesbihini duydu. O da, balığın karnında tesbihe başladı. Melekler onun tesbihini işittiler ve: 'Ey Rabbimiz garip bir yerde zayıf bir ses duyuyoruz,' dediler. Cenab-ı Allah da: 'O kulum Yunus'tur. Bana isyan etti. Ben de onu balığın karnında hapsettim' buyurdu. Bunun üzerine melekler, şefaatte bulundular. Allah da balığa emretti, balık da onu sahile attı." İşte Biz, onu kurtardığımız gibi inananları sıkıntılarından, ihlâsla duâ ettikleri zaman böyle kurtarırız. Ca'fer bin Muhammed şöyle der: ”Dört şeyle imtihan edilenin dört şeyden gaflet ettiğine hayret ederim: Gam ve kederle karşılaşan kimsenin 'La ilahe illâ ente sühhaneke innî küntü minezzâlimm (Enbiya: 87) demeyişine hayret ederim. Çünkü Allahü teâlâ : 'Biz de onun duasını kabul ederek kendisini sıkıntıdan kurtardık.' buyuruyor. Kötülükten korkan kimsenin de: '...Hasbiyellahü ve ni'mel vekil' (Âl-i İmran: 173) dememesine hayret ederim. Çünkü Yüce Allah: 'Sonra da kendilerine hiçbir kötülük dokunmaksızın Allah'tan bir nimet ile döndüler' (Âl-i İmran: 174) buyurur. Yine insanların tuzaklarından korkan kimsenin: 'Ben işimi Allah'a ısmarlıyorum muhakkak ki, Allah kullarının bütün yaptıklarını görendir. (Mü'min: 44) dememesinden hayret ediyorum. Çünkü Allahü teâlâ : 'Allah onların kurdukları hilelerin kötülüklerinden onu korudu.' (Mü'min: 45) buyurur. Cenneti arzu eden kişinin: 'Mâşâaliâhü la kuvvete illâ bili âli (Kehf: 39) dememesine hayret ediyorum. Çünkü Allahü teâlâ : 'Olur ki, Rabbim bana, senin bağından daha hayırlısını verir' (Kehf: 40) buyuruyor." Katâde der ki: ”Bir kişinin şöyle duâ ettiği bize nakledildi: 'Allah'ım âhirette beni kendisiyle cezalandıracağın şeyle dünyada cezalandır' derken adam şiddetli bir hastalığa yakalandı. Öyle ki, bir deri bir kemik kaldı. Kendisine: 'Allah'a sıhhat ve afiyetin için duâ etseydin: ”Allahümme rabbena âtinâ fiddünyâ haseneten ve fil âhireti haseneten ve kına azâben nâr: Ey Rabbimiz! Bize dünyada da güzellik ver, âhirette de güzellik ver ve bizi cehennemin azabından koru." (Bakara: 201) diye duâ etseydin, olmaz mıydı?' dediler. O da, hemen bu duâ ile duâ etti. Sağlığına kavuştu." Halid bin Velid hazretleri de Peygamber Efendimize dedi ki: ”Ya Rasûl eli ah! Beni rüyamda korkutuyorlar." Peygamber Efendimiz de ona: ”Eñzü bi kelimâtillâhi't-tâmmâti min gadabihî ve ikâbihî ve şerri ibâdihî ve min hemezâtişşeyâtîni ve en yahdurûnî: Allah'ın gazabından, azabından, kullarının şerrinden, şeytanların vesvesesinden ve bana gelmelerinden Allah'ın tam kelimelerine sığınırım de." buyurdu.

Zekeriyya'yı da an. Yani, İsrail oğulları peygamberlerinden Hazret-i Zekeriyya'nın kıssasını da hatırla. Hani Rabbine: 'Rabbim! Beni yalnız tek başıma bırakma! Bana bir çocuk ihsan eyle! Beni, çocuksuz tek başıma bırakma! Sen, vârislerin en hayırhsısın' Ölenlerden sonra, kal anlamı en hayırhsısın. Bana bir vâris vermemiş olsan da Sen bana yetersin diye duâ etmişti. Zekeriyya (aleyhisselâm)'nın bu nidası, bir yalvanş, bir duadır. Canlılar yok olduktan sonra, baki kalanın Allah olduğuna bir senadır, övgüdür. Göklerin ve yerin mirası O'nundur. Zekeriyya (aleyhisselâm), 100 yaşına, karısı da 99 yaşma geldiği halde çocukları olmamıştı. Kendisini şenlendirmesi, din ve dünya işlerinde takviye etmesi ve ölümünden sonra da yerine geçmesi için Allah'tan bir oğul vermesini isteyerek duâ etti. Sonra da ilâhî iradeye teslim olarak, boyun eğerek, işi, Allah'a bıraktı.

Biz de oğul için yaptığı duasını kabul ettik ve kendisine Yahya'yı yani, Yahya isminde bir oğul verdik. Hazret-i Yahya (aleyhisselâm), babasının ölümünden önce öldürülmüştür. Böyle olması, Zekeriyya (aleyhisselâm)'nın şanını eksiltmez. Çünkü peygamberler duaları kabul edilmiş olsa da ancak bazı duaların eseri, ilâhî hikmet gereği bu dünyada açığa çıkmaz, görülmez. Eşini de İm ran kızı İşâ'ı da kısır iken kendisi için doğurganlığa elverişli hale getirdik. Çünkü o, doksan dokuz yaşına kadar hiç doğum yapmamıştı. Gerçekten onlar, yani, Hazret-i Zekeriyya, karısı ve Yahya, ya da önceki âyetlerde adı geçen peygamberler aslında sebat etmekle beraber bütün hayırlarda yarışıyorlar, Allah'ın lütuf ve cemâlini umarak ve kahır ve celâlinden de korkarak bir manada da. Bizi umarak, Bizim dışımızdakinden de korkarak Bize yalvarıyorlardı. Tevazu ve yalvarış içinde Bize karşı gönülden saygı duyuyorlardı. Çoğunlukla ”Huşu" organlarla ilgili olarak kullanılır. Fakat peygamberin durumu daha yücedir. Onlardaki huşu', kâmil manadadır. Hem kalplerinde hem de diğer organlarında bulunur. Onlar, Allah'ın kendilerine vermiş olduğu bu nimetlere, bu güzel ahlâka sahip olmalarından dolayı ulaşmışlardır. İsteğinin karşılanmasını dileyen kimse de onların yaptığı gibi yapsın. Onların ahlakı ile ahlâki ansın.

Irzını korumuş olan kadını da an. Yani, ırzını, gerek helâl ve gerek haram olsun, tamamen korumuş olan Meryem’in kıssasını da hatırla. Burada ırzını koruyan kadından maksat İmran kızı Meryem'dir. Ona ruhumuzdan, yani emrimizden olan ruhtan üflemiş, İsa'ya, onun karnında, hayat vermiştik. Süheylî der ki: ”Liflemek, Kuddûs olan Allah'ın emriyle Ruhu'l-kudüs'tendir. Dolayısıyla Kuds, Allah'ın Kuddûs sıfatına izafe edilmiştir. Böylece Kuddûs'ü de ve mukaddeseyi yâni Hazret-i Meryem’i de yalancı zandan tenzih etmiştir." Onu ve oğlunu yani, her ikisinin halini âlemler için hem kendi zamanlarının, hem de kendilerinden sonraki zamanın halkına, büyük bir ibret sonsuz kudretine bir işaret kılmıştık. Çünkü bir kimse, hiçbir erkekle temasta bulunmamış bakire bir kızdan bir çocuk dünyaya geldiğini düşünürse Allahü teâlâ 'nın sonsuz kudretini anlamış olur. İsa (aleyhisselâm)'nın hayret veren kıssalarından biri de şöyledir: Annesi kendisini bir boyacıya götürdü ve: ”Bu çocuğu al, ve ona sanatından bir şeyler öğret," dedi. O da aldı ve kendisine: ”Adın nedir? Ey çocuk!" dedi. O da: ”Meryem oğlu İsa'dır," dedi. Boyacı: ”Ey İsa! Şu testiyi al ve şu fıçılarla beraber nehirden doldur," dedi. İsa, dediğini yaptı. Boyacı, ona elbiseler verdi ve bu elbiseleri renklerine göre ayırarak bunlardan her bir rengi bir fıçıya koymasını söyledi. Sonra boyacı ayrı İdi ve evine gitti. İsa da elbiselerin hepsini alarak bir fıçıya koydu, üzerine de boyaların hepsini birden döktü ve annesine gitti. Sabahleyin işine döndü. Boyacı da geldi, bir de gördü ki, elbiselerin ve boyaların hepsi bir fıçıda. Durumu böyle görünce öfkelenerek: ”Beni de, insanların elbiselerini de mahvettin," dedi. İsa ona: ”Dinin nedir" dedi. O da Yahudilik olduğunu söyledi. İsâ ona: '"Allah'tan başka bir ilâh yoktur ve İsâ Allah'ın ruhudur" de, sonra da elini bu fıçıya sok ve her elbiseyi sahibinin istediği renkte çıkar" dedi. Allahü teâlâ da boyacıya hidayet nasip etti. Boyacı, onun dediği gibi yaptı. Böylece iş, İsa'nın dediği gibi oldu.

İşte bu, yani, tevhid ve İslâm dini tek bir din olarak, sizin dininizdir. Sınırlarını korumanız ve haklarını gözetmeniz vacip olan dininizdir. Tevhid ve İslâm dini'nin tek olmasında peygamberler arasında herhangi bir ihtilâf yoktur. Çünkü onlar, ümmetlere ve asırlara göre furu'da (dinin ayrıntılarında) ayrılmış, olsalar da, usulde (dinin aslı olan iman konularında) birleşmişlerdir. ”Ümmet," kendilerine peygamber gönderilen cemaat, topluluk demektir. Bunun aslı bir din üzerinde birleşen topluluk demektir. Ben de Rabbinizim sizin için Benden başka ilâh yoktur. Onun için başkasına değil, sadece Bana kulluk edin.

Onlar ise din konusunda kendi aralarında bölünüp parçalandılar. İnsanlar, din işini bölüp parçaladılar. Onda ayrılığa ve uyuşmazlığa düşerek fırka fırka oldular. Sanki bu âyette, şöyle denilmiştir: ”Bütün peygamberlerin üzerinde birleşmiş oldukları Allah'ın dininde, onların yaptıkları şeyin ne büyük hata olduğunu görmüyor musunuz? Onlar din işlerini kendi aralarında bölüp parçalamış ve her bir topluluk dinden bir parçaya sahip çıkmış, böylece dinlerini, bölüp parçalamak suretiyle adeta birbirlerine lanet etmiş, birbirlerinden uzaklaşmış ve ayrı ayrı parçalar haline gelmişlerdir." Hepsi, o parçalanmış fırkalardan her biri, başkasına değil, yalnız Bize diriltilerek döneceklerdir. Biz de, kendilerine amellerine göre karşılık vereceğiz.

Artık kim mü'min olarak Allah ve Rasûlüne inanmış olarak yararlı işlerden birini yaparsa, onun çalışmasına nankörlük edilmeyecektir. Aslında ”sa'y" sür'atlice yürümek demektir. Hayır olsun, şer olsun bir işte çalışmak, gayret göstermek anlamında da kullanılır. Çoğunlukla güzel işlerde kullanılır. Yaptığı iyi işin sevabından mahrum olmayacaktır. Çünkü Biz onu yani, emeğini yazmaktayız. İşlerinin yazıldığı sayfalarda yaptıkları işleri tesbit edeceğiz. Yaptıklarından hiçbir şeyi eksik bırakmayacağız.

Yok ettiğimiz bir kasaba halkının (âhirette ceza görmek üzere Bize) dönmemesi imkânsızdır. Yani, yok edilmiş bir belde, bir şehir halkının, amellerinin karşılığı için Bize dönmemeleri, elbette mümkün değildir. Âyette, âhirette hesaba çekilmek için dönmemelerinin mümkün olmadığı zikredilmiştir. Çünkü, yeniden yaratılışı ve dönüşü inkâr edenler, başkaları değil, yalnız onlardır.

Ye'cûc ve Me'cûc (şeddi) açılınca yani, Ye'cûc ve Me'cûc'ün şeddi açılınca, demektir. Âyetin anlamı ise, bundan önceki âyette adı geçenler, üzerinde bulundukları yok oluşa, helake devam ederler. Nihayet kıyametin kopmasıyla Bize dönerler. Ye'cûc ve Me'cûc insanlardan iki kabiledir. Onlar, her bir tepeden süratle inerler. Rivayet edilir ki: ”Ye'cûc ve Me'cûc yer yüzünde yürürler ve her yüksek yerden insanlara yönelirler."

Hak olan vaad de yaklaşmıştır. Bundan maksat, yeniden dirilmek, hesap ve ceza gibi sûrun ikinci üflenişinden sonraki şeylerdir. O zaman: Bir de bakarsın ki, inkâr edenlerin gözleri belerip kalır. Âyette, kıyametin kopuşunun Ye'cûc ve Me'cûc'ün yer yüzüne çıkışlarından sonra gecikmeyeceğine işaret vardır. 'Yazıklar olsun bize! Ey ölüm! Nenlesin? Yeter artık gel! İşte bu vakit, senin gelme vaktindir. Biz bundan yani, dirilmekten ve amellerin karşılığı için ona dönüşten dünyada tam bir gaflet içindeydik. Onun gerçekleşeceğini bilemedik. ”Gaflet": İhtiyatsızlık ve tedbirsizlikten meydana gelen bir yanılmadır. Hayır, biz zalimlerdik' derler. Âyetler ve peygamberlerle uyarıldığımızdan dolayı biz bunlardan gafil değildik. Aksine bunları yalanlamakla kendimizi, sürekli azaba uğratacağımız için zalimlerden olduk.

Ey Mekke halkı Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız, Allah'a ibadeti terkederek kendilerine taptığınız putlar cehennem yakıtısınız. "Hasab" ateşe atılan ve kendisiyle ateş iyice parlatılan yakıt demektir. Buna göre manâ, siz cehenneme atılacak, onun yakıtı olacaksınız. Siz ve onlar oraya ebedî olarak gireceksiniz.

Eğer burilar yani putlar, onların dedikleri gibi gerçekten ilâh olsalardı oraya girmezlerdi. Halbuki putlardan ve onlara ibadet edenlerden hepsi orada ebedî kalacaklardır. Onlar için, oradan kurtuluş yoktur.

Onlar için orada bir inleme ve şiddetli soluma vardır. Ve onlar, orada bir şey işitmezler. Korkunun şiddetli ve azabın çok kötü olmasından dolayı birbirlerinin inlemelerini ve solumalarını duymazlar. İbni Mes'ûd (radıyallahü anh)'den şöyle nakledilir: ”Onlar ateşten tabutlara konulur ve üstleri ateşten çivilerle çakılır. Böylece bir şey duymazlar ve onlardan hiçbiri cehennemde kendisinden başka azab edilen bir kimse olduğunu gönn ez." Bunların kıssasından sonra Cenab-ı Hak, cennet ehlinin durumlarını beyan ederek şöyle buyurur:

Katrmızdan kendileri için özelliklerin en güzeli olan, iyi şeyler yazılmrş olanlar ki, o da mutlu olmaktır işte onlar yani bu güzelliklerle anlatılanlar cehennemden uzak tutulacaklardır. Çünü kendileri cennette'dir. Onunla cehennem arası ise pek çok uzaktır. Çünkü cennet yukarıların en yukarısında, cehennem ise aşağıların en aşağısındadır. Burada kendilerine iyi şeyler ve mutluluk yazılmış olanlar, iman ve amel-i sâlihle (iyi işlerle) yaşayan bütün mü'minlerdir.

Onlar cehennemin uğultusunu bile duymayacaklar. " Hasis" hissedilen ses demektir. Yani cehennemin sesini zayıf olarak bile işitmezler. Aynen uzakta olan bir kimsenin sesi gibi. Onun sesi, son derece şiddetli de olsa işitilmez. Ce fer-i Sâdık der ki: ”Onun uğultusunu nasıl işitirler? Halbuki ateş, onların gelişleriyle söner. Onları gönnekle kaybolur, yok olur." Eserde şöyle gelmiştir: ”Kıyamet günü ateş mü'minlere şöyle seslenir: 'Çabuk geç ey mü'min! Çünkü senin nurun benim alevimi söndürdü.'“ Ve onlar canlarının arzu ettiği şeyler içinde ebedî kalacaklardır. Nimet, bolluk, refah ve canlarının istediği şeylerden yararlanarak orada sürekli kalacaklardır. Şehvet, nefsin lezzet duyulan şeyleri istemesidir. Âyet, onların bir çok tehlikelerden kurtulacaklarını beyandan sonra, arzularına kavuşacaklarını bildirmektedir. İbni Ata der ki: ”Kalplerin arzusu vardır, ruhların arzusu vardır, nefislerin de arzusu vardır. Allah, cennette onların bütün arzularını, isteklerini verecektir. Ruhların arzusu, Allah'a yakın olmaktır. Kalplerin arzusu, müşahede ve görmektir. Nefislerin arzusu da rahatlamak, yemek, içmek ve ziynetle lezzet bulmaktır."

En büyük korku bile onları üzmez. Râğıb der ki: ”En büyük korku"dan maksat, ateşe ginne korkusudur. Bazıları da der ki: ”Cennet ve cehennem halkının gözleri önünde ölümün kesilmesi ve cehennemi, halkının üzerine kapatmaktır." Kendilerini melekler yani, rahmet melekleri, tebrik ederek: 'İşte bu, dünyada size vaadedilen, imanınız ve ibadetinizden dolayı çeşitli mükâfatlarla müjdelendiğiniz gününüzdür' diye karşılarlar. Bil ki, âhiret yurdu ve sevabına, ancak dünyayı ve onun süsü ve güzelliğini terketmekle ulaşılır. Kimin arzusu, cennet ve cennet nimetleri ise, dünyada lezzeti bırakmalıdır. Kimin arzusu, Allah'ı müşahede ise, Allah'tan başkasına bakışını kesmelidir. Hikmet sahiplerinden biri demiştir ki: ”Cennet bir rahatlıktır. Onu, ancak dünyada faydasız şeyleri terkedenler ve ondan basit bir şeyle yetinenler bulur. Orada, nefislerin istediği şeyler vardır, onu da ancak zâhid olanlar bulur." Zahidlerin birinden şöyle nakledilir: ”Kendisi, tuz ile ekmeksiz sebze yiyordu. Bir kimse ona, bununla mı yetindin? dedi. O da: ”Evet, çünkü ben, dünyayı cennet için kıldım, sen ise dünyayı çöplük için kıldın dedi. Yani, güzel şeyleri yersin, onlar da çöplüğe gider, demek istedi."

Düşün! O gün göğü, yazı tomarlarını dürer gibi düreriz. "Tay", dürmek, katlamak, ”sicil" ise sahile demektir. (Sicil’in bir sahâbînin ismi olduğu da söylenmiştir ki doğru değildir.) Denilmiştir ki, Kur'ân-ı Kerim'de Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın evlâtlığı Zeytl b. Hârise'den başka hiçbir sahâbînin ismi zikredilmemişim. Bunun gibi Hazret-i Meryem'den başka hiçbir kadının da ismi Kur'an 'da zikredilmemiştir. İlk yaratmaya başladığımız gibi onu tekrarlayacağız. Başlangıçta yoktan yarattığımız gibi onu tekrar yaratacağız. Üzerimize sözdür ki onu yerine getirmek bize gerekli olmuştur. Biz bunu mutlaka yapacağız.

Yemin olsun Biz zikirden sonra Zebur'da da: Buradaki zikirden maksat, Tevrat'tır. Çünkü, her semavî kitap, bir zikirdir. Bazıları der ki: ”Zebur, yalnız aklî hikmete hasredilmiş kitabın ismidir. İçerisinde şer'î hükümler bulunmaz. İçerisinde hüküm ve hikmetler bulunursa buna kitap denir. Buna, Davud (aleyhisselâm)'un Zebur'unda gelen, onun içerisinde bulunan şeyler işaret eder." Zebur, Davud (aleyhisselâm)'un kitabıdır. Nitekim Allah: ”...Davud'a Zebur'u verdik." (Nisa: 163) buyurmuştur. 'Yeryüzüne iyi kullarım vâris olacaktır' diye yazmıştık. Kâfirleri çıkardıktan sonra bütün mü'minler vâris olacaktır. Nitekim Allahü teâlâ şöyle buyurur: ”Sizden iman edip yararlı işler yapanlara Allah şöyle va'd buyurdu: 'Yemin olsun ki kendilerinden öncekileri halife kıldığı gibi onları yer yüzünde halife kılacak..." (Nur: 55) İslâm dinini galip kılmak ve Müslümanları yüceltmek konusunda, Allah'tan bu bir vaaddir. İbni Abbas'a göre buradaki yeryüzünden maksat, cennetin arzıdır.

İşte bunda yani, haberler, açık öğütler, tevhidi ve peygamberliğin sıhhatini ispat eden kesin deliller gibi, bu surede anılan şeylerde ibadet eden bir toplum için, gayeleri yalnız ibadet olan bir kavim için yeterli bir bildiri vardır.

(Ey Rasülüm Muhammed!) Biz seni âlemlere daha önce zikredilen şeriatı er hükümler ve iki cihanın saadetine sebep olan hususlara ancak rahmet olarak gönderdik. Çünkü senin getirdiğin şey, iki cihan saadetinin sebebidir. Muhammed (aleyhisselâm), kâfirler için de büyük bir rahmettir. Çünkü onun sebebiyle cezalan ertelenmiş ve onunla yer yüzünden tamamen yok edilme azabından, yere batmak ve şekillerinin çirkin şekilde değiştirilmesi cezasından kurtulmuşlar, emin olmuşlardır. Bil ki, Muhammed (aleyhisselâm)’in hem hayatı, hem vefatı rahmettir. Nitekim şöyle buyurur: ”Hayatım sizin için hayırlıdır, vefatım da sizin için hayırlıdır. Amelleriniz bana gösterilir. Hayırlı olan için Allah'a hamd ederim, şer olan için de sizin için Allah'tan mağfiret ve af dilerim. ”(22)

De ki: 'Bana ilâhınızın ancak bir tek ilâh olduğu vahyediliyor Bana, ancak kendisine ibadet edilmesini hak eden bir tek ilâh olduğu, mülkünde ortağı olmadığı vahyediliyor. Artık Müslüman olacak mısınız? ' İbadeti, ihlâslı bir şekilde sadece Allah için yapacak mısınız?

Eğer İslâm'dan yüz çevirirlerse ve vahyin gerekli kıldığı şeye bakmazlarsa onlara de ki: 'Ben sizin hepinize eşit biçimde, sizlerden herhangi bir kimseden gizlemeksizin, tevhid inancına sahip olmanın ve O'nu tenzih, etmenin gerekliliği gibi kendisiyle emredildiğim şeyi açıkladım. Kimseden bir şey gizlemedim. Öğütte ve risâletin tebliğinde aranızda bir ayırım yapmadım. Artık, Müslümanların galip gelmesi ve dinin yayılması gibi size vaadedilen şeyin yakın mı, yoksa uzak mı olduğunu bilmem. Şurası bir gerçektir ki, azap ve zillet size yetişecektir.

Şüphesiz O, Allahü teâlâ sözün açığını da, açıktan İslâm'a dil uzatmanızı, âyetleri yalanlamanızı da bilir. Haset, Hazret-i Peygamber'e ve Müslümanlara düşmanlık gibi gizlediklerinizi de bilir. Dolayısıyla sizleri cezalandıracaktır.

Bilmiyorum, belki bu gecikme sizi denemek ve bir süreye kadar da sizi geçindirmek ve faydalandırmak içindir. Bu geçinip faydalandığınız şeyler ileride aleyhinize delil olacaktır.

Hazret-i Peygamber Ey Rabbim! Hak ile hükmet. Bizimle Mekke halkı arasında adaletle hükmet. Bizim Rabbimiz, çok merhamet edendir. Sîzin nitelediğiniz şeylere karşı kendisinden yardım istenilendir,' dedi. Çünkü onlar, eğer bu tehdit edilen şey gerçek olsaydı başlarımıza azap inerdi, diyorlardı. Bundan dolayı Allahü teâlâ, peygamberinin duasını kabul ederek müşriklerin emellerini boşa çıkardı, durumlarını değiştirdi. Böylece Bedir savaşında başlarına gelen geldi. Bu sebeple akıllı kimse, uzun örn üre, mal ve mülkün, çoluk çocuğun çokluğuna aklanmaması gerekir. Çünkü bunlara aldanmak inkarcıların özelliklerindendir. Allah'ın bizi korumasını ve başarıya ulaşınmasını dileriz. Enbiya Sûresi tamamlandı. Vel-hamdülillahi Rabbil-âlemîn.