Muhtasar Rûhu'l-Beyân Tefsiri (Türkçe) — Hacc 22:1 – Şuara 26:227

HACC SURESİ Ey insanlar! Rabbinizden korkun. Yani işlerinizi organize eden ve sizi yetiştiren Allah'a boyun eğerek azabından sakının. Çünkü kıyamet vaktinin sarsıntısı müthiş bir şeydir. Burada ”sarsıntı" olarak tercüme ettiğimiz ”zelzele", defalarca tekrar eden aşırı bir sarsıntıdır. Çünkü bu kelime, ”zelle" kelimesinin tekrarıdır. ”Sâat" ise, kıyamet olup hesabın çabuk görülmesinden dolayı bu isimle anılmıştır. Kıyamet sarsıntısından, kıyametin kopması anlaşılır. Buna göre âyetin anlamı şöyle olmaktadır: Kıyametin kopmasından kaynaklanan sarsıntı, tanımlanması güç, müthiş bir şeydir. Bu sebeple, nefsi azaptan kurtarmak için, korkmak gerekir.

Onu, yani o sarsıntıyı gördüğünüz gün, her emzikli kadın emzirdiğinden vazgeçer. Burada ”vazgeçmek" şeklinde verdiğimiz ”zuhûl"; dehşet içinde kalarak işi bırakmaktır. Emzikli kadından maksat da bizzat emzirmekle meşgul olan emzikli kadındır. O, korku ve hayret içinde kendi derdine düşerek memesini verdiği çocuğunu emzirmekten vazgeçer. Her hamile kadın da başına gelen büyük sıkıntıdan dolayı günü gelmeden çocuğunu düşürür. ”Hami," rahimde bulunan ceninin adıdır. Yani kadın, kendisini saran felâketten dolayı, günü gelmeden bebeğini düşürür. Ve mahşer ehli olan insanları sarhoş gibi bir halde görürsün. ”Sekr," yani sarhoşluk; kişi ile aklı arasına giren bir hâldir. Kişinin ölüm esnasındaki haline, bu kelimeden türetilme ”sekerâtu'l-mevt" denilir. Cafer (radıyallahü anh) : ”Onları, Allah'ın üstünlük ve izzetinden gördükleri şeylerin sarhoş ettiğini" söylemiştir. Oysa onlar gerçekte sarhoş değillerdir; fakat Allah'ın azabı pek çetindir. Bunun korkusu onları sarmış, akıllarını başlarından almış ve dengelerini bozmuştur. Hadis-i şerif şöyledir: Rasûlüllah: ”Allahu teâlâ kıyamet günü Adem (aleyhisselâm)'e, 'Ey Âdem! Neslinden cehennemin temsilcilerini çıkar!' der. Adem (aleyhisselâm): 'Cehennemin temsilcileri kaç kişidir?' diye sorar. Bunun üzerine Allahu teâlâ: 'Her hin kişiden dokuz yüz doksan dokuz kişi.' buyurur. Bu, küçüğün ihtiyarladığı, her hamile kadının bebeğini düşürdüğü ve insanları- alkolden sarhoş olmadıkları halde- korkudan sarhoş gördüğün zamandır. ”Ancak Allah'ın azabı pek çetindir."dedi. Bu tablo, Müslümanlara ağır gelmiş ve ağlayarak: ”Ey Allah'ın Rasûlü! Bizim halimiz ne olur?" diye sormuşlardır. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) da onlara: ”Müjde size! Ye'cûc ve mecûc'den hin kişi, sizden ise bir kişi olur. Nefsim elinde bulunan Allah'a yemin olsun ki ben, cennetliklerin üçte birini sizin meydana getireceğinizi umuyorum."Bunun üzerine Müslümanlar tekbir getirip Allah'a hamdettiler. Rasûlüllah devamla: ”Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, cennet ehlinin yarısının siz olacağınızı umarım" buyurdu. Ashap yine tekbir getirip hamdetti. Bu sefer Hazret-i Peygamber: ”Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki ben cennetliklerin üçte ikisinin sizler olacağınızı umuyorum. Çünkü cennetlikler yüz yirmi saftır ve bunların sekseni ümmetimdendir. Müslümanlar, devenin bir tarafında bulunan ben, yahut merkebin bacağındaki iz, ya da siyah renkli boğadaki beyaz bir tüy gibidirler. '" 11 buyurdu.

İnsanlardan, bilgisizce, Allah'ın zatı ve sıfatları hakkında, bilgisi bulunmadan ve bir delile tâbi olmadan Allah hakkında tartışmaya giren ve gerek tartışmasında, gerekse her davranışında her inatçı, fesada soyunan ve iyiliklerden uzak şeytana uyan bir takım kimseler vardır. Onlar, kendilerinden olmayanları inkâra davet eden kâfirlerin liderleridir veya İblisle, onun ordularıdır. Nitekim Nadr b. Haris, cedelleşerek şöyle diyordu: ”Melekler Allah'ın kızlarıdır; Kur'an, daha önceki milletlere ait efsanelerden ibarettir. Ölümden sonra tekrar dirilme de yoktur." Ve yine o, Allah hakkında faydasız ve anlamsız şeyler söyleyerek saçmalıyordu. Ayetteki ”cidal" kelimesi, tartışma ve vuruşma anlamındadır. Bu kelimenin kökü, ”ipi iyice büktüm" demek olan ”cedeltü'l-hable" sözünden gelmektedir.

Onun yani gerek cin ve gerekse insanlardan olan her şeytan için şu hüküm yazılmıştır: 'Kim onu dost edinirse ve ona tâbi olursa, gerçekten bu (şeytan) onu saptırır ve doğrudan doğruya kötlüklere sevketmek suretiyle alevli ateşin azabına sürükler.' Şeytanın işi, kendini dost edineni hak yoldan saptırmaktır. Cinlerden olan şeytan vesvese ve kuruntularla, şüpheye düşürmek suretiyle; insanlardan olan şeytan ise, arzularının esiri olanların, bidatçıların ve öldükten sonra tekrar dirilmeyi inkâr eden zındıkların görüşlerine bulaştırarak kişiyi saptırır. Bu kişi, söz konusu kişilerin şüphelerini delil göstererek onların inançlarına bağlanır ve sonunda o da onlardan olur. Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphe ediyorsanız, şüphesiz Biz sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış kandan, sonra hilkati belli-belirsiz bir çiğnem etten yarattık. Bütün bunlar, size (nihai durumu) açıklamaya yöneliktir. Dilediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutar, sonra sizi bebek olarak çıkarırız, böylece yetişip erginlik çağına varırsınız. İçinizden kimi vefat eder, kimi de ömrünün en verimsiz çağına kadar götürülür. Ta ki, çok şey bilirken bir şey bilmez olsun. Yeryüzünü de kupkuru bir halde görürsün. Fakat Biz, üzerine su indirdiğimiz zaman, hareketlenir, kıpırdanır ve her türden güzel bitkiler verir. Bunlar, Allah 'ın, hakkın ta kendisi olmasından kaynaklanmaktadır. Şüphesiz O, ölüleri diriltir. Yine O, her şeye karşı son derece güçlüdür. Hakkında şüphe olmayan kıyamet vakti de mutlaka gele cek; Allah, kabirlerde olanları dirilteçektir.

Ey insanlar! Öldükten sonra yeniden dirilmeyi inkâr eden Mekke'liler! Eğer yeniden dirilmekten şüphe ediyorsanız, Yeniden diriltmek: İnsanları kabirden çıkartıp, mahşer yerine yürütmektir. Tekrar varolmanın mümkün oluşu ve meydana gelişi konusunda tereddüt içindeyseniz, şüphenizin yok olması için ilkin yaratılışınıza bakınız. Şüphesiz Biz sizi özel anlamda bir yaratma ile Hazret-i Âdem’in şahsında topraktan, sonra genel anlamda nutfeden, yani insan menisi olan az veya çok arı sudan (spermden) sonra spermden oluşan pıhtılaşmış kan embrio dan, sonra hilkati ve şekli belli-belirsiz bir çiğnem etten yarattık. Bütün bunlar, size (nihai durumu), öldükten sonra yeniden dirilmenin ve mahşerde toplanmanın nasıl olacağını açıklamaya yöneliktir. Gerçekten hiç hayat kokusu almamış insanı ilkin topraktan yaratan, onu tekrar yaratmaya da güç yetirir. Hadis-i Şerifte şöyle ifade edilmiştir: ”Her birinizin ana rahmindeki oluşumu kırk gün içinde tamamlanmaktadır. Sonra yine bir bu kadar süre içinde pıhtılaşmış kan (embrio) olur. Sonra bir bu kadar süre içinde bir çiğnem el parçası olur. Daha sonra ona ruh üflemek üzere melek gönderilir. Bu arada dört kelimeden ibaret rızkı, eceli, ameli, bedbaht veya mutlu olacağının yazılması emredilir. ” (2) Dilediğimizi belli bir süreye doğum zamanına kadar rahimlerde tutar, bu sürenin bitiminden sonra sizi kendi ihtiyaçlarını göremiyecek derecede zayıf bir halde bebek olarak ana rahminden çıkarırız, böylece yetişip erginlik çağma varırsınız. ”Sizi çıkarırız" sözünün sebebidir. Buna uygun olan, ama anılmayan başka bir sebebe bağlanmıştır. Sanki şöyle denmek istenmiştir: ”Sonra yavaş yavaş büyümeniz, güçlenmeniz, anlamanız ve iyiyi kötüden ayırma düzeyine ermeniz ve olgunluğa ulaşmanız için, -ki bu dönem, otuz ile kırk yaşları arasıdır- sizi çıkarırız." İçinizden kimi vefat eder. Ruhu kabzediliı, erginlik çağına, erdikten sonra veya daha önce ölür, kimi de ömrünün yaşlılık ve bunaklıktan ibaret olan en verimsiz çağma kadar götürlür. Ta ki, çok şey bilirken bir şey bilmez olsun. Bu, ilminin yok olması ve halinin ters dönmesinden, kuvvetli iken zayıflamasından mübalağadır. Yani bünyesi zayıf, aklı az ve anlayışı kıt olan çocukluk günlerine döner. Bu durumda bildiğini unutur, tanıdığını tanımaz ve yaptığını yapamaz olur. Yeryüzünü de kupkuru bir halde görürsün. Bu mesaj, öldükten sonra yeniden dirilmekle ilgili başka bir delildir. Fakat Biz, üzerine su yani yağmur indirdiğimiz zaman, bitki ile hareketlenir, kıpırdanır kabanı", artar ve her türden güzel iç açıcı bitkiler verir.

Bunlar, insanın çeşitli evrelerden geçerek yaratılması, farklı aşamalar içinde şekillenmesi, yerin ölümünden sonra tekrar hayat bulmasından ibaret bu eşsiz sanat, Allah'ın, hakkın tâ kendisi olmasından kaynaklanmaktadır. Şüphesiz O, ölüleri diriltir. Yâni O'nun işi ve âdeti onları diriltmektir. Hasılı, Yüce Allah onları ilk kez ve tekrar yaratabilir. Aksi halde meniyi ve kuru yeri defalarca yaratamazdı. Yine O, her şeye karşı son derece güçlüdür. Aksi durumda bu varlıkları meydana getiremezdi.

Hakkında şüphe olmayan kıyamet vakti de mutlaka gelecek; çünkü alâmetleri belirmiş ve durumu ortaya çıkmıştır. Allah, caymanın söz konusu olmadığı vaadinin gereği olarak, kabirlerde olanları diriltecektir. Buradaki ”diriltmek" anlamını verdiğimiz ”bas" kelimesi, Yüce Allah'ın kabirlerdeki ölüleri, asıl organlarını birleştirerek ve ruhlarını tekrar vererek yeniden yaratmasını ifade eden bir terimdir.

İnsanlardan bazısı, tıpkı Ebû Cehil gibi, elde edilen veya doğuştan herhangi bir bilgisi, yahut gerçeğe götüren bir rehberi, doğru görüşü veya aydınlatıcı bir kitabı, hakkı ortaya koyan bir vahiy bulunmadan,

sırf Allah yolundan saptırmak, müminleri hidayetten sapıklığa sevketmek için yanını eğip bükerek büyüklük taslayarak Allah hakkında tartışmaya kalkar. Yani teorik bir dayanağı, vahye müstenid bir delili olmadan ve elle tutulur bir delili bulunmadan, sırf taklit ve tartışma yoluyla Allah hakkında mücadele eder. Onun için dünyada bir rüsvaylık vardır, ki ”hizy", alçaklık ve düşüklük demek olup Bedir savaşında Ebû Cehil'e gelen ölüm ve zillettir. Kıyamet gününde ise ona yakıcı azabı tattıracağız.

'İşte bu, dünyadaki bu rüsvaylık ve âhiretteki azap, senin yaptıklarından inkârından ve işlediğin günahlardan ötürüdür' denir. Yoksa Allah, kullarına karşı hiç de zâlim değildir. Dolayısıyla daha kendi taraflarından bir günah olmadan onlara azap etmez. Bil ki, münafık, arzularının esiri ve bidat ehli kimselerle tartışmak yasaklanmıştır. Fakat, Allah’ı tanımak, şüpheleri gidermek, Allah'ı ve Rasûlü'nün hidâyetini bilmek suretiyle Allah'a giden yolu açıklamak ve nuru ile hakkı bâtıldan ayırmak konusunda mücâdele edenin tartışması övgüye lâyıktır.

İnsanlardan kimi Allah'a yalnız bir yönden, dinin bir kısmına göre ibadet eder. O, tıpkı cephe gerisinde durup zafer hissettiği zaman sebat eden ve yenilgi hissettiği zaman da kaçan kişi gibi sebatsız kimsedir. Rivayet edildiğine göre bu âyet, Medine'ye gelen ”E'ârib" kabilesi hakkında inmiştir. Onlardan bin sağlıklı olduğu, atı yavruladığı, eşi çocuk dünyaya getirdiği, malı ve davarları çoğaldığı zaman: ”Bu dine girdiğimden beri hayra ve huzura kavuştum" dermiş. Fakat ters durumla karşılaştığı zaman: ”Başıma kötülükten başka bir şey gelmedi" diyerek dinden dönermiş. Kendisine sağlık ve zenginlik konusunda dünyaya ilişkin bir iyilik dokunursa, buna pek memnun kalır, içtenlikle değil, görünüşte dinde sebat eder; bir de musibete maruz kalırsa kendisi, ailesi veya malına gelen bir musibetle imtihan edilirse, yüz üstü döner, inkâra yönelerek dinden çıkar, küfre döner. O, dinden çıktığından dolayı ameli boşa çıkarak ve suçsuzluğu ortadan kalkarak dünyada da âhirette de ziyana uğramıştır. Onun ikisini de kaybetmiştir. İşte bu, apaçık ziyanın ta kendisidir. Bazıları şöyle demişlerdir: ”Dünyadaki kayıp, ibadetleri terketmek ve haramlarla meşgul olmaktır. Âhiretteki kayıp ise, hasımların ve takipçilerin çoğalmasıdır.

O, Allah'ı bırakıp, O'na ibadette sınırı aşarak kendisine faydası da, zararı da dokunmayan cansız şeylere yalvarır, tapar. Bu, yalvarış, hak ve hidayetten büsbütün uzak olan sapıklığın ta kendisidir. Âyette geçen ”sapıklık" anlamındaki ”dalâl" kelimesi, çölde yolunu kaybederek uzaklaşan ve kaybolan kişinin kaybolması anlamında kullanılan ”'dalâl" kelimesinden alınmadır.

Zararı faydasından daha yakın olana yalvarır. Yalvardığı şey, ne kötü yardımcı ve ne kötü dosttur! Yani bu inkarcı kıyamet günü, tapındığı şeyden dolayı zarara uğradığını ve bu yüzden cehenneme girdiğini görünce şöyle der: ”Allah'a Yemin olsun ki bu, ne kötü bir yardımcı, ne fena arkadaş ve dosttur!"

Muhakkak ki Allah, iman edip iyi amel işleyen kimseleri, zeminlerinden ırmaklar akan cennetlere koyar. Burada, Allah'a kulluk eden mü'minlerin iyi durumlarının mükemmelliği ifade edilmektedir. Cennet, zeminini örten sık ağaçların bulunduğu yer demektir. Cennetlerin bu şekilde nitelendirilmesinin sebebi; cennetlerin, insanların tanıdıkları en güzel, yerler gibi olduğunu göstermek, dolayısıyla onlara içtenlikle yönelmelerini sağlamaktır. Şüphesiz Allah, dilediğini yapar. Sâlih mu'mini mükâfatlandırdığı gibi, müşrik kimseyi de cezalandırır. O'nu hiç kimse durduramaz ve kimse engelleyemez.

Her kim, Allah'ın ona Muhammed'e dünyada dinini yüceltme ve düşmanlarını perişan etme ve âhirette derecesini yüceltme ve kendisini yalanlayanlardan intikam alma konusunda asla yardım etmeyeceğini zannetmekte, vehmetmekte ise, yani Allahu teâlâ, Peygamber’inin dünyada ve âhirette yardımcısı olduğuna göre, düşmanlarından ve haset edenlerinden öfke ile bunun aksini sanan ve meydana gelmesini bekleyen kimse, tavana evinin tavanına bir ip atsın bağlasın; insandan yukarıda olan her şey semâdır. Onun için tavan, ”semâ" kelimesi ile ifade edilmiştir. Sonra da onu boğulmak için kessin. Burada, ”boğulma" yerine ”kesme" ifadesi kullanılmıştır. Çünkü boğulan kişi, nefes almasını engelleyerek adeta kendini kesmiş olur. Ardından kendi kendine düşünsün bakalım, bu hilesi kendine yaptığı bu şey kendisini öfkelendiren şeyi yardımı yok edebilir mi? Asla! Öfkesinden ölse bile, yardımı engelleyemez.

İşte böylece Biz, Kur'an'ı derin anlamlarını vurgulayan açık seçik âyetler halinde indirdik. Gerçek şu ki Allah, Kur'an'la hidâyetini dilediği kimseyi doğru yola iletir. Hadis-i şerife göre: ”Allah. Kur'an'la bazı toplumları yükseltir ve bazılarını da onunla alçaltır." Yani Allah, Kur'an'a inanarak gereğini yerine getiren toplumların derecelerini Kur'an sayesinde yükseltirken, ondan yüz çeviren ve hükümlerini tatbik etmeyen toplumları da alçaltır. Gerçekten Ashab-ı Kiram'ın düşüncesi, felsefesi ve işi, Kur'an'a inandıktan sonra onunla amel etmekten ibaretti. Bu sebeple onlar, on âyet öğrenince gereğini yapmadan başka âyetlere geçmezlerdi. Ebû Said el-Hudrî'nin şöyle dediği nakledilmiştir: ”Ben, fakir muhacirlerden oluşan bir cemaatin yanına oturdum. Onlar, birbirini siper edinerek açık yerlerini örtmeye çalışırken, biri de bize Kur'an okuyordu. Aniden Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) teşrif etti ve yanımızda ayakta durdu. Bunun üzerine okuyucu sustu. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) selâm verdi ve: ”Ne yapıyorsunuz" diye sordu. Biz: ”Allah'ın kitabını dinliyorduk" dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: ”Ümmetimden, kendileriyle birlikte olmayı nefsime emredeceğim kimseleri var eden Allah'a hamd olsun. Ey fakir muhacir topluluğu! Kıyamet günü tam olacak olan nura sevinin! Siz, zengin insanlardan yarım gün önce -ki, bu beş yüzyıl demektir- cennete girersiniz."14' Çünkü zenginler, Arasat denen yerde durdurulurlar ve kendilerine: ”Malı nereden kazandınız ve nereye sarfettiniz?" diye sorulur. Oysa fakirler, malları bulunmadığı için, durdurulup mal konusunda hesaba çekilmezler.

İman edilmesi gereken her şeye inananlar, Yahudi olanlar, Sabiîler hak dinden uzaklaşıp meleklere ve yıldızlara tapanlar, Hıristiyanlar, mecusiler ateşe tapanlar- ki bunlar, ehl-i kitaptan olmadıkları için kadınları ile evlenilmez ve kestikleri yenilmez- ve müşrik olanlar, yani putlara tapanlar var ya! İşte Allah, bunlar, yani müminler ve küfür üzerinde birleşen bu beş fırka arasında kıyamet günü hükmünü verir. Yani Allahu teâlâ kıyamet günü, onlardan her sınıfa hakkettiğine göre muamele eder; ya cennetle mükâfatlandırır, ya da cehennemle cezalandırır. Âyet-i Kerime'den anlaşıldığına göre, dinler altıdır. Biri Allah'ın dini -ki, bu İslâm'dır- diğer beşi de şeytanın dinidir. Çünkü Allah, her şeyi hakkıyla bilendir. İmam-ı Gazâlî, âyette geçen ”şehid" kelimesi hakkında şöyle demiştir: ”Şehid, bilmek anlamındadır. Allah, gerçekten görüneni ve görünmeyeni bilendir. Gaylr. Görünmeyen; şehadet ise görünendir. Şu halde kesin bilgi dikkate alındığında, Allah kesin olarak her şeyi çok iyi bilen; gizli şeylere izafe edilince de, her şeyden haberdar olan demektir." Sonra âyette, uyarı ve tehdit vardır. Bu sebeple akıllı insanın, hükmün verileceği günü hatırlaması ve Allah'ın hoşnutluğunu kazanabileceği amelleri yapmaya çaba harcaması lâzımdır.

Ey bilgi sahibi olması gereken kişi! Görmedin, bilmedin mi ki, göklerde olanlar ve yerde bulunanlar, yani Allah'ın programlaması ve dilemesiyle melekler, isteyerek ve istemeyerek cinler ve insanlar, kulların yararı için doğup batmak suretiyle güneş, ay, yıldızlar, kaynak suları akıtarak ve madenler vererek dağlar, gölge vererek ve meyve taşıyarak ağaçlar, hayret verici düzen ve hareketleriyle hayvanlar ve tâat ve ibadet secdesiyle insanların birçoğu Allah'a secde ediyor; her şey Allahü teâlâ 'ya, yaratması ve rızık vermesinden dolayı boyun eğiyor. Bu alanda insanlar arasında iyi-kötü, mü'min-kâfir gibi bir ayırım yoktur. "Secde"; ya insanların yaptığı gibi isteyerek yapılan secde, ya da insanların, hayavanların ve bitkilerin zorunlu boyun eğmeleri anlamındaki secdedir. Boyun eğme, bütünüyle emre amade olmayı ve kontrol altında bulunmayı ifade ettiği için, secdeye benzetilmiştir. Çünkü kâfir insanların anlayışında, azgın cin ve şeytanlarda, itaat ve ibadet secdesi yoktur. Bu secde, sırf Allah için alnı yere koymaktan ibarettir. İrfan sahibi kimseler, isteyerek ibadet secdesiyle secde ederlerken, cansız varlıklarla hayvanlar, ihtiyaçtan dolayı boyun eğerek secde ederler. Ayette, ”insanların birçoğu" şeklinde sözü edilen mü'minler, kâfirlere oranla azdırlar. Bu sebeple âyetin devamında Allahü teâlâ şöyle buyurmuştur: İnsanladan birçoğunun üzerine de inkârları yüzünden ve itaatten uzaklaşmaları dolayısıyla azap hak olmuştur. Allah, kimi ezelde bedbahtlığına hükmetmiş olduğu kimseyi hor ve hakir kılarsa, artık ona ikramda bulunacak, sonsuza kadar mutluluk ikram edecek kimse bulunmaz. Şüphesiz Allah, ikram etmede ve hor görmede dilediğini yapar. İmam Nîsâburî şöyle demiştir: ”Allah, kulluklarına muhtaç olmadığını kâfirlere göstermek için, kâfirleri mü'minlerden fazla kılmıştır. Çünkü az olan şey, değerli olur. Altının değerinden dolayı üstünlüğünün tescil edildiğini görmüyor musunuz?"

Şu iki grup mü'min ve kâfir grupları Rablerinin dini veya zatı ve sıfatları hakkında çekişen iki hasım taraf: İnkârcılara-ki bu ifade, Allahü teâlâ'nın öz olarak beyan uyurduğu, ” ...Kıyamet günü aralarında hükmeder..." (Hac: 17) sözünü açıklamaktadır.- vücut ölçülerine göre, kendilerini elbise gibi saran korkunç ateşten elbiseler biçilmiştir. Başlarının üstünden de, sıcaklığı had safhaya ulaşan kaynar su dökülür. Söz konusu suyun bir damlası, dünyada bulunan dağların üzerine isabet etseydi, onları eritirdi. Râğıp İsfahanı şöyle demiştir: ”Hamım, sıcaklığı çok fazla olan su demektir."

Bununla, yani aşırı sıcak olan bu kaynar suyla karınlarındakiler, bağırsaklar ve diğer iç organlar eritilir; derileri de... Dağlanarak dökülmeye başlar. Kaynar su, başlan üstünden dökülünce, aşırı sıcaklıktan dolayı, vücutlarının dışına etki ettiği gibi, iç organlarına da etki eder. Hem derileri, hem de iç organları erir. Sonra bu işlem, böyle tekrarlanır durur.

Bir de onlar yani kâfirler için, azap edilmeleri ve dövülmeleri için demir kamçılar vardır. ”Mekâmi", makma'a'nın çoğulu olup inkarcıların dövüldükleri kamçılar demektir. Hadis-i şerifte şöyle geçmektedir: ”O kamçılardan biri, yeryüzüne konsa ve insanlarla cinler başına toplansa, onu yerden kaldıramazlar. ”(5)

Duydukları şiddetli ızdıraptan dolayı oradan yani cehennemden çıkma gayretlerinin her defasında, oraya cehennemden çıkamadan üstten dibe doğru geri döndürülürler ve kendilerine, Tadın bu yakıcı azabı' denir. Cehennem ateşi onları, alevleriyle dövünce, üst tarafa doğru yükselirler. En üst kısma çıkınca, bu kez kamçılarla dövülürler ve ateşin içine yetmiş yıllık bir mesafedeki boşluğa yuvarlanırlar.

Muhakkak ki Allah, iman edip iyi amel yapanları, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar. Onlar orada altın bileziklerle ve incilerle bezenirler. Yani, onları orada melekler, Allah'ın emriyle altın bilezikler ve incilerle tıpkı dünyadaki hanımların, çeşitli süs eşyalarını bir araya getirdikleri gibi süsler ve bezerler. Biri kırmızı altından, diğeri de beyaz inciden olan iki bileziğin bulunduğu bilek, ne güzel bilektir! Hadis-i Kudsi’de Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Ben sâlih kullarıma, hiçbir gözün görmediği, kulağın duymadığı ve hiçbir insanın zihninden geçmeyen şeyleri hazırladım. Said b. Cübeyr de: ”Söz konusu kişilerden her biri üç bilezik takınır. Biri altından, biri gümüşten ve biri de inci ve yakuttandır" demiştir. Orada giysileri ise ipektir. Yani onlar, cennette ipek elbise giyerler. Allah, dünyada erkekleri denemek için ipek elbise giymelerini haram kılmıştır. Bir hadis-i şerifte Allah'ın Rasûlü (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Dünyada ipek elbise giyen, âhirette giyemez" buyurmuştur. Bundan dolayı imam Ebû Hanife (Allah O'na rahmet etsin), ”Hazret-i Peygamber, yenleri ve eteği ipekten olan bir cübbe giymiştir" rivayetine dayanarak, dört parmak kadar alanını bundan istisna ederek, ”Erkeğin ipek elbise giymesi helâl değildir" demiştir.

Ve onlar, sözün en güzeline yöneltilmişler, ki bu, onların ”Bizden üzüntüyü gideren Allah'a hamdolsun" sözünden ibarettir. Ayrıca bunun. ”Lâ ilahe illlahlâh" (Allah'tan başka hiçbir tanrı yoktur) ifadesindeki samimiyet ve bu sözün doğrultusunda hareket etmek olduğu da dile getirilmiştir. Yine onlar, bizzat kendisi, ya da cennetten ibaret olan sonucu övülen yola iletilmişlerdir. Bil ki, doğru yola iletilmenin işareti, iyi işler yapmaya ve sâlih amel işlemeye koyulmaktır. Sâlih amel de, sırf Allah için yapılan iştir. Sadece îman, mü'minin ebediyyen cehennemde kalmasına engel ve cennete girmesine yadıma ise de, amel, iman nurunu artırır ve mü'minin kalbi amelle nurlanır. Mûsa (aleyhisselâm)'nın Cenab-ı Allah'a hitaben: ”Allah'ım! Kullarının en âcizi hangisidir?" diye sorması üzerine yüce Allah: ”Amelsiz cenneti isteyendir" buyurmuştur. Mûsa (aleyhisselâm)'nın: ”Kullarının en cimrisi hangisidir?" sorusu üzerine de Allahu teâlâ: ”Bir ihtiyaç sahibinin kendisinden istekte bulunması durumunda, onun karnını doyurabilme imkânına sahip olduğu halde, doyurmayan kimsedir" buyurmuştur. Daha sonra Yüce Allah, emin beldenin kutsallığına dikkat çekerek şöyle buyurmuştur:

İnkâr edenler, Allah'ın yolundan Allah'a itaat etmekten, O'nun dinine girmekten ve kim olursa olsun, -ister yerli, ister taşralı olsun- bütün insanlar için ibadet yeri yaptığımız Mescid-i Haram'dan alıkoymaya kalkanlar, ki Mescid-i Haram'dan maksat, Mekke'dir veya mü'minlerin, her yönden saygıdeğer, avı avlanmayan, dikeni bile kesilmeyen ve içinde kan dökülmeyen Mescid-i Haram'ı tavaf etmelerine engel olanlar (bilmelidirler ki), orada zulüm ile haktan sapmak isteyene, can yakıcı bir azaptan tattırırız. Yani orada bulunan herkes, her yönden doğru ve âdil olmak zorundadır. Kırsal bölgede ikamet edene bâdî; sahrada bulunan her yere de bâdiye denir. Akif ise, şehirde ikamet eden demektir. Mescid-i Haram'ın bizzat bu adla zikredilmesinin sebebi, oraya girmeye engel olanları daha fazla kınamaktır. Sonra âyetteki ilhad ve zulm kelimeleri, eş anlamlı iki durumu göstermektedir. Yani, ”kim haksızlık ederek hedeften dönerse" demektir. İlhad yönelme, demek olup iki kısımdır: 1- Allah'a ortak koşmaya yönelmek. 2- Sebeplerle şirke yönelmektir. Birincisi, imana zıt düşmekte ve onu yoketmekte; diğeri de imanı zayıflatmakta ve fakat onu yok etmemektedir. Sonra, ”Yönelme ve haksızlık etme" ifadelerinden, harem bölgesinin güvercinini vb. avlamak, ağacını kesmek ve diğer bütün itaatsizlikler kastedilmiştir. Çünkü Mekke'de, sevaplar kat kat verildiği gibi günahlar da kat kat verilir. Fıkıh âlimleri, Mescid-i Haram, Mescid-i Nebevi ve Mescid-i Aksâ'nın kutsallığından dolayı şöyle demişlerdir: ”Bir kimse bu üç yerden birinde namaz kılma adağını bizzat o mescidde yerine getirmesi gerekir. Oysa diğer camiler için böyle bir şey söz konusu değildir. Herhangi bir camide namaz kılmayı adayan kişi, başka bir camide namaz kılarak adağını gerçekleştirebilir." Bil ki Allah, Mekke'nin dışında insanın hatırına gelen şeyleri affeder. Ancak -ifade edildiğine göre- Mekke'de sapmaya ve haksızlığa meyletmek isteyen kişiyi, hesaba çeker. Abdullah b. Abbas'm, tedbir olarak Taifte ikamet etmesinin sebebi de buydu. Çünkü insanın, hayalinden geçenlere engel olması çok güçtür.

Bir zamanlar İbrahim'e Beyt’in yerini hazırlamış, yani Kabe'nin yerini, bina yapmak ve ibadet etmek üzere dönüp geleceği yer olarak tayin ettiğimiz zamanı hatırla. O zaman: (ona şöyle demiştik): 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, ayakta duranlar, rükû ve secde edenler için evimi temiz, putlardan ve etrafına pislik atılmasından uzak tut. ”Bana hiçbir şeyi ortak koşma" ifadesi, âyette geçen ”hazırlamıştık" sözünü açıklamaktadır. Buna göre sanki şöyle denmek istenmiştir: ”Biz, İbrahim’i kulluğa seçtiğimizde kendisine, ”Bana hiçbir şeyi ortak koşma, dedik. ” Âyette geçen ”rükû ve secde edenler"den maksat, Kabe'de namaz kılanladır. Namazın, ayakta durmak, rükû ve secdeye varmaktan ibaret olan rükûnleriyle ifade edilmiş olması, bunların herbirinin bağımsız olarak namaza işaret ettiğini belirtmek için oksa gerektir. Hepsi bir araya gelince, tabiî ki namaz anlaşılır. İbn Abbas (aleyhisselâm)'dan rivayet edildiğine göre, âyetteki ”ayakta duranlar" dan, Kabe'de ikamet edenler kastedilmiştir. ”Tavaf edenler"den de, orada ikamet edenlerin dışında, uzak yerlerden gelip tavaf edenler anlaşılmaktadır. Kâbe-i Muazzama'nın beş kere inşa edildiği nakledilmiştir: 1. Meleklerin Âdem (aleyhisselâm)'den önce inşa edişi: Bu Kabe, kırmızı yakuttandı. Nuh Tufanında göğe yükseltilmiştir. 2. İbrahim (aleyhisselâm)’in inşa edişi. 3. Cahiliye döneminde Kureyşlilerin bina edişi. Hazret-i Peygamber bu inşâ esnasında Haceru'l-Esved’in yerine konmasında hakemlik yapmış ve bu alanda kabileler arasında çatışmaya varacak bir gerginliği gidermiştir. Müşriklerin kararı doğrultusunda yoldan geçen ilk kişinin Hazret-i Peygamber olması hasebiyle hakem tayin edilmesi üzerine, Haceru'l-Esved’in bir bezin içine konmasını ve her kabileden seçilen temsilcilerin bu bezin uçlarından tutup kaldırmalarını emretmiştir. Bu şekilde kaldırılıp yerine kadar getirilen Haceru'l-Esved, bizzat Hazret-i Peygamber tarafından alınarak yerine konmuş ve böylece çatışma önlenmiştir. 4. Abdullah b. Zübeyr’in inşa edişi. 5. Haccac’ın bina edişi. Halen mevcut olan yapı budur.

Ey İbrahim! Hacca davet ederek ve onu emrederek, insanlar arasında haccı ilân et ki, gerek yaya olarak, gerekse uzak yoldan gelen yorgun argın develer üzerinde sana gelsinler. Rivayet edildiğine göre İbrahim (aleyhisselâm), Kabe'nin inşaatını bitirdikten sonra Yüce Allah'ın kendisine: ”İnsanlara haccı ilân et!" buyurması üzerine İbrahim (aleyhisselâm): ”Ey Rabbim! Sesimi ne ulaştırabilir?" diye sordu. Yüce Allah: ”Sana düşen ilân etmektir; ulaştırmak ise bize düşer" buyurdu. Bunun üzerine İbrahim (aleyhisselâm). Safa Tefesine, -bir rivayette de Ebu Kubeys dağına- çıkmış ve şöyle seslenmiştir: - ”Ey insanlar, bakınız! Rabbiniz bir ev inşa etmiş ve size, Beyt-i Atik' (adındaki bu ev)i ziyaret etmenizi farz kılmıştır. Rabbinizin davetine icabet ediniz ve kutsal evini ziyaret ediniz." Hazret-i İbrahim’in bu sözünü, gökte ve yerde bulunanlar duymuş ve: ”Lebbeyk Allahümme Lebbeyk" (davetine icabet ediyorum Allah'ım! Davetine icabete diyorum) demeye başlamıştır.

Ta ki kendilerine ait dinî ve dünyevî yararlan yakînen gelip görsünler, yararlar anlamındaki ”menâfi" kelimesinin belirsiz olarak zikredilmesi, diğer ibadetlerde bulunmayıp sadece hac ibadetine mahsus birtakım faydaların ön palana çıkarılmasından kaynaklanmaktadır. Ve Allah'ın onlara rızık olarak verdiği hayvanların üzerine belli günlerde Kurban Bayramı günlerinde kurbanlıklar hazırlanıp kesilirken Allah'ın adını ansınlar. Besmele çeksinler. ”Bekime," dört ayaklı olan deve, inek, koyun ve keçi demektir. Çünkü gerek hacda kesilen şükür kurbanı ve gerekse diğer kurbanlıklar, bunlar dışındaki hayvanlardan olmaz. Ragıp İsfahanî, ”Bekime, konuşma kabiliyeti olmayan hayvandır; çünkü sözünde belirsizlik vardır" demiştir. ”En'âm ise çoğul olup deve, inek ve koyun cinsi için kullanılan bir isimdir." Onlardan hem kendiniz yeyin, hem de yoksula, fakire yedirin. Âyet-i kerimede üçüncü şahıstan (görsünler ve ansınlar gibi), ikinci şahsa (yeyin ve yedirin) geçiş vardır. ”Kurbanlar üzerine Allah'ın adım anın ve etlerinden yeyin" demektir. Buradaki emir, mubah olma durumunu göstermek içindir; yani ”yiyebilirsiniz" demektir. Oysa, cahiliye dönemi mensupları kurban etlerinden yemiyorlardı. Allah bunun caiz olduğunu bildirdi. Artık isteyen kendisi yer, isteyen başkasına ikram eder. Âyette, bu etlerin yenmesinin caiz olduğunu bilmeğe ve zenginlerin, fakirleri yedikleri ve içtikleri şeylere ortak etmelerinin gerektiğine işaret vardır. Onlar, fakirlere yediklerinden yedirsinler ve hoşlanmadıkları şeyleri Allah için vermeye kalkışmasınlar.

Sonra başı tıraş ederek, bıyıkları kısaltarak ve tırnakları keserek kirlerini gidersinler; adaklarını, hac günlerinde adadıkları iyi amelleri yerine getirsinler ve Beyt-i Atîk’l, Kabe'yi tavaf etsinler.' "Kir" diye tercüme edilen tefes, kelimesi: Saç dağınıklığı, tırnak uzaması ve buna benzer tiksindirici şeyler, demektir. Söz konusu olan ”tavaf da, ihramlıya yasak olan şeylerin bütünüyle ortadan kalkması için gerekli olan (ziyaret) tavafıdır. Nitekim, kirlerin giderilmesi sözünden hareketle, bunun ziyaret tavafı olduğu ortaya çıkmaktadır. Atık ise, eski demektir. Kabe, insanlar için inşa edilen ilk ev olduğu, veya azgınların tasallutundan muhafaza edildiği için ”Beyt-i Atık" adını almıştır. Gerçekten nice azgınlar Kabe'yi yıkmak için harekete geçmiş ise de Allahu teâlâ onu korumuştur. Hacla ilgili tavaf üç çeşittir: 1. Kudüm tavafı: Sünnet olan bu tavaf, yapılmadığı takdirde bir ceza gerekmez. 2. Bayram günü şeytan taşlandıktan ve tıraş olduktan sonra yapılan ifâza tavafı: Bu tavaf, aynı zamanda ziyaret tavafı olarak da bilinir. Ziyaret tavafı, haccın rükünlerinden olup yapılmadığı müddetçe ihramla ilgili bütün yasaklar kalkmaz. 3. Veda tavafı: Hacca sefer mesafesi kadar uzaktan gelenlerin Mekke'den ayrılmadan önce yapmış oldukları tavaftır. Bu tavafı yapmadan Mekke'den ayrılanlara ceza kurbanı gerekir. Ancak, özürlü kadın bu cezadan istisna edilmiştir. Onun, veda tavafını terketmesi caizdir.

İşte bahsi geçen durum böyle. ”İşte" veya ”o" anlamındaki ”zâlike" gibi kelimeler iki sözün arasını ayırmak için kullanılır. Her kim, Allah'ın yasaklarına saygı gösterirse, bu saygı, kıyamet günü Rabbinin katında kendisi için daha hayırlıdır. Âyette, Allah'ın haram kıldığı şeylere saygı göstermenin, haramları terketmek suretiyle bizzat Allah'a saygı göstermek olduğuna işaret edilmektedir. Allahu teâlâ'nın Mâide Süresindeki Tahrim âyetinde ”Size leş, kan, domuz eti... haram kılındı" (Mâide: 3) buyurduğu gibi, size okunanların dışında kalan hayvanlar, ki bunlar, koyun, keçi, deve ve sığırdan ibaret sekiz çift hayvandır, size helâl kılındı. O halde, putların pisliğinden yani pislikten sakını kliği gibi, onlara tapmaktan da sakının; yalan sözden de sakının. "Pislik" olarak tercüme ettiğimiz ”rics" kelimesi, gerek insan tabiatı itibariyle, gerek aklî yönden ve gerekse dini açıdan tiksinti duyulan şey demektir. "Yalan sözden de sakının" ifadesiyle özel bir pislik dile getirildikten sonra genel anlama geçilmiş ve tıpkı şöyle buyrulmuştur: ”Yalanın esası olan putlara tapmaktan sakının; bütünüyle yalan sözden de kaçının ve ona yaklaşmayın."

Kendisine herhangi bir şeyi eş koşmaksızın ki, buna öncelikle putlar girmektedir, Allah'ın hanifleri, yani samimi olarak sapık dinlerden uzaklaşıp hak dine yönelenler -Hanif: Sapıklıktan doğru yola yönelmektir. - (olun). Kim Allah'a eş koşarsa sanki o, gökten düşerek onu kuşlar kapmış, yahut rüzgâr uzak bir yere sürüklemiş ve yüksek bir yerden uçuruma atmış gibidir. İmanda kurtuluş olduğu gibi, şirkte de yok olma vardır. Buharî ve Müslim'de, Muaz b. Cebel'den nakledildiğine göre Hazret-i Peygamber Muaz'a hitaben şöyle buyurmuştur: ”Allah'ın, kullar üzerindeki hakkının ne olduğunu biliyor musun?" Muaz der ki: ”Allah ve Rasûlü iyi bilir" dedim. Rasûlüllah: ”Allah'ın kullar üzerindeki hakkı, O'na ibadet etmeleri ve kendisine hiçbir şeyi eş konmamalarıdır. Ey Muaz! Kullar bunu yaptığı zaman Allah'ta olan haklarının ne olduğunu biliyor musun?" buyurdu. Bunun üzerine ben: ”Allah Rasûlü daha iyi bilir" dedim. Allah'ın Rasûlü şöyle buyurdu: ”Onlara azap etmemesidir. ”191 O halde, kulun hanif dininden (gerçek dindar) sayılabilmesi için her şeyden önce ibadeti sadece Allah için yapması ve şirke bulaşmaktan uzak durması gerekir.

İşte Allah'ın yasaklarına saygı göstermek konusunda ifade edilenler böyle. Her kim Allah'ın nişanelerine Harem bölgesine getirilip kesilen kurbanlara -ki bunlar, haccın nişanelerinden ve alâmetlerinden sayılmıştır- saygı gösterirse, şüphesiz bu, kalblerin takvasından kaynaklanmakta dır. Takvanın kalblere atfedilerek tahsis edilmesi, kalblerin takva merkezleri olduğundan dolayıdır. Söz konusu kurbanlara saygı göstermek ise, onların güzel, semiz ve pahalı olanlarını seçmektir. Rivayete göre Hazret-i Peygamber, Kurban edilmek üzere Mekke'ye yüz deve; Hazret-i Ömer de üç yüz dinara satın aldığı kıymetli bir deve göndermiştir.

Onlarda kurbanlık olduğunun anlaşılması için işaretlenmiş kurbanlıklarda, kesilme ve etlerinde yeme ile tasadduk etme vakti olan belli bir vakte kadar sizin için bir takım yararlar vardır. Bu yararlar, o hayvanların sütleri, yavruları, yünleri ve sırtlarıdır. Harem'e kurbanlık sevkeden kişi, ihtiyaç duyması hal inde bayrama kadar kurbanlığından yararlanabilir. Sonra bunlardan faydalanma, Beyt-i Atîk'de, yani Kabe'de son bulur. Âyetteki mahil kelimesi zaman ismidir. Buna göre mana şöyledir: ”Söz konıısıı yararlardan sonra Beyt-i Atîk'de, yani Harem'de son bulan, kurban kesme vaktinin girişinden ibaret büyük bir fayda vardır.

Biz, her ümmete Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine, onları boğazlama anında Allah'ın adını ansınlar diye kurban kesmeyi gerekli kıldık. Burada ”kurban kesme" olarak ifade edilen ”mensek" kelimesi hem insanların Allah'a yaklaşacakları ibadet mahalli, hem de kurban demektir. Bunun da anlamı, Allah rızası için kan akıtmaktır. Buna göre mânâ şöyledir: ”Biz, inanan her ümmete Allah için kurban kesmelerini gerekli kıldık. O halde onlar, sadece Allah'ın adını ansınlar ve kurbanlarını O'nun hoşnutluğu için kessinler." Çünkü ibadetlerde asıl hedef, Allah'ı anmaktır. İlâhınız tek bir ilâhtır. Gerek zatı ve gerekse sıfatları itibariyle Allah'a hiçbir şey ortak olamaz. Aksi halde kâinatta mevcut düzen bozulur. Öyleyse O'na teslim olun. İlâhınız tek bir ilâh olduğuna göre, kulluğu veya zikri sadece O'nun rızasını kazanmak için yapın ve Allah'a eş koşmak suretiyle kulluğunuzu bulandırmayım İhlâslı ve mütevazi insanları müjdele!

Onlar, Allah anıldığı zaman kalbleri ürperen, yani Allah'ın ”Celâl" sıfatının ışınlarının aksetmesi ve azamet nurlarının doğmasıyla kalbleri titreyen, Allah'ın dinine yardım ve O'na kulluk etmek için vatanlarından uzaklaşarak üzüntü ve kederlerini yutkunarak başlarına gelene, belâ ve sıkıntılara karşı sabreden, vaktinde namazı kılan ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden, çeşitli hayırlar için sarfeden kimselerdir. Buradaki sarfetmekten maksat, namazla birlikte zikredildiğinden dolayı, ya zekâttır, ya da Allah yolunda tasadduk edilen herhangi bir şeydir. Onların âbid ve zâhid şâirleri şöyle diyor: İnsanlar, rahat istediklerinde, Ben halimi sana arzetmeyi ve senin işitmeni arzu ettim.

Biz, büyük baş hayvanları... Buradaki büyük baş hayvanlar anlamındaki ”hüdün"; kurban edilmesi caiz olan deve ve inek gibi büyük baş hayvanlar anlamındaki bedene kelimesinin çoğuludur. Bu hayvanlar, vücutlarının büyüklüğünden dolayı bu adı almışlardır da sizin için Allah'ın geçerli kıldığı dininin işaretlerinden kıldık. Onlarda, yani büyük baş hayvanlarda sizin için dünyada büyük bir hayır, âhirette de büyük bir mükâfat vardır. Şu halde onlar, ayakları üzerinde dururken... Bu âyet, develerin ayakları üzerinde dururken kesildiğini göstermektedir. Boğazlama anında: ”Bismillah! Allahu Ekber, Lâ ilahe illallahu ve'llâhu Ekber, Allahümme minke ve ileyke", yani Allah'ın adıyla, Allah büyüktür. Allah'tan başka hiçbir ilâh yoktur. Allah büyüktür. Allah'ım! Bu sendendir ve yine sanadır. Yani senden olan bir ikramdır ve onunla yine sana yaklaşmaya çalışıyoruz, diyerek, üzerlerine Allah'ın adını anın. Yan üstü yere düştüklerinde ise... Bu ifade, ölümden kinayedir. Artık onlardan etlerinden hem kendiniz yeyin. Tabiî eğer hac ve umredeki ihram yasaklarından dolayı, ceza ve kefaret ve adak kurbanı değilse... hem de ihtiyaç sahibine, yanında bulunan ve kendisine verilenle yetinen kimseye ve yoksula, dilenmeyen fakire yedirin. İşte böylece bu hayvanları Biz, size nimet vermemizden dolayı ihlâsla şükredesiniz diye sizin istifadenize verdik. Emrinize amade kıldık. Bu sebeple, büyüklüklerine ve oldukça güçlü olmalarına rağmen, size karşı gelmezler. Şüphesiz Allah, onları buyruk altına almasaydı, bazı vahşi hayvanlardan daha âciz olmazlardı.

Onların ne yenen ve bağışlanan etleri, ne de boğazlanmak suretiyle akıtılan kanları Allah'a ulaşır. O'na ancak, emrine uymak ve rızasını istemek niyetinden ibaret olan sizin takvanız ulaşır. Burada, niyet ve ihlâssız amelin faydadan uzak olduğu vurgulanmaktadır. Sizi doğru yola iletmesinden dolayı Allah'ı büyük tanımanız, O'ndan başka hiç kimsenin sahip olmadığı büyük gücünü tanımanız ve ululuğu sadece O'na tahsis etmeniz için bu hayvanları böylece sizin istifadenize verdi. Güzel davrananları, dinle ilgili işlerinde samimi olanları cennetle müjdele! Burada hedeflenen şey, hacla ilgili bütün işlerde Hakka hizmet doğrultusunda, güzel davranmaya teşvik etmektir. O halde ey kul! Durumunu düzeltmede acele et; cömert ol ve malınla iyilik yap. Malın yoksa güç ve kuvvetinle iyilik et. Eğer her ikisini sarfedebiliy orsan, sarfet! İbrahim (aleyhisselâm)’in malını misafirlere, vücudunu ateşe, kalbini Allah'a nasıl verdiğini ve çocuğunu nasıl kurban etmeye arzettiğini düşünmüyor musun? Öyle ki melekler, onun cömertliğine hayran kalmış ve Allah da ona dostluğunu ikram etmiştir. Kurban bayramının birinci günü hacıların bazı görevleri olduğu belirtilmektedir: 1. Mina'dan Mescid-i Harama gitmek. Hacca niyet etmeyenler, hacı adaylarıyla uygunluk olsun diye, bayram namazının kılındığı yere giderler. 2. Tavaf etmek. Hacca niyet edenlerin dışındakiler bayram namazı kılarlar. Hazret-i Peygamber; ”Kabe'yi tavaf etmek, aynı zamanda bayram namazı kılmaktır" buyurmuştur. Allah'a yakınlığın en faziletlisi, çaba harcamak ve ibadete lâyık olan Rabbin tecellileri için, kalbi temizlemektir. Malik b. Dinar şöyle demiştir: ”Mekke'ye gitmek üzere yola çıktım. Yolda, gece olunca yüzünü göğe doğru çevirip; 'Ey, itaatların sevindirdiği ve günahların zarar vermediği Allah'ım! Sana sevimli gelen şeyi bana bahşet ve sana zarar vermeyeni de benim için affet!' diyen bir genci gördüm. İnsanlar, ihrama girip telbiye getirdikleri vakit o gence: ”Telbiye getirmiyor musun?" dedim Bana: ”Efendim! Telbiyenin, işlenen günahlara ve yazılan suçlara faydası olmaz. 'Lebbeyk' (davetine icabet ediyorum) dedikten sonra bana: 'Senin, telbiye getirmenin anlamı olmadığı gibi, sana mutluluk da yok' denmesinden korkuyorum,' diyerek ayrılıp gitti. Daha sonra onu ancak Mina'da: 'Allah'ım! Beni bağışla. İnsanlar, kurban keserek yakınlığını kazanmaya çalıştılar. Benim ise, kendimden başka, senin yakınlığını kazanacak bir şeyim yok' derken görebildim. O arada bir çığlık attı ve yere düşüp öldü."

Şüphesiz Allah, iman edenleri korur. Râgıp İsfahanı şöyle demiştir: ”Def kelimesi, ”ilâ" harf-i cerri ile kullanıldığı zaman vermek, anlamına gelir. Nitekim şu âyet-i kerime buna örnektir: ”...Mallarını kendilerine verin..." (Nisa: 6) ”An" harf-i çeri ile kullanıldığında ise, bu âyette olduğu gibi, korumak anlamına gelir." Yani Allah, müşriklerin mü'minlere zarar vermesini bütünüyle önler ve eziyetlerinden korur. Muhakkakki Allah, hain, Allah'ın emanetine hıyanet eden ve nankör yine O'nun nimetine nankörlükte bulunan hiç kimseyi sevmez. İşlerinden hoşnut olmaz ve onlara yardım etmez. Âyet, kişinin, hiyânet ve nankörlük yapmak suretiyle, bunlara devamından dolayı tevbe etmez bir durumda olacağına dikkat çekmektedir. Bu kişi, tevbe etmedikçe Allah'ın sevgisini kazanamaz. Bilmek gerekir ki, hainlikle münafıklık aynı şeydir. Küfür de hainlikten sayılır. Hainlik, Allah'ın emaneti olarak bulunan nefsi helak etmektir. Bu kötü sıfat, namaz, oruç ve diğer ibadetlerde de söz konusudur. Buradaki hainlik ise, ya ibadetleri bütünüyle, ya da şartlarından birini terketmekle olur. Sahur yemeğini yedikten sonra sabah namazını kılmadan yatıp güneş doğuncaya kadar uyuyan kimse, Allah'ın nimeti olan sahura nankörlük ettiği gibi, namazı terk etmekle de namaza hainlik yapmıştır. Sünneti yerine getirmek için farzı terketmek, zararlı bir ticarettir. Nakledildiğine göre birinin dokuz dirhem parası kaybolmuş ve bu parayı bulup kendisine getirene on dirhem vermeyi vadetmiş. Bu hususta kendisini kınayanlara şöyle demiştir: ”İnsanın kaybettiğini bulmasında öyle bir haz var ki, siz onu anlayamazsınız." Gafil kimseler, kendilerince uykuda, bin vakit namazdan daha üstün bir haz duyarlar. Bundan Allah'a sığınırız. Öte yandan noksan ölçmek ve tartmak da hainliktir. Nakledildiğine göre, ölmek üzere bulunan bir adam, birden bire şöyle demeye başlamış: ”Ateşten iki dağ, ateşten iki dağ!" Bunun üzerine oradakiler, aile fertlerine onun ne iş yaptığını sormuşlar. Onlar da:"Onun biriyle tartıp verdiği; diğeriyle de tartıp aldığı iki ayrı terazisi vardı" demişler.

Kendileriyle savaşılanlara, yani müşriklerin savaştığı mü'minlere, zulme uğramış olmaları sebebiyle savaşmak için izin verildi. Sözü edilenler, Hazret-i Peygamber’in yakın dostlarıdır. Müşrikler onlara eziyet ediyorlardı. Onlar, zaman zaman dövülmüş ve yaralanmış bir halde Hazret-i Peygamber'e gelerek uğradıkları haksızlıktan yakınıyorlardı. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ise onlara; ”Sabredin; çünkü bana henüz savaş izni verilmedi" diyordu. Bu durum, hicret edinceye kadar böyle devam etmiş, nihayet bu âyet-i kerime nazil olmuştur. Savaşla ilgili olarak ilk inen âyet budur. Şüphesiz Allah'ın, onlara yardım etmeye elbette gücü yeter. Bu âyetle Allah, müşriklerin eziyetlerini def edip, mü'minleri ellerinden kurtardıktan sonra inananlara inkarcılara karşı yardım edip üstün kılacağını vaadetmiştir.

Onlar, sadece 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından Mekke-i Mükerreme'den sebepsiz yere çıkarılan kimselerdir. Ortada tevhid inancından başka bir neden yoktur. Oysa bu, yurtlarından çıkarılma yerine yerleşmeyi ve yurt edinmeyi gerektiren bir durumdur. Nitekim Nabiğa bir beytinde şöyle der: Onların, orduların karşılaşmasından dolayı Kılınçlarının kütleşmesinden başka hiçbir kusurları yok. Eğer Allah, her dönem ve çağda mü'minlerin kâfirlere karşı hakimiyet sağlaması yoluyla bir kısım insanlara diğer bir kısmıyla engel olmasaydı, müşriklerin istilâsı ile kesinlikle manastırlar, kiliseler, manastır. Hristiyan rahiplerinin ibâdet için uzlete çekildikleri, yerleşim birimlerinin uzağmdaki ibadethaneler; kilise ise, yine Hristi yani arın meskûn mahallerdeki ibâdetleri için olan ibadethaneleridir, havralar ve Allah'ın adının bolca anıldığı camiler yıkılır giderdi. Bu âyetle camiler daha sonra zikredilmiştir. Çünkü manastırların, kiliseler ve havraların tarihi daha eskidir. Camilerin, her vakit Allah'ın çok fazla anıldığı yerler olarak nitelendirilmesinin amacı ise, gerek camilerin ve gerekse camilere bağlı olan kişilerin üstünlüğünü göstermektir. Bu nitelik, aynı zamanda söz konusu dört mabedin de niteliği de olabilir. Çünkü manastırlarda, kiliseler ve havralarda Allah'ın anılması, onlara bağlı cemaatlerin dinî prensiplerinin hükmü kalkmadan önce geçerli sayılıyordu. Allah, kendisine, yani dostlarına, ya da dinine yardım edenlere mutlak surette yardım eder. Nitekim Allah, vaadini yerine getirerek muhacir ve ens arı, gerek Arap liderlerine ve gerekse İran Kisralarına ve Rum Kayserlerine karşı üstün getirmiş, yerlerini ve yurtlarını onlara miras bırakmıştır. Hiç şüphesiz Allah, güçlüdür, dilediği her şeye gücü yeter ve galiptir, O'na kimse engel olamaz ve kendisine karşı koyamaz. Eğer: ”Allah güçlü ve galip olmasına ve yardım etmeyi vaadetmesine rağmen, Müslümanların bazı savaşlarda yenilmelerinin sebebi nedir?" diye sorulacak olursa, cevap olarak şöyle derim: ”Gerçekten ilâhi yadım ve galibiyet, şerefli bir mertebedir. Bu mertebe, kâfirlere yakışmaz. Fakat Yüce Allah, bazan kâfirlerin sıkıntısını artırır, bazan da mü'minlerin. Eğer, sürekli kâfirlerin sıkıntısını artırsaydı, o takdirde bütün açıklığıyla imanın hak; onun dışındaki şeylerin bâtıl olduğu ortaya çıkardı. Bu sebeple Allah, sıkıntıyı bazan Müslümanlara, bazan da kâfirlere musallat eder. Böyle bir ortamda, şüpheler eksik olmaz. Ayrıca, mü'minin bazı günahları işlemesi de muhtemeldir. Bu durumda, çekilen sıkıntılar, günahlarına kefaret olur. Kâfirin çektiği sıkıntılar ise, tıpkı veba gibi, Allah'ın öfkesinin sonucudur. Şu halde sıkıntı, mü'minler için rahmet, kâfirler için azaptır. Âmir, Haccâe'ın idam ettiği bir adamı görünce: ”Rabbim! Zâlimleri hemen hesaba çekmemen, mazlumlara daha çok zarar vermektedir," demiş, rüyasında, kıyametin koptuğunu ve kendisinin cennete girdiğini, daha önce asılan kişiyi orada en üst makamlarda görmüş. Bu arada, birden bire biri şöyle seslenmiş: ”Zalimlerin cezasını geciktirmem, mazlumları cennette en üst makamlara soktu."

Onlar ki, yeryüzünde kendilerine iktidar verirsek... Burada Allahu teâlâ, yurtlarından çıkarılanlara yeryüzünde iktidar verdiği ve icra makamına getirdiği vakit güzel davranacaklarını belirtmiştir. Bana saygı duymak üzere gereği gibi namaz kılarlar. Râğıb İsfahanı şöyle demiştir: ”Allah, namaz kılmakla övdüğü her yerde ‘lkame' (gereği gibi kılma) lâfzını zikretmiş; sadece münafıklar için 'Namaz kılanlar' buyunnuş, ”Namaz kılanların vay haline" (Maun: 4) ifadesiyle buna işaret etmiştir." Şüphesiz ”ikâme" kelimesi, namazın hak ve şartlarını yerine getirerek usûlüne uygun olarak kılınması gerektiği için seçilmiştir. Yoksa namaz kılmak sadece belli hareketleri yapmak değildir. Onun için, ”Namaz kılanlar çoktur; fakat gereği gibi kılanlar azdır" denmiştir. Kullarıma yadım olsun diye zekât verirler, iyiliği, dinen ve örfen güzel sayılan şeyleri emredip kötülükten, ilim ve akl-ı selim sahibi olanların çirkin kabul ettiği şeyleri nehyederler. Rag ip İsfahanı şöyle demiştir: ”Maruf, Akıl ve din sayesinde iyi olduğu bilinen; münker de, yine akıl ve dine göre çirkin görünen şeydir." İşlerin sonu sadece Allah'a varır. Çünkü bu sonuç, O'nun hükmüne ve takdirine bağlıdır. İbn Abbas'tan şöyle nakledilmiştir: ”Namazın katledilmesi, isteklere boyun eğilmesi ve arzulara meyledilmesi, kıyametin alâmetlerindendir. O zaman, hain idareciler ve günahkâr vezirler olur. Yine o zaman mü'minin kalbi, tıpkı tuzun suda eridiği gibi erir; konuşursa onu öldürürler, susarsa bu seferde öfkesinden ölür."

Ey Rasülüm Muhammed! Eğer onlar seni yalanlıyorlarsa... Burada hedeflenen, yalanlamadan dolayı meydana gelmesi beklenen üzüntü neden iyle Hazret-i Peygamber’i teselli etmektir. Yani kavminin seni yalancı saymasına üzülüyorsan, bil ki sen, bu konuda insanların ilki değilsin. Şüphesiz onlardan önce Nuh kavmi Nuh'u, Ad kavmi Hud'u, Semûd kavmi Salih’ı, tekzip ettiler.

İbrahim’in kavmini İbrahim’i, ve Lût'un kavmini de Lût'u, tekzip ettiler.

ve Medyen halkını da Şuayb'ı, yalanladılar. Mûsa da yalanlanmıştı. Onu, Mısır'ın yerli halkı olan Kiptiler yalanlamış ve helak edilme vaktine kadar bundan geri durmamışlardı. İsrail oğullarına gelince, onlar her ne kadar: ”Biz, Allah'ı açıkça görmedikçe, asla sana iman etmeyiz" (Bakara: 55) gibi sözler söylemişlerse de direnmeyi sürdürmemişlerdir. Kendilerine yeni mucizeler geldikçe imanlarını tazelemişlerdir. Bu böyledir ve bunu böyle anlamak gerekir. Allah, Mûsa'yı -delillerinin tamamıyla açık ve seçik olmasına rağmen- yalanlamalarının son derece çirkin olduğu ortaya koymak için âyeti değişik şekilde dile getirmiş ”Mûsa yalanlandı ” buyurmuştur. İşte Ben o kâfirlere belli bir süre tanıdım, sonra onları yakaladım. Yani Ben, peygamberini yalanlayan her kavmi, verilen sürenin bitiminden sonra, gerek tufan azabıyla, gerek soğuk rüzgâr, korkunç ses ve yere geçirmekle ve gerekse taş ve gölgeli günün azabıyla yakaladım. Nasıl oldu Benim reddim? Nimeti sıkıntıya çevirerek onları reddetmem nasıl oldu? Bu ürkeklik ve korkunun son haddinde olmadı mı?! O halde sen, sana düşmanlık edenin helak olmasına kadar sabret. Burada, Hazret-i Peygamber için bir teselli söz konusudur.

Nice ülke vardır ki, o ülke halkı inkâr ve günahlarla zulmetmekte iken Biz onları helak ettik. Bu ifade, Allahu teâlâ'nın adaletini ve haksızlık etmekten uzak olduğunu bildirmektedir. Nitekim Allah, onları sadece zulümleri yüzünden helak edilmeyi hak ettikleri için helak ettiğini açıklamaktadır. ' Şimdi o ülkelerde duvarlar, çökmüş tavanların üzerine yıkılmıştır. ”Çökmüş" anlamındaki ”hâviye" kelimesi, yıldız kaydığı zaman kullanılan ”hevâ" fiilinden türemiştir. ”Urûş" ise, tavanlar demektir. Çünkü ister tavan, ister çardak ve isterse gölgelik veya buna benzer bir şey olsun, gölgelendirmek amacıyla yükseltilen her şey ”arş" anlamındadır. Nice kullanılmaz hale gelmiş kuyular yani kırsal bölgelerde suyu ve su çekme edevatı bulunduğu halde, halkının yok olmasından dolayı kullanılmaz durumda olan pek çok kuyu ve ıssız bıraktığımız ulu saraylar vardır.

Mekke'li inkarcılar, helak edilenlerin yurtlarını görmek için hiç yeryüzünde dolaşmadılar mı? Dolaşmayıp gaflet içinde mi bulundular? Eğer dolaşsalardı ders alınacak kalıntıları görecekleri için elbette düşünecek ve tevhid inancından anlaşılması gerekeni anlayacak kalpleri ve helak edilerek ateş çemberi içine alınan ümmetlerin duyulması gereken haberlerini duyacak kulakları olurdu. İnkarcılar, söz konusu yerlere gitmiş olsalar bile, ders almak için gitmediklerinden dolayı, gerçek anlamda gitmiş sayılmazlar. Hatta bu anlamdaki bir seyahate teşvik bile edilmişlerdir. Buradaki ”dolaşmadılar mı?" sorusu, ”dolaşmadılar" anlamında olup olumsuzluğu ifade etmektedir. Ama gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin sineledeki kalbler körelir. Yani bozukluk, duyu organlarında değil; isteklere boyun eğmek ve sürekli gaflet içinde bulunmaktan dolayı idraklerindedir. Sehl şöyle demiştir: ”Kalp gözünün az nuru, arzu ve şehvete galip gelir. Kalb köreldiği zaman şehvet galebe çalar ve gafletin ardı kesilmez. O takdirde vücut, hiçbir şekilde Hakka boyun eğmeksizin günahlara dalar. Bu sebepledir ki akıllı insan, Allahu teâlâ'yı çok zikretmek süreliyle içini temizlemek ve perdeyi kaldırmak için çaba sarfetmelidir." Malik b. Enes (radıyallahü anh), ”Meryem oğlu İsa'nın şöyle dediği bana ulaştı" demiştir: ”Allah'ı zikretmenin dışında fazla söz söylemeyin. Aksi halde kalbleriniz katılaşır. Katı kalb de Allah'tan uzaktır fakat siz bunu bilemezsiniz." Malik b. Dinar da: ”Kim insanların sözünden dolayı Allah'ın sözüne alışamazsa, anlayışı azalır, kalbi körelir ve ömrü zayi olur" demiştir. Öle yandan, Ebû Abdullah el-Antakî şunu dile getirmiştir: ”Kalbin beş ilâcı vardır: 1. İyi kişilerle oturup kalkmak, 2. Kur'an okumak, 3. Mideyi boş tutmak, 4. Geceyi ibadetle geçirmek, 5. Seher vakti yalvarıp yakarmaktır."

Ey Rasûlüm! Onlar senden azabın çabuk gelmesini istiyorlar. Nitekim müşrikler Hazret-i Peygamber'e, ”Eğer doğru söyleyenlerden isen bizi korkuttuğun azabı getir bakalım" diyorlardı. Allah, vaadinden asla dönmez. Bu sebeple söz konusu azap mutlaka gelecektir. Gerçekten Yüce Allah, bu azabı Bedir Savaşında uygulamaya koymuştur. Mü'minlere verilen mutlu vaadden dönmek caiz değilse de, onlara yapılan ceza vaadinden dönmek caizdir. Çünkü Allah'ın merhameti, gazabını geçmiştir. Yahya b. Muaz, bu konuda şunları dile getirmiş ve ne güzel söylemiştir: ”Mükâfat ve iyiliğin karşılığı güzelliği vaad haktır. Mükâfatı vaad, kulların Allah'ta olan haklarıdır. Çünkü Allah, iyi işler yaptıkları zaman kendilerine şunu ve bunu vermeyi garanti etmiştir. O halde, sözünde durma konusunda Allah'tan daha üstün kim olabilir? Cezayı vaad ise, Allah'ın kullarında olan hakkıdır. Nitekim Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Şunu ve bunu yapmayın; aksi halde sizi cezalandırırım." Buna rağmen onlar, yapacaklarını yapmışlardır. Bu durum karşısında Allah, dilerse hakkını bağışlar; dilerse onlara azap eder. Çünkü azap etmek, O'nun hakkıdır. Fakat, en iyisi bağışlamak ve cömert davranmaktır." Siri el-Mavsilî de şöyle demiştir: Allah, bolluk vaadettiği zaman, sözünü yerine getirir; Darlıkla tehdit ettiği zaman ise bağışlayıcı lığı O'na engel olur. Daha sonra da, onlar için dünya azabının yanı sıra, âhirette de uzun süre devanı edecek bir azabın olduğuna işaretle şöyle buyurulmuştur: Şüphesiz Rabbinin nezdinde azap gördükleri günlerden bir gün, saymakta olduklarınızdan bin yıl gibidir. Burada ki hitap, hem Allah Rasûlüne, hem de onunla birlikte olan mü'mimleredir. Buna göre anlam, tıpkı şöyledir: ”Azabı nasıl olur da acele istersiniz? Oysa azap günlerinden bir gün, sizin ölçülerinize oranla bin yıl kadardır." Bu, ya gerçek anlamda azap günlerinin uzunluğu açısındandır, ya da sıkıntılı günler uzun görüldüğünden dolayıdır. Tıpkı, ”Ayrılık gecesi uzun; buluşma günü ise kısadır" dendiği gibi. Bir şâir de şöyle der: Seni görmediğim bir gün bana, hin ay gibi, Bir ay ise bin yıl gibi geliyor.

Nice ülke halkı vardır ki, zulmedip dururlarken yani peşinen azabı hak edecek haksız davranışlar içindeyken, azabı geciktirmek suretiyle bunlara mühlet verdiğim gibi. onlara da mühlet verdim. Bu uzun sürenin Sonunda onları azapla yakaladım. Dönüş, yalnız Banadır. Yani her şey Benim hükmüme tabidir. Benden başkasına değil. Burada mühlet verme işinin bizal Allah'tan olduğuna işaret vardır. Nitekim Allah, mühlet verir, fakat ihmal etmez. Bu sebeple haksızlık edeni haksızlığıyla başbaşa bırakır. O, kaderin pençesinden kurtulacağını zanneder. Fakat Allah, onu hiç hesap etmediği şekilde yakalar. Bu durum karşısında pişmanlık duyarsa da, artık pişman olma zamanı çoktan geçmiş olur.

De ki: 'Ey insanlar! Ben ancak sizi apaçık uyaran bir kimseyi m' Sizi, daha önce yaşamış ve helak olmuş ümmetlere ait bana vahy edilen haberlerle açık bir biçimde uyarıyorum. Bunun dışında, size vadedilen azabı getirmekte herhangi bir rolüm yok ki, onu benden acele istiyorsunuz.

İman edip iyi amel yapan kimseler için bir mağfiret ve cömertçe verilen rızık yani cennet nimetleri vardır.

Ayetlerimiz hakkında, onları kınamak suretiyle geçersiz kılmak ve reddetmek için, kendilerine gücümüzün yetmeyeceğini zannederek veya inat ederek, Bizi âciz bırakacaklarını sanarak gayret sarfedenler var ya, işte onlar, cehennemliklerdir.

Ey Rasülüm Muhammed! Biz senden önce hiçbir rasûl ve Nebi göndermedik ki... Bu ifade, rasûl ile nebî'nin farklı şeyler olduğunu göstermektedir. ”Rasûl"; insanlara ilâhî mesajları tebliğ etmek üzere Allahu teâlâ tarafından görevlendirilen ve kendisine kitap inen peygamberdir. ”Nebi" ise, daha geneldir. Kendisine tebliğ görevi verilene de verilmeyene de şâmildir. Rasûle destek olan ve onun dinini yaymaya çalışan ve bu amaç için görevlendirilen kimsedir. Rasûlüllah'ın şu hadisi bunu teyid eder: Hazret-i Peygambere Nebilerin sayısı sorulunca, ”yüz yirmi dört bindir" buyurmuş; ”Onlardan kaçı rasûl dür?" diye sorulunca da, ”üç yüz on üç, pek çok"m diye cevap vermiştir. Kuhistanî de şöyle demiştir: ”Nebiden farklı olarak rasûl, ilâhî hükümleri tebliğ etmek üzere görevlendirilen melek ya da insandır. Nebi ise sadece insandır." O okuduğu zaman, şeytan onun okumasına ille de (küfür sözleri) katmaya kalkışmasın. ”Kamus" isimli lügat kitabında ”okumak" diye tercüme ettiğimiz temenna kelimesiyle ilgili olarak şöyle denilmektedir: ” Temerme'l kitabe: kitabı okudu, demektir." Ragıb İsfahanı ise, ”Temenni; kalbte bir şeyi oluşturmak ve şekillendirmek, ümmiyye de, temenni edilen şeyin kalbte oluşan şeklidir" demiştir. Ne var ki Allah, şeytanın katacağı şeyi, küfür sözlerini iptal eder, yok eder. Sonra Allah, peygamberlerine vahyettiği âyetlerini sağlam olarak yerleştirir. Allah, vahyettiğini ve şeytanın katmaya çalıştığını çok iyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. O, imanla sebat edeni iman etmeyenden ayırmak için dilediğini yapar.

Ki Allah, kalblerinde hastalık şüphe ve iki yüzlülük - ki bu hastalık, ruhî helake iticidir- bulunanlar ve kalbleri katılaşanlar müşrikler için, şeytanın katmak istediği şeyi bir deneme (vesilesi) yapsın. Zalimler, iki yüzlüler ve müşrikler gerçekten haktan uzak bir ayrılık, aşırı bir düşmanlık ve tam bir muhalefet içindedirler.

Bir de, kendilerine ilim verilenler, onun yani Kur'an'ın hakikaten Rabbin tarafından gelmiş şeytanın tasarrufuna kapalı bir gerçek olduğunu bilsinler de ona, Kur'an'a inansınlar, yani ona imanda sebat etsinler, ya da şeytanın katmak istediği şeyi reddederek imanlarını artırsınlar. Bu sayede kalbleri ona saygı dolsun. Şüphesiz Allah, dinî işlerde, özellikle kararsızlarda ve belirtilen sıkıntılarda mü'minleri kesinlikle açık hakka ulaştıran sahih bir bakışa doğru bir yola yöneltir.

Kâfirler, kendilerine o saat, yani kıyamet vakti ansızın beklenmedik bir anda gelinceye, yahut da kısır bir günün azabı gelinceye kadar onun, yani Kur'an'ın hakkında hep şüphe ve tartışma içindedirler. Burada ”kısır" olarak tercüme ettiğini iz ”akım", aslında doğum yapmayan kısır kadın için kullanılır. Yani kendisinden sonra başka bir gün olmayan bir günün azabı, demektir. Sanki her gün, bir sonraki günü doğurmakta, dolayısıyla ardı kesilen gün, kısır gün olmaktadır. Buradaki kısır gün, hiçbir hayır meydana getirmeyen gündür. O günde, asla bir genişlik ve rahatlık yoktur. Ölüm, dünya hayatının sonu ve âhiret hayatının başlangıcı olunca, Allahü teâlâ tasarrufu ve mü'minlerle inkarcılar arasında hükmetmeyi bizzat kendisi üstlenerek şöyle buyurmuştur:

O gün, onlara kıyamet vakti, ya da azap geldiği gün, mülk, yani tam hakimiyet ve mutlak tasarruf, hiçbir ortak olmadan tek Allah'ındır. Onlar, yani mü'minler ve onlarla tartışan söz konusu kimseler arasında hükmeder. Allahu teâlâ bu hükmünü açıklayarak şöyle buyurmuştur: Kur'ân'a iman edip onun hakkında tartışmaya girmeksizin o Kur'ân'da emredilenlere uyarak iyi amel işleyenlere gelince, onlar Naîm Cennetlerinde olurlar. Oraya yerleşmişlerdir.

İnkâr edip âyetlerimizi yalan sayanlar yâni bu tutumlarını İsrarla sürdürenler var ya, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. Bu azap, onları alçaklığı gibi, gurur ve kibirlerini de yok ederek tanımlanması mümkün olmayan bir zillet ve aşağılığa iter. Nakledildiğine göre Lokman (aleyhisselâm), oğluna öğüt vererek şöyle demiştir: ”Oğulcağızım! Ölümden şüphe ediyorsan, uykuyu kendinden uzaklaştır. Fakat bunu asla yapamazsın. Öldükten sonra tekrar dirilmekten şüphe ediyorsan uyuduğun zaman tekrar uyanmana engel ol bakalım. Asla bunu da yapamazsın. O halde düşünürsen, nefsinin başkasının elinde olduğunu anlamış olursun." Şüphesiz uyku, ölüm; uykudan uyanmak ise ölümden sonra tekrar dirilmek gibidir. Kul Mevlâ'sını, tanırsa emrini kabul eder ve kesintiye uğramayan bir üstünlük elde eder. Bu üstünlük, yanında dünya üstünlüğünün değersiz görüldüğü, âhiret üstünlüğüdür. Rivayete göre zâhid bir kul, Süleyman (aleyhisselâm)'ın mülk üstünlüğüne sahip olduğunu görerek ona şöyle demiştir: ”Ey Davud'un oğlu! Allah sana çok mülk vermiştir." Süleyman (aleyhisselâm) da ona: ”Bir kere 'Sübhânallâh' demek, Süleyman'ın içinde bulunduğu varlıktan daha hayırlıdır. Çünkü bu ebedî, fakat Süleyman'ın mülkü fanidir" demiştir. Şu halde, bir sefer ”Sübhanallah" demek, Süleyman (aleyhisselâm)'ın mülkünden daha hayırlı olursa, İlâhî kitapların en üstünü olan Kur'an'ı okumak nasıl olur, bir düşün.

Allah yolunda, O'nun cennetine ve rızasına ulaştıran cihad uğruna hicret eden, yurtlarını terkeden sonra öldürülen yahut hicretle birlikte ölenleri, hiç şüphesiz Allah, güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Bu rızık hiç tükenmeyen cennet nimetleridir. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Çünkü o, hesapsız rızık verir. Bunun ardından Yüce Allah, söz konusu kimselerin meskenlerini şu ifadesiyle dile getirmiştir:

Allah onları, mutlaka memnun kalacakları bir yere yerleştirecektir. Çünkü onlar orada, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın duymadığı hiçbir beşer aklının tahayyül edemediği nimetler görürler. Şüphesiz Allah, bütün varlıkların durumunu çok iyi bilendir, halimdir. Yani sınırsız gücüne rağmen düşmanları cezalandırmak için acele etmeyendir. Rivayet ediligine göre Hazret-i İbrahim, isyankâr birini günah işlerken görmüş ve ona şöyle beddua etmiştir: ”Allah'ım! Onu helak et." Sonra ikinci, üçüncü ve dördüncüsünü görmüş ve her birine aynı şekilde beddua etmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah ona: ”Ey İbrahim! Günah işleyen her kulu helak etseydik, kullar içinde çok az kimse kalırdı. Ama Biz, günah işlediği zaman ona süre tanırız. Bu arada tevbe ederse, tevbesini kabul eder; bağışlanmasını dilerse, azabını geciktiririz. Biliyoruz ki o, hükmümüz altından çıkamaz." Âyet-i kerime de Yüce Allah, mutluluğu vaadde öldürülenle, kendi başına öleni eşit tutmuştur. Çünkü her ikisi, Allah'a yakın olmak ve İslâm'a yardım etmekten ibaret olan ahde vefa konusunda eşittirler. Nitekim konuyla ilgili olarak hadis-i şerifte Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Kim, hac için yola çıkar ve hac etmeden ölürse, ona kıyamet gününe kadar hac sevabı; kim de umre için yola çıkar ve yolda ölürse, ona da kıyamet gününe kadar umre sevabı yazılır. Kim, cihada çıkar ve ölürse, ona kıyamet gününe kadar, cihad edenin ecri kadar ecir yazılır. ”(n) Rivayete göre Ebû Talha (radıyallahü anh), denizde savaşırken ölmüş, defnedilmesi için bir ada aramışlarsa da ancak yedi gün sonra bulabilmişlerdir. Ancak bu süre içinde cesedi bozulmamıştır. Bu, şehitlerde bulunan özelliklerden biridir.

İşte size anlattığımız ve açıkladığımız durum böyle. Her kim, kendisine verilen cezanın dengiyle karşılık verir de, yani kendisine yapılandan daha fazlasını yapmadan kendisine zulmedeni, zulmettiği oranda cezlandırır da bundan sonra kendisine yine bir tecavüz olursa, düşmanlık ve yeniden eziyete maruz kalarak zulme uğrarsa (emin olmalıdır ki), Allah ona kendisine zulmedene karşı mutlaka yardım edecektir. Hakikaten Allah, çok bağışlayıcı ve mağfiret edicidir. O, intikam alanı bağışlar ve intikam almayı, bağışlamaya ve sabretmeye tercih etmesiyle ortaya çıkan kusurları da bağışlar. Şu âyet-i kerimede kişi bağışlamaya ve sabır göstermeye teşvik edilmiştir: ”Kim, sabreder ve bağışlarsa şüphesiz bu davranış, yapılmaya değer işlerdendir. ” (Şûra: 43) Fakir şöyle der: ”Şeyhim hazretlerinin şöyle dediğini işittim: 'Kamil insan, tıpkı derya gibidir. Kim ona eziyet eder, aleyhinde konuşur ve kötülük yapmak isterse, o, bu hareketlerden dolayı etkilenmez ve üzülmez. İdrar, denize döküldüğü zaman denizin onu nasıl temizlediğini görmüyor musun? Aynı şekilde, cünüp olan kişi denize girdiği zaman yıkanır ve temizlenir. Deniz ne idrarla ne de cünüple değişmez. Onun için hakkımızda kötü söz söyleyen veya bize yönelik kötü bir iş yapan kimseye hakkımızı helâl ediyoruz. Biz asla ona değil, Allah'ın bizim için takdir ettiği şeylere bakarız. Çünkü O'nun icraatı güzeldir ve Cemal sıfatı, Celâl sıfatının içinde saklıdır.'" Hulâsa adındaki eserde şöyle denilmektedir: ”Bir adam, başkasına Habîs derse, onun da ona, 'sensin habîs' demesi caiz midir? En güzeli ona aldırmayıp cevap vermemesidir. Ancak haddini bildirmek için durumu hakime intikal ettirirse caizdir. Bununla birlikte o kişiye cevap da verebilir." "Mecmeu'l-Fetâvâ" isimli eserde şöyle bir fetva vardır: ”Biri, başkasına 'Ey habîs' demiş olsa, onun da misli ile mukabele etmesi caizdir." Çünkü bu, haksızlığa uğradıktan sonra hakkını almaktır ki, buna izin verilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ”Haksızlık gördükten sonra hakkını alan kimseler var ya, iste onların aleyhinde bir yol yoktur. ” (Şura: 41) Fakat bağışlamak daha faziletlidir. Çünkü Allah, şöyle buyurmaktadır: ”...Kim, bağışlar ve barışırsa, onun ecri Allah'a aitir." (Şura: 40)

Bu yardım etme işi böyle. Çünkü Allah, geceyi gündüze ve gündüzü de geceye katar. Yani O'nun, her şeye gücü yeter. Bu sebeple gece karanlığını gündüz ışığının bulunduğu yere yerleştirir; geceyi gündüze ve gündüzü geceye ekler. Gece ve gündüzün uzaması ve kısalması ise, güneşin doğuş ve batış yerlerine göredir. Gerçek şu ki Allah, hakkıyla işiten ve görendir. Kulların işlerini ve amellerini görür.

İşte, Allah'ın kâmil ilim ve kudret sıfatlarıyla vasıflanmış olması böyledir. Çünkü Allah, ilâhlıkta hakkın ta kendisidir. O'nun dışında taptıkları ise bâtıldan başka bir şey değildir. Şüphesiz Allah uludur, her şeyin üstündedir, büyüktür. Bu sebeple hiç bir ortağa ihtiyacı yoktur. O'ndan daha yüce bir şey ve daha büyük bir otorite yoktur. İmam Gazâlî (Allah ona rahmet etsin) şöyle demiştir: ”Kulun, mutlak ulu olması tasavvur edilemez. Çünkü insan, bir üstünlük elde etse bile, ondan daha üst derecede olanlar vardır şüphesiz. Bu üst dereceler peygamberlerin ve meleklerin derecesidir. Sonra o kul, bazı kişilere oranla üstün olabilir, ama mutlak ulu olana oranla, karşılaştırma yapılamayacak kadar noksandır. Mutlak ulu olanın ise daima önceliği vardır ki, söz konusu yüce varlık, Allahu teâlâ'dır."

Allah'ın gökten yağmur indirdiğini ve o sayede yeryüzünün yeşerdiğini görmedin mi? Buradaki ”görmedin mi?" sorusu, ”gördün" anlamınadır. ”...Yeryüzünde hiç gezmediler mi ki, onlardan öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler..." (Yusuf: 109) âyetinde de böyledir. Gerçekten Allah, çok lütufkârdır, ki lütfü, bilinmedik ve hesap edilmedik şekilde, her şeye ulaşır. O ister açık olsun ister gizli, güzel idareye lâyık şekilde haberdardır.

Yaratma, mülk ve tasarruf açısından göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Hakikaten Allah, zatında her şeyden müstağnidir sıfatları ve fiilleri itibarîyle de övgüye lâyıktır.

Görmedin mi, Allah yeryüzünde bulunan şeyleri ve emriyle denizde giden gemileri sizin hizmetinize verdi. Yani Allah, yeryüzünde bulunan şeyleri hizmetinize sunmuş, yararlarınız için kaynak kılmıştır. Bunlardan dilediğiniz şekilde tasarrufta bulunuyorsunuz. Taştan daha sert, demirden daha güçlü ve ateşten daha heybetli bir şey yoktur. Bütün bunlar size boyun eğmiştir. Göğü de, kendi izni, yani dilemesi olmadıkça... Bu kıyamet günüdür. Çekme ve itme gücünü varederek yer üzerine düşmekten korur. Burada, göğün kendi başına ilâhî bir güç olmadan durduğu anlayışı reddedilmektedir. Çünkü cisim itibariyle gök, diğer cisimler gibi düşebilir ve yıkılabilir. Şüphe yok ki Allah, insanlara çok şefkatli ve merhametlidir. Çünkü Allah, insanlara geçinme vasıtalarını hazırlamış, menfaat kapılarını açmış, onlara dokunan çeşitli zararları ortadan kaldırmış, gerek yaratılışla ilgili mucizelerle, gerekse indirilen âyetlerle delil gösterme metodlarını göstermiştir.

Birer cansız unsur ve nutfe iken size hayat veren, sonra eceliniz geldiği anda sizi öldürecek ve sonra yeniden dirilme anında yine diriltecek olan O'dur. Gerçekten insan, çok nankördür. Ortada olan nimetleri bütünüyle inkâr etmekte ve gerçek nimet verene kulluk yapmamaktadır. Burada, bazı insanların özellikleri söylenerek insan cinsinin nitelikleri dile getirilmiştir. Bil ki, Allahu teâlâ insanı değerli kılmış, durumunu yüceltmiş, cansız âlemden ana rahmine, daha sonra oradan canlılar alemine nakletmiş, sonra da ona konuşma özelliğini vermiş ve kendisine verdiği maddî-manevî nimetlerin yanı sıra, varlıkları da hizmetine sunmuştur. Allah'ın bu lütuflarına şükretmek gerekir. ”Şükür", nimeti izhar etmek ve açığa çıkarmaktır. Bunun zıddı ise nankörlüktür. ”Nankörlük"nimeti gizlemek ve onu saklamaktır. Her nimet, nimeti vereni tanımaya vesiledir. Çünkü nimet. O'nun eseridir. Eserden müessire ulaşmak gerekir ki, bu da yakın imanın ürünüdür. O halde akıllı insan, üstünlük ve zenginlikle gururlanmadan, her halükârda başarıyı hedeflemelidir. Bir haberde şöyle denmiştir: ”Güçlü olana; 'Gücünü beğenip du ima! Eğer gücünü beğenip durursan, ölümü kendinden uzak tut' de. Âlime: İlmini beğenip durma! İlmini beğenip durursan, söyle bakalım. Ne zaman ölecek sin? ' de. Zengine de: 'Malını ve zenginliğini beğenip durma! Beğenip dururken canlıları bir öğün olsun doyur bakalım' de. İnsan güçsüzdür; Allah'ın ise her şeye gücü yeter."

Biz, geçmişteki ve şimdiki ümmetlerden her muayyen ümmete dışına çıkmamaları gereken özel bir ibadet tarzı, yani şeriat kıldık, onlar o muayyen ümmetin fertleri ona göre kulluk ederler. O halde bu işte dini konuda seninle asla çekişmesinler. Yani kitap ehlinden senin döneminde yaşayanlar, şeriatlerinin Tevrat ve İncil olduğunu iddia ederek seninle tartışmaya girmesinler. Çünkü bu iki kitap daha önceki ümmetlerin şeriatleri idi. Oysa bu ümmet, bağımsız bir ümmet olup nizamları sadece Kuran nizamıdır. Sen, bütün insanları Rabbine, O'nu birlemeye ve O'na kulluk etmeye davet et. Şüphesiz sen, hakka ulaştıran dosdoğru bir yoldasın.

Eğer onlar, hakkın ortaya çıkmasından ve delillerin bulunmasının ardından seninle münâkaşa ve mücadeleye girişirlerse, tehdit yoluyla: 'Allah, yaptıklarınızı, saçmalıklarınızı çok iyi bilmektedir' ve ondan dolayı sizi cezalandıracaktır de.

Allah, kıyamet gününde, mükâfat ve ceza ile, ihtilâfa düştüğünüz konularda, yani anlaşmazlığa düştüğünüz dini meselelerde aranızda sizden mü'min olanlarla kâfirler arasında hükmedecektir.

Bilmez misin ki, yani bilmemen mümkün değildir ki, Allah, gökte ve yerde ne varsa bilir? O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Bunlar, gökte ve yerde olanlar bir kitapta mevcuttur. Bu kitap, Levh-i Mahfuz'dur. Söz konusu edilen şeyler, meydana gelmeden önce ona yazılmıştır. Bunu bildiğimiz ve koruma altına aldığımız için o inkarcıların durumuna aldırma. Bu, zikredilen bilme ve ihata etme işi Allah'a kolaydır. Çünkü O'nun bilgisi ve gücü, zatının bir gereğidir. Bu sebeple O'na hiçbir şey gizli kalmadığı gibi yoktan varetmek de zor gelmez.

Onlar, yani müşrikler, Allah'ı bırakıp, Allah'a kulluk etmeyi bir yana bırakarak Allah'ın kendisine hiçbir delil indirmediği, yani kendilerine kulluk etme yetkisi vermediği ve kendilerinin dahi hakkında aklın gereği veya aklın ileriye sürdüğü bir gerekçe ile hasıl olan bir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Onlar ancak cehaletlerinden ve sırf taklitten dolayı putlara tapıyorlar. Zalimlerin, yani buna benzer büyük bir zulmü yapan müşriklerin, zulümleri sebebiyle başlarına gelecek felâkete engel olacak hiçbir yardımcısı yoktur.

Kur'ân'dan, inanç ve ilâhî hükümlere işareti olan âyetlerimiz açıkça kendilerine; yani müşriklere okunduğunda, kâfirlerin suratlarında hoşnutsuzluk sezersin. Onlar, aşırı kin ve nefretten dolayı kendilerine âyetlerimizi okuyanların nerdeyse üzerlerine saldırırlar. Onlara karşı çıkarak de ki: 'Size bundan, okuyanlara karşı olan bu öfkenizden daha kötüsünü bildireyim mil Ateş! Allah, onu kâfirlere vadetti. O, ne kötü bir varış ve dönüş yeridir.'

Ey insanlar! (Size) bir misal verildi, yani size garip bir hal, ya da örnek diye tanımlanan eşsiz ve gerçek bir olay dile getirildi. Şimdi onu o örneği iyiden iyiye düşünerek dinleyin. Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, Allahu teâlâ'ya kulluk etmeyi terkederek taptığınız putlar, -ki bu ifade, âyetteki misali açıklamakta ve tefsir etmektedir- bir araya gelseler bile küçüklüğüne ve basitliğine rağmen bir sineği dahi yaratamazlar. Onlar, bir araya gelip birbirine destek olsalar bile, buna güçleri yetmediğine göre, tek tek oldukları zaman buna nasıl güçleri yeter? Sinek onlardan bir şey kapsa acizliklerinden dolayı son derece güçsüz olan o sinekten onu geri alamazlar, isteyen de, yani puta tapan da âciz, kendinden istenen de, yani put da âciz! Rivayete göre müşrikler, putlara güzel koku ve bal sürüp üzerlerine kapıları kapıtıyorladı. Bunu sezen sinekler de aralıklardan girerek balı yiyorlardı.

Onlar, sineğe engel olamayan ve ondan hakkını alamayan şeyleri Allah'a ortak koşmak suretiyle Allah'ın kadrini hakkıyla bilemediler. Yâni onu gereğince tanıyamadılar. Ya da O'na gereği gibi saygı duymadılar. Hiç şüphesiz Allah, dilediği her şeyi yaratacak ve bütün varlıkları yok edecek derecede çok güçlüdür. Her şeyi altedecek kadar da galiptir. Bu sebeple O'na hiçbir şey üstünlük sağlayamaz. Onların ilâhları ise âcizdir, güçsüzdür ve zillet içinde alçalmıştır.

Allah, meleklerden de, insanlardan da elçiler seçer. Meleklerden olan elçiler, vahiy getirmek suretiyle Allah ve Peygamberler arasında elçilik vazifesini yürütürler, insanlardan olan elçiler ise, temiz gönüllere sahip ilâhî güçle desteklenen kimselerdir. Onları, halkla olan ilişkileri ve işleri kendilerini Hakka vermekten alıkoyamaz. Şüphesiz peygamberler, kendilerine indirilen âyetlerle insanları hakka davet ederler; onlara ilâhî emir ve hükümleri öğretirler. Şüphesiz Allah, her şeyi işitendir, her şeyi görendir. Dolayısıyla O'na hiçbir söz ve iş gizli kalmaz.

O, geçmişlerini ve geleceklerini bilir. Yani Allah, eşyanın meydana gelişini bilen ve denetleyendir. Bu sebeple O'na, kullarının hiçbir işi gizli kalmaz. Bütün işler Allah'a döndürülür, başkasına değil. Çünkü Allah, işlerin gerçek malikidir. O, yaptığı işlerden sorumlu değildir. Fakat insanlar, yaptıklarından sorumludur. Rivayete göre bir adam, Hazret-i Peygamberin torunu Hazret-i Hüseyin’in oğlu Zeynel Abidin’in aleyhinde bulunmuş ve ona iftira etmişti. Bu durum karşısında Zeynel Abidin o kişiye: ”Ben, söylediğin gibi isem, Allah'tan mağfiret dilerim. Fakat dediğin gibi değilsem, Allah sana mağfiret etsin," demiştir. Bu ifadeden etkilenen adam, kalkarak Zeynel Abidin’i alnından öpmüş ve kendisine: ”Sana canım feda olsun, söylediğim gibi değilsin. Beni bağışla!" demişti. Zeynel Abidin: ”Allah seni bağışlasın!" diye cevap vermiş. Adam: ”Allah, peygamberliğini vereceği yeri iyi bilir," demiş. Zeynel Abidin, bir gün de camiden çıktıktan sonra yolda birine, rastlamış, adam ona hakarette bulunmuştur. Bunun üzerine oradakiler adama hücum etmişlerdi. Zeynel Abidin onlara: ”Durun bakalım, adamı bana bırakın!" demiş ve adama hitaben: ”Sana, durumumuzdan çok şey gizli değil. Yardım etmemizi gerektiren bir ihtiyacanız mı var?" demiştir. Adam, bu sözlerden oldukça etkilenmiş ve utanmıştır. Zeynel Abidin, üzerindeki, nakışlı elbiseyi kendisine vermiş ve bin dirhem kadar da para verilmesini emretmiştir. Adam, bu ilgi karşısında: ”Senin gerçekten Rasûlüllah'ın neslinden olduğuna tanıklık ederim," demiştir. Bu gibi kişilerin, mal tüketip duran dünya ehli oldukları zan edilmemeli. Aksine onlar, cömert ve saygın kişilerdi. Nitekim, dünya malı kendilerine gelince onu hemen dağıtmak suretiyle elden çıkarıyorlardı. Şâirin şu sözleri bu duruma ne kadar da uygun düşmektedir: Avcunu açmaya alıştı. O kadar ki, Yummak için onu bükmek istese, parmak uçları kendisine itaat etmez. Elinde nefsinden başka bir şey olmasa, onu da verir. Onun için, kendisinden isteyen Allah'tan korksun.

Ey iman edenler! Namazınızda rükû edin; secde edin; Allah, onlara rükû ve secde etmelerini emretmiştir. Çünkü onlar, önceden secde etmeden rükû ediyor; rükû etmeden de secde ediyorlardı. Ya da manâ, ”Namaz kılın" şeklindedir. Buna göre rükû ve secde, namazın en önemli rükünleri olması sebebiyle namaz, bu iki rükünle ifade edilmiştir. Rabbinize emrettiği diğer ibadetlerle ibadet edin ve hayır işleyin yani nafile ibadetler, hısım-akrabayı görüp gözetmek ve üstün ahlâkî davranışlar gibi, hayırlı ve yararlı işler yapın ki kurtuluşa eresiniz. Yani kurtuluşa ermeyi umarak söz konusu bütün bu şeyleri yapın. Râgıb İsfahanî ”el-Müfredât"inda şöyle demiştir: ”Hayır, akıl, doğruluk, fazilet ve faydalı şey gibi her yönüyle arzu edilen şey; şer de bunun zıddıdır." Elde etmek ve arzu edilene kavuşmak demek olan felah (kurtuluş) ise, dünya ve âhirete yönelik olmak üzere iki kısımdır: Dünyaya yönelik olanı; zenginlik, üstünlük ve ilimden ibaret olan mutluluğa ermek; âhirete yönelik olan felah ise, dört şeyden ibarettir: Faniliği olmayan ebedîlik, fakirliği olmayan zenginlik, zilleti olmayan üstünlük ve cehaleti olmayan bilgidir. Bu sebeple, ”Gerçek hayat, âhiret hayatıdır" denmiştir."

Allah uğrunda, O'nun yolunda gereği gibi, sadece O'nun rızası için cihad edin. Cihad; düşmanla mücadelede bütün imkânları seferber etmektir. Ragıb İsfahanî şöyle demiştir: ”Cihad; düşmana karşı yapılan cihad, şeytana karşı yapılan cihad ve nefse karşı yapılan cihad olmak üzere üç çeşittir." Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Eliniz ve dilinizle düşmana karşı cihad edin." Yine Hazret-i Peygamberden nakledildiğine göre. Tebük savaşından dönerken: ”Küçük cihaddan, büyük cihada döndük." buyurmuştur. Gerçekten nefse karşı cihad, düşman ve şeytanla mücadele etmekten daha zordur. Nefse karşı cihad: Nefsi, ilâhî emirlere uymaya ve yasaklardan kaçınmaya sevketmektir. Sizi O dini ve dinine yadım için seçti. Burada, cihad gerektiren ve ona davet eden şeyler vurgulanmaktadır. Din hususunda üzerinize, yerine getirilmesi size zor gelen işlerden sorumlu tutarak hiçbir zorluk yüklemedi. Bu sebeple Allah, kör ve topal kimselerden cihad etme mecburiyetini kaldırmıştır. Babanız İbrahim’in dininde olduğu gibi. Yani babanız İbrahim’in dinini kolaylaştırdığı gibi, size de dininizi kolaylaştırdı. Ya da babanız İbrahim’in dinine uyun. Ragıb İsfahanî şöyle demiştir: ”Millet, tıpkı din gibi, Allahu teâlâ'nın peygamberler vasıtasıyla kullarına ilettiği nizamın adıdır. Milletle din arasındaki fark şudur: Millet, tıpkı ”İbrahim’in milletine uyun" dendiği gibi, sadece peygamber'e nisbet edilir. Bu sebeple, ”Allah'ın milleti,"“milletim" veya ”Zeyd’in milleti" denmez." Hazret-i İbrahim, Rasûlullah'ın babası sayıldığından, Allah onu bu ümetin babası addetmiştir. Hazret-i İbrahim, onların ebedî saadetlerine vesile olduğundan tıpkı babaları gibidir. Bu sebeple Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Ben sizin babanızın yerindeyim" buyurmuştur. Peygamberin, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)’in, tebliğ'de bulunduğuna dair kıyamet günü size şahit olması, sizin de insanlara peygamberlerin, kendilerine tebliğde bulunduklarına şahit olmanız için O, gerek daha önce ki kitaplarda, gerekse bu (Kur'ân'da) size 'Müslümanlar' adını verdi. Öyleyse namazı kılın; zekâtı verin yani çeşitli itaatlerle Allah'a yaklaşmaya çalışın. Çünkü bu fazilet ve şerefi size ait kılmıştır. Ve Allah'a sarılın. Bütün işlerinizde O'na güvenin, yardım ve desteği sadece O'ndan isteyin. O, sizin mevlânızdır. Yardımcınız ve işlerinizi üstlenendir. Ne güzel mevlâdır O ve ne güzel yardımcıdır! Çünkü yardım ve destekte eşi olmadığı gibi, gerçek anlamda O'ndan başka hiçbir dost ve yardımcı da yoktur. Bir adam, ihtiyaç ve darlığından dolayı kardeşine yakınmış. Bunun üzerine kardeşi ona: ”Kardeşim! Rabbinin plânından başka bir şey mi arzu ediyorsun? İnsanlardan değil, kimin isen ondan iste," demiştir. Süleyman b. Abdülmelik Kabe'ye girmiş ve Salim b. Abdullah'a: ”İhtiyaçlarını arzet bakalım" demiştir. Salim ise: ”Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın evinde, Allah'tan başka birinden dilekte bulunmam" cevabını vermiştir. Kısacası kulun, her işinde Allah'a sarılması, gizli-açık her yerde O'nun hoşnutluğu için çaba sarf etmesi gerekir. Bu iş zordur dememelidir. Şüphesiz her şey Allah'a kolaydır. Allah'ın yardımıyla Hac Sûresinin tefsiri sona ermiştir.

MÜ'MİNÛN SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 118 âyettir. Mü'minler gerçekten saadete erdiler. Tasdik edip inananlar, mutlu oldular ve cennette ebedîliği elde ettiler. Nitekim şu olay bu durumu göstermektedir: Yüce Allah Adn Cennetini yarattığı zaman ona: ”Konuş bakalım" buyurmuş, Cennet de: ”Mü'minler gerçek saadete ermişlerdir" demiştir. Bunun üzerine Yüce Allah: ”Ey meliklerin yeri! Sana müjdeler olsun!" buyurmuştur. Burada söz konusu olan melikler, cennet melikleridir ki onlarda sabreden fakirlerdir. Felah: Arzu edileni elde etmek ve hoşlanılmayan şeylerden kurtulmaktır.

Onlar, namazlarında huşu içindedirler. Huşu; korkmak, boyun eğmek demektir. Yani onlar, Allah'tan korkuyor ve O'na boyun eğiyorlar. Rivayet edildiğine göre Allah'ın Rasûlü (sallallahü aleyhi ve sellem), namaz kılan birini sakalıyla oynarken görmüş ve şöyle demiştir: ”Bunun kalbi huşu duysaydı, organları da huşu duyardı." Başka bir Hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Kul, namaza durunca, şüphesiz o Allah'ın huzurundadır. Bu sebeple sağa sola baktığı zaman, Allah ona şöyle buyurur: Kime bakıyorsun? Benden daha iyi birine mi? Ey Âdemoğlu! Bana dön! Çünkü Ben, baktığın kişilerden daha hayırlıyım." "Te'vilatü'n-Necmiyye" isimli eserde konuyla ilgili olarak şöyle denilmiştir: ”Onlar, içleri ve dışlarıyla huşu içindedirler. Dış görünüşdeki huşu: Başın huşu içinde oluşu, eğilmesi; gözün huşu içinde oluşu, sağa sola bakmaması; kulağın huşu içinde oluşu, dinlemeye amade olması; dilin huşu içinde oluşu, okuması ve teennî ile hareket etmesi; ellerin huşu içinde olması, tıpkı köle gibi saygıyle sağ elin sol el üzerine konması; sırtın huşu içinde olması, rükûda eğilip düz hale gelmesi ve ayakların huşu içinde olması da yerde sabit olmaları ve hareket etmemeleridir. İçlerindeki huşu ise nefsin huşu için olması, zihni meşgul eden şeylerden ve vesveselerden arınması; kalbin huşu içinde olması, sürekli Allah'ı anması ve kendini ona vermesi ve ruhun huşu içinde olması ise, muhabbet denizinde boğulmayı arzulamasıdır."

Onlar, kendilerini ilgilendirmeyen boş ve anlamsız şeylerden, boş söz ve davranışlardan yüz çevirirler. Müfredatla: ”Sözde lağv alışılmayan, düşünmeden ifade edilen sözdür" denmiştir. Şu halde, seni Allah'tan alıkoyan her şey ”lağv", yani anlamsız ve boş şeydir. Burada ”yüz çevirdiler" anlamındaki kelime, ”yan çizenler" anlamına gelen bir kökten türemiştir. Yani onlar, bütün vakitlerinde kötü şeylerden uzak durur ve kaçarlar. Onların, anlamsız şeylerden uzak durmaları, sadece dinî işlerle meşgul olmalarından değil, onlardan sakınmayı gerektiren sebeplerin bulunmasından uzak kalmalarıdır.

Onlar, zekât için çalışırlar. Zekât; nefsi dünya sevgisi gibi yerilen ve hoş olmayan sıfatlardan arındırmak için farz kılınmıştır. Nitekim âyet-i kerimede şöyle buyrulmuştur: ”Onların mallarından zekât al ki, bununla onları (günahlardan) temizleyesin. Bununla onları bereketlendiresin." (Tevbe: 103) Çünkü kurtuluş, nefsin arındırılınasıyle mümkündür. Başka bir âyette ise: ”Nefsini arındıran kurtuluşa ermiş, onu kirletip örten de ziyana uğramıştır." (Şems: 9-10) buyurulmuştur. Buna göre asıl hedef, kalbten dünya sevgisini söküp atmaktır. Yerilen sıfatların bütünü dünya sevgisi gibidir.

Ve onlar, ırzlarını, haramdan korurlar ve kontrol altında tutarlar.

Ancak eşleri, yahut sahip oldukları cariyeleri hariç. Burada ”eşler" olarak geçen kelimenin aslı olan ”ezvâc" kelimesi, ”zevç" kelimesinin çoğuludur. Bu kelime, hem erkek ve hem de kadın için kullanılır. Ayetteki ”sahip oldukları" anlamındaki ”meleket eymanühüm" ifadesi ise kadınları kapsadığı gibi erkekleri de kapsar isede, maksat cariyelerdir. Burada, ittifakla sadece kadınlar için kullanılmıştır. Bunlarla ilişkiden dolayı, yani eşleri ve elleri altındaki câriyeleriyle ilişkilerinden dolayı kınanmazlar.

Bunun yani sözü edilen sınırların dışına çıkmak, yani meşru olan dört kadına kadar evlenme ve cariyelere sahip olma sınırını aşmak isteyenler olursa, işte onlar, düşmanlıkta tamamıyla sınırı aşanlardır. Helâl sınırını aşarak harama girenlerdir. Maliki mezhebine mensup bazı kimseler bu âyeti, kendi kendine tatminin (istimna) haram oluşuna delil göstermişlerdir. Çünkü Hazret-i Peygamber, evlenememe durumunda şehveti kıran oruç tutmaya yönlendirmiştir. Buharî'nin bazı şerhlerinde, kendi kendine tatminin, Kuran ve hadislerle haram kılındığı belirtilmiştir. Nitekim Allah, ”Onlar ırzlarını korurlar" ifadesinden itibaren, ”işte onlar, sınırı aşanlardır."Ymú, haksızlık edenler ve helâlden uzaklaşıp haram sınırını aşanlardır, sözüne kadar bu hususa işaret etmiştir. Beğavî: ”Âyet, kendi kendine tatminin haram olduğunu göstermektedir" demiştir. Atâ ise bu konuda şunları söyler: ”İşittim ki, bir topluluk elleri hamile gibi şişkin olarak hoşrolunacaktır. Sanırım onlar, bu gibi kimselerdi." Kendi kendine tatminin cezası tazirdir. Evet, Ebû Hanife ve Ahmed b. Hanbel'e göre, nefsinin bir fitneyle karşı karşıya gelmesinden korkan kimsenin kendi kendine tatmin olması mubahtır. Nitekim Ebû Hanife şöyle demiştir: ”Bir başı bir baş ile kurtarmak ona yeter."

Onlar, üstlendikleri emanetlerine ve hak yönünden, yahut halka verdikleri ahitlerine riayet ederler. Onları yerine getirirler. Emanet, insanın güvenle üstlendiği şeyin adı; ahid ise, hangi durumda olursa olsun, bir şeyi korumak ve kollamaktır.

Yine onlar, kendilerine farz kılınan namazlarına, şartlarına ve adabına uygun olarak devam ederler ve onları vakitlerinde eda ederler.

İşte bunlar, yani zikredilen üstün niteliklerle nitelenen bu mü'minler mirasçıların ta kendileridir ”Vârisler" olarak adlandırılmayı hak etmiş kimseler, başkaları değil, bu müminlerdir.

Firdevs'e vâris olan bu kimseler, orada yani Firdevs Cennetinde ebedî kalacakladır. Bu âyet, yerini ve durumunu yüceltmek maksadıyle bir önceki âyette belirtilmeyen ”Vârisûn"ü açıklamaktadır. Firdevs: Her türlü meyvesi olan bahçe demektir. Rivayet edildiğine göre Allahu teâlâ Firdevs Cennetini, bir altın tuğla ve bir gümüş tuğladan bina eylemiş ve aralarına çok iyi kokan misk koymuştur. İçinde ise, seçkin meyve fidanları dikmiş ve güzel kokulu bitkiler ekmiştir. Fenarî Efendi (Allah ona rahmet etsin) Fatiha tefsirinde şöyle demiştir: ”Üç çeşit cennet vardır: 1. Erginlik çağına ulaşmadan ölen çocukların gireceği ve ”İhtisas-ı İlâhî" diye tanımlanan cennettir. Aynı zamanda fetret döneminde, peygamber davetinin ulaşmadığı kimseler de bu cennette yer alacaklardır. 2. Andıklarımızdan ve diğer mü'minlerden cennete girmeyi hak edenlerin ulaşacağı ”Miras Cenneti ”dir. Cehennemlikler cennete girmiş olsalardı, onlar da burada yer alacaklardı. 3. İnsanların, amellerine göre konaklayacakları ”Ameller Cenneti ”dir. Çeşitli yönlerden başkalarına oranla üstünlük sağlayanlar, üstünlük ölçülerine göre bu cennette daha fazla yer işgal ederler. Sahih hadis-i şerifte belirtildiğine göre Hazret-i Peygamber Bilâl (radıyallahü anh)'e şöyle demiştir: ”Ey Bilâl! Cennette önüme hangi amelinle geçtin'. Orada her adım atışımda önümde ayak sesini işitiyordum. ” Bilâl (radıyallahü anh): ”Ey Allah'ın Rasulü! Abdestimi bozar bozmaz abdest tazeler ve hemen iki rekât namaz kılarım." Bunun üzerine Allah Rasûlü Bilâl'e: ”işte onlar sebebiyle" buyurdu. (4) Böylece söz konusu cennetin, bu amele ait bir cennet olduğunu öğrenmiş olduk. 4- Tirmizî bu hadisi, ”Kitâbu rnenâkıb" bölümünde Bu reyde hadisinden tahric etmiş ve hadis için, ”Hasen, sahih" demiştir. Bkz. Câmîul-Usûl, 8/576.

Allah'a yemin olsun ki, Biz insanı, çamurdan meydana gelen bir özden yarattık. Burada ”öz" diye tercüme ettiğimiz ”selle" kelimesi, bir şeyi, bir şeyden sıyırıp çıkarmak anlamındadır. ”Kılıcı kınından çıkardı" derken de bu kelime kullanılır. Sülale ise, bir şeyden çekilip çıkarılan şeydir. Burada çamurdan sıyrılıp çıkarılan öze verilen addır.

Sonra onu bir sperm halinde, o spermi yine insandan var ederek sağlam bir yere, yani rallime yerleştirdik. Burada ”sperm" olarak tercüme edilen ”nutfe", aslında saf su demektir. Ancak onunla erkek menisi kastedilmektedir.

Sonra, beyaz renkteki spermi, kırmızı renkte bir aleka, yani kan pıhtısı, rahme asılan (döllenmiş yumurta) yaptık... Râgıb el-Isfahanî şöyle demiştir: ”Alak, pıhtılaşmış kandır. Çocuk, işte bu pıhtılaşmış kandan meydana gelir. Alekayı müdğaya çevirdik... Mudğa, bir çiğnemlik et parçasıdır. Yani, Biz o alakayı bir çiğnemlik et parçası biçimine döndürdük. Müdğayı da, çoğunu ve büyük bir kısmını, hikmet gereği olarak özel şekil ve konumlarda sertleştirmek ve bedene iskelet yapmak üzere, kemiklere döndürdük, sonrada müdğadan geri kalanla, kemikleri etle kapladık; yani kemikleri, uygun miktar ve şekillerde damarlar, sinirler, kıkırdaklar ve kaslarla doldurmak üzere, gereği kadar etle kapladık. Sonunda onu, ruh üfleyerek, başka bir yaratık olarak meydana getirdik. Buradaki ”meydana getirmek" anlamındaki ”inşâ", bir şeyi yoktan var etmek ve onu eğitmektir. Genel olarak bu kelime canlı varlık için kullanılır. Gerçekten Allahu teâlâ insanı, molekülleri aynı olan meniden et, kemik, kan, deri ve saç gibi farklı özellik ve nitelikte pek çok şeyleri kademeli olarak yaratmış; sonra bunlardan oluşan organlardan herbirine olağanüstü bir yapı kazandırarak işitme, görme, dokunma, yürüme, tad ve koku alma gibi fevkalâde ve ayrı görevler vermiştir. Bu durum, Yüce Allah'ın ilâhlığını ve kudretinin kemal derecesinde olduğunu ortaya koymada en belirgin bir durumdur. Yaratanların, takdir edenlerin ve suret verenlerin en güzeli olan Allah pek uludur. Çünkü tasvir eden kişi, bir şeyi tasvir ederken ona bir canlı varlığın şekil ve suretini vermeye çalışır. Fakat o, tasvirde ve şekil vermede Yaratan'ın seviyesine asla ulaşamaz. Çünkü şekillendirmeye çalıştığı şeye ruh üflemeye asla gücü yetmez.

Sonra siz, bunun ardından, sözü edilen bütün bu durumlardan sonra mutlaka öleceksiniz.

Daha sonra siz, kıyamet günü, sûra ikinci üflemede, hesaba çekilmek, mükâfat ve ceza ile muamele görmek üzere yeniden diriltileceksiniz. Kabirlerinizden çıkartılacaksınız.

Yemin olsun ki Biz, üstünüzde yedi yol yarattık. Burada sözü edilen ”yedi yol" deyimi yedi gök tabakasıdır. Bu tabakalar, birbiri üstünde bulunduğu için ”yollar" olarak adlandırılmıştır. Ve Biz yaratmaktan gafil değiliz. Biz o gök tabakalarından habersiz değiliz. Aksine onları yok olmaktan ve bozulmaktan korur ve onları idare ederiz.

Gökten uygun bir ölçüde, zarardan emin olacağınız ve faydalanabileceğiniz ölçüde su, yani yağmur indirip onu yerde durdurduk. Bu suyu yeryüzünde sabit tuttuk. Bizim onu, indirmeye gücümüz yettiği gibi, bozmak veya yere batırmak suretiyle yok etmeye de elbet gücümüz yeter. Böylece siz ve davarlarınız susuzluktan helak olursunuz.

Böylece onunla, o su sayesinde size hurma ve üzüm bahçeleri var ettik. Onlarda, bu bahçelerde sizin için faydalanacağınız pek çok meyveler vardır ve siz onlardan, bahçelerin ürün ve ekinlerinden beslenmek için yersiniz. Ceviz, fıstık, fındık, nar, kayısı, ayva, erik ve üzüm gibi şeylerle geçiminizi temin edersiniz. Sayılan bütün bu nimetler, aynı zamanda cennet nimetleridir. Hurma ağacı demek olan nahl, hem müfred ve hem de çoğul için kullanılır. Bunun çoğulu ise ”nahîl" dir.

Tûr-i Sina'da... Bu, Mısırla Kudüs arasında bulunan bir dağdır. Mûsa (aleyhisselâm)'a orada seslenilmiştir. Aynı zamanda buna ”Tûr-ı Sînîn" de denir. ”Güzel" anlamına gelir. Yetişip hem yağ ve hem de yiyenlere katık veren bir ağacı, yani zeytini var ettik. Bu ağacın, hem yağ ve hem de hurma balı ve üzüm suyu gibi ekmeye katık olan bir meyvesi vardır.

Hayvanlarda da elbette sizin için bir ibret vardır. Ders alacağınız ve yüce yaratıcının sonsuz kudretine, üstün hikmetine delil gösterebileceğiniz bir delil ve işaret bulunmaktadır. Karınlarında bulunanlardan, yani sütten size içiriyoruz. Onlarda, anılanın yanısıra yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından, sizin için daha birçok faydalar vardır. Ayrıca etlerinden yersiniz. Onlardan elde edilen şeylerden yararlandığınız gibi, bizzat kendilerinden de yararlanırsınız.

Onların, yani o hayvanların üzerinde... Buradaki hayvanlardan amacın, özellikle develer olduğu söylenmiştir. Çünkü develer, karadaki gemiler sayılmıştır. Ve gemilerde taşınırsınız. Çünkü gemiler, yüklere depo vazifesi gördüğü gibi, insanları da taşımaktadır. Âlimlerin çoğunluğunun ifadesine göre bu âyet, erkek ve kadınların deniz yolculuğu yapmalarının caiz olduğunu göstermektedir. Ancak kadınların deniz seyahatleri, çoğu kez gemide yeterince örtünmeleri mümkün olmadığı için mekruh sayılmıştır.

Yemin olsun ki, Nuh'u kavmine gönderdik. Onlara: tevhide çağırarak: 'Ey kavmim!' dedi. Yalnızca 'Allah'a kulluk edin. O'ndan başka, kâinatta veya varlıklar içinde Allah dışında hiçbir ilâhınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' Yani, bu durumu bilip, kendi başına varolmayan şeyleri Allah'a eş koşmanız dolayısıyla O'nun azabından sakınmaz mısınız?

Bunun üzerine kavminin içinden ileri gelen, yani hatırı sayılır ve lider konumunda olan inkarcı bir grup, peygamberin yüksek rütbesini ve peygamberlik makamını hiçesayarak avam tabakasına şöyle dediler: 'Bu, cins ve nitelik açısından sadece sizler gibi bir insandır. Onunla aranızda hiçbir fark yoktur. O, sizin gibi olmasına rağmen, peygamberlik iddiasında bulunarak size üstün gelmek ve başınıza geçmek istiyor. Bu konuyla ilgili olarak ”Celâleyn Tefsiri ”nde şu yorum yapılmıştır: ”O, sizin kendisine uyanlar ve kendisinin de uyulan kimse olmasını istemekle şeref kazanmak ve sizden daha üstün olmak istiyor." Bu inkarcı ileri gelenler, sözlerine şöyle devam ediyorlar: Allah, peygamber göndermek isteseydi, bunu melekleri yani meleklerin içinden seçerek gönderirdi. Biz önceki yani daha önce geçmiş olan atalarımızdan sadece Allah'a ibadeti emretmekten ibaret olan böyle bir şey yani bunun gibi bir söz duymadık.

O, kendisinde sadece delilik bulunan bir adamdır. Yani o aklını yitirmiş bir kimse olduğu için bunları söylüyor. Öyleyse, belli bir süreye, delilikten kurtuluncaya kadar onu gözetleyin bakalım.' Ona karşı sabırlı davranın ve bekleyin.

İman etmelerinden ümidini kestikten sonra: Nuh: 'Ey Rabbim! Beni yalanlamalarından dolayı hepsini yok ederek bana yardım et!' dedi.

Bunun üzerine ona şöyle vahyettik: Gizlice ona şunları bildirdik: ”İha" ve ”vahy" kelimeleri gizlice bildirmek anlamına gelir. 'Denetimimiz., yani gözetimimiz ve korumamız altında ve vahyettiğimiz şekilde nasıl yapılacağını öğrettiğimiz şekilde gemiyi yap. Onu yaparken Biz seni hata etmekten koruruz. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah, Hazret-i Nuh'a gemiyi bir kuş göğsü şeklinde yapmasını vah yetmiştir. emrimiz gelip tandır kaynayınca Buradaki tandır, bildiğimiz ekmek pişirilen tandır, şiddetli bir şekilde kaynayıp galeyana gelince, her türden, erkek ve dişi olmak üzere iki çifti ve bir de daha önce aleyhlerine kâfirlerin helak edilmeleri ile ilgili hüküm verilenler dışındaki aileni, hanımını ve çocuklarım ona yani gemiye al. Nuh'un oğlu Ken'an da, aleyhlerine hükmedilenlerden biriydi. Haksızlık edenler için duâ ederek ve kurtulmalarını isteyerek Bana başvurma. Çünkü onlar, Allah'a eş koşmak suretiyle haksızlık ettiklerinden dolayı mutlaka boğulacaklardır.' Bu büyük suçlarından dolayı boğulmalarına hükmedilmiştir. Böyle olanlar için şefaat edilmez ve şefaat kabul edilmez.

Sen ve ailen ve sana uyanlardan oluşan beraberindekiler gemiye binip yerleşince: 'Bizi, zâlimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun' de. Burada sadece Nuh'un zikredilmesi, onun değerini ortaya koymak, duası ve övgü ifadesinde başkalarından daha geniş olduğunu bildirmek içindir.

Ve de ki: 'Ey Rabbim! Beni, bereketi çok olan hayırlı bir yere indir. Sen indirenlerin en hayırhsısın.' Âyete şu şekilde anlam verilmiştir: ”Ey Rabbim! Beni gemide veya gemiden hayırlı bir yere indir. Sen indirenlerin en hayırhsısın." Bunun üzerine Yüce Allah, onun duasını kabul ederek şöyle buyurmuştur: ”Bizden sana bir selâm ve bereketlerle in." (Hûd: 48) Yüce Allah söz konusu kimseleri gemiden indirdikten sonra, onlara hayır ve bereket lütfetmiş ve bunun sonucu olarak da bütün insanlar, Nuh ve onunla birlikte gemide olanların neslinden dünyaya gelmişlerdir.

Şüphesiz bunda, yani yukarıda anlatılan Hazret-i Nuh'a ve onun kavmine yapılan şeylerde akıllı insanların çıkaracakları birtakım ibretler vardır. Çünkü Biz, ders alanı ve öğüt dinleyeni görmek için kullarımızı bu âyetlerle böyle deneriz. Şüphesiz denemek, tıpkı tuz gibidir. Hakikaten büyük peygamberler Allah'ın imtihan için verdiği sıkıntılara karşı kararlılıkla direnmişlerdir. Onlar, Allah'tan gelen sıkıntılara karşı sabrelmişlerdir. Nuh (aleyhisselâm)'un halini görmüyor musun? Dokuz yüz elli yıl nasıl denenmiş ve o da nasıl sabretmiştir? Nitekim kendisine şöyle denmiştir: ”Zalimler topluluğundan bizi kurtaran Allah'a hamdolsun" de." (Mü'minûn: 28)

Sonra onların ardından, yani Nuh'un kavmini helak ettikten sonra, başka bir nesil varettik. Burada sözü edilen nesil Ad kavmidir. Nitekim Yüce Allah Hûd (aleyhisselâm)'dan söz ederek şöyle buyurmuştur: ”Allah'ın sizi Nuh kavminin yerine getirdiğini düşünün." (A'raf: 69)

Ardından, onlar arasından, neseb bakımından onlardan olan Hûd'u, kendilerine peygamber gönderdik. 'Sadece Allah'a kulluk edin dedik. Çünkü O'ndan başka hiçbir ilâhınız yoktur. Hâlâ. Allah'a ortak koştuğunuz halde, bu davranışlarınızdan dolayı azabından, korkmaz mısınız?' (diyecek) bir peygamber gönderdik. Yani o peygamber vasıtasıyla onlara sadece Allah'a kulluk edin, dedik.

Onun kavminden kâfir olup âhirete ulaşmayı oraya dönmeyi veya orada hesaba çekilmeyi, mükâfat ve ceza ile karşı karşıya gelmeyi yalan sayan ve dünya hayatında çok mal ve çocukla kendilerine refah ve bol rızık verdiğimiz liderleri durumundaki kişilerden oluşan topluluk, avamı saptırmak için onlara dedi ki: 'Bu, yani Hûd, özellikleri ve insan sözleri itibariyle sadece sizin gibi bir insandır; yediğinizden yer, içtiğinizden içer.' Onlar, kınanmak üzere küfürle nitelendirilmişlerdir.

Yemin olsun ki siz, ifade edilen hal ve özelliklerde tıpkı sizin gibi bir insana, yani onun emirlerine uyarsanız, mutlaka ziyana uğrarsınız. Aklınızı kaybeder ve görüşlerinizde aldanırsınız. Çünkü siz kendi değerinizi ve kıymetinizi kaybedersiniz. Bu zümrenin, puta tapanları değil de, hak peygambere tâbi olanları nasıl hüsran içinde saydıklarına bir bak!

Siz öldüğünüz, toprak ve et ve sinirleri kalmamış kuru kemik yığını haline geldiğiniz zaman, size kabirlerinizden, tıpkı eskiden olduğunuz gibi, diri olarak size (kabirlerinizden) çıkarılacağınızı mı vaadediyor?

Heyhat! Size vaadedilen şey gerçekleşmekten ne kadar uzak!

Hayat, sadece, geçici ve kısa süreli olan dünya hayatından ibarettir. Sürenin bitimine kadar bir kısmımız ölürken, bir kısmımız da doğar. Bunun ötesinde başka bir hayat yoktur. Ve biz,- Ey Hûd- iddia ettiğin gibi, öldükten sonra, yeniden diriltilecek değiliz. Bu insanların kalblerin in nasıl körleştiğine dikkat edin. O kadar ki, tekrar varetmenin ilk varetmeden daha kolay olduğunu; bir şeyi yoktan meydana getirmeye gücü olanın, ikinci defa tekrar meydana getirmeye gücü yeteceğini düşünmemektedirler.

Bu, yani Hûd (aleyhisselâm), peygamberliği ve öldükten sonra dirilmeyi iddia etmesi konusunda sadece Allah'a yalan uyduran bir adamdır; ona inanmıyoruz.' Onu tasdik etmiyoruz.

Hûd: Onların iman etmesinden ümidini kestikten sonra: 'Ey Rabbim! Beni yalancı saymalarından ve onda ısrarlarından dolayı onlara karşı bana yardım et' ve onlardan intikamımı al dedi.

Yüce Allah da onun duasını kabul ederek, şöyle buyurdu: 'Pek yakında, inkârdan ve yalanlamalarından dolayı elbet pişman olacaklardır.' Bu pişmanlık, azabı gördüklerinde açıkça ortaya çıkacaktır.

Derken, bir hak olmak üzere onları bir çığlık, yani Cebrail’in çığlığı yakaladı ve kendilerini, tıpkı faydasız sel süprüntüsü gibi çer çöp yaptık. Zalim toplumun canı cehenneme! Cebrail’in bu korkunç çığlığından dolayı ödleri kopmuş ve ölüp gitmişlerdir. Çığlık anlamındaki ”sayha", sesi yükseltmek, bağırmaktır. Celâicyn Tefsirinde şöyle denmiştir: ”Onları, azap çığlığı yakalamıştır."

Sonra onların ardından yani sözü edilen nesillerin helak edilmesinden sonra, başka nesiller varettik. Ad kavminin yok olup gitmesinden sonra Sâlih, Lût, Şuayb ve diğer peygamberlerin kavimleri varedilmiştir. Bu sebeple her ümmet, Allah'ın kendilerine muhtaç olmadığını ve peygamberlerin davetini kabul etmeleri halinde bunun faydasının kendilerine ait olduğunu bilmelidirler.

Helak edilen hiçbir ümmet, ecelini tayin edilen helak vaktini ee öne alabilir ve ne de bu süreyi bir saat veya bir an olsun erteleyebilir.

Sonra peygamberlerimizi peşpeşe gönderdik. Her ümmet, peygamberi, tebliği için açık delillerle kendilerine geldikçe, ona yalan isnad etmiştir. Biz de onları, birbiri ardından yok ettik. Yok edildikten sonra da onları daha sonrakiler için efsane yaptık. Yani onlardan, geriye geceleri anlatılıp hayretle dinlenen hikâyelerden başka bir şey kalmamıştır. Burada geçen ”efsane" kelimesinin Arapçası olan ”ehâdis", eğlence ve hayret için anlatılan efsane demek olan ”uhdûse" kelimesinin çoğuludur. Burada bu kelimeyle, hayret ve şaşkınlık anlamı kastedilmiştir. ”U'cûbe" kelimesinin çoğulu olan ”eacib" kelimesine benzer İman etmeyen toplumun canı cehenneme! Bu âyette geçen ”kavm" kelimesi nekre, yani belirsiz olarak gelmiştir. Ancak daha önce geçen kırk birinci âyetteki ”el-kavm", nıarife yani belirli bir kelime olarak geçmiştir. Çünkü orada belirli bir topluluktan söz edilmektedir.

Sonra Mûsa ve kardeşi Harun'u, Firavun ve kavmine, Mısır'ın yerlilerinden olan kıpt kavminin ileri gelenlerine mucizelerimiz ve açık bir delille gönderdik. Sözü edilen mucizeler: el, âsâ, tufan, çekirge, haşerat, kurbağa, kan, ürün darlığı ve vebadan ibaret dokuz mucizedir. Hasmı alt eden açık delil ise, ”âsâ"dır. Bu, diğer mucizelerden daha üstün olduğu için, Yüce Allah onu özellikle zikretmiştir. Fakat onlar, iman etmeye ve tâbi olmaya yanaşmaksızın büyüklüğe kapıldılar. Kibir ve azgınlıkta haddi aşarak ululuk taslayan bir toplum oldular. Yani onlar, âdetleri kibirlenmek ve azmaktan ibaret olan bir toplum haline gelmişlerdi.

Sonra Mûsa ve kardeşi Harun'u, Firavun ve kavmine, Mısır'ın yerlilerinden olan kıpt kavminin ileri gelenlerine mucizelerimiz ve açık bir delille gönderdik. Sözü edilen mucizeler: el, âsâ, tufan, çekirge, haşerat, kurbağa, kan, ürün darlığı ve vebadan ibaret dokuz mucizedir. Hasmı alt eden açık delil ise, ”âsâ"dır. Bu, diğer mucizelerden daha üstün olduğu için, Yüce Allah onu özellikle zikretmiştir. Fakat onlar, iman etmeye ve tâbi olmaya yanaşmaksızın büyüklüğe kapıldılar. Kibir ve azgınlıkta haddi aşarak ululuk taslayan bir toplum oldular. Yani onlar, âdetleri kibirlenmek ve azmaktan ibaret olan bir toplum haline gelmişlerdi.

Bu yüzden, öğüt üslubuyla aralarında şöyle dediler: 'Kavimleri yani, İsrail oğulları bize kul gibi boyun eğerken, bizler gibi olan iki insana mı inanacağız?' Biz onlara inanmayız ve zaten inanmamıza da gerek yoktur. Âyet-i Kerimede sözü edilenler, bu ifadeleriyle Hazret-i Mûsa ve Harun'un peygamberlik makamından olan üstün değerlerini küçük düşürmeye yönelmişlerdir.

Böylece onları yani Hazret-i Mûsa ve Harun'u yalanladılar. Yani onları yalanlamakta ısrar ettiler. Bu yüzden, Kızıldeniz'de boğulmak suretiyle yok edilenlerden oldular.

Yemin olsun ki Biz Mûsa'ya- Onların yok olmasından ve İsrail oğullarının kurtulmasından sonra- belki doğru yola gelirler ve kapsadığı emir ve hükümlere göre amel ederler diye kitabı yani Tevrat'ı verdik.

Meryem oğlunu yani İsa'yı ve annesini de hiçbir insan yaklaşmadan ondan doğmasıyla, büyük kudretimizi gösteren bir mucize kıldık. Uyun isimli tefsirde müellif şöyle demşitir: ”Âyette sözü edilen bu mucize, Hazret-i Mûsa'dan sonra İsrail oğulları için ders olacak bir mucizedir. Çünkü İsa (aleyhisselâm), beşikteyken konuşmuş ve ölüleri diriltmiştir. Hazret-i Meryem ise İsa'yı, bir erkekle ilişki kurmadan doğurmuştur. Dolayısıyla her ikisi de kesin mucizedir. Ancak bu mucizelerden birinin dile getirilmesiyle yetinilmiştir. Rivayete göre Hazret-i Peygamber Mekke'de bir sabah namazı kılarken, ”Müminim Sûresi"ni okumaya başlamış; İsa (aleyhisselâm) ve annesinin geçtiği âyete gelince gözleri yaşla dolarak boğazı düğümlenmiş artık okuyamaz olmuştur. Ve onları, oturmaya müsait, meyvesi, ekini olan, pınarı bulunan yüksek bir yere yerleştirdik. O yeri, onların barınağı ve ikametgâhı yaptık. Orası, Beyt-i Makdis’in bulunduğu ”İliyâ"dır. Gerçekten İliyâ yüksek bir yerdir. İmam Süheylî şöyle demiştir: ”Meryem, oğlu İsa çocukken onunla birlikte Suriye'de Şam'ın ”Nasıra" adındaki bir köyüne sığınmıştır. Hristiyanlar da Nesârâ adını buradan almışlardır."

Ey Peygamberler! Temiz olan şeylerden yeyin ve iyi amellerde bulunun. Çünkü Ben, yapmakta olduğunuz gizli ve açık bütün amellerinizi çok iyi bilirim ve size ona göre muamele ederim. Âyette, bütün peygamberlere hitap vardır. Bu hitap, onlara sadece burada yapılan tek bir hitaptan İbaret değildir. Çünkü onlar, farklı zamanlarda gönderilmişlerdir. O halde âyetteki ifadenin anlamı, onlardan her peygamber kendi döneminde bu sözün muhatabı olmuştur, demektir. Yani Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Her peygambere şöyle dedik: 'Temiz şeylerden ye ve iyi amel yap.'" Zaten sizden istenen ve Rabbinizin katında değer ifade eden şey de iyi ameldir. Öte yandan âyet, şu iddiada bulunan bazı sapık kişilerin sözlerini reddetmektedir: ”Kul, sevgide zirveye ulaşıp kalbini arındırınca, iyi amellerden sayıları zahiri ibadetler ondan düşer ve artık ibadeti, tefekkür etmekten ibaret olur." Bu anlayış, küfür ve sapıklıktır. Çünkü sevgi ve iman konusunda insanların en mükemmeli peygamberler ve özellikle Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'dır. Aynı zamanda âyet, rahiplerin temiz şeyleri terketme anlayışlarının yanlışlığını da göstermektedir. Ragıb İsfahanî, ”temiz anlamına gelen: Tay yi b' kelimesiyle ilgili olarak: Tayyib, aslında duyu organlarının ve nefsin hoşlandığı şeydir" demiştir. Dinde temiz sayılan yiyecekler, meşru şekilde alınması caiz olan yerden alınan yiyeceklerdir. Bu usûlle alındıkça temiz olurlar. Hadis-i şerifte de şöyle buyrulmuştur: ”Allah temizdir ve ancak temiz olan şeyi kabul eder." İsa (aleyhisselâm), annesinin ip bükme işinden geçiniyordu. Hazret-i Peygamberin rızkı ise ganimetlerdendir. Bu rızık, iyilerin iyisinden sayılır. İmam Gazalî (Allah ona rahmet etsin) şöyle demiştir: ”Dış görünüşü itibariyle iyi ve düzgün olan bir insanın hediyesini ve bağışını almada bir sakınca yoktur. Zaman bozuldu, diyerek hakkında araştırma yapmak gerekmez. Çünkü bu hareket, söz konusu Müslümana kötü niyet beslemek anlamına gelir. Oysa insan, Müslümana iyi niyet beslemek zorundadır." Ebu'l-Ferec İbnü'l-Cevzî de şu hususu dile getirmiştir: ”Dünyayı mubah olan şeyler arasında saymak, kişiye zulmet ihdas ederse, haramı tasarlaması ne olur? Güzel koku suyun özelliğini değiştirince, o suyla abdest almak caiz olmaz. Bu duruma göre köpek salyasıyla abdest almak nasıl mümkün olsun? Bu sebeple büyüklerden birisi şöyle demiştir: 'Mubah olan şeylere alışıp, tutkun olan, Allah'a yakarış hazzından mahrum olur."

İşte sizin bu ümmetiniz, İslâm ve tevhid ümmeti tek bir ümmettir. Temel dini esasları bir olup zamanın değişmesine karşılık değişikliğe uğramayan bir ümmet ve bir şeriattır. Her ne kadar furûatta birtakım farklılıklar varsa da bu, dinde gerçek anlamda ihtilâf sayılmaz. Nitekim özürlü ve özürsüz kadının, sorumlulukları farklıysa da, dinleri birdir. Ben de ilâhlıkta herhangi bir ortağım olmaksızın sizin Rabbinizim. O halde, sözüme muhalefet etmekte Benden korkun. Âyetin muhatapları hem peygamberler ve hem de ümmetlerdir. Emir, peygamberlerle ilgili olunca, harekete geçirmek ve teşvik etmek; ümmetle ilgili olunca da, sakındırmak ve gerekli kılmak şeklinde anlaşılır. "Tefsir-i Kebir"de şu hususa yer verilmektedir: ”Âyetin muhtevasında. Yüce Allah'ı tanıma ve O'na karşı gelmekten sakınmayla ilgili hususlarda herkesin dininin bir olduğu konusunda bir uyarı vardır."

Fakat onlar aralarında din işlerini parçaladılar. Farklı dinler haline getirdiler. Bu gruplardan her grup seçtikleri dini beğenmektedir. Her biri kendi yanında bulunan din veya kitabın hak olduğuna inanmakta ve bununla sevinmektedir.

Sen onları, bir süreye, ölümlerine veya azapla karşı karşıya kalıncaya kadar sapıklıklarıyla başbaşa bırak. Onların bilgisizlikleri, boyu aşan ve örten suya benzetilmiştir. Yani, bölük pörçük olan kâfirleri kendi hallerine terket. Kalbini onlarla meşgul etme ve dağınık olmalarına aldırma. Bu mesajın amacı, inanmayanları dünya ve âhiret azabıyle korkutmak. Hazret-i Peygamber’i teselli etmek ve onu, azabı hak edenlerin acele azaba uğramalarını istemekten ve azabın geciktirilmesine karşı sabırsızlık göstermekten alıkoymaktır.

Onlar, yani kâfirler sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz servet ve oğullarla onlara faydalar sağlamak, hayır ve ikram olacak şeyler için koşuşturuyoruz? Hayır, onlar işin farkına varamıyorlar. Bu koşuşturmayı asla yapmayız. Zaten onlar, hiçbir şeyin farkında değillerdir; tıpkı akıl ve şuurdan yoksun hayvanlar gibidirler. Çünkü onlar, bu yardım ve desteğin, kademeli bir şekilde günahlarının artmasına sebep olduğunu düşünüp anlamaları gerekirken, bunun kendi yararlan için bir koşuşturma olduğunu sanıyorlar. Yüce Allah hadis-i kudsîde şöyle buyurmuştur: ”Kulum, ona Benden daha uzak olmasına rağmen kendisine dünyada bolluk vermeme seviniyor mu? Mü'min kulum da kendisine Benden daha yakın olmasına rağmen ondan dünyayı kısmama sabırsızlanıyor mu?" Âyet-i kerime de özellikle oğullarının belirtilmesi, onlarla çok fazla öğündüklerinden kaynaklanmaktadır.

Onlar, yani kâfirler sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz servet ve oğullarla onlara faydalar sağlamak, hayır ve ikram olacak şeyler için koşuşturuyoruz? Hayır, onlar işin farkına varamıyorlar. Bu koşuşturmayı asla yapmayız. Zaten onlar, hiçbir şeyin farkında değillerdir; tıpkı akıl ve şuurdan yoksun hayvanlar gibidirler. Çünkü onlar, bu yardım ve desteğin, kademeli bir şekilde günahlarının artmasına sebep olduğunu düşünüp anlamaları gerekirken, bunun kendi yararlan için bir koşuşturma olduğunu sanıyorlar. Yüce Allah hadis-i kudsîde şöyle buyurmuştur: ”Kulum, ona Benden daha uzak olmasına rağmen kendisine dünyada bolluk vermeme seviniyor mu? Mü'min kulum da kendisine Benden daha yakın olmasına rağmen ondan dünyayı kısmama sabırsızlanıyor mu?" Âyet-i kerime de özellikle oğullarının belirtilmesi, onlarla çok fazla öğündüklerinden kaynaklanmaktadır.

Onlar ki, Rablerinin azabının korkusundan titrerler. Burada ”korku" şeklinde çevirdiğimiz ”haşyet" saygıyla karışık korkudur. Hasan Basriden naklen şöyle denmiştir: ”Mü'min iyilik ettiği halde Allah'tan korkar; kâfir ise kötülük etmesine rağmen kendisini emniyette hisseder."

Gerek âlemde varolan ve gerekse indirilen Rablerinin âyetlerine inanırlar. Söz ve fiille onları yalanlamazlar, takdik ederler.

Rablerine açık ve gizli ortak koşmazlar. Bunun için ”Rablerine iman edenler" yerine ”âyetlerine inanma" diye ifade edilmiştir. Cüneyd Bağdadî, şirkle ilgili olarak şöyle demiştir: ”Bir kimse gönlünü kontrol edip onda Rabbinden daha ulu ve daha üstün bir şey görürse, O'na şirk koşmuş veya benzer tutmuş olur."

Ve Rablerine dönecekleri için, verdiklerini, hayır ve iyilikleri, verdikleri zekât ve bağışları yürekleri çarparak verirler. Onlar, kendilerinden kabul edilmez korkusunu ve yerini bulmaz endişesini taşıyarak infakta bulunurlar. Yoksa korkuları, sırf Allah'a dönmekten dolayı değildir.

İşte onlar, üstün niteliklerle nitelenen kişiler iyiliklere koşuşurlar ve onun için önde giderler. Bu kimselere iyi amellerden dolayı vadedilen peşin hayırlar, âhiretten önce, dünyada verilmiştir. Nitekim iyilikler için yarışanlar, yarışı kazananların derecesini elde ederler.

Biz, hiç kimseye gücünün üstünde teklifte bulunmayız. Mukatil b. Süleyman şöyle demiştir: ”Ayakta duramayan oturarak namaz kılsın; oturamayatı ise işaretle kılsın." Harirî de: ”Allah, kullarını kendisini hakkıyle tanımalarından sorumlu tutmamış, ancak güçleri ölçüsünde tanımaktan sorumlu tutmuştur. Eğer Allah, hak ettiği kadar tanımalarından sorumlu tutsaydı, O'nu gereği gibi tanıyamazlardı. Çünkü Yüce Allah'ı, kendisinden başka hiç kimse gereği gibi tanıyamaz" demiştir. Katımızda gerçeği, doğruyu söyleyen bir kitap, amel defterleri vardır. Burada, herkesin ameli tesbit edilmiştir. O kitapta, gerçeğe uymayan bir şey bulunmaz. O, sadece hakikati ortaya koyar ve tıpkı konuşan birinin açıklamada bulunduğu gibi bakana doğruyu açıklar. Ve onlara, mükâfatın azaltılması veya azabın artırılması suretiyle asla haksızlık edilmez.

Hayır, onların yani kâfirlerin kalbleri bundan, Kur'ân'da açıklanan bu şeyden habersizdir. Ondan gafildirler. Ayrıca onların bundan, yani bu sayılanladan başka birtakım daha nice amelleri vardır ki... Onlar, Kur'ân'da kendilerini kınama tarzında gelecek olan çeşit çeşit küfürleri ve isyanlarıdır. Onlar bu işleri yapar dururlar. Onlar bu tür davranışları alışkanlık haline getirmişlerdir.

Nihayet, bolluk içinde olanlarını, uhrevî azap ile yakaladığımız zaman, yani onlar, varlıklı olanlarıyla elebaşlarının yakasına yapışıncaya kadar o işlerine devam eder dururlar. Varlıklılarını yakaladığımız zaman da hemen feryadı basarlar. Yani, o anda aniden yardım için feryat etmeye başlarlar ve kurtuluş için yalvarıp yakarırlar.

Onlara: 'Bugün artık boşuna feryat etmeyin! deriz. Âyette, korkutmak ve feryat etme vaktinin kaçırıldığını bildirmek için, kıyamet gününden ibaret olan gün, özellikle dile getirilmiştir. Çünkü size sizi abluka altına alan azaptan kurtaracak bir yardımımız dokunmaz.'

Dünyada iken faydalanasınız diye Size âyetlerim okunduğu zaman, buna karşı kibirlenerek kitabımı inkâr ederek arkanızı dönüp gidiyor, gerisin geriye topukların üzerine dönüp kaçıyor ve âyetlerimi dinlemek istemiyor, geceleyin, Kur'an hakkında, saçmalayıp duruyordunuz. Nitekim müşrikler, Kabe'nin etrafında toplanarak Kur'an aleyhinde bulunuyor ve düzenledikleri gece toplantılarında yerine göre onu sihir ve şiir olarak adlandıran ve böylece onları küçümseyen sohbetler yapıyorlardı. Âyet-i Kerimede, geceyi, Allah'a itaat dışında şeylerle geçirmenin kınandığına işaret edilmiştir. Nitekim Kurtubî şöyle der: ”Yatsı namazından sonra sohbete dalmak ittifakla hoş görülmemiştir. Çünkü namazlar, insanların hatalarını örtmüştür. Artık emin olarak uyuyabilirler. Amelleri kaydeden melekler, insanın amel defterlerini ibadetlerini kaydederek kapatmışlardır. Eğer bundan sonra gece sohbetine devam ederlerse anlamsız sözlere dalarlar ve dolayısıyla son kayıt bu sözler ve anlamsız ifadeler olur." Öte yandan fıkıh âlimi Ebu'l-Leys bu konuda şöyle demiştir: ”Gece sohbeti üç çeşittir: 1. İlmî müzakerelerden ibaret olan sohbet. Bu sohbet uykudan daha hayırlıdır. Çünkü bunda, hayır vardır ve insanlara iyilik hedeflenir. 2. Geçmişe ait efsaneler, alay ve gülmekten ibaret olan sohbet. Bu ise mekruh sayılmıştır. 3. Yalan ve anlamsız sözlerden kaçınarak sırf kaynaşmak için yapılan sohbet. Bu sohbette herhangi bir sakınca söz konusu değildir. Ancak, genelde gece sohbeti nehyedildiği için bu sohbeti terketmek daha iyidir. Fakat herhalükârda illâ bu sohbeti yapacak olurlarsa, sonunda Allah'ı zikretmeye, tesbih etmeye ve O'ndan af dilemeye yönelmeleri gerekir. Böylece hayra dönmüş olurlar. Nitekim Hazret-i Peygamber, sohbet mahallinden kalkacağı sırada şöyle duâ ederdi: ”Bütün noksanlıklardan uzak olan Allah'ım! Sana hamdeder, senden başka hiçbir ilâhın olmadığına tanıklık eder, sana sığınır ve sana tevbe ederim." Sonra da; ”Bunları bana Cebrail öğretti" derdi.

Dünyada iken faydalanasınız diye Size âyetlerim okunduğu zaman, buna karşı kibirlenerek kitabımı inkâr ederek arkanızı dönüp gidiyor, gerisin geriye topukların üzerine dönüp kaçıyor ve âyetlerimi dinlemek istemiyor, geceleyin, Kur'an hakkında, saçmalayıp duruyordunuz. Nitekim müşrikler, Kabe'nin etrafında toplanarak Kur'an aleyhinde bulunuyor ve düzenledikleri gece toplantılarında yerine göre onu sihir ve şiir olarak adlandıran ve böylece onları küçümseyen sohbetler yapıyorlardı. Âyet-i Kerimede, geceyi, Allah'a itaat dışında şeylerle geçirmenin kınandığına işaret edilmiştir. Nitekim Kurtubî şöyle der: ”Yatsı namazından sonra sohbete dalmak ittifakla hoş görülmemiştir. Çünkü namazlar, insanların hatalarını örtmüştür. Artık emin olarak uyuyabilirler. Amelleri kaydeden melekler, insanın amel defterlerini ibadetlerini kaydederek kapatmışlardır. Eğer bundan sonra gece sohbetine devam ederlerse anlamsız sözlere dalarlar ve dolayısıyla son kayıt bu sözler ve anlamsız ifadeler olur." Öte yandan fıkıh âlimi Ebu'l-Leys bu konuda şöyle demiştir: ”Gece sohbeti üç çeşittir: 1. İlmî müzakerelerden ibaret olan sohbet. Bu sohbet uykudan daha hayırlıdır. Çünkü bunda, hayır vardır ve insanlara iyilik hedeflenir. 2. Geçmişe ait efsaneler, alay ve gülmekten ibaret olan sohbet. Bu ise mekruh sayılmıştır. 3. Yalan ve anlamsız sözlerden kaçınarak sırf kaynaşmak için yapılan sohbet. Bu sohbette herhangi bir sakınca söz konusu değildir. Ancak, genelde gece sohbeti nehyedildiği için bu sohbeti terketmek daha iyidir. Fakat herhalükârda illâ bu sohbeti yapacak olurlarsa, sonunda Allah'ı zikretmeye, tesbih etmeye ve O'ndan af dilemeye yönelmeleri gerekir. Böylece hayra dönmüş olurlar. Nitekim Hazret-i Peygamber, sohbet mahallinden kalkacağı sırada şöyle duâ ederdi: ”Bütün noksanlıklardan uzak olan Allah'ım! Sana hamdeder, senden başka hiçbir ilâhın olmadığına tanıklık eder, sana sığınır ve sana tevbe ederim." Sonra da; ”Bunları bana Cebrail öğretti" derdi.

Onlar, yani kâfirler bu sözü, yani Kur'an'ı hiç düşünmediler mi? Yani onlar, Kur'ân'a karşı yaptıkları kötülüklere ek olarak büyüklük taslamaları ve gerçeği terk ile ilgili yaptıklarını, ifadesinin eşsizliğini, gayb âleminden haber vermesini ve Rablerinden bir gerçek olduğunu bilip iman etmeleri gereken Kur'an'ı düşünmeden mi yapmışlardır? Yoksa onlara, geçmişteki atalarına gelmeyen bir şey -bir kitap- mi geldi? Ki, bu yüzden Kur'an'ı yadırgayıp küfre ve sapıklığa düşmüşlerdir.

Yoksa peygamberlerini, O'nun güvenilirliğini, doğruluğunu ve ahlâk güzelliğini henüz tanıyamadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? O'nun peygamberliğini bu sebeple mi tanımıyorlar? Oysa peygamber’in durumunu bilmemeleri söz konusu değildir. Bu yüzden inkârlarının geçersizliği ortaya çıkmıştır.

Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar? Başka bir kınamaya geçilmiştir. Yani, yoksa onlar, insanların en akıllısı, en zeki ve en şahsiyetlisi olmasına rağmen, onda bir deliliğin olduğunu mu söylüyorlar? Hayır! Aksine o, kendilerine hakkı getirmiştir. Yani durum, onların gerek Kuran ve gerekse peygamber hakkında iddia ettikleri gibi değildir. Aksine o kendilerine, hiçbir şekilde yan çizmeye ve bâtıla yönelmeye imkân olmayan gerçeği getirmiştir. Fakat onların çoğu haktan sadece bu haktan değil, sırf hak olduğu için bütün gerçeklerden hoşlanmamaktadırlar. Çünkü onların cibiliyetlerinde bozukluk ve sapıklık vardır. Âyet-i kerimede bu niteliğin insanların büyük kısmında bulunan bir nitelik olarak yer alması, onların, apaçık haktan hoşlanmamalarına ters değildir. Çünkü bütün peygamberlerin kavmi, çoğunlukla inatçıydı. Nitekim Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Yemin olsun ki, onlardan önce gelip geçenlerin çoğu sapılmıştı." (Sâffât: 71) Şu halde azınlık, tıpkı değerli mücevherat ve çiçekler gibi, imana müsaittirler. Çoğu da, değersiz taşlar ve kurumuş bitkiler gibi, işe yaramayanlardır. Halkın çoğunun durumu böyledir. Fakat şahsiyetli ve temiz insanlar, onlar gibi değillerdir. Dinî emirlerle mükellef olmaları onların sadece şereflerini artırmaktadır. Hadis-i Kudsî de şöyle buyrulmuştur: ”Rabbin, zincirlerle cennete sevkedilen zümreye şaşmıştır. ”(?)

Eğer hak, hoşlanmadıkları Kur'an onların arzularına, kâfirlerin isteklerine uygun olarak inmek suretiyle uysaydı, mutlaka gökler, yer ve bunlarda bulunanlar, melekler, insanlar ve cinler bozulur giderdi. Düzeni bozulur nizam ve intizam kalmazdı. Hayır, Biz onlara şan ve şereflerini getirdik. Âyet-i kerimede, inanmayanlar hakkı kötü görmeleri sebebiyle kötülemekten dünya ve âhiret şan ve şereflerinin kendisinde bulunduğu Kurandan yüz çevirmelerinin çirkinliğinin ifade edilmesine geçilmiştir. Nitekim Yüce Allah bu konuda şöyle buyurmuştur: ”Şüphesiz Kur'an, sana ve kavmine bir öğüttür, bir şereftir..." (Zuhruf: 44) Buna göre âyetin anlamı şöyle olmaktadır: ”Hayır. Biz onlara, bütünüyle kabul etmeleri gereken şan ve şereflerini getirdik." Fakat onlar, kendi şereflerine yönelmenin ve özen göstermenin gerekli olmadığı şeye değil de, şu andaki hallerinin ıslahına ve gelecekteki şereflerine sırt çeviriyorlar. Aşağıdaki âyetle de, başka bir yönden azarlamaya geçilerek şöyle buyuru Imuştur:

Yoksa sen onlardan bir vergi mi istiyorsun? Yani onlar, senin peygamberliği tebliğ etmene karşılık onlardan bir ücret istediğini mi sanıyorlarda bundan dolayı mı sana inanmıyorlar? Rabbinin vergisi daha hayırlıdır. Dolayısıyla onlardan bir ücret isteme. Çünkü Rabbinin dünyadaki rızkı ve âhiretteki mükâfatı, daha fazla ve daha sürekli olduğu için senin için ondan daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en iyisidir. Yani bir bedel olarak verenden daha iyidir. Çünkü Allah'ın verdiği şey kesilmez değişikliğe uğramaz.

Gerçekten sen onları selim aklın doğruluğuna şahit olduğu, içinde hiçbir eğriliğin bulunmadığı doğru bir yola davet ediyorsun.

Âhirete inanmayanlar ise, -Dünya hayatından başka bir hayatın olmadığını iddia ettikleri için, kendilerini kötüleme babından böyle nitelenmişlerdir.- Kendilerini davet etmekte olduğun hak yoldan ısrarla sapmaktadırlar. Çünkü âhirete inanmak, hakkı istemeye götüren en güçlü sebeplerden biridir. Rivayete göre Harun Reşit, hacdan dönerken Kûfe'de birkaç gün kalmış ve oradan ayrılacağı bir sırada yoluna Deli Behlül çıkmış ve en tiz sesiyle üç defa: ”Harun!" diye bağırmış, Bunun üzerine Harun, hayretle: ”Bana kim sesleniyor? diye sormuş. Yanındakiler: ”Deli Behlül" diye cevap vermişler. Bunun üzerine Harun, durmuş perdenin kaldırılmasını emrederek, (çünkü insanlarla perde arkasından konuşuyormuş) Deli Behlül'e: ”Beni tanıyor musun?" diye sormuş. Behlül: ”Evet, seni tanıyorum" demiş. Harun: ”Kimim ben?" demiş. Behlül: ”Sen, batıda bulunduğun sırada doğuda birinin haksızlığa uğraması halinde, Allah'ın kıyamet günü bundan dolayı hesaba çekeceği kişisin" demiş. Behlül'ün bu sözünden etkilenen Harun Reşit ağlayarak ona şöyle demiş: ”Durumumu nasıl görüyorsun?" Behlül: ”Durumunu Allah'ın kitabına arzet. Nitekim Allah şöyle buyurur: ”İyiler mutlaka cennette ve kötüler ise mutlaka cehennemdedir." (İnfitâr: 13-14) Bunun üzerine Harun Behlül'e: ”Amellerimiz nerede?" diye sormuş. Behlül: ”Allah, ancak takva sahiplerinden kabul eder." (Mâide: 27) âyetini okumuş. Harun Reşit: ”Allah'ın Rasûlüne olan yakınlığımız nerede?" diye sormuş. Deli Behlül: ”Sûra üflendiği zaman, o gün, aralarında soy yakınlığı kalmaz. Birbirlerine de bir şey soramazlar." (Müminün: 101 ) âyetini okumuş. Harun Reşit: ”Allah'ın Rasûl ünün bize olan şefaati nerede?" diye sorunca Behlül: ”O gün şefaati, sadece Allah'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseye fayda verir" (Tâhâ: 109) âyetini okumuş. Harun Reşit Behlül'e: ”Bir ihtiyacın var mı" diye sormuş. Behlül: ”Evet, günahlarımı bağışlamanı ve beni cennete koymanı istiyorum" demiş. Harun: ”Bu iş benim elimde değildir. Duyduk ki senin borcun varmış. Senin adına ödeyelim" demiş. Behlül: ”Borç, borçla ödenmez. Onun için insanların mallarını kendilerine ver" cevabını vermiş. Harun Reşit: ”Öyleyse sana, ölünceye kadar bir maaş bağlanmasını emredeyim mi?" demiş. Behlül: ”Biz, Allahu teâlâ'nın iki kuluyuz. O hiç seni hatırlarda beni unutur mu?! Ne dersin?" demiş. Harun Reşit, Deli Behlül un nasihatlerini kabul ederek yoluna devam etmiştir.

Eğer onlara acıyıp da içinde bulundukları kötü hali, başlarına gelen kıtlık ve kuraklığı giderseydik, küfürde, büyüklük taslamada, peygambere ve müminlere düşmanlıkta ki aşırılıklarında şaşkın bir halde azgınlıklarında direnir dururladı. Yani onlar, hidayetten dolayı şaşkınlık ve sapıklıkta da tereddüt içindedirler. Bu sebeple, yolla ilgili hiçbir bilgisi ve tecrübesi olmayan birinin çölde yolunu kaybederek nereye gideceğini bilmediği gibi, onlar da nereye yöneleceklerini bilmemektedirler. Nakledildiğine göre Surname b. Esâl el-Hanefi Müslüman olunca yemame'ye gitmiş ve Mekke halkının erzakına engel olmuştu. Bu arada Allahu teâlâ, Mekke'lileri büyük bir kıtlıkla karşı karşıya bırakmış; hatta bu kıtlıktan dolayı onlar, deve tüyü ve kanla beslenmek zorunda bile kalmışlardı. Bu vahim durum karşısında Ebû Süfyan, Medine'ye Hazret-i Peygambere gelerek: ”Allah için, hısım ve akrabalığın hakkı için dileğimi yerine getirmeni istiyorum. Sen, âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?" demiş. Hazret-i Peygamber: ”Evet, ediyorum" buyurmuş. Ebû Süfyan: ”Babaları kılıçla, çocukları da açlıktan öldürdün. Hiç değilse bu kıtlığın giderilmesi için Allah'a duâ et!" demiş. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber, söz konusu kıtlığın giderilmesi için Allah'a duâ etmiş ve Allah da onları bu sıkıntıdan kurtarmıştır. İşte bu âyet, bu olay üzerine inmiştir. Vasiri şöyle demiştir: ”İlimin azgınlığı vardır, o, ilimle övünmek; maldaki azgınlık, cimrilik; amel ve ibadetteki azgınlık, gösteriş ve şöhret; nefisteki azgınlık ise nefsin arzularına boyun eğmektir."

Yemin olsun ki Biz onları, yani Mekke halkını dünyevî azapla sıkıntıya düşürdük. Bu azap Bedir savaşında kendilerine gelen ölüm ve esarettir. Ama yine de Rablerine boyun eğmediler ve niyazda da bulunmuyorlar. Yani, azgınlığa ve büyüklük taslamaya devam edip durdular.

Nihayet üzerlerine, azabı çok çetin olan bir kapı açtığımız zaman, ki bu âhiret azabıdır, birde bakarsın ki onun içinde şaşkın, bütün hayırlardan ümitlerini kesmiş bir halde kalırlar. Yani Biz, kendilerini ölüm, esaret ve açlık gibi her çeşit sıkıntı ile denedik. Fakat onların, hakka boyun eğdikleri ve İslâm'a yöneldikleri görülmemiştir. Ebu Yezid Bestamî şöyle demiştir: ”Otuz yıl sabırla ibadete devam ettim. Bu arada bana biri şöyle söyledi: ”Ey Ebû Yezid! Allah'ın hazineleri, gök ve yerde bulunanların ibadetleriyle doludur. O'na ulaşmak istersen, boyun eğmen ve muhtaç halde olman gerekir." Bu ifadeden, azabın ancak kulluğun Allah'a tahsis edilmesiyle kesileceği anlaşılmaktadır. Yüce Allah'tan, bizden nefsin zulmünü gidermesini ve bizi insanlık ve ilâhî nurla nurlandırmasını dileriz.

Sizin menfaatiniz için kulakları, gözleri ve kalbleri yaratan O’dur. Yüce Allah burada, menfaatlerin çoğu onlarda olduğu için özellikle bu üç duyu organından söz etmiştir. Bu üstün nimetlere ne kadar az şükrediyorsunuz! Çünkü şükretmede asıl olan şey, nimetleri varediliş hikmetlerine uygun olarak kullanmaktır. Bu âyet-i kerimede şu üç hususa işaret edilmiştir: 1. Allah'ın kulak, göz ve kalblerden ibaret bu üstün nimetleri lütfettiğini ortaya koymak. 2. Kullardan, söz konusu nimetlere şükretmelerini istemek. 3. İçlerinden çok azı şükrettiği için kullardan yakınmaktır. Nitekim Yüce. Allah bu konuda şöyle buyurmuştur: ”...Kullarımdan şükredenler azdır." (Sebe: 13) Sözü edilen nimetlerden dolayı şükretmek, o organları, nimet veren Allah'a itaat ve O'na kulluk yolunda kullanmaktır. Kulağın şükrü, onu kötü şeyleri dinlemekten alıkoymak, sadece Allah için ve O'ndan gelen mesajları dinlemektir. Gözün şükrü, haram şeylere bakmaktan gözü alıkoymak, sadece Allah için ve O'na bağlı olarak ibret gözüyle bakmaktır. Kalbin şükrü ise, kötü ahlâktan kalbi arındırmak, lüzumsuz şeylerden ilgisini kesmektir. Bu durumda kalb Allah'tan başkasını görmez ve yalnızca O'nu sever.

Ve sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur. Dağılmış bir halde iken kıyamet günü Sadece O'nun huzurunda toplanacaksınız. O halde, niçin O'na inanıp şükretmiyorsunuz?

Hiçbir ortağı bulunmadan hayat veren ve öldüren O'dur. Gece ile gündüzün birbirini izlemesi de ve uzayıp kısalmasında O'nun (esenidir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız? Bu âyetlerden habersiz misiniz? Hepsinin bizden olduğunu görerek ve düşünerek aklınızı kullanmaz mısınız? Âyet-i kerime de Allah, tıpkı ”sizi yarattı ve yaydı" gibi, ”Hayat verdi ve öldürdü" fiillerini geçmiş zaman ile değil; hayat verme ve öldürmenin, âdeti olduğunu göstermek için şimdiki zaman ile ”hayat veriyor ve öldürüyor" şeklinde ifade etmiştir.

Buna rağmen onlar, Mekkeli kâfirler öncekilerin, kendilerinden önceki kâfirlerin söyledikleri gibi söylediler:

'Ölüpde, toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı? Cidden biz mi, yeniden diriltileceğiz?' dediler. Böylece onlar, daha önce asıllarının yine toprak olup yaratılmış olduklarını düşünmeden yeniden dirilmeyi gerçek dışı saymışlardır.

Mekkeli kâfirler 'Yemin olsun ki, gerek bize ve gerekse Muhammed'den daha önceki atalarımıza, böyle yeniden diriltilmekle vaadedildi. Fakat onlar, bunda bir hakikat payı görmemişlerdir. Bu, gerçekle ilgisi bulunmayan öncekilerin yazdıkları yalan masallarından başka bir şey değildir.' Âyet-i Kerimede Allah'ın, iman nuruyla inceleyerek ayrıntılara inme imkânını verdiği kişilerin dışındaki bütün insanların taklitçi olduklarına temas edilmiştir. Çünkü âyette görüldüğü gibi inkarcılar, peygamberi yalancı sayma, bilerek inkâra kalkışma ve öldükten sonra yeniden dirilmeye inanmama konusunda atalarını taklit etmişlerdir. "Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve orada bulunanlar kime aittir?"

De ki: 'Eğer bir şey biliyorsanız, bilgi verin bana bakalım yeryüzü ve orada bulunanlar içindeki yaratıklar kime aittir?'

'Allah'a aittir' diyecekler. Çünkü akl-ı selim onları, yaratıcılarının Allah olduğunu itirafa mecbur eder. Bunu itiraf etmeleri halinde onları azarlamak üzere şöyle buyurulmuştur: De ki: -Bunu söylüyorsunuz da- 'O halde yeryüzünü ve orada bulunanları ilk kez yaratanın ikinci kez yaratmaya gücü yettiğini düşünmez misiniz?'

'Yedi göğün Rabbi ve büyük Arş'ın Rabbi kimdir?' de. Bu âyetlerde Allah, sonna emrini küçükten daha büyüğüne, alttan üste doğru, bir geçiş yapmıştır. Nitekim gökler ve Arş, yeryüzünden daha büyüktür.

'Allah'tır' diyeceklerdir. Âyetteki sorunun gelişine bakarak, ayetteki ”Allah'ındır" kelimesi yerine ”Allah'tır" denebilir. Çünkü. ”Rabbi kimdir? Kimindir?" sorulan, sonuç itibariyle aynı anlama gelir. (Biz de tercümede bu ikinci anlamı seçtik.) Onları azarlamak için; 'O halde, biliyorsunuz da Allah'ın azabından korkmuyor musunuz?' de. Bunu biliyorsunuz da korkmuyor musunuz?

'Eğer biliyorsanız cevap verin bakalım: Her şeyin hükümranlığı, mülk ve hakimiyeti elinde olan, dilediğinde başkasını kayıran istediği zaman yardım eden ve O'na karşı başkası kayırılmayan kimdir?' de. Melekût: Geniş mülk ve hükümranlık demektir. Ragıb İsfahânî şöyle demiştir: ”Melekût: Allahu teâlâ'nın mülküne has bir ifadedir."

'Allah'tır' diyeceklerdir. Yani her şeyin hükümranlığı, bütünüyle mülkiyeti Allah'a aittir. O, başkasını kayıran ve O'na karşı başkası kayıolamayandır. 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz', aldatılıyor ve doğruluktan sapıklığa döndürülüyorsunuz? de. Çünkü büyülenen ve aklı bozuk olandan başkası böyle olmaz.

Doğrusu Biz onlara hakkı,- tevhid anlayışını, öldükten sonra yeniden diriltilme vaadini- getirdik. Fakat onlar, Allah'a ortak koşma ve yeniden dirilme konusunda söyledikleri sözlerde şüphesiz yalan söylüyorlar. Allahu teâlâ, bahaneler ortadan kalktıktan sonra ve özür beyan etmenin mümkün olmadığı devrede inanmayanların inkâra ve haddi aşmaya devam ettiklerini açıklamıştır. Nitekim Allah onlardan intikam almıştır. Çünkü Allah, mühlet verir, ama ihmal etmez.

Hristiyanların söylemiş olduğu gibi, Allah çocuk edinmemiştir. Çünkü Allah, kendi cinsinden birini var etmemiş ve kendisine eş değerde kılmamıştır ki, kendi cinsinden bir eşi bulunsun da, ondan çocuk sahibi olsun. Onunla birlikte, puta tapanların ve diğerlerinin söylediği gibi, ilâhlıkta kendisine ortak olacak hiçbir ilâh yoktur. Aksi halde, O'nun yanında başka bir ilâh bulunsaydı her ilâh kendi yarattığıyla başbaşa kalır, mülkü, diğerinin mülkünden ayrılır ve tıpkı dünyada krallar arasında olduğu gibi: onlardan biri diğerine galebe çalardı. Âyet-i kerime, iki tanrının bulunması halinde bilgi ve güçleriyle, aralarındaki mücadelenin kaçınılmaz olduğunu vurgulamaktadır. Çünkü tanrılardan biri, sözgelimi, Zeyd’i yaşatmak, diğeri de öldürmek isterse, güçleri dengede olduğu sürece mücadeleleri sürer gider, ancak birinin istek ve gücü ağır basarsa diğerini altederdi. Bu iş, biri bir ucundan ve diğeri de öbür uçtan olmak üzere iki kişinin ip çekme işine benzer. Bunların güçleri eşit olması durumunda ipi çeker dururlar. Fakat biri, gücüyle diğerine karşı üstün gelirse, yenilen kişinin işinden bir iz kalmaz. Allah, onların yakıştırdıkları şeylerden ve kendisine nisbet edilen çocuk ve ortaklardan uzaktır.

O, görünmeyeni de, görüneni de bilir. Allah, onların ortak koştukları şeylerden uzaktır. Oysa, ortak koştukları şeyler, gaybı bilemezler. Bu sebeple Yüce Allah'ın bu niteliklere sahip olmada tek oluşu, ortağının bulunmamasını gerektirmektedir. Yahya b. Muaz şöyle demiştir: ”Tevhidin (Tek Allah inancının) nuru, şirkin ise ateşi vardır. Buna göre tevhid’in nuru, iman edenlerin kötülüklerini yakarken, şirkin ateşi de müşriklerin iyiliklerini yakmaktadır."

De ki: 'Ey Rabbim! Eğer onlara, yani müşriklere yönelik tehdidi, onların köklerini kazıyacak dünyevî azabı bana mutlaka göstereceksen...

Beni azap esnasında zalim toplumun arasında bırakma Rabbim!' Beni aralarından emin olarak çıkar Rabbim!

Bizim, onlara yönelttiğimiz tehdidi, azabı sana göstermeye elbette gücümüz yeter. Fakat Biz, bir kısmının veya bir kısmından ilerde meydana gelecek neslin iman edeceğini bildiğimizden dolayı, azabı geciktiriyoruz.

Sen kötülüğü, sana yaptıkları eziyeti ve kötü muamelelerini, en güzel bir usûlde sav ve onlara üstün ahlâk, şefkat ve merhametle muamele et. Çünkü Biz onların yakıştırmakta oldukları şeyi, seni niteledikleri sihir, şairlik ve deliliği çok iyi biliyoruz. Bu ifade, müşriklerin cezalandırılmalarıyla ilgili bir tehdidi ve Allah Rasûlü için bir teselliyi içermekte ve işini Allah'a havale etmesi konusunda da Hazret-i Peygamber'e yol göstermektedir.

Ve de ki: 'Ey Rabbim! Şeytanların dürtüklemelerinden, sapık vesveselerinden sana sığınırını. Burada Yüce Allah, şeytanların insanları kütlüklere teşvik etmesini, hızlı gitmeleri veya sıçramaları için eğiticinin hayvanları dürtüklemesine benzetmiştir.

Onların yanımda bulunmalarından... Hangi halde olursa olsun, ister namaz, ister okuma ve isterse ölüm vs. anında etrafımda dolaşmalarından da sana sığınırım Rabbim!' Nakledildiğine göre, uyuyamamaktan yakınan birine Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Uyumak istediğin zaman: 'Allah'ım! Gazabından, azabından, kullarının şerrinden, şeytanın dürtüklemesinden ve bana gelmelerinden senin kâmil sözlerine sığınırım' de." Burada sığınmaktan amaç, şeytanın şerrinden sakındırmaktır. Şeytan, insanların gönüllerine şüphe ve tereddüt sokmakta, erkek olsun kadın olsun herkesi saptırmakta ve şu hadiste geçtiği gibi bid'atlarla boş arzuları kamçılamaktadır: ”Cehennemlik iki sınıf insan varki onları hiç görmedim. (Yani bunlar Hazret-i peygamber çağında yoklardı.) Bir sınıf tıpkı inek kuyruğu gibi ellerinde, insanları dövdükleri kamçılar bulunan bir grup; diğer sınıf da, giyinmiş çıplak (yani giydikleri şeffaf elbiselerden dolayı giyinmiş gibi görünen ama aslında çıplak olan), erkekleri kendilerine meylettiren, kendileri de erkeklere meyleden ve başlarındaki saçları deve hör gücü gibi yapan birtakım kadınlardır. İşte bu iki sınıf insan cennete giremediği gibi, kokusunu da alamazlar. Oysa cennetin kokusu beş yüz yıllık mesafeden alınır."

Nihayet onlardan, yani kâfirlerden birine kurtuluşu olmayan ölüm gelip çattığında, âhiretin halleri kendisine görününce, iman ve amel fırsatını kaçırdığından dolayı pişmanlık duyarak: 'Ey Rabbim! Beni dünyaya geri döndür' der.

'Ta ki, terkettiklerime, ihmal edip yapmadığım şeylere karşılık iyi bir amel yapayım' ve tevhid inancına bağlı kalayım. Âyet-i kerimedeki ”Ta ki, terkettiklerim" sözünden, ”yanlış ve kusurlu yaptıklarım" sözünün kastedildiği de söylenmiştir. Sanki onlar, bozdukları şeyleri düzeltmek üzere geri dönmeyi arzu etmişlerdir. Ben fakir şöyle derim: ”İyi amel, imana dayalı olarak yapılan ameldir. Yapılan şey şeklen iyi bir amel olarak görülse bile, imandan yoksun ise, gerçek anlamda bozuk bir amel sayılır. Çünkü sahibinin inkârı, o ameli boşa çıkarmıştır. Bu yüzden insan, amelinin boşa çıktığını görünce dünyaya geri dönmeyi ve iman edip hem şeklen ve hem de özüne uygun iyi bir amel yapmayı arzu eder." Kurtubî bu konuda şu hususu dile getirmiştir: ”Geri dönmeyi istemek sadece kâfirin arzusu değil, aynı zamanda görevlerini ihmal eden mü'minin de arzusudur." Hayır. O, dünyaya asla geri döndürülmez. Bu, onun, ”Ey Rabbim! Beni geri döndür!" sözü, -ölüm anında aşırı üzüntüsünden dolayı- söylediği bir lâftan ibarettir. Fakat ona cevap verilmez. Onların gerisinde ise, onlarla geri dönüşleri arasında yeniden diriltilecekleri güne, yani kıyamet gününe kadar bir berzah kabirden ibaret bir engel vardır. Ayetteki "Onların gerisinde" sözü, anlam yönünden her ne kadar çoğul ise de, aslında ”o kişinin önünde" demektir. Gerçekten kıyamet günü, dünyaya geri dönmekten bütünüyle ümit kesilir.

Kıyametin kopması için, yeniden dirilmenin ve mahşerde toplanmanın olacağı zaman ikinci defa sûra üflendiği zaman, - bugün dünyada olduğu gibi o gün artık aralarında akrabalık bağları ve dayanışmaları yok olduğundan, kendilerine fayda verecek- soylar kalmaz. Çünkü; ”Kişi o gün, kardeşinden, anne ve babasından, eşi ve çocuklarından kaçar." (Abese: 34-36) Birbirlerine bir şey de soramazlar. Orada, aşırı korkudan dolayı herkes kendi derdine düşeceğinden birbirlerine; ”sen kimsin? Hangi kabileden ve soydansın?" gibi sorular soramazlar. Yüce Allah'ın şu ifadesi söz konusu olan bu duruma ters değildir: ”Birbirlerine dönüp sorarlar. ” (Saffat: 50) Çünkü soru soramama, hesaba çekilmeden önce ve ikinci defa sûra üfleme anındadır. Daha sonra birbirlerine soru sorabilirler. Bununla birlikte kıyamet günü uzun bir gündür ve orada elli ayrı yer vardır ve bunlardan her biri bin yıllık bir mesafeye sahiptir. Bir yerde bulunanlarda, soru sorma ve tanışma fırsatı vermeyecek derecede aşırı korku ve dehşet hakimken, diğer bir yerde bulunanlar ise tam olarak aydırlar ve birbirlerine soru sorarak tanışırlar. Esmaî şöyle demiştir: ”Mehtaplı bir gece Kabe'yi tavaf ediyordum. O esnada hüzünlü bir ses işittim ve o sese doğru gittim. Bir de ne göreyim... zarif ve yakışıklı bir delikanlı Kabe'nin örtüsüne tutunmuş şöyle diyordu: 'Gözler uyumuş, yıldızlar kaybolmuş; sen, ey Allah'ım! Her şeye sahip, diri ve her an yaratıklarını gözetip duruyorsun!' Daha sonra delikanlı şu beyitleri terennüm etmeye başladı: Karanlıklarda darda kalanın duasını kabul eden, Sıkıntı, dert ve hastalığı gideren! Konukların, kıîhe'nın etrafında uyuyor uyanıyor, Sen, ey diri olan ve mahlûkatı gözeten! Uyumadın. Ey Rabbim! Sana üzüntülü, şaşkın ve huzursuz olarak duâ ediyorum. Kabe ve Harem-i şerif hakkı için ağlamama merhamet et! Her ne kadar affını ahmaklar umut etmeseler de, Günahkârlara cömertçe davranan kim olabilir! O genç, kendinden geçip yere düşünceye kadar bu beyitleri tekrar edip duruyordu. Ona yaklaştım ve baktım ki, Hazret-i Ali'nin torunu, Hazret-i Hüseyin’in oğlu Zeynelabidin Ali! Hemen başını kucağıma aldım ve ben de onunla birlikte ağlamaya başladım. Ayılıp gözlerini açınca kendisine: - Ey Efendim! Hazret-i Peygamber’in soyuna ve risâlet mâdenine mensup olmana rağmen bu ağlayış ve feveran neden? Allahü teâlâ şöyle buyurmuyor mu? ”...Ey peygamberin ev halkı! Gerçekten Allah sizden kusuru giderip sizi tamamıyla arındırmak ister." (Ahzâb: 33) Bunun üzerine o, kalkıp oturdu ve bana: - Ey Esmaî! O iş, bildiğin gibi değil. Çünkü Allah cenneti, Habeşli bir köle bile olsa, kendine itaat eden için yaratmış; cehennemi de Kureyşli bir kral bile olsa, kendine karşı gelen için yaratmıştır. Allah'ın şu ifadesini işitmedin mi? ”Sûra üflendiği zaman, o gün artık aralarında soylar kalmaz. Birbirlerine de bir şey soramazlar."

Kimlerin inanç ve ibadetten olan kesenelerinin tartıları ağır basarsa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Arzu edilen her şeyi elde edenler ve kaçılan her şeyden kurtulan kimselerdir.

Kimlerin de tartıları hafif gelirse... Allah katında değer ve kıymet ifade eden inanç ve ibadetten herhangi bir sermayesi yoksa... Şüphesiz, bunlar kâfirlerdir. Nitekim Allahu teâlâ onlar için şöyle buyurmuştur: ”...Biz kıyamet günü onlar için hiçbir ölçü tutmayız." (Kehf: 105) Artık onlar da kendilerine yazık etmişlerdir; cehennemde ebedî kalacaklardır. Çünkü onlar, nefislerini terbiye etmeden vakitlerini öldürmüşler ve olgunluğa erme kabiliyetlerini köreltmişlerdir.

Ateş onların yüzlerini yalar, yakar ve orada aşırı yanmadan ötürü, dişleri sırıtır kalır. Onu yaktı anlamında, ”Ateş onu sıcaklığıyla yaladı" denir. Burada en şerefli uzuvlar olması dolayısıyla, bizzat yüzler dile getirilmiştir. Burada ”sırıtmak" olarak anlam verdiğimiz ”Külûh"; tıpkı kızartılmış kelle gibi, dudakların dişlerden çekilmesi demektir. Nitekim hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Ateş kişiyi öyle dağlar ki, üst dudağı kafasının ortasına kadar çekilir ve alt dudağı da göbeğine kadar sarkar." Âyet-i kerimede sözü edilenleri uyarmak, azarlamak ve hak ettikleri azabı hatırlatmak için kendilerine şöyle denir:

'Ayetlerim size, dünyada okunuyordu da siz o zaman onları yalan sayıyordunuz, değil mi?'

'Rabbimiz! Azgınlığımız bizi altetti. Üzerimize azgınlık egemen oldu da, böylesine kötü bir duruma düştük. Kurtubî, bu âyetin anlamıyle ilgili olarak söylenen şeylerin en güzelinin şu söz olduğunu belirtmiştir: ”Heves ve arzularımız bizi altetti." Heves ve arzular burada ”azgınlık" diye adlandırılmıştır. Çünkü bunlar, azgınlığa sebep olmaktadır. Biz, bundan dolayı bir sapıklar topluluğu idik.' Bu yüzden yalanlama ve diğer kötülükler konusunda yaptığımızı yaptık durduk derler.

'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar. Eğer bir daha, kötü işlere dönersek, artık belli ki biz zâlim kimseleriz.' Kendimize haksızlık etme konusunda haddi aşmışızdır.

Allah kahır yoluyla buyurdu ki: 'Alçaldıkça alçalın orada!... Susun ve sinin cehennnemde! Çünkü orası istek ve dilekte bulunma yeri değildir. Burada ”alçakdıkça alçalın" diye tercüme ettiğimiz ”hasee" kelimesi ”Köpeğe karşı hiddetlenince köpek sindi" demek olan ”hasa'tu'l-Kelbe" deyiminden alınmıştır. Yani, köpeklerin sindiği gibi sinin, demektir. Öyleyse bir köşeye sinin ve cehennemden çıkarılmayı ve dünyaya geri dönmeyi isteyerek Benimle konuşmayın artık!' Çünkü bu isteğiniz artık gerçekleşmez.

Kullarımdan bir zümre, ki onlar mü'minlerdir. Dünyada şöyle diyordu: 'Rabbimiz! Biz iman ettik. Seni ve Senden gelen her şeyi doğruladık. Öyleyse bizi bağışla günahlarımızı ört ve bize merhamet et. Cennete kavuşmayı ve cehenemden kurtulmayı bize lütfet. Sen, merhametlilerin en hayırhsısın.' Çünkü Senin merhametin, her rahmetin kaynağıdır.

Siz ise onları alaya aldınız. Yani, yakarmayı bırakıp susun. Çünkü siz, duâ edenlerle alay edip duruyordunuz. Sonunda, onlar!a alay etmeniz size Beni yadetmeyi, hatırlamayı ve Benden korkmayı unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. Bu hâl, alay etmenin had safhasıdır. Nitekim Mukâtil b. Süleyman şöyle demiştir: ”Bu âyet, Bilâl, Ammar, Selman, Süheyb ve onlar gibi fakir olan Ashab hakkında inmiştir. Ebû Cehil, Utbe ve Ubey b. Halef gibi inkarcı Kureyşliler, onlarla ve diğer Müslümanrla alay ediyor ve kendilerine eziyette bulunuyorlardı.

Bugün Ben onlara, sabretmelerinin, eziyetlerinize katlanmalarının karşılığını verdim; onlar hakikaten muradlarına erenlerdir. Yani kendilerine, tüm arzuları doğrultusunda hakettikeri kurtuluşu lütfettim.

Sonra Allahü teâlâ, inkarcılara kaldıkları süreyi hatırlatmak için: 'Yeryüzünde kaç yıl kaldınız?' diye sorar.

Bu soruya karşılık onlar da, dünyada kaldıkları süreyi, cehenneme girdikleri andan itibaren geçen süreye oranla az görerek: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık. İşte saymasını günleri hesap etmesini bilenlere sor.' Gerçekten biz, azap içinde olmamızdan dolayı o süreyi hatıdayamıyor uz ve hesap edemiyoruz, derler.

Bunun üzerine Allahu teâlâ onların, dünyada kaldıkları süreyi az görmelerini doğrulayarak: Şöyle buyurur: 'Sadece az bir süre kaldınız, bilmiş olsanız. O takdirde bugün bildiğiniz gibi, orada az kaldığınızı da bilecektiniz. Bil ki dünya, bir bulut gölgesi gibidir. Bir gün seni gölgeler; sonra kaybolur gider. Geldiği zaman sevinip durma, Kaybolduğunda da sabırsızlanma. Büyük zatlardan biri şöyle demiştir: ”Dünyaya kapılmayın. Çünkü dünya, kimseyi ebedî bırakmaz. Dünyayı terketmeyin de. Çünkü ahiret, ancak onunla kazanılabilir."

Sizi sadece boş yere yarattığımızı, aşırı gafletimizden dolayı sizi anlamsız varettiğimizi ve hakikaten huzurumuza geri getirilmeyeceğinizi mi sandınız?' Hakim Tirmizî şöyle demiştir: ”Yüce Allah insanları, O'na kulluk etmeleri için yaratmıştır. Bu sebeple ibadet ettikleri zaman onları mükâfatlandırır ve ibadeti terkettiklerinde de cezalandırır. Onlar, Allah'a kulluk ettikleri takdirde, dünyanın köleliğinden kurtularak değerli zatlar oldukları gibi, âhirette de krallar gibi olurlar. Fakat kulluğu terkederlerse bugün zelil, alçak ve kınanan köleler oldukları gibi, yarın da cehennem tabakaları arasında, cezalarını çektikleri yerde düşman sayılırlar." Rivayete göre Behlûl Dânâ şöyle demiştir: ”Birgün Basra caddelerinin birinde geziyordum. Baktım ki, iki çocuk ceviz ve bademle oynuyorlar; başka bir çocuk da onlara bakıp ağlıyor. Bunun üzerine kendi kendime, şu çocuk bu çocukların elinde bulunan şeylere ve oynayacak bir şeye sahip olmadığından dolayı üzülüyor, onun için ağlıyor, dedim. Hemen çocuğa seslenerek: 'Yavrum! Ne diye ağlıyorsun? Sana, çocuklarla oynayabileceğin cevizle badem satın alayını' dedim. Çocuk gözlerini bana dikti ve : 'Ey aklı kıt insan! Biz, oyun için yaratılmadık,' dedi. Ben de ona şunu sordum: 'Yavrum! Öyleyse ne diye yaratıldık' Çocuk: 'İlim ve ibadet için' dedi. Ben: 'Allah hayrını versin! Bunu nereden öğrendin?' dedim. Çocuk: 'Allahu teâlâ'nın, ”sizi bos yere yarattığımızı ve sizin hakikaten huzurumuza geri getirilmeyeceğinizi mi sandınız" (Mü'minûn: 115) sözünden,' dedi. Ben: 'Seni, hikmet sahibi biri olarak görüyorum. Bana biraz öğüt ver,' dedim. Bunun üzerine şu beyitleri okudu: Dünyanın hızla gitmeye hazırlandığını görüyorum. Ne dünya insan için, ne de insan dünya için ebedî olabilir. Sanki dünyada ölüm ve musibetler gencin nefsine koşan bir attır. O halde ey dünyaya aklanan kişi! Dikkat et. Oradan güvenli olanı al!

Mutlak Hâkim ve Hak olan Allah, çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. O, bereketli Arş'ın sahibidir. Yani Allah, zatı, sıfatları ve fiillerinde yücedir. Fiillerinin hikmet ve faydalardan uzak olmasından münezzehtir; var etme ve yok etmede mutlak hüküm O'na aittir. Bununla birlikte kendisinden başka her şey, yüce hükmüne boyun eğmiş kul- köledir. Âyet-i Kerimede Arş'ın, bereketli olarak nitelendirilmesi; orada, Hakk'ın bereket ve rahmetinin bolca dağıtılma yeri olduğundan kaynaklanmaktadır. Allah'ın rahmet ve bereketinin izleri oradan yayılıp durmaktadır.

Kim Allah'la birlikte başka bir ilâha taparsa, -ki bu hususla ilgili, ona tapmakla alâkalı, hiçbir delili yoktur- o kimsenin hesabı ancak Kabinin yanındadır. Hak ettiği cezayı Allah ona verir. Şurası muhakkak ki, kâfirler iflah olmaz, kötü hesap ve azaptan kurtulamazlar.

'Rabbim! Bağışla ve merhamet et! Hazret-i Peygamber. Allah'ın en sevgili kulu olmasına ve peygamberlik rütbesine rağmen, ilâhî af ve merhamet dilemesinin emredilişi, O'nun dışındaki kimselerin buna ne kadar muhtaç olduklarına irşâd içindir. Sen, merhametlilerin en hayırhsısın' de. Âyet-i kerime. Yüce Allah'ın kuluna merhamet ettiği zaman artık ona ebediyyen öfkelenmeyeceğine işaret etmektedir. Çünkü O'nun rahmeti ezelîdir, değişikliğe uğramaz. Nakledildiğine göre Hazret-i Ömer (radıyallahü anh) şöyle demiştir: ”Vahiy geldiği zaman Rasulüllah'ın yanında arı uğultusuna benzer bir ses duyulurdu. Allah'ın Rasûlüyle birlikte bir süre kaldık. Sonra o, kıbleye yöneldi ve ellerini kaldırarak şöyle duâ etti: 'Allah'ım! Bize artır, eksiltme. Bize ikram et ve bizi zayıf düşürme. Bize lütfet ve bizi lütfundan mahrum bırakma. Bizi tercih et ve başkalarını bize tercih etme. Bizden hoşnut ol ve bizi hoşnut et!" Daha sonra Hazret-i Peygamber: ”Bana on âyet inmiştir ki, bu âyetlere göre hareket edenler cennete girerler" diyerek ”Gercekten mü'minler kurtuluşa ermiştir." (Mü'minûn: 1) âyetinden itibaren on âyet okudu." Allah'ın yardımı ve O'nun başarılı kı kirasıyla Mü'minûn Sûresinin tefsiri bitmiştir.

NÛR SÛRESİ Medine devrinde nazil olmuştur, 64 âyettir. Kurtubî: ”Bu sûrenin gayesi, iffet ve örtünme hükümlerini ortaya koymaktır" demiştir. Yine bu sûreyle ilgili olarak Hazret-i Ömer, Kûfe'ye: ”Kadınlarınıza Nur sûresi'ni öğretin" diye bir mesaj göndermiştir. Bu, Cebrail vasıtasiyle ilâhi âlemden indirdiğimiz ve içindeki hükümleri kesin olarak farz kıldığımız bir sûredir. Belki düşünüp öğüt alırsınız, gereğini yerine getirirsiniz diye onda apaçık âyetler indirdik. Âyet-i kerimedeki ”indirdik" sözüyle ”sûre" kelimesinin niteliği belirtilmiş olduğu gibi, yine ”sûre" kelimesinin nekre (belirsiz) olarak gelmesiyle de bizzat yüceliği vurgulanmıştır.

Zina eden kadın ve zina eden erkekten her birine... Buradaki ifadeyle, zikredilen açık âyetlerin ayrıntılarına ve hükümlerinin açıklanmasına geçilmiştir. Zina, şer'î bir ak id, yani nikâh olmadan, cinsi ilişki kurmaktır. Zinaya boyun eğen kadına ”zâniye", zina yapan erkeğe de ”zâni" denir. Âyette ”zâniye", ”zâni"den önce geçmiştir. Çünkü zina fiilinde asıl itici güç rolünü oynayan kadındır. Nitekim kadın, erkeğe zina etme fırsatı tanımazsa zina fiili tahakkuk etmez. Yüz değnek vurun. Burada ”değnek vurmak" anlamına gelen ”celd", aslında cilde vurmak demektir. Nitekim, ”karnına vurdu" sözünde ise karın anlamındaki ”batn" kelimesinden türetilmiş olan ”betane" kelimesi, sırtına vurdu anlamında da ”zahara" kullanılır. Âyet-i kerimedeki, yüz değnek vurma cezası, önceleri evli ve bekârlar için genel iken, daha sonra bu hüküm, evli olanlar için kaldırılmış ve yerine ”recm" cezası getirilmiştir. Nitekim Hazret-i Peygamber’in Maiz ve başka birini recmetmiş olması, evliler için bu hükmün kaldırılmış olması konusunda bizim için yeterli delildir. Aynı zamanda. Maiz’in recm edilmesi olayı, hadis-i şerifle Kur'an âyetinin neshine bir örnektir. Öyleyse, eğer zina suçu işleyen evli biriyse reemedilir; bekârsa yüz değnek vurulur. Ebû Hanife'ye göre, evli olanın recmedilebilmesi için şu altı şart gerekmektedir: Müslüman olmak, hür olmak, akıllı olmak, erginlik çağına gelmek, evli olmak, bizzat cinsî ilişkide bulunmak... Bu şartlardan biri eksik olursa recm cezası uygulanmaz. Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız, Allah'ın dininde, O'na itaatte ve cezayı uygulamada o ikisine acıma duygusu sakın sizi kaplamasın! Burada acımak, ya da merhamet göstermek anlamındaki ”re'fe" kelimesinin belirsiz olarak gelmesi azlık ifade etmesi içindir. Yani, az da olsa, o kişiye acıma duygusu içine girmeyin. Aksi halde cezalarını hafifletme yoluna gidersiniz. Çünkü dövülen şahıs yalvarır, yardım diler ve kendine acındırmaya çalışır; hatta bayılabilir de. Bu manzara karşısında icra makamı veya cezayı uygulayan kişi, ona acıyarak Allah'ın hükmünü yerine getirmede ve tam yüz sopa atmada gevşeklik gösterebilir. Yani, sayıda eksiltme yapması yanında vurmayı da hafifletebilir. Oysa Yüce Allah, insan karakterinde mevcut olan acıma ve merhamet duygusuna büyük önem vermekle birlikte, bu fiili işleyenler için bunu nehyetmiştir. İnsan normal durumlarda şüphesiz merhametli olmalıdır. Ancak burada Yüce Allah'ın nehyettiği acıma, O'nun hükmünü yerine getirmeye engel olan ve dinî hükümleri ortadan kaldırmaya şevkeden acıma duygusudur. ”Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız" ifadesi, itici güc olmakta. Allah ve O'nun dini konusundaki hükümlere bağlılığı kamçılamaktadır. Çünkü Allah'a ve İslâm'a inanmak, Allah'a kulluk etmekte ciddiyeti gerektirir. Mü'minlerden bir grup da onlara uygulanan cezaya şahit olsun. Mü'minlerin, söz konusu cezanın uygulanması anında hazır bulunmaları; suçlunun, toplumun iyi insanlarından daha çok utanması, dolayısıyle cezayı daha fazla hissetmesi amaçlanmıştır. Ayette geçen ”şuhûd" orada bulunmak, ”azap" da şiddetli acıtmak demektir. Azap olarak zikredilmesi bunun bir ceza olduğunun delilidir. Aynı zamanda ”nekâl" (ibret veren ceza) olarak zikredilmesi, tekrar aynı fiili işlemeye dönmekten men edici bir ceza olduğu içindir. Erkeğe değnek vurulurken, ayağa kaldırılır, belden aşağısını örten kısmı hariç olmak üzere, elbisesi çıkartılır; başı, yüzü ve avret mahalleri dışında vücudunun her tarafına ceza uygulanır. Kadına ise, oturarak, sadece dış örtüsü, mantosu vs. çıkartılır ve öylece uygulanır. Öte yandan, birine hem sopa ve hem de recin cezası verilmediği gibi, siyasî bir amaç dışında, sopa ve sürgün cezası da birlikte verilemez. Diğer taraftan zina eden hasta evli kimse de recmedilir, ancak cezası iyileşinceye kadar ertelenir. Zina eden hamile kadın da doğum yaptıktan ve nifas müddeti bittikten sonra recmedilir. Köleye ise, hür insana uygulanan cezanın yarısı uygulanır. Bu cezayı efendisi, otorite sahibinin izni olmadan uygulayamaz. Şafiflere göre ise izin olmadan da uygulayabilir. Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Bir yerde had cezasının yerine getirilmesi, o yerin halkı için kırk günlük yağmurdan daha hayırlıdır." Şüphesiz zina, haram ve dolayısiyle büyük bir günahtır. Huzeyfe'nin naklettiğine göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: ”Ey insanlar! Zinadan sakının. Çünkü zinada altı kötülük vardır. Bunlardan üçü dünyada, üçü de âhirettedir. Dünyadaki kötülükleri: Zina, insanın değerini yok eder, fakirleştirir ve ömrü kısaltır. Ahirete yönelik olanları ise, Allah'ın gazabı, kötü hesap ve cehenem azabıdır. ”

Zina eden erkek, ancak zina eden, ya da müşrik olan bir kadınla evlenebilir; zina eden kadın da ancak zina eden, ya da müşrik olan bir erkekle evlenebilir. Kur'ân'da nikâh, cinsî ilişki kurmak değil, evlenmek anlamında alınmıştır. Nitekim Râgıb İsfahânî şöyle demiştir: ”Nikâh, aslında akit, evlilik demektir; sonra dolaylı olarak ondan cinsî ilişki kastedilmiştir. Bunun tersi ise, yani nikâhın öncelikle cinsî ilişki anlamına gelip sonra da dolaylı olarak ondan evliliğin anlaşılması mümkün değildir." Çünkü cinsî ilişkinin anlatılması çirkin görüldüğü için, bu anlamdaki kelimeler hep kinayedir. Âyetteki hüküm, bu genel alışkanlığa göre konulan bir hükümdür. Bu hükmün amacı, mü'minleri zina yapanlarla evlenmekten alıkoymaktır. Genelde zinaya meyleden kişi, dindar hanımlarla evlenme yerine, kendisi gibi günahkâr veya müşrik bir kadınla evlenmeyi tercih eder. Bunun yanında dindar erkekler de fahişe kadınla evlenmek istemezler ve ondan nefret ederler. Onunla ancak, kendisi gibi günahkâr veya müşrik bir erkek evlenmeyi arzu eder. Çünkü benzeşme, uyuşmanın ve bir arada bulunmanın sebebi sayılır. Âyet-i kerime, Medine'de bulunan fahişe kadınlarla -kazançlarından kendilerine verirler ümidiyle- evlenmek isteyen fakir muhacirler hakkında inmiştir. Söz konusu muhacirler, bu konuda Rasûlüllah'tan izin istediklerinde kendilerine bu hareketin, zina edenlerin işleri ve müşriklerin özellikleri olduğu anlatılarak bu istekten vazgeçıriimişlerdir. Bu, zina edenlerle evlenme işi, zinadan uzak duran iffetli mü'minlere haram kılınmıştır. Çünkü bu tür bir evlilikte fâsık kimselere benzeme ve töhmet altında kalma yanında, aleyhte konuşulmasına ve soyun kınanmasına sebep olmakta: müminlere şöyle dursun neredeyse en düşük ve en rezil birine bile yakışmayan birtakım kötülüklere kaynak olmaktadır. Âyetteki bu hüküm, ya nüzul sebebine bağlı olarak belli kişilere mahsustur, ya da, ”İçinizdeki bekârları evlendirin" (Nur: 32) âyetiyle hükmü kaldırılmıştır. Çünkü bu hüküm, metres hayatı yaşayan kadınları da kapsamaktadır. Nitekim İbn Abbas'a bu durum sorulunca: ”Metres hayatıyla başlayan ilişki, sonunda evliliğe dönüşmüştür: haram ise helâli haram kılmaz" demiştir.

Namuslu kadınlara zina isnadında bulunup sonra bu isnadın doğruluğuna tanıklık yapmak üzere dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun... Yani, iftira edenlerin her birine, hür olanlarına seksener ve köle olanlarına ise kırkar değnek vurun. Çünkü, yalanlan ortaya çıkmış ve şahit getiremedikleri için suç isnadında bulundukları anlaşılmıştır. Diğer had cezalarında olduğu gibi, bu konuda da kadınların şahitliği geçerli değildir. Ayette geçen ”remy" aslında taş ve benzeri şeyi atmaktır. Burada kinaye yoluyla iffetli kimselere zina isnadında bulunmak anlamında kullanılmıştır. Müttehitler, namuslu hanımlara zina isnadının suç sayılabilmesi için şu beş şartın bulunması gerektiği konusunda birleşmişlerdir: 1- Hür olmak. 2-Erginlik çağına gelmek, 3- Akıllı olmak, 4- Müslüman olmak, 5- Zinadan masum bulunmaktır. Şu halde, ergenlik döneminin başlangıcında bir sefer zina edip sonra tevbe ederek durmunu düzelten birine zina isnat eden kişiye ceza verilmez. Zina isnat etmek ise, birinin bir hanıma, ”fahişe!" veya bir erkeğe, ”zina edenin oğlu!, piç!" gibi ifadeler kullanmasıdır. Ve artık onların şahitliğini hiçbir zaman kabul etmeyin. Onlar tamamen günahkârdırlar. Çünkü, böyle bir suçlamada bulunan kişi, sözüyle suçsuz bir insana eziyet etmiştir. Öyle ise suçuna uygun olarak o da cezalandırılmıştır. O halde, zina isnadında bulunanların tevbe edip durumlarını düzeltmiş olsalar bile, hiçbir şahitliklerini hayatları boyunca asla kabul etmeyin.

Ancak bundan sonra, yani işledikleri bu büyük günahın ardından tevbe edip durumlarım, işlerini, telafi yoluyla düzeltenler müstesnadır. Çünkü Allah çok bağışlayıcı ve çok merhametlidir. Bu sebeple söz konusu kişileri bu hatadan dolayı sorguya çekmez ve onları günahkârlar sınıfına dahil etmez. Çünkü Allah'ın bağışlaması çok ve merhameti boldur. Allah Rasûlü, Müslümanların kusurlarını araştıran ve sırlarını yayan kişilere karşı sert davranmış ve şöyle buyurmuştur: ”Ey diliyle inandığını söyleyip kalben inanmayanlar topluluğu! Müslümanların kusurlarını araştırıp durmayın! Şüphesiz Allah, Müslümanların kusurlarını araştıranları kıyamet günü şahitler huzurunda rezil eder." Yine Hazret-i Peygamber; ”Kim, bir Müslümanın kusurunu örterse, Allah da onun, hem dünyada ve hern de âhirette kusurunu örter" buyurmuştur.

Eşlerine zina isnadında bulunup... Yani eşlerine, ”seni fahişe!", ”fahişelik ettin" veya ”seni fahişelik ederken gördüm" demek suretiyle zina isnat edenler var ya... İbn Abbas şöyle demiştir: '"Namuslu kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenlere..: (Nûr: 4) âyeti inince. Asım b. Adi el-Ensârî şöyle dedi: İçimizden biri, evine gidip hanımının üzerinde birini görse ne olacak? Bu duruma şahitlik edecek dört kişi buluncaya kadar adam işini bitirip gidecek; onu öldürse öldürülür. Eğer birine; 'Falancayı şu hanımla yakaladım' derse dövülür; susarsa, öfkelenmesi gereken şeye susmuş olacak. 'Ey Allah'ım! Sen bir çıkış yolu göster!'" Adı geçen Âsım'ın. Uveymir adında amcasının bir oğlu vardı. Uveymir Asım'a gelerek: ”Ben, Şerik b. Sehma'yı eşimin üzerinde gördüm" dedi. Bunun üzerine Âsim Hazret-i Peygamber'e gelerek: ”Ey Allah'ın Rasûlü! Daha önce dile getirdiğim mesele ailem içerisinde ne çabuk başıma geldi" dedi. Hazret-i Peygamber ona ne olduğunu sorunca da: ”Amcamın oğlu Uveymir bana, hanımının üzerinde birini gördüğünü söyledi" dedi. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber, hepsini huzuruna çağırarak Uveymir'e hitaben: ”Eşinden, aynı zamanda amcanın kızından dolayı Allah'tan kork, ona zina suçu isnad etme!" buyurdu. Uveymir: ”Ey Allah'ın Rasûlü! Allah'a yemin olsun ki, Şerik’i onun üzerinde gördüm ve ben, dört aydan beri ona yaklaşmadım. O ise başkasından hamiledir" dedi. Bu sefer Rasûlüllah. Uveymir’in hanımına dönerek ona: ”Allah'tan kork ve hana, yaptığını doğru olarak anlat!" buyurdu. ”Ey Allah'ın Rasûlü! Gerçekten Uveymir, çok kıskanç bir adamdır. O, Şerik’in bana göz diktiğini ve benimle konuştuğunu gördü ve kıskançlığı onu, böyle konuşmaya itti" dedi. İşte bundan dolayı Allahü teâlâ bu âyeti indirdi. İşte bu şekilde, eşlerini zina suçuyla suçlayıp sonra da kendilerinden başka olaya tanık olan şahitleri olmayanlara gelince, onlardan her birinin geçerli şahitliği, zina isnad etmesinde kendisinin doğru söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına yemin ederek şahitlik etmesidir.

Beşinci defa da, beşinci şahitliği de eğer zina isnad etmesinde yalan söyleyenlerden ise, Allah'ın lanetinin kendi üzerine olmasını dilemesidir. Erkek lanet okuduğu zaman eşi göz altında tutulur; suçunu itiraf ederse recmedilir, aksi halde o da kocasına lanet okur.

Kadının da, kocasının kendisine zina suçu yükleme konusunda yalan söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına yeminle şahitlik etmesi, beşinci defa da, eğer kocası zina isnadında doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabının kendi üzerinde olmasını dilemesi, kendisinden dünyevî cezayı kaldırır. Burada yemin sırasında, ”gazabın kendi üzerinde olması"nın kadın tarafında zikredilmesinin amacı, ona gözdağı vermektir. Çünkü kadınlar, genelde laneti kullanırlar. Bu sebeple belki böyle bir pozisyonda kalblerinden lanet okuma geçer ve ona cüret ederler.

Kadının da, kocasının kendisine zina suçu yükleme konusunda yalan söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına yeminle şahitlik etmesi, beşinci defa da, eğer kocası zina isnadında doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabının kendi üzerinde olmasını dilemesi, kendisinden dünyevî cezayı kaldırır. Burada yemin sırasında, ”gazabın kendi üzerinde olması"nın kadın tarafında zikredilmesinin amacı, ona gözdağı vermektir. Çünkü kadınlar, genelde laneti kullanırlar. Bu sebeple belki böyle bir pozisyonda kalblerinden lanet okuma geçer ve ona cüret ederler.

Ya Allah'ın size bol lütfü ve merhameti olmasaydı ve Allah, tevbeleri kabul eden hüküm ve hikmet sahibi olmasaydı anlatılması güç olan bazı şeyler olurdu.

Bu ağır iftirayı ve yalanı uyduranlar... Bundan amaç Hazret-i Âişe (radıyallahü anh) hakkında yayılan yalan haber, yani ”ifk" olayıdır. Dolayısıyla bu âyet, onun sahip olduğu güvenilirlik, iffet ve şeref dolayısıyla övgüye lâyık biri olduğunu göstermektedir. Rivayet edildiğine göre Hazret-i Peygamber, sefere çıkmak istediği zaman hanımları arasında kur'a çeker, kur'a kime çıkarsa onu yanına alırdı. Nitekim, hicretin beşinci yılında Benî Mustalik Gazasında kur'a Hazret-i Âişe'ye çıkmış ve Rasûlüllah onu yanına almıştı. Bu olay, örtünme âyeti indikten sonra olmuştur. Hazret-i Âişe, bu sefer esnasında kendisine yapılan büyük iftirayı şöyle dile getirmiştir: "Hevdec'e (devenin üzerine konan ve özel olarak hazırlanan kapalı çadıra) yerleştirildim ve yola devam edip gittik. Dönerken Medine'ye yaklaştığımız sırada bir yerde konakladık, ben de bineğimden indim. Hareket saati yaklaştığı sırada kalktım ve ihtiyacımı gidermek üzere yürüyüp ordugâhı geçtim. İhtiyacımı giderdikten sonra da bineğime yöneldim ve bu arada gerdanlığımın düşmüş olduğunu gördüm. Bunun üzerine onu aramaya koyuldum ve bu arama bir hayli vaktimi aldı. O arada, hevdecimi yüklemekle görevli olanlar hevdeci alarak devenin üzerine koymuşlar ve hafifliğimden dolayı, beni de içinde sanmışlardı. Gerçekten o dönemde az yemekten dolayı kadınlar zayıftı. Bu sebeple hevdeci kaldırdıklarında hafifliğine şaşmamışlardı. Sonra deveyi sürüp götürmüşler. Gerdanlığımı bulup konaklama yerine dönünce kimse yoktu. Beni kaybettiklerini, dolayısıyla dönüp arayacaklarını düşünerek, daha önce bulunduğum yere oturdum; derken uykum geldi ve orada uyuyakaldım. Ashabın ileri gelenlerinden Salvan b. Muattal es-Sülemî, ordunun arkasında bulunuyordu. O da gelip bulunduğum yere yakın bir yerde sabahlamış ve uyuyan bir insanı karartı halinde görmüş ve hemen yanıma gelerek beni tanımış. Onun, 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn' (Biz Allah için varız ve biz O'na döneceğiz) demesiyle uyandım ve hemen elbisemle yüzümü örttüm. Allah'a yemin olsun ki, ona hiçbir şey söylemedim ve kendisinden de, bu ifadenin dışında bir söz duymadım. Sonra o, devesini çöktürdü ve ben de kalkarak deveye bindini. Daha sonra deveyi çekti, yürüdü ve nihayet orduya yetiştik. İndiğimiz zaman benim hakkımda yalan ve iftira uydurarak helak olan olmuş ve bu iftirayı ordugâhta ilk çıkarıp yayan münafıkların reisi Abdullah b. Ubey b. Selûl olmuştur. Abdullah b. Übey b. Selûl, münafıklar grubuyla birlikte bulunuyordu. Yanlarından geçince bu gruba: 'Bu kadınla yanındaki kim?' diye sormuş. Gruptakiler de: 'Âişe ile Safvan' demişler. Bunun üzerine İbn Selûl: 'Kabe'nin Rabbine Yemin olsun ki o, onunla ilişkide bulunmuştur' demiş; onlar da bu iftirayı alıp yürümüşler ve herkese söylemeye ve dedikoduya başlamışlardır." Hazret-i Âişe devamla şöyle demiştir: ”Medine'ye geldik ve bir süre sonra hastalandım. Haber, Allah Rasûlüyle babama ve anama ulaşmış, fakat ben hiçbir şey hissedemedim. Ancak, rahatsız olduğum zamanlarda Allah Rasûlü'nden görmüş olduğum yakın ilgiyi bu sefer göremediğimden şüphelendim ve bu durum karşısında Rasûlüllah'a hitaben: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Hastalığımla ilgilenmeleri için babam ve anamın yanına gitmeme müsaade eder misiniz?' dedim. O da: 'Bence gitmende bir sakınca yoktur' dedi. Bunun üzerine ben, ailemin evine gittim ve iyileşinceye kadar, yirmi küsur gün orada kaldım. Bir gece Mıstah'ın annesiyle birlikte ihtiyacımızı görebileceğimiz yere çıktık ve işimiz bitince eve döndük. Bu arada Mıstah'ın annesinin ayağı kaydı. Bunun üzerine bir şeyler mırıldandı ve oğlunu kastederek: 'Kahrolsun Mıstah' dedi. Ben: 'Bedir savaşına iştirak eden birine beddua mı ediyorsun?' diye sordum. Mıstah'ın annesi: 'Söylediğini duymadın mı' diye karşılık verdi. Ben de ona ne söylediğini sordum. Bunun üzerine Mıstah'ın annesi, bana iftira edenlerin söylediklerini anlattı. Bu yüzden hastalığım arttı ve o gece hiç uyumadan sabaha kadar ağladım durdum. Öte yandan Rasûlüllah, benimle ilgili olarak istişarede bulunmuş; bir kısmı benden ayrı İmasını ve bir kısmı da sabretmesini önermişler. O halde bir ay beklemiş ve benimle ilgili olarak ona herhangi bir şey vahyedilmemişti. Bu arada beni ziyarete geldi; yanımda annemle babam vardı. Oturdu ve Allah'a hamd-ü sena ettikten sonra şöyle buyurdu: Âişe! Senin hakkında bana şöyle şöyle sözler ulaştı. Eğer sen suçsuzsan Allah suçsuzluğunu ortaya koyar; fakat bir kusur işlemişsen Allah 'tan bağışlanmanı iste ve tevbe et! Çünkü kul, suçunu itiraf edip Allah'a tevbe ederse Allah da tevbesini kabul eder.' Rasûlüllah sözünü bitirince gözlerimden yaş boşandı ve babama: 'Benim adıma Rasülüllah'a cevap verir misiniz?' dedim. Babam: 'Allah'a yemin olsun ki, Rasülüllah'a ne söyleyeceğimi bilemiyorum' dedi. Bunun üzerine anneme dedim ki: ”Benim adıma Rasülüllah'a cevap verir misin?' Annem de: 'Allah'a yemin olsun ki, Rasülüllah'a ne söyleyeceğimi bilmiyorum' dedi. Ben de onlara: 'Bu sözü duydunuz; gönlünüzde yer etmiş ve onu doğruluyorsunuz. Ben size, kesinlikle suçsuzum desem bana inanmazsınız; bu işi kabullen sem Allah benim suçsuz olduğumu biliyor. Allah'a yemin ederim ki, bana ve size örnek teşkil edecek, Yusuf un babası Yakub'un sözünden başka bir söz bulamıyorum. Nitekim o şöyle demişti: 'Güzelce sabretmekten başka elimden bir şey gelmez. Söylediğiniz şeye göre, yardımına sığınılacak ancak Allah'tır."“ (Yûsuf: 18) Hazret-i Âişe yine devamla şöyle demiştir: ”Sonra dönüp yatağıma yattım. Allah'a yemin olsun ki, o zaman suçsuz olduğumu ve Yüce Allah'ın suçsuzluğumu mutlaka ortaya koyacağını biliyordum. Fakat bu konuda bir âyet ineceğini hiç düşünmemiştim. Çünkü halimi, ilâhî mesajla suçsuzluğumun dile getirilmesi derecesinden daha düşük görüyordum. Ancak ben, Rasûlüllah'ın Allah'ın yardımıyla beni temize çıkaracağı bir rüya görmesini umuyordum. Allah'a yemin ederim ki, Allah'ın Rasûlü yerinden kalkıp evden çıkmadan vahyin indiği andaki sıkıntılı hal kendisine gelmiş, hemen üzeri örtülmüş ve başının altına bir yastık konmuştu. Kendisine inen sözün ağırlığından dolayı terleri, dolu taneleri gibi dökülüyordu. Bu halinden açılınca gülerek mübarek yüzündeki teri silmeye başladı; ilk söylediği söz şu oldu: 'Müjde ey Âişe! Allah seni temize çıkardı.' Bunun üzerine annem bana; Rasûlüllah'ı kastederek: 'Kalk ve onu sena (teşekkür) et' dedi. Ben de: 'Sadece Allah'ı sena ederim' dedim. İşte Yüce Allah bu olaydan dolayı, 'Bu ağır iftirayı uyduranlar...' diye başlayan âyetten itibaren bazı âyetler indirmiştir. Allah'ın Rasûlü, bu âyetlerin nazil olmasından sonra minbere çıkarak ashabına hitap etmiş ve bu âyetleri okumuş; bu iftirayı uyduranlara da seksener sopa atılmasını emretmiştir." İşte böyle asılsız bir iftirayı uyduranlar, şüphesiz içinizden bir gruptur. Buradaki gruptan maksat, Abdullah b. Ubey, Zeyd b. Rufaa, Mıstah b. Esâse, Cahş'ın kızı Hanme ve bunlara destek olanlardır. Bunu kendiniz için bir kötülük sanmayın. Aksine o, size büyük sevap kazandırdığından dolayı, sizin için bir iyiliktir. Çünkü olay, açık bir imtihan ve belli bir sıkıntıdır. Bu mesajın muhatapları başta Rasûlüllah olmak üzere Hazret-i Ebû Bekir, Âişe, Safvan ve bu büyük iftiranın üzüntüye boğduğu diğer müminlerdir. Âyet, onlar için bir teselli kaynağı olmuştur. Onlardan, o gruptan her birine, olaya karıştığı ölçüde günah olarak ne işlemişse (onun cezası) vardır. Onlardan, yani o iftiracı gruptan bu günahın büyüğünü, iftiranın büyük bir bölümünü yüklenen kimse için de çok büyük bir azap vardır. Burada adı belirtilmeyen kişi Abdullah b. Selûl'dür. Çünkü Rasülüllah'a düşmanlık olsun diye Hazret-i Âişe'ye iftira atan ve onu insanlar arasında yayan odur. Bu sebeple ona büyük bir azap vardır. Nitekim kötülüğün büyük bir bölümü ondan kaynaklanmış, dolayısıyla bu yalan kampanyaya katılanların her birinin hak ettiği ceza kadar o da ceza hak etmiştir. Rivayete göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu konuda şöyle buyurmuştur: ”Kim, kötü bir çığır açarsa, onun günahına, kıyamet gününe kadar ona göre amel edenlerin günahı da eklenir...'

Eğer size, çeşitli nimetler ve tevbe için süre vermek suretiyle dünyada ve bağışlamakla da âhirette Allah'ın lütfü ve merhameti olmasaydı, içine daldığınız bu iftiradan dolayı size mutlaka, hemen büyük bir azap dokunurdu. Bu azabın yanında, azarlamak ve sopa cezası hiç mesabesinde kalır.

Çünkü siz bu iftirayı, gelişigüzel birbirinizin ağzından alıyor... Söz konusu asılsız haberin yayılışı şöyle olmuştur: Bir kişi başka birine rastladığında ona: ”Bir haber var mı?" diye sorması üzerine, o da ”ifk" olayını anlatıyor ve olay giderek her tarafa yayılıyordu. Hatta böylece bu haberin ulaşmadığı hiçbir ev kalmamıştı. Ve hakkında bilgi sahibi olmadığınız şeyi ağızlarınızda geveleyip duruyorsunuz. Yani, aslı olmayan, kalblerde yeri bulunmayan ve sadece dedikodudan ibaret olan bir sözü söyleyip duruyorsunuz. Bunun önemsiz olduğunu, cezasının fazla olmadığını sanıyorsunuz. Halbuki bu, Allah katında çok büyüktür. Allah'ın yanında büyük bir suç ve dolayısıyla azap sebebidir. Bazı kimselerin ifadelerinde şu husus yer almaktadır: ”Herhangi bir günahın için, 'bu, hurma lifi kadar değersizdir' deme. Çünkü sana göre değersiz olan, Allah nezdinde hurma ağacı gibi büyük olabilir."

Ey asılsız söze uyanlar! Onu işittiğiniz zaman, erkek ve kadın mü'minlerin, kendileri hakkında hüsnü zanda bulunup da, o anda: 'Bu, apaçık bir iftiradır' demeleri gerekmez miydi? Çünkü mü'mi ne karşı hüsnü zan beslemek ve onu kötü ley enlere engel olmak, imanın bir gereğidir. Âyetteki ”Kendileri" ifadesinden maksat, kendi cinslerinden demektir. Nitekim mü'minler, tek bir kişi gibidirler. Bu böyle olunca, artık Hazret-i Ebû Bekir’in kızı, mü'minlerin annesi ve Rasûlüllah'ın muhterem eşine nasıl bir hüsnü zan beslemek gerekeceğini düşünmek lâzımdır.

İftirada bulunanların da bu konuda iddialarına tanıklık etmek üzere dürt şahit getirmeleri gerekmez iniydi? Madem ki şahitleri getiremediler, öyleyse onlar Allah nezdinde, O'nun hükmü ve şeriatında, yakınaların ta kendileridir. Bu sıfatı başkaları değil, kendileri hak etmişlerdir.

Onu, gerek uydurukçulardan ve gerekse onlara uyanlardan işittiğiniz zaman, kendilerini yalanlamak ve yaptıkları işten dolayı azarlamak üzere: 'Bunu, bu yalan sözü konuşup yaymamız bize yakışmaz. Haşa! Hiç kimsenin, konuşması doğru olmayan bu söz, Allah nezdinde büyük bir iftiradır' yani yalandır demeniz gerekmez miydi?

Hazret-i Âişe'nin durumu hakkında dedikodu edenler! Eğer Allah'a, peygamber’ine ve âhiret gününe inanmış kimselerseniz, Allah, bir daha buna benzer tutumu tekrarlamaktan, hayatınız boyunca böyle bir söze ve tavır takınmaya dönmekten sizi sakındırıp uyarır. Bu konuda size öğüt verir.

Ve Allah, öğüt almanız ve iyi bir kimlik kazanmanız için dinî hükümleri ve ahlâk kurallarını gösteren âyetleri size açıklıyor. Allah, bütün yaratıkların durumlarını çok iyi bilir, bütün plân ve programında tam bir hüküm ve hikmet sahibidir.

inananlar arasında kötü söz ve davranışın... burada ”kötü söz ve davranış" şeklinde çevirdiğimiz ”fahişe" kelimesi her türlü çirkin söz ve davranışı içine alan bir kelimedir. Yayılmasını arzulayan kimseler için... Burada söz konusu edilen kimseler İbn Ubey ile ifk olayında ona uyan kişilerdir. Dünya ve âhirette acıklı bir azap vardır. Dünyadaki azap, hadd ve benzeri cezalar; âhiretteki azap ise, cehennem ve ona bağlı cezalardır. Ebussuud Tefsiri'nde şöyle denmiştir: ”Edepsizliğin yayılmasını severler ve bunun için çalışırlar. Allah, sadece isteklerine temas etmekle yetinmiş ve gerisini açıkça belirtmemiştir. Çünkü şüphesiz istekleri, bu edepsizliğe destek olmayı gerektirir." Allah, bütün işleri, bu arada kötülüklerin yayılmasının sevilmesini bilir; siz bilmezsiniz. O halde siz, görünüre göre hareket ediniz, Allah da gizli kalan tarafları üstlenir.

Ya size Allah'ın lütfü ve merhameti olmasaydı ve Allah çok şefkatli ve merhametli olmasaydı, yaptıklarınızdan dolayı sizi hemen cezalandırırdı.

Ey iman edenler! Şeytanın adımlarını izlemeyin... Buradaki ”adım" kelimesinin aslı ”hutve" olup iki ayak arasındaki mesafe, demektir. Daha sonra bu kelime, birine uymada kullanılmıştır. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Şeytanın sizi davet ettiği ve size süslü gösterdiği yollara girmeyin." Kim şeytanın adımlarını izlerse, şunu bilsin ki o, edepsizliği, yani her türlü kötü iş ve davranışı ve kötülüğü, yani dinin hoş görmediği ve kötülediği şeyi emreder. Ona uyan da bu edepsizliği ve kötülüğü yapar. Eğer size, bu açıklamalarıyla tevbe etme imkânı verme ve tevbeye bağlı olarak cezalarınızı bağışlama konusunda Allah'ın lütfü ve merhameti olmasaydı, içinizden hiçbir kimse, günahların pasından temize çıkamazdı. Fakat Allah, kullarından dilediğini, lütuf ve merhametini ihsan ederek ve tıpkı size yaptığı gibi kişiyi tevbe etmeye sevkederek, sonra da kendisinden tevbeyi kabul ederek temize çıkarır. Allah, bütün sözleri ve bu arada ifk olayını işitir ve niyetlerine varıncaya kadar her şeyi bilir.

İçinizden dinî yönden faziletli ve varlıklı kimseler akrabaya, yoksullara ve Allah yolunda göç edenlere bir şey vermemeye ve iyilik etmemeye yemin etmesinler; kusurlarını bağışlasınlar, onları kınamaktan feragat etsinler. Bağışlamanıza, feragat etmenize ve size kötülük edene iyilik etmenize karşılık Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Sorguya çekmek için sınırsız güç sahibi ve kullarının hesaba çekilmelerini gerektiren pek çok günahları olmasına rağmen Allah, çok bağışlayandır, çok merhametlidir. Âyet-i kerime Hazret-i Ebû Bekir hakkında, teyzesinin oğlu Mistaba yapmakta olduğu yardımı, Hazret-i Âişe için dedikodu yaptığı gerekçesiyle kesmeye yemin ettiği zaman inmiştir. Nitekim Mıstarı, Bedir savaşı'na katılan muhacirlerden biriydi ve ona Hazret-i Ebû Bekir maddî yardımda bulunuyordu. Öte yandan âyette, bağışlamaya büyük bir teşvik ve kötülüğe karşı iyilik edenlere çok değerli bir vaad vardır. Rivayete göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu âyeti Hazret-i Ebû Bekir'e okuyunca: ”Evet, Allah'ın beni bağışlamasını candan arzu ederim" demiştir. Bunun üzerine Ebû Bekir, Mıstah'a nafakasını vermeye devam etmiş; yeminini bozmuş olduğundan dolayı da yemin keffareti ödemiş ve: ”Allah'a yemin olsun ki, verdiğim nafakayı bir daha asla kesmem" demiştir. Hatta nakledildiğine göre, daha önce verdiği nafakayı kat kat artırmıştır. Enes (radıyallahü anh) şöyle demiştir: ”Bir gün Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) otururken, aniden azı dişleri görünecek şekilde güldü. Bunun üzerine Ömer (radıyallahü anh): 'Annem babam sana feda olsun! Neye gülüyorsun?' diye sordu. Rasûlüllah: ”Ümmetimden iki kişi Yüce Allah'ın huzurunda diz çökmüş. Onlardan biri Allahü teâlâ'ya: 'Bunun, bana yaptığı haksızlığın karşılığını al' diyor. Allah ona hitaben: 'Kardeşine hakkını geri ver' buyurdu."Burada Enes (radıyallahü anh) dedi ki: Rasûlüllah ağlayarak gözünden yaşlar aktı ve şöyle buyurdu: ”O gün müthiş bir gündür ve o gün, insanların günahlarının silinmesine muhtaç oldukları bir gündür." Yine Rasûlüllah devamla: ”Allahu teâlâ konuşana hitapla şöyle buyurur: 'Gözünü dik ve cennetlere bak.' O da: 'Rabbim! İncilerle süslenmiş gümüşten saraylar ve altından köşkler görüyorum. Bunlar, hangi peygamberin, hangi sıddık kulun veya hangi şehidindir?' diye sordu. Allahü teâlâ : 'Değerini verene aittir buyurdu. O da: 'Rabbim! Peki, buna kim sahip olabilir?' diye sordu. Yüce Allah: 'Sen ona sahip olabilirsin' buyurunca: 'Ne ile Rabbim?' dedi. Yüce Allah da: 'Kardeşini bağışlamak suretiyle' buyurdu. O da: 'Rabbim! Onu bağışladım dedi. Sonra Yüce Allah: ”Öyleyse kardeşinin elinden tut ve onu cennete koy,' buyurdu."

Namuslu, kötülüklerden habersiz hakikî imanla sıfatlanmış olan mü'min kadınlara zina isnadında bulunanlar, dünya ve âhirette, o mü'min kadınlar hakkında uydurdukları şeylerden ve şahsiyetlerini lekelemelerinden dolayı lanetlenmişlerdir. Mü'minler ve melekler onlara ebedî olarak lanet ederler. Lanetin aslı, rahmetten kovulmaktır. Ve onlar için zikredilen ebedî lanetle birlikte, büyük günahlardan ötürü çok büyük bir azap vardır. Âyet-i kerimede, sözü geçen mü'min kadınlardan maksat Hazret-i Âişe'dir. Ona iftira etmek aynı zamanda mü'minlerin diğer annelerine iftira etme sayıldığından, ”mü'min kadınlar" şeklinde çoğul getirilmiştir. Çünkü Hazret-i Peygamberin bütün eşleri saygıdeğer, nezih ve Allah Rasûlü'ne bağlı hanımlardır.

Ki o gün kendi tercihleri dikkate alınmaksızın dilleri, elleri ve ayakları, yapmış olduklarına karşılık aleyhlerine şahitlik edecektir. Dolayısıyla her organ, sahibinin yaptığını haber verecektir. Dillerin şahitlik etmesi olayı, ağızların mühürlenmesinden önce olacaktır. Bu sebeple bu âyetteki ifade ile ”O gün onların ağızlarını mühürleriz..." (Yasin: 65) âyetindeki ifade arasından bir zıtlık söz konusu değildir.

O gün, yani organları kötü amellerine şahitlik ettiği gün Allah onlara gerçek kesinleşen ve gerekli olan cezalarını tastamam verecek ve onlar, korkunç hal ve durumları gördüklerinde Allah'ın apaçık bir hak olduğunu anlayacaklar ve O'nun mesajlarının gerçek olduğunu öğreneceklerdir. Âyet-i kerîmede şu hususlara temas edilmektedir: a. Laneti hak edenlere lanet okumak caizdir. b. Allahu teâlâ'nın konuşturmasıyla, organlar şahitlik edecektir. Organlar, günahkârların günahlarından dolayı aleyhlerine şahitlik edeceği gibi, iyi kullarının da, itaatlerinden dolayı lehlerine şahitlik edecektir. c. Ceza, hak edildiği kadar verilir.

Kötü kadınlar, zina eden kadınlar kötü erkeklere, yani zina eden erkeklere, kötü erkekler ise kötü kadınlara; temiz iffetli kadınlar teiniz, iffetli erkeklere ve aynı şekilde temiz erkekler de temiz kadınlara yaraşır. Bunların birbirleriyle evlenmeleri uygun düşer. Çünkü ortak noktalarının bulunuşu, bu evliliğe iten önemli sebeplerdir. Öle yandan Allah'ın Rasûlü, iyilerin en iyisi, evvelkilerin ve sonrakilerin en hayırlısı olunca, bundan, Hazret-i Âişe'nin iyi hanımların en iyisi olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Bunlar yani üstün niteliklerle nitelenenler, yani Ehl-i Beyt, onların, kıyamet gününe kadar her çağ ve her dönemde haklarında iftira uyduran kırın söylediklerinden, onların bütün yalanlarından çok uzaktırlar. Kendileri için günahtan dolayı insanın uzak kalamıyacağı büyük bir bağış ve pek çok rızık vardır. Yani cennette onlar için sayılamayacak kadar nzıklar vardır. Bunun ”güzel rızık" olarak yorumlanması gerektiğini söyleyenler de vardır. Bilindiğine göre Hasan b. Ziyad, Taberistan halkından olup büyük zatlardan biriydi. Yün elbise giyer ve iyiliği emrederdi. Ashabın çocuklarına dağıtılmak üzere her yıl Bağdat'a yirmi bin dinar gönderirdi. Bir gün Alevî gruplarından birine mensup bir adam yanına gelerek Hazret-i Âişe hakkında çirkin bir ifadede bulunmuş, bunun üzerine Hasan b. Ziyad oğluna hitaben: ”Oğlum! Şu adamın boynunu vur" demiştir. Bu durumu haber alan Alevîler akın ederek Hasan b. Ziya'da: ”Bu adam bizim grubumuzdandır" dediler. Hasan: ”Allah'a sığınırım! Bu adam Allah'ın Rasûlü'ne hakarette bulundu. Eğer Hazret-i Âişe kötü idiyse kocası da kötü demektir. Oysa Allah Rasûlü bu sıfattan uzaktır. Aksine o, iyi ve tertemizdi. Hazret-i Âişe'nin, iyilik ve temizliği ise vahiyle belirtilmiştir. Oğlum! Vur şu kâfirin boynunu!" Bunun üzerine oğlu o adamın boynunu vurmuştur. Mesruk, Hazret-i Âişe'den rivayette bulunduğu zaman, ”Rasûlüllah'ın sevgilisi ve Sıddîk’in gökten suçsuzluğu bildirilen kızı Sıddika bana şu hadisi nakletti" diye söze başlarmış. İbn Abbas, Hazret-i Âişe'yi ölüm döşeğindeyken ziyarete gitmiş ve onu Hakkın rahmetine kavuşmaktan endişelenerek ürperir bir halde bulmuş ve bunun üzerine Hazret-i Âişe'ye hitaben: ”Korkma, şüphesiz sen bağışlanarak güzel bir rızka kavuşacaksın" demesine karşılık Hazret-i Âişe sevincinden dolayı kendinden geçmişti. Nitekim o, şöyle diyordu: ”Hiçbir kadına verilmeyen bazı hasletler bana verilmiştir: Cebrail, benim kılığıma bürünerek Rasülüllah'a benimle evlenmesini emretmiştir. Rasûlüllah beni bakire olarak aldı. Benden başka bakire bir hanımla evlenmedi. Sonra o, başı kucağımda iken vefat etti ve evimin bulunduğu yerde defnedildi. Vahiy geldiği zaman yanındakiler dağılıyor, ama ben onunla birlikte aynı yatakta iken kendisine vahiy geliyordu. Suçsuzluğum da vahiyle bildirildi. İyinin yanında iyi olarak yaratıldım ve bana, bağışlanma ve güzel rızık vadedildi.

Adiy b. Sabit'ten rivayet edildiğine göre Ensar'dan biri şöyle demiştir: ”Bir kadın Rasûlüllah'a gelerek: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Ben evde, başkasının beni görmesini istemediğim bir halde bulunuyorum. Böyle bir durumdayken gelen doğrudan içeriye giriyor. Bu durumda ben ne yapacağım?' İşte bundan dolayı aşağıdaki âyet inmiştir." Ey iman edenler! Kendi evinizden başka evlere, ev halkından izin verme yetkisine sahip olan kişiden izin alıp ev halkına selâm vermedikçe girmeyin. Eve girmek isteyen izin isteme anında, ”Esselâmü aleyküm" dedikten sonra üc kere, ”girebilir miyim?" diye sorar. Kendisine izin verildiği takdirde girer ve ikinci kez selâm verir; izin verilmemesi halinde ise geri döner. Bu, selâm vermekle birlikte izin istemek, sizin için aniden girmenizden daha hayırlıdır. Herhalde bunun böyle olduğunu düşünüp anlarsınız. Öğüt alır ve gereğini yaparsınız. İnsanın, annesinin bulunduğu bir yer bile olsa, oraya izinsiz olarak ansızın girmesi doğru değildir. Çünkü o anda annesi açık olabilir. Öte yandan âyet, cahiliye dönemi halkının bir yere girme anındaki selamlaşmalarının terkedilmesi gerektiğine işaret etmiştir. Nitekim söz konusu kişilerden biri, yabancı birinin evine sabahleyin girince, ”iyi sabahlar" ve akşamleyin girince de, ”iyi akşamlar" diyordu. Bil ki selâm, Müslümanların sünneti, cennetliklerin selâmı, sevgiyi celbeden, kini ve öfkeyi gideren bir ifadedir. Rivayete göre Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Allah. Adem’i yaratıp ona ruh üflediğinde Âdem aksındı ve: 'Elhamdülillah (Allah'a hamdolsun)' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: 'Ey Âdem! Rabbin sana merhamet eder. Bir kısmı oturmuş bulunan şu meleklere git ve kendilerine: 'Esselâmü aleyküm' de. Çünkü bu, senin selâmın ve aynı zamanda neslinin de selâmıdır." Yine Hazret-i Peygamberin şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: ”Müslümanın Müslüman üzerindeki hakları altıdır: Karşılaştığı zaman selâm verir, kendisini davet ettiği zaman davetine icabet eder; gıyabında onun iyiliğini ister, aksırdığı zaman ona 'yerhamükellâh' (Allah sana merhamet etsin) der. Hastalandığı zaman ziyaretinde bulunur ve öldüğü zaman da cenazesine katılır.' Bir evde yangının olduğu veya hırsızın geldiği ortaya çıkar, veya haksız yere öldürme olayı olur, ya da kötülük ortaya çıkarsa hemen giderilmesi gerekir. Bu durumda izin istemek ve selâm vermek vacip olmaz. Bütün bunlar delil ile istisna edilmiştir. O da fakihlerin dediği: ”Zaruretler haramları mubah kılar," sözüdür.

Orada o evlerde, girmeye izin verebilecek birini veya evde kimseyi bulamazsanız, izin vermeye yetkili biri tarafından size izin verilinceye kadar oraya girmeyin. Sabredin. Çünkü başkasının mülkünde izinsiz tasarrufta bulunmak haramdır. Eğer size: Geri dönün!' denilirse, hemen dönün. İnsanların kapılarında durmayın. Yani, ev halkı tarafından geri dönmeniz istenirse dönün; izin istemeyi sürdürerek direnmeyin. Nitekim bu davranış, insanların kalblerinde hoşnutsuzluk doğurur ve kişiliği rencide eder. Çünkü bu, yani geri dönmeniz sizin için, densizlik ve şahsiyetsizlik damgasını yemekten daha temiz bir davranıştır. Allah, yaptığınızı bilir. Allah, sizi sorumlu tuttuğu işlerden hangisini yapıp hangisini terkettiğinizi bilir ve ona göre size muamele eder.

içinde kendinize ait bir şeylerin bulunduğu oturulmayan evlere izin istemeden girmenizde herhangi bir sakınca yani günah yoktur. Belli kişilerin ikametine tahsis edilmeyen yerler genele ait yerlerdir. Bu sebeple insanların yararlanmak zorunda kaldıkları ribatlar, hanlar, mağazalar, hamamlar ve benzeri yerler, izin alınmadan girilebilecek yerlerdir. Çünkü bu yerler, bütün insanların yararlanabilmeleri için hazırlanmıştır. Nitekim sıcak ve soğuktan korunmak, malzeme ve eşya koymak, alış veriş yapmak ve yıkanmak gibi ev haline uygun diğer şeylerden istifade etmek hakkı vardır. Bu sebeple, söz konusu yerlere izin alınmadan girmek günah değildir. Allah, sizin açığa vurduklarınızı da, gizlediklerinizi de bilir. Bu ifade, bahis konusu edilen yerlerden birine, bozgunculuk etmek veya bazı mahrem sırlar elde etmek, için girene bir tehdit unsuru niteliği taşımaktadır. Rivayete göre Hazret-i Ömer İbn Mes'ûd'la gece teftişinde bulunuyordu. Bu teftişlerin birinde bir kapı aralığından bakmış ve içeride, önünde şarap bulunan ve şarkıcı bir kadının da kendisine şarkı söylemekte olduğu bir ihtiyar görmüş. Bunun üzerine Hazret-i Ömer, kapı üstünden içeriye girmiş, ihtiyara hitaben: ”Senin gibi yaşlı birinin bu durumda olması doğru mudur?" diye sormuş. İhtiyar kalkıp: ”Ey mü'minler em iri! Müsade buyur, söyleyeceklerim var," demiş. Hazret-i Ömer de: ”Söyle," demiş. Bunun üzerine ihtiyar: ”Ben bir konuda Allah'a itaasizlik etmişsem sen üç konuda itaatsizlik ettin" dedi. Hazret-i Ömer: ”Onlar nedir?" deyince, ihtiyar: ”Allahü teâlâ: '...Birbirinizin kusurlarını araştırmayın...' (Hucûrât: 12) buyruğuyla kusur aramayı yasakladığı halde, kusur aradın. Yine Allah; '...Evlere kapılarından girin...' (Bakara: 189) buyurduğu halde, sen üstten girdin. Öte yandan Allah: 'Kendi evinizden başka evlere, izin almadan ve halkına selâm vermeden girmeyin...' (Nur: 27) buyurmasına rağmen eve izinsiz girdin" demiş. Hazret-i Ömer: ”Doğru söyledin. Beni bağışlar mısın?" demiş. Yaşlı adam: ”Seni Allah bağışlasın" cevabını verdikten sonra Hazret-i Ömer’in, Yüce Allah'ın emirleri karşısında kendisinden af dilemesi üzerine etkilenmiş ve tevbe etmiş. Bunun üzerine Hazret-i Ömer de ağlayarak: ”Allah bağışlamazsa, vay Ömer’in haline" demiştir.

Ey Rasülüm Muhammed! Mü'min erkeklere, gözlerini harama dikmemelerini, ırzlarını da helâl olmayan şeylerden korumalarını söyle. Çünkü bu, göz dikmeme ve koruma kendileri için şüphe kirinden daha temiz bir davranıştır. Şüphesiz Allah, onların yapmakta olduklarından haberdardır. O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Bu sebeple onlar, her halükârda O'ndan korksunlar. "Ğaddu": Görmeye mani olacak şekilde göz kapaklarını kapamaktır. Rivayete göre Hazret-i İsa: ”Bakıştan sakının. Çünkü bakış, kalbte şehveti yeşertir" demiştir. Hadis-i Şerifte de şöyle buyurulmuştur: ”Bana, kendinizle ilgili altı şeyi garantileyin ki, hen de size cenneti garanti edeyim: Konuştuğunuz zaman doğru konuşun. Söz verdiğiniz zaman sözünüzü yerine getirin. Size bir şey emanet edilince onu yerine getirin. Namusunuzu koruyun. Gözlerinizi harama dikmeyin ve ellerinizi kötülüklerden uzak tutun. ”

Mü'min kadınlara da şöyle: Gözlerini sakınsınlar. Bakmaları helâl olmayan erkeğe bakmasınlar. Bakmanın haram olduğu yerler de Ebû Hanife ve Ahmed b. Hanbel'e göre avret yeri sayılan yerlerdir. Şafiî mezhebinin tercih edilen görüşüne göre erkek kadına bakamadığı gibi, kadın da erkeğe bakamaz. Zinadan korunarak veya örtünerek namus ve iffetlerini korusunlar... Mezhep imamları arasında avret (örtünmesi gereken) yerlerinin örtülmesinin farz olduğu konusunda herhangi bir görüş ayrılığı söz konusu değildir. Ancak avret yerinin vücudun hangi bölgeleri olduğu konusunda farklı görüşler ileriye sürülmüştür. Nitekim Ebû Hanife'ye göre erkeğin avret mahalli, göbeğinden diz kapağının altına kadar olan kısımdır. Hür olan her kadının ise, yüzü ve elleri dışında her yeri avret mahalli sayılmıştır. Yine Ebû Hanife'nin sahih olan görüşüne göre, kadının ayaklan, namazın dışında avret mahallidir, namazda değildir. Diğer taraftan İmam Malik: ”Erkeğin avret mahalli, ön ve arkası ile baldırları; kadının ise, yüzü ve elleri dışında her yeridir" demiştir. İmam Şafiî ve Ahmed b. Hanbel ise: ”Erkeğin avret mahalli, göbekle diz kapağı arasıdır. Diz kapağı avret mahalli değildir ve hür kadının her yeri avret mahallidir" demişlerdir. Âyet-i kerimede, öncelikle gözün sakınılması emredilmiştir. Çünkü bakış, zinanın aracı ve fesatın öncüsüdür. Yani Allah, bakış tehlikesinin büyüklüğüne dikkat çekmek için, harama bakmanın yasaklanışıyla namusu korumayı bir arada zikretmiştir. Nitekim bakış, fiiliyata geçmeye davet eder. Bu sebeple hadis-i şerifte: ”Bakış, Iblis’in oklarından bir oktur"(n) buyrulmuştur. Ayrıca bu konuda şöyle denmiştir: ”Harama göz diken felâkete sürüklenir." Görünen kısımları hariç olmak üzere, zinetlerini, zinetlerinin takılacağı mahal şöyle dursun zinetlerini bile teşhir etmesinler. ”Zinet": Kadının süs olarak kullandığı eşya, sürme, elbise ve allıktır. Bunların bir kısmı, yüzük, sürme ve allık gibi zilletlerdir ki, şehvetten emin olmak şartıyla bunları yabancı erkeklere göstermenin bir sakıncası yoktur. Diğerleri ise bilezik, gerdanlık ve küpe gibi gözükmeyen zilletlerdir. Bunları, âyet-i kerimede belirtilen kişilerin dışında başka kimselere göstermek helâl değildir. Başörtülerini, yakalarının üzerine kadar örtsünler. ”Humur": Kadının başını örttüğü şey (baş örtüsü) demek olan ”hımâr" kelimesinin çoğuludur. Bu nitelikte olmayan baş örtüsü sayılmaz. ”Cüyûb" ise: Başın girmesi için kesilen yer (yaka) demek olan ”ceyb" kelimesinin çoğuludur. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: Saçlarını, küpelerini ve boyunlarını yabancılara karşı örtmek üzere başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Bu ifade, kadının göğsü ile boynunun avret mahalli olduğunun bir kanıtıdır. Bu sebeple, yabancı birinin bu yerlere bakması caiz değildir. Zilletlerini göstermesinler. Buradaki zilletlerden maksat, bilezik, ayak bileziği, gerdanlık, küpe ve benzeri gözükmeyen zinetlerdir. Nitekim Ebu'l-Leys şöyle demiştir: ”Göğüs, bacak ve baş gibi zinet mahallerini göstermesinler. Çünkü göğüs, gerdanlığın yeri; bacak, ayak bileziklerinin takıldığı yer; kol, bilezik takma yeri ve baş da taç takma mahallidir. Dolayısıyle Allah, zineti zikretmiş ve fakat bundan zinet mahallerini kastetmiştir. Ancak kocalarına... Yani, zilletlerini kocalarına gösterebilirler. Çünkü zinetle hedeflenen asıl kimseler onlardır. Nitekim kocalar, hanımlarının her tarafına bakabilecekleri gibi, zinet yerlerine de elbette bakabilirler. Âyette geçen ”buûle"“ba'l" kelimesinin çoğuludur. Eşlerden erkek olanına denir. Babalarına... Dede de baba hükmündedir. Kocalarının babalarına, kendi oğullarına, kocalarının oğullarına, erkek kardeşlerine, erkek kardeşlerinin oğullarına, kız kardeşlerinin oğullarına... Âyet-i kerimede belirtilen gruplarla, söz konusu kadınlar arasındaki yakınlık dolayısıyla, çoğu kez zarurî olarak bir arada bulunurlar. Aralarında bir fitnenin ortaya çıkma ihtimali son derece azdır. Çünkü akrabalık, insan tabiatında cinsi ilişki nefretini uyandırır. Bu sebeple o erkekler, kendilerine bu derece yakın olan kadınların hizmetleri esnasında görünen zilletlerine bakabilirler. Şafiîlere göre ise söz konusu erkeklerin, göbekle diz kapağı arası hariç olmak üzere, gözükmeyen (batini) zinete bakmaları caizdir. Kadının kocası ise, hanımının göbekle diz kapağı arasındaki kısma da bakabilir. Kendi kadınlarına... Bunlar, hür Müslüman kadınlardan bizzat kendileriyle sohbet eden veya hizmet eden kadınlardır. Çünkü kâfir kadınlar, mü'min hanımların özelliklerini erkeklere tanıtmada sakınca görmezler. Bu sebeple âyet-i kerimedeki kadınlardan maksat, kendi dinlerinden olan kadınlardır. Nitekim selef müfesirlerin görüşü bu doğrultudadır. Konuyla ilgili olarak Fahruddin Razî şöyle demiştir: ”Selefin sözü müstehab olmak şeklinde yorumlanmış, fakat tercih edilen görüşe göre 'Kadınlarından maksat, bütün kadınlardır." Fakir (müellif) ise şöyle der: ”Geçerli sayılan tefsirlerin çoğu selefin bu sözüyle doludur. Nitekim selef, Yahudi, Hristiyan, mecusî ve putperest kadını yabancı erkek hükmüne koyarak, Müslüman kadının bunlar yanında vücudunu açmasını menetmişlerdir. Bu yasaklamanın önemli iki sebebi vardır. Birincisi, her şeyden önce aralarında din farkı bulunmaktadır. Çünkü imanla küfür, onları birbirinden ayırmıştır. İkincisi de, Müslüman olmayan kadının, imandan mahrum olduğu için, güven telkin etmemesidir. Bu sebeple namuslu kadın, fâsık kadından, onunla dostluk kurmaktan ve yanında soyunmaktan kaçınmalıdır." Öte yandan Hazret-i Ömer, Ebû Ubeyde'ye bir mektup yazarak, Yahudi ve Hristiyan kadınların Müslüman kadınlarla birlikte hamama girmelerine engel olmasını istemiştir. Ellerinin altında bulunanlara, cariyelere...Kadının sahip olduğu köleyse, kendisine yabancı erkek hükmündedir. Bu köle, ister iğdiş edilmiş olsun, ister cinsî temas gücü bulunsun, aynıdır. Nitekim Ebû Hanife'nin görüşü olduğu gibi çoğu âlimlerin görüşü de bu doğrultudadır. Bu sebeple, kadının o köle ile hacca gitmesi veya yolculuğa çıkması caiz değildir. Fakat kölesi, kendisini şehvetten emin hissettiği zaman ona bakması caizdir. Erkeklerden kadınlara karşı cinsî güçten düşmüş hizmetçilere... Ev halkından sayılan yani evlere girip çıkan erkeklerden, kadınlara ihtiyaç duymayacak kadar yaşlı olan veya cinsel güçleri ve şehvet duyguları yok edilen erkeklerdir. Cinsel gücü olmayanlardan biri, ”muhannes" diye tanımlanıp kadın gibi davranan ve kadınlara karşı şehvet duymayan kimsedir. Ancak mecbûb ve hasî hakkında ihtilâf söz konusudur. Mecbûb, erkeklik organı ile yumurtaları kesilen; hasî de, sadece yumurtaları alınan, yani iğdiş edilen kişi demektir. Tercih edilen görüşe göre kadına bakmanın harami ığı konusunda iğdiş edilen, erkeklik uzvu kesilen ve cinsel temasa gücü olmayan erkekler, diğer erkekler gibidirler. Çünkü onlar, organları cinsel ilişkiye uygun olmasa da bu ilişkiyi arzu ederler. Yahut henüz kadınların gizli kadınlık özelliklerinin farkında olmayan, henüz şehvet duyacak seviyeye ermeyen çocuklara gösterebilirler... Çocuk, cins ismi olması dolayısıyla çoğul hükmündedir. Vasfı zikredilerek bununla yetinilnıiştir. Aynı şekilde ”düşman" da cins ismidir ve çoğul yerinde kullanılmıştır. Allahu teâlâ'nın: ”Şüphesiz onlar benim düşmanımdır..." (Şuarâ: 77) sözü buna örnektir. Ragıb İsfahanı Müfredatında şöyle demektedir: ”Tifl" körpe sayılan çocuğa verilen addır. Tufeyli de, davetten davete koşuşan, asalak demektir." Avret, insanın ön ve arka mahallelidir. Bu yerlerin gözükmesi veya onlara bakılması kötü görülmüş, dolayısiyle bu isimle adlandırılmıştır. ”Avret" kelimesi; noksanlık, kusur ve çirkin demek olan avr kelimesinden türemiştir. Tek gözün kör olması ifadesinde yine bu kelime kullanılmaktadır. Görülmemesi için gizlemekte oldukları zinetleri anlaşılsın diye ayaklarını yere vurmasınlar... Yani, ayağa takılan bileziklere sahip olduklarının anlaşılması için, ses çıkaracak şekilde ayaklarım yere vurmasınlar. Çünkü bu hareket, erkeklerin onlara meyletmesine sebep olduğu gibi, onların da erkeklere meyletme arzularının olduğunu akla getirir. Öte yandan, bu bileziklerin sesini yabancı erkeklere duyurmak haram olunca, kadınların, aynı erkeklerin duyabilecekleri şekilde seslerini yükseltmeleri, öncelikle haram olur. Çünkü, onların sesi, fitneye bileziklerinin sesinden daha yakındır. Bu sebeple, ezanda sesin yükseltilmesi gerektiği için, kadınların ezan okuması mekruh sayılmıştır. Ey mü'minler! Hep birlikte Allah'a tevbe ediniz. Çünkü herbiriniz, nerdeyse Allah'ın emri ve nehyi karşısında hatadan ve özellikle cinsel arzulardan uzak kalamayacaktır. Bu âyet, günahın kulun imanını yok etmediğine delil teşkil etmektedir. Nitekim Allahu teâlâ, günahlardan dolayı tevbe edilmesini emrederek ”Ey mü'minler!" diye seslenmiştir. Ki kurtuluşa eresiniz, ve böylece dünya ve âhiret mutluluğuna kavuşursunuz. Yüce Allah, bütün mü'minlere tevbe edip af dilemelerini emretmiştir. Çünkü zayıf kul, Allah'ın emirlerini gözetmeye çaba harcasa bile hata edebilir.

Aranızdaki bekârları, köle ve cariyelerinizden iyi davranışh olanları veya mü'min olanları evlendirin. Burada ”bekârlar" anlamına gelen ”eyamâ" kelimesi, ”Eyyim" kelimesinin çoğuludur. Eyyim de, bekâr olsun dul olsun, evli olmayan erkek ve kadındır. Buna göre âyetin anlamı şöyle olmaktadır: ”Ey velîler ve ileri gelenler! İçinizdeki evli olmayan hür erkek ve kadınları evlendirin." Çünkü evlilik, neslin devamını sağlar ve nikâh dışı ilişkilerden korur. Köle ve cariyelerinizden iyi davranışta bulunanları da evlendirin. Çünkü, kölelerden iyi davranışlarda bulunmayanlar, efendilerinin önem ve değer vermelerini hak etmekten uzak kalırlar. Fakir (müellif) şöyle demektedir: ”Bu âyet-i kerimede köle (gulâm) ve cariye için ”abd" ve ”eme" ifadeleri kullanılmıştır yani oğul ve kız adları kullanılmıştır." Nitekim Hazret-i Peygamber de şöyle buyuımuştur: ”Sizden biriniz, 'kölem, cariyem' demesin. Hepiniz Allah'ın kulları ve bütün hanımlarınız da Allah'ın hanım kullarıdır. Bu sebeple, 'oğlum, kızım; evlâdım ve hanım kızım' desin. ” Şu halde, köle ve cariye isimleri, kendilerini taciz etmek ve durumlarını tahkir etmek amacıyla zikredil irse mekruh, olur. Allah'a hamdolsun ki, meselede yani rivayetlerde herhangi bir zıtlık, çelişki söz konusu değildir. Eğer bunlar fakir iseler, Allah kendi lütfuyla onları zenginleştirir. Yani, erkek ve kadının fakir olması, evlenmelerine engel olmasın. Çünkü Allah'ın lütfunda, mala ihtiyaç duyulmayan bir zenginlik vardır. Mal yok olur gider; oysa Allah dilediğine, hesap edilmeyecek kadar rızık verir. Allah, lütfü geniş olan ve (her şeyi) bilendir. Allah zengindir, nimetleri tükenmez ve hikmetinin gereği olarak dilediğinin rızkını genişletir, dilediğininkini de daraltır. Müctehidler, evlenmenin sünnet olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Nitekim Hazret-i Peygamber: ”Benim karakterimi seven sünnetimi icra etsin. Evlilik de benim sünnet imdir ." buyuımuştur. Başka bir ifadesinde ise şöyle buyuımuştur: ”Ey gençler topluluğu! içinizden evlenebilen evlensin. Çünkü evlilik, gözü haramdan alı kor ve iffeti korur. Evlenmek için durumu müsait olmayanlar ise oruç tutsun. Çünkü oruç, şehvetini kırar ve frenler." Eğer insan cinsel arzulara karşı şiddetli bir tutku ve arzu duyuyor ve bunun sonucu olarak da zinadan endişe ediyorsa, Ebû Hanife ve Ahmed b. Hanbel’e göre, o kişinin evlenmesi farz olur.

Evlenme imkânı bulamayanlar ise... Evlenmek için mehir ve geçim imkânı olmayanlar ve bir şeyi bulunmayanlar, Hazret-i Peygamberin buyurduğu gibi oruç tutmalıdır: ”Evlenebilecek durumda olmayanlar oruç tutsun. Çünkü oruç, şehveti kırar ve zina etmesine engel olur." Yani oruç sayesinde iffet ve namusunu korumuş olur. Allah, lütfuyla kendilerini varlıklı kılıncaya evlenme imkânı buluncaya kadar iffetlerini korusunlar. Ellerinizin altında bulunanlardan, yani köle ve cariyelerden mükâtebe yapmak isteyenlerle... ”Mükâtebe": Efendinin kölesine, ”Bana, şu kadar para ödersen hürriyetine kavuşacaksın" teklifine karşılık, kölenin ”kabul ediyorum" demesinden ibaret bir sözleşmedir. Köle bu bedeli ödediği takdirde hürriyetine kavuşur. Rivayete göre Huveytıb b. Abdü'l-Uzzâ, efendisi Sahih ile, belli bir para karşılığında hürriyetine kavuşmak için sözleşme yapmak istemiş, fakat efendisi bu teklifi reddetmiştir. Bunun üzerine bu âyet inmiştir. -Eğer kendilerinde bir iyilik güven, olgunluk ve bedelini ödeyecek gücünün bulunduğunu görüyorsanız-, hemen mükâtebe yapın. Onlarla, istedikleri sözleşmeyi yapın. Bu emir, bunun mendup olduğunu ifade etmektedir. Allah'ın size vermiş olduğu maldan, siz de onlara verin. Bu âyet-i kerimede onlara, sözlcştikleri kölelerden aldıkları paranın bir kısmını geri vermeleri veya sözleşmede yer alan meblağın bir bölümünü bağışlamaları emredilmiştir. Efendilere yönelik olan bu emir de yine mendubiyeti ifade etmektedir. Konuyla ilgili olarak hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Allahu teâlâ üç sınıf insana yardım etmeyi üstlenmiştir: Bunlar, bedel ödeyerek hür olmak isteyen köle, iffetli kalmak için evlenmek isteyen ve Allah yolunda cihat eden kişidir. ” Dünya hayatının geçici menfaatlerini elde edeceksiniz diye, namuslu kalmak, iffet konusunda kendilerini kale gibi güçlü kılmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Çabucak yok olan bir fayda elde etmek için cariyelerinizi fuhuşa zorlamaktan vazgeçin. Rivayete göre Abdullah b. Ubey’in altı cariyesi vardı. Bu cariyelerini fuhşa zorluyor ve bunun için onları dövüyordu. Muaze ve Mesike adlarında iki cariyesi bu durumu Hazret-i Peygamber'e şikâyet ettiler. İşte bunun üzerine bu âyet inmiştir. Bu ilâhî mesaj, efendilerin kötü davranışlarını dile getirmekte ve yapmakta oldukları kötülükten dolayı kendilerini kınamaktadır. Çünkü azıcık bir şahsiyete sahip olan kişi, cariyelerine fuhşu emretmesi veya onları, özellikle namuslu kalmak istediklerinde, bu işe zorlaması şöyle dursun, kendi başlarına bu kötülüğe meyletmelerine bile razı olmaz. Âyette geçen, genç kızlar anlamındaki ”feteyât" cariyeler demektir. Çünkü delikanlı ve genç kız anlamındaki ”fetâ" ve ”fetât" kelimelerinin kinaye yoluyle köle ve câriye anlamında kullanıldığı meşhurdur. Kim onları zorlarsa, fuhşa zorlarsa bilinmelidir ki, zorlanmalarından sonra Allah, onları çok bağışlayıcı ve onlara merhamet edicidir.

Yemin olsun ki, Biz size, hadler, diğer hükümler ve adab-ı muaşeretle ilgili olarak açıklamaya ihtiyaç duyduğunuz her şeyi açıkça bildiren âyetler, sizden önce yaşayıp gitmiş olanlardan daha önceki kitaplarda yer almış, hayretler içinde bırakan hayal hikâyeleri ile kendilerine verilen örneklerden bazı örnekler ve takvaya ulaşmış kimseler için bir öğüt indirdik. Böylece onlar ders alsınlar, haram ve mekruh olan şeylerden ve ahlâkî değerleri dejenere eden davranışlardan sakınsınlar. Âyet-i kerimede bizzat takva ehli zikredilmiştir. Çünkü öğütlerden, öncelikle onlar istifade ederler. Anlatıldığına göre arslan, kurt ve tilki avlanmaya çıkmış; bir yaban eşeği, bir geyik ve bir tavşan yakalamışlar. Arslan kurda hitaben: ”Bunları aramızda paylaştır bakalım" demiş. Kurt: ”Yaban eşeği kralın, geyik benim ve tavşan da tilkinin olsun" cevabını vermiş. Bunun üzerine arslan pençesini kaldırıp kurdun başına vurmuş ve kurt arslanın önüne yığılıp kalmış. Daha sonra Arslan, tilkiye hitap ederek, avları aralarında paylaştırmasını istemiş. Tilki: ”Eşek, kralın öğle yemeği, geyik akşam yemeği ve tavşan da bu iki öğün arasında ona bir ziyafet olsun" demiş. Arslan: ”Hayret doğrusu! Ne kadar âdilsin! Bu hükmü sana kim öğretti?" diye sormuş. Tilki cevap olarak: ”Kurdun başına gelen" demiş. İfade edildiğine göre öğüt, katı kalbleri yumuşatan ve kuru gözleri yaşla dolduran bir güçtür.

Allah, göklerin ve yerin nurudur. İmam-Gazali şöyle demiştir: ”Nur, bütün açıklığıyla ortaya çıkan şey demektir. Çünkü, kendi başına açığa çıkan şey kendi dışındaki şeyleri de açığa çıkarırki buna ”nûr" adı verilir. Allah, göklerin ve yerin nurudur. Güneşin her ışık zerresi, ışık veren güneşin varlığını ortaya koyduğu gibi, göklerin ve yerin yapısında bulunan her zerre de onları meydana getiren bir varlığın bulunması zaruretini ortaya koymaktır." Gazalinin bu sözleri, ”Te'vilât" isimli tefsirde bulunan konuyla ilgili sözlere uymaktadır. Nitekim Matürîdî bu tefsirinde şöyle demiştir: ”Allah, göklerin ve yerin nurudur. Yani onları, yoktan varlık âlemine çıkaran O'dur. Çünkü nurun lügat manası ”ışık" demektir. Buna göre nûr, eşyayı ortaya çıkarır ve gözler önüne serer." Âyet-i kerimede teşbih-i beliğ sanatı vardır. Yani, gökleri ve yeri var eden Allah, onları ortaya koymasında tıpkı nûr gibidir. Var olmak, aslında yokluktan varlık âlemine intikal etmek, ortaya çıkmaktır. Fakir (müellif) de bu konuda şu hususu dile getirmiştir: ”Bu ifadenin teşbih-i beliğ olarak tanımlanmasına gerek yoktur. Çünkü nûr, Esmâ-i Hüsna'dandır. Bu sebeple nuru Allah'a atfetmek, mecazî anlamda değil, gerçek anlamdadır. Buna göre âyetteki nûr, nûrlandıran anlamındadır. Allah, varlığının nurları ile henüz hayat bulmamış olan unsurları lütfü sayesinde ortaya çıkarmaktadır. Nitekim Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: 'Allah, mahlukatı karanlıkta yaratmış, sonra üzerlerine nurundan serpmiştir." Nûr, dört kısma ayrılır: a) Güneş vs. ışığı gibi eşyayı gözler önüne seren nurdur. Bu nûr, karanlıktaki gizli şeyleri ortaya çıkarır. b) Göz nuru. Bu nûr eşyayı gözlere gösterir, fakat o eşyayı göremez. Bu nur, birincisinden daha üstündür. c) Aklın nûru. Bu nûr da, idrak edilen gizli şeyleri karanlık ortamda gözler önüne serer. Onları hem idrak eder, hem de görür. d) Allah'ın nuru. Bu nûr ise, yokluk alemindeki soyut ve gizli şeyleri gözlere ve kalb gözüne gösterir. Aynı zamanda bu nûr, eşyayı varlık âleminde gördüğü gibi yokluk âleminde de görür. Şu halde, ”Allah, göklerin ve yerin nurudur" elemek, onları sonsuz kudretiyle yokluktan var eden ve ortaya çıkaran demektir. Şiirde de ifade edilmiş olduğu gibi: Her şeyde, O'nun tek olduğunu gösteren bir işaret vardır. Müfessirlerin Sultanı İbn Abbas (radıyallahü anh) bu âyetle ilgili olarak şöyle demiştir: ”Göklerin ve yerin nuru demek, göklerde ve yerde bulunanları doğru yola ileten demektir." İnsanlar, Allah'ın nuruyla doğru yola giriyorlar ve O'nun yol göstermesiyle sapıklık taşkınlığından kurtuluyorlar. Çünkü onlar, Allah'ın başarılı kılmasıyla hidayet nuruna ermişlerdir. Bu sebeple nurun hidayetle ve hidayetin de nurla ifade edilmesi caizdir. Nitekim nûr, hidayetten ve hidayet de nurdan kaynaklanmaktadır. Allahü teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Onlar yıldızlarla da yollarını doğrulturlar." (Nahl: 16) Onun için gerek Kur'an ve gerekse Tevrat, hidayet kaynağı anlamında ”nûr" diye adlandırılmıştır. O'nun nûrıı, Yüce Allah'ın aydınlanan eşyaya akan nuru, içinde lâmba bulunan duvardaki penccresiz bir kandil yuvası gibidir. Buradaki temsilden maksat, hayret veren nitelik yani, nurunun nitelik ve özelliği demektir. O lâmba bir billur içindedir. Lâmbanın bir billur içine ve billurun da penccresiz bir oyuğa konması daha fazla ışık elde etmek içindir. Çünkü mekân daraldıkça ışık da o oranda artar, geniş mekânda ise ışık dağılır. O billur da sanki inciye benzer parlak ve ışık saçan bir yıldız gibidir ki, doğuya da, batıya da nisbet edilemeyen mübarek, faydası çok bir zeytin ağacından çıkan yağdan tutuşturulur. Diğer ağaçlar arasından, özellikle zeytin ağacı seçilmiştir. Çünkü zeytinden elde edilen yağ, hem kaliteli ve hem de daha fazla ışık verir. Bu yağ, aynı zamanda katık olarak da kullanılır. Zeytin ağacı, sadece güneşin doğduğu anda güneş alan bu sebeple de doğuya özgü bir ağaç olmadığı gibi, sadece güneşin batmasına yakın güneş alan ve bu sebeple de batıya atfedilen bir ağaç değildir. Aksine o ağaç, gün boyunca güneş alan bir ağaçtır. Bu yüzden, meyvesi daha olgun ve yağı daha kalitelidir. Yağı, neredeyse kendisine ateş değmese bile ışık verir. Yani, ona hiç ateş dokunmadan, kendi kendine mekânı nerdeyse aydınlatacak durumdadır. Nûr üstüne nurdur. Yani, hayret verici durumu örnekle ifade edilen bu nûr, kat kat nurdur. Çünkü lâmbanın ışığı, aydınlatma esnasında yağın saflığını ve billurun parlaklığını artırmış ve yuvanın oluşu da ışınları dağılmamıştır. Allah, dilediğini nuruna kavuşturur. Yani Allah, bu yüce nûrıı sayesinde kullarından dilediğini, bu örnekte bulunan icaz delillerini ve imanı gerektiren diğer hususları anlamaya muvaffak kılmak suretiyle doğru yola iletir. Allah insanlara (işte böyle) örnekler verir. O misâlleri zihinlere yaklaştırmak ve anlamayı kolaylaştırmak için açıklamaktadır. Allah her şeyi misâl vermeyi, gizli ve açık hakikatleri bilir.

(Bu kandil) Allah'ın, bina olarak yükseltilmesine, ya da saygı gösterilmesine ve değerinin yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Âyet-i kerimede geçen ”evler'den maksat, bütün camilerdir. Nitekim İbn Abbas: ”Camiler, Yüce Allah'ın yeryüzündeki evleridir. Bu evler, tıpkı yıldızların yeryüzünde bulunanları aydınlattığı gibi, gökte olanları aydınlatmaktadır" demiştir. Öte yandan, bir şeye izin verilmiş olması, o şeye ruhsat verilmesi demektir. Allah'ın adının anılması, genel bir anlam ifade eder. Bu, doğrudan Allah'ı anmak olabileceği gibi, Kur'an okumak, din ilimlerini müzakere etmek, ezan okumak, kâmet getirmek gibi şeyler de olabilir. Orada sabah akşam O'nu tesbih eder. Tesbih: Allah'ı tenzih etmektir. Aslında ibadetlerle ilgili genel bir anlam ifade ederse de, burada onunla farz namazlar kastedilmiştir. Nitekim, sabah ve akşam vakitlerinin tayiniyle bu anlama işaret edilmiştir. Sabah anlamındaki ”'ğuduv''den, sabah namazının vakti; ”âsâl" (akşam) derken de sabah namazının dışında öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarının vakti kastedilmiştir. Çünkü âsâl kelimesinin tekili olan asîl kelimesi, bu vakitleri kapsamaktadır.

Bir takım insanlar ki, ne ticaret, ne de alışveriş son derece kazançlı da olsa, onları Allah'ı tesbih ve övgüyle anmaktan, namazı geciktirmeden vaktinde dosdoğru kılmaktan ve zekât vermekten alıkoymaz. Burada geçen ”ticaret"! yapan, alış verişle uğraşan kişiye ”tacir" denir. Yani bu kimseleri, hiçbir ticaret Allah'ı anmaktan alıkoymaz. Zekât da, çıkarılıp hak edenlere verilmesi farz olan maldır. İbnu'ş-Şeyh şöyle demiştir: ”Namazı dosdoğru kılmak, onu dinin ön gördüğü şekilde farzlarına, sünnetlerine ve adabına uygun olarak eda etmektir. Kim, bu esaslardan birine karşı gevşek davranarak bunları yerine getirmezse, namazı dosdoğru kılmamış olur." Onlar, kalblerin ve gözlerin allak bullak olacağı bir günden, yani kıyamet gününden korkarlar. Burada ”korkmak" anlamını verdiğimiz ”havf, beklenen veya bilinen işaretlerle, hoş olmayan bir şeyin tahakkuk etmesidir. Bunun karşıtı ise güvendir. Âyette geçen ”tekallüb" bir halden diğer hale değişmektir. Yani o gün, kalb ve gözler korku ve dehşetten dolayı allak bullak olur ve yer değiştirirler.

O kimseler, Allah'ı tenzih etmeye, O'nu anmaya, namaz kılmaya ve zekât vermeye devanı ederler ki, Allah kendilerine, yaptıklarının en güzel karşılığını onlara vaad ettiği kadar versin ve lütfundan, amelleri karşılığında kendilerine vaad etmediği ve hatırlarına gelmediği şeyleri onlara fazlasıyle ihsan etsin. Allah, dilediğini hesapsız rızıklandırır. Yani Allah dilediğine, kulların hesap edemiyeceği kadar sevap verir ve ona ikramda bulunur Bu âyet, çarşı ve pazarlarda ticaretle meşgul olup namaza çağrıyı, ezanı duydukları vakit işlerini terkederek namaza giden kişiler hakkında inmiştir. Ragıb İsfahanı de bu konuda şöyle demiştir: ”Bu âyet, ticareti yasaklamam ak ta ve kötü olduğunu ifade etmemekte; ancak, namaz ve ibadetlerden alıkoymasını ve oyalamasını yasaklamaktadır."

İnkâr edenlere gelince, onların amelleri, yani, akraba ziyareti, köle azat etme, Kabe'yi onarma, hacılara su verme ve darda kalanların imdadına koşma gibi iyilik sayılan bütün davranışları ıssız çöllerdeki düz ovalardaki serap gibidir ki, susayan onu gerçek su zanneder. Nihayet içmek üzere ona vardığında orada herhangi bir şey bulamamış, dolayısıyla susuzluğu artmış, üstelik yanıbaşında da Allah'ı O'nun hükmünü bulmuştur. Nitekim Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Rabbin her an gözetlemededir." (Peer: 14) ”Serap": Çölde gün ortasında ışığın yansımasından dolayı su varmış gibi görünen güneş ışığının parıltısıdır. Allah ise, onun amellerinin hesabını tastamam görmüştür. Allah, hesabı çok çabuk görendir. O, hesaplan karıştırmaz.

Yahut onların amelleri güzel ise serap gibi, kötü ise engin bir denizdeki yoğun karanlıklar gibidir. (Öyle bir deniz) ki, onu dalga üstüne dalga kaplıyor; üstünde de bir bulut... İkinci üst dalganın üzerinde yıldızları kaplayan ve ışınlarına engel olan bir bulut... Birbiri üstüne birikmiş yoğun karanlıklar. Bu karanlıklara maruz kalan insan, en kolay bir biçimde görebileceği elini çıkarıp uzatsa, zifiri karanlıktan dolayı nerdeyse onu bile göremez. Bir kimseye Allah nur vermemişse, artık o kimsenin nurdan nasibi yoktur. Yani, Allah'ın Kur'an nuruna erdirmek suretiyle iman etmeye muvaffak kılmadığı kişiyi hiç kimse doğru yola iletemez.

Göklerde ve yerde bulunanlarla, dizi dizi kanat çırpıp uçan kuşların Allah'ı tesbih ettiklerini görmez misin? Buradaki ”görmek"tm maksat, kalb gözüyle görmedir. Yani: ”Ey Rasülüm Muhammed! Müşahedeye benzer bir usûlde, şüphesiz biliyorsun ki, göklerde ve yerde bulunan insanlar ve diğer varlıklar sürekli olarak Yüce Allah'ı tenzih etmektedir." Gökte ve yerde bulunanların her biri, Allah'ın ilham etmesiyle kendi duasını ve tesbihini, takdisini bilmiştir. Allah, onların yapmakta olduklarını, itaat ve tesbihlerini çok iyi bilir. Ona göre onlara muamele eder. Bu âyet-i kerime, insan ve cin kâfirlerine karşı bir tehdit niteliği taşımaktadır. Çünkü onların, istek ve arzularıyla Allah'ı takdis etmeleri söz konusu değildir.

Göklerin ve yerin mülkü başkasına ait değil, sadece Allah'ındır. Çünkü Allah, bu yerlerin ve orada bulunan varlıkların yaratıcısı, var etme ve yok etme açısından hepsinde tasarruf sahibidir. Dönüş de sadece O'nadır. Yani, ölmek ve sonra dirilmek suretiyle herkesin dönüşü O'nadır. Bazı kimseler, söz konusu tesbihin sadece dille ifade edilen tesbih olduğunu ileri sürmüşlerdir. Çünkü, insan dışındaki diğer varlıkların da kendilerine göre gerçek bir tesbihleri vardır ki, onu Allah'tan başkası bilmez. Nitekim Yüce Allah, bu konuda şöyle buyurmuştur: ”...Onu övgü ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz onların tesbihini anlayamazsınız..." (İsrâ: 44) Rivayete göre Ebû Sabit şöyle demiştir: ”Ebû Ca'fer el-Bâkır'ın yanında oturuyordum. Bana: 'Bu serçelerin, güneş doğarken ve doğduktan sonra ne söylediğini biliyor musun?" diye sordu. Ona: 'Hayır, bilmiyorum' dedim. Bana: 'Onlar, Rablerini tesbih ediyor ve bugünkü azıklarını istiyorlar' dedi." Bazı âlimler de, canlı ve cansız varlıkların tesbihini, lisan-ı hal ile yapılan tesbih olarak yorumlamışlardır. Çünkü her şey varlığı ile varoluşu zorunlu olan, kemal sıfatlarla nitelenen ve durumuna yakışmayan noksanlıklardan münezzeh olan bir yaratıcının varlığına delil teşkil etmektedir." Öte yandan, ”Te'vîlât" isimli tefsirde şöyle denir: ”Bil ki, tesbih üç çeşittir: İnsanların tesbihi diğer canlıların tesbihi ve cansız varlıkların tesbihi. İnsanların tesbihi, söz ve muamelelerle, diğer canlıların tesbihi ise, ihtiyaçlarını dile getirmeleri ve onları meydana getiren varlığa işaret eden şekilleriyle ve cansız varlıkların tesbihi de, bizzat var edilmiş olmalarıdır." Şu halde tesbih, bütün varlıklar için söz konusudur. Çünkü onlar, Allah'ın varlığının bir delilidir.

Görmez misin ki, Allah bulutları sürüklüyor. Burada ”sürüklüyor" anlamını verdiğimiz ”yüzcî" kelimesi, bir şeyi, belli bir düzen içinde gitmesi için, rahat bir şekilde sürüp götürmek anlamına gelir. Yani, sen bizzat gözünle Allah'ın, bulutları istediği tarafa nasıl sevkettiğini şüphesiz görüyorsun. Sonra onları, parça parça iken bir araya getirip üstüste yığıyor. İşte yoğunlaşma ve birikme sonunda görüyosun ki bunlar, yani bulutların arasından yağmur çıkıyor. O, gökten yani bulutlardan oradaki dağlardan, dağlar gibi büyük bulut parçalarından dolu yağdırır. Yukarıda bulunan her şey semâ diye tanımlanır. Bir şeyin sema'sı, o şeyin yukarısı demektir. ”Bered" ise: yağmur damlalarının havada donup .katılaşmasıyla ortaya çıkan dolu anlamına gelir. Bazıları şöyle demiştir: ”Yüce Allah gökte pek çok dolu kütleleri ve buz dağlan yaratınış ve onlara bir melek tayin etmiştir." Ancak, yaygın ve doğru olan görüş şudur: ”Buharlar yükselip soğuk hava tabakasına ulaşınca soğuktan dolayı bulut haline gelir; soğukta bir artış olmazsa yağmur halinde, aksi halde dolu olarak yağar. Bazan da hava aşırı derecede soğur ve sıkışır. Bu durumda ya yağmur, ya da kar yağar. Bunların hepsi, Allah'ın iradesine, hükmüne ve insanların faydalarına dayalı dileğine bağlıdır." Artık onu yani inen doluyu dilediğine isabet ettirir. Bu durumda o kişi, ya doğrudan zarar görür, ya da ekin, hayvan ve meyveden ibaret mal açısından zarara uğrar. Dilediğinden de onu uzak tutar ve o kişi, zararından emin olur. Bu bulutlardan çıkan şimşeğin aşırı parıltısı ve hızlı gelişiyle neredeyse gözleri kapacak! Birbirine zıt iki şeyden, birini diğerinden meydana getiren Allah, her şeyden yücedir. Şimşek anlamına gelen Arapça ”berk" kelimesi, buluttan çıkan parıltı demektir. Şimşekle ilgili olarak ”İhvanu's-Safâ" isimli eserde: ”Berk, bulut kütleleri içinde, bulut parçalarının çarpışması sonucunda ortaya çıkan kıvılcımdır" denilmiştir.

Allah, birinin süresini kısaltıp diğerininkini uzatarak veya sıcak, soğuk, karanlık ve aydınlık gibi durumlarını değiştirerek gece ile gündüzü evirip çeviriyor. Hadis-i Kudsî'de Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”İnsanın zamana sövmesi beni tasalandırıyor. Çünkü zaman, Bana bağlıdır ve emir Benim elimdedir; gece ile gündüzü Ben evirip çeviriyorum. ”m Şüphesiz bunda, bulutları sürmekten itibaren gece ile gündüzün evirip çevrilmesine kadar açıklanan bölümde gözleri olanlar için, yaratan'ın varlığına, birliğine, sonsuz kudretine ve her şeyi kuşatan bilgisine delil oluşturan mutlak bir ibret vardır. Kalbin idrak gücüne basiret ve basar denir. Yani, kinıirı basireti varsa, zikredilen şeylerden hareketle, yaratanın birliğine kesin olarak, işaret eden sonsuz kudretini, eksiksiz ilmini idrak eder. Sa’ld b. Müseyyeb'e, ”İbadetlerin hangisi daha üstündür?" diye sorulmuş; o da: ”Allah'ın var ettiklerini düşünmek ve O'nun dini hakkında derinlemesine bilgi sahibi olmaktır" diye cevap vermiştir.

Allah, yeryüzünde hareket eden her canlıyı sudan yarattı... İşte bunlardan kimi, yılan ve balık gibi, karnı üstünde sürünür, kimi, insan ve kuşlar gibi iki ayağı üstünde yürür ve kimi de, ehli ve vahşi hayvanlar gibi, dört ayağı üstünde yürür. Bu arada, daha fazla ayağa sahip olan örümcek ve benzeri haşereler dikkate alınmadığından, söz konusu edilmemiştir. Ama bunlar da şekil olarak, tıpkı dört ayak üzerinde yürüyenler gibidir. İşte Allah bütün bu gibi şeylerden dilediğini yaratır. Çünkü Allah, her şeye gücü yetendir. Dilediğini dilediği gibi yapandır.

Yemin olsun ki Biz, dini hükümlerden ve yaratılışla ilgili sırlardan, açıklanması uygun görülen her şeyi açıklayan âyetler indirdik. Allah, dilediğini, bu âyetler hakkında doğru görüşe erdirerek ve onların anlamlarını düşünmeye sevkederek doğru yola, yani Allah'ın dini olan İslâm'a, O'nun rızasına ve cennetinin yoluna iletir.

Bazı insanlar 'Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik', emir ve yasaklar konusunda onlara boyun eğdik diyorlar. Bu âyet-i kerime, Yahudilerden biriyle bir arazi hakkında tartışmaya giren münafık Bişr hakkında inmiştir. Aralarındaki ihtilâfa çözüm bulmak üzere, Bişr Yahudiyi, Yahudi âlimlerden olan Ka'b b. Eşrefe davet ederken, Yahudi de onu Hazret-i peygamber'e davet ediyordu. Âyet-i kerimede ifadenin çoğul olarak getirilmesinin amacı, sözü söyleyene destek olan bir grubun ve ona uyanların bulunduğunu bildirmek içindir. Ondan, yani söylenen sözden sonra da içlerinden bunu söyleyenlerden bir grup, hükmünü kabul etmekten yüz çeviriyor. Bunlar mü'min, yani iman ve itaat ettiğini iddia edenler, imanda samimi olup onda sebat eden kimseler değillerdir.

Onlar, aralarında Peygamberin hüküm vermesi için Allah'a ve Peygaınber’ine çağrıldıklarında, bakarsın ki içlerinden bir kısmı yüz çevirip dönerler. Nitekim, münafıkların bir kısmı, borçlu çıkacaklarını ve Hazret-i Peygamber’in adaletli olarak karar verdiğini bildiklerinden. Allah Rasülünün hakem tayin edilmesine yanaşmamışlardır. Her ne kadar hüküm Allah'ın ise de, uygulamada hükmü Hazret-i Peygamber vermektedir. Onun için âyette: ”Hüküm vermeleri için" şeklinde tesniye (ikil) olarak değil de ”hüküm vermesi için" şeklinde tekil olarak gelmiştir.

Ama, eğer hak, yani hüküm kendi aleyhlerine değil de lehlerine ise, ona gönülden bağlı olarak lehlerine hükmedeceğini kestirdiklerinden saygı ile gelirler.

Kalblerinde bir hastalık mı var? Bu yüz çevirme, kâfirlikleri ve münafıklıklarından dolayı kalblerinin hasta oluşundan mı kaynaklanıyor? Yoksa doğruluğu ortaya çıkmasına rağmen Rasûlüllah'ın peygamberliği hakkında şüphe mi ediyorlar? Yoksa Allah'ın ve Rasûlü'nün kendilerine hüküm vermede haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır; asıl zalimler onlardır! Yani onların bu tavrı, belirtilen hiçbir şeyden dolayı değildir. Çünkü onlar, Allah Rasûlünün emanet anlayışını ve hakka olan bağlılığını biliyorlar. O halde onlar, kendilerinden alacaklı olan kişilere haksızlık etmek isteyen ve bu amaçla Hazret-i Peygamberin hakemliğini reddeden zalim kişilerdir.

Aralarında, hasınılarıyla kendi aralarında, bu hasımları ister kendilerinden ve ister başkalarından olsun, peygamber hüküm vermesi için Allah'a ve Rasûlü'ne davet edildiklerinde, daveti ‘lşittik ve kabul edip icabet ederek itaat ettik' demek, sadece mü'minlerin söyleyeceği sözdür, işte asıl bunlar, yani zikredilen güzel niteliklere sahip olanlar kurtuluşa erenlerdir. Arzu ettikleri her şeyi elde eden ve korkulu hallerden emin olan kimseler onlardır.

Her kim Allah'a ve Rasûlü'ne, yani Yüce Allah'ın ve elçisinin dini hükümlerine itaat eder, işlediği günahlardan dolayı Allah'tan korkar ve ömrünün geri kalan kısmında O'ndan sakınırsa, işte asıl bunlar, bu itaat edip korkanlar, kurtulanlardır. Daimi nimetlere kavuşanlar başkaları değil, ancak bunlardır.

Onlar, yani münafıklar, sen kendilerine savaşa çıkmayı emrettiğin takdirde, mutlaka (cihada) çıkacaklarına dair, en ağır yeminleriyle Allah'a yemin ettiler. Nitekim onlar Rasûlüllah'a, ”Eğer sen savaşa yıkarsan biz de seninle çıkarız; bize cihadı emredersen savaşırız" diyorlardı. Oysa onların bu sözü yalan ve yeminleri sahtedir. Bu sebeple âyetin devamında Hazret-i Peygamber'e, yeminlerini reddetmesi emredilmiştir. Âyetin aslında geçen ”cehd"güç, gayret; ”yemin" ise, lügatta kuvvet demektir. Dini bir terim olarak ”yemin," Allah'ı anarak haberin doğru veya yanlış olduğunu pekiştirmektir. De ki: İddia etmekte olduğunuz itaatten dolayı Allah'a 'yemin etmeyin. İtaatiniz bellidir. Yani itaatiniz, kalbte yeri olmayan ve sadece dille ifade edilen münafık itaatidir. Bu itaat, herkes tarafından bilindiğini ilân etmek için âyette ”bellidir" şeklinde dile getirilmiştir. Diğer bir izaha göre âyetin anlamı: ”Samimiyet ve iyi niyetle yapıldığı bilinen bir itaat, sizin için daha hayırlı ve sadece dille yaptığınız yeminden daha anlamlıdır" şeklindedir. Bilin ki Allah, yaptıklarınızdan, sözünüzle itaatiniz arasında çelişki oluşturan sözdeki itaatinizden haberdardır', size buna göre muamele eder.

De ki: Rahmet ve kabul edilmesini umarak farz ve sünnetlerde 'Allah'a itaat edin; Peygamber'e itaat edin.' Eğer bu itaatten yüz çevirirseniz şunu bilin ki, Peygamber’in sorumluluğu kendisine yükletilen, sorumlu olduğu peygamberliği tebliğ etmesi, sizin sorumluluğunuz da size yükletilendir, yani daveti kabullenip itaat etmenizdir. Eğer ona, emrettiği gibi itaat ederseniz, o her iyiliğe ulaştıran ve kötülükten kurtaran doğru yolu bulmuş olursunuz. Peygamber'e, Hazret-i Muhammed'e düşen, sadece, açıklamaya ihtiyaç duyulan şeyleri açık bir şekilde duyurmaktır. Şüphesiz Hazret-i Peygamber bu duyuruyu yapmış, yerine getirirseniz lehinize, yüz çevirirseniz aleyhinizedir. İfade edildiğine göre üç âyet, bu âyetlerde iki husus bir arada bulunacak şekilde inmiş, dolayısıyla bunlardan biri terkcdilirse diğeri kabul edilmez: a) Allahu teâlâ, ”Namaz kılın ve zekât verin..." (Bakara: 43) buyurmuştur. Buna göre bir kimse namaz kılar, fakat zekât vermezse, namazı kabul edilmez. b) Allahu teâlâ şöyle buyurur: ”Allah'a itaat edin; Peygamber'e itaat edin." (Nûr: 54) Bu sebeple Allah'a itaat edenin, Peygamber'e itaat etmediği sürece, Allah'a itaati geçersizdir. c) Yine Allahü teâlâ: ”...Bana, anne ve bahana şükret..." (Lokman: 14) buyurmuştur. Âyete göre, nimetlerden dolayı Allah'a şükredip anne ve babasına şükretmeyen kimsenin bu şükrü kabul edilmez. Şu halde. Hazret-i Peygamber'e itaat etmek, kabul kapısının anahtarıdır. Nitekim Ashab-ı. Kehf in köpeği, Allah'a itaat hususunda kendilerine tâbi olunca, mutlu olarak onlarla birlikte kurtulmuştur. Bu olay, itaatin şerefine ait bir örnek oluşturur. İtaat edenlere tâbi olanın durumu böyle olursa, bizzat itaat edenlerin durumu nasıl olur?

Allah, sizlerden iman edip iyi davranışlarda bulunanlara, kendilerinden öncekileri sahip ve hakim kıldığı gibi, hükümdarların, kendi ülkelerinde tasarrufta bulundukları gibi tasarrufta bulunmak üzere yeryüzüne sahip ve hakim kılacağını, onlar için beğenip seçtiği dini tartışmasız, hükümlerine göre amel etmeye devam etmek üzere kendileri için iyice yerleştirip koruyacağını... Âyet-i kerimede sözü edilenler. Hazret-i Peygamber ve onunla birlikte olan mü'minlerdir. Şüphesiz onlar, insanlara öğüt veren ve Allah için rehberlik isteyenlere rehber olan kimselerdir. Ve düşmanlardan geçirdikleri korku döneminden sonra, bunun yerine onlara güven sağlayacağını vadetti. Nitekim Ashab-ı Kiram, hicretten önce korku içindeydiler ve gece gündüz her zaman silâhlı bulunuyorlardı. Nihayet Allah, vaadini yerine getirerek onları Araplara karşı galip getirdi; doğu ve batıdaki ülkeleri onlara açtı. Âyette geçen ”Tebdil," bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır. Karşılığı getirilmeden yapılan değişikliğe ise ”tağyir" denir. Çünkü onlar Bana kulluk ederler; ibadette hiçbir şeyi Bana eş tutmazlar. Artık bundan, bu vaadden. sonra kim inkâr ederse, dinden döner veya kâfir olmaya devam eder, ya da bu büyük nimete karşı nankörlükte bulunursa, işte bunlar asıl günahkârlardır. Fâsık ve azgın kimselerdir. Âyetteki vaad, tevhid anlayışının sürdürülmesine bağlıdır.

Namazı kılın, zekâtı verin. îman edip iyi amel işleyin ve peygamber'e, size emrettiği diğer işlerde itaat edin ki, merhamete nail olasınız. Yani, size merhamet edilmesini umarak anılan şeyleri yapın.

Ey Rasülüm Muhammed! Veya hitaba uygun olan kişi! İnkâr edenlerin, yeryüzünde var güçleriyle kaçsalar bile hiçbir yerde Allah'ı, kendilerini helak etmesi hususunda âciz bırakacaklarını sanma! Onların varacağı yer cehennemdir. Ne kötü bir varış yeri dir cehennem!

Rivayet edildiğine göre Ebu Mersed’in kızı Esmanın bir oğlu, hoşlanmadığı bir anda Esmanın bulunduğu yere girmiştir. İşte bunun üzerine aşağıdaki âyet inmiştir. Bu âyet, hem mü'min erkekleri ve hem de mü'min hanımları kapsamına almıştır; yani hitap herkesedir. Ey iman edenler! Elleriniz altında bulunan köle ve cariyeler ve içinizden henüz erginlik çağma girmemiş olanlar, -cinsel arzu duymayan çocuklar- şu üç vakitte; sabah namazından önce, yataktan kalkıp yatak kıyafetlerinin çıkarılması anında, öğleyin soyunduğunuz vakit, kaylüle denilen öğlen uykusu için elbiselerinizi çıkardığınızda ve yatsı namazından sonra soyunma ve yorgana bürünme anında yanınıza gireceklerinde sizden hür olanlarınızdan gündüz ve gece üç vakitte izin istesinler. Çünkü bu vakitler, gaflet saatleridir. Bunlar, mahrem halde bulunabileceğiniz genelde açık olabileceğiniz, üç vakittir. Bu vakitlerin dışında yani bu üç mahrem halin herbirinin dışında ne sizin için, ne de onlar yani köle ve çocuklar için bir mahzurizinsiz girmelerinde bir günah yoktur. Çünkü emre muhalefet edecek bir durum bulunmamakla ve mahrem yerlerini görme söz konusu olmamaktadır. Çünkü onlar hizmet için sizin yanınıza çok girip çıkmak zorundadırlar. Birbirinizin yanına onların size hizmet etmek ve sizin de onlardan hizmet talep etmek üzere girip çıkabilirsiniz. Eğer Allah onları, her seferinde izin istemekle sorumlu tutsaydı, bu durum kendilerine ağır gelirdi. Bu sebeple, söz konusu vakitler dışında izin istemeyi terketmelerine ruhsat tanınmıştır. İşte Allah, bu açıklamayı yaptığı gibi, hükümleri açıklayıcı âyetleri size böyle açıklar. Allah, her şeyi bilendir; dolayısıyla durumlarınızı da bilir ve bütün işlerinde hüküm ve hikmet sahibidir. Bu sebeple, sizin için her bakımdan uygun olan esasları emreder. İkrime'den nakledildiğine göre Iraklı iki kişi, bu âyetle ilgili olarak İbn Abbas'a soru sormuş, o da şöyle cevap vermiştir: ”Allah settar (günahları çok örten, bağışlayan) dır. Bu sebeple O, örtüyü ve kapalılığı sever." Önceleri kapılar üzerinde perde yoktu. Onun için insan aniden çocuğu veya hizmetçisiyle karşılaşıyor, dolayısıyla hoş olmayan bir manzara ortaya çıkıyor ve görülmesini sevmediği bir tarafı görülüyordu. Bu durum karşısında Yüce Allah mü'minlerin, birbirlerinin yanına girmek istediklerinde, ifade buyurduğu üç vakitte izin alarak girmelerini emretmiştir. Daha sonra, bu üç vaktin dışında izinsiz girmelerine ruhsat tanıyarak kolaylık getirmiş, bol rızık lütfetmiş; onlar da artık perde kullanmaya başlamışlardır. Daha sonra insanlar, kendilerine emredilen üç vakitte izin istemeyi yeterli bulmuşlardır.

Çocuklarınız, yabancı hür çocuklar erginlik çağına girdiklerinde... Erginlik çağına gelmiş köle, bu âyetin kapsamı içinde değildir. Çünkü köle, hanımefendisinin yanına girmek, istediği zaman, üç vaktin dışında izin istemez. Kendilerinden öncekilerin, yani erginlik çağına gelenler veya dalia önce zikredilenler izin istedikleri gibi, yanınıza girmek istediklerinde izin istesinler. İşte Allah, âyetlerini size böyle açıklar. Allah bilendir, hikmet sahibidir. Allahu teâlâ bu âyeti, söz konusu izin istemekle ilgili emrini pekiştirmek ve vurgulamak için tekrarlamıştır. Erkek çocuğun erginlik çağına gelmesi, ihtilânı olması ve meninin gelmesi ile olur. Kız çocuğunun erginliği ise, hamile kalabilecek seviyeye ulaşması ve âdet görmesi ile olur. Eğer erkek ve kız çocukta bu haller görülmezse, o taktirde yaygın olan görüşe göre onbeş yaşını doldurunca erginlik çağına gelmiş sayılırlar. Buna, zahiri erginlik çağı, organlarla ilgili gelişmelerden kaynaklanan erginlik denir. Bir de, hakikat sırrına vakıf olmaktan ibaret olan batini (gözükmeyen) erginlik vardır. Bazan bu erginlik belirtileri küçüklükte de ortaya çıkabilir. Eyüp (aleyhisselâm) şöyle demiştir: ”Allah, hikmeti küçüğün ve büyüğün kalbine yerleştirir. Allah, kulunu hikmet sahibi yapınca, yaşının küçüklüğü, onun hikmet sahibi kişilerin yanındaki değerini düsürmez. Çünkü onlar, Yüce Allah'ın keramet nurunu üzerinde görürler." Hüseyin b. Fazl, halifelerden birinin huzuruna girmişti. Halifenin yanında birçok ilim adamı vardı. Hüseyin, konuşmak istemiş ve fakat halife konuşma isteğini reddederek kendisine şöyle demiştir: ”Bu makamda çocuğun konuşması uygun düşer mi?" Hüseyin: ”Çocuksam, Süleyman (aleyhisselâm)'ın Hüdhüd kuşundan daha küçük değilim; sen de Süleyman (aleyhisselâm)'dan daha büyük değilsin." Nitekim Hüdhüd Hazret-i Süleyman'a şöyle demişti: ”...Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim..." (Neml: 22)

Bir nikâh ümidi beslemeyen, yani yaşlılıktan dolayı evlenmeyi arzu etmeyen, çocuktan ve âdet görmekten kesilmiş yaşlı kadınların, gizli zinetlerini yabancı erkeklere göstermeksizin çarşaf ve manto gibi dış elbiselerini yabancı, erkeklerin yanında çıkarmalarında kendilerine bir vebal ve günah yoktur. Yine de iffetli olmaları, töhmet altında bulunmaktan kendileri için daha hayırlıdır. Allah, her şeyi bütünüyle işiten, dolayısıyla kendileriyle erkekler arasında cereyan eden şeyleri de duyan ve bilendir. Bu sebeple, söz konusu kadınların maksatlarını bilir. Âyet-i kerimede açık bir uyarı vardır. Şüphesiz evlenme ümidi beslemeyen yaşlı kadına, şehvetten emin olunması halinde bakmak caizdir. Aynı zamanda yaşlı kadın, derece bakımından değil, örtüyü bırakma açısından erkek hükmünde kabul edilmiştir. Hikmet sahibi biri şöyle demiştir: ”Erkeğin ömrünün son yarısı daha hayırlıdır. Çünkü o dönemde cehaleti yok olur, acıma hissi artar ve görüşü isabetli olur. Kadının ömrünün son yarısı ise, daha kötüdür. Nitekim o devrede kadının ahlâkı fenalaşır, eazgulaşır ve çocuktan kesilir." Anlatıldığına göre, yaşlı bir kadın hastalanmış, bunun üzerine oğlu onu doktora götürmüştü. Doktor, kadının renkli elbiselerle süslendiğini gördü ve durumunu sezerek oğluna: ”Bu kadının evlenmesi gerekir" dedi. Kadının oğlu: ”Yaşlı kadınların evlilikle ne ilgisi vardır?" deyince yaşlı kadın oğluna: ”Yazıklar olsun sana! Sen doktordan daha mı iyi biliyorsun?" diye çıkıştı.

A'maya güçlük, günah ve vebal yoktur; topala ayağına bir şey olup topallayarak yürüyene güçlük yoktur; hastaya da güçlük yoktur. Bu âyetle ilgili olarak müfessirler şöyle demişlerdir: ”Söz konusu bu özürlü grup, sağlıklı ve özürsüz kişilerle yemek yemekten sıkılıyorlardı. Çünkü özürlü kişiler, kendilerinden tiksinti duyulacağından endişe ederek, hareketleriyle özürsüz kişilere eziyet etmekten korkuyorlardı. İşte bu âyet, bunun üzerine inmiştir." Sizin için de, gerek kendi evlerinizden, gerek babalarınızın evlerinden, annelerinizin evlerinden, erkek kardeşlerinizin evlerinden, kız kardeşlerinizin evlerinden, amcalarınızın evlerinden, halalarınızın evlerinden, dayılarınızın evlerinden, teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarını üzerinizde bulundurduğunuz yerlerden, yahut dostlarınızın evlerinden yemenizde, siz ve beraberinizde bulunanların yemesinde bir sakınca yoktur. Âyet-i kerimedeki ”Evlerinizden yemenizde" ifadesinden, ”ikamet ettiğiniz ve içinde yiyeceğinizin bulunduğu evlerden yemenizden" şeklinde anlaşılmamalıdır. Bunun anlamı, ”Eşlerinizin, çocuklarınızın ve kölelerinizin evlerinden yemenizde" demektir. Çünkü hanımın evi, kendi evi gibidir. Çocukların evi de böyledir. Nitekim hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Kişinin yediği en güzel ve en iyi şey kazancından yediği şeydir. Çocuğunun kazancı da kendi kazancı gibidir. ” Öte yandan, ”Anahtarlarını üzerinizde bulundurduğunuz yerlerden..." demek ”Ev sahiplerinin izniyle tasarruf imkânına sahip olduğunuz evlerden..." demektir. Tıpkı sağlıklı kişinin savaşa çıkarkan evinin anahtarlarını zayıf bir kişiye teslim edip evinde bırakması gibi. "Dostlar" diye tercüme ettiğimiz ”sadîk" kelimesi sevgi ve muhabbetiyle insana yönelen kişi, dost demektir. Ne güzel ifade edilmiştir! ”Dost, senin her söylediğini doğrulayan değil, sana doğruyu söyleyendir."“Dostlarınızın evlerinden..." demek, ”aranızda neseb yakınlığı bulunmasa bile, dostlarınızın evlerinden..." demektir. Rivayete göre Hasan-ı Basrî, bir gün evine girmiş ve içeride dostlarından bir gurubun, sedirinin altında bulunan yiyeceğinden alıp yerken görmüştür. Buna oldukça sevinen Hasan-ı Basrî, Bedir Savaşına katılanları kastederek, ”Onları da bu şekilde buldum" demiştir. Yine bu konuda müfessirler şu hususu dile getirmişlerdir: ”Yemek yeme, açıkça verilen izinle veya yakınlık, dostluk gibi bir bağ ile ev sahibinin hoşnutluğu bilindiği zaman olur." Âyet-i kerimede belirtilen grup, aralarında alışılagelmiş sıkı ilişkiden dolayı dile getirilmiştir. Yani, onlar evlerinde bulunmasalar bile, azık ve yiyecek alıp götürmeyeceğinizi bilirlerse evlerine girip yemeklerinden yemenizde size bir sakınca yoktur. Toplu halde veya ayrı ayrı yemenizde de bir güçlük ve günah yoktur. Âyette geçen ”eştât" kelimesi, ”ayrı" anlamına gelen ”şet" kelimesinin çoğuludur. Âyetin bu bölümü, Kinâne'den bir kabile hakkında inmiştir. Nitekim o kabile halkı, ayrı ayrı yemekten sıkılıyordu. Hatta onlardan biri, birlikte yemek yiyeceği birini buluncaya kadar gün boyunca yemek yemeden bekler, bulamadığı takdirde akşamleyin yalnız başına yerdi. İşte bu âyet, yalnız başına yemek yemeye ruhsat vermektedir. Evlere, belirtilen evlere yemek veya başka bir maksat için girdiğiniz zaman... Bu bölümde, evlere girmeye izin verildikten sonra girmenin adabının açıklanmasına geçilmiştir. Allah tarafından, O'nun emriyle katından hüküm verilmiş, fazlasıyla hayır ve sevaba vesile olan bereket, işitenin gönlünün hoşlanacağı ve pek güzel bir yaşama dileği olarak kendinize, kendiniz gibi saydığınız ev halkına selâm verin. İşte Allah, bu açıklamayı yaptığı gibi düşünüp anlayasımz, ilâhî prensipleri, hükümleri ve ahlâk kurallarını anlayıp dünya ve âhiret saadetine kavuşmanız için gerekeni yerine getiresiniz diye, kurallarını belirten âyetlerini böyle açıklar.

Mü'minler, imanda olgunluk derecesine erenler Allah'a ve Rasûlü'ne gönülden inanmış gizli açık her durum ve konumda itaat eden kimselerdir. Bu âyet -i kerime, Hendek Savaş'nda Hazret-i Peygamber’in hendek kazılmasını emrettiği zaman bazı münafıkların izinsiz ayrılmaları üzerine inmiştir. Onlar, o peygamberle birlikte toplumsal -Cuma, bayram, savaş ve bazı işlerle ilgili danışma gibi, bir araya gelinmesini gerektiren önemli- bir işle meşgulken, gitmek için ondan izin istemedikçe, izin almadan bırakıp gitmezler. Yanından dağılmazlar. Rasûlüm! Şu senden izin isteyenler, hakikaten Allah'a ve Rasûlü'ne iman etmiş kimselerdir. İzin isteyenlerin dışındakiler böyle değildir. Öyleyse, imanda olgunluk derecesine erişenlerin izin isteyenler olduğu ortaya çıktıktan sonra bazı önemli işleri için ayrılmak üzere senden izin istediklerinde bir takım hikmet ve faydalardan dolayı sen de onlardan dilediğine izin ver. Bu konuda sana hiçbir itiraz söz konusu değildir. Ve onlar için izinden sonra Allah'tan bağış dile. Bu kısımda, kişinin ayrılıp gitmeyi içinden geçirmemesinin daha doğru olduğuna işaret edilmiştir. Çünkü Allah, kullarının yanlışlıklarını çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir, Bu sebeple, kullar üzerinde pek çok merhamet izleri bulunmaktadır.

Ey mü'minler! Peygamber’in çağırmasını kendi aranızda birinizin diğerini çağırması gibi tutmayın. Yani, Peygamber’in sizi herhangi bilişe çağırmasını, birbirinizi çağırmakla aynı değerde görmeyin. Nitekim, aranızda söz konusu olan çağırmada aldırış etmemek, cevap vermemek ve izinsiz ayrılmak mümkün olabilir. Oysa Hazret-i Peygamber’in davetine icabet etmek farz, izni olmadan ayrılmak ise haramdır. Bazı Müfessirler bu âyeti şöyle yorumlamışlardır: ”Aranızda herkes, birbirini ismiyle çağırdığı gibi, onu da tıpkı: 'Ey Muhammed!, Ey Abdullah'ın oğlu!' gibi isimlerle çağırmasın ve ona karşı sesini yükseltmesin; ancak saygı ifade eden: 'Ey Allah'ın Nebisi', 'Ey Allah'ın Rasûlü' gibi unvanlarla seslensin." Âyet-i kerimede, iyiliği öğreten kişiye saygı gösterilmesi gerektiği dile getirilmiştir. Şüphesiz Rasûlüllah, iyiliği ve hayrı öğretenlerin başında yer alıyordu. Bu sebeple Allah, ona saygı ve hürmet gösterilmesini emretmiştir. Aynı zamanda burada, hem hocanın hakkını tanımaya ve hem de faziletli kişileri öğrenmeye yer verilmiştir. Öte yandan, ”Hakâiku’l-Bekli" isimli eserde müellif şöyle demiştir: ”Allah Rasûlü'ne saygı göstermek, Allah'a saygı göstermektir; onu tanımak, Allah'ı tanımaktır. Ona karşı edeble hareket etmek, Allah'a karşı edeble hareket etmek anlamına gelir." İçinizden, birini siper ederek sıvışıp gidenleri muhakkak ki Allah bilmektedir. Tesellül, yavaş yavaş, gizlice bir yerden çıkmaktır. Birinin, habersiz olarak insanlar arasından sıvışıp uzaklaşmasına, ”Teselleler-ractıl" denir. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Allah, cemaatten yavaş yavaş gizlice uzaklaşanları bilmektedir." Livâz ise, başkasının görmesi endişesiyle bir şeye bürünerek gizlenmektir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: ”Cuma günü Hazret-i Peygamber’in hutbesini dinlemek münafıklara ağır geliyordu. Bu sebeple onlar izin istemeksizin birbirinin arkasına saklanarak camiden gizlice çıkıyorlardı. Bunun üzerine Allah, bu âyetle kendilerini uyarmıştır." Bu sebeple, O'nun emrine, emrinin gereğini yerine getirmeyerek aykırı davrananlar, başlarına bir belâ, yani dünyada hastalık, cinayet ve devlet başkanının baskısı gibi beden veya mala gelen bir dert gelmesinden veya kendilerine âhirette çok elemli bir azap isabet etmesinden sakınsınlar.

Bilmiş olun ki, göklerde ve yerde ne varsa, yaratma, mülk ve tasarruf açısından bütün varlıklar Allah'ındır. Ey mükellefler! O, sizin hal, vaziyet, samimiyet ve münafıklık açısından ne yolda, (ne durumda) olduğunuzu iyi bilir. Emrine aykırı hareket eden münafıkların, cezalandırılmak üzere huzuruna döndürülecekleri günde ise, yaptıklarını, kötü amellerini hemen onlara bildirir. Yani Allah, onları şahitler huzuruna çıkararak dünyada yaptıkları kötülükleri kendilerine bildirir ve kötü amellerine karşılık onları uygun olan cezaya çarptırır. Allah, her şeyi hakkıyla bilir. O'na, yerde ve gökte hiçbir şey gizli kalmaz. Bu sebeple, münafıkların amellerini gizlemelerinin ve saklamalarının anlamı yoktur. Şüphesiz, tamamiyle dünya ve âhiret nimetlerine bağlı kalmak. Allah'a gönül veren zahid kimselere haram sayılır. Evet, Hak ehli olanlar âhireti, Allah'ın hoşnutluğunu elde etmek için severler. Hakikat ehli biri şöyle demiştir: ”Seni Mevlâ'dan alıkoyan ne varsa, senin dünyan sayılır." O halde akıllı kişi, dünyaya karşı olan sevgi bağlarını koparmalı, durumunu düşünmeli, ceza ve mükâfat günü gelmeden önce kendisini hesaba çekmelidir. Bu hayatın sonunda ölüm vardır. Buradaki nimetler sürekli ve sabit değildir. Şâir ne güzel söylemiştir: Geceler hiç kimseye iyilikte bulunmadı ki, Daha sonra ona kötülük yapmış olmasın. Bir başka şâir de şöyle demiştir: Günler güzel olduğu zaman sen de onlara hüsnü zanda bulundun. Kaderin getireceği kötülükten korkmadın. Allah'ım! Bizleri gafil kimselerden eyleme! Ey âlemlerin Rabbi! Bizi, itaatini ve hoşnutluğunu elde etmeye muvaffak eyle! Allah'ın yardımı ve O'nun başarılı kılmasıyla Nur Sûresi'nin tefsiri sona ermiştir.

FURKAN SURESİ Âlemlere uyarıcı, insanları ve cinleri Kuranla uyarıcı, Allah'ın azabı ve Onun gazabının sonuçlarıyla korkutucu olsun diye kuluna yüce Habibi ve seçkin dostu Rasûlüm Muhammed Mustafa'ya Furkân'ı indiren... Furkân, iki şeyin arasını ayırmak demektir. Kur’an, hakkı bâtıldan ayırdığı için Furkân adını almıştır. Nezir kelimesi munzir anlamındadır ve uyaran, ya da uyarıcı demektir. Müjdeleyene de beşîr veya mübeşşir denir. Bu kökten gelen inzar, korkulu haber vermek, tebşir de sevindirici haber vermek anlamındadır. Âyet-i Kerime’de Hazret-i Peygamber, mutlak kullukla şereflendirilmiş, bütün Peygamberlerden üstün olduğu vurgulanmış ve Hristiyanların yanlış düşüncesine cevap olarak Peygamberin bizzat Allah'ın kulu olduğu konusunda bir uyarı yapılmıştır.

Göklerin ve yerin hükümranlığı sadece kendisine ait olan... Mülk, emretme ve yasaklama tasarrufudur. Yüce Allah Yahudi ve Hristiyanlara cevaben de şöyle buyurmuştur: Mülküne vâris olması için hiç evlât edinmeyen, Çünkü O, diridir, asla ölmez. Göklerin ve yerin mülkünde O'na karşı gelecek veya yaratmada kendisine yardım edecek, ortağı bulunmayan ve her şeyi bütün varlığı yaratıp ona bir nizam veren birtakım güçler ve özellikler sağlayan ve mahlukatın mukadderatını tayin eden Allah, yüceler yücesidir. Hayır ve bereketi pek çoktur. Yani Allah, insana idrak, anlayış, yaşama ve gelecekle ilgili plan yapma kabiliyeti takdir ettiği gibi, her canlıya kendine uygun, dilediği özellik ve hareket imkânı sağlamıştır.

Müşrikler O'nu bırakıp bütün bu şeyleri yaratana ibadet etmeyi aşarak hiçbir şey yaratmayan, kesinlikle bir şey varetmeye güçleri yetmeyen, aksine kendileri diğer mahlukat gibi yaratılmış olan, bizzat kendilerine bile ne zarar, ne de fayda verebilen, zararı gidermeye ve fayda sağlamaya gücü yetmeyen birisinin başkaları için bunu sağlamaya nasıl gücü yeter? Öldürmeye, hayat vermeye ve ölüleri yeniden diriltip kabirden çıkarmaya güçleri yetmeyen putlardan ilâhlar edindiler. O tanrılar, hayvandan bile âcizdirler. Çünkü bazan hayvan, zararı gidermeye ve fayda sağlamaya güç yetirebilir. O halde, bu durumda olan bir varlığın ilâhlıkla ilgisi olamaz. Çünkü tanrı, öldükten sonra tekrar diriltme ve ceza verme gücüne de sahip olmalıdır. Âyet-i kerime, aynı zamanda bu hususu da vurgulamıştır.

İnkâr edenler: 'Bu, Kur’an olsa olsa onun, Hazret-i Rasûlüm Muhammed'in kendi başına uydurduğu bir yalandır. Başka bir zümre yani Yahudiler de bu hususta onu uydurması konusunda kendisine yardım etmiştir, dediler. Yahudiler Hazret-i Peygambere, geçmiş milletlerle ilgili bazı haberler anlatıyorlar, o da bu habeıleri kendi ifade tarzıyla dile getiriyordu, diyorlar. Böylece onlar her yönüyle mucize olan Kur'an'ı uydurulmuş, yalan sayarak hiç şüphesiz büyük bir haksızlığa ve iftiraya başvurmuşlardır. Çünkü onlar, Hazret-i Peygambere, onun ilgisi bulunmayan şeyler atfetmişlerdir.

Yine onlar Kur'an hakkında dediler ki: 'Bu, eskilerin masallarıdır. Geçmiş insanların ona yazdırdığı hurafe ve asılsız şeylerdir. Onu yazdırmış. kendisi için yazılmasını emretmiş. Çünkü kendisi yazmasını bilmiyordu. O masallar, sabah akşam her zaman kendisine Hazret-i Rasûlüm Muhammed’e okunuyor.' İletiliyor, ezberlemesi için kendisine okunup duruyor. ”Esatir" masal anlamındaki ”ustûre" kelimesinin çoğuludur. Kamusun yazarı, ”Esâtir'in asılsız sözler olduğunu söylemiştir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Onlara cevap vermek ve hakkı gerçekleştirmek üzere de ki: 'Onu, göklerdeki ve yerdeki gizlilikleri gaybı bilen Allah indirdi. Çünkü O, fesahati yani söz üstünlüğü ile sizi âciz bırakmış ve sadece esrarı bilenin bilebileceği birtakım haberleri içermektedir. Ona nasıl öncekilerin masalları diyebilirsiniz. Şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, engin merhamet sahibidir.' Yani Allah, devamlı olarak bağışlamakta ve merhamet etmektedir. Bu sebeple, azaba maruz kalmanızı haketmenizle birlikte söylediğiniz şekilde O, sizi cezalandırmaz. Şüphesiz Yüce Allah Kuranı, mutlu kimseler Kur'an sayesinde hidayete ersinler ve bahtsız kimseler de sapsın ve Kuranın uydurma ve yalan olduğunu ileri sürsünler diye, insanların yararını gözetmek üzere sonsuz hikmetine uygun olarak indirmiştir. Nitekim Allahü teâlâ onlar için şöyle buyurmuştur: ”...Fakat onlar bununla doğru yola girmek arzusunda olmadıkları için, bu eski bir yalandır, diyeceklerdir." (Ahkâf: 11) Kur'an, ancak iman nuruyla anlaşılır. Küfür ise karanlıktır. Bu sebeple kâfirler, nurlu Kuranı karanlık görerek onu beşer sözü saymışlardır.

Onlar yani müşriklerin ileri gelenleri şöyle dediler: 'Bu ne biçim Peygamber ki, bizim yediğimiz gibi yemek yiyor ve geçimini temin etmek için tıpkı bizler gibi çarşılarda dolaşıyor. Bu âyet-i kerime’de, müşriklerin Hazret-i Peygamber'i küçük düşürmek için kullandıkları ifadelere yer verilmiştir. ”Peygamber" diye adlandırılması da alaylı bir tavrın ifadesidir. Yani, ”Peygamberliğini iddia eden bu adama ne oluyor?" demektir. Böylece onlar Peygamber'in bir melek veya bir kral değil de normal bir insan olmasını kabullenememişlerdir. Nitekim melekler yemez ve içmezler; krallar da ihtiyaçlarını karşılamak üzere pazara çıkmaz ve diğer normal insanlar gibi serbestçe dolaşmazlar. Öte yandan inkarcılar, basiretlerinin yokluğu ve dar görüşleri dolayısıyla Peygamber'in kendileri gibi olmasını tuhaf karşılamışlardır. Aslında Peygamberleri diğer insanlardan farklı düşünmek, bedenleriyle ilgili değil, ancak iç âlemleriyle alâkalı olan durumlarda mümkündür. et-Te'vîlâtü'n-Necmiyye isimli eserde şöyle denilmiştir: ”Allahu teâlâ, kâfirlerin sağır, dilsiz, kör olduklarına ve düşünemediklerine işaret etmiştir. Çünkü onlar. Peygambere hayvani duygular taşıyan bir anlayışla bakmışlardır. Aslında kendileri, ruhanî ve rabbânî his ve duygulardan uzaktırlar." Bu sebeple, Hazret-i Peygamberin peygamberliğini ve elçiliğini anlayıp, ”Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir. Ancak o, Allah'ın rasûlü ve Peygamberlerin sonuncusudur." (Ahzâb: 40) âyetini kavrayamamışlardır. İşte bu yüzden Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ” ...Onların sana baktıklarını görürsün, Halbuki onlar görmezler." (A'raf: 198) Ona, kendisiyle Peygamberle birlikte uyarıcı olarak uyarmada ona destek olacak bir melek insan ve cin suretinde değil de, kendi şekil ve suretinde indirilmeli değil miydi?

Yahut kendisine gökten, destek göreceği ve geçimini temin etmeye ihtiyaç duymayacağı bir hazine verilmeli veya içinden yiyeceği bir bahçesi olmalı değil miydi?' Yani ona bir hazine atılmış olmasa bile, en azından servet sahibi kişilerin sahip olduğu gibi, bir bahçesinin olması gerekirdi. O zalimler: müminlere 'Siz, olsa olsa büyüye tutulmuş sihir yapılarak aklı alınmış bir adama uymaktasınız,' dediler.

Rasülüm! Senin hakkında bak ne biçim örnekler verdiler akla uymayan bu tuhaf sözleri nasıl söylediler ve gerçekleşmekten uzak, kural dışı olan bu durumları sana nasıl yakıştırdılar? Şüphesiz onların bu tutumu, halini bilmediklerinden ve güzelliğini idrak edemediklerinden kaynaklanmaktadır. Böylece haktan saptılar. Artık bir daha yolu bulamazlar.

Allah'ın şanı yücedir. Hayır ve bereketi pek çoktur. O, dilerse sana dünyada bunlardan yani hazine ve bahçe vermekten daha iyisini, alt tarafından ırmaklar akan cennetler verir. Fakat Allah, bu lütfunu âhirete bırakmıştır. Çünkü o, daha hayırlı ve daha devamlıdır, ve senin için tıpkı âhiretteki gibi, dünyada da saraylar ihsan eder. Hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Rabbim bana, Mekke'nin vadisi dolusu altın lütfetmeyi teklif etti. Bunun üzerine ben: ”Ey Rabbim! dedim. Bir gün aç kalır ve bir gün de doyarım. Aç kaldığım gün Sana yakarır ve Sana dua ederim. Doyduğum gün ise, Sana hamdeder ve Seni överim." dedim." Hazret-i Peygamber'in, kendisi için fakirliği tercih etmesinin üç hikmeti vardır: a- Zengin olsaydı, ona dünyayı şiddetle arzu eden bir zümre yönelirdi. Allahu teâlâ Peygamberi için fakirliği tercih etmiştir ki, ona yönelen âhireti arzu ederek yönelmiş olsun. b- Allahu teâlâ, fakirlerin kalplerini dikkate alarak Rasûlü İlah için fakirliği tercih etmiştir. Bu sebeple zengin, malı ile teselli bulduğu gibi, fakir de fakirliği ile teselli bulsun. c- Onun fakirliği, Allahu teâlâ'nın yanında dünyanın değersiz olduğunu göstermektedir. Nitekim Hazret-i Peygamber bu hususta şöyle buyurmuştur: ”Allah nezdinde dünyanın bir sinek kanadı kadar değeri olsaydı, oradan kâfirlere bir yudum su bile vermezdi."m Müşrikler, Peygamber (sallalahü aleyhi ve sellem)'in sahip olmasını düşündükleri mala sahip olmamasından dolayı onu kınamışlardı. Şu bir gerçek ki Yüce Allah'ın bu malı ona vermeye gücü yettiği gibi, çok daha değerli olanını da vermeye elbette gücü yeter. Fakat Allah, kullarına menfaatlerine göre ve dileğine uygun olarak lütufta bulunur. Hiç kimse O'nun işine itiraz'edemez. O, dilediği kuluna marifet ve ilim kapılarını açar ve aynı kişiye dünya kapılarını kapatır, başka birine de tam aksini yapar. Şâir ne güzel söylemiş: Yüksek altın dağlar, Onun olmak istedi. O ise buna karşı büyüklük gösterdi. Dünyaya önem vermediği için zaruret ölçüsünden fazlasını istemedi. Zaruret de canını koruyacak kadarı geçmez.

Onlar üstelik, o saati de yani kıyameti, öldükten sonra yeniden dirilmeyi ve Allah'ın huzurunda toplanmayı da yalanladılar. Biz ise o kıyameti yalanlayanlar için alevli büyük bir ateş hazırladık.

O ateş, görünebilecek en uzak bir mesafeden onları görünce ve aynı hizada karşılarında belirince, onun kendilerine karşı müthiş kaynamasını, öfkeyle dolu sesini ve uğultusunu işitirler. Âyet-i Kerime’de alevli yanan ateşin uğultusu, öfkeli birinin hiddetinden neredeyse kalbinin fırlama noktasına geldiği anda çıkardığı kükreme sesine benzetilmiştir. ”Uğultu" anlamına gelen ”zefir" kelimesi, kaburgalar şişecek kadar nefes alıp verme deyiminden alınmıştır.

Elleri boyunlarına zincirle bağlı olarak onun yani ateşin dar bir yerine atıldıkları zaman... Burada kötü halin, darlıkla birlikte arttığı ifade edilmektedir. Nitekim, aşırı darlıktan ibaret olan ceza, bedenle çekilen cezaya eklenmektedir. Bu ceza, dünyada kalplerinin imana yer kalmayacak kadar daralmasından kaynaklanmaktadır. Orada o korkunç yerde ve feci halde yok oluvermeyi isterler. Yok olup gitmeyi temenni ederler ve yüksek sesle şöyle haykırırlar: ”Ey yok olma, helak olma! Neredesin yetiş!"

Onlara şöyle denilir: Bugün bir kere yok olmayı istemeyin. Bir kere yok olmayı istemekle yetinmeyin. Aksine birçok defalar yok olmayı isteyin. Çünkü içinde bulunduğunuz azap, her an bu isteği tekrar etmeyi gerektirmektedir.

De ki: 'Bu mu yani azap mı daha iyi, yoksa takva sahiplerine vaadedilen ebedî cennet mi? Âyetin metninde yeralan ”Cennetu'l-huld" terimi, nimetleri kesintiye uğramayan cennet demektir. Eğer, âyet-i kerime’de geçen iki şeyden hangisinin hayırlı olduğundan şüpheye düşülebilir mi? Akıllı bir insanın, ”Şeker mi daha tatlı, yoksa acı bir ot mu?" demesi doğru mudur?" denirse, cevap olarak şöyle denir: ”Bu metod, alay etmek, küçümsemek ve kaybedilene pişmanlık vermek için uygulanır." Orası, yani cennet onlar için Allahu teâlâ'nın bilgisi doğrultusunda, hakedikliğinden değil de, cömertliğin gereği olarak amellerine karşılık bir mükâfattır ve dönüp gidecekleri bir varış yeridir.'

Onlar için orada, ebedî kalıcılar olarak diledikleri her şey türlü nimetler ve hazlar vardır. Çünkü bu, belirtilen cennete giriş ve orada ebedî kalış Rabbinden yerine getirilmesi istenen istenmesi ve talep edilmesi hak edilen bir vaaddir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Kavmine O gün Rabbin, onları kâfirleri ve Allah'tan başka taptıklarını yani melekleri, İsa ve Uzeyr'i toplayıp bir araya getireceği günü hatırlat! Allah, o taptıklarına hitaben der ki: 'Şu kullarımı size kulluk etmeye çağırarak ve ibadet etmelerini emrederek siz mi saptırdınız, yoksa onlar hakkı ihlâl ederek ve öğüt veren mürşitten yüz çevirerek kendi başlarına mı yoldan saptılar?' Bu tarz ifadenin faydası, kulları kınamaktır. Nitekim Hazret-i İsa için şöyle büyütülmüştür: ”Sen mi insanlara, 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilâh olarak benimseyin' dedin?" (Mâide: 116) Allah'tan başka edinilen tanrılara soru sorularak doğru cevap aldığında kulların pişmanlık ve şaşkınlıkları artar, o tanrıların kendilerini yalanlamalarıyla da susturulurlar.

Onlar: 'Seni tenzih ederiz... Bu ifade, ya kendilerine söylenenden dolayı hayret için, ya da doğrudan doğruya Allah'ı ortaklardan tenzih etmek maksadıyla getirilmiştir. Seni bırakıp da başka dostlar ibadet edeceğimiz ilâhlar edinmek bize yaraşmaz. Bu, doğru ve isabetli olmaz. Fakat Sen onlara ve atalarına o kadar bol nimet verdin ki... Yani, biz onları saptırmadık; fakat Sen, onların ve atalarının uzun ömür nimetinden bolca yararlanmalarını sağladın da sonunda kötülüklere daldılar ve onlara dadandılar. Sonunda seni anmayı ve kendilerine verilen öğüdü unuttular ve helaki hak eden bir kavim oldular.' derler.

Yüce Allah şöyle buyurur: Ey kâfirler! İşte söylediklerinizde taptıklarınızda sizi yani onların tanrı olduklarına ilişkin sözünüzü yalancı çıkardılar. Artık hiç bir şekilde ne azabı geri çevirebilir, ne de gerek kendinizden ve gerekse taptığınız tanrılarınızdan bir yardım temin edebilirsiniz. Halbuki siz, onların gerçekten azap edilmenize engel olacaklarını ve size yardım edeceklerini sanmıştınız. Ey mükellefler! İçinizden kim zulmederse, yani şirk koşarsa, ona büyük bir azap tattıracağız. Cehennemde ebedî olarak kalacaktır.

Yüce Allah bu âyetten sonra onların, ”Bu ne biçim Peygamber ki yemek yiyor ve çarşılarda dolaşıyor" demelerine karşılık şöyle buyurdu:" Rasûlüm! Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de, şüphe yok ki, istisnasız yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı. Bu durum onların Peygamberliğine engel olmadı. Ey insanlar! Sizin bir kısmınızı, diğer bir kısmınıza imtihan vesilesi kıldık. Yani Biz, fakirleri zenginlerle, hastaları sağlıklı kişilerle, avamı seçkinlerle ve zayıfları kuvvetlilerle denedik. Bakalım sabredecek misiniz? Âyetin bu bölümünde, onların denendikleri şeye sabretmelerine teşvik vardır. Nitekim Ebu'l-Leys şöyle demiştir: ”İfade, her ne kadar som şeklindeyse de, emir niteliği taşımaktadır ve 'sabredin' denmektedir." Yüce Allah, başka bir âyetinde: ”Onlar Allah'a tevbe etmezler mi?..." (Maide: 74) buyurmaktadır ki bu, ”Tevbe etsinler" demektir. Rabbin her şeyi -sabredenleri ve sabırsız olanı- hakkıyla görmektedir. İmam Gazali şöyle demiştir: ”Basîr, toprak altındaki şeyleri bile görebilecek derecede hassas bir görme özelliğine sahip olan demektir. Kulun görme ile ilgili durumu ortadadır. Ancak onun görmesi zayıf ve kısıtlıdır. Çünkü insan, gizli olan şeyleri değil, sadece açık ve ortada olan şeyleri görebilir. İnsanın görmesinin dini açıdan iki hedefi vardır: a- Gözün, âyetlere, insanın aklına durgunluk verecek şeylere ve göklere bakmak için yaratıldığını bilmesi. Bu bakış şüphesiz bir ibret niteliği taşır. Nitekim Hazret-i İsa'ya, 'İnsanlardan senin gibi olan var mıdır?' diye sorulduğunda: 'Kim ibret için bakar; düşünmek için susar ve Allah'ı anmakla meşgul olursa, benim gibi olur' diye cevap vermiştir. b- Yüce Allah'ın kendisini gördüğünü ve sözünü işittiğini bilmesi. Yaratan'ın onu görmesi ve kendisinden haberdar olmasını basite almamalıdır. Kim, Allah'tan gizleyemediğini başkasından gizlemeye kalkışırsa, Allah'ın bakışını hafife almış olur. Bu tarz bir gözetim ve denetim altında bulunmak, imanın meyvalarından birini oluşturur. Şu halde, Allah'ın kendisini gördüğünü bile bile günaha dalan ne kadar cesur, görmediğini sanan da ne kadar inançsızdır."(2)

Bize kavuşmayı ıımmayanlar: Bunlar Mekke kâfirleridir. Allah'a kavuşmak, kıyametten ve O'na ulaşmaktan ibarettir. Bu kavuşma, aynı zamanda Allah'tan başka hiçbir otoritenin ve hakimin bulunmadığı yere dönüş demektir. 'Bize peygamber olarak ya melekler indirilmeliydi, ya da Rabbimizi açıkça görmeliydik, değil mi?' Yani kâfirler: Eğer Rasûlüm Muhammed'i tasdik etmemiz istenseydi, Allah melekler gönderir veya bizzat kendisi bize görünür ve bize ona uymayı emrederdi. Bu olmadığına göre, Allah onun doğrulanmasını istemiyor demektir, dediler. Yemin olun ki onlar, kendi içlerinde kibire kapılmışlar ve kendilerine kıymet ve değer vermişlerdir. Nitekim onlar, kendileri için meleklerden Peygamber gönderilmesini istemişler ve Yüce Allah'ı görmeyi arzu etmişler, böylece de azgınlıkta pek ileri gitmişlerdir. Zulüm ve azgınlıkta haddi aşmışlardır. Çünkü onlar, büyük mucizeleri gözleriyle görmüşler, fakat onlardan yüz çevirmişlerdir. Aynı zamanda onlar, melekleri ve Yüce Allah'ı görmek gibi, kendileri için uygun olmayan bir teklifte bulunmuşlardır. Halbuki Rasülüllah (sallalahü aleyhi ve sellem)'tan başka, ümmetlerden hiçbir fert ve peygambere, Allah'ı dünyada görmek nasip olmamıştır. Hazret-i Peygamber ise O'nu dünya sınırını aştıktan sonra görmüştür.

Fakat azap meleklerini gördükleri gün, -inanmayanların melekleri görmeleri, kendi istekleri doğrultusunda olmadığını, aksine alışılagelmiş bir tarzda olduğunu bildirmek üzere âyette bu ifade kullanılmış, bu sebeple, ”meleklerin indiği gün" şeklinde buyrulmamıştır. İşte o gün, günahkârlara hiçbir sevinç haberi yoktur. Yani, o gün suçlular müjdelenmez. Âyette suçlular, inkarcı olmalarından dolayı suçlan tescil edilmek için, zamirle değil, açık olarak ifade edilmişlerdir. Âyetteki ”o gün" sözü de pekiştirmek için tekrarlanmıştır. Bu mesajda Yüce Allah, onların arzu ettiklerini bulacaklarını fakat hoşlanmadıkları şeylerle karşılaşacaklarını açıklamıştır. Çünkü kendilerine hiçbir müjde haberi yoktur. Aksine korkutma ve azap etme uyarısı vardır. Ama müminler için böyle bir durum sözkonusu değildir. Nitekim melekler kendilerine iner ve ”Korkmayın ve üzülmeyin!" sözleriyle onları müjdelerler. Ve suçlu kâfirler melekleri gördükleri vakit: Size sevinmek 'Yasaktır, yasaklanmıştır,' derler. Burada ”yasak" anlamına gelen ”hicr" kelimesi, ”engel oldu" anlamındaki ”hecere" kelimesinin mastarıdır. ”Mehcûr" ise, yasaklanmış demektir. Sözkonusu kişiler ”hier mehcûr" deyimini, düşmanla karşılaştıkları zaman ve kötü bir hücum anında kullanıyorlardı. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Onlar, kendilerine meleklerin inmesini arzu ediyorlar ve onu öneriyorlar. Fakat melekleri kıyamet günü gördüklerinde kendileriyle karşılaşmayı hiç arzu etmezler. Bu arada onlar, meleklerle karşılaşmalarına kesinlikle engel olunmasını, hoşnut olmadıkları şeyin uzaklaştırılmasını ve kendilerine yaklaşmamasını isteyerek bu sözü söylerler."

Onların yaptıkları her işin önüne geçeriz ve onu saçılmış toz zerreleri haline getiririz. Burada âyette geçen ”heba" kelimesi, güneş ışınlan arasında görülen toz zerreciklerdir. Allahü teâlâ inkarcıların durumlarını ve dünyada, gerek akrabayı ziyaret etmek, darda kalanların imdadına koşmak ve gerekse ikramda bulunmak ve buna benzer güzel davranışlar sergilemek suretiyle yaptıkları iyi amellerini, devlet başkanına karşı gelen ve ona isyan eden, dolayısıyla da evleri, yurtları yerle bir edilen ve malları ellerinden alman bir zümrenin durumuna benzetmiştir. Yani Biz, onların iyi işlerine yöneldik ve bu işlerin geçersiz olduğunu ortaya koyduk. Çünkü onlar, amellerin kabul edilme şartı olan imandan mahrum bırakılmışlardır.

Sözkonusu edilen şeylerin gerçekleştiği o gün cennetliklerin yani müminlerin kalacakları yer, dünyada bolluk ve zevk içinde olan müşriklerin yerinden çok daha iyi... Eğer: ”Balın sirkeden daha tatlı olacağının söylenmesi mümkün olmadığı gibi, cehennemde de hiçbir iyilik sözkonusu değilken, cennetliklerin yeri cehennemliklerin yerinden daha iyidir gibi bir karşılaştırmaya nasıl gidilebilir?" diye sorarsan, şöyle cevap veririm: ”Bu söz, tehdit etme ve küçümseme türünden bir ifadedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ”Bu mu daha iyi, yoksa ebedî cenneti mi?" (Furkân: 15) Sonra, âyetteki üstünlükten, mutlak üstünlük de kastedilmiş olabilir. Yani, onlar en iyi yerdedir, demektir. Zaten âyetin devamı da bu kıyasa göredir. Âhirette dinlenecekleri yer kâfirlerinkinden çok daha güzeldir. Onlar, en güzel yerde dinleneceklerdir. Burada ”dinlenecekleri yer" anlamındaki ”mekîl" kelimesi, ”kaylûle'nin yapıldığı yer demektir. ”Kaylûle" ise, aşırı sıcaktan dolayı gün ortasında dinlenmek, uyumaktır. Âyetteki ”mekîl" (dinlenme yerin) den maksat, hanımlarla birlikte dinlenmek, onlarla oynaşmak ve konuşmak üzere konaklamlan yerdir. Doğal olarak cennette aşırı sıcaklık olmadığı gibi, uyku da yoktur. Orada, gaflet olmadan ve hiçbir duygu kaybolmadan, mutlak dinlenme vardır. Halbuki cehennemde kâfirler için hiçbir dinlenme ve uyku yeri yoktur. Aksine sürekli azap ve devamlı acı vardır.

O gün gökyüzü beyaz bulutlar halinde parçalanacak... "Gamam", bulut demektir; güneş ışığını örttüğünden dolayı bu adı almıştır. Yani gökten bulutların doğması sebebiyle demektir. Buradaki bulut, şu âyet-i kerime’de bahsi geçen buluttur: ”Onlar, ancak buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin gelmesini beklerler." (Bakara: 210) Denilmiştir ki bu bulut, sis gibi ince ve beyaz bir buluttur. Ebu'l-Leys, bu konuda şunu söylemektedir: ”Gamam, beyaz bulut gibi yedi göğün üzerinde bulunan birşeydir. Nitekim hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Mazlumun duası ğamâmenin üzerine yükseltilir." Ve melekler bölük bölük bilinmedik bir şekilde ve şaşılacak bir halde indirilecektir. Yani o gün, gök parça parça olur ve melekler, kulların amel defterleriyle inerler.

İşte o gün, gerçek hükümranlık mutlak otorite ve bütünüyle idare Rahman'ındır. Kâfirler için ise o gün çok çetin bir gündür. Allah'ın lütfü ile mü'minlere kolay olur. Hadis-i şerife göre ”Kıyamet günü mümine rahat gelir. Hatla dünyada kılınış olduğu bir farz namazından bile daha rahattır." Kısacası kâfirler, o günü cehenneme girmelerinden ve cenneti kaçırmalarından duyacakları pişmanlıktan dolayı çok zor bir gün olarak görürler. Bunun yanında mü’min olup çalışan ve gayret gösterenler ise, cennet nimetlerine ve Allah'a kavuşmalarından dolayı o günü rahat görürler. Yahudilerden biri, dumandan siyahlaşmış eski bir elbise ile Sehl'in huzuruna çıkmış ve ona hitaben: ”Siz dünyayı mü'min için hapishane ve kâfir için cennet olarak görmüyor musunuz? O halde sen hangi hapishanedesin ve ben de hangi cennetteyim?" demiş. Bunun üzerine Sehl: ”Allah'ın azabına ulaştığın zaman bu senin cennetin, ben de Allah'ın nimetine kavuşunca bu da benim hapishanem olur." demiştir. Sehl'in bu sözü çok beğenilmiştir. Şiblî'ye: ”Dünyada birtakım meşguliyetler ve âhirette de korkular vardır. O halde kurtuluş ne zaman?" diye sorulduğunda Şiblî: ”Âhiretteki korkulardan emin olmak için dünyadaki oyalayıcı şeyleri terket." demiştir.

O gün zalim kimse ellerini ısırıp: Elleri ısırmak, pişmanlık ifadesidir. Nitekim insanlar, genelde kusurları ve eksikliklerinden dolayı pişmanlık duyduklarında bunu yaparlar. Ayetteki ”zalim" kelimesi, belirli bir zalimi değil, sınıf olarak zalimleri ifade etmektedir ki, Ukbe b. Ebi Muayt da bunun içindedir. Ukbe, âdeti üzere seferden döner dönmez bir ziyafet hazırlar ve Mekkelilerden dilediğini bu ziyafete davet ederdi. O, Hazret-i Peygamber'in sohbetine çok katılır ve sözünden hoşlanırdı. Günlerden bir gün yine seferden dönmüş ve bir ziyafet hazırlayarak Hazret-i Peygamber'i yemeğe davet etmiştir. Hazret-i Peygamber bu davete katılmış, Ukbe'nin onu yemeğe buyur etmesine karşılık şöyle demiştir: ”Kelime-i sehadet getirinceye kadar yemeğinden yemem." Halbuki Ukbe, davetlilerden birinin hiçbir şey yemeden yanından ayrılmasından sıkılırdı. Bu yüzden Hazret-i Peygambere yemesi için ısrar etmiş, fakat o, yemeği kabul etmemişti. Bunun üzerine Ukbe, kelime-i şehadet getirmiş, Rasûlüllah da yemeğinden yemişti. O sırada Ukbe'nin yakın dostu ve arkadaşı Ubey b. Halef, Mekke'de değildi. Döndüğünde kendisine Ukbe ile Hazret-i Peygamber arasında geçen olay anlatılmış, bunun üzerine Ukbe'ye gelerek: ”Ey Ukbe! Atalarının dininden ayrılarak yeni dine mi girdin?" diye sormuş, Ukbe de: ”Hayır. Yemin olsun ki, dinden dönmedim. Fakat adam bana geldi ve kelime-i şehadet getirmediğim sürece yemeğimden yemeyi reddetti. Bunun üzerine ben, yemeğimi yemeden evimden ayrılıp gitmesinden duyacağım utançdan dolayı kelime-i şehadet getirdim, o da yedi," cevabını vermişti. Bunun üzerine Ubey: ”Gidip yüzüne tükürmediğin ve ona hakaret etmediğin sürece asla senden hoşnut olmam." demiştir. (Allah'a sığınırız.) Bu tahrik üzerine Ukbe Hazret-i Peygamber'e gelmiş ve onu secde halinde bulmuştu. Rasûlüllah Ukbe'ye hitaben: ”Seni Mekke'nin dışında gördüğümde kılıçla kafanı koparacağım ” buyurmuştur. Ukbe, Bedir Savaşında esir düşmüş ve Hazret-i Peygamber, Hazret-i Ali'ye onu öldürmesini emretmiştir. 'Keşke o peygamberle yani Hazret-i Rasûlüm Muhammed ile birlikte dünyada uçurumlardan kurtulacak bir yol tutsaydım' ona uyar ve onunla birlikte İslâm'a bağlı kalırdım der.

'Yazıklar olsun bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim. Buradaki dosttan maksat, kendisini dünyada saptıran kişi demektir. Bu sebeple, daha önce zikredilen Ubey de bu kapsamın içindedir.

Yemin olun ki o beni, bana zikir geldikten sonra yani ona göre amel etme imkânına kavuştuğum, bütün iyi ve kötü şeyleri belirten Kur’an’dan saptırdı. Şeytan, yani Peygambere aykırı davranmaya ve Kur'an'ı terketmeye yönelten İblis, kendisine itaat eden insanı helake sürükleyip terkederek ve ona fayda vermeyerek yapayalnız ve yardımcısız bırakır.' Bu âyet, Yüce Allah'a karşı gelmek konusunda biraraya gelen sözkonusu iki dostu kapsamaktadır. Gerçek dostluk ise dindeki dostluktur. Nitekim hadis-i şerifte: ”Kişi dostunun dinindendir. Bu sebeple herbiriniz kiminle dostluk yaptığına baksın." (4) buyrulmuştur. Başka bir hadis-i şerifte göre Hazret-i Peygamber; ”Müminle dostluk kur ve yemeğini de takva ehli kimse yesin" (5) buyurmuştur. Malik b. Dinar ise şöyle demiştir: ”İyilerle taş taşıman, kötü kimselerle hurma tatlısı yemenden çok daha iyidir." Bazı Müfessirler, âyetteki kötü arkadaştan maksat şeytan olduğunu, sapan ve saptıran olması nedeniyle şeytan adını aldığını söylemişlerdir. Allah'a yönelmeyen kimse, şeytanın kölesidir. O, tıpkı hayvanlar gibidir ve hatta daha da sapıktır.

Peygamber Hazret-i Rasûlüm Muhammed, iman etmeyenlerin aşırı azgınlıklarını ve sınırsız taşkınlıklarını müşahade ettikten sonra durumu Rabbine ileterek dedi ki: 'Ey Rabbim! Doğrusu kavmim Kureyş bu Kur'an'ı bütünüyle terkedilmiş bıraktılar.' Ona iman etmeyerek ondan yüz çevirdiler. Âyet-i Kerime’de, müminin Kur'an'la haşır neşir olması gerektiğine işaret edilmiştir. Bu sebeple, Kur’an’dan bir âyet veya bir sûre öğrenip sonra onu unutması büyük günahtır. Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Bu kalpler, tıpkı demirin pas tuttuğu gibi pas tutar. 'Onun cilâsı nedir?' diye sorulduğu zaman, Kur'an okumak ve Allah'ı zikretmektir." (6) buyurdu.

Rasûlüm! İşte Biz böylece, kavminin suçlularından Ebû Cehil ve onun gibilerini sana düşman yaptığımız gibi, daha önce gelip geçen peygamberlerden her peygamber için kav imlerindeki günahkârlardan bir düşman kıldık. Tıpkı Nemrut'u Hazret-i İbrahim'e, Firavunu Hazret-i Mûsa'ya ve Yahudileri Hazret-i İsa'ya düşman ettiği gibi. O halde onların sabrettikleri gibi sabret ki, başardıkları gibi basarasın. Âyet-i kerime, Hazret-i Peygamber'i hem teselli etmekte ve hem de onu, daha önceki peygamberlere uymaya yöneltmektedir. Seni bütün arzularına erdirmesi bakımından hidayet verici ve düşmanlarına karşı sana yardım etmesi bakımından da yardımcı olarak Rabbin yeter. Bu sebeple, sana düşmanlık edene aldırma.

İnkâr edenler: 'Kur'an ona, tıpkı Tevrat, İncil ve Zebur gibi bir defada topluca indirilmeli değil miydi?' dediler. Biz onu senin kalbine iyice yerleştirmek ve kalbini kuvvetlendirmek için böyle yaptık. İnkarcıların kınadıkları gibi parça parça indirdik. Nitekim Kuranı ezberlemek, manasını anlamak, hükümlerini kavramak ve o hükümleri uygulamak bu usulle kolay hale getirilmiştir. Tevrat'ın bir defada indirilmiş olduğunu ve Yahudilerin onu uygulamada zorluk çektiklerini görmüyor musun? Halbuki Hazret-i Peygambere her olay ve durum karşısında vahyin gelişiyle âyetin inmesi, kalp ve basiret gücünü artırmış oluyordu. Özetle, Kur'anin bölüm bölüm indirilmesi -diğer peygamberlerden farklı olarak- Hazret-i Peygambere mahsus bir üstünlüktür. Kur'anin indirilmesinin amacı, onun nurlu kalbinin Kur'an ahlakıyla ahlâklanması, onun nuruyla güçlenmesi ve Kur'an hakikatleri ve ilimleriyle beslenmesidir. Bu faydalar, ancak Kur'an'ın kısım kısım indirilmesiyle sağlanmıştır. Ne dersin! Eğer su, gökten birden inseydi, o suyla ekinleri yetiştirmek mümkün olur muydu? Ekinler ancak yağmurun azar azar yağmasıyla kendini gösterir ve kuvvet bulur. Ve onu tane tane ağır ağır, yirmi veya yirmi üç yıl içinde okuduk.

Onların sana karşı getirdiği her misale yani onların, senin ve Kur'an'ın getirdiği gerçeğin yanlışlığını ortaya koyma isteklerine dayalı olan tuhaf soru ve şaşılacak sözlerine karşı mutlaka Biz sana gerçeği, söyledikleri sözü hükümsüz kılan doğru cevabı ve en güzel açıklamayı doğruyu, gerçeği ve hikmet gereği daha çok açık olan şeyi getiririz.

Yüzükoyun sürüklenerek cehennemde toplanacak olanlar var ya, işte onlar iki gruptan yerleri en kötü, yolları en sapık olanlardır. Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”İnsanlar kıyamet günü üç grup halinde toplanırlar: Bir grup binek üzerinde, bir grup yaya ve diğer bir grup da yüzükoyun olurlar. Bunun üzerine: ”Ey Allah'ın Nebisi! Onlar yüzükoyun nasıl olurlar?" diye soruldu. Hazret-i Peygamber: ”Onları ayakları üzerinde yüruten, yüzü koyun da yürütebilir.'' buyurdu. Âyet-i Kerime’de sözkonusu olan ayırımı yapan, şüphesiz Allahu teâlâ'dır. Nitekim O, şöyle buyurur: ”Ayrılın bir tarafa bugün ey suçlular!.." (Yasin: 59) Kâfirler, kibirlenip büyüklük taslayarak Yüce Allah'a secde etmeyince, Allah onları yüzü koyun toplamaya hükmetmiştir. Mü'minler ise alçak gönüllü oldukları için Allah onları seçkin kulların seviyesine yükseltmiştir. Şu halde aksi davranışlardan uzaklaşıp uyumla hareket eden kurtulmuş ve bunun tersini yapan helak olmuştur. Ahmed b. Ebi'l-Cevârî şöyle demiştir: ”Birgün bir odada oturuyordum. Birdenbire küçük bir kız kapıyı çaldı. Ben: ”Kim var kapıda?" diye seslendim. Kız: ”Yol göstermeni isteyen bir cariye," dedi. ”Kurtuluş yolu mu, yoksa kaçış yolu mu?" dedim. Kız: ”Münasebetsiz! Sus bakalım! Kaçış için yol var mı? Kul nereye kaçarsa kaçsın, Mevlâ'nın kontrolündedir. Ancak akıllı olan, dünyada iyi bir yere kaçar ki, âhirette kötü yerden kurtulmuş olsun," dedi.

Yemin olun Biz, Mûsa'ya Kitab'ı Tevrat'ı verdik. Bir süre sonra ona Tevrat'ı indirdik. Kardeşi Harun'u da ona davet ve dini yüceltme konusunda ona yardımcı olması için vezir yaptık.

O zaman o ikisine: 'Âyetlerimizi yalanlayan kavme gidin,' dedik. Bu kavim, Firavun ve onun kavmi olan Mısırlılardır. Sözü edilen âyetler ise, Hazret-i Mûsa'ya verilen dokuz mucizedir. Sonunda yola gelmedikleri için onları yerle bir ettik. Âyette geçen ”yerle bir etme" anlamındaki ”tedmîr" kelimesi, bir şeyi yok etmek; ”demur" ise yok ederek kökünü kazımaktır. Âyetin anlamı şudur: ”Mûsa ve Harun, Firavun ve kavmine gittiler ve onlara bütün mucizelerimizi gösterdiler. Fakat onlar, bu ikisini ısrarlı bir şekilde yalanladılar. Bu inatçı yalanlamanın ardından onları, asıl yüzünü kimsenin anlayamayacağı bir biçimde, şaşılacak bir helakle yokettik."

Nuh kavmini de, Nuh ve ondan önceki önceki Şit ve İdris gibi peygamberleri veya sadece Nuh'u yalanladıklarında, yok ettik. Çünkü onu yalanlamak, aynı zamanda diğer bütün peygamberleri yalanlamaktır. Çünkü onların hepsi tevhid inancında ve İslâmda birleşmişlerdir. Onları da tufanla suda boğduk ve kendilerini boğulmaları ve başlarından geçen olaylarla insanlara bütün gören ve duyan kimselerin ders alacağı büyük bir ibret yaptık. Zalimler yani boğulanlar için başlarına gelen dünyadaki cezadan başka, âhirette acı bir azap hazırladık. Burada ”onlar" zamiri yerine, açık olarak ”zalimler" kelimesinin kullanılması, haksızlıklarım tescil etmek, inkâr ve yalanlamada haddi aştıklarım bildirmek içindir.

Ad'ı, yani Hud (aleyhisselâm)'ı yalanlayan Ad kavmini, Salih (aleyhisselâm)i yalanlayan Semûd'u, Ress halkını... ”Ress"; kuyu, etrafı taş ve tuğla ile örülmeyen çukur demektir. Bu kelimeyle ilgili olarak Zemahşerî, Keşşaf Tefsirinde şöyle demiştir: "Ress, etrafı örülmemiş ve onarı İmam ış kuyudur." Ress halkı putlara tapan bir toplumdu. Allahu teâlâ, onlara Şuayb Peygamberi göndermiş, fakat onlar onu yalanlamışlardı. Bu toplum, birgün Ress'in yani içtikleri ve davarlarını suladıkları kuyularının başında bulunuyorlardı. Bu arada kuyu aniden çökmüş, Allah onları, yurtlarını, davarlarını ve mallarını yerin dibine geçirmiş, böylece hepsi yok olup gitmiştir." Ve bunlar yani bu gruplar ve ümmetler arasında sayılarını ancak Allah'ın bildiği daha birçok nesilleri de... yok ettik. Burada ”nesiller" olarak tercüme ettiğimiz ”kurun", aynı dönem içinde yaşayan toplum, nesil demek olun ”karn" kelimesinin çoğuludur. Kamûs'da ”kam" kelimesiyle ilgili olarak ”Doğrusu o, yüz yıldır." denmiştir.

Onların hepsine yani yok edildiği belirtilen ümmetlerden her birine hatırlatarak ve uyararak misaller getirdik. Peygamberler vasıtasıyla, kendilerini içinde bulundukları küfür ve isyandan alıkoyacak ibretli kıssalar anlattık. Hepsini yani yalanlama ve direnmelerinin ardından her birini helak ettik. Korkunç bir şekilde yok ettik....

Yemin olun ki onlar, yani Kureyş, ticaret dolayısıyla Şam'a uğrayıp belâ yağmuruna tutulan o beldeye yani Lût kavminin en büyük kasabası olan ve üzerine yağan taşlarla yerle bir olan Sodom'a uğramışlardır. Sodom halkı, çirkin bir iş yapıyor, erkek erkeğe cinsî ilişki kuruyordu. Bu beldenin özellikle belirtilmesi, Kureyşin uğrak yeri olması dolaylıyladır. Nitekim onlar, oraya uğradıklarında yerin altüst edilmiş olduğunu görüyor, fakat ibret almıyorlardı. Peki, onu görmüyorlar mıydı? Oraya uğradıklarında bundan korkarak niçin ibret almıyor ve iman etmiyorlardı? Hayır, onlar tekrar dirilmeyi ummuyorlardı. Onlar, yeniden dirilmeyi beklemeyen kâfir kimselerdir. Bu dirilmeyi ardından da âhirette ceza görmeyi inkâr ediyorlardı. Şüphesiz olarak bil ki, tekrar dirilmeyi, kâfirden başkası inkâr etmez. İlkbahar, yeniden dirilmeye benzer. Çünkü bahar, tohumların ekilme zamanıdır. Çiftçinin kalbi bu vakte bağlıdır. Ektiği çıkacak mı, çıkmayacak mı? Aynı şekilde mü'min de itaat ve ibadet için çaba harcar. Onun kalbi de, korkuyla ümit arasında asılı durmaktadır. Yüce Allah bunu kabul eder mi, etmez mi? Hep bunu düşünür. Öte yandan, ekin bitip yetişince biçilir, harman yapılır, un haline getirilir, hamur yapılır ve sonra da ekmek olur. Tandırda pişirildikten sonra sofraya getirilmeye uygun bir hale gelir. Eğer yanarsa, çiftçinin çektiği bütün emek boşa gider. Kul da namaz kılar, zekât verir ve hacca gider. Ölüm meleği gelip ruhunu aldıktan ve kabre konulduktan sonra, kıyamet kopuncaya kadar orada kalır. Kıyamet günü yeniden dirilerek kabirden çıkar ve mahşerde toplanır. Bu arada sırattan geçmekle ilgili emir fermanı gelir. Eğer sıratı emin olarak geçerse, kazançlı çıkmış, kurtulmuş; aksi halde helak olmuş olur. Buna göre akıllı insanın, tekrar dirilmeyi ve işlerin sonunu düşünmesi gerekir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Kureyş seni gördüklerinde: 'Bu mu Allah'ın peygamber olarak gönderdiği' Allah'ın, aleyhimizde delil olmak üzere, peygamber olarak bize gönderdiği kimse bu mu, diye, seni hep alaya alıyorlar. Küçümsüyor ve basit görüyorlardı. Yani onlar, iman etmemekle yetinmiyor, ayrıca Peygamber'i hafife alıyor ve onunla alay ediyorlardı. Âyet-i kelimede ifade edilen bu söz, Ebû Cehil'in Ebû Süfyan'a söylediği: ”Bu, Abd-i Menaf oğullarının peygamberidir." sözüdür.

'Eğer onlar üzerinde sebat etmeseydik, onlara inanmakta kararlı davranmasak ve ibadette direnmeseydik neredeyse Rasûlüm Muhammed bizi ilâhlarımızdan uzaklaştırmak suretiyle, onlara tapmaktan bütünüyle saptıracaktı.' diyorlar. Bunun üzerine Yüce Allah, onlara cevap olarak şöyle buyurmuştur: İnkârları karşısında kendilerine verilecek azabı kıyamet günü gözleriyle gördükleri zaman, kimin yolunun sapık olduğunu gecikmiş bile de olsa bileceklerdir. Burada inkarcılar, ”saptırma" adı altında Rasûlü İlah (sallalahü aleyhi ve sellem)'a sapıklık isnad etmişlerdir. Çünkü bir kimsenin başkalarını saptırabilmesi, her şeyden önce kendisinin sapıklığına bağlıdır.

Arzusunu ilâh edinen kimseyi gördün mü? Âyetteki ”gördün mü?" anlamını verdiğimiz ”eraeyte" kelimesi, bazan bir şeyi bildirmek ve bazan da bir şeyi sormak için kullanılırsa da, burada hayret ifadesi için kullanılmış ve tıpkı şöyle buyrulmuştur: ”Buna göre mânâ: Ey Rasûlüm Muhammed! Delillere kulak vermekten yüz çevirerek kendi arzusunu ilâh edinen, böylece ona itaat edip dinini onun üzerine bina eden kimseyi görmedin mi? Arzusunu ilâh edinip, karşı koymaksızm ona boyun eğen kişiye şaşar mısın? Ona bak ve hayret et!" Ebû Süleyman (Allah ona rahmet etsin) şöyle demiştir: ”Nefsini arzusuna tabi kılan, gönlünü öldürmeye çalışmaktadır. Çünkü gönlün canlılığı zikirle; ölüm ve öldürülmesi ise gafletle olur. Nefis gaflete dalarsa, yersiz isteklere uyar. Bu isteklere boyun eğince de ölüler gibi olur." Ona sen mi vekil, şirk ve günahlarına engel olacak koruyucu olacaksın? Yani sen, onu korumaya vekil tayin edilmedin. Sen, sadece bir uyarıcısın.

Yoksa sen, onların çoğunun gerçekten kendilerine okunan âyetleri hakkıyla işittiklerini, yahut onlardaki öğüt ve güzellikleri düşündüklerini mi sanıyorsun? Ki, durumlarına önem veriyor ve aşırı bir şekilde iman etmelerini arzu ediyorsun. Gerçekten onlar azapla ilgili âyetlerin kulaklarını çınlatmasından etkilenmemeleri ve gördükleri delilleri düşünmemeleri yüzünden, gaflette örnek ve sapıklıktan sembol sayılan hayvanlar gibidir. et-Te'vîlât en-Necmiyye'de şöyle denmiştir: ”Onların yemek, içmek ve nefsin nazlarını yerine getirmekten başka bir arzuları yoktur. Tıpkı yemekten ve içmekten başka hiçbir arzusu olmayan hayvanlar gibi." Hatta onlar, gidişçe hayvanlardan daha sapıktırlar. Çünkü hayvanlar, bakıcılarına boyun eğer, kendilerine iyilik edeni tanır, kendilerine fayda verene yaklaşır, zarar verenden de sakınırlar. Bu insanlar ise Rablerine boyun eğmezler, iyiliğini tanımazlar, menfaatlerin en büyüğü sayılan sevabı arzu etmezler ve zararların en kötüsü olan cezadan korkmazlar. Şüphesiz olarak bil ki, Yüce Allah, melekleri akıllı yaratmıştır. Hayvanları yaratmış ve onlara şehvet vermiş, insanı da yaratıp ona hem akıl, hem de şehvet vermiştir. Bu sebeple aklı şehvetine yenik düşen, hayvanlardan daha kötüdür. Bunun için Yüce Allah: ”Hatta onlar gidişçe daha sapıktırlar." buyurmuştur. Ancak, aklı şehvetine galip gelen, Allah'ın emirlerine karşı gelmeyerek buyruklarını hakkıyla yerine getiren kimse, meleklerden daha hayırlıdır. Bu tıpkı Yüce Allah'ın: ”Varlıkların en hayırlıları işte onlardır." (Beyyine: 7) buyurduğu gibi.

Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Buradaki hitap Rasûlüllah (sallalahü aleyhi ve sellem)'adır. Görmek, gözle olan görmedir. Yani Allah'ın varettiği eşsiz şeylere bakmadın mı? demektir. "Zili", güneş gibi bizzat doğrudan, ya da ay gibi dolaylı olarak ışık veren bir cisimden kaynaklanan gölgedir. ”Zili", yine gölge anlamındaki ”fey" den daha geneldir. Nitekim, ”Gecenin gölgesi ve Cennetin gölgesi" denirken ”zül" kelimesi kullanılır. Aynı zamanda güneş ışınlarının ulaşmadığı her yer için de gölge denmiştir. ”Fey" ise, güneşin tam tepe noktasından batıya meyletmesiyle ortaya çıkan gölgeye verilen addır. Yani güneş, doğuşundan itibaren tepe noktasına gelinceye kadar gölgeyi azar azar yok eder. Fakat bu andan itibaren gölge artmaya başlar ve güneşin batışına kadar uzar gider. Buna göre âyetin anlamı şöyle olmaktadır: ”Allah, güneşin doğuşundan itibaren gölgeyi -hangi şeyin gölgesi olursa olsun; ister dağın, ister binanın ve isterse ağacın gölgesi olsun- nasıl var edip uzatmıştır?" Âyet, Allahü teâlâ'nın sonsuz kudretini ve hikmetini açıklamaktadır. Eğer bu gölgenin hareketsiz olmasını dileseydi onu elbet hareketsiz sabit kılardı. Bu bölümde, gölgenin hareket etmesinin ve hareketsiz kalışının asıl sebebinin normal sebepler değil, aksine ilâhî dilek ve kudret olduğu vurgu lanmaktad ır. Sonra Biz, güneşi ona delil kıldık. Yani Biz güneşi, aralarında herhangi bir sebep ve etki olmaksızın, onun hareketiyle gölgenin durumlarına delil gösterilebilecek bir işaret kıldık.

Sonra da onu, yavaş yavaş güneş yükseldikçe kendimize çektik. Yani o gölgeyi meydana çıkarıp uzattıktan sonra, onu yok ettik veya güneş ışınlarının, yerine gelmesiyle sırf kudret ve dileğimizle onu kaybettik. Buna göre güneş yükseldikçe ona paralel olarak gölge batı yönünde azalır. Eğer Allah gölgeyi birden kaldırsaydı, onun ve güneşin faydaları yok olurdu. Bu sebeple her ikisinin faydasının ve dolaylı yararlarının devam etmesi için, gölgeyi ortadan yavaş yavaş kaldırmaktadır. "Gölgeyi nasıl uzattığım" ifadesinin, ”Gölgeyi tan yerinin ağarmasından güneşin doğuşuna kadar uzattı." anlamına geldiği söylenmiştir. Çünkü güneşin henüz doğmadığı o vakit, en hoş vakittir. Zifiri karanlık, insan fıtratının nefret duymasına sebep olmakta, güneş ışınları ise hem havayı ısıtmakta, hem de gözü kamaştırmaktadır. Bu itibarla fecrin ve güneşin doğması arasında bu olumsuzlukların hiçbiri bulunmaz. Onun için Allahu teâlâ, cennetin niteliği hakkında ”Yayılmış gölgeler" (Vakıa: 30) buyurmuştur.

O yani yalnızca Allah geceyi sizin için tıpkı bir giysi gibi, karanlığıyla örten elbise kıldı. Burada gecenin karanlığı, elbisenin örtmesine benzetilmiş ve insanı çirkin olan şeylerden örten her şey elbise diye tanımlanmış, hatta şu âyet-i kerime’de koca, hanımın elbisesi olarak nitelendirilmiştir. Çünkü koca, hanımının kötülük yapmasına engel olmaktadır: ”...Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz..." (Bakara: 187) Yine Allahu teâlâ örnek ve benzetme yoluyla, takvayı da bir elbise kıldığını şöyle açıklamıştır: ”... Takva elbisesi daha hayırlıdır..." (A'râf: 26) Uykuyu meşguliyetlerin ve işlerin sona ermesiyle bedenler için dinlenme, gündüzü de insanların, geçimlerini sağlamak ve rızık aramak üzere yayılıp çalışma zamanı yaptı. Burada uyku ve uyanıklık halinin ölüm ve dirilmeye örnek olduğuna işaret edilmiştir. Nitekim Lokman (aleyhisselâm)'ın, oğluna şöyle söylediği nakledilmektedir: ”Oğlum! Tıpkı uyuyup uyandığın gibi, ölür ve yeniden dirilirsin." Zünnûn-i Mısrî (Allah ona rahmet etsin) de şöyle demiştir: ”Şu üç şey kulluğun göstergelerindendir: Gece ibadetinde bulunmak için geceyi sevmek, insanlar uyurken namazla başbaşa kalmak ve fitne korkusuyla amellere koşmak." Öte yandan hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Kul uyuduğu zaman, şeytan onun başına üç düğüm atar: Oturup Yüce Allah'ı zikredince bir düğüm çözülür. Abdest alırsa diğeri çözülür ve iki rekât namaz kılarsa düğümlehn hepsi çözülür. Bu durumda zinde, güçlü ve rahat; aksi halde tembel ve huzursuz bir halde kalkar." m

O yani sadece Allah rahmetinin önünde... Burada istiare yoluyla ”yağmurun önünde" denmek istenmiştir. Çünkü önce rüzgâr, sonra bulut ve sonra da yağmur gelir. Rüzgârları müjdeci olarak gönderdi. Çünkü Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi rüzgâr, yağmurun müjdecisidir: ”Rüzgârları müjdeci olarak göndermesi de O'nun âyetlerindendir." (Rûm: 46) Gönderme işi, rüzgârın gönderilmesi gibi, bir şeye boyun eğdirmek için olur. ”Rıh", hareket eden hava, rüzgâr demektir. Rüzgâr kelimesi rahmet için çoğul halde riyan; azap için de tekil halde rîh şeklinde kullanılmıştır. Çünkü rıh, arkası olmayan, yani akamete uğrayan ve çiçekleri aşılamayan rüzgârdır. Onun için Hazret-i Peygamber şöyle duâ etmiştir: ”Allah'ım! Bize (azap olan) rüzgâr değil, (rahmet olan) rüzgârları lütfeyle!" Biz azametimizle gökten tertemiz, temizlikte çok üstün bir su indirdik. Bu su, kendisi temiz olduğu gibi, başkalarını da kir ve pislikten (hades ve necasetten) temizler.

Ki onunla, yani gökten indirdiğimiz tertemiz suyla, ağacı, meyvesi ve yeşilliği bulunmayan ölü bir beldeyi canlandıralım. Şüphesiz yeri canlandırmak, bitki bitirmekle mümkündür. Âyet-i Kerime’deki ”belde" den maksat, bakımlı ve bakımsız olan arazi parçasıdır. Ve o tertemiz suyla, vadilerden akıtarak, yahut havuzlarda, kaynaklarda ve kuyularda toplayarak yarattığımız nice hayvanlara ve insanlara su sağlayalım. Ragıp İsfahanı şöyle demiştir: ”Sekya ”, içmesi için su vermek, ”Mâ" ise dilediği şekilde kullanması için su vermek demektir. Buna göre ”iskâ", ”seky" kelimesinden daha fasihtir. Çünkü ”iskâ ifade edildiği gibi kullanmak ve içmek üzere başkasına su vermektir. Dolayısıyla mana: ”Biz onların içmelerine ve hayvanlarını sulamalarına imkân verdik." şeklinde olur. "Enam" hayvan demek oları ”ne am" kelimesinin çoğuludur. Bu isim, genelde develer için kullanılır. ”Enâsî", filolog Sîbeveyhe göre, ”insan" kelimesinin çoğuludur. Ancak Ferrâ ve Zeccâc, ”enâsî" nin, ”insî" kelimesinin çoğulu olduğunu ileri sürmüşlerdir, fakat bu görüş zayıftır. Âyet-i Kerime’de geçen ”insanlar" dan, çölde yağmur sayesinde yaşayan bedeviler kastedilmiş ve özellikle onlar dile getirilmiştir. Çünkü şehir halkı, nehir kenarlarında ve kaynak sularının bulunduğu yerde ikamet ederler, dolayısıyla su verilmesine ihtiyaç duymazlar.

Yemin olun bunu, yani bu sözü, gerek Kuranda ve gerekse diğer semavî kitaplarda, insanların öğüt almaları sonsuz ilâhi kudreti tanımaları ve Allah'a hakkıyla şükretmeleri için aralarında önceki ve sonraki dönem insanlarına çeşit çeşit şekillerde anlatmışızdır. Ama insanların çoğu nankörlük edip diretmiştir. Tezekkür, öğüt almak, düşünmek; ibâ, direnmek ve küfür de, nimete nankörlük etmek ve ona önem vermektir. Halbuki nimetin hakkı, o nimeti düşünmek ve onu yaratanın varlığına, gücüne ve lütfuna delil göstermektir. Müfcssirlerin çoğu âyetteki ”bunu" diye ifade edilen ” sarrafnâhû"daki zamirin, daha önceki âyette geçen yağmur yerine kullanıldığını ileri sürmüşlerdir. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Biz, yağmuru bazı bölgelere ve yerlere zaman zaman yağdırmak suretiyle aralarında dağıtmışızdır. Fakat insanların çoğu nimete nankörlük ederek ve Allah'ı inkâr ederek direnip durmuşlardır." Nitekim onlar, müneccimlerin söylediği gibi, ”şu veya bu yıldızın kaymasıyla yağmura kavuştuk," diyorlardı. Zeyd b. Halid el-Cuhenî (radıyallahü anh) şöyle demiştir: ”Rasûlüllah (sallalahü aleyhi ve sellem) Hudeybiye'de, geceleyin yağan yağmurun ardından sabah namazını kıldı ve namaz bittikten sonra insanlara yönelerek şöyle buyurdu: ”Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz? Onlar: ”Allah ve Rasûlü en iyi bilir." dediler. Hazret-i Peygamber: ”Allah şöyle buyurdu: ”Kullarımdan bana inanarak ve inanmayarak sabaha çıkanlar vardır. 'Allah'ın lütfü ve O'nun rahmetiyle yağmura kavuştuk.' diyen bana inanmış ve yıldızları inkâr etmiştir. Fakat, 'Şu veya bu yıldızın kaymasıyla yağmura kavuştuk' diyen de beni inkâr etmiş ve yıldızlara tapınıştır."

Eğer dileseydik, isteseydik her kasabaya ülke ve kente bir uyarıcı gönderirdik. Böylece senin peygamberlik yükünü hafifletirdik. Fakat Biz, şanını yüceltmek, ecrini artırmak ve diğer peygamberlerden üstün tutmak için, seni bütün kasabalara peygamber olarak gönderdik ve bu işi sana tahsis ettik.

O halde ilâhlarına tapınma, atalarının dinine uyma ve davetlerine olumlu cevap verme konusunda kâfirlere boyun eğme. Davetine devam et ve hakkı ortaya koy. Ve bununla yani Kur’anla. Kur’an’da öğüt içeren âyetleri okuyarak ve inkarcı ümmetlerin durumlarını hatırlatarak, gevşeklik göstermeden onlara karşı büyük bir cihad et. Çünkü ahmak kimselere karşı delille mücadele etmek, düşmana karşı kılıçla savaşmaktan daha zordur. "Cihad" ve mücahede; var gücüyle düşmana karşı koymaktır. Cihad, dil ve elle olur. Nitekim hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Müşriklere karşı mallarınız, canlarınız ve dillerinizle cihad edin. Hadis-i şerifteki ”dilinizle cihad edin" sözünün, anlamı şudur: ”Onlara, hoşlarına gitmeyen şeyleri duyurun." Kınanmaları ve ağır söz duymaları zorlarına, gider. ”Müşrikler" İfadesiyle de riyakârlara ve bid'at ehli kimselere işaret edilmiştir. Bu sebeple, doğru yolda olan kimselerin, bâtıl yolda olan kimselerle sürekli olarak ve özellikle korku galebe çaldığı zaman mücadele etmesi gerekir. İşte bu mücadele, Hazret-i Peygamber'in buyurduğu gibi, en faziletli cihaddır. Nitekim Hazret-i Peygamber: ”Cihadın en faziletlisi, zalim sultanın yanında hakkı söylemektir." buyurmuştur.

Birinin suyu tatlı ve tatlı oluşundan dolayı susuzluğu giderici; diğerininki tuzlu ve acı iki denizi birbirine karışmayacak şekilde yataklarına salıveren... Bazı Müfessirler şöyle demiştir: ”Allahu teâlâ, deniz suyunu içilemeyecek kadar acı yaratmıştır. Halbuki kuyu, nehir ve kaynak suları tatlıdır. Buna göre bu suyu gökten yağdıran kim?" Ve aralarına iki deniz arasına bir engel, kudreti sayesinde görülemeyecek bir perde ve aşılmaz bir sınır koyan O'dur. Müfessirler âyette geçen iki denizin, Hazar Denizi ve Karadeniz olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu denizler okyanusta birleşmektedir. Bu birleşme yeri aynı zamanda Kehf sûresinin 60. âyetinde belirtilen, ”iki denizin birleştiği" yerdir. Buna göre birinci denizin tatlı, ikincisinin tuzlu olması gerekir. Halbuki, bu Müfessirler, tatlı denizin olmadığını söylemektedirler. Ancak, tatlı deniz, nehirlerden birine yorumlanabilir. Çünkü ”Muhtâru's-sihâh" isimli eserde belirtildiği gibi büyük nehir, aynı zamanda deniz hükmündedir. Dicle Nehri buna örnektir. Bu nehir İran Denizine dökülür. Uzun bir mesafe katetmesine rağmen, tadı değişmemektedir.

Basit sudan veya meniden bir insan yaratıp onu yani bu insanı nesep ve sıhriyet akrabalıklarına dönüştüren O'dur. ”Beşere", cildin gözüken kısmına verilen addır. Cildin, kıllar arasından gözükmesinden dolayı insana ”beşer" adı verilmiştir. Fakat koyun, keçi ve deve gibi hayvanların derileri yün, kıl ve tüylerinden dolayı genelde gözükmez. Bu sebeple hayvanların derisine ”beşere" denmez. Âyet-i Kerime’de geçen ”nesep" den, nesep sahibi yani, falancanın oğlu falan ve filancanın kızı filan denilerek kendilerine nispet edilen erkeklerdir. Bu hususu şâir şöyle belirtmiştir: İnsanların anaları, içine emanet konulan kaplar gibidir. Çocuklar, babalara aittir. "Sıhr" kelimesinden de, evlilik dolayısıyla kendileriyle bağ kurulan hanımlar kastedilmiştir. Aynı zamanda sıhr, damat ve enişte anlamında da kullanılır. Allahu teâlâ şöyle buyurmuştur: ”Ondan (meniden) de iki eşi, yani erkek ve dişiyi var etmiştir." (Kıyamet: 39) Rabbinin her şeye gücü yeter. Çünkü O, tek bir maddeden çeşitli organlara ve değişik özelliklere sahip bir insanı yaratmayı ve o insanı, dişi ve erkek olmak üzere farklı iki sınıfa ayırmayı takdir etmiştir. Bazan da bir maddeden, biri erkek, diğeri de kız olarak ikizler vareder.

Durum böyleyken müşrikler Allah'ı bırakıp kendilerine fayda da zarar da veremeyen şeylere yani putlara kulluk ediyorlar. Putlara ibadet etselerde etmeselerde kendilerine bunların ne faydaları, ne de zararları dokunur. İnkarcı olan kimse, Allah'a eş koşması ve hakka düşmanlığı dolayısıyla onu nimetleriyle yetiştiren Rabbine karşı gelenin şeytanın yardım eden bir destekçisidir. Buradaki ”destekçi" anlamını verdiğimiz ”zahir" kelimesi, yardımcı demektir. Âyette geçen ”kâfir" den, yani inkarcı olan kimseden amaç da, belirli bir kimse değil, tür olarak kâfirlerdir.

Biz seni başka bir şey için değil, ancak, mü'minlere cennet ve merhameti müjdeleyen bir müjdeci ve kâfirleri de cehennem ve ilâhî gazapla uyarıcı olarak gönderdik.

Onlara de ki: 'Buna yani peygamberliği tebliğe karşılık sizden, Rabbine doğru bir yol tutmayı, O'na iman ve itaatle yaklaşmayı dileyen kimseler olmanız dışında, herhangi bir ücret istemiyorum.' Bu sebeple, davetine karşılık malımızı istiyor, onun için ona uymayız, demeyin. Ben, sizden Allah'a iman ve itaat etmenizden başka bir şey istemem. Diğer bir ifadeyle mana şöyledir: ”Malınızdan bana bir ücret tayin etmenizi istemem. Ancak dileyen, Allah'ın rızasını kazanmak için Allah yolunda harcamada bulunabilir. Ben böyle yapan bir kimseye engel olmam." Görüşümüze göre vaiz, insanlara vaaz etmesinden dolayı ücret alabilir. Fakat almaması daha iyidir. Bunun açıklaması şöyledir: Allah'a davet makamı, her peygamberin Allah'a daveti esnasında ”Benim ücretim ve mükâfatım Allah'a aittir," demelerinden anlaşılacağı üzere, bir ücreti zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla peygamberler, davetlerine karşı bir ücret tesbit etmişler, fakat bu ücreti kullardan değil, Allah'tan istemeyi seçmişlerdir. Son dönem fıkıh mütehassısları ezan okumak, kamet getirmek, vaaz etmek, ders vermek, hacca gitmek, cihad etmek, Kur'an ve fıkıh dersleri vermek ve okumaktan dolayı ücret alınmasında bu alandaki ilginin azalmasına dayanarak bir sakınca görmemişlerdir. Eğer ücret isteği farz bir ibadetten dolayı olursa -tıpkı bir yörede tek cenaze yıkayıcısının olması, ondan başkasının olmaması gibi- bu işe karşılık ücret istemesi caiz olmaz.

Sen, kötülüklerinden kurtulmak ve ücretlerinden müstağni olmak için ölümsüz ve daima diri olan Allah'a güvenip dayan. Çünkü gerçekten güveni hakeden O'dur, ölümlü olan insanlar değildir. Nitekim insanlar ölünce buna paralel olarak onlara güvenenlerin güveni de yok olur. O'nu hamd ile tesbih et. Allahü teâlâ'yı kemal sıfatlarla överek noksan sıfatlardan, hayale gelen şüphe ve tereddütlerden tenzih et. Konu ile ilgili olarak hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Kim, her gün yüz kere 'sübhânellah ve hihamdih' (Rabbim, noksanlıklardan münezzehsin, sana hamdederim) derse günahları -deniz dolusu kadar da olsa- bağışlanır." Kullarının açık ve gizli günahlarından haberdar olarak O yeter. Yani ölümsüz ve devamlı diri olan, sana yeten O'dur ve onların cezasını tastamam verir.

Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri varlıkları ve insanları dünya günlerinden altı günde yaratan... Altı günde elemek, o kadar süre içinde demektir. Çünkü o zaman güneş ve ay yoktu. Allahü teâlâ bir anda yaratabilmesine rağmen kulların, işlerde teenni ile hareket etmelerinin müstehap olduğunu bilmeleri için yaratma işi bu kadar bir sürede tamamlanmıştır. Sonra Arş'a istiva eden (ona hükmeden) Rahman'dır. Yani gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları yaratan Rahman'dır. ”istiva", bir yere yerleşmek demektir. Ayetteki ”istiva" dan maksat, Allahü teâlâ'nın gerek Arş ve gerekse onun dışında bulunan şeylerde tasarrufunun geçerliliğini ortaya koymaktır. (15) Arş, cisimlerin en büyüğü olması sebebiyle özellikle o zikredilmiştir. 15- Bu konuda en doğru görüş, selefin görüşüdür: ”Allahü teâlâ arş üzerine, ululuğuna yaraşır bir şekilde herhangi bir benzetme ve örneği olmadan yükseldi. O'nun benzeri yoktur; O, her şeyi işitir ve görür." Bunu bir bilene sor. Yani zikredilen yaratma ve İstiva ile İlgili hususları bir bilene sor. Şüphesiz Allah, işlerinden ve sıfatlarından haberdardır. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: ”...Her şeyden haberdar olan Allah'tan başka hiç kimse sana haber veremez." (Fâtır: 14)

Onlara, bu müşriklere: 'Rahman'a rahmetiyle varlıkları yoktan varedene secde edin.' Namaz kılın dendiği zaman: Burada namaz, secde ile ifade edilmiştir. Çünkü secde, namazın en büyük rükünlerinden biridir. 'Rahman da neymiş? Kimmiş? Senin bize emrettiğine secde edilecek şeyin mahiyetini bilmeden secde eder miyiz hiç!' derler. Yani secde etmemizi emrettiğin Rahmana secde etmeyiz ve bu emir, Rahmana secde emri onların imandan nefretini artırır. ”Nufûr", uzaklaşmak, nefret etmek demektir. Âyet-i kerimenin bir benzeri de şu âyet-i kerimedir: ”Davetim, ancak kaçmalarını arttırır." (Nûh: 6) Süfyan es-Sevrî (Allah ona rahmet etsin) bu âyeti okuduğu zaman, başını göğe kaldırarak şöyle duâ edermiş: ”Allah'ım! Düşmanlarının nefretini arttırdıkça benim bağlılığımı arttır!" Tilâvet secdesinde tekbir getirmek sünnettir. Secdeyi, okuma anında değil de daha sonra yapmak. Ebû Yusuf un ifadesine göre, kaza hükmüne geçer. Tahavî de bunu yani tilâvet secdesini geciktirmenin mekruh olduğunu kaydetmiştir ki, tercih edilen görüş de budur. Allahü teâlânın: ”Rahmana secde edin" sözü, Allah'tan başkasına secde edilmediğini vurgulamaktadır. Nitekim İmam Serahsî şöyle demiştir: ”Allah'tan başka birine tazim göstermek niyetiyle secde etmek küfür, âlimlerin huzurunda toprağı öpmek haram ve devlet başkanına veya başka birine eğilmek ise mekruhtur. Çünkü tokalaşmadan sonra kendi elini öpmek mecusılerin âdeti olduğu gibi, eğilmek de Yahudilerin âdetidir." Öte yandan müctehidler, lütfedilen nimetlerden dolayı yapılan şükür secdesi konusunda farklı görüşler ortaya koymuşlardır. İmam Ebû Yusuf ve İmam Rasûlüm Muhammed bu secdenin ibadet sayıldığını ileri sürmüşlerdir. İmam Şafiî ve Ahmed b. Hanbel de şükür secdesinin sünnet olduğunu söylemişlerdir. Onlara göre bu secdenin hükmü, tıpkı tilâvet secdesinin hükmü gibidir ve fakat namaz esnasında yapılmaz. Tahavî'nin kaydettiğine göre İmam Ebû Hanife, şükür secdesi için: ”Bir sakıncası yoktur." demiştir. Diğer taraftan Ebû Bekir er-Râzî şükür secdesi için, vacip değil, sünnet değil; aksine mubahtır, bid'at değildir. Fakat İmam Rasûlüm Muhammed ise bu secdeyi mekruh görmüştür. er-Râzî sözüne devamla şöyle demiştir: ”Ancak biz onu, nimetlere kavuşmak veya bir kötülüğü uzaklaştırmaktan dolayı duyulan sevince karşılık müstehap sayarız." Konu ile ilgili olarak İmam Şafiî şöyle demiştir: ”Kişi, kıbleye yönelerek tekbir alır ve secdeye varır. Secdede Allahü teâlâ'ya hanıdeder, O'na şükreder ve sübhânellah der; sonra tekbir getirerek başını kaldırır. Sebepsiz şükür secdesi yapmak, ibadet sayılmazsa da mekruh olmaz. Ancak, namazın sonunda yapılan secde ise mekruhtur. Çünkü cahil kimseler, o secdenin sünnet veya farz olduğunu sanırlar. Bu şekil bir anlayışa iten her mubah şey mekruhtur." Hülasa, fetva şöyledir: Şükür secdesi caizdir, hatta müstehaptır. Bu secde, vacip değilse de mekruh da değildir. Nitekim Şerhn'l-Münye isimli eserde de böyle geçmektedir.

Gökte burçları sonsuz kudretiyle vareden,... Bu burçlar, koç burcu, boğa, ikizler, yengeç, arşları, başak, terazi, akrep, yay, oğlalc, kova ve balık burcu olmak üzere on iki burçtur. Aynı zamanda yüksek köşklere de ”burç" denmiştir. Âyette geçen ”burûc" aslında yüksek köşkler demektir. Çünkü yüksek köşkler, içinde oturanlar için ne ise, burçlar da gezegenler için aynen öyledir. Diğer taraftan, Hasan Basrî ve Mücahid şöyle demişlerdir: ”Burûc, venus, Jüpiter ve merkür gibi gezegenlerdir. Aydınlıklarından ve ışığı yansımalarından dolayı ”burçlar" diye adlandırılmıştır." Onların içinde gökte bir çerağ (güneş) ışık veren her şey ”sirâc" diye ifade ediliyorsa da burada güneş kastedilmiştir. Nitekim Allahü teâlâ, ”... Güneşi de hır kandil yaptı." (Nuh: 16) buyurmuştur. Görüldüğü gibi güneş ve büyük yıldızlar, aydınlatmada ve ışık vermede kandil ve lambalara benzetilmiştir. Ve nurlu geceyi aydınlatan bir ay yapan Allah, yüceler yücesidir. Lütufları pek çoktur. Hilâlin üç günden sonraki şekline ”kamer" denir ve aydınlığından dolayı bu adı almıştır. Âyet-i kerime, Allahü teâlâ'nın sonsuz kudretini göstermektedir. Çünkü sözü edilen bu büyük kütleler O'nun kudretinin eseridir. Bil ki, Allahü teâlâ gönlünün semasında his burçlarını dikmiş ve orada, rûhânî nurlarla aydınlık veren ruh kandilini ve kalp ayını yerleştirmiştir O halde, nurlarına hazırlanman ve heveslerin tutsaklığından kurtulman için benliğini nuriandırmaya ve kalbini nefsanî karanlıklardan kurtarmaya gayret sarfetmelisin. İşte o zaman sen, fanilikten sonra ebediliğe kavuşur ve fakirlikten sonra da tam bir zenginliğe erersin. Böylelikle her şeye gücü yeten ve mutlak hakim olan Allahü teâlâ'nın sonsuz, kudretini müşahade etme imkânına kavuşursun.

İbret almak isteyen. Allah'ın nimetlerini hatırlayan ve mahlukatı düşünen, böylece her varlığın eşsiz bir yaratıcısının ve esirgeyen bir varediçinin olması gerektiğini bilen veya lütfettiği nimetlerden dolayı Allah'a itaat etmek suretiyle O'na şükretmek isteyen kimseler için üstün hikmeti sayesinde gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren de O'dur. İnsanlar, yılların sayı ve hesabını bilmeleri için gece ile gündüz birbirini izler durur; gece gelir gündüz gider, gündüz gelir gece gider. Bu âyette, Allahü teâlâ'nın nimetleri hatırlatılmakta ve O'nun üstün hikmet ve kudreti vurgulanmaktadır. Şükür üç çeşittir: Nimeti düşünmekten ibaret olan kalbin şükrü, nimeti övmek ve sena etmekten ibaret dilin şükrü ve gereği kadar nimetin karşılığını vermekten ibaret olan diğer organların şükrüdür. Bil ki âyet-i kerime, virdin (alışkanlık haline getirilen zikrin) zamanında yapılamaması halinde kaza edildiğine işaret etmiştir. Bu zikrin kazası, vacip değil müstehaptır. Virde devam etmek, vuslata vesiledir. Nehrin ancak devam eden yağmurlar ve dağlardaki karlar vasıtasıyla denize ulaştığını görmez misin? Yardım kesilirse maksat hasıl olmaz. Bu sebeple ibadetle meşgul olan İnsanlar, gece gündüz kendilerini zikre vermişler, gece yapamadıkları virdi gündüz ve gündüz yapamadıklarını da gece telâfi etmişlerdir. O halde sen de sabah akşam virde devam etmelisin. Çünkü bu, geçmişteki sâlih kulların âdetiydi. Buna göre virdden habersiz, gaflet içinde olmaktan sakın. Gaflet ise, şeytanın aldattığı günahkâr insanların âdetidir. Anlatıldığına göre İblis, Yahya b. Zekeriya (aleyhisselâm)'ya gözükmüş. Yahya (aleyhisselâm), İblis'in üzerinde çeşitli madalyalar görünce ona şu soruyu yöneltmiştir: ”Üzerinde gördüğüm bu madalyalar neyin nesi?" İblis: ”Bunlar, insanoğlunun tutkun olduğu boş arzulardır." Yahya: ”Onların içinde bana ait bir şey var mı?" İblis: ”Sen doymuşsun ve bu yüzden sana namaz ve zikri ağır gösterdim." Yahya: ”Bundan başka var mı?" İblis: ”Yemin olun ki hayır." Yahya: ”Midemi, yemekle asla doldurmamam gerekir." İblis: ”Allah'a borcum olsun, ben bir Müslümana bir daha öğüt verirsem," demiştir. Bu hikâye Akâmi'l-Mercân isimli eserde anlatılmıştır. Hayatını ibadetle geçiren bir kul ölmek üzere iken şöyle demiştir: ”Benim üzüntüm, keder, hata ve günah diyarından ayrıldığımdan dolayı değildir. Benim üzüntüm uyuduğum gece, oruçsuz geçirdiğim gün ve Allah'ı zikretmekten habersiz kaldığım saatleredir." Allahü teâlâ'dan bizleri uyanık, hazır ve her müşahadede Allah'ın cemalini seyretme derecesine ulaşan kimselerden kılmasını diliyoruz.

Rahman’nın has kulları onlardır dünyada şeytana ve arzularına tapanlar değillerdir. Çünkü onlar, şeref ve üstünlük taslayan kişiler olmayıp olgun kullardır ki, yeryüzünde tevazu ile yürürler. ”Meşy", isteyerek bir yerden başka bir yere intikal etmek, ”hevn" ise, ağırbaşlılık ve tevazu demektir. İnsanın, zillete sebep olmayacak derecede alçak gönüllü olmasıdır. Buna göre anlam şöyledir: ”Onlar övünerek, böbürlenerek, çalımlı ve gösterişli değil, ağırbaşlı ve tevazu ile yürürler." Çünkü o müminler, Allah'ın ululuğuna ve heybetine vakıf olmuş, O'nun büyüklüğünü ve yüceliğini idrak etmiş, dolayısıyla ruhları ürpermiş, gönül ve bedenleri itaate koyulmuştur. Nitekim nakledilen bir haberde şöyle denmiştir: ”Mü'min, tıpkı bağlandığı zaman boyun eğen ve bir taşın üzerine çökertilmek istendiğinde çöken deve gibidir."(,6) Ve kendini bilmez ahmak kimseler kendilerine lâf attığında kötü söze karşılık selâm! derler (geçerler.) Yani biz, sizden kurtulmak Bazı Müfessirler de şöyle demişlerdir: ”Yani biz, size cahillik etmeyiz, sizinle aramızda arlık hayır ve şer sözkonusu değil, aksine mütâreke, sulh sözkonusudur." Müfessirlerin çoğu âyetteki ”selâm" kelimesinin, ifadede yer almayan ”söz" anlamındaki ”kavi" kelimesinin sıfatı olduğunu ileri sürmüştür. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Sıkıntı ve günahtan emin olacakları doğru bir söz söylemişlerdir." Yine Müfessirlerin çoğuna göre bu âyet, muhkem bir âyettir. Nitekim, kendini bilmez kişiye karşı İnlim ile davranmak, menduptur. Ahmak kimseye aldırmamak da edebe, kişiliğe ve dine göre güzel kabul edilen bir davranıştır ve maksada daha uygundur. Kaydedildiğine göre Allahü teâlâ mahlukatı kıyamet günü topladığı zaman bir tellâl şöyle seslenir: ”Fazilet sahibi kimseler nerede?" Bunun üzerine azınlık bir grup kalkarak hızlıca cennete doğru hareket etmeye koyulurlar. Bu arada melekler onları karşılayarak şöyle derler: ”Görüyoruz ki hızla cennete gidiyorsunuz, öyle mi?" Onlar da: ”Evet, fazilet sahibi kişiler biziz." Melekler: ”Faziletiniz ne idi?" Onlar: ”Biz, kendisine haksızlık edildiği zaman sabreder, kötülüğe uğradığımız zaman aldırmaz ve ahmaklık edildiği zaman da karşılık vermezdik," derler. Bunun üzerine onlara: ”Girin cennete! Amel edenlerin ecri ne güzeldir!" denir. Âlimlerden biri de Rahmanın kullarının özelliği hakkında şöyle demiştir: ”İbadet onların süsü, fakirlik kerametleri, Allah'a itaat zevkleri, Allah’ı sevmek hazları, takva azıkları, Kur'an sözleri, zikir süsleri, kanaat malları, ibadet kazançları, şeytan düşmanları, gündüz ibretleri, gece ibret almaları ve âlemlerin Rabbini gözetmek ise amelleridir."

Onlar, gecelerini kendi zevkleri için değil Rablerine secde ederek ve kıyanı durarak geçirirler. Âyet-i Kerime’de âyet sonlarının uyumu için secde, kıyamda durmaktan önce zikredilmiştir. Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Kulun, Rabbine en yakın olduğu an secde halidir." Âyetin anlamı şöyledir: ”Onlar secde ederler ve kıyamda dururlar, yani bütünüyle geceyi veya bir kısmını namazla ihya ederler." Nitekim Allahü teâlâ takva ehli kimseler için şöyle buyurmuştur: ”Geceleri pek az uyurlardi." (Zâriyât: 17) Âyet-i Kerime’de gece vakti vurgulanmıştır. Çünkü gece ibadet etmek daha zor ve gösterişten daha uzaktır. Özellikle Said İbnü'l-Müseyyeb, Fudayl b. İyaz, Ebû Süleyman ed-Darânî, Malik b. Dinar ve Rabia el-Adeviyye geceyi ihya etmekle meşhur olmuş kimselerdir. Bunlardan Rabia, bütün gece namaz kılar, sabaha karşı biraz uyur ve sonra kalkarak şöyle dua edermiş: ”Ey nefis! Ne kadar uyuyor ve ne kadar uyanıksın? Bir kere uyuyup kıyamet sabahına kadar uyanamayacağın vakit yakındır." İşte Rabia'nın ölünceye kadar hali böyle idi. Tembelliği, gevşekliği ve haline aldanışı dolayısıyla geceyi ihya etmekten mahrum olan kimse kendine ağlasın. Çünkü o, pek çok hayır yollarını kendine kapamıştır. Gecenin ihyasına, dünya işlerine fazlasıyla önem vermek, dünya ile çok meşgul olmak, bedeni yormak, çok yemek, boş şeylerle ilgilenmek, öğle uykusunu ihmal etmek engel olmaktadır. Bu konuda muvaffak olan ise, vaktini değerlendiren, tedavisini, hastalığını bilen ve ihmalkar olmayan, dolayısıyla ihmal edilmeyendir. Şayet Rasûlüllah'ın ”Yatsı namazını cemaatle kılan, gecenin yarısını, sabah namazım cemaatle kılan da bütün geceyi ibadetle geçirmiş sayılır." (!8) sözü hakkında ne dersin? Ki, bu söz gece ibadetine ihtiyaç kalmadığını belirtiyor" dersen şöyle derim: ”Hazret-i Peygamber'in bu ifadesi, cemaate teşvik etmekte, kolaylığı ortaya koymakta ve niyetin etkisini belirtmektedir. Nitekim yatsı vaktinde, sabah namazını cemaatle kılmaya niyet eden kimse, o namaz için mescidde bekleyen kimse gibidir. Gerçekten nice yüksek idealler hareketin önünde seyreder. Fakat niyetle birlikte amel, soyut niyetten daha üstündür. Azimet de ruhsata tercih edilir." Öte yandan Sehlu t-Tüsterî şöyle demiştir: ”Kul, farzları tamamlamak için devamlı beş vakit namazın farzlarından önce ve sonra kılınan sünnetlere muhtaçtır. Sünnetleri tamamlamak için nafile ibadetlere ve nafile ibadetleri tamamlamak için de adaba ihtiyacı vardır. Dünyayı terketmek ise edepten sayılır." Ma'dân b. Talha da şu hususu dile getirmiştir: ”Allah Rasûlu nün dostu Sevban ile karşılaştım ve ona: ”Bana, Allah'ın beni cennete koymasına vesile olacak bir amel söyler misin?" dedim. Sevban: ”Bunu ben de Rasülüllah'a sordum ve bunun üzerine o şöyle buyurdu: ”Allah için çok secde etmen gerekir. Çünkü Allah, kendisine her secde ettikçe sana bir derece verir ve bir günahım bağışlar." m Bil ki, her amelde as loi an niyeti gerçekleştirmek ve samimiyeti doğrulamaktır.

Onlar namazlarının sonunda yahut her zaman şöyle derler: 'Rabbiniiz! Cehennem azabını üzerimizden sav. Rabbimiz! Bizi kurtar ve şiddetli ızdırap veren cehennem azabım bizden uzaklaştır. Doğrusu onun azabı gelip geçici bir şey değildir. Sürekli kötü, devamlı yok oluştur ve onunla azap edilen ayrılıp uzaklaşamaz. Ragıp İsfahanı şöyle demiştir: ”Ğarâm" Arapların, 'Kadınlara tutkun' anlamı için kullanılan 'muğrem' kelimesinden türemiştir. Yani o, alacaklının borçluyu bırakmadığı gibi, kadınları bırakmaz."

Orası, cehennem cidden ne kötü bir uğrak, ne kötü bir konaktır.' Âyet-i Kerime’de, mü'mini erin muhalefette bile iyi davrandıkları, Hakka ibadet etmeye gayret sarfetmekle birlikte azaptan korktukları ve Allah'a, o azabı kendilerinden savması için niyazda bulundukları açıklanmaktadır. Cidden onlar, gayret etmekte ve bütün güçlerini kullanmaktadırlar. Hesabın görülmesi anında ise, günahkârların seviyesine inerek ve özür dileyenlerin safında yer alarak uygun bir dille söz söylerler. Nitekim bir beyitte şöyle denilmiştir: Kendimi zelil bir kulun yerine koymadıkça, Onun huzuruna girmek istemedim. Neher Çevri şöyle demiştir: ”Kulun, samimiyetindeki eksikliğini, zikirlerindeki gafletini, doğruluğundaki noksanlığını, mücadelesindeki gevşekliğini ve fakirliğine önem vermediğini görebilmesi, Allah'ın ona, amelleri konusunda destek verdiğinin bir işaretidir. Böyle bir durumda halinden hoşnutsuz kalır ve bu yüzden Allah'a olan ihtiyacı artar, nihayet Allah'tan başka her şeyi terkeder." Âyet-i kerime duaya ve özellikle namazların ardından yapılan duaya işaret etmiştir. Şüphesiz duâ, ibadetin özüdür.

Ve onlar, harcadıkları zaman ne israf ederler, cömertlik sınırını aşarlar ne de cimri davranırlar. Cimrinin kıstığı gibi kısarlar, İkisi yani israf ve cimrilik arasında orta bir yoî izlerler. "Katı", ve ”taktır", israfın zıddı olan kısmadır, cimrilik etmektir. ”İsraf ise harcamada sınırı aşmaktır. ”Kavâm" da orta yol, itidal demektir ve israfla cimriliği dengelemektir. Bu âyetin bir benzeri de şu âyet-i kerimedir: ”Eli sıkı olma; büsbütün eli açık da olma. Sonra kınanır, hasretim çeker kalırsın" (İsrâ: 29) Harcama, övülen ve verileni olmak üzere iki kısma ayrılır: Kişiye itidal davranışı kazandıran, zekât ve ailenin nafakası gibi dinin öngördüğü harcama, övülen harcamadır. Nitekim Hasan Basrî bu konuda şöyle demiştir: ”Kişinin, israf ve cimriliğe kaçmadan, ailesine yaptığı harcama, Allah yolunda yapılan harcama sayılır." Yerilen harcama ise iki çeşittir: Biri, saçıp savurmak ve israf etmek, diğeri de kısarak ve cimrilik ederek, yapılan harcamadır. Her iki türünde de kemiyet ve keyfiyyet dikkate alınır. Kemiyet açısından, saçıp savurma yani durumun gerektirdiğinden fazla vermek, keyfiyet açısından ise harcamanın yerinde yapılmamasıdır. İsrafta, kemiyetten ziyade keyfiyete önem verilmelidir. Çünkü binlerce dirhem parasından bir dirhem harcayan, günah işlemek üzere birine bir dirhem veren veya içki satın alan gibi, israf etmiş ve bu harcamadan dolayı zalim ve müsrif sayılırken parasız kalacak şekilde binlerce dirhem parasını yerinde sarf eden de orta yolu izlemiş, dolayısıyla bu harcamadan dolayı övülmüştür. Nitekim Hazret-i Ebû Bekir'in durumu, son duruma örnek teşkil etmektedir. Rivayete göre Hazret-i Ebû Bekir, Tebuk Savaşı için bütün malını vermiş ve bunun üzerine Rasûlüllah kendisine: ”Ey Ebû Bekir! Çoluk çocuğuna ne bıraktın" demiş, Ebû Bekir de: ”Allah ve Rasûlünü." demiştir. Hikmet sahibi (bilge) birine sorulmuş: ”Az harcama ne zaman israf ve çok harcama ne zaman normal sayılır?" Bilge: ”Az harcama bâtıl yolda ve çok harcama hak yolda olduğu zaman" diye cevap vermiştir. Öte yandan Mücahid'in bu âyet hakkında söylediği söz de bu konuya örnek teşkil etmektedir. Mücahid şöyle demiştir: ”Bir insanın Ebû Kubeys dağı kadar altını olsa ve o altını Allah'a itaat için harcasa o insan müsrif sayılmaz ama Allah'a isyanda bir dirhem de sarfetse müsrif sayılır." Yine âyetle ilgili olarak Yezid b. Hubeyb şöyle demiştir: ”Âyet-i Kerime’de sözü edilenler Hazret-i Rasûlüm Muhammed'in yakın dostlarıdır. Nitekim onlar, lezzet ve haz duymak için yemek yemiyor ve yakışıklı olmak için elbise giymiyorlardı. Aksine onlar, yemekle açlıklarını gidermeyi ve Rablerine ibadet etme gücüne kavuşmayı, elbise ile de avret mahallerini örtmeyi, sıcak ve soğuktan korunmayı gaye edinmişlerdir." Hazret-i Ömer de: ”Kişinin her arzu ettiğini satın alıp yemesi, israf olarak yeterli görülür," demiştir. İsraf, aşırılık sadece malda olmaz. Bilakis yerinde yapılmayan her şey israftır, taşkınlıktır. Allahü teâlâ'nın Lût kavmini taşkınlıkla ve aşırılıkla nasıl nitelediğini görmüyor musun? Nitekim Allah Lût kavmi ile ilgili şöyle buyurmuştur: ”Çünkü siz, kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere gidiyorsunuz. Bilakis siz, haddi aşan, taşkınlık gösteren bir kavimsiniz." (Ârâf: 81) Yine Allah, Firavunu da aynı israf ve aşırılıkla nitelendirerek şöyle buyurmuştur: ”Çünkü o, haddi aşanlardan bir zorba idi." (Duhân: 31) Kibir, mütevazi insanlar için israf ve taşkınlık ve kibirli insanlar için itidalliktir.

Yine onlar ki, Allah ile beraber başka bir tanrıya, puta yalvarmazlar ibadet etmezler, Allahü teâlâ'ya ortak koşmazlar. Şirk üç çeşittir: Birincisi, Allah'tan başkasına kulluk etmek; ikincisi, birine, emrettiği günahı işlemek suretiyle boyun eğmek ve üçüncüsü ise Allah rızası dışında amel etmektir. Buna göre birincisi küfür, diğerleri de günah addedilmiştir. Allah'ın almayı haram kıldığı cana haksız yere öldürmeyi meşru sayan birşey olmadan kıymazlar ve zina etmezler. Ancak, birini öldürdüğü zaman kısas tatbik etmekle veya evli iken zina ettiği zaman recm edilmekle ya da dinden döndüğü, yahut yeryüzünde hak düzeni bozmaya çalıştığı zaman öldürülmek suretiyle o kişinin canına kıyılabilir. (Yani, hakim bu durum karşısında ölüm cezasına hükmeder.) Âyet-i Kerime’deki Allah'ın haram kıldığı candan maksat, mü'min veya can emniyeti sağlanması taahhüt edilen kişidir. "Zina", dini nikâh olmadan kadınla cinsi ilişki kurmaktır. Bil ki, Allahü teâlâ has kulların, tevazu, kötülüğe karşı iyilik etme, geceyi ihya etme, duâ etme ve harcamada orta yolu izleme gibi itaatlerini dile getirdikten sonra başkasına kulluk etmek, haksız yere cana kıymak ve zina gibi büyük günahlardan kaçındıklarına işaret etmiş, imanlarının olgunluğunu ortaya koymuştur. Çünkü iman, ancak faziletlerle süslenmek ve rezaletlerden arınmak suretiyle olgunluğa erişir. Rivayete göre Abdullah b. Mes'ud şöyle demiştir: ”Ben Rasûlüllah'a sordum: ”En büyük günah hangisidir?" Rasûlüllah: ”Allah seni yarattığı halde O'na eş koşmandır." buyurdu. ”Sonra hangisidir?" dedim. Rasûlüllah: ”Çocuğunu, seninle birlikte karnını doyurur endişesiyle öldürmendir." buyurdu. ”Sonra hangisidir?" dedim. Rasûlüllah: ”Komşunun hanımıyla zina etmendir." buyurdular.(20) Bunları zikredilen işlerden birini yapan günahı nın karşılığını bulur.

Kıyamet günü onun azabı kat kat olur. Ragıp İsfahanî'nin belirttiği gibi ”mudaafe" birbirine denk iki miktarın birleştirilmesidir. Ona, aynısını veya daha çoğunu kattım anlamında ”ed'aftu'ş-şey'e ve dâ'aftuhû" denir. Yani, onun azabı günahlarının küfrüne ilâvesiyle artar durur. Ve orada azap içinde alealtılmış zelil, hakir, bedeni ve ruhî azabı kendinde toplamış olarak temelli kalır.

Ancak şirkten, cinayetten, ve zinadan tevbe ve iman, Allah'ın birliğini tasdik edip iyi amellerde bulunanlar hariç. Âyet-i Kerime’de, tevbe edenler istisna tutulmak suretiyle bahis konusu günahları işleyenlerin, zikredilen azaba maruz kalacakları haber verilmektedir. Allah onların kötülüklerini tevbe, iman ve iyi ameller sayesinde övülenlerin dünya hayatında İslâm dini ile ilgili fenalıklarını kıyamet günü iyiliklere çevirir. Kötülüklerin iyiliklere çevrilmesi, her kötülüğe karşı bir iyiliğin ve her cezaya karşı bir mükâfatın verilmesi sayesinde olur. Nitekim Ebû Zer (radıyallahü anh)'in ifadesine göre Rasûlüllah şöyle buyurmuştur: ”Kişi, kıyamet günü getirilir ve büyük günahları gizli tutularak: 'Küçük günahlarını ona arzedin bakalım' denir ve kendisine hitaben de: 'O gün, şu gün şöyle şöyle yaptın' denir. O ise, büyük günahlardan korktuğu halde günahlarını inkara kalkışmaksızın itiraf eder. Bu arada: Yaptığı her kötülüğe karşılık ona bir iyilik verin.' denir. Bunun üzerine o: 'Birtakım günahlarımı burada neden göremiyorum?' der. Ebû Zer diyor ki, ”Yemin olsun ki (bu arada) Rasûlüllahin azı dişleri görünür bir halde gülerken gördüm. (21) Daha sonra ise şu âyeti okudu: ”İşte Allah, onların kötülüklerini iyiliklere çevirir." ( Furkân: 70) Zeccâc da şöyle demiştir: ”Bizzat kötülüğün kendisi iyiliğe dönüşmez. Bunun izahı şöyledir: ”Kötülük tevbe ile silinir ve tevbe ile birlikte de iyilik yazılır." Allah çok bağışlayıcıdır, onun için kötülükleri iyiliklere çevirmekte engin merhamet sahibidir. Bu sebeple iyiliklerden dolayı mükâfat vermektedir.

Kim tevbe eder ve bütünüyle günahları terkederek, pişmanlık duyar, onlardan yüzçevirir ve ihmal ettiğini telâfi ederek iyi amel yaparsa, şüphesiz o, tevbesi kabul edilmiş olarak tam bir tevbe ile Allah'ın hoşnutluğunu kazanacak bir dönüşle Allah'a döner. Ragıp İsfahanı şöyle demiştir: ”Metâb" tam bir dönüş demektir ve bu dönüş, kötü olan şeyi terketmek ve iyi olanı da araştırmakla tahakkuk eder. Dinimize göre tevbe, kötü birşey olan günahı terketmek, kusurlu davranıştan pişmanlık duymak, kötü alışkanlıkları terketmede kararlı olmak ve ihmal edilen amelleri mümkün olduğu kadar telâfi etmeye çalışmaktır. Bu dört husus bir araya gelince tevbenin şartları tamamlanmış olur. İbn Ata şöyle demiştir: ”Tevbe, yerilen davranıştan dönüş ve övülen davranışa yöneliştir. Bu, has kulların tevbesidir. O halde, tevbe ve af dilemeye yönel. Çünkü tevbe, günahlar için sabun hükmündedir. Günahlara ısrar etmek ise, şirke ve İslâm'dan başka bir dine mensup olarak ölmeye sev keder." Ebû İshak da şöyle demiştir: ”Yüzünün yarısı kapalı bir adam gördüm ve ona bunun sebebini sordum. Adam da bana şunu söyledi: 'Ben kabirleri açıp kefen soyan biriydim. Kefen hırsızlığı yapmak üzere bir gece bir kadının kabrini açtım. Bu yüzden kadın beni tokatladı.' Adamın yüzünde parmak izleri vardı. Ebû İshak diyor ki, ben bu durumu Evza'i'ye yazdım ve o da bana mektubunda: 'Ona sor bakalım, kabirlerde bulunanları nasıl bulmuş?' diye yazmıştır. Bunun üzerine ben, o adama bu durumu sordum ve bana cevaben: 'Çoğunu kıbleden başka yöne çevrilmiş bir halde buldum!' dedi. (Alınan bu cevap karşısında) Evza'i şöyle demiştir: 'O, küfre sevkeden ısrarlı davranışlarından dolayı İslâm'ın dışında başka bir dine mensup olarak ölmüştür." Bu durumdan Allah'a sığınırız.

Onlar, yalan yere şahitlik etmezler. ”Zûr" yalan sözdür. Başka bir ifade ile zûr, aslı olmayan bir şeyi gerçekmiş gibi göstermek üzere yaldızlı ifadede bulunmaktır. Mezhep imamları, yalancı şahidin cezalandırılması konusunda farklı görüşler ileriye sürmüşlerdir. Nitekim İmam Malik, ”Yalancı şahit camilerde, çarşılarda ve diğer umumî yerlerde teşhir edilir" demiştir. Ahmed b. Hanbel de o kişi için, ”Teşhir edilebilecek yerlerde dolaştırılır ve: 'Bu adam yalancı şahitlik etmiştir, bundan sakının' denir." demiştir. Hazret-i Ömer ise, ”Yalancı şahide kırk sopa atılır; yüzü karalanır ve pazarlarda dolaştırılır" demiştir. Diğer taraftan bazı kimseler oyun, eğlence, yalan, ağıt ve kötü anlamlı şarkılarda yalancı şahitliği gibi sayılır, demişlerdir. Rivayete göre Rasûlüm Muhammed İbnü'l-Münkedir şöyle demiştir: ”Allahü teâlâ'nın kıyamet günü şöyle buyuracağı bana iletildi: 'Kendilerini ve kulaklarını boş söz ve şeytanın çalgılarından uzak tutanlar nerede? Onları, misk kokulu bahçelere koyun.' Sonra meleklere şöyle buyurur: 'Kullarıma, hamdedilmemi, övülmemi ve tazim edilmemi dinlettirin ve onlara, hiçbir korkulan olmadığını ve üzülmeyeceklerini bildirin." Oruçlunun, dilini yalandan, gıybetten, gereksiz sözlerden, sövmekten, koğuculuktan, şakadan, haksız olarak övmekten müzik ve şiirden uzak tutması orucun sünnetlerinden sayılmıştır. Müzikten maksat, kalpte şeytanın arzuladığı şehvet ve sadece varlık sevgisini harekete geçirmekten ibaret bâtıl sayılan sözleri terennüm etmektir. Fakat eğlence söz konusu olmadan Allah'a iştiyakı harekete geçiren sözleri terennüm etmek ise ”ihya" isimli eserde olduğu gibi tasvip edilen müzik addedilmiştir. Öte yandan. Kur'an'ı makamla okuma hususunda değişik görüşler ileri sürülmüş, İmam Malik, Şafiî ve Ahmed b. Hanbel, Kur’an okunurken duyulan huşu ve manayı anlamaya engel olduğu için bunu mekruh saymışlardır. Bu görüş ışığında Kâdıhân isimli eserde şöyle denmiştir: ”Teravih namazında değişik usul ve makamlarla okuyanlar değil, iyi okuyanlar öne geçmelidir. Çünkü İmanı güzel sesli olunca, onun sesi huşu duymaya düşünmeye ve tefekkür etmeye engel olur." Ebû Hanife ve Seleften bir grup ise, bazı hadisleri dikkate alarak makamla Kur’an okumayı mubah saymışlardır. Çünkü makamla okuma, Fethu'l-Karıb'de ifade edildiği gibi haz duymaya ve Allah korkusunu harekete geçirmeye sebep olur. Usûlü'l-Hadisim şöyle denmiştir: ”Mulıaddis, hadis dersi için oturunca önce güzel sesli bir okuyucunun biraz Kur'an okumasından sonra derse başlar." Şu halde itidal sınırım aşmamak kaydı ile okurken sesi güzelleştirmek ve makam yapmak müstehap, fakat şarkıcıların yaptığı gibi uzatıp durmak ve nameler yapmak ise haramdır. Faydasız bir şeye rastladıklarında vakar ile (oradan) geçip giderler. ”Lağv", faydasız, alıp atılması ve terkedilmesi gereken şeydir. Aynı zamanda lağv, günah ve anlamsız her sözü ve işi kapsamaktadır. ”Kiram" ise vakar, onurlu demek olan kerîm kelimesinin çoğuludur. Biri, kendini lekeleyen bir davranıştan, sözden uzaklaştığı zaman ”tekerreme fülânün" denilir. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Boş şeye aldırış etmeksizin ondan yüzçevirirler." Rezilliklerden uzak durmak, günahlara yaklaşmamak ve açıkça ifade edilmesi müstehcen sayılan sözleri kinaye yoluyla dile getirmek, âyet-i kerime’de ima edilen kişilerin niteliklerinden sayılmıştır. Gerçekten o müminler, cinsî ilişkiyi ve avret yerlerini dile getirmek istedikleri zaman kinaye yoluyla maksatlarım ifade ederlerdi. Nitekim âyet-i kerime’deki ”kerem" kelimesi, aynı zamanda kinaye ve dolaylı anlatımı ihtiva etmektedir. Şu âyet de bu hususu vurgulamaktadır: ”...Her ikisi de yemek yerlerdi..." (Mâide: 75) Buradaki yemek yeme, su dökünme ve büyük abdest bozmadan kinayedir. Diğer taraftan Allahü teâlâ Kur'an-ı Kerim'de kinaye ile cinsî ilişkiyi, örtmek, nikahlamak, fısıldamak, gelmek, haşir neşir olmak, ilişmek, dokunmak, birleşmek, birlikte olmak ve yaklaşmak kelimeleriyle dile getirmiştir. ”Yaklaşma" ile cinsî ilişkinin kastedildiği âyet-i kerime’de: ”... Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın..." (Bakara: 222); ”dokunma" ile aynı anlamın ifade edildiği âyette ise: ”Bunlara, onlardan önce ne bir insan, ne de bir cin dokunmamıştır." (Rahman: 74) buyrulmuştur.

Kendilerine Rablerinin öğüt ve hükümleri ihtiva eden âyetleri hatırlatıldığında ise, onlara karşı sağır ve kör davranmazlar. "Harre", ses duyulacak şekilde yukarıdan hızla düştü demektir. ”Summ", işitme duyusunu kaybeden anlamında ”esam" kelimesinin çoğuludur. Hakka kulak vermeyen ve onu kabul etmeyen kimse sağır kimseye benzet il iniştir. ”Umyân" ise, görme duyusunu kaybeden kişi demek olan ”a'mâ" kelimesinin çoğuludur. Buna göre anlam şöyle olmaktadır: ”Onlar, âyetlere karşı işitmeyen sağırlar ve görmeyen körler gibi davranmamışlardır. Aksine onlar, algılayan kulaklarla duyan ve yine algılayan gözlerle gören kimseler olarak âyetlere yönelmiş ve onlardan yararlanmışlardır."

Ve onlar: 'Rabbimizi İtaat ve faziletlerde başarılı kılmak suretiyle bize gözümüzü aydınlatacak eşler ve zürriyetler bağışla... "Hibe", bir şeyi başkasına karşılıksız vermektir. ”Ezvâc" ise, eş anlamındaki zevç kelimesinin çoğuludur. Birbiriyle eşleşen her şeye de zevç denir. Fakat zevce kelimesi, Müfredât'ta olduğu gibi galat bir kelimedir. ”Zürriyyât" da züniyyet kelimesinin çoğuludur. Aslında küçük çocuklar için kullanılan zürriyyet, daha sonra ör fen büyükler için de kullanılmıştır. Şüphesiz mü'min, Allah'a itaat etme konusunda ailesi kendisine destek olduğu zaman, gönlü hoş ve gözü aydın olur. Çünkü mü'min, Allahü teâlâ'nın vaadettiği şekilde ailesiyle cennette buluşmanın gerçekleşmesini gözönünde bulundurmaktadır. Nitekim Allahü teâlâ şöyle buyurmuştur: ”...işte Biz, onların nesillerini de kendilerine kattık..." (Tur: 21) Maksat, onun kalbin hoşnut kalacağı kişilerle karşılaşması, başkalarına bakmak suretiyle gözünün aydın olması ve bunun ötesinde bir tutkusu olmamasıdır. Bir beyitte şöyle denilmiştir: Allah'ın kulları üzerindeki nimetleri çoktur. Bunların en değerlisi iyi evlâttır. Ve bizi takva sahiplerine önder kıl.' derler. Yani bizleri, ilim vererek ve amelde başarılı kılmak suretiyle dinî merasimlerin icra edilmesi sırasında takva sahiplerinin bize uyması için önder kıl. Bu âyet-i kerime, dinde önder olmaya talip olmanın övgüye lâyık bir davranış olduğunu göstermektedir.

İşte onlar, detaylı bir şekilde nitelikleri belirtilenler sabretmelerine karşılık zorluklara sabretmeleri, boş arzuları terketmeleri ve mücadelelerinde tahammül göstermelerinden dolayı cennetin en yüksek makamlarıyla mükâfatlandırılacaklar... ”Ğurfe", yüksek makam ve yerler demektir. Bu kelime burada cins ismi olarak kullanılması nedeniyle çoğul anlamındadır. Nitekim Allahü teâlâ bu kelimenin geçtiği başka bir âyet-i kerime’de şöyle buyurmuştur: ”...Onlar, yüksek makamlarda güven içindedirler." (Sebe: 37) Oruç, hangi oruç olursa olsun, tahammül örneklerinden biridir ve Allah'ın düşmanını alteden bir güçtür. Şeytana imkân veren, şehevî arzulardır. Şehevî arzular da yemek ve içmekle azar. Bu sebeple Hazret-i Peygamber, ”Şeytan, insana kanın dolaştığı damarlardan sirayet etmektedir. O halde onun nüfuz edeceği yerleri açlıkla daraltın." buyurmuştur. Orada en yüksek makamlarda, melekler tarafından hürmet ve selâmla karşılanacaklardır. Yani melekler onları selâmlarlar ve kendilerine uzun ömürler dilerler ve afetlerden emin olmaları için niyazda bulunurlar. "Tahiyye", duâ etmek ve uzun ömürler dilemek; ”selâm" ise, kurtuluş ve güven dileğinde bulunmaktır. Gerçek güven ve kurtuluş da ancak cennettedir. Çünkü orada fanîlik yok, ebedîlik var; fakirlik yok, zenginlik var; zillet yok, izzet ve üstünlük var; hastalık yok, sağlık vardır.

Orada ebedî kalacaklardır. Ölmezler ve o yüksek makamlardan çıkarılmazlar. Orası ne güzel bir konak ve ne güzel bir makamdır. Bu âyet, ”Orası cidden ne kötü bir uğrak ve ne kötü bir konaktır!" (Furkân: 66) âyetinin karşıtıdır. O halde akıllı olan, sözkonusu yüce makamlara, ifade edilen faziletli amellerle hazırlanması gerekir. Yoksa bu yerler, sadece emel ve arzularla elde edilmez. Çünkü boş emeller ölüm gibidir.

Ey Rasûlüm Muhammed! Bütün insanlara de ki: 'Yalvarmanız olmasa, Rabbim size ne diye değer versin?' Âyetteki ”mâ ya'beu", değer ve kıymet vermez demektir. Yani Allah'a ibadet ve itaatiniz olmasa O, size ne diye değer versin ve durumunuzla ilgilensin? Çünkü insanın şeref ve kıymeti, Allah'ı bilmesi ve O'na itaatiyle olur. Aksi halde insanla diğer canlılar arasında fark kalmaz. Zeccâc da âyetle ilgili olarak şöyle demiştir: ”Allahü teâlâ'ya ibadetiniz olmasa O'nun katında ne değeriniz ve kıymetiniz olur?" Ey kâfirler! Size haber verdiğimizi kesin yalan saydınız; çünkü o mesajlara muhalefet ettiniz ve Allah katında sizin için değer ve kıymet ifade eden şeylere karşı geldiniz. Onun için yalanlamanızın cezası azap yakanızı asla bırakmayacaktır. Sonunda onları yüzüstü cehenneme atacaktır. Ragıp İsfahanı şöyle demiştir: ”İnsan, bu dünyada Ali b. Ebî Talib'in söylediği gibidir: 'İnsanlar yolcu, dünya da uğrak yeridir, istikrar yeri değildir. Anne karnı, sefer başlangıcı, âhiret ise son duraktır. Hayatının müddeti, o insanın yolculuk süresi; seneleri, menzil; aylan, fersah; günleri, mil ve nefesleri, adımları olmaktadır. Ve insan, geminin yolcularıyla birlikte seyir halinde olduğu gibi o da seyir halindedir. Nitekim şâir şöyle demiştir: Gördüm ki dünyalık peşinde koşan kimse mukîm de olsa, Nereye gittiğini bilmeyen devamlı yolcudur. ” Allah'ım! Bizleri hakkıyla gören ve ibret alanlardan eyle! Bizleri cehenneni azabından kurtar ey azîz, ey çok bağışlayıcı ve ey merhametlilerin en merhametlisi olan Allah'ım! Allah'ın yardımıyla Faurkân Sûresi'nin tefsiri sona ermiştir.

ŞUARA SÛRESİ Tâ. Sîn. Mîm. Sûre başlarında bulunan, ”Hurûf-ı Mukattaa" adıyla tanınan bu harfleri, ”sirri hu say nün kata'a kelâmehû" sözcükleri kapsamaktadır. Hurûf-ı Mukattaa hakkında Müfessirlerin söylediği en uygun söz ”Allah, maksadını en iyi bilendir." sözüdür. Çünkü bu harfler, gizli sırlardan sayılmıştır. Nitekim Hazret-i Ebû Bekir Sıddîk şöyle demiştir: ”Her kitabın bir sırrı vardır ve Kur'an'ın sırrı da Huruf-ı Mukattaa'da bulunmaktadır."

Bunlar, apaçık Kitab'ın âyetleridir. Yani bu sûre, i'câzı açık olan ve Allah'ın kelâmı olduğu kesin olan Kur'an âyetleridir. Böyle olmasaydı inkarcıların onun bir benzerini meydana getirmeye güçleri olurdu. "Mubîn" kelimesi, ya ”bâne" ve ”zahara" açık oldu, belli anlamındaki ”ebâne" kelimesinden türemiş veya ”beyyene-açıkladı" anlamındaki ”ebâne"dcn türemiştir. Birinci duruma göre âyetin manası yukarıda verilmiştir; ikinci duruma göre ise: ”Bunlar, şer'î hükümleri ve buna bağlı meseleleri açıklayan kitabın âyetleridir." demektir.

(Rasûlüm!) Onlar iman etmiyorlar diye, Kureyş bu apaçık Kur'an'a iman etmiyorlar diye üzülerek âdeta kendine kıyacaksın. ”Bella'a nefseh" üzüntüden canına kıydı demektir. Yani kendine acı ve üzüntüden dolayı anlamsız yere canına kıymaktan kork! Âyet, Peygamber Efendimizi üzüntüyü terketmeye teşvik etmekte ve teselli etmektedir. Çünkü korku ve üzüntü, iman etmeyeceğine dair Allah'ın daha önce hüküm verdiği kişinin iman etmesine fayda vermez. Bu sebeple aldırma, şüphesiz sen gereken tebliği yaptın.

Biz dilersek onların üzerine gökten melekleri indirmek gibi imana yönlendiren bir mucize indiririz de, ona, o mucizeye boyun eğmek zorunda kalırlar. Fakat Biz bunu yapmayız. Çünkü zora ve baskıya dayalı imanın bir anlamı yoktur. Huruf-ı Mukattaanın Kur'an'ın icazına dikkati çekmek ve bu gibi hecâ harflerinden meydana geldiğini belirtmek için olduğunu daha önce belirtmiştik.

Rahman'dan peygamberlerine vahyetmek suretiyle onlara hiçbir tekrar hatırlatmak ve değişik usulde ifade etmek üzere indirilen yeni uyarı, Kur'an öğütlerinden bir öğüt veya Kur'an'dan inen bir bölüm gelmez ki, mutlaka ondan yüzçevirmiş olmasınlar. Bu öğütten uzak durmayı tekrarlamasınlar ve inkârlarında ısrar edip durmasınlar. Âyet-i Kerime’de geçen ”Rahman" ismi, öğüdün Allahü teâlâ'nın kullarına olan merhametin eseri olduğnu göstermektedir.

Üstelik öğüdü, bazen sihir, bazen şiir ve bazen de efsane addederek yalan saydılar; fakat alay edip durdukları şeylerin haberleri kendilerini yalanlamaya ve alay etmeye sevkeden aldırmazlıkları sebebiyle ceza yakında onlara gelecektir. Âyet-i Kerime’de tehdit sözkonusudur. Çünkü ”nebe"' kelimesi, arkasından büyük bir olayın olduğu ciddi bir haber için kullanılır.

Yeryüzüne kendilerini yaptıklarından alıkoyacak ve yüz çevirdikleri şeylere yönelmeye sevkedecek fevkalade şeylere bir bakmadılar mı ki, yani âyetleri yalanlayanlar, onlardan yüzçevirenler ve o âyetlerle alay edenler yeryüzüne bakmadılar mı? Orada her güzel çiftten insanların ve hayvanların yediği diğer faydalı nice bitkiler yetiştirmişiz? Şa'bî şöyle demiştir: ”İnsan, yeryüzünün nebatından sayılır. Cennete giren kerîm/değerli, cehenneme giren de lehn- değersizdir."

Şüphesiz bunda bitkileri yetiştirmede, o bitkileri yetiştiren Allah'ın sonsuz kudretini, sınırsız ilmini ve engin rahmetini gösteren büyük bir işaret vardır; ama Rasülüllahın kavminin çoğu buna rağmen, küfür ve sapıklıklarındaki aşırı ısrarlarından dolayı iman etmezler.

Şüphesiz Rabbin kâfirlerden intikam almaya gücü yeten mutlak galip ve engin merhamet sahibidir. Onun için onlara mühlet vermekte ve hemen yakalarına yapışmamaktadır.

Hani Rabbin Mûsa'ya seslendi: Ey Mûsa! Küfür ve isyanla İsrail oğullarını köleleştirmek ve çocuklarını boğazlayarak öldürmek suretiyle 'Zalim olan o kavme, git. Yani Ey Rasûlüm Muhammed! Kavmine, Mûsa'nın Medyen'den döndüğü zaman ağaç ve ateşi gördüğü gece Allahü teâlâ'nın kendisine seslendiğini ve onunla konuştuğunu anlat; onlara Mûsa'yı yalancı saymalarından dolayı kavminin başına gelenleri hatırlat ve başlarına gelenin benzeri, kendi başlarına gelmemesi için onları uyar.

Firavun'un kavmine. Hâlâ (küfürden) sakınmayacaklar mı onlar?' Yani onlar, Allah'tan korkup iman ve itaatle O'nun cezasını kendilerinden savmaya çalışmazlar mı?

Mûsa şöyle dedi: 'Rabbim! Onların beni yalancılıkla itham etmelerinden, Peygamberliğimi ve söyleyeceklerimi inkâr etmelerinden korkuyorum. "Recâ", zannedilen veya bilinen bir işarete dayanarak sevimli bir şeyin tahakkuk etmesini beklemektir. ”Havf" da, zannedilen veya bilinen bir işarete dayanarak hoş olmayan bir şeyi beklemektir.

Benim göğsüm daralır, nitekim Mûsa'da hiddet yani sinirlilik ve öfke vardı. Dilim dönmez; ”Lisân", ağızdaki dil ve konuşma kabiliyeti demektir. Allahü teâlâ yine Hazret-i Mûsa ile ilgili olarak şöyle buyurmuştur: ”Dilimin bağını çöz -komışmamdaki engeli kaldır.-" (Tâhâ: 27) Çünkü bağ, dil organında değil, bizzat konuşma kabiliyetindeki engeldir. Onun için Cebrail'i Harun'a da göndererek elçilik ver. Ki, tebliğde bana yardımcı olsun. Çünkü Harun, hem Mûsa'dan daha düzgün konuşuyordu ve hem de onun büyük kardeşiydi. Bil ki yalanla itham, edilmek, kalbin daralmasına sebep olmakta, kalbin daralması da dili tutuk olana konuşma sıkıntısı vermektedir. Bu sebeple Hazret-i Mûsa söze, yalancılıkla itham edilme endişesiyle başlamıştır. Hazret-i Mûsa, ikinci olarak göğsünün daralmasını dile getirmiş ve üçüncü olarak da rahat konuşamamaktan yakınarak kardeşi Harun'un kendisine yardımcı kılınmasını istemiştir. Çünkü Harun, ona destek olmasaydı Mûsa'nın gönderilmesiyle plânlanan faydanın gerçekleşmesinde bir gecikme olurdu. Hazret-i Mûsa'nın dilindeki düğüm ise, Firavun'un kendisini denemeye tabi tutması anında, ağzına aldığı bir korun, yakmasından kaynaklanmıştır.

Hem onların, Firavun'un kavminin bana isnat ettikleri bir suç Mısırlının öldürülmesinden kaynaklanan suçun cezası vardır. Bundan dolayı onlara yalnız gidersem. Peygamberlik görevini gereği gibi yerine getiremeden önce, öldürülen şahsa karşılık beni öldürmelerinden korkuyorum.' Bil ki bu, Mûsa (aleyhisselâm)'nın, duraklaması ve Allah'ın emrine uymayı geciktirmesi, demek değildir. Aksine beklenen bir sıkıntının, meydana gelmeden önce önlem alınmasını istemektir. Açıkçası Hazret-i Mûsa Rabbinden güç kazanmak için gönlündeki karışıklığı ortaya koymuş, Allah da ona güven sağlamış ve kendisinden her türlü zorluğu gidermiştir.

Allah buyurdu: 'Hayır, hayır! Onlar asla seni öldüremczler. Çünkü Ben, onları sana musallat etmem, tam tersine seni onlara hakim kılarım, ikiniz, sen ve talep ettiğin Harun âyetlerimizle güç simgesi ve Peygamberlik belgesi sayılan dokuz mucizemizle gidin. Şüphesiz Biz, sizinle beraberiz. Âyet-i Kerime’de Hazret-i Mûsa ve Harun, koruma ve yardım garantisiyle teselli edilmişlerdir. ”Sizinle" ifadesinden de Mûsa, Harun ve Firavun kastedilmiştir. Allah, Mûsa ve Harun'a yardım ve destek sağlamak, Firavuna da güç ve baskı uygulamak suretiyle onlarla birlikte olmaktadır. Sizinle onun arasında cereyan edenleri işitiyoruz. Böylece Allah, yardım vaadini pekiştirerek dostlarına destek sağlamakta ve onları düşmanlarına karşı galip getirmektedir.

Haydi Firavun'a gidip deyin ki: 'Gerçekten biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz. Firavun'un adı Ve lid b. Mus'ab, künyesi ise Ebu'l-Abbas'tır ve dört yüz altmış yıl yaşamıştır. Âyet-i Kerime’de ”iki elçi" değil, sadece ”bir elçi" diye ifade edilmiştir. Çünkü Mûsa, kendi başına müstakil bir Peygamberdi. Harun ise Peygamberliğine tabi olmuş ve onu tasdik eden bir yardımcısı idi.

İsrail oğullarını bizimle beraber gönder.' ' Yani Şam'a gitmeleri için onları kendi hallerine bırak. Çünkü orası, ecdatlarının yurtları idi. Firavun ise İsrail oğullarını dört yüz yıl köleleştirmişti. O zaman bunların sayısı altı yüz bin kişi kadardı. Mûsa Harun'la birlikte Mısır'a hareket etmiş ve oraya varınca gece vakti Firavun'un kapısına gitmiş ve asâsıyla kapıya vurmuştur. Bunun üzerine kapı bekçileri korkuya kapılarak: ”Kim var kapıda?" demişlerdir. Mûsa: ”Âlemlerin Rabbinin elçisiyim." Bekçilerden biri hemen Firavun'a giderek ona: ”Kapıda âlemlerin Rabbinin elçisi olduğunu iddia eden biri vardır." demişti. es-Süddî'nin söylediği gibi Firavun, ya Mûsa ve Harun'un hemen girmelerine mü sade etmiş, ya da sabaha kadar bekletmiş, sonra onları huzuruna çağırmış ve onlar da Allah'ın elçiliğini yerine getirmişlerdir. Tabiatiyle Firavun, Mûsa'yı, evinde büyüdüğünden onu tanımada güçlük çekmemiştir.

Firavun Mûsa'ya iyiliklerini başına kakarak dedi ki: 'Biz seni çocukken himayemize alıp kucağımızda ve evimizde büyütmedik mi? Ömrünün birçok yıllarını aramızda geçir med in mi? ”Ömür", az olsun, çok olsun bedenin hayatla imar edilmesi süresine verilen addır. Rivayete göre Hazret-i Mûsa, aralarında otuz yıl kalmış, sonra Medyen'e gitmiş ve orada on yıl kadar kalmıştır. Daha sonra tekrar onlara dönmüş ve kendilerini otuz yıl Allah'a davetle uğraşmış; Firavun ve ordusunun boğulmasından sonra da orada elli yıl daha kalmıştır. Buna göre Hazret-i Mûsa yüz yirmi sene yaşamıştır.

Sonunda o yaptığını yaptın. Mûsa, Firavun'un fırıncısı olan Mısırlıyı öldürmüştü. Firavun Mûsa'ya, kendisini yetiştirmek ve büyütmek konusundaki iyiliklerini sayıp durduktan sonra fırıncısının öldürülmesi meselesini gündeme getirmiş ve hadiseyi, büyütmüştür. Âyet-i Kerime’de öldürme olayının açıkça zikredilmeyip kapalı geçilmesi, bu hadisenin önemini pekiştirmektedir. Sen nimetimi görmeyen ve seni yetiştirmiş olmamın hakkını inkâr eden nankörün birisin!' Çünkü sen, bana yakın olan adamlarımdan birine kastederek onu öldürdün.

Mûsa: 'Ben o işi, o anda, şahsı öldürdüğüm zaman sonunun ne olacağını bilmeyerek yaptım' dedi. Yani tıpkı kuşa ok atıp da insana isabet ettiren birisi gibi şaşırdım ve kasıt olmadan hataya düştüm. Mûsa'nın maksadı o adamı öldürmek değil, terbiye etmekti.

'Sizden bana zarar vermenizden ve cinayetimden dolayı haketmediğim cezayı vermek suretiyle beni hesaba çekmenizden korkunca da aranızdan hemen kaçtım, kendimi korumak için aranızdan Medyen'e gittim. Sonra Rabbim bana Medyen'den dönünce hikmet, ilim ve hüküm bahşetti ve beni size göndermek suretiyle Peygamberlerden kıldı. Büyüklerden biri şöyle demiştir: ”Allahü teâlâ insanlardan birini ulu makamlara erdirmek istediği zaman ona korku salar ve nihayet o kişi insanlardan kaçarak O'na sığınır. Bunun üzerine Allah ona özel bir takım sırlar açar. İşte Hazret-i Mûsa'ya da böyle yapmıştır. Sonra seçkin kulların günahları, diğer kulların günahları gibi değildir. Çünkü seçkin kullar, günahlara tabii şehvet ve istekle dalmazlar, aksine bu günahlar hata ve yanılgıdan kaynaklanır. Şüphesiz onlar, bilerek günah işlemezler."

O, nimet diye başıma kaktığın ”Seni büyütmedik mi?" sözü ile üzerinde durduğun o büyütme işi ise her ne kadar görünürde bana lütufta bulunmuş idiysen de aslında o bir belâ ve İsrail oğullarını kendine kul köle etmendir.' Benim, yanınızda bulunuşumun ve himayenizde yetişmemin sebebi de buydu. Yani Firavun, İsrail oğullarına baskı yapıp oğullarını boğazlayarak öldürmeseydi Mûsa'nın annesi onu büyütür, yetiştirir, denize atmaz, böylece Firavun'un himayesinde yetişmezdi. Buna göre Firavun'un ortaya çıkardığı sıkıntı Mûsa'ya nasıl lütuf olabilir? Hazret-i Mûsa Peygamberliğine dil uzatarak kendisini azarlayan Firavun'a aldırış etmedi. Daha sonra o, Firavun'un nimet diye sayıp durduğu şeylere temas etti. Fakat bunları üstü kapalı dile getirdi. Çünkü Mûsa, davasında dil uzatmayan doğru sözlü biriydi. Bazı müfessirler de şöyle demiştir: ”Firavun, düşük kimseler gibi söze başlamış ve Allah'ın Peygamberine yedirdiği şeyleri başına kakmıştır."

Firavun şöyle dedi: 'Âlemlerin Rabbi dediğin nedir ki?' Yani elçisi olduğunu iddia ettiğin âlemlerin Rabbi nasıl bir şeydir? Özelliği nedir? Hangi türdendir O? Firavun bu soruları, kendisinden başka âlemlerin Rabbi olduğunu inkâr ederek sormaktadır.

Mûsa Allah'ın sıfatlarını belirterek şöyle dedi: 'O, göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunan her şeyin Rabbidir. Eğer görünen şeyleri düşünüp anlayan doğru bir bakışla tahkik eden kişiler olsanız.' Âlemin o âlemleri yaratanla bilindiğini, o âlemlerin Rabbinin bizzat o âlemleri yaratan, orada bulunanlara rızık veren ve işleri plânlayan olduğunu anlardınız. Bu, Rabbin tarifi ve sorunuzun cevabıdır. Hazret-i Mûsa burada bir taraftan âlemlerden neyi kastettiğini ortaya koyarken diğer taraftan da Firavun'un bu yerleri kendi mülkünden saymasına imkân vermemektedir. Âyet-i Kerime’de ”küntüm" (olsanız) ifadesiyle. Firavun ve kavminin ileri gelenlerinden yanında bulunanlara hitap edilmiştir.

Firavun Mûsa'nın cevabını dinleyince halkının kalplerine etki eder, dolayısıyla Mûsa'ya bağlanırlar korkusuyla etrafındakilere: Kavminin ileri gelenlerine. Mısırlılara hitaben onun söylediklerini 'işitmiyor musunuz?' Onu dinleyin ve ona hayret edin dedi.

Mûsa, açıklamaya devamla ve Firavunu ilâhlık mertebesinden indirerek şöyle dedi: 'O, sizin de Rabbiniz, daha önceki atalarınızın da Rabbidir.' Dendi ki Firavun, kendi döneminde halka ilâhlığını iddia etmiş, Hazret-i Mûsa da bu âyetle ilâhlığı hakedenin her asrın ve her dönemin Rabbi olduğunu ortaya koymuştur.

Firavun basitliğinden ve kavminin hakkı kabul etmesinden korktuğundan: 'Size gönderilen bu elçiniz mutlaka delidir' söylediğini akıllı kişiler söylemez dedi. Firavun, ”elçi" ifadesini alay için kullanmıştır. Aynı zamanda ”elçiniz" sözünü muhataplarına atfederek kendini hariçte tutmuş, böylece elçiye ihtiyacı olmadığını ima etmiştir.

(Mûsa onun seviyesizliğine cevap vermekle meşgul olmayarak hakkı daha fazla tanıtmaya devamla) şöyle dedi: 'O, doğunun, batının ve ikisi arasında bulunanların Rabbidir. Eğer aklınızı kullansaydınız' eserden hareketle o eseri meydana getiren müessiri anlardınız. Burada Firavun ve kavminin akıl dairesi dışında hareket ettikleri ve Mûsa'yı itham ettikleri deliliğin, aslında kendi vasıfları olduğu ortaya konmuştur. Âyette doğu ve batının zikredilmesi, âlemde aydınlık ve karanlık gibi meydana gelen değişikliklerin bunları meydana getiren ilim ve hikmet sahibi bir yaratıcıya muhtaç olduğunu ortaya koymaktadır.

Firavun münakaşada acze düşünce aşırı taşkınlığından dolayı ki, kendisiyle tartışılıp da mağlup olanın hali böyledir. 'Benden başkasını tanrı edinirsen Yemin olun ki seni zindana kapatılmışlardan ederim!' dedi. Yani seni zindanımda durumlarını bildiğin kişilerden ederim. Nitekim Firavun, insanları derin bir çukura atar ve onları orada ölüme terkederdi. İşte bu cezaya işaretle Mûsa'ya ”Seni mutlaka hapsedeceğim" dememiş ve onu ölünceye kadar zindanda bırakmayı hedeflemiştir.

Mûsa: 'Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?' dedi. Yani sana davamın doğruluğunu ortaya koyan bir şey, bir mucize getirsem de mi bunu bana yaparsın?

Firavun davanın doğruluğunu ortaya koyan bir delilin varlığı konusunda şöyle dedi: 'Doğru söylüyorsan, haydi getir onu!' Mûsa'nın elinde asası vardı. Firavun'a hitaben: ”Elimdeki bu şey nedir?" dedi. Firavun: ”Asâ," diye cevap verdi.

Bunun üzerine Mûsa asasını atıverdi; bir de ne görsünler, asâ apaçık koca bir yılan görünüşte kocaman bir yılana benzer bir şey oldu. ”Su'bân", yılanın büyüğüne verilen addır. Firavun, aşırı korkusundan dolayı Mûsa'ya: ”Ey Mûsa! Seni gönderenin hakkı için onu almanı istiyorum," der. Hazret-i Mûsa da o koca yılanı alır almaz tekrar asaya dönüşmüştür.

Elini de koynundan çıkardı; o da Mûsa'yı seyredenlere bembeyaz oluvermiş! Nitekim Mûsa elini çıkardı ve Firavun'a hitaben: ”Bu nedir?" diye sorunca Firavun: ”Elin" dedi. Bunun üzerine Mûsa elini koltuğunun altına soktu ve çıkardı ki eli, nerede ise gözleri alacak ve ufku kaplayacak derecede ışınlar saçıyordu.

Firavun çevresinde toplu halde bulunan kavminden ileri gelenlere: 'Bu Mûsa, doğrusu çok bilgili bir sihirbazdır,' dedi. Sihir ilminde çok üstündür. Sihir. Gerçekle ilgisi olmayan hayalî şeyler göstermektir. Bu âyetle, ”Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki..." (A'râf: 109) âyeti şöyle birleştirilir: Bu âyete göre sözü söyleyen Firavundur. Firavun sözü yanında bulunanlara söylemiş; diğer âyetin ifadesine göre de orada bulunanlar sözü, bulunmayanlara aktarmışlardır.

'Sizi sihriyle yurdunuzdan Mısır diyarından çıkarmak ve size hakim olmak istiyor. Şimdi ne buyurursunuz?' Keşfu'l-Esrâr isimli eserde şöyle denmiştir: ”Âyette geçen ”te'mürûn" kelimesi, emir kökünden değil. Yani onu savmak ve ona engel olmak konusunda bana ne önerirsiniz, demektir." Böylece mucizenin sultanı Hazret-i Mûsa, onu altetmiş ve şaşkına çevirmiş, nihayet görüş ve plân yapmada bağımsız iken, ilâhlık davasında kul-köleleriyle istişare eder duruma düşürmüştür.

Dediler ki: 'Onu ve kardeşini eğle yani Mûsa ve kardeşi Harun'un işini geciktir ki durumlarımnı görelim bakalım ve yalanları ortaya çıkmadan da onları öldürmeye acele etme ve şehirlere bölgelere ve ülkenin her tarafına toplayıcılar bir grup güvenlik güçlerini gönder ki, insanları toplayıp bir araya getirsinler.

Ne kadar bilgisi derin sihirbaz varsa sana getirsinler.' Aynı sihirle Mûsa'ya karşı koysunlar ve yalanını herkes anlayınca da onu öldürürsün.

Böylece sihirbazlar, belli bir günün bildirilen vaktinde özel günleri olan bayram günlerinin belli saatleri tayin edilince ki, onlar her yıl o gün süslenip toplanıyorlardı, biraraya getirildi. Yani Firavun, emniyet güçlerini sihirbazları toplamak üzere görevlendirmiş, koşuyor gibi görünen iplerinin ve değneklerinin çokluğundan anlaşılacağı üzere yetmiş bin kişi toplamış ve Taberî'nin naklettiğine göre de İskenderiye'de biraraya gelmişlerdir. Rivayete göre İbn Abbas, söz konusu günün, ”Nevruz Günü" denilen senenin ilk günü. Cumartesi günü olduğunu ileri sürmüştür. Hazret-i Mûsa, şahitler huzurunda hakkın ortaya çıkması, bâtılın ortadan kalkması ve bu durumun ülkenin her tarafına yayılması maksadıyla onlara bu iş için kuşluk vaktini tayin etmiştir. Nitekim bu konuda şöyle buyrulmuştur: ”Mûsa, buluşma zamanımız bayram günü kuşluk vaktinde, insanların toplanması (zamanı) olsun, dedi." (Tâhâ: 59) Firavun da, Mûsa'nın yalanı, büyük bir kalabalığın huzurunda ortaya çıksın diye aynı vakti tercih etmiştir.

Halka, Mısır halkına ve onlardan başka gelebilenlere Firavun hitaben: 'Siz de toplanıyor musunuz? (Haydi çabuk olun)' denildi. Bu ifade ile halkın yavaş hareket etmelerine karşılık acele etmeleri talep edilmiştir.

"Üstün gelirlerse herhalde sihirbazlara uyarız,' dediler. Onların maksatları, gerçekten dinlerine uymak değil, mesele Hazret-i Mûsa'ya uymamaktır. Fakat onlar, mücadeleye önem kazandırmak ve ciddiyetle yönlendirmek için sözlerini bile kinaye yoluyla söylemişlerdir.

Sihirbazlar geldiklerinde Firavun'a: 'Şayet Mûsa değil de biz üstün gelirsek, muhakkak bize büyük bir ücret vardır, değil mi?' dediler.

Firavun cevap verdi: 'Evet, o taktirde Mûsa'yı altettiğiniz zaman hiç şüphe etmeyin; o ücretle birlikte katımda gözde kimselerden huzuruma ilk giren ve yanımdan son ayrılanlar siz olacaksınız.' Bu onlara göre en üst rütbelerden biriydi.

Mûsa onlara: 'Ne atacaksanız atın!' dedi. Görünürde bu bir emir niteliği taşırsa da aslında işi önemsememek, onlara ve işlerine aldırış etmemektir.

Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: atış anında yeminle 'Firavun'un hakkı için elbette biz Mûsa ve Harun'a karşı galip geleceğiz,' dediler. Sihirbazlar, kendilerine aşırı güvenlerine ve getirilmesi mümkün olabilen en üstün bir sihir getirmelerine dayanarak galibiyetin kendilerine ait olacağına dair Firavun'un kudretine yemin etmişlerdir.

Ardından Mûsa ilâhî emirle asasını attı, bir de ne görsünler, onların ip ve değneklerinden uydurduklarını hızla yutuyor!

Sihirbazlar bu durumu görür görmez Allahü teâlâ'ya derhal yüzleri üstüne secdeye kapandılar. Çünkü onlar bunun, sihrin sınırları dışında Hazret-i Mûsa'nın Peygamberliğini tasdik etmek üzere onun elinde ortaya çıkan ilâhî bir emir olduğunu anlamışlardır.

'Âlemlerin Rabbine, iman etik,' dediler. Bakınız onlar sihirbazlar olarak nasıl sabahlayıp iyi müminler ve Müslümanlar olarak akşamladılar?

Mûsa ve Harun'un Rabbine... Âyet-i Kerime’de, Firavun'un arzusu istikametinde bir anlayışı ortadan kaldırmak için ”Âlemlerin Rabbi" ifadesinden, ”Mûsa ve Harun'un Rabbinin kastedildiği vurgulanmıştır. Çünkü cahil kimseler Firavun'u, ”Âlemlerin Rabbi" diye adlandırmıştır. Şayet sihirbazlar -âyette belirtildiği gibi-" Âlemlerin Rabbi" deyip geçselerdi o takdirde Firavun: ”Âlemlerin Rabbi benim; onlar beni kastetmişlerdir," derdi. Bu sebeple onlar, sözlerine, ”Mûsa ve Harun'un Rabbi" ifadesini de ekleyerek yanlış anlamaya fırsat vermemişlerdir.

Firavun sihirbazlara dedi ki: 'Ben size izin vermeden tarafımdan izniniz olmadan ona Mûsa'ya iman ettiniz ha! Doğrusu size siniri öğreten büyüğünüzmüş o! O, yaptığınızı tasvip etmiş, siz de onu tasvip ettiniz. Bu ifadesiyle Firavun, sihirbazların akıllarını kullanarak hakkın ortaya çıkmasıyla iman ettikleri kanaatinin halkta uyanmaması için meseleyi, kavmine karşı bulandırmak istemiştir. Ama şimdi yaptığınızın vebalini bileceksiniz. Firavun daha sonra onları tehdit ederek şöyle dedi: Yemin olun, ellerinizi ayaklarınızı çaprazlama sağ elinizle sol ayağınızı kestireceğim ve hepinizi astıracağım!' Böylece Firavun onları hem kestirmeye ve hem de astırmaya karar vermiştir. Rivayete göre sihirbazları hurma dallarına astırmış, böylece ölüp gitmişlerdir.

Mü'min sihirbazlar: Bizce 'zararı yok,' dediler. '(Nasıl olsa) biz Rabbinıize döneceğiz. Dolayısıyla senin bize yaptığına sabretmemizden dolayı O, bizi mükâfatlandırır ve dinde sebat etmemizden de bize iyi muamele eder. Âyet-i kerime gösteriyor ki, insan ölümden korksa bile hakkı ortaya koyması gerekir.

Biz Firavunun avanesi içinde ilk iman edenler olduğumuz için Rabbimizin şirk ve diğer geçmiş günahlarımızı bağışlayacağını umarız.'

Mûsa'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar; çünkü takip edileceksiniz.' Firavun ve ordusu sizi izleyecak diye valıyettik. "İllâ", gizlice bildirmek; ”isrâ" ise geceleyin yürümek demektir. Yani Biz vahiy yoluyla Hazret-i Mûsa'ya: ”Ey Mûsa! İsrail oğullarını geceleyin götür ve onları Kızıldeniz'e ulaşıncaya kadar yürüt ve emrim sana orada gelecektir." buyurduk.

Firavun da onların geceleyin gideceklerini haber alınca şehirlere toplayıcılar, kendilerini takip etmek üzere asker toplayan bir grubu gönderdi.

'Esasen bunlar, küçük bir azınlık, bölük pörçük bir cemaattir. Onların sayısı altıyüzbin kişi idi. Fakat Firavun, kendi ordusuna oranla onları azınlık görmüştür. Çünkü kendi ordusu sayılmayacak kadar çoktu.

(Böyle iken) artık onlar bizi çok öfkelendiriliyorlar. ”Gayz, aşırı derecede öfkelenmektir. Yani onlar, dinimize muhalefet etmek suretiyle bizi kızdıracak ve öfkelendirecek işler yapıyorlar.

Biz ise, elbette uyanık, koca bir toplumuz.' Firavun İsrail oğullarını, azınlık ve güçsüz addederek, onlara aldırmadığını ortaya koymakta ve şöyle demektedir: ”Biz uyanık, dikkatli ve temkinli koca bir kitleyiz."

Ama (sonunda) Biz onları Firavun ve kavmini Nil'in her iki tarafında uzanan bahçelerden, pınarlardan, akarsulardan

hazinelerden altın, gümüş vb. gibi belli mallardan ve şerefli makamlardan çıkardık.

Böy'ece yani bu fevkalâde usul ve tarzda onları çıkardık. Ebu'l-Leys şöyle demiştir: ”Böylece, yani Bana isyan edeni işte böyle yaparım." Onları, İsrailoğullarma miras bıraktık. Yani o bahçeleri, pınarları, hazineleri ve makamları miras kalan mallar gibi onlara verdik. Onlar, sahipleri yerlerini terkedip ayrılınca o yerlere sahip olmuşlardır.

Derken (Firavun ve adamları) gün doğumunda güneş doğunca onların ardına düştüler. ”Etbe'a", bir şalısın, ikinci bir şahsın ardından yetişmek istemesidir. Yani Firavun ve ordusu yola çıkmış, Hazret-i Mûsa ve ona tabi okmlara yetişmişlerdir.

İki topluluk Hazret-i Mûsa ve Firavun tarafından oluşturulan iki ayrı grup birbirini görünce Mûsa'nın adamları: 'Eyvah, yakalandık!' arkadan bize kavuştular, Firavunun kavmine gücümüz yetmez ve geçit vermeyen bu deniz önümüzde dediler.

Mûsa: 'Asla!' dedi. Böyle söylemeyin, onlar size kavuşamaz. Çünkü Allahü teâlâ size, onlardan kurtulmayı vaadetmiştir. 'Rabbim şüphesiz koruması, yardım etmesi ve gözetınesiyle benimledir, bana yol elbette onlardan bütünüyle kurtuluş yolunu gösterecektir.'

Bunun üzerine Mûsa'ya: 'Asan ile denize vur!' diye vahyettik. Âyet-i Kerime’de sözü edilen deniz Kızıldeniz'dir. Bugün orada Süveyş kanalı vardır. Bu deniz, karanlık, vahşî ve pek hayrı bulunmayan bir denizdir. Sahilinde ise harap halde olan Medyen şehri bulunmaktadır. Aynı zamanda orada Hazret-i Mûsa'nın, Hazret-i Şuayb'ın koyunlarını suladığı kuyu vardır. Bugün bu kuyu kullanılmaz haldedir. (Vurunca deniz) suyu derhal ayrıldı. İsrail oğullarının kollan sayısınca on iki yol açıldı. Her parça yerinde durup göğe doğru yükselen koca bir dağ gibi oldu.

Ötekilerini Firavun ve kavmini de buraya denizin ayrıklığı yere, İsrail oğullarına yaklaştırdık. Nihayet Hazret-i Mûsa ve adamlarının ardından onlar da denizde açılan yollara girdiler.

Mûsa ve beraberinde bulunanların hepsini kurtardık.

Sonra ötekilerini suda boğduk. Yani inkarcı olmaları, Allah'ın mucizelerini yalan saymaları ve mü'min kullara eziyet etmelerinin cezası olarak onları denizde boğduk.

Bunda, bütün açıklamalarda şüphesiz ders alanlar için büyük bir ibret vardır, ama Firavunun taraftarlarının çokları iman etmiş değillerdir.

Şüphesiz Rabbin, işte O, Firavun ve kavmi gibi düşmanlarından intikam alan mutlak galip ve Hazret-i Mûsa ve İsrail oğulları gibi dostlarına da çok merhametlidir. Fakir (müellif), yukarıdaki tefsir konusunda şöyle demektedir: ”Böyle bir anlamı sözün gelişi gerektirmektedir. Nitekim Allahü teâlâ'nın ”Bunda şüphesiz bir ibret vardır, ama çokları iman etmiş değillerdir" âyeti, bu sûrede sekiz yerele geçmektedir. - Biricisi; Hazret-i Peygamber ve kavmi ile, ikincisi; Hazret-i Mûsa'nın kıssasıyla ve sonra İbrahim, Nuh, Hud, Salih, Lût ve Şuayb peygamberlerle ilgilidir. Bu kıssalardan herbirinin ardından sözkonusu ifadenin getirilmesi gösteriyor ki âyet-i kerime’de geçen ”çokları"nazn maksat, adları zikredilen herbirinin kavminden iman etmeyenlerdir. Bazı Müfessirler de sözkonusu âyetteki ”çokları" kelimesiyle Hazret-i Peygamber'in kavminin kastedildiği görüşünü tercih etmişlerdir. Buna göre âyetin anlamı şöyle olmaktadır: ”Zikredilen kıssada, ders alanlar için bir ibret vardır, ama Mekke halkından Hazret-i Mûsa ve Firavun'un kıssasını dinleyenlerin çoğu gereği gibi düşünmedikleri ve ders almadıkları için iman etmiş değillerdir. Bu sebeple Firavun'a tabi olanların başına gelen felâketin bir benzerinin başlarına gelmesinden sakınsınlar.

(Rasûlüm!) Onlara Arap müşriklerine, Mekke halkına İbrahim'in önemli haberini de naklet.

Hani o, babasına Âzer'e ve kavmine Babil halkına 'Neye tapıyorsunuz?' demişti. Nitekim Hazret-i İbrahim onların putlara taptıklarını bildiğinden sapıklıkları sebebiyle kendilerini uyarmak ve tapmakta oldukları şeylerin ibadete lâyık olmadıklarını göstermek için onlara bu soruyu yöneltmiştir. Bâbil, Irak topraklarında bulunan bir yerdir ve büyünün kaynağı burasıdır.

'Putlara tapıyoruz. Keşfu'l-Esrar’da kaydedildiğine göre bunlar altın, gümüş, demir, bakır ve odundan olmak üzere yetmiş iki puttan ibaretti. Ve onlara tapmaya devam edeceğiz.' diye cevap verdiler. Böylece onlar putlara tapıyoruz demekle yetinmemişler, hareketlerine sevinerek ve öğünerek cevaplarını uzatıp durmuşlardır. ”Sanem-put" taş ve diğer şeylerden yapılmış insan suretindeki şekillerdir.

İbrahim: 'Peki,' dedi, 'Yalvardığınızda onlar sizi, yakarışınızı işitiyorlar ve size cevap veriyorlar mı?

Yahut size onlara tapınmanıza karşılık fayda veya tapmayı terketnıenizden dolayı zararları olur mu?' Çünkü ibadette fayda temin etmek ve zararı gidermek sözkonusu olmalıdır.

Şöyle cevap verdiler: 'Hayır, ama biz babalarımızı böyle yapar bulduk.' Yani ”Onlardan fayda ve zarar görmedik, ama babalarımızı, onlara taptığımız şekilde tapar bulduk ve biz de o yüzden kendilerine uyduk" demişlerdir. Böylece Hazret-i İbrahim'in kavmi, putların, işitme, fayda ve zarardan yoksun olduk kırını itiraf ederek taklitten başka bir dayanakları olmadığını ortaya koymak zorunda kalmışlardır.

İbrahim putlardan uzak durarak dedi ki: Şimdi gördünüz mü, o sizin ve önceki atalarınızın taptıklarınızı? Çünkü bâtıl, mensupları çok ve eski bir âdet olmakla hakka dönüşmez.

İbrahim putlardan uzak durarak dedi ki: Şimdi gördünüz mü, o sizin ve önceki atalarınızın taptıklarını? Çünkü bâtıl olan bir şey, mensupları çok ve eski bir âdet olmakla ”hak ”ka dönüşmez.

İyi bilin ki, onlar benim düşmanımdır... Yani bilin ki putlar, kendilerine tapanlara düşmandır. Çünkü onlar, putlardan dolayı kişinin, düşmanından gördüğü zarardan daha çok zarara uğramaktadır. Âyet-i Kerime’de putlar, cansız oldukları halde istiare yoluyla ”düşman" diye adlandırılmıştır. Ferrâ da bu konuda şöyle demiştir: ”Aslından bunun anlamı, 'Şüphesiz ben onların düşmanıyım.' demektir. Çünkü kime düşman olursan, o da sana düşman olur." Ancak âlemlerin Rabbi böyle değildir. Aksine O, dünya ve âhirette (benim dostumdur.) Sehnûn şöyle demiştir: ”Varlıklar âlemine ve varlıklara düşman gözüyle bakmayanın muhabbeti geçerli değildir. Gerçek Allah sevgisi, ancak Allah'ın dışındaki bütün şeylerden ilgiyi kesmekle mümkündür. Nitekim Allahü teâlâ'nın dostu İbrahim'den bahisle nasıl buyurduğunu görmüyor musun? ”İyi bilin ki onlar benim düşmanımdır, ancak âlemlerin Rabbi (benim dostumdur.)" O halde yaratanı memnun etmek için mahlukattan bir anlamda yüzçevirmck gerekir. Şâir ne güzel söylemiş: Yaratıklardan uzak ol, Dost olarak Allah'a razı ol. Yaratıkları dilediğin gibi evir-çevir. Onları akrepler gibi bulursun.

Beni yalnız başına yaratan ve beni doğru yola ileten devamlı olarak dünya ve âhiret saadetini gösteren O'dur. İnsana göre hidâyetin başlangıcı, ceninin ana rahminde âdet kanını emmesi içgüdüsünün verilmesi, sonu ise cennet yoluna ve cennet lezzetlerinden yararlanmaya yönlendirilmesidir.

Beni hangi yemek olursa olsun, tek başına yediren, içirendir. Yani, o beni rızıklandırandır. Yememi, içmemi ve bütün ihtiyaçlarımı kim karşılar'? Onun dışında nimet veren ve rızık veren hiç kimse yoktur. Âyet-i kerime tevekküle, rıza göstermeye, teslimiyete, işi Allah'a havale etmeye, sebeplere bağlanmayarak bütünüyle Allah'a yönelip O'nun dışındaki şeylerden yüzçevirmeye işaret etmektedir.

Hastalandığım zaman bana şifa verendir, beni hastalığımdan kurtaran O'dur, doktorlar değildir. Âyet-i kerimeye göre Hazret-i İbrahim, hastalık verenin aynı zamanda şifa veren olduğunu bildirmiştir ki o da Allahü teâlâ'dır. Fakat Hazret-i İbrahim, hastalığı kendine atfetmiş, kulluktaki edebe riâyet ederek ”Beni hasta ettiği zaman" dememiş, şifayı ise Allahü teâlâ'ya atfetmiştir. Halbuki her ikisi de Allah'tandır. Nitekim Hızır (aleyhisselâm) da şöyle demiştir: ”... O gemiyi kusurlu yapmak istedim..." (Kehf: 79) Öte yandan cinler de aynı edebi göstererek ”Bilmiyoruz, yer yüzündekilere kötülük mü murad edildi, yoksa Rableri onlara bir hayır mı diledi." (Cin: 10) Âyetteki ”hastalandığım zaman ifadesi, sağlık ve hastalığın genelde aşırı yemek ve içmekten kaynaklandığına işaret etmektedir. Nitekim tıka basa yemek, hastalık ve ağrıları meydana getirir; perhiz ise rahatlığın ve güvenli oluşun kaynağıdır. Hikmet sahibi kimseler şöyle demişlerdir: ”Ölülerin çoğuna, 'ölümünüzün sebebi ne idi?' diye sorulsaydı, 'çok yemekten meydana gelen rahatsızlık' derlerdi." Yine bu konuda: ”Mide rahatsızlığı için açlıktan daha yararlı bir şey yoktur," denmiştir.

Dünyada ecelim gelince benim canımı alacak, sonra âhirette amelimin karşılığını vermek için diriltecek olandır.

Hesap ve ceza günü, hatamı bağışlayacağını umduğumdur. Böylece Hazret-i İbrahim, edeben ”umma' lafzıyla duâ etmiş, yani ”hatamı bağışlayacağını umduğum" demiş, hatamı bağışlayandır diye kesin bir ifade kullanmamıştır. Yine o, Allahü teâlâ'nın, varoluşundan yeniden dirilme gününe kadar olan değişik lütuf ve ihsanlarını dile getirdikten sonra Allah'a yakarışa ve O'na duaya yönelerek şöyle demiştir:

Rabbim! Bana hikmet ilim ve amelde olgunluk ver ve beni iyiler arasına, iyilikte karar kılınış olgun kişiler zümresine kat! Yahut beni cennetteki mükâfatta onlarla beraber et.

Sonra gelecekler içinde beni doğrulukla anılanlardan eyle! Yani, etkisi dünyada hesap gününe kadar devam eden bir mertebe ve iyi bir nam sağla. Hazret-i İbrahim'in bu duası kabul edilmiş, dolayısıyla her ümmet ona sevgi besleyerek onu övmüştür.

Beni, nimeti bol cennetinin varislerinden kıl. Âyet-i Kerime’de Allahü teâlâ cenneti, murisin ölümünden sonra varisin hakettiği mirasa benzetmiştir. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Varisin, murisin malını hakedip ondan yararlandığı gibi beni de nimeti bol cenneti hakeden ve o cennetten yararlananlardan kıl."

Babamı da bağışla! Müşrik olanlar için bağış dilemek, iman etmeleri için Allah'tan muvaffakıyyet ve hidâyet talep etmektir. Çünkü o, sapıklardandı, doğru yolu şaşıranlardandı. Hazret-i İbrahim'in bu duası, babasının Allah'ın düşmanı olduğu ortaya çıkmasından önce idi.

Bütün (insanların) diriltilecekleri gün, beni mahcup etme ve perdemi yırtma! Hazret-i İbrahim, Allah'ın kendisini rezil etmeyeceğini bildiği halde bu sözü, kulluğunu ortaya koymak ve başkalarım Allah'a yönelmeye teşvik etmek için söylemiştir. Ote yandan mahcup edilmeme ise, insanların diriltilecekleri güne atfedilmiştir. Çünkü dünya Allah'ın settâr isminin tecelligâhıdır.

O gün, ne mal, ne evlât hiçbir kimseye fayda vermez.

Ancak Allah'a temiz bir kalple samimi, küfür ve münafıklık illetinden emin bir gönül ile gelenler (kurtuluşa erer.)' Kâfirlerin, ”Biz mal ve evlât açısından çoğunluktayız." (Sebe': 35) demelerine karşılık Allahü teâlâ, kalplerinin dünyada selim olmaması sebebiyle o gün mal ve evlâtlarının fayda vermeyeceğini bildirmiştir.

(O gün) cennet, takva sahiplerine durdukları yerden görebilecekleri şekilde yaklaştırılır. Gerçekten takva ehli kimseler cennetteki değişik güzellikleri görürler ve cennete götürülecekleri için mutlu olurlar.

Cehennem de azgınlara iman ve takva yolundan sapanlara apaçık gösterilir. Oradaki çeşitli korkunç azap şekillerini görürler, gam ve kederleri artar.

Onlara denilir: Azgınlara melekler tarafından azarlamak maksadıyla: {'Allah'ı bırakıp da} dünyada taptıklarınız hani nerede? Yani dünyada iken âhirette size şefaat edeceğini ve Allah'a yaklaştıracağını iddia etmiş olduğunuz tanrılarınız hani nerede? {Size} azabınızı kaldırmak suretiyle {yardım edebiliyorlar mı ya da} o azabı defetmekle {kendilerine yardımları dokunuyor mu?' denir.} Bu soru, cevapsız bırakma ve muhatabı susturma sorusudur. Bu sebeple böyle soruya cevap beklenmez. Nitekim devamındaki âyet-i kerime’de şöyle buyrulmuştur:

{Onlara denilir:} Azgınlara melekler tarafından azarlamak üzere: 'Allah'ı bırakıp da dünyada {taptıklarınız hani nerede?} Yani dünyada iken âhirette size şefaat edeceğini ve Allah'a yaklaştıracağını iddia etmiş olduğunuz tanrılarınız hani nerede? Size azabınızı kaldırmak suretiyle yardım edebiliyorlar mı ya da o azabı defetmekle kendilerine yardımları dokunuyor mu?' denir. Bu soru, cevapsız bırakma ve muhatabı susturma sorusudur. Bu sebeple böyle soruya cevap beklenmez. Nitekim devamındaki âyet-i kerime’de şöyle buyrulmuştur:

Artık onlar, putlar ve putlara tapan o azgınlar tepetakla oraya atılırlar. ”Kebkebe", bir şeyi tepetakla atmak ve bu işlemi tekrarlamaktır. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: ”Onlar, başları üstüne ters çevrilerek cehenneme atılırlar ve nihayet o şekilde cehennemin dibini boylarlar."

İblis'in orduları, şeytanları, yani azgın laşt irdik lan, kalplerine şüphe ve tereddüt soktukları ve putlara tapmayı kendilerine süslü gösterdikleri nesiller, hepsi de.

Onlar orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler: Yani putlara tapanlar hatalarını kabullenerek cehennemde taptıkları putlarıyla söz düellosuna girişerek şöyle derler:

'Vallahi biz, gerçekten gizliliği bulunmayan apaçık bir sapıklık içindeymişiz. Allahü teâlâ'nın, putlara konuşma ve anlama gücü vermek suretiyle onları çekişebilecek uygun hale getirmesi uzak görülmez.

Çünkü biz sizi, âlemlerin Rabbi ile bir seviyede tutuyorduk. Yani vallahi biz onları, ibadete lâyık olma noktasında âlemlerin Rabbi ile bir seviyede tutarken aşırı derecede sapıklık içindeymişiz.

Bizi, ancak o günahkârlar, liderler ve büyükler saptırdı. Başka bir âyet-i kerime’de de şöyle buyrulmuştur: ”Ey Rabbimiz! Biz reislerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar, derler." (Ahzâb: 67)

Şimdi artık bizim mu’minlerin, meleklerden ve peygamberlerden şefaatçileri olduğu gibi şefaatçilerimiz yok onların dostları olduğu gibi {yakın bir dostumuz da yok}

{Şimdi artık bizim} mu’minlerin, meleklerden ve peygamberlerden şefaatçileri olduğu gibi {şefaatçilerimiz yok} onların dostları olduğu gibi yakın bir dostumuz da yok

Ah keşke dünyaya bir kere daha dönebilsek de mü'minlerden olsak!' Bu söz, üzüntü ve hasret ifadesidir. ”...Eğer onlar, (dünyaya) geri gönderilseler yine menedildikleri şeylere döneceklerdir..." (Enam: 28) Dünyadaki ümmetleri görmüyor musun? Allahü teâlâ bu ümmetleri defalarca sıkıntı ve zararlarla dener, sonra bu durumu onlardan kaldırır ve fakat bu, onların sadece ısrarlarını artırmaktadır.

Bundan, zikredilenlerden (alınacak) bir ibret vardır, Halbuki çokları İbrahim'in kavminin çoğu, tıpkı Kureyşlilerin çoğu gibi iman etmiş değillerdir.

Şüphesiz Rabbin, işte O, mutlak galip ve engin merhamet sahibidir. Nitekim Allahü teâlâ, iman etmeleri için Kureyşlilere mühlet tanıdığı gibi mühlet tanır ve fakat ihmal etmez. Bu sebeple amel eden her insana amelinin karşılığını vermek gerekir. Onun ameli iyi ise mükâfatlandırılır, kötü ise cezalandırılır.

Nuh kavmi de peygamberleri Nuh'u yalancılıkla itham etti. Kavim, erkek ve kadınlardan oluşan toplumdur. Âyet-i Kerime’de ”peygamber" yerine ”peygamberler" şeklinde çoğul getirilmesi, bir peygamberi yalancılıkla itham eden, aynı zamanda bütün peygamberlere aynı ithamı yapmış sayıldığından kaynaklanmaktadır. Çünkü bütün peygamberler, tevhid inancında birleşmişlerdir.

Hani kardeşleri Nuh onlara şöyle demişti: 'Allah'tan korkmuyor musunuz da başkasına tapıyorsunuz? ”Kardeşi eri ”nâm maksat, nesep bakımından kardeşleri demektir. Doğruluğunu ve dini durumunu bilmeleri için Allah, Nuh'un kavmine kendi içlerinden birini peygamber olarak göndermiştir.

Bilin ki ben, size Allah tarafından gönderilmiş güvenilir, aranızda güvenilirliğiyle tanınmış bir elçiyim. Dünya ile ilgili işlerde güvenilir olan kimse, vahiy ve peygamberlikte de güvenilir olur.

Artık Allah'a karşı gelmekten sakının ve bana tevhidle ve Allah'a itaatle ilgili size emrettiklerimde itaat edin. Şüphesiz ben, size hainlik etmem ve kötülük yapmak istemem.

Buna, peygamberlik görevini yerine getirmeye karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Peygamberler, ücret istemedikleri vakit daha çabuk tasdik edilir ve töhmetten uzak olurlar. Benim mükâfatımı sizi dine davet etmemin sevabını verecek olan ancak âlemlerin Rabbi Allah'tır. Allah için çalışan Allah'tan başka birinden ücret talep etmez. Aynı zamanda peygamberlerin vârisleri olan âlimler, peygamberlerin edebiyle edeplendiklerinden, ilim yaymalarından dolayı insanlardan bir şey talep etmezler.

O halde Allah'tan korkun ve bana itaat edin.'

Nuh kavmi şöyle cevap verdiler: 'Sana hep düşük seviyeli kimseler tabi olmakta iken, biz sana hiç iman eder miyiz?' Yani sana iman etmeyiz. "Erzelûn", düşük kimseler demek olan erzel kelimesinin çoğuludur. ”Rezâle" ise, hakir ve düşük olmak demektir. Yani onlar, düşük kimselerin sana tabi olmasının anlamı yok demişlerdir. Çünkü onlar, iyi düşünen ve görüşü isabetli kişiler değildir.

İnkarcıların, kendilerine düşük kimselerin içtenlikle iman etmediklerini söylemelerine karşılık Nuh dedi ki: 'Onların yaptıkları hakkında bilgim yoktur. Yani yaptıklarım samimiyetle mi, yoksa samimiyetsizce mı yapmışlardır, bilemem. Çünkü iç âlemlerini teftiş etmek ve kalplerini yarıp bakmak benim görevini değildir,

Onların iç âlemlerinin hesabı ancak Rabbime aittir. Çünkü gizliliklere O vakıftır. Anlasaydınız bunu bilecektiniz! Fakat siz, bilmiyorsunuz ve bilmediğinizi söylüyorsunuz.

Ben, iman eden, Rabbime yönelen o kimseleri kovacak değilim. Ayette geçen ”tard" kovmak ve uzaklaştırmak demektir.

Ben, ancak apaçık bir uyarıcıyım.' Yani ben ancak ister üstün ve isterse düşük kimseler olsun mükellef olanları uyarmak üzere gönderilen bir peygamberim. Böyle iken, zenginlerin hakka uymalarını talep etmek uğruna fakirleri kovmak bana nasıl yakışır?

Kavminden büyüklük taslayan inatçı kimseler dediler ki: 'Ev Nuh! Davet ve uyarıdan vazgeçmezsen, iyi bil ki taşa tutulanlardan, en kötü şekilde öldürülenlerden olacaksın.' Onlar, -Allah onları mahvetsin.- bu sözü davetin sonunda söylemişlerdir.

Nuh: 'Rabbim' dedi, 'Kavmini beni yalancılıkla itham etti. Bu ithamda ısrar edip durdular ve davetim ancak kaçışlarını artırdı.

Artık benimle onların arasında içimizden herkesin hakettiği ölçüde Sen hükmünü ver. Beni ve beraberimdeki mü'minleri azaptan ve kâfirlerin eziyetinden kurtar.' Bu ifade ile Nuh, inkarcılara azabın indirilmesiyle ilgili hükmün verilmesini istemiştir.

Bunun üzerine duasına uygun olarak Biz onu ve beraberindekileri yüklü, kendileri ve bütün hayvan türleri ile dolu geminin içinde kurtardık.

Onları kurtardıktan sonra da geri kalanları, kavminden gemiye binmeyenleri suda boğduk.

Doğrusu bunda Nuh'un kavmine yapılanda, daha sonrakiler için bir ders vardır, ama çokları Nuh'un kavminin çoğu iman etmiş değillerdir. Nitekim Nuh'un kavminden erkek ve kadınlardan sadece seksen kişi iman etmiştir.

Şüphesiz Rabbin, işte O, kâfirlerden dilediğini cezalandırmada mutlak galip ve tevbe edene veya azabı geciktirmekle engin merhamet sahibidir.

Ad (kavmi) de peygamberleri yalancılıkla itham etti. ”Ad" bir kabile olup en büyük babalarının ismiyle anılmaktadır. Âd kavmi, bütünüyle yok olmuş ve nesilleri tükenmiştir.

Hani nesep itibariyle kardeşleri Hûd, İbn Şâleh b. Sâm b. Nuh onlara şöyle demişti: Allahü teâlâ'dan 'sakınmaz mısınız?

Bilin ki ben size Allah tarafından gönderilmiş güvenilir aranızda güvenilir olmakla tanınan bir elçiyim.

Artık Allah'a karşı gelmekten, azabından sakının ve bana, Haktan size emrettiklerime itaat edin.

Buna peygamberlik görevini yerine getirmeye karşılık sizden bazı kıssacıların istediği gibi hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatımı verecek olan, ancak âlemlerin Rabbi Allah'tır. Çünkü beni gönderen O'dur, dolayısıyla benim mükâfatım da O'na aittir. Bu âyet gösteriyor ki, Hûd Peygamber, basit arzulara ve dünyevî isteklere tenezzül etmemiştir.

Siz her yüksek yere bir alâmet diğer binalardan farklı yüksek bir bina edip yaptığınızla eğlenip duruyor musunuz? Çünkü gereksiz olan bir bina ile uğraşmak eğlence sayılır. Celâleyn tefsirinde şöyle denmiştir: ”Âyet, kuş sarayları ve burçları demektir. Hûd, onların boş yere kuş sarayları inşa edip çocuklar gibi onlarla oyalanmalarını hoş görmemiştir." Öte yandan bazı müfess irler de âyet-i kerimenin anlamı hakkında şöyle demişlerdir: ”Size uğrayan kişilerle eğlenip duruyorsunuz, demektir. Çünkü onlar, gelip geçenleri seyredip onlarla alay etmek ve eğlenmek üzere yüksek yerlerde binalar inşa ediyorlardı. ” .... ” yüksek yer demektir.

Dünyada temelli kalacağınızı umarak sağlam yapılar muazzam yerler, köşkler, kaleler ve büyük su mahzenleri vb. mı ediniyorsunuz? Yani ebedîliği uman kimsenin yaptığı gibi mi yapıyorsunuz? Bu sebeple, sözkonusu binaların inşaatını sağlam yapıyorsunuz. Böylece Hazret-i Hûd, onları öncelikle mallarını, faydasız boş yere sarfettiklerinden; ikinci olarak da uzun emel ve gaflet imajını verecek tarzda sağlam yapılar inşa etmelerinden dolayı kınamıştır.

Yakaladığınız zaman, zorbalar acımasız ve uslandırma niyeti olmadan, zalimler gibi mi yakalarsınız? ”Cebbar" öfke ile vurup öldüren kişi demektir.

Artık Allah'tan korkun yüksek binalar inşa etme plânınızı ve haksız yere yakalamayı terkedin ve sizi davet ettiğim tevhicl, adalet, insaflı olma, boş emeli bırakma vb. ile ilgili şeylerde bana itaat edin. Çünkü bana itaat etmeniz sizin için daha yararlıdır.

Size, bildiğiniz şeyleri veren, çeşitli nimetler ve sayılmayacak kadar türlü türlü ikramlarda bulunan Allah'tan korkun.

O, size davarlar, etleri yenen hayvanlar, oğullar, çocuklar ve torunlar, ihsan etti. {bahçeler,} bağlar, {pınarlar}, akarsular {ihsan etti.}

{O, size davarlar,} etleri yenen hayvanlar, {oğullar,} çocuklar ve torunlar, {ihsan etti.} bahçeler, bağlar, pınarlar, akarsular ihsan etti.

Doğrusu bu nimetlerin şükrünü eda etmezseniz sizin hakkınızda dünya ve âhirette muazzam bir günün azabından endişe ediyorum.' Çünkü nimete karşı nankörlük etmek azabı gerektirir.

Dediler ki: 'Sen öğüt versen de, öğüt verenlerden ol masan da, bizce birdir. Gittiğimiz yoldan asla dönmeyeceğiz. ”Va'z" korkutma ile karışık bir teşvik, mükâfat ve cezayı hatırlatarak kalbi yumuşatan sözlerdir. . Bu konuda Halil de şöyle demiştir: ”Va'z" kalbin yumuşamasına sebep olacak, bir iyiliği hatırlatmak demektir.

Bu, bize getirmiş olduğun şu din öncekilerin geleneğinden başka bir şey değildir. Yani ”Onlar senin için, bu tür yalanlan uydurup kaydettiriyor veya şu yaptıklarımız, bizden önce gelip geçenlerin âdetinden başka bir şey değildir, dolayısıyla bu âdeti senin sözünle terketmeyiz," diyorlar.

Biz yapmakta olduğumuz ameller ve âdetlerden dolayı azaba uğratılacak da değiliz.'

Böylece onu yalancı saydılar ve bunun üzerine ısrar edip durdular. Biz de kendilerini yalan saymaları sebebiyle uğultulu bir fırtına ile yok ettik. Doğrusu bunda Ad kavminin yok olmasında bir ibret vardır; ama çokları Âd kavminin çoğu iman etmiş peygamberlerini doğrulamış değillerdir.

Şüphesiz Rabbin, işte O, zorbaların yaptığı gibi yapan ve öğüt kabul etmeyenlerden intikam alan mutlak galip ve dostlarına karşı engin merhamet sahibidir. Âyet-i kerime, bu ümmeti Âd kavminin yolunu izlememeleri için korkutmaktadır. Denmiştir ki: ”İnsana verilen en iyi şey, kendini frenleyecek akıldır. Bu akıl yoksa onu kötülüklerden alıkoyacak utanma hissidir, bu his yoksa onu frenleyecek korkudur, korku yoksa onu mutlu edecek maldır, malı da yoksa onu yakacak bir yıldırımdır. Böylece o insandan insanlar ve ülke rahata kavuşur." Buna göre akıllı insanın ibret alarak Allah teâlâ'nın azabından korkması, yersiz âdetlerle tutkularını terketınesi, emirlere ve yasaklanan şeylere muhalefette ısrar etmemesi gerekir. Allahü teâlâ Âd kavmini, çok güçlü ve kuvvetli olmalarına rağmen rüzgâr gibi en hafif bir şeyle helak etmiştir.

Semud (kavini) de, peygamberleri Salih ve ondan önceki peygamberleri veya sadece Salih'in kendisini yalancılıkla itham etti. Buna göre âyetteki ”Peygamberler" ifadesi, peygamberlerden birinin yalancılıkla itham edilmesi, bütün peygamberlere yapılmış bir itham sayıldığından dolayı çoğul olarak getirilmiştir. Çünkü bütün peygamberler tevhid inancında birleşmişlerdir. Semud'un baba ve dedeleri şöyledir: Semud b. Ubeyd b. Avs b. Sâm b. Nuh'tur.

Hani nesep itibariyle kardeşleri Salih, Salih b. Ubeyd onlara şöyle demişti: '(Allah'a karşı gelmekten) sakınmaz mısınız?

Bilin ki ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.

Artık Allah'a karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin. Çünkü benim, aranızda güvenilir olmakla tanınmam, Allah'tan korkmanızı ve sizi davet ettiğim esaslar konusunda bana itaat etmenizi gerektirmektedir.

Buna, öğüt ve davete karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Çünkü ücrette, iffetli kimseler için bir töhmet sözkonusudur. Benim mükâfatımı verecek olan ancak âlemlerin Rabbi Allah'tır. Beni gönderen O olduğuna göre mükâfatım da Ona aittir.

Siz burada dünyada nimetler içinde güven içinde bırakılacak mısınız?

bahçelerin, bağların, pınarların, nehirlerin içinde, türlü türlü

ekinlerin, salkımları sarkmış hoş hurmalıkların arasında güven içinde bırakılacak mısınız? Ve cezalandırılmak için hiçbir yerin olmadığını mı sanıyorsunuz? Bazı kimseler şöyle demişlerdir: ”Semud kavmi, kışın kuyuları ve yazın nehirleri bulunan bir kavim idi. Onlar yaz aylarında villalarına ve nehirlerin bulunduğu yerlere gidiyorlardı." Âyet-i Kerime’de ”nahl (hurma)" kelimesi, bahçe içinde bulunan ağaçlardan olmasına rağmen, diğer ağaçlardan üstün olması dolayısıyla ayrıca zikredilmiştir. ”Tal"' ise, hurma salkımı demektir.

Dağlarda mahir ustalar olarak köşkler oyuyorsunuz. Ayette geçen ”fârihîn" kelimesi el-ferâhetü kökünden gelmektedir. Ferâhe, faal olmak, maharetli olmak anlamındadır. ”Ferinin" şeklinde de okunmuştur ki o zaman manası, şımarık, böbürlenen demek olur. Hud kavminde ağır basan, hissî lezzetlerdir. Bunlarda yükselme, temelli kalma, süper olma ve büyüklerime isteğidir. Salih kavminde ise ağır basarı, yemek, içmek ve güzel meskenlere sahip olma arzusundan ibaret hissî duygulardır.

Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.

Yeryüzünde küfür ve zulümle bozgunculuk yapıp dirlik düzenlik vermeyen bozguncuların emrine uymayın.'

Yeryüzünde küfür ve zulümle bozgunculuk yapıp dirlik düzenlik vermeyen bozguncuların emrine uymayın.'

Dediler ki: 'Sen olsa olsa iyice büyülenmiş aklı bozulmuş ve görüşü isabetsizleşmiş birisin.

Sen de ancak bizim gibi yiyip içen bir insansın, kral değilsin. Eğer peygamberlik davanda doğru söyleyenlerden isen haydi bize bir mucize getir.'

Salih: 'İşte (mucize), bu dişi devedir; su içme hakkı onundur, o hergün su içecektir. Belli bir günün içme hakkı da sizin,' Dolayısıyla içme hakkınızla yetinin ve' o deveye içmesi anında sıkıntı vermeyin dedi. Âyet-i kerime sözleşme ile menfaatleri bölüşmenin caiz olduğunu göstermekledir. Bu da, kişilerin bir işte karşılıklı anlaşmaları ve mutabakata varmalarıyla mümkündür. Bu ruhsata göre iki ortak, biri üst katta ve diğeri de alt katta ikamet etmek üzere bir evin ortak menfaatini taksim etmeleri caizdir.

'Ona bir kötülükle ilişmeyin, yoksa sizi muazzam bir günün azabı yakalayıverir.' Muazzam gün, o günde meydana gelen hadisenin büyüklüğüne oranla muazzamdır. Bu büyük olay, burada Cebrail'in çığlık atışıdır.

Onlar ise deveyi kestiler, Rivayete göre Kudar b. Sal if adındaki şahıs, deveyi mahallenin dar bir yoluna sürerek bir ok darbesiyle yere düşürmüş, sonra yanına gelerek ona vurmuş ve deve ölmüştür. Fakat tevbeye yönelmek için değil de azabın inmesinden korkarak deveyi kesmekten dolayı pişman da oldular. Bu sebeple pişmanlık kendilerine fayda vermez.

Bunun üzerine onları vadedilen azap yakaladı. Bu azap, Cebrail'in çığlığıdır ve hadise Cumartesi günü olmuş ve toptan yokolmuşlardır. Doğrusu bunda, Semud kavmine inen azapta, azabın inkârdan kaynaklandığına dair bir ders vardır; ama çokları. Semud kavminin çoğu iman etmiş değillerdir. Salih Peygamber, Hûd Peygamberden yüz yıl sonra gönderilmiş ve iki yüz yirmi yıl yaşamıştır.

Şüphesiz Rabbin, işte O, Semud kavminden dilediği intikamı almada mutlak galip ve engin merhamet sahibidir. Dişi deve. Salih (aleyhisselâm)'in peygamberlik işareti idi. Bu yüzden ona saygı göstermeleri gerekirken onu kesmeleri yüzünden pişmanlığın fayda vermediği anda pişman olmuşlardır.

Lût kavmi de Sedûnı halkı ve onlara tabi olanlar da peygamberleri Hazret-i Lût'u yalancılıkla itham etti.

Hani kardeşleri Lût, Lût b. Haran onlara şöyle demişti: Şirk ve isyandan dolayı Allahü teâlâ'nın azabından 'sakınmaz mısınız?

Bilin ki ben size Hak tarafından gönderilmiş güvenilirliği ile tanınan bir elçiyim.

Artık Allah'a karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin. Çünkü güvenilen kişinin sözü, itimada şayandır.

Buna, tebliğ etmeye ve öğretmeye karşılık sizden hiçbir ücret, dünyevî bir karşılık istemiyorum. Çünkü böyle bir ücret istemek, Allah adına tebliğde bulunan için bir töhmettir. Benim mükâfatım, sevabım ancak âlemlerin Rabbine aittir. Dolayısıyla sadece Allahü teâlâ'dan talepte bulunur, O'nun için çalışır ve Ondan mükâafat ve sevap beklerim.

Rabbinizin sizler yararlanmanız için yarattığı eşlerinizi bırakıp da, insanlar içinden erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? ”Zukrân" dişinin zıddı yani erkek demek olan zeker kelimesinin çoğuludur. Yani siz, erkeklere yaklaşıyor, onlarla cinsî ilişki kuruyor ve sizden başka kimsenin yapmadığı işi mi yapıyorsunuz? Doğrusu siz bütün kötülüklerde sınırı aşmış bir kavimsiniz.' Homoseksüele verilecek ceza ile ilgili olarak mezhep imamları, farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Ebû Hanife, homoseksüel, zinada uygulanan hadd cezası ile değil, tazir cezası ile cezalandırılır, demiş; İmam Malik ise işi yapan ve yapılan kişilerin her ikisinin -bekâr olsun, evli olsun- recm edilmelerinin lâzım geldiğini belirtmiştir. İmam Rasûlüm Muhammed ve Ebû Yusuf ile İmam Şafii ve Ahmed b. Hanbel'e göre ise homoseksüelin hükmü zinanın hükmü gibidir.

Rabbinizin sizler yararlanmanız için yarattığı eşlerinizi bırakıp da, insanlar içinden erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? ”Zukrân" dişinin zıddı yani erkek demek olan zeker kelimesinin çoğuludur. Yani siz, erkeklere yaklaşıyor, onlarla cinsî ilişki kuruyor ve sizden başka kimsenin yapmadığı işi mi yapıyorsunuz? Doğrusu siz bütün kötülüklerde sınırı aşmış bir kavimsiniz.' Homoseksüele verilecek ceza ile ilgili olarak mezhep imamları, farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Ebû Hanife, homoseksüel, zinada uygulanan hadd cezası ile değil, tazir cezası ile cezalandırılır, demiş; İmam Malik ise işi yapan ve yapılan kişilerin her ikisinin -bekâr olsun, evli olsun- recm edilmelerinin lâzım geldiğini belirtmiştir. İmam Rasûlüm Muhammed ve Ebû Yusuf ile İmam Şafii ve Ahmed b. Hanbel'e göre ise homoseksüelin hükmü zinanın hükmü gibidir.

Onlar tehditle şöyle dediler: 'Ey Eût! İşimizi kötülemekten ve bizi kınamaktan vazgeçmezsen iyi bil ki, sürülenlerden, sürgünle ve kentten çıkarılmakla tehdit edilenlerden olacaksın!'

Lût: 'Doğrusu' dedi, 'ben sizin bu işinize homoseksüelliğinize çok kızanlardanım, öfkelenenlerdenim. ”Kâlîn"', Kaly kökünden gelmektedir. Anlamı şiddetli buğz demektir. Lût Peygamber, belki onlarla birlikte olmayı hoş görmediğini ve kötü muhitlerinden kurtulmayı talep ettiğini ortaya koymak istemiş, bu sebeple kendileriyle tartışmaktan vazgeçmiş ve Allah'a yönelerek şöyle demiştir:

Rabbim! Beni ve ailemi, onların yapmakta olduklarından kötü işlerinin uğursuzluğundan ve azabından kurtar.'

Bunun üzerine onu ve geride kalan yaşlı bir kadın Lût'un hanımı dışında bütün ailesini azabın inmesine yakın bir zamanda kurtardık. Lût'un ailesinden istisna edilen hanımı Valihe kâfir idi. Onun da azap içinde kalanlardan olması takdir edilmiştir. Çünkü o, homoseksüellerin yaptığı işe rıza gösteriyordu. Yolda kendisine bir taş isabet etmesi üzerine ölüp gitmiştir.

Bunun üzerine onu ve geride kalan yaşlı bir kadın Lût'un hanımı dışında bütün ailesini azabın inmesine yakın bir zamanda kurtardık. Lût'un ailesinden istisna edilen hanımı Valihe kâfir idi. Onun da azap içinde kalanlardan olması takdir edilmiştir. Çünkü o, homoseksüellerin yaptığı işe rıza gösteriyordu. Yolda kendisine bir taş isabet etmesi üzerine ölüp gitmiştir.

Sonra diğerlerini feci şekilde helak ettik. Allah, ülkelerini altüst etmiştir.

Üzerlerine, ülkelerinden çıkanların üzerine de yağmur alışılmamış bir şekilde şiddetli taş yağmuru yağdırdık. Uyarılanların buna rağmen iman etmeyenlerin yağmuru ne kötü idi!

Elbet bunda Lût kavmine yapılan bu şeyde, daha sonrakiler için bir ibret vardır; O halde onların kötü işlerinden sakınsınlar ki, Lût kavminin başına gelen felâket kendilerinin başına gelmesin. Fakat onların çoğu iman etmiş değillerdir.

Şüphesiz Rabbin, işte O, düşmanlarını perişan etmede mutlak galip ve dostlarına yardım etmede de engin merhamet sahibidir.

Eyke halkı da peygamberleri Şuaybi yalancılıkla itham etti. ”Eyke", yumuşak ağaç bitiren ormanlık demektir.

Hani Şuayb onlara şöyle demişti: Allah'ın azabından 'sakınmaz mısınız? Allahü teâlâ âyet-i kerime’de ”Kardeşleri Şuayb" diye buyurmamıştır. Çünkü o, Şuayb b. Tüveyb b. Medyen b. İbrahim'di.

Bilin ki ben size gönderilmiş elçiliğine güvenilir bir elçiyim. Ben sadece durumunuzun iyi olmasını istiyorum.

Artık Allah'a karşı gelmekten sakının ve size emrettiğim hususlarda bana itaat edin. Çünkü benim emrim, haddi zatında Allah'ın emri ve bana itaat ise gerçekte O'na itaattir.

Buna peygamberliği yerine getirmeye ve tebliğe karşılık sizden bir ücret, mükâfat istemiyorum. Benim mükâfatımı amelimin sevabını ve hizmetimin karşılığını verecek olan, ancak âlemlerin Rabbi Allah'tır. Nitekim O, herkese ve özellikle kendisi tarafından görevlendirilen kişilere lütuf ve ihsanda bulunmaktadır.

Ölçeği tam ölçün, eksik ölçmek suretiyle insanların hakkını eksiltenlerden olmayın. ”Eksilttim" anlamında ”hasertu" ve ”ahsertu" denir.

Tartılacak şeyleri doğru düzgün terazi ile tartın. ”Vezn", bir şeyin miktarını bilmektir.

İnsanların hakkı olan şeyleri kısmayın. Yeryüzünde öldürmek, yağmacılık yapmak, yol kesmek suretiyle bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

Sizi ve sizden önceki nesilleri yaratandan, Allah'tan korkun.

Onlar şöyle dediler: 'Sen olsa olsa iyice defalarca büyülenmiş birisin.

Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. İki âyet arasında ”ve" anlamında ”vav" harfi getirilmiştir. Bununla büyülenmenin ve insan olmanın (zanlarınca) peygamberliğe uymadığına ve peygamberi yalancı saymada aşırı tavır takınıldığma işaret edilmiştir. Halbuki Semûd kıssasının geçtiği âyette bu ”vav" terkedilmiştir. Çünkü o âyette sadece ”büyülenme" anlamı kastedilmiştir. Bil ki biz seni ancak peygamberlik davasında yalancılardan sanıyoruz.

Şayet peygamberlik davasında doğru sözlülerden isen, üstümüze gökten parçalar düşür.'

Şuayb: 'Rabbim yapmakta olduğunuzu inkâr ve isyanınızı ve bu sebeple hakettiğiniz azabı en iyi bilendir,' dedi.

Hülâsa, onu yalancı saydılar da, yani delilin ortada olması ve şüphenin yok olmasından sonra onu yalancı saymaya devam ettiler de, kendilerini teklif ettikleri ölçüde o gölge gününün azabı yakalayıverdi. Allah onları aşırı bir sıcaklığa maruz bıraktı. Gerçekten o gölge gününün azabı, muazzam bir günün azabı idi. O günün muazzam olması, o günde meydana gelen azabın büyüklüğünden kaynaklanmaktadır. Rivayete göre Şuayb (aleyhisselâm) önce Medyen, daha sonra da Eyke halkına olmak üzere iki ümmete gönderilmiştir. Medyen halkı, korkunç bir ses ve depremle; Eyke halkı ise, gölge gününün azabı ile helak edilmiştir.

Doğrusu bunda anlatılan Şuayb'ın kavminin kıssasında akıllı kimseler için bir ibret vardır; ama çokları Eyke halkının çoğu iman etmiş değillerdir.

Şüphesiz Rabbin, işte O, her şeye gücü yeten mutlak galip ve mühlet vermekle engin merhamet sahibidir. Bu kısım, Rasûlüllah (sallalahü aleyhi ve sellem)'ı teselli etmek ve Kureyşten kendisini yalancılıkla itham edeni tehdit etmek üzere dile getirilen yedi kıssanın sonuncusudur. Yani zikredilen yedi kıssanın yer aldığı Kur'an, Allahü teâlâ tarafından indirilmiştir. Nitekim bu tür kıssalardan haber vermek ancak vahiy yoluyla mümkündür.

Gerçekten o ki buradaki zamir (bizzat zikredilmemiş olsada) bilindiğinden dolayı Kurana yöneliktir. Alemlerin Rabbinin indirmesidir. Mânâ şöyledir: Bahsi geçen dokuz kıssanın yer aldığı Kur'an Allahü teâlâ tarafından indirilmiştir. Çünkü bu gibi kıssaları bildirmek ancak vahiy yoluyla mümkün olabilir.

Onu Rûhu'l-Emin, Cebrail uyarıcılardan azaba sebep olan fiil ve davranışlardan dolayı korkutanlardan olasın diye, apaçık Arap diliyle, senin kalbine indirmiştir. Şüphesiz Cebrail, vahiy konusunda güvenilirdir. Cebrail, marifet ve itaat nuru ile mükellef olanların kalplerine canlılık vermesinden ve cisminin lâtif ve ruhanî olmasından ”Ruh" diye de adlandırılmıştır. ”Lisân" dil anlamındadır. Çünkü dil, konuşma vasıtasıdır. Yani onların herhangi bir özrü kalmaması için Kur'an'ı, manası açık, Arap diliyle indirmiştir.

Onu Rûhu'l-Emin, Cebrail uyarıcılardan azaba sebep olan fiil ve davranışlardan dolayı korkutanlardan olasın diye, apaçık Arap diliyle, senin kalbine indirmiştir. Şüphesiz Cebrail, vahiy konusunda güvenilirdir. Cebrail, marifet ve itaat nuru ile mükellef olanların kalplerine canlılık vermesinden ve cisminin lâtif ve ruhanî olmasından ”Ruh" diye de adlandırılmıştır. ”Lisân" dil anlamındadır. Çünkü dil, konuşma vasıtasıdır. Yani onların herhangi bir özrü kalmaması için Kur'an'ı, manası açık, Arap diliyle indirmiştir.

Onu Rûhu'l-Emin, Cebrail uyarıcılardan azaba sebep olan fiil ve davranışlardan dolayı korkutanlardan olasın diye, apaçık Arap diliyle, senin kalbine indirmiştir. Şüphesiz Cebrail, vahiy konusunda güvenilirdir. Cebrail, marifet ve itaat nuru ile mükellef olanların kalplerine canlılık vermesinden ve cisminin lâtif ve ruhanî olmasından ”Ruh" diye de adlandırılmıştır. ”Lisân" dil anlamındadır. Çünkü dil, konuşma vasıtasıdır. Yani onların herhangi bir özrü kalmaması için Kur'an'ı, manası açık, Arap diliyle indirmiştir.

O, Kur'an konusu daha öncekilerin kitaplarında da vardır. Yani Allahü teâlâ, öncekilere ait kitaplarda Kur’an’dan ve onu, ahir zamanda gönderilecek olan peygambere indireceğini haber vermiştir.

İsrail oğullarının bilginlerinin onu bilmesi, onlar Kureyş müşrikleri için bir delil değil midir? Yani Abdullah b. Selâm gibi Benî İsrail âlimlerinin, kitaplarında geçen özellikleriyle Kuranı bilmeleri onun, âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğine dair onlar için bir delil değil midir, onlar bundan habersiz midirler? Rivayete göre Mekke halkı bir heyeti Rasûlüm Muhammed (sallalahü aleyhi ve sellem)'e ve onun gönderilmesi hakkında bilgi almak üzere Medine Yahudilerine göndermişlerdir. Yahudiler bu heyete: ”Bu dönem, onun peygamberlik dönemidir, gerçekten biz Tevrat'ta onun nitelik ve özelliklerini görüyoruz," demişlerdir.

Biz onu Kur'an'ı eşsiz ifadesiyle Arapça bilmeyenlerin, konuşmayanların birine indirseydik de bunu onlara o çok düzgün bir şekilde okusaydı aşırı inatçı ve kibirli olmalarından dolayı bizzat Kur'an'ın kendisi mucize olması yanında okunuşu da mucize olmasına rağmen yine de ona iman etmezlerdi.

Biz onu Kur'an'ı eşsiz ifadesiyle Arapça bilmeyenlerin, konuşmayanların birine indirseydik de bunu onlara o çok düzgün bir şekilde okusaydı aşırı inatçı ve kibirli olmalarından dolayı bizzat Kur'an'ın kendisi mucize olması yanında okunuşu da mucize olmasına rağmen yine de ona iman etmezlerdi.

Böylece onu Kur'an'ı günahkârların Kureyş müşriklerinin kalplerine soktuk. Onlar da onun anlamını ve mucize olduğunu anladılar.

İmanın fayda vermediği bir zamanda imana yönlendirecek acıklı azabı görmeden yine de ona iman etmezler.

İşte bu azap daha önce yapılan bir uyarı olmadan onlara, gelişinden kendileri farkında olmadan ansızın gelherecektir. Bu da insan için en zor ve en kötü bir şeydir.

O zaman iman etme fırsatını kaçırmalarından dolayı pişmanlık duyarak ve kendilerine mühlet verileceğini umarak şöyle diyeceklerdir: 'Bize iman etmemiz ve tasdik etmemiz için mühlet verilir mi acaba?' Rasûlüllah, müşrikleri azapla tehdit ettiği zaman şöyle demişlerdir: ”Ne zamana kadar bizi azapla korkutacaksın? Bu azap ne zaman? Bunun üzerine şu âyet inmiştir:

Hâlâ Bizim azabımızı mı acele istiyorlar? Nitekim onlar, bazen ”Gökten üzerimize taş yağdır.", bazen de ”Bizi korkuttuğun azabı getir." diyorlar. ”Böylece onlar azabımızı acele mi istiyorlar?"

Gördün ya, artık onları senelerce zevklendirsek,

Eğer Biz onları Küreyş müşriklerini helak etmeden iyi bir hayat ile dünyada yıllarca yaşatıp nimetlerden faydalandırsak, sonra kendilerine vadedilen azap gelse! Görmek, bir şeyi haber vermede en güçlü ve en yaygın kaynak olunca ”Eraeyle" lâfzı, ”bana bildir, haber ver" demek olan ”Ahbirnî" anlamında kullanılışı yaygınlaşmıştır. Buna göre âyetteki ”Eraeyte" aslında ”bana bildir" demektir.

Edindikleri faydalar ve aldıkları zevkler onlara hiç fayda sağlamaz. Zevk içinde yaşamaları kendilerine hiç fayda'sağlar mı? Rivayete göre Meymûn b. Mehran, tavaf esnasında Hasan Basrî ile karşılaşmış. Zaten onunla görüşmeyi arzu ediyordu. Meymûn, Hasan Basrî'ye hitaben: ”Bana biraz öğüt ver," demesine karşılık Hasan Basri ona yukarıdaki âyet-i kerimeyi okudu. Bunun üzerine Meymûn ona: ”Bana tam bir öğüt verdin," dedi. Yine rivayete göre Ömer b. Abdülaziz'in, her sabah makamına geçince hatırlamak ve öğüt almak üzere bu âyeti okuduğu belirtilmiştir. Öte yandan, Yahya b. Muaz şöyle demiştir: ”En gafil insan, fani hayatına aklanan, geçici arzularına boyun eğen ve alışkanlıklarına meyleden insandır." Harun Reşid, bir adamı hapsetmiş, adam da gardiyana: ”Mü'minlerin emirine söyle! Senin nimetinle geçen her gün, sıkıntımı azaltmaktadır. Emir yakın, buluşma yeri sırat ve hakim ise Allah'tır" demiştir. Bu sözlerin Harun Reşide intikal etmesi üzerine bayılmış ve ayılınca adamı serbest bırakmıştır.

Biz helak edilen hiçbir memleketi, öğüt vermek ve hatırlatmak üzere halkı uyaran uyarıcıları peygamberleri ve ona tabi olan yardımcıları olmaksızın yok etmernişizdir. Biz zalim değiliz ki, zalim olmayanları helak edelim. Âyet-i kerime Allahü teâlâ'nın zulmetmekten uzak olduğunu ve O'ndan böyle bir şeyin meydana çıkmasının mümkün olmadığını ifade etmektedir.

Biz helak edilen hiçbir memleketi, öğüt vermek ve hatırlatmak üzere halkı uyaran uyarıcıları peygamberleri ve ona tabi olan yardımcıları olmaksızın yok etmernişizdir. Biz zalim değiliz ki, zalim olmayanları helak edelim. Âyet-i kerime Allahü teâlâ'nın zulmetmekten uzak olduğunu ve O'ndan böyle bir şeyin meydana çıkmasının mümkün olmadığını ifade etmektedir.

Onu Kur'an'ı şeytanlar indirmedi. Aksine onu Rûhu'l-Emin indirdi.

Bu Kur'an'ı gökten indirmek onlara düşmez; zaten güçleri de buna asla yetmez.

Şüphesiz onlar, peygamber gönderildikten sonra meleklerin sözünü işitmekten uzak tutulmuşlardır. Çünkü onların üzerine kor atılır.

O halde sakın Allah ile beraber başka bir tanrıya kulluk edip yalvarma! Yani Ey Rasûlüm Muhammed! Kâfirlerin halini anlayınca Allah'ın yanında başka tanrıya kulluk etme. Yoksa azaba uğratılandardan olursun. Burada Allah'a eş koşmanın çirkinliği ve kötülüğü dile getirilmekle birlikte, Hazret-i Peygamber'in azmini harekete geçirmek, samimiyetini artırmasına teşvik etmek ve diğer mükelleflere lütufta bulunmak üzere Rasûlüllah'ne hitap edilmiştir. Allah'a eş koşması mümkün olmayan birine, eş koşma yasaklandığına göre, diğer insanlara nasıl yasaklanır, düşünün!

Önce en yakın hısımlarını azaptan dolayı uyar. En yakın hısımlarından maksat, Haşimoğulları ve Abdülmuttalipoğullarıdır. Hazret-i Peygamber'e en yakın hısım ve akrabalarını uyarmasının emredilmesi, onlarla ilgilenmenin daha önemli olmasından kaynaklanmaktadır. Rivayete göre bu âyet indiği zaman Hazret-i Peygamber Safa tepesine çıkmış, akrabasını kol kol çağırmış ve nihayet toplandıklarında kendilerine hitaben: ”Ben size, şu dağın arkasında düşman süvarisi var desem bana inanır mısınız?" demiş, onlar da: ”Evet" demişlerdir. Hazret-i Peygamber: ”O halde ben sizi uyarıyorum, ileride çetin bir azap vardır," buyurmuştur.

Sana uyan mü'minlere kanadını indir. Onlara hoş muamele et, kötü durumlarına sabret ve onlarla iyi geçin.

Şayet hısımların sana karşı gelirlerse itaatten ayrılır ve sana tabi olmazlarsa de ki: 'Ben sizin yaptıklarınızdan Allah'tan başkasına kulluk etmenizden muhakkak uzağım.' Yani onlara öğüt ve nasihatle güzel söz söyle. Bunun sonucunda belki onlar, sana itaat etmeye ve davetini kabul etmeye yönelirler.

Sen kendisini dost edineni küçük düşürmeyen, karşı geleni üstün getirmeyen ve düşmanlarını altetmeye gücü yeten O mutlak galip ve kendisine güvenene merhamet eden o engin merhamet sahibine güvenip, dayan. Şüphesiz Allah, düşmanların kötülüğüne karşı yeterlidir.

O ki, gece namaza kalktığın zaman seni görür. Yani seni gören Allah'a güvenip dayan. Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: ”Farz namazın dışında en faziletli namaz gece namazıdır."(2) Hazret-i Âişenin naklettiğine göre Rasûlüllah, gece namazını terketmiyordu. Hastalandığı veya halsiz olduğu zaman o namazı oturarak kılıyor, bir sancı veya bir ağrı dolayısıyla kılamadığı vakit de gündüz on iki rekât kılıyordu. 2- Hadisi Müslim ve Sünen sahipleri ”Farz namazın dışında en faziletli namaz gece namazı ve Ramazan ayı dışında en faziletli oruç Muharrem ayının orucudur." lâfızlanyla tahric etmişlerdir. bkz. el-Fethu'l-Kebîr, 1/211.

Secde edenler arasında dolaşmanı da (görür.) Yani Allah işin gerçeğini anlamak üzere gece ibadetinde bulunanların durumlarını kontrol etmek için dolaşmanı da görmektedir.

Çünkü, kulların dualarını ve yakarışlarını işiten, senin niyetini ve kulların yararını bilen O'dur. Bazı müfessirler ”Secde edenler arasında dolaşmanı da görür," âyetine ”Namaz kılanlara imamlık yaptığın zaman kıyamda durmak, rükû ve secde etmek, oturmak suretiyle onlar arasındaki tasarrufunu da görür," anlamı vermişlerdir. ”Secde edenler arasında" demek, ”cemaatle namaz kılanlarla birlikte" demektir. Sanki âyetin anlamı şöyledir: ”Allah, yalnız başına namaz kıldığın zaman seni gördüğü gibi cemaatle namaz kıldığın zaman da seni görür." İbn Abbas (radıyallahü anh)'dan gelen rivayete göre Şuarâ sûresinin bu 219. âyeti hakkında şöyle demiştir: ”Allah Âdem. Nuh, İbrahim ve ondan sonraki peygamberlerin sulbünden olmak üzere senin, bir peygamberin sulbünden diğer peygamberin sulbüne intikal ede ede nihayet annen seni doğurmasıyla nasıl bir nebi olarak çıktığını görendir." Ataları arasında peygamber olmayanların bulunması buna ters düşmez. Çünkü sözkonusu ıftdede, soyunda peygamberlerin olması kasdedilmiştir.

Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Bu hitap Mekke kâfirlerinedir. Nitekim onlar: ”Şeytanlar Rasûlüm Muhammed'e inip durmaktadır," diyorlardı. Allahü teâlâ 210 uncu âyette şeytanların Kur'an'ı indirmelerinin mümkün olmadığını beyan ettikten sonra burada Hazret-i Peygambere de inmelerinin gerçekle ilgisinin bulunmadığını açıklayarak onlara şöyle cevap vermiştir:

Onlar, günaha, iftiraya düşkün olan herkese inerler. Yani şeytanlar, Müseyleme ve Tu ley ha gibi kâhinlerden ve peygamberlik iddiasında bulunanlardan iftira ve büyük günaha düşkün olan kimselere inerler. Çünkü onlar da şeytanlardan sayılırlar ve aralarında yalan, iftira ve saptırma gibi ortak noktalar vardır. Halbuki Rasûlüllah (sallalahü aleyhi ve sellem), bu tür vasıflardan uzaktır, dolayısıyla şeytanların ona inmesi düşünülemez.

Bunlar, iftiraya düşkün olanlar (şeytanlara) kulak verirler de onlardan asılsız şeyler öğrenirler ve buna bâtıl düşüncelerine göre birtakım hurafeler eklerler. Ve onların iftiraya düşkün olanların çoğu sözlerinde yalancıdır. Halbuki Rasülüm Rasûlüm Muhammed böyle değildir. Çünkü o, bildirdiği bütün gayb haberlerinde doğru söylemektedir. Çoğu anlamındaki ”ekser" kelimesi burada ”hepsi" anlamındadır.

Şâirlere (gelince), onlara da azgınlar uyarlar. Yani ne Kur’an şiirdir, ne de Rasûlüm Muhammed (sallalahü aleyhi ve sellem) şairdir. Şairlere şaşkınlar ve düşük kimseler uyarlar. Halbuki, Rasülüm Rasûlüm Muhammed'e tabi olanlar böyle değildir. Aksine onlar, olgun ve tercihe şayan kimselerdir. Kâfir şairler Rasûlüllah (sallalahü aleyhi ve sellem)'ı hicvediyorlar, İslâmiyeti ayıplıyorlardı ve bazı ahmak kimseler de onlara uyuyordu. Bu ahmaklar, ezberledikleri hicivleri, toplantılarda söyleyip gülüyorlardı. İbnu'l-Hatip Ravza isimli eserinde şöyle demiştir: ”Şairlerden bir grup halifeye gitmiş, asalağın biri de onların peşine düşmüştü. Halifenin huzuruna girdiklerinde herkes tek tek şiirlerini okuyarak ödüllerini almışlar, fakat asalak adam şaşırıp kalmış, kendisine: ”Şiirini oku." denince şöyle demiştir: ”Şair değilim. Ben ancak Allahü teâlâ'nın: ”Şairler (e gelince) onlara da azgınlar uyarlar." (Şuarâ: 224) buyurduğu gibi şaşkın bir adamım. Halife buna çok gülmüş ve kendisine ikramda bulunulmasını emretmiştir. Bazı Müfessirlere göre göre de âyetin mânâsı: ”Şâirler onlara uyarlar ve şairlerden hak yoldan sapanlar onlar gibi olurlar. Şâirlerin doğru yolda olanları ise onlar gibi olmaz."

Onların şairlerin övme, yerme, hicvetme, yalan ve müstehcen şeyler söyleme, kınama, kıskanma ve şiirle ilgili kötü ahlâk türlerinden ibaret her vadide şaşkın şaşkın dolaştıklarını görmedin mi? Yani onlar, kafalarına göre hareket ediyor, belli bir yol izlemiyor, dedikodu, vehm, hayal, azgınlık ve sapıklık vadilerinde şaşkın şaşkın dolaşıyorlar. "Vadi" söz sanatlarıyla ilgili bir ifadedir. Şairlerin bu vadide şaşkın şaşkın dolaşmaları, bilmeden gelişigüzel, boş ve anlamsız söz söylemeleri, övme ve yermede aşırı gitmeleri demektir.

Ve gerçekte yapmadıkları şeyleri şiirlerinde söylediklerini görmedin mi? Nitekim şairler, cimrilikten nefret ettiriyorlar, kendileri cimrilikte devam ediyorlar ve insanları en küçük bir kusurdan dolayı kınıyorlar.

Ancak iman edip iyi ameller yapanlar, gerçek mü'min şairler Allah'ı çok çok ananlar... Mü'min şairlerin şiirlerinin çoğu tevhid, Allah'a övgü, O'na itaate teşvik, hikmet, öğüt, dünyaya önem vermeme ve âhirete teşvik konusundadır ve hicivle haksızlığa uğratıldıklarında kendilerini savunanlar hariç. Yani kâfirler hicvetmeye başlayınca Hassan b. Sabit, Ka'b b. Malik ve Abdullah b. Revaha gibi Müslüman şairler de kendilerini savunmak gayesiyle hicivle karşılık vermişlerdir. Aynı zamanda onlar Hazret-i Peygamberi savunuyorlardı. Nitekim Hazret-i Peygamber, Hassan b. Sabit için mescid içinde bir minber koyuyor. Hassan bu minbere çıkarak Rasûlüllahi hicvedenleri hicvediyordu. Ka'b b. Malik'in rivayetine göre Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Onları hicvet. Nefsim elinde bulunan Allah'a yemin olsun ki, hiciv onlara oktan daha etkilidir." Kevaşi’de müellif şöyle demiştir: ”Şüphesiz şiir, sözden ibarettir. Güzeli güzel, kötüsü ise kötüdür. Eğer şiir dinî konuda olur, ya da cihad, ibadet, sıla-ı rahim gibi güzel ahlâka teşvik eder, veya gerçeğe uygun olarak Hazret-i Peygamber ve iyi kimseleri övmeye yönelik olursa o şiirin bir sakıncası yoktur." Müctehidler, şiirin mubah olduğuna, yalan ve kötü ifadelerin yer aldığı şiirin ise hoş görülmediğine dair görüş beyan etmişlerdir. Şayet şiir, şairi Allah'ı anmaktan ve Kur'an okumaktan alı koyar ve o derece meşgul ederse tasvip edilmez. Şiir, peygamberlere uygun düşen bir şey olmadığından Hazret-i Peygamber şiir kasdıyle şiir söylememiş, ancak, herhangi bir kasıt olmadan şiir söylediği olmuştur. Haksızlık edenler, hangi dönüşe (akıbete) döndürüleceklerini yakında bileceklerdir. Yani kötü bir şekilde döndürülecekler ve fena bir halde dönmüş olacaklardır. Çünkü onların varacağı yer cehennemdir. Rivayete göre Hazret-i Ebû Bekir, yaşamaktan ümidini kesince Hazret-i Osman'dan vasiyetini yazmasını istemiştir. Vasiyette şu husus kaydedilmiştir: ”Bu, kâfirin bile iman etmek zorunda kaldığı bir halde iken İbn Ebî Kuhafe'nin mü'minlere vasiyetidir." Hazret-i Ebû Bekir bir ara kendinden geçmiş ve aydınca şöyle demiştir: ”Ben, Ömer İbnüi-Hattabin size halife olmasını öneriyorum. Eğer âdil olursa -ki, benim onun hakkındaki kanaatim budur- yok eğer âdil olmazsa, ”... Haksızlık edenler, hangi akıbete döndürüleceklerini yakında bileceklerdir. ” Allah'ın yardımıyla Şuarâ Sûresinin tefsiri sona ermiştir.