Muhtasar Rûhu'l-Beyân Tefsiri (Türkçe) — Hucurat 49:1 – Rahman 55:78

HUCURAT SURESİ Medine devrinde nazil olmuştur, 18 âyettir. Ey iman edenler! Söze nida ile başlamak, muhataplara, gelecek hükme daha çok dikkat etmelerini ve onu kabullenip gözetmeye daha çok özen göstermelerini tenbih içindir. Muhatapların iman ile nitelendirilmesinde -ki hikmet de, onları gayrete getirmek ve bu özzelliğin, istenileni yapmayı onu ihlâlden kaçınmayı gerektiren bir şey olduğunu bildirmektir. Herhangi bir işte Allah'ın ve Rasûlünün huzurunda öne geçmeyin. Allah ve Rasûlü hükmetmeden veya izin vermeden önce hüküm vermeyin. Böylece ya vahiyle amel etmiş veya Rasûlüllah'a uymuş olursunuz. Yaptığınız ve terkettiğiniz tüm söz ve fiillerde Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah sözlerinizi hakkıyla işiten, yaptıklarınızı da hakkıyla bilendir. O halde korkulmak ve gözetilmek O'nun hakkıdır. Âyet, tüm söz ve fiilleri kapsar. Bu yüzden ”öne geçmeyin" fiilinin mefıılü (tümleci) zikredilmemiştir. Böylece âyeti dinleyen, bu hükmün öne geçirilmesi mümkün olan her yerde geçerli olduğunu anlar. Âyet, Allah'ın kullarına karşı şefkatini beyan etmektedir. Çünkü tüm günahkârlıklarına rağmen onları mü'minler diye isimlendirmiştir. ”Ey isyan edenler!" dememiş, ”Ey iman edenler!" demiştir. Bu, bir övgü seslenişidir.

Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber'in sesinden daha fazla yükseltmeyin. Mücerred söz ve fiille haddi aşma yasaklandıktan sonra, Rasûlüllah'ın huzurunda sözle haddi aşmanın keyfiyeti açıklanarak, bundan sakınılması vurgulanmıştır. ”Seslerinizi Rasûlüllah'ın sesinin ulaştığı sınırın ötesine ulaştırmayın" mânâsı kastedilmiştir. Abdullah b. Zübeyr'den rivayet edildiğine göre âyetin iniş sebebi şudur: Benî Temîm'den Akra' b. Habis Rasûlüllah'ın yanına geldi. Hazret-i Ebû Bekir, Rasûlüllah'tan o zatı kabilesine reis yapmasını istedi. Orada bulunan Hazret-i Ömer: ”Yâ Rasûlellah! Onu değil, Ka'ka' b. Ma'bed'i yap," dedi. Ebû Bekir ve Ömer Hazret-i Peygamberin yanında yüksek sesle konuşmaya başladılar. Ebû Bekir Ömer'e: ”Sen sırf bana muhalefet olsun diye söyledin," dedi. Ömer: ” Hayır, maksadım sana muhalefet değil," dedi. Bu olay üzerine bu âyet indi. Bundan sonra Hazret-i Ömer, Rasûlüllah'ın yanında konuşurken sesini ancak anlaşılabilecek kadar çıkarırdı. Hazret-i Ebû Bekir de: ”Kendi kendime Rasûlüllah'la ebediyyen ancak sırdaş bir arkadaşımla konuştuğum gibi konuşacağıma yemin ettim," demiştir. Onunla konuştuğunuzda ona, birbirinize bağırdığınız gibi yüksek sesle bağırmayın. ”Bağırmak" diye terceme ettiğimiz ”cehr" bir şeyin görülmesi veya duyulması için iyice ortaya çıkması demektir. ”Onu apaçık gördüm" anlamında ”raeytühû cenaren" denilir. Bir âyette: ”Sizden sözü gizleyenle onu açığa vuran, geceleyin gizlenenle gündüzün yürüyen (O'nun ilminde) eşittir." (Ra'd: 10) buyurulmaktadır. Âyetin anlamı şudur: ”Seslerinizi kendi aranızda olduğu gibi yükseltmeyin. Sesinizi onun sesinden daha alçak tutun. Ona hitabederken, ulu, heybetli biri ile konuşurken olduğu gibi, fısıltıya yakın bir şekilde hafif konuşun. Peygamberliğin vakarını koruyun." Aksi halde siz farkına varmadan amelleriniz boşa gider. Sanki şöyle denilmiştir: Amellerinizin boşa gitmesi endişesiyle yasaklandığınız şeyi yapmayın. Bu, ”...Şaşırmamamz için Allah size açıklama yapar." (Nisa: 176) âyetine benzer. Âyette yasaklanan sesi yükseltmekten maksat, küçümsemeden veya umursamadan dolayı yükseltmek değildir. Çünkü bu maksatla yükseltmek, küfürdür. Aynı şekilde maksat, savaşta veya inatçı bir kâfirle yapılan mücadelede ya da düşmanı korkutmak ve benzeri bir şey için yükseltmek de değildir. Çünkü bunda sakınca yoktur, çünkü Rasûlüllah bundan rahatsız olmaz. Dolayısıyla yasaklama, onu içermez. İbn Abbas (radıyallahü anh)'dan gelen rivayette âyet, Sabit b. Kays b. Şemmâs hakkında nazil olmuştur: O zatın kulağı ağır duyuyordu ve gür sesli idi. Bazen Rasûlüllah'la konuşurdu, Efendimiz ondan rahatsız olurdu. Enes'den gelen rivayete göre, âyet inince Sabit kayboldu. Rasûlüllah adamı soruşturdu. Durumu kendisine haber verildi. Rasûlüllah Sabit'i çağırıp, halini sordu. Sabit: ”Ya Rasûlüllah! Bu âyet sana indi. Ben gür sesli bir adamım, amelimin boşa gitmesinden korkuyorum," dedi. Hazret-i Peygamber: ”Sen öyle değilsin. Hayırla yaşar, hayırla ölürsün. Sen cennetliksin," buyurdu. Âyetin bu bölümünde insanları yasaklandıkları şeyden kaçındırmada mübalâğa vardır. Amelin boşa gitmesi, bâtıl olmasıdır. Râğıb ”hoşa gitme" diye terceme ettiğimiz ”habt" kelimesi ile ilgili olarak şöyle der: ”Habt, hayvanın haddinden fazla yem yiyip karnının şişmesi, ondan hiç bir şey çıkmayacak hâle gelmesidir." Bu âyet indikten sonra sahabiler, Hazret-i Peygamberle fısıltıya yakın bir sesle konuşurlardı. Bazı âlimler, Rasûlüllah'ın kabri şerifi yanında sesi yükseltmeyi ve selâmlarken kabre dört arşından daha fazla yaklaşmayı mekruh görmüşlerdir. Bazı âlimler de, fukaha meclisinde, onları ta'zim için, sesi yükseltmeyi mekruh görmüşlerdir. Çünkü onlar, peygamberlerin vârisleridir. Süleyman b. Harb şöyle der: ”Hammad b. Zeyd, Hazret-i Peygamber'in bir hadisini anlatırken yanındaki bir adam güldü. Hammad öfkelendi ve: ”Ben Rasûlüllah'ın vefatından sonra onun hadisi söylenirken sesi yükseltmeyi, o hayatta iken yanında sesi yükseltmek gibi görürüm," dedi. Sonra kalktı ve o gün hadis okumaktan vazgeçti. Özetle; hem hadisin hem de muhaddisin yanında sesi yükseltmek mekruhtur. Üstelik gülmek, alay ve küçümsemekten uzak olmaz. Ciddi olan meclisin ise buna tahammülü yoktur. Eğer eskiler, günümüzün va'z ve ders meclislerine girseler, gördükleri edepsizlik ve kötülüklerin çokluğundan dolayı anında çıkarlardı. Allah'tan bizi yüce ahlâk ve edeple edeplenenlerden kılmasını dileriz.

Allah Rasûlünün yanında seslerini kısanlar, şüphesiz Allah'ın kalplerini takva ile imtihan ettiği kimselerdir. Mü'minler yasaklandıkları şeyi yapmaktan sakındırıldıktan sonra, onu bırakmaya teşvik edilmektedir. İşte edebe riayet arzusu ve yasağa muhalefet korkusuyla Rasûlüllah'ın yanında sesini alçaltanlara bu mükâfat vardır. Kalplerin takva ile imtihan edilmesinden maksat, onları takva ile doldurmaktır. Altını eritip, iyisini kötüsünden ayırmaya ”imtihânü'z-zeheb" denilir. el-Esas adındaki eserde: 'mehane'l-edîme' cümlesi, deriyi gerip genişletti anlamındadır," denilmektedir. ”Allah onları kalplerini imtihan etti" ifadesinin anlamı kalplerini açtı ve genişletti demektir. Hazret-i Ömer'den bunun; ”Ondan şehvetleri giderdi, yani şehvetlerin sevgisini alıp, kötü ahlâkın kirlerinden temizledi, güzel ahlâkla süsledi," anlamında olduğu rivayet edilmiştir. Onlar için âhiret günahlarından bağışlanma ve büyük mükâfat vardır. Onu ne seslerini kısmaları ne de diğer taatleri karşılamaz.

Odaların arkasından seni çağıranların... Odaların arkasından maksat, önü olsun, aidi olsun, odaların dışıdır. Çünkü, odanın arkası, hangi tarafta olursa olsun kişiye odanın gizli kaldığı yerdir. Bu cihetin mutlaka dışarıda olması gerekir. Çünkü içi, oradaki kişiye gizli değildir. Odalardan maksat, Hazret-i Peygamber'in hanımlarının odalarıdır. Onların her birinin bir odası vardı ve toplam dokuz tene idi. Odaya, kişiyi, duvar veya başka bir şeyle koruduğu, başkasının ona ortaklığına mani olduğu için, ”hacr" kelimesinden türeme olan ”hücre" denilmiştir. Sahabilerin odaların arkasından ünlemeleri, ya odalara gelip teker teker her birinin arkasından, her bir odaya ya da birer birer dağılıp Peygamberi çağırmalarıdır. Çünkü onlar, Rasûlüllah'ın nerede olduğunu tam bilemiyorlar, kimi su odaların kimi de öteki odaların arkalarına gidip çağırmışlardı. Denildiğine göre Rasûlüllah'ı çağıran, Ekra' b. Habis idi. Bu zat Benî Temîm kabilesinin şairi idi. Rasûlüllah'a gelen yetmiş kişilik bir heyetin içinde idiler. Öğle vakti. Peygamber uyurken gelip ”Ey Muhammed! Bizim yanımıza çık. Biz, övmesi süs, yermesi leke olanlarız," dediler. Çoğu aklı ermez kimselerdir. Çünkü onların aklı olsaydı bu derece düşük bir mertebeye cesaret edemezlerdi. Aksine, şu aşağıdaki âyette belirtildiği gibi, kapının önünde oturup onu çıkıncaya kadar beklemek nezaketi gösterirlerdi.

Eğer onlar, sen yanlarına çıkıncaya kadar sabretselerdi, yani sen çıkıncaya kadar bekleselerdi elbette kendileri için acele etmelerinden daha iyi olurdu. Çünkü o sevap ve övgüyü gerektiren, Rasûlüllah'a saygı ve güzel edebe riayettir. İbn Abbas bu âyet konusunda şu bilgiyi vermektedir: Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Benü'l-Anber kabilesine bir seriyye (birlik) gönderdi. Birliğin başına Uyeyne b. Husayn'ı geçirdi. Benü'l-Anber'liler, kendilerine doğru gelen birliği haber alınca, ailelerini bırakıp kaçtılar. Uyeyne de onları esir edip, Rasûlüllah'a getirdi. Bundan sonra onların erkekleri, çocuklarını kurtarmak için öğle vakti Medine'ye geldiler. O esnada Hazret-i Peygamber ailesinin yanında uyumakta idi.1" Çocuklar babalarını görünce ağlayarak sızlandılar. Rasûlüllah'ın her bir hanımı için bir oda vardı. Adamlar, ”Ey Muhammed! Bize çık," diye bağırmaya başladılar ve Hazret-i Peygamberi uyandırdılar. Rasûlüllah onların yanına çıktı. ”Ey Muhammed! Ailelerimizi bize ver" dediler. Bunun üzerine Cebrail inip: ”Allah sana, seninle onlar arasında birisini tayin etmeni emrediyor," dedi. Rasûlüllah onlara: ”Sabre b. Amr'ın benimle sizin aranızda hakem olmasına razı mısınız? O sizin dininizde," dedi. ”Evet" dediler. Sabre: ”Ben onların yarısını serbest bırakmanı, yarısını köleleştirmeni uygun görüyorum," dedi. Hazret-i Peygamber: ”Ben razıyım" buyurup, yarısını serbest bıraktı, yarısını köleleştirdi. Mukâtil: ” 'Bu, onlar için daha iyi olurdu.' Çünkü sen hepsini karşılıksız salıverecektin." dedi. Buradaki uyku, öğle vaktinde uyumak anlamında olan ”kaylûle" kelimesi ile ifadelendirilmiştir. ”Nice memleketler var ki Biz onları helak ettik. Azabımız onlara geceleyin yahut gündüz istirahat ederlerken geldi." (A'raf: 4) âyetindeki gündüz istirahatından maksat da kaylûle denilen gündüz uykusudur. Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. Bağışlaması bol, rahmeti geniştir. O'nun sahası, tevbe edip durumlarını düzeltirse bu terbiyesizleri almayacak değildir. Burada işaret edilmesi gereken birkaç nokta var: 1. Âyet, Hazret-i Peygamber'in mertebesine ve her halükârda ona karşı edepli olmanın gerekliliğine dikkat çekmektedir. Onlar, Efendimizin kıymetini takdir edecek akıldan yoksun oldukları için böyle çağırmışlardır. Eğer onun değerini bilselerdi, kapısını tırnaklarıyla çalarlardı. Rasülüllah'la birlikte iken edep gerekli olduğu gibi, ilmiyle amel eden âlimler gibi onun izinde gidenlere karşı da edepli olunmalıdır. Bilginlerden bir grup, diğerlerinin kapısı önünde otururlar, o bir ihtiyacı için çıkıncaya kadar, saygılarından dolayı kapısını çalmazlardı. Ebû Ubeyde Kasım b. Sellâm şöyle demiştir: ”Eğer onlar sen yanlarına çıkıncaya kadar sabretselerdi..." âyetinden dolayı hiç bir âlimin kapısını çalmadım. Dışarı çıkıncaya kadar sabrederdim. Bir hadiste: ”Rabbim beni terbiye etti, terbiyemi güzel yaptı,'" buyurulmaktadır. (2) 2- Hadisi İbnü's-Sem'anî, Edebu'l-İmlâ da İbni Mes'ud'dan merfû olarak rivayet etmiştir. Bkz. el-Fethu'l-Kebîr, 1/59. Büyüklerden birisi şöyle demiştir: ”Büyüğe saygılı, küçüğe merhametli, insanlara yumuşak davranmak hikmetin eseridir. Eğer dostun senden üstünse, ona saygılı, denginse vefalı, senden aşağı ise merhametli davran. Âlimse saygı ve hizmetle, cahilse siyasetle, zenginse minnetsiz, fakirse cömert davran." Hikmet sahiplerinden birisi de şöyle demiştir: ”İnsanlara öyle davranın ki, ölürseniz ağlasınlar, kaybolursanız özlesinler." 2. Cehaleti yermek, akıl ve ilmi övmek. Aklın şerefi; akıl, ilim ve güzellikle anlaşılır. Öyleki en iri ve en kuvvetli hayvan, insanı görünce ondan korkar ve çekinir. Çünkü hilesiyle kendisine üstün geleceğini hisseder. Büyüklerden birisi şöyle der: ”Akıllı, sözü kalbinin arkasında olan kişidir. Konuşmak istediği zaman onu kalbine sorar ve bakar. Eğer menfaatine ise söyler, zararına ise tutar, söylemez. Ahmağın sözü, dilinin kenarında aklı kucağındadır, kalktığı zaman düşer." Hazret-i Ali de şöyle demiştir: ”Akıllının dili kalbinde, ahmağın kalbi ağzındadır. Edep, aklın suretidir. Kötü edeple, şeref olmaz. Cehaletten daha kötü hastalık yoktur. Akıl tam olunca, söz eksik olur. İnsanların cehenneme yüzü koyun atılmaları ancak dilleri yüzündendir." (3) 3- Bu son cümle, Tirmîzî'nin İman'da, İbn Mâce'nin Fiten'de ve Ahmedin Müsned'de rivayet ettikleri hadisin bir bölümüdür. Müsned, 5/231. 3. ”Eğer onlar sabretselerdi..." âyetinin iniş sebebine bakmanın inceliğini düşün. Âhirette şefkat kapısının açılmasını bekle. Kıyamet günü şefaatçi o Peygamberdir. Kıyamet günü, insanların peygamberlere sığınacakları haktır. Bu, Hazret-i Muhammed'e ulaşıncaya kadar devam edecektir. Onun yanında olmadan muratlarına ermeleri katiyyen mümkün değildir. Bir hadis-i şerifte şöyle buyurulmaktadır: ”Âdemoğulları dirildiklerinde, (kabrinden) ilk çıkacak olan benim. Bir heyet olduklarında reisleri ve sözcüleri benim. Umutlarını yitirdiklerinde müjdeleyicileri, haşr olunduklarında şefaatçileri benim. Livaü'l-Hamd (hamd sancağı) benim. Rabbim katında, Âdem'in en saygın kulu benim, Bu bir öğünme değildir. ” (4) 4- Hadisi Tirmizi, Menakıb'da rivayet etmiş, ”hasen" demiştir. Bkz. Camiu'l-Usûl,8/527.

Ey iman edenler! Eğer kim olursa olsun herhangi bir fâsık size herhangi bir haber getirirse onu araştırın. Âyette, ”getirdiğinde" değil de ”getirirse" denilmesi gösteriyor ki, fâsıkların kendilerine yalan söyleme umutlarının kalmaması için mü'minlerin sürekli bu özellik üzerinde olmaları gerekir. Âyette muradedilen anlam şudur: ”Eğer size bir fâsık, kalbe tesiri büyük olan mühim bir haber getirirse, onun doğru mu yoksa yalan mı olduğunu araştırıp öğrenin. Onun sözüne hemen güvenmeyin. Çünkü genel anlamda fısktan sakınmayan, bir çeşit fısk olan yalandan da sakınmaz. Rivayet edildiğine göre, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Velid b. Ukbe b. Ebî Muayt'ı zekât toplamakla görevli olarak Benî Mustalık kabilesine gönderdi. Onunla, anılan kabile arasında, cahiliyye dönemindeki bir kan davası yüzünden kin ve soğukluk vardı. Benî Mustalık'lılar Velid'in geldiğini duyunca onu, binitli olarak karşıladılar. O ise kendisi ile vuruşacaklarını zannederek, korkuyla döndü ve Hazret-i Peygamber'e: ”Onlar dinden döndüler, zekât vermeyi reddettiler ve beni öldürmek istediler," dedi. Bunun üzerine Rasûlüllah o kabile ile savaşmaya niyetlendi, bunun üzerine bu âyet indi. Bir başka rivayette de denildi ki: Velid b. Ukbe döndükten sonra Hazret-i Peygamber Halid b. Velid'i bir birlikle Benî Mustalık üzerine gönderdi ve şöyle buyurdu: ”Onlara askerle birlikte gizlice var. Durumlarını araştırarak gizlice gir. Bak bakalım ezan ve benzeri İslâm şiarlarını görecek misin? Eğer görürsen mallarının zekâtını al, göremezsen onlara kâfirlere yaptığın muameleyi yap." Halid b. Velid denileni yaptı. Akşam vakti onların bölgelerine vardı. Akşam ve yatsı ezanlarını okuduklarını duydu. Onların tüm gayretleri ile Allah'ın emirlerine uymaya çalıştıklarını gördü. Zekâtlarını alıp, Rasûlüllah'a geldi ve durumu haber verdi. Bunun üzerine bu âyet nazil oldu. Yoksa bilmeden bir topluluğa sataşırsınız da gerçek ortaya çıktıktan sonra, onlara yaptığınıza pişman olursunuz. Olmayan bir şeyden dolayı son derece üzülürsünüz. Verdiği bir haberin araştırılması emrinin, haber verenin fâsık oluşuna bağlanması, âdil olduğu taktirde tek kişinin haberinin makbul olduğuna işaret sayılmıştır. Âyet ayrıca, jurnalci, söz taşıyıcı ve gıybetçinin sözüne kulak asmayıp gerçeğin ortaya çıkması için mutlaka araştırılması gereğine de işaret etmektedir. Böylece Müslüman vebalden korunur, yalancı da deşifre olur.

Şunu da bilin ki Allah'ın Rasûlü içinizdedir. Buradaki ”bilin" emrinin faydası şudur: Onlar, Rasûlüllah'a gereği gibi saygı göstermekte kusurlu oldukları için, onun mevkiini bilmeyenler durumuna indirilmişlerdir. Eğer o birçok işte size uysaydı mutlaka sıkıntıya düşerdiniz. ”Sıkıntı" diye terceme ettiğimiz ”anet" kelimesi, fesat, günah, helak, insanın sıkıntıya düşmesi anlamlarına gelir. Bir kimse, sonunda telef korkusu olan bir duruma düştüğü zaman ”anete fülânun" denilir. Ama Allah size imanı sevdirdi. Burada hitap, öncekilerin özelliklerinden uzak olduklarını bildirmek ve yaptıklarını övmek için Müslümanlardan bazılarına yöneltildi. Onlar, her işittikleri haberlere inanmayan kâmil mü'minlerdir. Ve onu kalplerinizde süsledi, güzel gösterdi. Öyle ki, onun aşkı kalplerinizde köklendi. Onun için siz ona lâyık olanı söylediniz ve yaptınız. Küfrü, fasıklığı ve isyanı da size çirkin gösterdi. Buradaki çirkin göstermek, sevginin zıddı olan nefret anlamındadır. Buğz, nefsin hoşlanmadığı bir şeyden nefret etmesi; sevgi de, nefsin rağbet ettiği, arzuladığı bir şeye yönelmesidir. İşte onlar ”Ama Allah size imanı sevdirdi..." sözü ile istisna edilenler doğru yolda olanlardır. Hakka ulaştıran doğru yola girenlerdir.

Bu, Allah'tan bir lütuf ve nimettir. Allah hakkıyla bilendir. Müminlerin hallerini ve onlar arasındaki üstünlük ve seçkinliği bilir. Hüküm ve hikmet sahibidir. Her yaptığını hikmetin gereğine göre yapar. Âyet-i kerîme, mü'min olan kişinin fısk ve isyanı sevmeyeceğine delildir. Eğer birisi isyan belâsına düşerse bu, günahı sevdiğinden dolayı değil, şehvetinin baskın çıkmasından ve gafletindendir. Hatta belki de huzur halinde isyan eder. Çünkü bu Allah'ın takdirinin gerçekleşmesidir.

Eğer mü'minlerden iki grup birbiriyle vuruşurlarsa aralarını düzeltin. ”Düzeltmek" diye terceme ettiğimiz ”ıslah" kelimesinin kökü olan ”salâh", faydalı ve düzgün bir hâlde olmak, ”ıslah" da, bu hâli elde etmek demektir. Buna göre mânâ şudur: ”Bu iki grubun arasım öğütle ve Allah'ın hükmüne çağırarak düzeltin." İnsanların arası bozulduğu zaman, aralarını bulmak en büyük taat ve ibadetlerdendir. Mazluma yardım etmek de aynıdır. Bir hadisi şerifte şöyle buyurulmuştur: Peygamber Efendimiz: ”Size orucun, namazın ve zekâtın derecesinden daha efdal bir şeyi haber vereyim mi?" buyurdu. Sahabiler: ”Evet ya Rasûlüllah" dediler. ”İki kişinin arasını düzeltmektir, ”(5) buyurdu. 5- Hadisi Tirmîzî, Ebû Davud, Ahmed ve İbni Hıbban rivayet etmişlerdir: Devamı şu şekildedir: ”Şüphesiz iki kişi arasındaki anlaşmazlık, kökten kazıyıcıdır. Saçı kazır demiyorum, dini kazır." Bkz. Camiu'l-Usûl, 6/668. Âyeti kerime, Rasûlüllah zamanında, Evs ve Hazreç kabileleri arasında çıkan, hurma dalları ve pabuçlarla yapılan bir dövüş üzerine inmiştir. İbn Abbas (radıyallahü anh)'ın dediğine göre kavganın sebebi şudur: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir gün eşeği üzerinde, ashaptan içlerinde münafık Abdullah b. Übey'in de bulunduğu bir grubun yanına uğradı. Durup onlara nasihat etti. Eşeği idrarını veya çişini yaptı. Abdullah b. Obey, burnunu tuttu. ”Eşeğinin kokusunu bizden uzaklaştır. Onun kokusuyla bize eziyet verdin. Bizden sana kim gelirse ona nasihat et," dedi. Abdullah b. Ravâha (radıyallahü anh) bunu duydu ve ”Rasûlüllah'ın eşeğine mi böyle diyorsun? Vallahi onun eşeğinin idrarı senin kokundan daha temizdir," dedi. Hazret-i Peygamber geçip gitti ama Hazreçli olan münafık Abdullah b. Übey ile, Evs'li olan Abdullah b. Revâha arasındaki tartışma uzadı. Hatta birbirlerine kötü söylediler, kavga ettiler. Evs ve Hazreç'ten her birinin taraftarları geldiler, sopalarla veya pabuçlarla ve elleriyle yada kılıçlarıyla dövüştüler. Bu olay üzerine bu âyet indi. Hazret-i Peygamber onların yanına döndü, âyeti okudu ve aralarını düzeltti. Âyetin iniş sebebi için başka olaylar da nakledilmektedir. Âyetin, nakledilen olayların tümünün sonunda inmiş olması dolayısıyla rivayetlerin hepsinin sahih olması muhtemeldir. Âyetteki şart edatı (eğer kelimesi), Müslümanlar arasında bir vuruşma olmasının gerekmediğine işarettir. Çıktığı farzedildiğinde böyle yapılacağı anlatılmaktadır. Âyetin özel bir sebepten dolayı inmesi, hükmün kıyamete kadar Müslümanlar arasında savaş çıkması halinde hepsi için genel olmasına zıt değildir. Şayet birisi ötekine saldırırsa, yani Haktan ayrılıp zulme yönelirse ve nasihat kâr etmezse Allah'ın emrine, kitabı azizinde hükmettiği hükme -o, düşmanlığı kaldırıp sulh yapmaktır- veya Allah'ın emrettiği itaata -"Allah'a itaat edin, Rasûlüme ve sizden olan emir sahiplerine de itaat edin..." (Nisa: 59) âyeti buna delâlet etmektedir.- dönünceye kadar saldıran tarafla savaşın. Eğer sizinle savaşmaktan kaçınarak Allah'ın emrine dönerse, adaletle aralarını düzeltin. Onlar arasında mücerret bir mütareke ile yetinmeyin. Öyle yaparsanız belki de başka bir vakitte yine kapışırlar. Onun için aralarını Allah'ın hükmüne göre ayırın. Âyetin baş tarafında, mü'minlerin birbirleri ile vuruşmaları durumunda aralarının düzeltilmesi emredilmiş, adalet kaydı konulmamıştı. Burada ise, aralarının, ”adaletle" düzeltilmesi özellikle vurgulanmıştır. Çünkü buradaki, vuruşmanın vukuundan sonra olduğu için zulüm endişesi söz konusudur. Çünkü vuruşma, genelde kin ve hiddet doğurur. Nitekim bu, daha sonra âyetin devamında şu şekilde te'kid edilmiştir: Ve (hep) adaletle davranın. Yani yaptığınız ve yapmadığınız her şeyde âdil olunuz. Şüphesiz ki Allah âdil davrananları yani her hak sahibine hakkını veren ve onları en iyi şekilde mükâfatlandıranları sever. Âyeti kerime işaret ediyor ki, Müslümanlara isyan eden bir Müslüman, bu saldırıdan dolayı imandan çıkmaz. Çünkü, iki grup birbirleri ile savaştıkları zaman, bunların fasık olduklarında şüphe yoktur. Buna rağmen âyet onları ”müminler" diye isimlendirmiştir. Bununla ”büyük günah işleyen dinden çıkar" diyen Mutezile ve Haricîlerin görüşlerinin bâtıl olduğu ortaya çıkmış olmaktadır. Hazret-i Ali (radıyallahü anh)'den gelen şu rivayet de buna işaret etmektedir: ”Kendisine, Cemel vak asında ve Sıflinde savaşan âsilerin müşrik olup olmadıkları sorulmuş: ”Hayır, onlar şirkten kaçınmışlardır," demiş. Münafık olup olmadıkları sorulmuş buna da: ”Hayır, münafıklar Allah'ı çok az anarlar" demiş, ”O halde onların durumu nedir?" denildiğinde: ”Kardeşlerimiz bize isyan ettiler," cevabını vermiştir." Yine bu âyet delâlet etmektedir ki, âsi, isyanını bırakırsa takibata uğramaz. Çünkü o Allah'ın emrine dönmüştür. Kendilerine isyan edilenlere yardım etmek vaciptir. Ama önce nasihat etmek, sulh yapmaları için gayret etmek gerekir. ”Onların arasını düzeltin" emri buna işaret etmektedir. Çünkü iki grup arasında haksız anlaşmazlıklar çıktığında onlara nasihat etmek ve Allah'ın hükmüne davet etmek vacip olunca, sadece bir taraftan haksız başkaldırı olduğunda nasihat ve hakka davetin gerekliliği öncelikle sabit olur. Çünkü bu davetin ona etki etmesi daha çok umulur. Şeriat ıstılahında bâği (âsi): Âdil devlet başkanına baş kaldıran kişidir. Âsi ile ilgili hükümler, fıkıh kitaplarının ”büğât" bahsinde yer alır.

Mü'minler ancak kardeştirler. Kardeş aslında aynı ana babada veya bunlardan birinde ya da aynı kadının sütünü emmede ortak olan kişilerdir. Bir başkası ile kabilede, dinde, sanatta, muamelede, sevgide ve başka münasebetlerde ortak olan kişiye de istiare yoluyla kardeş denilir. Bazı dilciler, soy bakımından olan kaidesin çoğulunun ilıve, dostluktan dolayı olan kardeşin çoğulunun da ihvan olduğunu söylerler. Ama bunların birbirleri yerine kullanıldıkları da vardır. Bir hadiste Hazret-i Peygamber: ”Ey Allah'ın kulları, kardeş olunuz. ”(6) buyurmuş ve kardeşleri ihvan kelimesi ile ifadelendirmiştir. Mü'minler, kan kardeşlerin, dünya hayatının sebebi ve vücudu olan asla yani babaya müntesip oldukları gibi, ebedî hayatın gereği olan asla yani imana da müntesiptirler. Âyeti kerime, hayatın sebebi olmaları bakımından imanın babaya benzetilmesi esasına dayanan, teşbihi beliğ kabilindendir. O halde iki kardeşinizin arasını düzeltin ve... Cümlenin başındaki ”fâ" harfi, din kardeşliğinin, araları ıslahı gerektirdiğine işaret etmek içindir. İki kardeşin anılması, araları bozuk olan daha fazla kişinin aralarını düzeltmenin daha öncelikli bir görev olduğunu gösterir. Çünkü daha fazla insan arasında fitne ve fesat daha çok olur. Yaptığınız ve terkettiğiniz tüm işlerinizde -emrolunduğunuz ara bulmada bunlardandır- takvanızdan dolayı sizin kardeşlerinizi esirgediğiniz gibi esirgeneceğinizi umarak Allah'tan korkun ki size rahmet edilsin. Biliniz ki, İslâm kardeşliği, soy kardeşliğinden daha güçlüdür. Çünkü İslâm kardeşliğinin bulunmaması halinde soy kardeşliğinin hiçbir değeri yoktur. Nitekim bir Müslüman ölse ve onun kâfir bir kardeşi olsa, malı o kardeşe değil İslâm kardeşlerine (Müslümanların hazinesine) kalır. Kâfir olan kardeş öldüğünde de onun malı Müslüman kardeşine kalmaz. Çünkü bunların arasını birleştiren fasit bağa itibar edilmez. Muteber olan şer'î bağdır. Nitekim aynı adamın zina mahsulü olan iki kardeş birbirlerine vâris olamazlar. Bu anlam âyetteki ”innemâ- şüphesiz" kelimesinden anlaşılmaktadır. Sanki âyette şöyle buyurulmaktadır: ”Kardeşlik ancak mü'minler arasında olur. Mü'min ve kâfir arasında kardeşlik söz konusu olamaz." Kendin için istediğini kardeşin için istemen, onu sevindiren şeyin seni de sevindirmesi, onu üzen şeyin seni de üzmesi, onu sana karşı yardım durumunda bırakmaman din kardeşliğinin gereklerindendir. Senden yardım isterse yardım et, ister zalim olsun ister mazlum, ona yardım et. Zulmünü engellemen, zalime yardım etmendir. Bir hadiste şöyle buyurulmaktadır: ”Müslüman Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez ve onu düşman eline vermez. Her kim kardeşinin bir ihtiyacını giderirse, Allah da onun ihtiyacını giderir. Kim Müslümanın bir sıkıntısını giderirse, Allah da buna karşılık onun kıyamet günü sıkıntılarından birini giderir. Her kim bir Müslümanın ayıbını örterse. Allah da kıyamet gününde onun ayıbını örter. ” (7) Kardeşinin durumunu öyle araştırmalısın ki, hiç bir ihtiyacı sana gizli kalmasın ve senden istemek zorunda kalmasın. Onu özür dilemek zorunda bırakma, ihtiyacını karşıla. Eğer ihtiyacının ne olduğunu bilemezsen, kendini ayıpla, Günah işlediğinde onun için tevbe et, hastalandığında ziyaret et. Bütün bunlar kardeşinin haklarındandır.

Ey iman edenler! Sizden bir grup yine sizden diğer bir grupla alay etmesin. Alay, bir insanın Müslüman kardeşini hor görüp, küçümsemelidir. Ayette bir grubun başka bir grupla alay etmesi yasaklanmıştır. Bu, ferdin fertle alay etmesinin cevazı anlamına gelmez. Çünkü, âyette topluluğun seçilmesi, olayı açıklamak içindir, ferdin fertle alay etmesinin caiz olduğunu belirtmek için değildir. Çünkü her ne kadar alay iki kişi arasında cereyan ederse de, genelde o fiile razı olan ve ona gülen bir topluluğun huzurunda olur. O zaman da bu topluluktakiler, hükmen alay edenler durumunda olurlar. İşte bu yüzden, alay etmekten yasaklandılar. Yani bir kısmının yaptığı bir işin tamamına nisbet edilmesi, genelde ona razı olmalarından veyahut da o kişinin aralarında bulunmasından dolayıdır. "Grup" diye terceme ettiğimiz ”kavm" kelimesi erkeklere hastır. Çünkü onlar kadınlar üzerinde ”kavvâm= yönetici" dirler. Bu yüzden kadınlar, işi bırakmak anlamına olan ”nesve" kelimesinden türeyen bir kelimeyle ("nisa") ile ifade edilmişlerdir. Şâir Züheyr'in şu beyti bu mânâyı desteklemektedir: Ben bilmiyorum, bileceğimi de zannetmiyorum. Hısn oğulları erkek midirler, yoksa kadın mı? Bu beyitte ”kavm" erkek mânasında kullanılmıştır. Belki onlar, kendilerinden daha iyidirler. Bu, yasağın sebebidir. Yani umulur ki onlardan alay edilenler, Allah katında alay edenlerden daha hayırlıdırlar. Mü'min kadınlar da kendilerinden olan kadınları alaya almasınlar. Allahü teâlâ, kadınlar erkekleri veya erkekler kadınları alaya almasın demedi. Bununla erkeklerle kadınların birlikte oturmalarının çirkin bir iş olduğuna işaret etti. Zira insan genelde beraber düşüp kalktığı kişiyle alay eder. Olur ki onlar alay edilen kadınlar kendilerinden alay edenlerden daha iyidirler. Çünkü her iki grupta hayırlılığın ölçüsü, insanlara görünen şekil ve durumlar veya olaya konu olan tavırlar değildir. Aksine kalplerde gizli olan şeylerdir. O halde kimse, birisini yaptığı bir işten dolayı küçümsemeye cür'et etmesin. Çünkü belki o fiil, Allah katında hayırlılık sebebidir. O zaman Allah'ın saygı değer kıldığı birisine hakaret etmekle, yücelttiği birisini küçümseyerek nefsine zulmetmiş olur. Bir hadisi şerifte Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: ”insanların değer vermediği, saçı başı dağınık, elbisesi tozlu nice kimse var ki, Allah'a yemin etse, Allah onu yemininde doğru çıkarır. ” (8) îbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bu âyet Sabit b. Kays b. Şemmâs hakkında inmiştir. Sabit (radıyallahü anh)'in kulağı ağır duyardı. Rasûlüllah'ın meclisine geldiğinde gecikmiş olursa, Rasûlüllah'ın yanına oturması için ona yer açarlardı. Böylece onun konuşmasını duyardı. Bir gün sabah namazına geldiğinde birinci rekât bitmişti. Rasûlüllah namazı bitirince sahabiler yerlerini aldılar. Her biri kendi yerinde çakıldı kaldı, kimsenin kimseye yer vereceği yok gibiydi. Öyleki birisi geldiğinde yer bulamıyor, ayakta kalıyordu. Sabit namazı bitirince, cemaati yararak Rasûlüllah'ın yanına doğru yöneldi. Bir taraftan da ”açılın, açılın" diyordu. İnsanlar da açılıyorlardı. Hazret-i Peygamber'in yanına varınca, ikisi arasında bir adam vardı. Sabit o adama, ”yer ver" dedi. Adam dinlemedi. Sabit: ”Bu kim?" dedi. Adam, ”Ben filânım" dedi. Sabit, ”Yok sen falan kadının oğlusun" dedi. Bu sözüyle, cahiliye döneminde kınanan annesini kastediyordu. Bu sözden dolayı adam mahcub oldu, kafasını eğdi ve Allah bu âyeti indirdi. "Kadınlar da kadınları alaya almasınlar" bölümün de Rasûlüllah'ın kısa boylu olduğu için Ümmü Seleme'yi kınayan hanımları hakkında ya da, ”Ümmü Seleme güzel ama boyu kısa olmasa!" diyen Hazret-i Âişe hakkında inmiştir. Bir diğer görüşe göre âyet, Ebû Cehü'in oğlu Ikrime hakkında inmiştir. Ikrime Mekke fethedildikten sonra Müslüman olup Medine'ye geldiğinde Müslümanlar onu görünce: ”Bu, bu ümmetin firavununun oğludur," diyorlardı. Ikrime durumu Hazret-i Peygamber'e şikâyet etti. O da: ”Ölülere söverek dirilere eziyet etmeyin,"(9) buyurdu ve bu âyet indi. Ebu'l-Leys, âyetin daha sonra tüm erkek ve kadınlara şamil olduğunu, hiç kimsenin bir arkadaşını veya Allah'ın yarattıklarından birisini alaya almasının caiz olmadığını söyler. İbn Mes'ud'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Belâ, söze vekil edilmiştir. Ben bir köpekle alay etsem, köpeğe döndürülmekten korkarım." Ki mü'min, yaratılana değil, yaratana bakmalıdır. Çünkü güzel olma, çirkin olma ve benzeri şeylerde yaratılanın elinde hiç bir şey yoktur. Allah'tan, emrine uymamızı muvaffak kılmasını ister, kahrından O'na sığınırız. Kendi kendinizi ayıplamayın, ”Ayıplamak" diye terceme ettiğimiz ”lemz"; el, dil, göz ve başka bir şey ile kınamaktır. Sadece dille alay etmeye mahsus değildir. Bu da başka bir ayıplamadır. Bundan dolayı bir beyitte: Mızrağın açtığı yara kapanır, Dilin açtığı yara kapanmaz, denilmiştir. Âyetin anlamı şudur: ”Birbirinizi ayıplamayın. Şüphesiz mü'minler tek bir beden gibidir. Dağılmış fertler, bu bedenin organları durumundadır. Dolayısıyla birisine gelen bir musibet, hepsine gelmiş gibidir. Bir kişinin organlarından birisi rahatsız olsa, diğer organlarında da ateş ve rahatsızlık başlar. Bir mü'min başka bir mü'mini ayıpladığı zaman sanki kendisini ayıplamış demektir. Bu, ' ...Kendinizi öldürmeyiniz.' (Nisa: 29) âyetine benzer. ” Te'vilâtu'n-Necmiyye adındaki eserde ”kendi kendinizi" deniliş sebebi şu şekilde izah edilmektedir: ”Çünkü mü'minler tek bir nefis gibidirler. Birine karşı kötülük yaparlarsa kendilerine yapmış sayılırlar. Eğer birisine iyilik yaparlarsa yine kendilerine yapmış olurlar. Nitekim bir âyette şöyle buyurulmaktadır: 'Eğer iyilik ederseniz kendinize etmiş, kötülük ederseniz yine kendinize etmiş olursunuz...'“ (İsrâ: 7) Âyetin mânâsının şu şekilde olması da mümkündür: ”Kınanacağınız şeyler yapmayınız. Her kim kınanmayı hak edeceği bir şey yaparsa, kendi kendini kınamış yani kendisinin kınanmasına sebep olmuştur. Yoksa insan, dili ile kendini ayıplamaz. Bu, müsebbebin söylenip, sebebin istenmesi kabilindendir." Sa'dî el-Müftî şöyle der: ”Mânânın şu şekilde olması, uzak bir ihtimal değildir: Başkalarını ayıplamayın. Çünkü ayıplanan kişi de sizin ayıplarınızı araştırır ve sizi kınar. Böylece siz kendi kendinizi ayıplamış olursunuz. Bu durumda âyet-i kerime, Buhârî ve Müslim'deki şu hadisin bir benzeri olur: 'Kişinin ana babasına sövmesi büyük günahlardandır.' 'Ya Rasûlüllah! Hiç insan anasına babasına söver mi?' dediler. Rasûlüllah, 'Evet, birisinin babasına söver, o da onun babasına söver. Birisinin annesine söver, o da onun annesine söver, buyurdu." (10) 10- Hadisi Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Ebû Dâvud rivayet etmişlerdir. Ebû Davud'un lâfzı: ”Kişinin ana babasına lanet etmesi büyük günahlardandır..." şeklindedir. Buhârî ve Müslim'deki ifade: ”Kişinin anasına, babasına sövmesi büyük günahlardandır..." şeklindedir. Ben fakir derim ki, bu anlamı ondan önce de verenler olmuştur. İmam Rağıb, Müfredat adındaki eserinde şöyle der: ”Lemz, gıybet etmek ve ayıpları araştırmak, anlamındadır. Yani başkalarının ayıplarını araştırmayın, aksi halde onlar da sizin ayıplarınızı araştırır ve kendi kendinizi ayıplamış olursunuz." Bir fâsıkı (günahkârı) haber vermek, anlatmak âyetin şümulüne girmez. Çünkü Hazret-i Peygamber: ”Günahkarın işlediği günahı söyleyin. Böylece insanlar ondan sakınır," buyurmuştur. (11) 11- Hadisi Beyhakî, ”Günahkârı, anmaktan sakınmıyor musunuz? Onu kendisindeki ile anın." lâfzı ile rivayet etmiştir. Bkz. ed-Dürru'l-Mensûr, 6/97'. Ben fakir derim ki, hadisin, incelenmesinden anlaşıldığına göre günahkârın ayıplarını anmanın caiz oluşu, insanları ondan ve yaptıklarından sakındırma maksadına yönelik olduğu zaman söz konusudur. Aksi taktirde, ses çıkarmamak gerekir. Birbirinizi kötü lâkaplarla çağırmayın. ”Lâkap": Bir kimseye tanınması için söylenen, asıl adından ayrı olarak övmeye veya yermeye işaret eden bir ismidir. Mânâ şudur: ”Bir kısmınız, bir kısmınızı kötü lâkapla çağırmasın." Hadis bilginlerinin. Süleyman'a A'meş (gözü sulu) ve Vâsıl'a ahdeb (kambur) demeleri kötü lâkap takma değildir. Bu, tanınmaları için zaruretten kaynaklanmıştır, küçümsemek ve üzmek maksadına dayanmış değildir. Anlaşılıyor ki; Muhyiddîn, Şemseddîn, Behauddîn, gibi güzel lâkaplar mahzurlu değildir. İmandan sonra fâsıklık ne kötü addır! Buradaki ad, lâkap, künye mukabili olan isim veya gramerdeki fiil ve harfe mukabil olan isim değildir. Yaygın isim yani ”nam" anlamındadır. Meselâ falanın ismi (namı) cömertlikte veya kötülükte yayıldı, denilir. Fâsıklık, kınanılacak fiillere hastır. Buna göre cümlenin anlamı şöyle olur: ”Mü'minlerin, imana girdikten ve onunla tanındıktan sonra, fâsıklıkla anılmaları ne kötüdür." Rivayete göre âyetin iniş sebebi şudur: ”Safiyye binti Huyey (radıyallahü anh) ağlayarak Hazret-i Peygamber'e geldi ve: ”Âişe bana, ey Yahudi kızı Yahudi! dedi," diye şikâyette bulundu. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber: ”Benim babam Harun, amcam Mûsa, kocam da Hazret-i Muhammed (aleyhisselâm)'dir, deseydin ya!" buyurdu. (12) Kim yasaklandığı şeylerden dönmez, tevbe etmezse isyanı taat yerine koyduğu ve nefsi azaba arzettiği için onlar zalimlerin ta kendileridir. Zalim, fâsıktan; kâfir de zalimden daha geneldir. Bu söz gösteriyor ki, bir kimse tevbeyi terkederse zalimler güruhuna girer, öyleyse burada anılanlar başta olmak üzere tüm günah ve kabahatlardan dolayı tevbe etmek gerekir.

Ey iman edenler! Zannın birçoğundan kaçının. Yani uzak durun. ”Zan ”; bir alâmetten dolayı insanın içinde hasıl olan düşüncedir. Eğer bu güçlenirse, bilgi olur. Çok zayıf olduğu taktirde de vehim olmaktan öte geçmez. Âyetteki ”birçok" kelimesinin mübhem (belirsiz) olması, hangi türden olduğunu bilene kadar, zannedilen her konuda düşünmenin ve ihtiyatın gerekliliğini göstermek içindir. Şüphesiz zanlar içerisinde, uyulması gerekenler vardır. Allah'a hüsnü zan beslemek bu türdendir. Nitekim bir hadiste: ”Şüphesiz hüsnü zan imandandır," buyuru lmaktadır. (13) Vitir namazı gibi hakkında kesin nass bulunmayan amellere -vitir vâhid haberle sabit olduğu için kesin değildir- vacip diyoruz. Onu inkâr eden kâfir olmaz, ama haberi vahidi reddettiği için bid'atçı ve sapık olur. Amelî farzı terkettiği için, cezaya müstehaktır. el-Eşbah adındaki eserde, vitrin ve kurbanın aslını inkâr etmenin, küfrü gerektirdiği söylenmektedir. 13- Hadisi Ebû Dâvud ve Hakim şu lâfızla rivayet etmişlerdir: ”Hüsnü zan iyi ibadettendir." Bkz. el-Fethu'l-Kebîr, 2/72. Allah'ın varlığı, zatı, sıfatları, lâyık olduğu kemali gibi ilâhî konularda ve nübüvvette zan haramdır. Bir kimse: ”Tüm peygamberlere iman ettim, Âdem peygamber mi, değil mi? Bilmiyorum" dese kâfir olur. Aynı şekilde bir kimse Hazret-i Muhammed'in peygamber olduğuna inanmakla birlikte, onun son peygamber olduğuna ve dininin kıyamet gününe kadar neshedilmeyeceğine inanmasa mü'min olamaz. Kesin nasslara aykırı olan zanlar da haramdır. Meselâ Rasûlüllah hakkında ”...Peygamberlerin sonuncusudur..." (Ahzâb: 40) diyen âyet ve: ”Benden sonra peygamber yoktur," diyen hadis varken, Hazret-i Hasanla, Hazret-i Hüseyin'in, diğer halifelerin veya velîlerin peygamber olduklarını zannetmek haramdır. Eğer bir kişi kesin olarak böyle olduğuna inanırsa kâfir olur. Mü'minler özellikle Rasûlüllah ve onun vârisleri olan âlimler hakkında su-i zan beslemek de haramdır. Bir âyeti kerimede şöyle buyuru lmaktadır: ”Aslında siz Peygamberin ve müminlerin ailelerine bir daha dönmeyeceklerini sanmıştınız. Bu, sizin gönüllerinize güzel göründü de kötü zanda bulundunuz ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz." (Feth: 12) Bir hadisin meali de şu şekildedir: ”Allahü teâlâ Müslümanın ırzını, kanını ve hakkında kötü zan beslenmesini haram kıldı." (14) Irzdan maksat, insanın nefsi ve soyu gibi koruduğu ve dil uzatılmasına izin vermediği şeydir. Çünkü zannın bir kısmı günahtır, azabı gerektirir. Âyeti kerime delâlet ediyor ki, zannın çoğu günah türündendir. Çünkü şeytan nefse bir takım zanlar atar ve bir takım bozuk zanlara sahip olur. Zanların bir kısmı ise günah değildir, aksine gerçeğin ta kendisidir. Onlar nefsî değildir, doğru düşünce ve anlayışa dayanır. Kalp, yakın nuru ile gıyabında cereyan eden şeyleri görür. Bir hadisi şerifte söyle buyurulmaktadır: ”Her ümmette görüşünde isabet eden veya kendisine ilham edilenler -buradaki şüphe ravidendir- vardır. Eğer bu ümmette varsa, Ömer onlardandır. ” (15) Buhârî'de, Enes (radıyallahü anh)'den şu haber rivayet edilmiştir: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) hanımlarından birisi ile konuşuyordu. Yanlarından birisi geçti. Rasûlüllah adamı çağırıp, ”Ey falan! Bu benim eşim Safiyye'dir," dedi. Safiyye Rasûlüllah'ı Ramazanın ilk onunda ziyaret etmişti. Adam: ”Ya Rasûlüllah! Başkası hakkında aklımdan geçen, senin hakkında geçmez," dedi. Hazret-i Peygamber: ”Şeytan insanoğlunun içinde kanın dolaştığı gibi dolaşır," buyurdu. (16) Bu hadisi şerif, insanların kalplerini su-i zandan, dillerini de gıybetten korumak için töhmet yerlerinden sakınmaları gerektiğine işaret etmektedir. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Yani Müslümanların kusurlarını ve ayıplarını aramayın. ”Araştırma" anlamındaki ”tecessüs" nabız ölçmek için damara basmak anlamındaki ”ces" kelimesinden türemedir. Casus da bu kelimeden türemiştir. Bu kelimenin ifade ettiği mânâ, ”his" kelimesinin ifade ettiğinden daha özeldir. Çünkü ”his" duyuların anladığı şeyi bilmek, ”ces" ise ondaki hâli bilmektir. Bir hadisi şerifte şöyle buyurulmaktadır: ”Müslümanların kusurlarını araştırmayın. Kim Müslümanların kusurlarını araştırırsa, Allah da onun kusurlarım araştırır. Öyle ki, evinin ortasında bile olsa onu rüsvay eder. ”(17) Nisâhu'l-İhtisab adındaki eserde şöyle denilmektedir: ”Muhtesib'in (zabıta görevi yapan görevli) hiç kimse tarafından hıyanetleri ihbar edilmese bile, esnafın durumunu araştırması caizdir. Eğer, bu araştırmanın, yasaklanan araştırma olduğu için caiz olmaması gerekir şeklinde bir itiraz gelirse şöyle cevap veririz: ”Tecessüs, kötülük etmek ve eza etmek için haber araştırmaktır. Emri bil mâruf ve nehyi anil münker maksadıyla haber araştırmak böyle değildir. Dolayısıyla o yasağın altına girmez." Hazret-i Ömer (radıyallahü anh) bir gece teftiş için dolaşıyordu. Bir kapının aralığından yanan bir kandil ışığına baktı. Bir kısım insanların içki içtiklerini gördü. Ne yapacağını bilemedi. Mescide gidip Abdurrahman b. Avf’ı aldı ve o kapıya getirip baktı ve Abdurrahman'a: ”Ne yapmamı önerirsin?" dedi. Abdurrahman: ”Vallahi bana göre biz, Allah'ın yasak ettiği bir şey yaptık. Çünkü biz, bir topluluğun gizledikleri bir kusurunu araştırdık ve gördük. Allah'ın örttüğü bir şeyi açmak bizim işimiz değil," dedi. Hazret-i Ömer (radıyallahü anh): ”Senin görüşün doğru," dedi ve ayrılıp gittiler. Muhtesip insanların gizli hallerini araştıramaz, duvarlara tırmanıp bakamaz, izinsiz bir eve giremez. Eğer, ”Evlerde açıkça bid'at işleyenler" konusunda, muhtesibin oralara izinsiz girmesinin caiz olduğunu söylenmektedir diye bir itiraz gelirse şu cevabı veririz: ”Bu hüküm, görünen bid'atlarla ilgilidir. Gizli olursa giremez. Çünkü Allah'ın örttüğü bir şeyi, kulun da mutlaka örtmesi gerekir." Kiminiz kiminizi arkasından çekiştirmesin. Bu işe gıybet denilir. Yani kiminiz kiminizi gıyabında ve arkasında, kötü bir şekilde anmasın. Hazret-i Peygamber'e gıybetin ne olduğu sorulmuş, o da şu cevabı vermiştir: ”Bir kardeşini hoşlanmadığı bir şekilde anmandır. Eğer dediğin şey onda varsa gıybet, yoksa iftira etmiş olursun." (18) Yani ona yapmadığı bir şeyi yalan ve bühtanla isnad etmiş olursun. 18- Hadisi Ebû Dâvud ve Tirmizî rivayet ettiler. Tirmizî'deki lâfız şu şekildedir: ”Gıybetin ne olduğunu biliyor musunuz? Kardeşini hoşlanmadığı şekilde anmandır..." Bkz. Camiu'l-Usûl, 8/447. Özette gıybet, bir insanın, başka bir insanın, işittiği zaman üzüleceği ama gerçekten yaptığı bir kusurunu önemli hiç bir zaruret yokken gıyabında konuşmasıdır. Eğer bu söz yalansa, ona bühtan (iftira) denilir. Sizden birisi ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? Gıybet yani arkadan çekiştirmek, çekiştirilenin ırzını yemeyi içerdiği için, teşbihi temsili kabilinden olmak üzere, ölü insanın etini yemeye benzetilmiştir. Çün kü bir kimse nasıl eti kesildiğinde bedenen acı çekerse, namusuna dil uzatıldığında da kalben acı çeker. Hatta ırzı, kanından ve etinden daha şereflidir. Aklı başında birisine insan eti yemek nasıl hoş görünmezse, ırzlarını yaralamak da o derece hatta daha öncelikli olarak hoş görünmez. Âyette gıybetin, tiksintinin doruğundaki ölü eti yemeye benzetilmesi onun Allah katında ne derece büyük bir günah olduğunu gösterir. Âyette Müslümanın ”ölü" olarak belirtilmesi akla gelebilecek şöyle bir şüpheyi yok etmek içindir: ”Birisinin yüzüne karşı küfretmek ona acı verir, dolayısıyla haramdır. Gıybet edilen kişi ise, hakkında konuşulanı bilmez, dolayısıyla acı duymaz. Öyleyse niye haram olsun ki?" Bu itiraza şöyle cevap verilmiştir: ”Ölen birinin etini yemek, bütün çirkinliğine rağmen o ölüye acı vermez. Buna rağmen haramdır. İşte gıybet de öyledir." İşte bundan tiksindiniz. Yani ölü eti yemekteki tiksintiniz nasıl gerçekleşti ise, onun benzeri olan gıybetten tiksintiniz de öyle gerçekleşsin. O halde uzak durmanız emredilen şeyleri terketmek, daha önce yaptıklarınızdan da pişmanlık duymak suretiyle Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah tevbeleri çok kabul edendir, çok esirgeyendir. Tevbeleri kabulde ve rahmeti yaymakta son derece ileridir. Öyleki tevbe edeni, sanki hiç günah işlememiş gibi yapar. Bu, sadece tevbe edenlere ait bir husus değildir. Günahları çok bile olsa herkese şamildir. Enes (radıyallahü anh) Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: ”Miraca çıkartıldığımda, bakırdan tırnaklarıyla yüzlerini ve göğüslerini tırmalayan bir topluluğa uğradım. 'Bunlar kim ey Cebrail?' dedim. 'Bunlar, insanların etlerini yiyen ve ırzlarına sövenler', dedi." Şu noktaya da dikkat edilmesi gerekir: Gıybeti dinleyen de, konuşan gibidir. O halde dinleyenin gıybete engel olması gerekir. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir hadisinde şöyle buyurmuştur: ”Bir kimse bir Müslüman kardeşinin ırzını korursa, Allah da kıyamet günü, ateşi onun yüzünden uzaklaştırır. ” (20) Bilginler: ”Gıybet edenle, dinleyen günaha ortaktırlar," demişlerdir.

Ey insanlar! Doğrusu Biz sizi bir erkekle bir kadından Âdem'le Havva'dan veya her birinizi bir baba ve bir anneden yarattık. Erkeğe ve kadına intisapta hepiniz eşitsiniz. O halde nesep yönüyle övünme için hiçbir sebep yok. Şâir ne güzel söylemiş: Herkes eşit birbirine, bakınca kalıba Babaları Âdem, anneleri Havva. Övünecekleri bir nesepleri varsa Baksınlar suya ve çamura Bu âyetin iniş sebebi şudur: Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), Mekke'nin, fethinden sonra Hazret-i Bilâl'e ezan okumasını emretti. O da Kabe'nin üstüne çıkıp okudu. Güzel konuşan birisi olan Attâb b. Üseyd: ”Babamın ruhunu bugünü görmeden alan Allah'a hamd olsun," dedi. Haris b. Hişam da: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu kargadan başkasını bulamadı mı?" dedi. Ve birbirinizi tanımanız için soy bakımından birbirinizi tanıyasınız da, babalarınızdan başkasına nisbet etmeyesiniz diye milletlere ve kabilelere ayırdık. Babalarla ve kabilelerle öğünmeyin. Soy sopta üstünlük ve farklılık iddia etmeyin. "Millet": Bir tek asla mensup olan büyük topluluk; ”kabile" de, bu topluluktan bir şubedir. Şüphesiz Allah katında en şerefliniz takvaca en ileri olanınızdır. Bu cümle, soy sopla övünmenin niçin yasaklandığını belirtmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Allah katında en şerefli olan, Habeşli bir köle bile olsa, en müttakî olan, Allah'tan en çok korkandır. Eğer öğünecekseniz, takva ile ve Allah'ın fazlu keremi ile öğününüz. Şüphesiz Allah her şeyi bilen, her şeyden haberdar olandır. Sizi ve amellerinizi bilir, iç hallerinizden haberi vardır. Bir hadiste şöyle buyurulmaktadır: ”Şüphesiz Rabbiniz birdir, babanız birdir. Arabın Arap olmayana, Arap olmayanın da Araba, kırmızının siyaha, siyahın kırmızıya üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takvadadır.'" (21) 21- Hadisi, Rasûlüllah'ın Vedâ haccındaki hutbesinin bir kısmıdır. Aslı Buhârî ve Müslim'dedir.

Bedeviler, 'iman ettik' dediler. ”Bedevi", çölde yaşayan insanlardır. Onunla ilgili bilgi, Feth sûresinde geçmişti. Bu âyet Beni Esed Kabilesinden bir grup hakkında nazil olmuştur. Kuraklık yılında Medine'ye gelip, şehadet getirdiler. Rasûlüllah'a: ”Araplar kendileri sana hayvanlarının sırtında geldiler. Biz ise mallarımızı, eşlerimizi ve çocuklarımızı getirdik. Falanların yaptığı gibi seninle savaşmadık..." diyorlardı. Bu sözleriyle doğruluk taslıyorlar ve yaptıklarını Hazret-i Peygamber'in başına kakıyorlardı. Sen onlara cevap olarak de ki: 'İman etmediniz çünkü ”iman", kalp huzuru ile gerçek anlamda Allah'ı ve Rasûlünü tasdiktir. Bu da sizde mevcut değildir. Sizdeki, dil ile söylediğiniz ve savaşı terkten başka bir şey değildir. Ama Müslüman olduk' deyin. Müslüman olmak, ”sulha girmek" demektir. Yanı, siz kendi canınızdan korkarak barışa girdiniz ve boyun eğdiniz. ”İslam"; boyun eğmek, barışa girmek ve şehadet getirmek mânâsındadır. Henüz iman kalplerinize yerleşmedi. Yani kalpleriniz dillerinizle uyuşmamış bir halde iken Müslüman olduk deyiniz. Âyette beklemek anlamında kullanılan ”lemmâ" kelimesi, bu şahısların sonradan iman ettikleri hissini vermektedir. Eğer samimiyetle ve münafıklığı bırakarak Allah'a ve Peygamberine itaat ederseniz, Allah işlerinizden amellerinizin ecrinden hiçbir şeyi eksiltmez. Çünkü Allah itaatkârların kusurlarını çok bağışlayan, çok esirgeyendir. Onlara çok lütufta bulunur. Konuyu iyi araştıran âlimlerin dediklerine göre iman, kalp ile tasdiktir. Dil ile ikrar, imanın cüz'ü ve bir parçası değil, öldüğünde cenaze namazı gibi dünyadaki hükümlerin icrası için şarttır. Çünkü kalp ile tasdik gizli bir şeydir, kimse onu bilemez. Ona mutlaka bir alâmetin bulunması gerekir. Bir kimse kalbi ile tasdik eder de, diliyle ikrar etmezse Allah katında mümindir. Çünkü kalben tasdik mevcuttur. Ama şartı bulunmadığı için dünyaya ait hükümlerde mü'min sayılmaz. Dil ile ikrarı da rükün sayanlara göre ise, ikrarı terkeden Allah katında mü'min sayılmaz ve cehennemde ebedî kalmaktan kurtulamaz. Münafıkların yaptığı gibi diliyle ikrar edip, kalbiyle tasdik etmeyen kişi Allah katında mü'min değilse de, dünyevî hükümlerde mümindir.

Mü'minler ancak, Allah'a ve Rasûlüne iman eden, sonra şüpheye düşmeyen... Yani iman eden sonra iman ettikleri şey konusunda içlerine bir şüphe düşmeyen, tasdik ettikleri kişi hakkında bir ithamda bulunmayan ve hakkın onunla birlikte olduğunu itiraf eden kimselerdir. Âyetteki ”sonra" kelimesi, şüphe etmemenin sadece iman esnasında değil, aynı zamanda ileride de şart olduğunu bildirmek için getirilmiştir. Bu, ”Şüphesiz rabbimiz Allah'tır deyip sonra dosdoğru yolda yürüyenlerin üzerine melekler iner..." (Fussilet: 30) ayetindeki ”sonra" kelimesi gibidir. Ve Allah yolunda bedenî, mâlî ve hac, cihad gibi hem mâlî hem de bedenî olan çeşit çeşit ibadetleri çok yaparak canlarıyla ve mallarıyla savaşanlardır, çalışanlardır. İşte onlar anılan bu güzel özellikleri taşıyanlar, iman iddiasında doğru olanlardır. Başkaları değil.

Ey Rasûlüm Muhammed! Onlara de ki: 'Siz dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz? Yani siz müntesibi olduğunuz dininizi ”iman ettik" diyerek Allah'a mı haber veriyorsunuz? Âyette ”öğretme" kelimesinin kullanılması onların yaptıklarının ne derece çirkin olduğunu göstermek, soru da, onları kınamak ve yaptıklarını reddetmek içindir. Anlam şudur: Allah'a dininizi öğretmeye kalkmayın. Şüphesiz O, bunu bilmektedir, ona hiçbir şey gizli kalmaz. Oysa Allah göklerde ve yerde ne varsa bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.' Sizin haber vermenize muhtaç değildir. Bu cümle, önceki cümleyi te'kid ve ikrardır. Yani Allah'ın, içerisinde onların imanını açıkladıkları zaman gizledikleri küfür de bulunan her şeyi bildiğini fazlasıyla ifade etmesi içindir. Bu ifade ayrıca onların ne kadar cahil olduklarını göstermekte, onların durumlarını gizlemekteki gayretlerini kınamaktadır.

Onlar İslâm'a girmelerini senin başına kakıyorlar. Yani Müslüman oluşlarını sana bir minnet sayıyorlar. Âyet-i kerîmede geçen ”minnet" kelimesi, kesmek anlamındaki ”menn" kelimesinden türemiştir. Bununla kastedilen: İhtiyaç sahiplerinin bir karşılık vermesini beklemeden, onun ihtiyaçlarını kesmek (gidermek) tir. Râğıb şöyle demektedir: ”Minnet, bol nimettir. Bu, iki açıdan söz konusudur: 1- Fiilen olur. O zaman, ”falana minnet etti yani ona bol nimet verdi" denilir. ”...Allah müminlere büyük nimet verdi..." (Âl-i İmrân: 164) âyeti bu anlamdadır. Bu mânâ gerçekte sadece Allah'a hastır. 2- Sözle olur. Bu, insanlar arasında çirkin görülür. Bundan dolayı, ”Minnet (başa kakma) iyiliği yıkar" denilmiştir. Ancak nankörlük yapana söylenirse çirkin görülmez. Nankörlük yapıldığında, minnet iyi olduğu için, ”nankörlük edildiği zaman, minnet (başa kakma) iyi olur" denilmiştir. Bu âyetteki, ”sana minnet ediyorlar (senin başına kakıyorlar)" ifadesinde minnet, onlardan sözledir. Allah'ın onlara minneti ise fiilledir. O da Allah'ın onlara hidayetidir." De ki: 'Müslüman oluşunuzu benim başıma kakmayın. Müslümanlığınızı, bana bir minnet saymayın. Aksine sizi imana erdirdiği için sizin iddianıza göre, ona erdirildiğiniz için Allah sizi minnet altında bırakır. Eğer iman iddianızda doğrıılardansanız... Siz Allah'a karşı minnettarsınız, demektir. Âyetin dizilişinde, o insanlara apaçık bir lütuf vardır. Çünkü onlar, kendilerinin durumunu ”iman" diye adlandırıp, başa kakınca, Allah onun iman olmadığını bildirip, İslâm diye adlandırdı ve: ”Aslında İslâm olan şeyi, iman diyerek senin başına kaktılar," buyurdu. Yani bu, başa kakmaya değer bir şey değildir. Çünkü şer'an bir değeri yoktur, o gibi şeyler nimet sayılmaz. Aksine eğer onların iman iddiaları gerçek olsaydı, ona erdirdiği için, onlar üzerinde Allah'ın minneti söz konusu olurdu.

Şüphesiz Allah göklerin ve yerin görünmeyen sırlarını yani oralarda kullara görünmeyen gizli kalan şeyleri bilir. Allah açıkta ve gizlide bütün yaptıklarınızı hakkıyla görendir. O halde sizin kalplerinizdekiler ona nasıl gizli kalsın? Allah'ın Yardımıyla Hucurât Sûresi'nin tefsiri tamamlandı.

KAF SURESİ Kaf. Bu sûreye ”Kaf denilmiştir. Kafin anlamı konusunda farklı görüşler vardır. Bunlar: İbn Abbas'ın dediğine göre kasemdir, Allah'ın isimlerinden birisidir. Muhammed b. Ka'b'a göre, Allah'ın; kadir, kadir, kadîm, kahir, kahhâr, karîb, kâbıd, kâdî, kudclûs ve kayyımı gibi isimlerinin anahtarı (baş harfi) dır. O zaman mânâ; ”Ben kadirim, kahhârım vb." olur. Kuranın isimlerinden birisidir. Allah'ın kendisi ile yemin ettiği bir kasem edatıdır. Buna göre mânâ: ”Adalette sabit olanın hakkı için" olur. "Ya Muhammed! Şerefli Kur'an'a yemin ederim ki" de. Ya Muhammed! Peygamberlik görevini ifâ üzere dur, emrimize yasağımıza uy, onları öte geçme. Araplar bazen bir kelimeyi kısaltarak harf halinde kullanırlar. Mesela bir şâir şöyle der: Bir kadına: ”Ona kıfî (dur) dedim. O da 'ka' (durdum) dedi." Peşinden gitti anlamındaki kafâ fiilinin müfâale babından emridir. ”Kuranla amel et ve ona uy," demektir. ”Hâ. Mîm" de dedikleri gibi ”İşe ve olana hükmetti," anlamınadır. Bu harf, Kur'an'ı Levhi Mahfuz'da ve mushaflarda yazan kalem hakkı için demektir. Şerefli Kur'an'a yemin olsun ki... Kur'an'a ”mecîd" denilmesinin sebebi, diğer kitaplara karşı şerefli ve üstün olduğu için veya Mecîd olan Allah'ın kelâmı olduğu için ya da, Kur'ân'ın mânâlarını bilen ve içindekilerle amel eden kişi, Allah katında ve insanların nezdinde üstün ve şerefli olduğu içindir. İmam Gazalî rahimehullah şöyle der: ”Mecîd; zâtı şerefli, işleri güzel, ihsan ve keremi bol demektir. Zâtı şerefli olana bir de iş güzelliği eklenince artık o mecîd adını alır. Buna mâcid de denilir ama mecîd daha çok mübalâğaya işaret eder."

Kureyş'in Firavunları ve azgınları olan kâfirler kendilerinden bir uyarıcının gelmiş olmasına şaştılar da: Onların şaşkınlıkları uyarıcının melek cinsinden değil de kendi cinslerinden gelmiş olmasındandır. Yani onlar, o uyarıcı hakkında şüpheye düştüler, hatta şüphe ve tereddütle yetinmeyip, kesin bir şekilde ona muhalefet ettiler ve bunu şaşırtıcı şeylerden saydılar. 'Bu şaşırtıcı bir şey' dediler. Bu ifade, onların şaşkınlıklarının tefsiri ve o şaşkınlığın, inkârın doruk noktasına vardığının ifadesidir. Bu da, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın Kur'an'ı Kerimle uyarıcı olduğuna işarettir. Sanki onlar diyorlar ki: ”Uyarıcının bizden olması, risaletin bizden başkalarına tahsis edilmesi demektir. Uyardığı şeyin her şey öldükten sonra diriltilecek oluşu, onun normal şeklinden çıkması demektir." Bu düşünce, onların cehaletlerinin koyuluğundandır. Çünkü onlar, bir taraftan tanrının taştan olmasını gerekli görürken, diğer taraftan peygamberin insan olmasına şaşırıyorlar! Kainatta bir çok benzeri olduğu halde, öldükten sonra dirilmeyi inkâr ediyorlar. Oysa, gece ve gündüzün, geçmesinden sonra tekrar dönmesi, toprağın kuruduktan sonra tekrar yeşertilmesi, bitki, ağaç ve meyvelerin çıkartılması hep öldükten sonra dirilmeye misâldir.

'Biz öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı (diriltileceğiz)? derler. Yani ölüp de ruhlarımız bedenlerimizden ayrıldığı, bedenlerimizin toprak olup, yeryüzünün toprağından farksız olduğumuz zaman mı diriltilip eski halimize döndürüleceğiz? Bizimle o zamanki hayat arasındaki büyük farklılığa rağmen biz, uyarıcının haber verdiği gibi mi olacağız? Bu âyeti kerimenin başındaki ”hemze" inkâr içindir. ”Biz döndürülmeyiz, diriltilmeyiz," demektir. Bu, (ihtimalden) çok uzak bir dönüştür.' dediler. Buradaki uzaklıktan maksat, vehimden, âdetten, imkândan ve doğruluktan uzak olması olabilir. Yani, bizim toprağımızı diğer topraktan ayırmak mümkün olmadığı için, diriltilme olayı gerçekleşecek değildir, anlamınadır.

Biz toprağın onlardan neleri (yeyip) eksilttiğini muhakkak bilmekteyiz. Bu, onların tekrar dirilmeyi yadırgayıp uzak görmelerini red etmektir. Yani Bizim bunu yapmaya tam anlamıyla gücümüz yeter. Çünkü bilgisi ve lütfü; toprağın, ölülerin cesetlerinden neleri eksilttiğini, onların et ve kemiklerinden neleri yediğini kapsayan birisinin, onları eskiden oldukları gibi diriler olarak tekrar hayata döndüreceği nasıl yadırganıyor? Hayret. Âyeti kerimede: ”Toprağın onları eksilttiği" değil de, ”toprağın onlardan neyi eksilttiği.." denildi. Çünkü toprak, kuyruk kemiğini çürütmez. O insanların bedenleri için tohum gibidir. Bir hadisi şerifte: ”Kuyruk kemiği hariç her insan çürür. İnsan o kemikten yaratılmıştır, tekrar onda birleştirilip diriltilecektir," buyurulmaktadır.0' Bu hadiste, ”kuyruk kemiği" diye terceme ettiğimiz ”acb" kelimesi, sözlükte kuyruğun kökü ve her şeyin sonu anlamındadır. Burada, içinde boşluk olmayan zerre veya hardal tanesi kadar olup, bedenden kalan, çürümeyen kemik anlamında kullanılmıştır. Allah (celle celalühü) insanları tekrar diriltmeyi dilediği zaman bu küçük kemik üzerinde terkib edecektir. Ancak bu ameliye; peygamberlerin, sıddiklerin ve şahitlerin dışındaki insanların bedenleri için söz konusudur. Çünkü onların vücutları, sahih haberlerde belirtildiğine göre çürümez ve bozulmaz. İbn Atıyye: ”Anılan zatların bünyelerinin, toprağın eksilttiği şeylerden korunması, kıyamet günü aynı vücutların dönmesi içindir," der ki bu doğrudur. Bazı usulcüler, diriltilen cesetlerin, öncekilerden farklı olmasının caiz olduğu görüşündedirler. Ancak İbn Atıyye bu görüşe karşı çıkarak şöyle demektedir: ”Bana göre bu görüş, Kur'an'ı Kerim'deki hükmün zahirine aykırıdır. Eğer iade edilen vücut, öncekilerden başkası olursa o zaman; deriler, eller ve ayaklar kâfirler aleyhine nasıl şahitlik edecekler? Bu ve benzeri hükümler, âhirette iade edilecek bedenlerin, dünyadakilerin aynısı olmasını gerektirir. Şeyhu'l-İslâm İbn Hacer'e: ”Cesetler çürüyüp yok olduğunda, Yüce Allah onları iade etmek istediği zaman aynen önceden olduğu gibi mi olacak? Allah önceki bedenleri aynen iade mi eder? Yoksa öncekilerden ayrı bedenler mi yaratır?" diye soruldu. O da şu cevabı verdi: ”Allah'ın iade edeceği bedenler, öncekilerin ta kendisidir, başkası değildir." Doğru olanı işte budur. Bundan başka bir görüş ileri sürenler bana göre hata etmişlerdir, çünkü Kur'an ve hadisin zahirine aykırıdır. Rivayete göre ulemadan bazıları da der ki -bu görüş esas olarak nitelenmektedir-: Gökyüzünden meniye benzer yağmur yağacak ve bundan yeniden dirilme meydana gelecektir. Nitekim dünyadaki yaratılış da hayat denizinden babaların sulblerine, oradan da annelerin rahimlerine inen bir noktadan teşekkül etmiştir. Biliyoruz ki ilk yaratmayı Allahü teâlâ önünde geçmiş hiçbir örnek olmadan sağlamıştır. Onu, dilediği şekilde terkib etmiştir. Son yaratılış da aynen böyle olacaktır. Allahü teâlâ bunu, daha önceden bilindiğinde şüphe olmasa da geçmiş bir örneğe dayanmadan halkedecektir. Yüce Allah âhirerdeki dirilişi, dünya bedeninden kalan ve onun aslı olan kuyruktaki kemik üzerine bina edecektir. Yani âhiretdeki diriliş onun üzerinde terekküp edecektir. "...İlkin sizi O yarattığı gibi yine O'na döneceksiniz." (A'râf: 29) âyetine gelince; bilinmekle birlikte ilk yaratmada olduğu gibi, geçmiş bir örneğin bulunmayışı anlamındadır. Yanımızda (her şeyi) muhafaza eden bir kitap vardır. Çeşitli şeyleri korumada son derece üstün bir kitap, ya da değişmekten korunmuş manasınadır. (2) Maksat: Ya Allah'ın küllî ve cüz'î her şeyi bilmesinin yanında her şeyi kapsayan bir kitap bulunup da istediğini ondan alanın bilgisi ile temsilidir. Ya da her şey onun katında Levh-u Mahfuz'da sabit olması hasebiyle Allah'ın bilgisini tekittir.

Aksine onlar hak kendilerine gelince, onu yalanladılar. Bu ifade, onların geçen rezilliklerini beyan ettikten sonra daha çirkin olan diğer bir rezilliklerinin açıklanmasına geçiştir. O da açık mucizelerle kuvvetlendirilmiş olan peygamberliği yalanlamalarıdır. Bunun öncekine nisbetle daha çirkin oluşu, sabit olan bir şeyi, düşünmeden yalanlamalarıdır. Önceki ise böyle değildir, o bir şaşkınlıktan ibarettir. Onlar hakkı, düşünmeden babalarını taklit ederek, düşündükten sonra da inat ve azgınlıkla yalanladılar. Allahü teâlâ âyeti kerimede, vukuu beklenen hallerde kullanılan ”lemma" edatını getirdi. Böylece kâfirlerin, o hakkı, şanının yüceliğini ve hakikatına şahit oları icazını bile bile sırf kıskançlık ve azgınlık olarak yalanladıklarına işaret etti. Şimdi onlar kararsız bir haldedirler. Kararsız şaşkındırlar, hakkı bulamazlar. Bunudan ötürü Hazret-i Peygamber için bazen ”şâirdir" bazen ”sihirbazdır", bazen ”kâhindir" bazen de ”iftiracıdır" derler. Belirli bir şeyde sebat edemiyorlar. Bu hal, onların açık bir şekilde Hazret-i Peygamber hakkında, zımnen de Kur'an hakkındaki kararsızlıklarıdır. Çünkü Rasûlüllah'ı şairliğe ve benzerlerine nisbet etmeleri, Kur'an sebebiyledir.

Üstlerindeki gökyüzüne bakmadılar mı? Öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenler, her an görüp durdukları şeye, yani Allah'ın âlemi yarat madaki ve yokluktan varlığa çıkarmadaki kudretinin eserine bakmayıp da gafil mi oldular? Onu nasıl bina ettik? Direksiz olarak nasıl yükselttik? Eşsiz bir şekilde nasıl süsledik? Her türlü ayıplardan ve eksiklerden salim olması hasebiyle onun hiç bir gediği yok. Nitekim bir başka âyette ”...(Orada) bir bozukluk görebiliyor musun? (Göremezsin)" (Mülk: 3) buyurulmuştur. Bu, gökyüzünde bir takım kapıların, varlığı gerçeğine ters düşmez, Çünkü onlar ayıp ve eksiklik kabilinden şeyler değillerdir.

Yeryüzünü de döşedik ve ona sabit dağlar koyduk. O dağlarla yeryüzü tesbit edilir. Çünkü dağlar olmasaydı sarsılır, çeşitli yönlere eğilirdi. Orada gönül açan her tür bitkiden çiftler bitirdik. ”...Çeşitli bitkilerden çiftler çıkardık. ” (Tâhâ: 53) âyetinden maksat, birbirine benzemeyen çiftlerdir. ”Behîc"den maksat, meyvelerden, bitkilerden ve ağaçlardan hoş güzel şeyler, demektir. Nitekim bir başka yerde de ”zate behcetin" (Neml: 60) denilmektedir. Behcet, renk güzelliği ve ondaki sürür anlamındadır. Güzelliğinden dolayı neşe duyulan demektir.

(Biz bütün bunları) Rabbine dönen her kulun gönül gözünü açmak ve ibret vermek için (yaptık). Yani bütün bu yaptıklarımızı, Rabbine yönelen, onun yaptıklarının mükemmelliğini düşünen bütün kullarının gönül gözünü açmak ve ibret vermek için yaptık. Bu ifade biçiminde, ”tebsıra" (gönül gözünü açmak) ve ”zikrâ" (ibret vermek) makamına ermenin, ancak ubûdiyyet ve imtisal ile olacağına işaret vardır.

Gökten de insanlar, hayvanlar ve ölü topraklar için hayat olan menfaati bol, bereketli su indirdik de onunla, bu su ile birçok bahçeler ve biçilecek taneler bitirdik. ”Biçilecek" diye terceme ettiğimiz ”hasîd" kelimesi, temel gıda maddesi sayılan ve hasad edilir mahiyette olan buğday, arpa ve benzeri ziraî tanelerdir. Tane kelimesinin özellikle anılması, onun bizatihi gaye oluşundandır.

Kullara rızık olması için, birbiri üzerine binmiş tomurcukları olan... Bu cümle, bitirdik, yetiştirdik anlamlarına gelen ”fe enbetnâ" fiilinin sebebidir. Bu, kula gerekli olan şeylerle faydalanmasının düşünme yoluyla olmasına dikkat çekmektir. Bir şeye ibretle bakmak, ondan rızık olarak faydalanmaktan daha mühimdir. Hurma tomurcuklarının birbirleri üzerine binmesinden maksat, ya gerçek anlamındadır veya ondaki meyve çokluğundan kinayedir. Uzun hurma ağaçları yetiştirdik. Göğe doğru uzanan, yaratılışı insanı hayrete düşüren hurma ağaçları yetiştirdik. Hurma ağacının ”basikât, uzayan" kelimesi ile nitelenmesinin sebebi: Fidanlar ilk dikildiğinde kısa olduğu halde, sonra uzamasıdır. Bu kelimenin, ”yüklü" anlamında kullanılmış olması da muhtemeldir. ”Bahçe" kelimesinin şümulü altına girmesine rağmen, hurma ağacının özellikle anılması onun diğer ağaçlara üstünlüğünü belirtmek içindir. ”Bahçeler" ile ”hurma ağaçları" arasında ”tane" kelimesinin sokulması âyetler arasındaki fasılaları gözetmenin yanısıra, hurma ağacının diğerlerine olan imtiyaz ve istiklâlini kuvvetlendirmek içindir.

Biz bu su ile, ölü bir beldeye hayat verdik. Âyetteki ”ölü" anlamına gelen ”meyten" kelimesi, müennes olan ”heldeten" kelimesinin sıfatı olmasına rağmen, ”beled" ve ”mekân"a itibarla müzekker olarak kullanılmıştır. ”Ölü belde"den maksat, asla hiçbir şey bitmeyen kurak arazidir. Biz orasını ürün veren, çeşitli bitkiler ve çiçekler bitiren bir şekle getirmek suretiyle ihya ettik de, donuk, kurak bir halden canlı, hareketli bir hale geldi. İşte (kabirden çıkış) da böyledir. Sizin kabirlerden dirilmek suretiyle başlayacak hayatınız, işte bu hayat gibidir. Ona aykırı hiç bir şey yoktur. Rivayet edildiğine göre: Allahü teâlâ kırk gece gökyüzünden meni gibi yağmur yağdıracak, bu yağmur toprağa işleyecek ve insanların sinirleri ve kemikleri oluşacak, sonra Allah onlara can katıp toprağın altından çıkaracaktır.

Onlardan, Mekkelilerden önce Nuh kavmi, Ress halkı Ress, Aden'de Semûd'dan sonra yaşayan bir millete ait bir kuyu idi. Onların Alis denilen iyi, dürüst, âdil bir kralları vardı. Anılan kuyu tüm şehri ve çevresindeki kırsal kesimi, oradaki koyun, sığır vb. hayvanların su ihtiyaçlarını karşılıyordu. Çünkü üzerine konulmuş bir çok makaralar, sulama işini üstlenen bir sürü insan ve mermerden yalaklar vardı. Bu yalaklardan birisine insanlar, diğerine binek hayvanları, bir başkasına da sığır ve koyunlar için su doldurulur, gece gündüz sırayla onlardan su içerlerdi. Onların zaten başka suyu yoktu. Kralın ömrü uzadıkça uzadı. Nihayet ölüm gelip çatınca, sureti değişmeden eskisi gibi kalsın diye yağladılar. Onlar, kendilerine karşı iyiliği dokunan birisi öldüğünde böyle yaparlardı. Kralın ölümü bunlara ağır geldi. İşlerinin bozulduğunu görüp hep birden feryadü figana başladılar. Şeytan bunu ganimet bilip, ölümünden günlerce sonra kralın kılığına girdi ve onlara: ”Ben ölmedim, benden sonra ne yapacağınızı görmek için bir süre kayboldum," dedi. Halk buna son derece sevindi. Şeytan has adamlarına kendisi ile onlar arasına bir perde koymalarını emretti. Üzerinde ölümün izinin bilinmemesi için, onlarla perdenin arkasından konuşacağını söyledi. Onu, perdenin arkasına, yemeyen, içmeyen bir put şeklinde diktiler. Halka, ebediyyen ölmeyeceğini ve kendileri için tanrı olduğunu söyledi. Şeytan sürekli o kralın dili ile söylüyordu. İnsanlardan çoğu onu tasdik etti, bir kısmı da yalanladı. Yalanlayan mü'minler azınlıkta idiler. Bunlardan bir öğütçü her konuştuğunda azarlanır ve hakarete maruz kalırdı. Nihayet o puta ibadette birlik oldular. Bunun üzerine Allahü teâlâ onlara bir peygamber gönderdi. Vahiy kendisine uyanıkken değil, uykuda geliyordu. Adı Hanzala b. Safvân idi. Halka, tapındıkları şeklin cansız bir put olup, şeytanın içinde olduğunu. Allah'ın kendilerini yoldan çıkardığını, O'nun yaratıklardan birisinin suretine girmeyeceğini ve kralın Allah'a ortak olamıyacağını haber verdi. Onları, yaptıklarına karşılık azapla tehdit etti, nasihat etti, Allah'ın azabına uğramalarından sakındırmaya çalıştı. Ama dinlemediler, ona eziyet ettiler, düşmanlık yapıp saldırdılar. O ise, onlara va'z ve nasihata devam etti. Nihayet onu ölrürüp kuyuya attılar. İşte bu, onların belâlarına sebep oldu. Suya kanmış bir vaziyette akşamladılar. Ama sabahleyin, suyunu çekilmiş, ipi kopmuş bir vaziyette buldular. Bunun üzerine hepsi feryad ettiler, kadınlar, çocuklar, hayvanlar susuzluktan inlediler. Bir tenesi kalmadan hepsi öldü. Arazilerini yırtıcı hayvanlar kapladı, evlerine tilkiler ve sırtlanlar yerleşti. O güzelim bahçeler dikenler ve yabanî bitkilerle kaplandı. Oralarda, geceleri duyulan cinlerin çan sesleri ve aslan kükremelerinden başka hiçbir ses duyulmuyordu. Kalırından ve azabını gerektiren şeylere devam etmekten Allah'a sığınırız. Bu olay, Mukrî'nin tefsirinden naklen, Tekmil e'de anlatılmaktadır. Ress'in, Yemame yakınlarında ve Azarbeycan'da bir kuyu ya da bir vadi olduğu tarzında da görüşler vardır. Bu konuda, Furkân Sûresinde bir nebze bilgi verilmişti, oraya da bakınız. Ve Semûd (kavmi) de yalanlamıştı.

Âd kavmi, Hûd (aleyhisselâm)'u, Firavun ve kavmi de Mûsa (aleyhisselâm)'yı, ve Lût'un kardeşleri de. yalanladılar. Allahü teâlâ ”kardeş" kelimesi ile, Lût (aleyhisselâm)'un damatlarını ve eniştelerini murâd etmiştir. Dini yönden olmamakla birlikte, nesep açısından ortak oldukları için, kavminin kastedilmiş olması da mümkündür. Atâ der ki: ”Lût (aleyhisselâm)'dan başka bütün peygamberler, kavmi ile birlikte olmuşlardır. Lût ise tek başına kalmıştır."

Eyke halkı. Bunlar, Şuayb (aleyhisselâm)'ın kendilerine peygamber olarak gönderildiği halktır. Medyen'lilerden ayrıldılar. Eyke'de eğleşirlerdi. Eyke, sidr ve erâk bitkilerinin yetiştiği bir vahadır. Daha önce Hicr sûresinde geçmişti. Ve Tübba' kavmi de (yalanladılar.) Tübba', Yemen kralı Hımyerî olup bunların durumları ile ilgili malumat Duhân sûresinde geçti. Bunların hepsi peygamberleri yalanladılar da, yani kendilerine şeriatler getiren peygamberleri yalanladılar. Hepsinin yalanlamakta ittifak ettikleri, öldükten sonra dirilme olayıdn. Tehdidim gerçekleşti. Yani azabım kendilerine gerekli oldu ve indi. ”Tehdit" diye terceme ettiğimiz ”vâid" kelimesi, özellikle serde kullanılır. ”Vaad" ise hem hayırda, hem de serde kullanılabilir. Âyeti kerime Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'i teselli etmektedir. Yani şöyle demektedir: ”Kâfirlerin seni yalanlamalarına üzülme, çünkü sen yalanlanan ilk peygamber değilsin. Her millet peygamberini yalanladı. Önceki peygamberlerin sabrettikleri gibi kâfirlerin ezalarına sen de sabret. Böylece onlar murada erdikleri gibi, sen de erersin." Âyette Mekke'liler de tehdit edilmekte ve sanki şöyle denilmektedir: ”Ey Mekkeliler! Eski ümmetlerin başına gelen azabın benzerinin sizin de başınıza gelmesinden sakının. Allah Rasûlünü yalanlamayın. Çünkü aynı işi yapmak, aynı cezayı hak etmeyi gerektirir."

İlk yaratmada acze mi düştük? Buradaki soru edatı, inkâr içindir. Âyetin mânâsı: İlk defa yaratmayı -ki, o, olmayan bir şeyi ortaya koymaktır- kasdettik de âciz mi kaldık ki, tekrarlamaktan ibaret olan ikinci kez yaratmaktan âciz olduğumuz vehimine kapılmıyor. Hayır, onlar yeni bir yaratmadan şüphe içindeler. Bu, ikinci yaratılışa işarettir. Sanki şöyle dinilmektedir: ”Onlar bizim ilk kez yaratmaya gücümüzün yettiğini inkâr etmiyorlar. Aksine, âdete muhalif olduğu için tekrar yaratmadan şüphe ediyorlar. Çünkü bu dünyada, ölenin tekrar yaratılması şeklinde bir âdet cereyan etmemektedir. Şüphesiz bu, fasit bir benzetmedir.

Yemin olsun, insanı Biz yarattık ve nefsinin kendisine ne vesveseler fısıldadığını biliriz. Nefsin fısıldadığı şey, akla gelendir. Vesvese, gizli ses ve bayağı düşüncedir. Biz ona şah damarından daha yakınız. Biz o insanın durumunu, kendisine şah damarından daha yakın olan birisinden iyi biliriz. Burada Allahü teâlâ bilginin yakınlığını mecazi olarak, zatın yakınlığı ile ifade etti. ”Şah damarı" aşırı derecede yakınlık bildirir. Bu ifade. Arapların yakınlık bildirmek için söyledikleri ”o bana peştamal bağı gibidir" sözüne benzer. Âyette geçen ”habl" kelimesi (ki bu sözlükte ip anlamındadır), şekil açısından ipe benzeyen bir damardır. ”Vendan" da boynun iki tarafını saran önde kalpteki atar damara bağlı olan, kesildiğinde insanın ölümüne yol açan iki damardır. Müfredat'id,: ”Verîd, ciğere ve kalbe bitişen damardır. O halde, ”hi: ona şah damarından daha yakınız" sözü, ruhundan daha yakınız demektir," denilmektedir.

İnsanın sağında ve solunda oturan yani ondan hiç ayrılmayan melekler. ”Kaîd" (Oturan)"kelimesi hem sağındaki, hem de solundaki melek için bir kez kullanılmış, tekrar edilmemiştir. Çünkü sonradan zikredilmiş olan bu kelime, öncekinde de hükmen yar olduğuna delildir. Ayrıca ”kaîd" kelimesinin kalıbı olan ”fail" hem tek hem de müteaddid şeyler için kullanılır. Nitekim bir âyette ”Ve'l-melâiketü hade zâlike zahir: Bunların ardından melekler de yardımcıdır" (Tahrîm: 4) buyurulmuştur. İki melek, onun yaptıklarını yazmaktadırlar. Bu cümlede murad edilen mânâ şudur: O lâtiftir. Bilgisi en gizli şeylere dahi ulaşır. İnsanın konuştuğu ve hakkında lâf ettiği şeyleri alıp yazmakla görevli iki melek, denileni yazacakları zaman, Allah ona yakın olan her şeyden dalia yakındır. Bu izaha göre anlaşılmaktadır ki, Allah'ın ilmi onlara gizli kalan şeylere de şamil olduğu için, bu melekleri kullanmaya muhtaç değildir. Ama meleklerin kulun amellerini zaptedip yazmasında, şahitlerin ortaya çıktığı hesap günü defterlerin arz edilmesinde, kulun durumunu en ince teferruatına kadar Allah'ın muttali olduğunu bilmesinde, kötülüklerden sakınıp iyiliklere yönelmesinde önemli etkisi olacağı için böyle yapmıştır.

O, bir söz söylemeye dursun, mutlaka yanında hazır bir gözcü vardır. İnsanın ağzından çıkan hayır ve şer her sözü gözetip yazan bir gözetici vardır. Eğer söz hayırsa o sağ ehli, şer ise sol ehlidir. Bu gözcü; hayır ve şer, emrolunduğu her şeyi yazmaya hazırdır. İnsan nerede ise onun yanındadır. Melekler, insanın yaptıklarını da yazdıkları hakle sadece ”sözün" anılması, aynı hüküm nassın delâleti ile fiillere de şamil olduğu içindir. Bu meleklerin neleri yazdığı konusunda farklı görüşler vardır. Kimilerine göre hastalık anındaki iniltilerine varıncaya kadar her şeyi yazarlar, kimilerine göre ise sadece sevaba ve günaha ait olanları yazarlar. Doğrusu da bu olsa gerektir.

Sekratü'l-mevt (ölüm sarhoşluğu) gerçekten gelir de... Sarhoşluk, ölümün şiddetinden ve aklı gideren büyük sıkıntısından istiaredir. İleride olacak bir şey haber verilmekle birlikte, vukûunun kesinliği ve yakınlığından dolayı, sanki gelmiş gibi geçmiş zaman sığası kullanılmıştır. (3) Nitekim yaklaşan bir orduyu haber vermek için ”ordu geldi" denilir. Âyette murat edilen şudur: İnsanın aklını alması sebebiyle sarhoşa çeviren Allah'ın kitabı ve Rasûlünün haber verdiği ölümün şiddeti geldi. 3- Âyette ”gelir" diye terceme ettiğimiz kelime, sözlük açısından ”geldi" anlamına gelecek şekilde, geçmiş zaman kipi ile kullanılmıştır. Ama maksat, şimdiki hale delâlettir. (Mütercim) Ölüye, sözle olmasa da lisân-ı halle, ya da melekler derler ki: (Ey insan!) İşte bu, senin öteden beri kaçıp durduğun şeydir. Sen, dünya hayatına olan muhabbetin sebebiyle ölümün sana hiç gelmeyeceğini zannediyordun, (denir.) Nitekim bir âyette: ” ...Daha önce sizin için bir zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz?" (İbrahim: 44) denilmektedir. Bu sözün anlamı, siz bunu ya taşkınlık yaparak, şımararak ve hakkı inkâr ederek, cehaletle dillerinizle, ya da lisân-ı halinizle söylediniz. Çünkü siz, büyük binalar yaptınız, uzun emeller beslediniz. O halden bu hale geçeceğinizi hiç aklınızdan geçilmediniz. Sanki yararlanıp durduğunuz dünya lezzetlerinden sizi ayıracak bir sonun gelmeyeceğini zannettiniz. Âyet-i kerimede hitap, ölüm gelip çatan her insanadır. Çünkü yaratılışı gereği her fert ölümden kaçar. Keşşaf Tefsirinde, âyetteki işaret zamirinin ”hakka" işaret, hitabın da fâcire olması caiz kabul edilmiştir. Zahir olan da budur. Çünkü söz fâcirler hakkındadır.

Sûr'a da üfürülür. O, ikinci üfleyiştir. Diriltilme üfleyişidir. Üfleyen de İsrafil (aleyhisselâm)'dir. Daha önce sûr konusunda bilgi verildi. İşte bu üfleme vakti, dünyada vâki olan tehdidin gerçekleştiği geleceği vaadolunan gündür. ”Vaîd", tehdit veya tehdidin tahakkuk ettiği gündür ki, o da vaadedilen azaptan ibarettir. O gün, tehdit olduğu gibi, vaadin de gerçekleşme günü olmasına rağmen, sadece tehdidin zikredilmesi, onun korkutuculuğundan dolayıdır. Bundan dolayı kâfirlerin durumlarının anlatılmasına başlandı.

İyi ve kötü herkes, yanında bir sürücü ve bir şahit (olan iki melekle) birlikte gelir. Yani yanında iki melek vardır. Birisi onu mahşere sevkeder, diğeri de bildiği hayır ve şerre tanıklık eder.. Keşfü'l-Esrâr'da şöyle denilmektedir: ”Kâfiri sevkeden, cehenneme sürükler ve şahidi de günahına şahitlik eder. Mümini sevkeden de cennete sevkeden Şahidi de onun tâatine tanıklık eder. ” İnsanların amellerini yazan meleklerin burada ”sürücü ve şahit" diye nitelenen melekler mi, yoksa başkaları mı, ya da onunla birlikte her iki özelliği taşıyan bir melek mi bulunduğu konusunda farklı görüşler vardır. Sanki kişi ile birlikte onu sürükleyen, lehine ve aleyhine şahitlik eden bir melek vardır.

Şüphesiz sen bundan gaflette idin; Gaflet, insanın, işlerin gerçeğini anlamasına engel olan haldir. Müfredatta: ”Gaflet, az bilmek ve dikkatsizlikten kaynaklanan, yanılmadır," denilmektedir. Bu durumda âyette murad edilen mânâ şudur: ”Kıyamet günü veya dirilme günü ya da hesaba çekilme günü insana denilir ki: Ey İnsan! Sen dünyada iken bugünden ve sıkıntılarından gaflette idin." Fethu'r-Rahman'da: ”Bugün başına gelenlerden gaflette idin," anlamında olduğu söylenir. İbn Abbas (radıyallahü anh) ise: ”Küfrün sonucundan gaflette idin," şeklinde izah etmiştir. Biz senden gözünün üzerindeki basiretini bağlayan perdeni kaldırdık. Buradaki perdeden maksat, âhirete ait şeyleri örten örtüdür. O da gaflet, duyu organları ile hissedilen şeylere düşkünlük ve onlara pek dikkat etmemektir. Müfredatta ”perde" diye terceme ettiğimiz, ”ğıtâ" kelimesinin aslında bir şeyin üstüne örtülen örtü olduğu, burada cehalet anlamında kullanıldığı söylenmektedir. Kevâşî adındaki eserde ise ” ğıtâ"nın, kabir anlamında olduğu, âyetten maksadın, kişinin oradan çıkarılması olduğu ifade edilir. Bu gün artık gözün keskindir. Dünyada iken varlığını uzak gördüğün ve inkâr ettiğin şeyi görürsün. Çünkü önündeki engel kalkmıştır. Ama bu artık fayda vermez. Bu, şu âyette ifade edilen şeye benzer: ”Onlar bize gelecekleri gün ne kadar da iyi işitip, iyi görürler." (Meryem: 38) Aslında ”hadîd" kelimesinin fiili, bıçağı keskinleştirmek anlamındadır. Ama, yaratılıştan kendi kendine hünerli olan şeyler için de kullanılır. Meselâ bakışı keskin, anlayışı keskin, görüşü keskin, dili keskin vb. denilir. Âyette şuna işaret edilmektedir: İnsanoğlu, her ne kadar gayb ve şehadet âlemlerinden yaratılmışsa da başlangıçta ona galip olanı şehadet âlemidir. O, duyuların algıladığı âlemdir. Görünen organlarıyla, hissedilebilen çeşitli şeyleri algılar. O, gayb âlemini idrakten uzaktır. Bir kısım insanlar var ki, Allah onların gönül gözlerindeki örtüyü açar, onların basiretlerini keskinleştirir. Kendilerine yarayan şeyleri görürler, zararlı olanlardan uzak dururlar. İşte onlar saadete eren müminlerdir. Allah, bir kısım insanların gönül gözündeki perdeyi ise artık imanın fayda vermeyeceği kıyamet gününde kaldırır. Onlar da bedbaht kâfirlerdir.

Onun yoldaşı: Onun için takdir edilen şeytan, kendisine işaret ederek: 'İşte yanımda olan şey hazırdır' der. Yani bu benim yanımda, gücüm ve kudretimde olan şey, cehennem için hazırdır. Onu sapıtmak ve kandırmak suretiyle cehennem için hazırladım, der. Âyet bir de şu şekilde yorumlanmıştır: Yukarıda anlatılan kişiyi gözetlemekle görevli olan melek, onun amel defterindeki olan şeyi işaret ederek; ”Bu, benim yanımda yazılı olan şey arzedilmeye hazırdır," der. Eğer kul, iman ve cennet ehlindense, onun iyiliklerinin yazılı olduğu defteri getirilir. Çünkü günahları silinmiştir. Ama eğer küfür ve cehennem ehlindense, günahlarının yazılı olduğu defter getirilir. Çünkü onun da iyilikleri, küfrü sebebiyle boşa gitmiştir. O halde, aklı olana düşen, her yerde ve her zamanda şeytana uymamak, onun kandırmasına iltifat etmemektir. Çünkü o, cehenneme ve cebbar olan Allah'ın kahrına çağırır.

(O iki meleğe): 'Haydi, olabildiğince inat eden, nimeti ve nimet vereni inkârda çok ileri giden, tek Allah inancını inkâr eden, imandan yüzce viren kâfiri... Buradaki kâfirden muradın, başkalarını küfre sevkeden her kâfirin olması da muhtemeldir. İnat edenden maksat, hakka karşı inat edendir. O hakkı bilir ama inkâr eder. İnat, küfürden daha çirkindir. Katâde: ”inatçı" nın tâatten sapan olduğunu söyler. Süddî de; bu kelimenin boğazı kapatan bir kemik anlamına gelen ”aned" kelimesinden türeme olduğu veya elindeki ile kibirlenen anlamına geldiğini söyler. Nitekim ”Aynu'l-Meâni" isimli eserde böyle belirtilmiştir. Müfredat ta da, inatçıdan maksadın yanmdakini beğenen ve onunla övünen kişi olduğu, söylenir. Aynı kökten türeyen ”anûd" da bile bile haktan sapan, onu reddeden anlamındadır. Hayra bütün gücüyle engel olan, mala ait zekât ve benzeri farz olan hakları vermez. Çünkü o kâfir, küfür ve inatçılığa alıştığı gibi, şerre ve cimriliğe de alışmıştır. Âyetin, hayrın ehline ulaşmasını engellediği için hayır cinsinin tümüne mani olan, şeklinde anlaşılabileceği de söylenmektedir. Buradaki ”hayr"m İslâm olduğu görüşü de vardır. Azgın, yani haddi aşan, hakkı engelleyen ve hak ehline düşman olan zalim, şüpheci her kâfiri cehenneme atın. Bu, ya sürücü ve şahit olan iki meleğe ya cehennemde görevli iki meleğe ya her iki özelliği taşıyan bir meleğe veya cehennemin bekçisi olan Hazin'e hitaptır. Allah ve dini hakkında şüphe eden,

(O iki meleğe): 'Haydi, olabildiğince inat eden, nimeti ve nimet vereni inkârda çok ileri giden, tek Allah inancını inkâr eden, imandan yüzce viren kâfiri... Buradaki kâfirden muradın, başkalarını küfre sevkeden her kâfirin olması da muhtemeldir. İnat edenden maksat, hakka karşı inat edendir. O hakkı bilir ama inkâr eder. İnat, küfürden daha çirkindir. Katâde: ”inatçı" nın tâatten sapan olduğunu söyler. Süddî de; bu kelimenin boğazı kapatan bir kemik anlamına gelen ”aned" kelimesinden türeme olduğu veya elindeki ile kibirlenen anlamına geldiğini söyler. Nitekim ”Aynu'l-Meâni" isimli eserde böyle belirtilmiştir. Müfredat ta da, inatçıdan maksadın yanmdakini beğenen ve onunla övünen kişi olduğu, söylenir. Aynı kökten türeyen ”anûd" da bile bile haktan sapan, onu reddeden anlamındadır. Hayra bütün gücüyle engel olan, mala ait zekât ve benzeri farz olan hakları vermez. Çünkü o kâfir, küfür ve inatçılığa alıştığı gibi, şerre ve cimriliğe de alışmıştır. Âyetin, hayrın ehline ulaşmasını engellediği için hayır cinsinin tümüne mani olan, şeklinde anlaşılabileceği de söylenmektedir. Buradaki ”hayr"m İslâm olduğu görüşü de vardır. Azgın, yani haddi aşan, hakkı engelleyen ve hak ehline düşman olan zalim, şüpheci her kâfiri cehenneme atın. Bu, ya sürücü ve şahit olan iki meleğe ya cehennemde görevli iki meleğe ya her iki özelliği taşıyan bir meleğe veya cehennemin bekçisi olan Hazin'e hitaptır. Allah ve dini hakkında şüphe eden,

Allah'la birlikte başka ilâh edinen (o kâfiri) ikiniz birden en çetin azabın içine atın,' denilir. Âyeti kerimelerde ”ikiniz birden atınız" anlamındaki kelime te'kid için tekrarlanmıştır. Söz konusu emrin başındaki ”fa" harfi de cehenneme atmaya sebebin, kâfirin anılan özellikleri olduğunu bildirmektedir. Bir hadisi şerifte şöyle buyurulmaktadır: ”İnsanlar hesabı beklerken, Allah ateşten bir boyun gönderir. O dile gelip şöyle der: Ben üç kimseyi cehenneme atmakla emrolundum: Bunlar Allah'la birlikte başka ilâha duâ eden, haksız yere adam öldüren ve her inatçı kişidir. Kuşun tane topladığı gibi onları insanlar arasından toplar sonra cehenneme atarını." (4) 4-Benzeri bir metinle, Ahmed b. Hanbel Müsnedindc rivayet etmiştir. Bkz. Muhtasaru Tefsiri İbn Kesir, 3/ 375.

Onun arkadaşı (şeytan): Yani, kâfir için hazırlanan şeytan 'Ey Rabbimiz! Onu ben azdırmadım. Onu, haddi aşmak olan azgınlığa ben düşünmedim. Fakat kendisi koyu bir sapıklık içindeydi' der. O, haktan uzaktadır, içerisinde olduğu dalâletten geri dönmez. Ben ona sadece kandırmak ve sapıklığa çağırmak suretiyle yardım ettim, ama zorlamadım, der. Şu âyeti kerime de bu kabildendir: ”...Zaten benim size karşı bir gücüm yoktu. Ben sadece sizi (inkâra) çağırdım. Sizde benim davetime hemen koştunuz. (der)" (İbrahim: 22) Şeytanın böyle demesine sebep şudur: Onun saptırması, ancak itikadı bozuk, kötülüğe meyyal, hak yoldan ayrılmış kimselere etki eder.

(O zaman) Allahü teâlâ şöyle buyurur: Sanki bu, yukarıdaki konuşmalar üzerine, Allahü teâlâ insana ve dünyada kendisi için takdir edilen şeytana ne dedi? şeklinde varid olacak bir soruya cevaptır. 'Benim huzurumda çekişmeyin. Yani hesap ve ceza yerinde çekişmeyiniz, çünkü bunun hiçbir faydası yoktur. Bazı âlimler bu hitabın, kâfirler hakkında olduğunu söylerler. ”Sonra şüphesiz siz de kıyamet gününde Rabbin iz in huzurunda çekişeceksiniz." (Turner. 3 l) âyetine gelince, bunun içlerindeki zalimle, mü'minler hakkındadır. Çünkü zalim hakkındaki davalaşma dinlenir. Bu davalaşma, mevkıfte (âhiretteki bekleme yeri) dir. ”Cehennem ehli mutlaka tartışır."(SM: 64) âyetinde söz konusu olan çekişme ise cehennemde olacaktır. Bu tefsirlerle âyetler arasındaki uygunluk, açığa çıkmış olmaktadır. Ben size önceden tehdit göndermiştim.' Kazanç ve mükellefiyet dünyasındaki azgınlıklarınız hakkında, kitaplarımla ve elçilerimin dileri ile tehdidimi, uyarımı göndermiştim. Bana karşı kullanabileceğiniz hiç bir hüccet bırakmadım. Ama siz, içinde bulunduğunuz bâtıl mazeretleri sebep göstererek o azgınlıktan kurtulmayı istemediniz. Sizi önceden tehdit ettiğimi, biliyorsunuz. Çünkü ben şeytana: ”Cehennemi seninle ve onlardan sana uyanlarla dolduracağım." (sâd: 85) demiştim. Çünkü siz haktan yüz çevirip, ona uydunuz. O halde, şu anda çekişmenizde bir mânâ yok.

Benim yanımda söz değiştirilmez. Yani Benim mükâfat ve ceza konusundaki vaadlerim değişmez. Şu anda ortaya çıkan her şey, Benim ezelde takdir ettiğimdir. Onu değiştirecek kimse yoktur. Bazı günahkârları, gerektirici sebeplerden ötürü affetmem değiştirmek değildir. Çünkü, affa delâlet eden şeyler, tehdidin bazı kişilere tahsis edildiğine işaret eder. Kâfirler hakkında ise, affı gerektirecek bir gerekçe yoktur. Genel anlamda tehdit onlar hakkındadır. Celâl ed-Devvânî, Azud şerhinde şöyle der: ”Bazı âlimler derler ki: Vaad konusunda değil ama, tehdit konusunda Allah'ın vadine muhalefeti caizdir. Şu hadis de bu konuda vârid olmuştur: ”Kim birisinin ameline karşılık mükâfat vaadederse onu yerine getirir. Ama kim birisinin ameline ceza va adederse o, muhayyerdir, isterse cezalandırır, isterse affeder." Araplar, kötü bir şeyi, bir cezayı vaadedip de onu yapmamayı sözünde durmamak saymaz ve ayıplamaz. Aksine bunu kerem ve üstünlük kabul eder. Sözde durmamak, ancak bir hayır vaadedip sonra onu yapmamakta söz konusudur. Nitekim bir şâir şöyle demiştir: Ben bir şey vaadetsem veya tehditte bulunsam Tehdidimden vaz geçer, vaadimi yerine getiririm. Yahya b. Muaz'ın bu konudaki şu sözleri ne kadar güzel: ”Vaad de, tehdit de haktır. Vaad, kulların Allah üzerinde haklarıdır. Yaptıkları zaman onlara vermeyi tekeffül etmiştir. Sözünde durmaya Allah'tan daha lâyık kim vardır? Tehdit (vaîd) ise, Allah'ın kulları üzerinde hakkıdır. Cenab-ı Hak: 'Böyle yapmayın, aksi halde size azap ederim' buyurmuş, kullar da onu yapmışlardır. Artık Allah dilerse affeder, dilerse cezalandırır. Çünkü bu O'nun hakkıdır. Allah için evlâ olanı da af ve keremdir. Zira O, çok bağışlayıcı, çok merhamet sahibidir. Ama Allahü teâlâ kendisine şirk koşulmasını affetmez. Bu yüzden müşrikler hakkındaki tehdidini yerine getirir. Bunun dışındakilerden dilediğini bağışlar. O'nun (günahkâr) mü'minler hakkındaki tehdidine muhalefet etmesi caizdir. Ben kullara asla zulmedici değilim.' Onlar tarafından işlenmiş günah olmadan azap edici değilim. Ehl-i sünnetçe kabul edilen kaideye göre kullara, hiç günah işlemeden azap etmek bile, zulüm sayılmadığı halde, burada ”zallâm: Çok zulmedici değildir" ifadesinin kullanılması; Allah'tan zulüm sudûrunun imkânsız olduğunu tasvirle, onun zulmetmekten ne kadar münez-"zeh olduğunu belirtmek içindir. Allah Teâla mutlak olarak zulümden münezzehtir. Bir kudsi hadiste Cenab-ı Hak şöyle buyurur: ”Ben zulmü kendime de, kullarıma da haram ettim. Birbirinize zulmetmeyiniz..."(5)

O gün Ey Rasûlüm Muhammed! Kavmine ve kendilerine bildirilebilecek herkese bildir. Azametimiz sebebiyle, azap yeri ve âsiler için Allah'ın zindanı olan cehenneme: 'Doldun mu?' deriz. Yani sana atılanlarla doldun mu? Ve vaadettiğimi yerine getirdin mi? deriz. Bu vaad: ”Şüphesiz cehennemi dolduracağım" (Sâd: 85) âyeti ve: ”Sizden her birinizi dolduracak kadar cemaat vardır." (6) hadisidir. Allahü teâlâ 'nın cehenneme karşı olan bu sorusu; haberini tasdik, vaadini gerçekleştirmek, azabına müstehak olanları üzmek ve tüm kullarım uyarmak içindir. 6- Bu, Buhârî ve Müslim'in Ebû Hureyre'den merfu olarak rivayet ettikleri hadisin sonudur. Baş tarafı şu şekildedir: ”Cennet ve cehennem tartıştılar. Cehennem: ”Ben kibirlenen, büyüklenenler için seçildim" dedi. Cennet: ”Bana ne oluyor ki, hep insanların zayıf ve düşkünleri giriyor?" dedi. Bunun üzerine Allahü teâlâ cennete: ”Sen benim rahmetimsin, seninle kullarımdan dilediğime merhamet ederim." Cehenneme de: ”Sen de azahımsın. Dilediğim kullarıma da seninle azabederim. Sizlerden her birinizi dolduracak kadar cemaat var," buyurdu. Bkz. ed-Dürrul-Mensûr, 6/107. O da: 'Daha var mı?' der. Cehennem kendisine sorulan suale karşılık, teeddüben cevap vererek insanlardan ve cinlerden azaba müstehak daha fazlası var mı? der. Bu âyette geçen sual ve cevabın hakîki mi yoksa temsilî mi olduğu konusunda âlimler ihtilâf etmiştir. Muhtar olan görüşe göre, bu konuşma hakikaten varid olacaktır. Allahü teâlâ insan uzuvlarını konuşturduğu gibi cehennemi de konuşturur. Çünkü Allahü teâlâ her şeye kadirdir. Âhirete ait işlerin tümü veya büyük çoğunluğu, dünyada alışılan, bilinen işlerden değildir. Hadisi şerifler, bu konuşmanın hakikaten vaki olacağına işaret etmektedir. O halde, mecaza yönelmeye gerek yoktur. Nitekim rivayet edildiğine göre; cehennem mahşer günü insanlara doğru kükreyecek, hücum edecek, melekler zincirlerle çekecek, mü'minlere: ”Ey mü'min çabuk geç, senin nurun ateşimi söndürdü," diyecektir. Bütün bunlar onun gerçek hayatının varlığına ve idrakine delâlet etmektedir. Çünkü mutlak anlamda cansızların gerçekte böyle hayatı vardır. Garip fiiller ve acaip hallere şamil olan dünya ve âhiretin nasıl olmasın? Nitekim âyet-i kerimede: ” ...Âhiret yurduna gelince, iste asıl hayat odur." (Ankebût: 64) buyurulmaktadır. Kimi âlimler, buradaki sual ve cevabın, cehennemin halinden korkutmak için temsil ve hayalî olarak varid olduğunu söylemektedirler. Yani maksat, mânâyı kalpte tasvir etmek ve uyarmaktır. Eğer cehennem konuşacak olsaydı böyle derdi. Onun hali, konuşmaya işaret eder. Cehennem o genişliğine, kenarları arasındaki o uzun mesafeye rağmen, insanlar ve cinler grup grup içine atılırlar da orası dolacak hale gelir. Öyle ki artık daha fazla şey alamaz. Burada cehennem tarafından ”daha var mı?" şeklinde yöneltilen soru, ziyadeliği nefy ve hükmü takrîr anlamındadır. Yani ”benim yanımda daha fazlasını alacak yer var mı?" demek, ”Artık doldum, senin vaadin yerine geldi, bir iğneyi bile almayacak hale geldim," demektir. Temsilî mânâ dolmaktır. Şu âyette ifade edilen mânâya benzer: ”Sen insanlara beni ve annemi iki tanrı edininiz dedin mi?.." (Mâide: 116) Buradaki sora, bilinmeyeni öğrenmeye yönelik değil, bilineni tasdik ettirmek içindir. Mekke fethi günü Hazret-i Peygamberin şu sorusu da bu kabildendir: ”Akü bize ev mi bıraktı ki?" Yani bize ev bırakmadı. Cehennemin ”daha var mı" sualinin şu anlama gelmesi de muhtemeldir: Kâfirlere ve âsîlere olan öfkesinden dolayı sanki onların artmasını çoğalmasını istemektedir. Sualin, gerçek anlamda sayının artmasını istemek mânâsında olması da muhtemeldir. Çünkü ona atılanlar, denize atılan yüzük gibidir. Ayrıca şu anlam da muhtemeldir: Cehennem o kadar geniştir ki oraya girecek olan herkes girer de hala boş yer kalır. Bu son mânâların; ”Şüphesiz ben cehennemi dolduracağım." (Sâd: 85) âyeti ile çeliştiği söylenirse şu cevabı veririz: Hadis-i şerifte şöyle buyurulmaktadır: ”Cehenneme (insanlar) atılmaya devam eder. O ise: Cebbar, ayağını alıncaya kadar daha var mı? der. (7) Nihayet cehennemin tabakaları birbirleri üstüne dürülür."(8) Yani dolar da tartışma sona erer. Hadisin başka bir rivayetinde ”İzzetin Rabbi ve arşın Rabbi oraya ayak basınca izzetin hakkı için yeter, yeter der. ” Ebû Hureyre'den rivayet edilen başka bir rivayet de şu şekildedir: ”Cennet ve cehennem tartıştılar. Cehennem: 'Ben kibirlenen büyüklenenler için seçildim.' Cennet de: 'Bana ne oluyor? Bana girenler sadece zayıflar ve düşkünler,' der. Bunun üzerine Allahü teâlâ cennete: 'Şüphesiz sen Benim rahmetimsin. Ben seninle, kullarımdan dilediklerime rahmet ederim,.' Cehenneme de: 'Sen Benim azabımsın. Seninle dilediğim kullarıma azap ederim. Sizden herbirinizi dolduracak kadar cemaat vardır,' buyurur. Cehennemlikler oraya atılırlar. Cehennem: 'Daha var mı?' der. Allahü teâlâ oraya ayağını koyunca da 'Yeter, yeter,' der. Artık dolmuş ve tabakaları birbirleri üzerine durulmuştur. Allah kullarından hiçbirisine zulmetmez. Allahü teâlâ cennet için yeniden yaratır."(9) 7- İbnü'l-Esîr, Nihâye'de (1/235) buradaki Cebbarın meşhur tevilinin Allah olduğunu söyler. (Mütercim.) 8- Buhârî, Müslim, Ahmet b. Hanbel ve Tirmizî, Enes'ten merfû olarak rivayet etmişlerdir. Bkz. ed-Dürrü'l-Mensûr, 6/107. 9- Buhârî, Müslim, ve Beyhakî rivayet etmişlerdir. Hadis ve kaynakları daha önce geçti. Bkz. Muhtasaru Tefsiri İbn Kesîr, 3/376.

Cennet, takva sahiplerine yaklaştırılmıştır. Küfürden ve günahlardan sakınanlara cennet yaklaştırılmıştır. Onlar mahşer yerinden seyrederler. Cennetteki çeşit çeşit güzellikleri görürler ve oraya girip, onlardan yararlanmaya heveslenirler. (Onlara) uzak değildir. Yani yer olarak uzak değildir. Oraya girmeden bakarlar.

İşte size vaadolunan bu, yani meleklerin dilleri ile; o takva sahibi kullara: ”Şu görünen cennet" veya ”şu sevap" sizin dünyada iken Allah'a itaatınıza karşılık olarak vadolunan şeydir denilir. Allah'a yönelen, yani Allah'a dönene... Âyetteki ”evvâh"; 1- Şirkten tevhide, 2- İsyandan itaate, 3- Halktan Hakka dönendir. İbn Ömer (radıyallahü anh) ”evvâb' ın bir yere oturunca istiğfar etmeden kalkmayan" olduğunu söyler. Müfredatta: ”Evvâb"; hayırlar işleyip isyanı terketmek suretiyle Allah'a dönendir. Bundan dolayı tevbeye ”evbe" denilmiştir. (O'nun emirlerine) riayet eden, ona ettiği tevbeyi bozmayan, ahdini terketmeyen

görmediği halde Rahmân'dan korkan... Âyet-i kerîmede geçen ”haşyet" kelimesi, içerisine tazîm karışan korkudur. Aynü'l-Meânide haşyet, kalbin, günahı ve gereği olan azabı anıp ürpermesi, denilmektedir. "Görmediği halde" sözünün iki mânâya ihtimali vardır: 1- Cezasını görmediği halde O'ndan korkar, 2- Allahü teâlâ tüm gözlerden gaiptir, O'nu kimse göremez. Ve Allah'a yönelmiş bir kalple gelenlere mahsustur. Yönelmek, mükellefin özelliği olmakla birlikte, kalp onunla nitelenmiştir. Buna sebep esas olarak onun Allah'a yönelmesi muteber olduğu içindir. Yani kalben olmadıkça Allah'a yönelmek ve dönmek muteber değildir. Buradaki yönelmekten maksat, sevdiği ve razı olduğu şeylerle Allah'a dönmektir. et-Te'vîlâtü'n-Necmiyye isimli eserde bu cümle: ”Allah'tan başka her şeyden yüzçevirerek, tümüyle Rabbine dönüp yönelen kalple" şeklinde tefsir edilmiştir.

Oraya selâmetle girin. Onlara: ”Azaptan, nimetin zevalinden ve cezanın gelmesinden salim bir halde oraya girin" denilir. Ya da mânâ: ”Allah ve melekleri tarafından bir selâmla" şeklindedir. İşte bu, (cennette) ebedîlik ve cennette kalmak günüdür. Çünkü onun sonu yoktur.

Orada kendileri için diledikleri her şey vardır. Hikmet gereği yasak edilen şeylerin dışında -ki o livata ve benzeri dünyada çirkin görülen her şeydir. Daha önce geçtiği üzere Allahü teâlâ cennet ehlini yasak ve imkânsız isteklerden koruduğu için onları dilemezler- ne olursa olsun diledikleri her türlü şey vardır. Katımızda daha da fazlası vardır. Yani onların isteyeceklerinden daha fazla şeyler de var. O nimet, onların akıllarına gelmez ve diledikleri şeyler altına girmez. Hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın duymadığı, hiçbir beşerin gönlünden geçmeyen çeşit çeşit nimetler vardır. Onlar, Allah'tan isterler. İstekleri bitince, Allah diledikleri her şeyi verir. Sonra da onların istemedikleri ve arzularının ulaşmadığı şeyleri ilâve eder. Çeşitli yollardan gelen rivayetlerde, bu ilâvenin Allah'ın cemaline bakmak olduğu bildirilmektedir. Kurtubî şöyle der: ”Tercihe şayan görüşe göre buradaki ilâve, Allahü teâlâ 'nın cemaline bakmaktır. Cennet ehli her cuma günü toplanırlar. Ne isterlerse hepsi kendilerine verilir ve Allahü teâlâ onlara görünür." Bir hadiste de: ”Şüphesiz cennette hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın duymadığı ve hiçbir beşerin gönlünden geçmeyen şeyler vardır,"(lü) buyurulmaktadır.

Onlardan önce, yani senin kavmin olan Mekke kâfirlerinden önce, peygamberlerini yalanlayan kendilerinden daha güçlü olan ve memleketleri delik deşik eden nice kavimleri helak ettik. Bir başka âyette de: ”Vadide taşlar yontan Semûd kavmine..." (Fecr: 9) buyurulmaktadır. O beldeleri istila ettiler, halklarını hakimiyetleri altına alıp küçük düşürdüler. Oralarda hakimiyet kurdular. Ya da âyette murad edilen mânâ, yeryüzünde tam anlamıyla dolaşıp durdular, şeklindedir. Kurtuluş var mı? Yani kaçacak yer var mı? Onlar memleketlerde: ”Ölümden veya Allah'ın emir ve azabından kaçıp kurtulacak yer var mı?" diyerek dolaşıp durdular.

Şüphesiz bunda yani onların anlatılan kıssalarında veya bu surede anlatılan ibretlerde, haberlerde ve ülkelerin helak edilmesinde aklı olan yani gördüklerinin aslını anlayacağı ve gerektiği şekilde düşüneceği aklı selim sahibi olanlar için bir öğüt vardır. Şüphesiz bu akla sahip olan kişi, onların yıkılış ve haraboluş sebebinin küfür olduğunu bilir ve eskilerin eserlerini görüvermekle fazlaca düşünmeye ihtiyaç duymadan, küfürden uzak durur. Râğıb: ”İnsan kalbinin, bu isimle isimlendirilme sebebinin, onun çok hareket etmesi olduğunu, kalbin, ruh, ilim, şecaat ve daha başka anlamlan bulunduğunu burada da ilim ve anlayış mânâsına olduğunu" söyler. İbn Abbas (radıyallahü anh) bu âyette geçen ”kalb" kelimesini, ”akıl" la izah etmiştir. Çünkü akıl, kalbin kuvvetlerinden ve onun hizmetçilerinden birisidir. Veya hazır bir vaziyette kulak veren için bir öğüt vardır. Yani kendisine okunan vahye kulak veren. Çünkü bunu yapan, meseleyi tam olarak kavrar ve küfre götüren şeylerden sakınır. Onlar vahyin mânâlarını anlamak için zihnen hazır bir vaziyette, ona kulak verir.

Şüphesiz Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri, çeşitli yaratıkları altı günde yarattık. Yani yeri iki günde, menfaatlerini iki günde, gökleri de iki günde yarattık. Aslında Allah dileseydi bütün bunları göz açıp kapamadan daha kısa bir zamanda yaratırdı. Ama bununla bizim teenî üzere olmamız için bir yol çizdi. Çünkü şu altı yerin dışında acele etmek şeytandandır: 1- Vakit girdiği zaman namazı kılmak, 2- Hazır olduğu zaman cenazeyi defnetmek, 3- Vakti geldiğinde kızı gelin etmek. 4- Vadesi dolduğunda borcu ödemek. 5- Gelen misafire yemek ikram etmek. 6- Günah işlediğinde acele tevbe etmek. Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı. Çünkü yorgunluk olsaydı, zaaf olacaktı. Zaaf olsaydı, işler bozulacaktı. Bu da işlerin meydana gelmesi ve tam tasarruf konusunda istediğimizin aksine şeyler olmasını gerektirir. Bu âyet-i kerimenin bir benzeri de şu âyettir: ”Onlar, gökleri ve yeri yaratan, onları yaratmaktan dolayı yorulmayan Allah'ın ölüleri diriltmeye de muktedir olduğunu düşünmezler mi?" (Ahkâf: 33) Bu âyetten sonra gelen kısım da buna işaret eder

Onların dediklerine sabret. Allah'ın bu sözü de buna işaret eder. Bu sözün anlamı şudur: Müşriklerin, inkâra ve yadırgamaya dayanan, öldükten sonra dirilme konusundaki bâtıl sözlerine sabret. Çünkü bu anlatılanları yorulmadan yapan Allah, onları tekrar diriltmeye ve onlardan intikam almaya da muktedirdir. Yahut da âyetten maksat. Yahudilerin küfür ve benzeri sözlerine sabret, demektir. Bu âyette, cahillerin söyledikleri her türlü kötü şeylere karşı sabırla nefislerin terbiye edilmesine; zikir, tesbîhât ve tahmîdlere devamla kötü sıfatlardan temizlenmesinin gereğine işaret vardır. Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce... Bunlar sabah ve ikindi vakitleridir. Bu vakitlerin fazileti meşhurdur. Bu zamanki tesbihin mutena bir yeri vardır. Tâhâ sûresinde: ”...Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et..." (Tâhâ: 130) buyuru im ustur. Çünkü doğmak güneşe has olduğu gibi, batmak da ona hastır. Rabbini hamd ile tesbih et. O'na olması mümkün her türlü aczden, verdiği haberlerde -öldükten sonra dirilme konusundaki he herleri de bu cümledendir- sözünde durmamaktan, O'nu bir şeye benzetmeyi gerektirecek şekilde nitelemekten tenzih et. Bunu yaparken de nimet olarak verdiği şeylere hamdet.

Gecenin bir kısmında... Büyüklerden bazıları ”güneşin doğmasından cince" yi, gündüzün evvelinde, ”güneşin batmasından önce" sözünü gündüzün sonuna kadar, ”gecenin bir kısmında onu tesbih et" sözünü de gücün yettiği ölçüde gecenin tümünde tesbih et şeklinde izah etmişlerdir. Ve secdelerin sonunda O'nu tesbih et. Yani namazların peşinde. Rükû ve sücût, namaz yerinde kullanılır. Çünkü bunlar, namazın en büyük rükünleridirler. Hazret-i Ömer ve Hazret-i Ali (radıyallahü anh)'den: ”Secdelerin sonunda" sözünün, akşam namazından sonra iki rekât; ”...idbârannücûm = yıldızların sonunda" (Tûr: 49) sözünün de sabah namazından önce iki rekât anlamında olduğu rivayet edilmiştir. Müfessirlerin büyük çoğunluğu da bu görüşü benimsemişlerdir. Mücâhid'den bir rivayete göre ise: ”secdelerin sonunda" sözünün anlamı, farz namazlardan sonra dil ile tesbihte bulunmaktır. Bir hadiste de şöyle buyurulur: ”Kim, her namazın peşinde otuz üç defa sübhânellah der, otuz üç defa hamdeder (elhamdülillah der), otuz üç defa da tekbir getirir (Allahuekber der) se -ki bunların tamamı doksan dokuz eder- sonra da yüze tamamlamak için ”Lâ ilahe illallâhü vahdehû lâ şerike leh lehu'l-mülkü velehu'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadir = şeriki olmayan tek Allah'tan başka ilâh yoktur, mülk O'nundur, hamd O'nadir. O, her şeye kadirdir, derse denizin köpükleri kadar bile olsa tüm günahları bağışlanır." (11) 11- Müslim, Sahih'inde Mâlik de Muvatta'ında rivayet etmiştir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 4/222. Ey Rasûlüm Muhammed! Kıyamet ahvalinden sana vahyolunana kulak ver. "Kulak ver" diye terceme ettiğimiz ”istemi'" kelimesinin kökü olan ”es-sem'u" kelimesi, duyulanı dinleyerek anlamaktır. ”Müstemi'“ ile. ”sâmi'“ arasındaki fark şudur: ”Müstemi'“ kulak vererek duymayı kasdeden, ”sâmi'“ ise kastetmeden duyandır. Her müstemi' sâmi'dir ama her sâmi müstemi' değildir. (12) 12- Miifessi'r burada kullanılan kelimenin özellikle seçildiğine. Hazret-i Peygamberin dinlemeye davet edildiğini, anlamlan birbirine yakın kelimelerin ifade ettiği mânâların inceliklerine işaret ederek dikkat çekmektedir. (Mütercim)

Nida eden (melek)in yakın bir yerden, gökyüzüne yakın veya sesi herkese eşit bir şekilde ulaşacak yakın bir yerden sesleneceği güne kulak ver. Nida edenden maksat, sûra lifleyecek olan İsrafil adındaki melektir. Seslenmek, (nida) de liflemektir. Bu üfleme, insanların kabirlerden çıkması ve haşr için özel bir işaret olduğu için nida denilmiştir. Bu nida, müezzinin ezanı ve yola çıkacak askerlere verilen işaret gibidir. Diğer bir görüşe göre buradaki nida, gerçek anlamda seslenmektir. İsrafil (aleyhisselâm) bir taş üzerine durur, parmağını kulağına koyup: ”Ey çürümüş kemikler, parçalanmış mafsallar, darmadağın olmuş etler, saçılmış saçlar! Allahü teâlâ mahkeme için sizlerin toplanmanızı emrediyor," der. Üçüncü bir görüşe göre ise, İsrafil sûra üfler, Cebrail (aleyhisselâm)'de haşr için nida eder.

O gün ruhlar veya cesetler gerçek sesi işitecekler Bu ses, öldükten sonra dirilmek için olan ikinci nefha (üfleme) dir. İşte o gün (kabirlerden) çıkış günüdür. ”Çıkış" diye terceme edilen ”hurûc" kıyamet gününün isimlerinden birisidir. Kıyamete benzetilerek bayram gününe de bu ad verilmiştir. Âyetin anlamı şudur: ”Kabirlerden çıkıp hesaplaşmaya, oradan da cennete veya cehenneme gitmelerini sağlayacak olan o gerçek sesi duydukları gün..."

Şüphesiz Biz dünyada hiç kimsenin yardım ve iştiraki olmadan diriltir ve öldürürüz. Âhirette karşılık vermek için dönüş sadece Bizedir. Ne tek başına, ne de ortak olarak Bizden başka hiç kimseye değil. O halde Bize kavuşmaya hazır olunuz.

O gün yer, onlara yarılıp süratle çıkarlar. Yani onlar, çağıranın çağrısına uymak için hiçbir yöne dönmeden koşar bir vaziyette iken yer yarılır. ”Davetçiye koşarak..." (Kamer: 8) âyeti de bu anlamdadır. Bu, bize göre çok kolay olan haşirdir. Biz onun için ”ol" deriz, o da olur. Bu söz kâfirlerin: ”Bu çok uzak bir dönüştür" (Kaf: 3) sözlerine karşılıktır. Nitekim Allahü teâlâ bir başka âyette de: ”Sizin yaratılmanız ve tekrar diriltilmeniz sadece bir kişiyi yaratmak ve diriltmek gibidir," (Lokman: 28) buyrulmuştur.

Biz onların dediklerini çok iyi biliyoruz. Onların dedikleri, öldükten sonra diriltmeyi kabul etmemek, onu haber veren âyetleri yalanlamak ve içerisinde hayır olmayan başka sözlerdir. Bu âyet, Hazret-i Peygamber için bir teselli, kâfirler için de tehdittir. Sen onların üzerinde zorla imana getirecek veya istediğini yaptıracak zorlayıcı değilsin. Senin görevin sadece hatırlatmak ve uyarmaktır. Nitekim bir başka âyette de: ”Sen ancak öğüt vericisin, onların üzerinde bir zorba değilsin." (Gâşiye: 22) buyurulmaktadır. Âyetin anlamı şudur: ”Sen onlara istediğini zorla yaptıracak bir zorba değilsin." Burada ”zorlayıcı" diye terceme ettiğimiz ”cebbar" kelimesi Allah'ın isimlerinden birisidir. O, kullarını dilediği şeye zorlar. Cebr de zorla bir şeyi düzeltmek demektir. Benim tehdidimden korkanlara Kur'an'la öğüt ver. Yani onun, öğütleri ile öğüt ver. Çünkü onlar şu âyette ifade edildiği üzere Kurandan verilen öğütle faydalanırlar: ”Sen öğüt ver, çünkü öğüt müminlere fayda verir." (Zâriyât: 55) Müminlerin dışındakilere gelince Biz onlara sözlerinin ve fiillerinin gerektirdiği şekilde çeşit çeşit cezalar ve azaplarla muamele ederiz. ”Sen ancak zikre (Kur'an'a) uyan ve görmeden Rahman (olan Allah') dan korkan kimseyi uyarabilirsin..." (Yâsîn: 11) "Tehdit" diye terceme edilen ”vaîd" kelimesi, azapla korkutmak anlamındadır. Azabın bizzat kendisi hakkında da kullanılır. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) çok zaman Kaf sûresi ile ashabına hitabederdi. Çünkü bu sûre, Allah'ı zikir ve senayı, nefislerin verdiği şeyleri bilmeyi, meleklerin insanlar için yazdığı tâat ve isyanı, ölümü ve ölüm sarhoşluğunu, kıyamet ve onun korkunçluğunu, yaratıkların amellerine şahitliklerini, cennet ve cehennemi, sûra üfleme, neşr ve kabirlerden çıkışı ve nihayet namazlara devamı içermektedir.( 13) 13- Hadis: ”Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) her cuma günü insanlara hitabettiği zaman minberde Kaf sûresini okurdu." Müslim, Ebû Dâvud ve Ahmed b. Hanbel tahrîc ettiler. İbn Kesîr'in Muhtasarında geçtiğine göre hadisin metni şu şekilddir: Harise'nin kızı Ümmü Hişam şöyle dedi: ”İki yıl veya bir yıl ya da yılın bir kısmında bizim tandırımızla Hazret-i Peygamber'in tandırı birdi. Ben, ”Kaf ve'l-Kur'ânil-mecîd" sûresini bizzat Hazret-i Peygamber'in ağzından öğrendim. Onu her cuma, minberde halka hitalettiğinde okurdu." Bkz. Sâbûnî, Muhtasaru Tefsiri İbn Kesir, 2/370 ve Suyûtî, ed-Dürrü'l-Mensûr, 6/101. Allah'ın yardımı ile Kaf Sûresi sona erdi.

ZARIYAT SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 60 âyettir. Tozutup savuranlara... Savurandan maksat, toprağı ve başka şeyleri savuran rüzgârlardır. Ka'b el-Ahbâr'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Şayet Allahü teâlâ yeryüzünden rüzgârı üç gün hapsedip estirmese, dünyada kokmadık hiç bir şey kalmaz." Avam b. Havşeb'ten de şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Güney rüzgârları cennetten çıkıp cehenneme doğru eser. Onun gamı cehennemden, bereketleri de cennettendir. Kuzey rüzgârları da cehennemden çıkıp cennete doğru eser. Onun ferahlığı cennetten, şerri de cehennemdendir." Bir de şöyle denilmiştir: ”Kuzey rüzgârları Adn Cennetine eser, onun güzel kokusundan alır ve siddikların ruhlarına götürür." Cabir (radıyallahü anh) şöyle demiştir: ”Rüzgâr azdı, şiddetinden neredeyse hayvan üstünde olan kişi kuma gömülecekti. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Bu, münafığın ölmesi için gönderilen rüzgârdır," buyurdu. Medine'ye geldiğimizde gördük ki, münafıkların ileri gelenlerinden birisi ölmüş." İbn Ömer'de şöyle dedi: ”Sekiz çeşit rüzgâr vardır. Bunlardan dördü rahmet, dördü de azaptır. Rahmet olanlar: Nâşirât (yayıcı olanlar), Mübeşşirât (müjdeleyiciler), Zâriyât (savuranlar), Mürselât (gönderilenler) dır. Azap olanlar da: Asıfât (şiddetli esen), Kâsıf (kasırga), Sarsar (soğuk rüzgâr), Akîm (kasıp kavuran rüzgâr) dır." İbn Ömer, Kur'an'da anılan rüzgâr çeşitlerini kasdetmiştir. Ebû Ümâme (radıyallahü anh)'den, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: ”Ümmetimden bir grup, yeme, içme, eğlenme ve oyun üzere geceleyecekler. Sonra maymunlar ve domuzlar şekline sokulacaklar. Yine ümmetimden bir grup da yere batırılmak ve üzerlerine gökten taş yağdırılmak gibi musibetlere uğrayacaklar. Buna sebep: Onların şarkıcı kadınlar edinmeleri, şarap içmeleri, def çalmaları ve ipek giymeleridir."(1) 1- Hadisi Taberânî, el-Mu'cemü'l-Kebîr'mûz tahric etmiştir. Hadisin bir kısmı Sahihayn'de (yani Buharı ve Müslim'de) vardır. Bkz, el-Fethu'l-Kebîı; 3/55. Bazıları: ”Buradaki zariyat'tan maksat, doğurgan kadınlardır. Çünkü onlar, çocuk dünyaya getirirler." derler. Ben fakir derim ki: Bu kelimenin ”hamilât" ve ”câriyât" kelimelerine bitişik olması bu mânânın isabetli olduğunu gösterir. Çünkü âyetteki ”hamilât"ın anlamlarından biri de hamile kadınlardır. Bu, doğurgan kadınların kısır kadınlara üstünlüğünü beyan etmektedir.

Yükü yüklenenlere... Buradaki yükten maksat, yağmurdur. Yağmur yüklü bulutlar anlamındadır. Hasan (radıyallahü anh)'dan rivayet edildiğine göre, o buluta baktığı zaman, arkadaşlarına: ”Vallahi rızkınız sadece bundadır. Siz hatalarınız ve amelleriniz sebebiyle mahrum ediliyorsunuz." derdi. Ikrime'de şöyle demiştir: ”Allahü teâlâ bir damla yağmur yağdırmaz ki onunla yeryüzünde bir ot veya denizde bir inci bitirmiş olmasın. Dünyanın hayatı yağmurdadır. Sanki onun ruhudur."

Kolayca akanlara, yani denizde kolayca ve süratle yürüyen gemilere ve

İşi ayıranlara yemin olsun ki... Ayıranlardan maksat, meleklerdir. Yağmurlar, rızıklar ve benzeri şeyleri ayıran melekler anlamındadır. Yeryüzünün işlerini şu dört melek idare eder: Cebrail, Mikâil, İsrafil ve Azrail (ölüm meleği). Cebrail, ordulara ve rüzgârlara, Mikâil, yağmura ve bitkilere, Azrail, ruhları kabza mükelleftir. İsrafil de, emrolundukları şeyleri onlara tebliğ eder. Görünüşte, kendisi ile yeminden maksat, üzerine yemin edileni te'kiddir. O da, vukuu muhakkak olan, öldükten sonra dirilmedir. Bu, kendisi üzerine yemin edilen, öldükten sonra dirilmeye işarettir. Sanki şöyle denilmektedir: Bu anılanları ilk kez meydana getirmeye muktedir olanın, önceden yaptığını tekrarlamaya gücü yetmez mi? Ben fakir derim ki: Lâfzın bu şekilde dizilmesinin sırrı şudur: Rüzgârlar yağmur yüklü bulutların üstünde, bulutlar gemileri taşıyan suyun üstünde, su da arzın üstündedir. Meleklerin oradaki işleri idaresinin eseri açıktır. Allahü teâlâ şuna işaret etmektedir: Her iş sadece gökyüzünden iner, yeryüzündeki her şey bu meyanda kabirlerden dirilmek sadece Yüce Allah'ın tarafındandır. Ulvî tesirlerle, yeryüzündeki eserleri göstermeye muktedir olan Allah, öldükten sonra diriltmeye de muktedirdir. Çünkü o da, -Allah bilir- dünyevî eserlerdendir.

Size vaadedilen kesinlikle doğrudur. Bu cümle, yeminin cevabıdır. Öldükten sonra diriltilmek ve hesaba çekilmek konusunda vaadolunduklarınız veya sevap ve ceza konusunda vaadolunduklarınız doğrudur, anlamındadır.

Ve ceza mutlaka vuku bulacaktır. Şüphesiz, amellerin karşılığını almak gerçekleşecektir. Bu harikulade şeyleri yaratmaya gücü yeten Yüce Allah'ın vaad olunan öldükten sonra diriltmeye de gücü yeter. Alimlerden birisi şöyle demiştir: ”Allahü teâlâ 'nın böyle yemin etmesindeki hikmet ne acaba? Eğer bu mü'min içinse, mü'min mücerred haber vermekle inanır, yemine ihtiyaç duymaz. Eğer kâfir içinse, ona yemin zaten fayda vermez." Bu soruya şöyle cevap verilebilir: ”Kur'an-ı Kerim Arap dili ile inmiştir. Bir şeyi te'kid etmek istenildiği zaman, yemin etmek bu dilin özelliklerindendir. Hüküm, iki şeyden biri ile; ya şahitlikle ya da yeminle verilir. Allahü teâlâ kendilerinin bir bahanesi kalmasın diye, kitabında her iki şeyi de zikredip ”Allah şahit oldu" (Al-i İmrân: 18) buyurmuştur. Yemin ancak, yüce bir isimle olur. Allahü teâlâ Kur'an-ı Kerimde kendi adı ile yedi yerde yemin etmiştir. Kur'an'daki diğer yeminler, bu surenin başında olduğu gibi, yaratıklarına olmuştur. ”Vettîni vezzeytûni: İncir ve zeytine yemin ederim ki" (Tin: 1); ”ve's-saffât: Saf saf dizilmişlere yemin olsun ki" (Sâffât: 1); ”ve'ş-şemsi: Güneşe yemin olsun ki" (Şems: 1); ”ve'l-leyli: Geceye yemin olsun ki" (Leyi: 1); ”ve'd-duhâ: Kuşluk vaktine yemin olsun ki" (Duhâ: 1) ve benzerleri, bu kabilden yeminlerdir. Allahü teâlâ 'nın dışında bir şeye yemin etmenin yasak oluşuna rağmen, Allah'ın yaratıklarına yemin etmesinin hikmetinin ne olduğu? şeklinde varid olacak bir suale, şu sebepler gözönüne alınarak cevap verilebilir: 1- Bu yemin, bir tamlamada, tamlananın hazfedilmesi (düşürülmesi) suretiyle olmaktadır. Mana: ”Savuranların Rabbi, incirin Rabbi, güneşin Rabbi" şeklindedir. 2- Araplar bu isimleri üstün tutarlar ve bunlarla yemin ederlerdi. Onun için Kur'an, onların bildikleri şekilde inmiştir. 3- Yemin, yemin edenin büyütüp değer verdiği şeyle yapılır ki o, kendisinin üstündedir. Allah'ın üstünde ise hiç bir şey yoktur. O, bazan kendi adı ile, bazan yaratıkları ile yemin etmiştir. Çünkü o yaratıklar, hakîm olan yaratıcının varlığına delâlet ederler. Bazı âlimler: ”Mahlukatla yemin, halikın varlığını gerektirir" derlerken, bazıları: ”Allah, yaratıklarından dilediği ile yemin eder. Başkalarının ise, Allah'ın dışında bir şeyle yemin etmesi caiz değildir," demişlerdir.

Yörüngeleri olan gökyüzüne yemin ederim ki... ”Hukuk: Yörünge"; yıldızların geçiş yerleri olan yollardır. Ya da maksat: Düşünürlerin izlediği kendisi ile bilgiye eriştiği metottur. İbn Abbas (radıyallahü anh)'dan: ”Güzel, düzgün yaratıkları olan", anlamına geldiği rivayet edilmiştir. Siz ey Mekke'liler! Kur'an hakkında

çelişkili sözler söylüyorsunuz. Mekke'liler Kur'an hakkında: ”O şiirdir, sihirdir, iftiradır, öncekilerin masallarıdır;" Hazret-i Peygamber hakkında da: ”Şairdir, sihirbazdır, iftiracıdır, delidir" derler. Kıyamet hakkında da: Kimisi onun varlığını ikrar, kimisi kesinlikle inkâr ederken, kimisi zannediyoruz, şeklinde muhtelif şeyler söylerler. Bu, şaşkınlık ve koyu bir cehalettir.

Ondan dönen döndürülür. Yani Kurandan veya Rasûlüllah'tan yüz çeviren, döndürülür. Çünkü ondan daha fena ve daha şiddetli bir çevriliş yoktur.

Kahrolsun o düzenbaz yalancılar. Onlara bedduadır. Şu âyetteki bedduaya benzer: ”Kahrolası insan! Ne kadar da inkarcıdır." (Abese: 17) Bu bedduanın aslı, ölüm ve helaki istemektir. Daha sonra lanetlenmek ve kötülemek için kullanılmıştır. Buradaki ”harrasûn: Yalancılar", sahih olmayan şeyleri düşünen, farklı şeyler söyleyenlerdir. Sanki ”O düzenbaz yalancılar kahrolsun" anlamındadır.

Onlar, koyu bir cehalet içerisindeki gafillerdir. İçerisinde bulundukları cehalet ve dalâlet onları âhiret işlerinden engeller. Onlar emrolundukları şeyden gaflettedirler. Bazı âlimler burada cehalet diye terceme ettiğimiz ”ğamra" kelimesini, gafletin üstünde bir şey, ”sehvin" ise, gafletten daha aşağı olduğunu söylemişlerdir.

Kâfirler din gününün ne zaman olduğunu soruyorlar. Yani ”Ceza günü ne zaman?" derler. Ama bu soru, gerçek anlamda öğrenmek için değil, alay kabilinden bir an önce vukuunu istemek şeklindedir.

O gün onlar ateşte yakılacaklardır. Bu âyet, yukarıdaki soruya cevaptır. Onların ateşte yakılacakları ve altının ateşte eritildiği gibi azabedilecekleri anlamındadır. ”Yakılacaklar" diye terceme edilen ”yüftemine" kelimesinin aslı olan ”fetne" fiili, bir şeyin aslını ortaya çıkarmak için, işe yaramaz maddelerin yakılması, anlamındadır. Kâfirlerin zaten tamamı kötü, işe yaramaz olduğu için hepsi yakılır.

Azabınızı tadın! Onlara azabedilirken böyle denilir. Sözü söyleyen de, cehennemde görevli melektir. Ya da cümlenin anlamı: ”Yalanlamanızın cezasını tadınız" şeklindedir. Nitekim şu âyette bu anlamdadır: ”Sonra onların fitneleri, Rabbimiz Allah hakkı için biz ortak koşanlar olmadık demekten başka bir şey olmadı." (En'am: 23) Bu âyetteki fitne, küfür anlamındadır. Küfrün neticesi kastedilmiştir. Râğıb: ”Fi tenin aslında, iyi kısmını kötü kısmından ayırmak için, altını ateşe sokmak anlamında olduğunu, insanın cehenneme sokulması için de kullanıldığını söyler." "Azabınızı tadın" anlamındaki ”zûkû fitnetekürn" cümlesi bazen kendisinden azap hasıl olan şey anlamında kullanılır ki ”...Haberiniz olsun onlar zaten fitneye düşmüşlerdir..." (Tevbe: 49) âyeti bu anlamdadır. Bazen de denemek imtihan etmek anlamında kullanılır: ”Ve fetennâke fütûnen: Seni iyiden iyiye denemeden geçirdik" (Tâhâ: 40) âyeti de bu mânâdadır. Acele gelmesini istediğiniz şey işte budur. Yani, işte bu azap, dünya hayatınızda acele gelmesini istediğiniz ve alay ederek: ”Bu vaadedilen ne zaman?" dediğiniz şeydir.

Şüphesiz takva sahipleri, küfür, cehalet ve Allah'tan başka şeylere meyletmekten sakınanlar cennette Rablerinin kendilerine verdiğini alarak, yani Allah'ın verdiği her türlü sevabı kabul edici ve ona ”Allah ne verdi ise hepsi iyidir, makbuldür, kabulle karşılanır, onda geri çevrilecek bir şey yoktur, çünkü o iyiliğin zirvesindedir," diyerek razıdırlar. Demek ki âyetteki ”almak"tm maksat, kabul etmek ve razı olmak anlamındadır. Nitekim, ”Sadakaları alır" (Tevbe: 104) âyetinde de kabul eder ve razı olur anlamındadır. Onlar esası bilinmeyen bahçelerde ve akan nehir kenarlarında olacaklardır. Yani nehirler onların görebilecekleri bir yerdedir. Gözleri o nehirlerin üzerindedir. Şüphesiz onlar bundan, cennete girmeden önce dünyada iyi davranırlardı. Onlar geceleri çok az uyurlardı. Yani gecenin az bir kısmında uyurlar, çoğunda Allah'ı zikrederler, namaz kılarlardı. Sabahlara kadar uyuyan gafiller gibi değillerdi. Ebu'd-Derdâ (radıyallahü anh)'nın şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a; gecenin hangi namazı efdaldir?" diye sordum. ”Gece yarısındaki namazdır. Ama onu kılan çok az," buyurdu.(2)

Şüphesiz takva sahipleri, küfür, cehalet ve Allah'tan başka şeylere meyletmekten sakınanlar cennette Rablerinin kendilerine verdiğini alarak, yani Allah'ın verdiği her türlü sevabı kabul edici ve ona ”Allah ne verdi ise hepsi iyidir, makbuldür, kabulle karşılanır, onda geri çevrilecek bir şey yoktur, çünkü o iyiliğin zirvesindedir," diyerek razıdırlar. Demek ki âyetteki ”almak"tm maksat, kabul etmek ve razı olmak anlamındadır. Nitekim, ”Sadakaları alır" (Tevbe: 104) âyetinde de kabul eder ve razı olur anlamındadır. Onlar esası bilinmeyen bahçelerde ve akan nehir kenarlarında olacaklardır. Yani nehirler onların görebilecekleri bir yerdedir. Gözleri o nehirlerin üzerindedir. Şüphesiz onlar bundan, cennete girmeden önce dünyada iyi davranırlardı. Onlar geceleri çok az uyurlardı. Yani gecenin az bir kısmında uyurlar, çoğunda Allah'ı zikrederler, namaz kılarlardı. Sabahlara kadar uyuyan gafiller gibi değillerdi. Ebu'd-Derdâ (radıyallahü anh)'nın şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a; gecenin hangi namazı efdaldir?" diye sordum. ”Gece yarısındaki namazdır. Ama onu kılan çok az," buyurdu.(2)

Şüphesiz takva sahipleri, küfür, cehalet ve Allah'tan başka şeylere meyletmekten sakınanlar cennette Rablerinin kendilerine verdiğini alarak, yani Allah'ın verdiği her türlü sevabı kabul edici ve ona ”Allah ne verdi ise hepsi iyidir, makbuldür, kabulle karşılanır, onda geri çevrilecek bir şey yoktur, çünkü o iyiliğin zirvesindedir," diyerek razıdırlar. Demek ki âyetteki ”almak"tm maksat, kabul etmek ve razı olmak anlamındadır. Nitekim, ”Sadakaları alır" (Tevbe: 104) âyetinde de kabul eder ve razı olur anlamındadır. Onlar esası bilinmeyen bahçelerde ve akan nehir kenarlarında olacaklardır. Yani nehirler onların görebilecekleri bir yerdedir. Gözleri o nehirlerin üzerindedir. Şüphesiz onlar bundan, cennete girmeden önce dünyada iyi davranırlardı. Onlar geceleri çok az uyurlardı. Yani gecenin az bir kısmında uyurlar, çoğunda Allah'ı zikrederler, namaz kılarlardı. Sabahlara kadar uyuyan gafiller gibi değillerdi. Ebu'd-Derdâ (radıyallahü anh)'nın şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a; gecenin hangi namazı efdaldir?" diye sordum. ”Gece yarısındaki namazdır. Ama onu kılan çok az," buyurdu.(2)

Onlar, seherlerde istiğfar ederlerdi. Seher, gecenin son altıda biridir. O müttakîler, az uyumalarına ve çok teheccüd kılmalarına rağmen, sanki geceyi günahlarla geçirmiş gibi seher vakitlerinde sürekli istiğfar ederler. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e: ”Ya Rasûlallah! İstiğfar nasıl edilir?" diye soruldu. Rasûlüllah: ”Allahümmağfir lenâ verhamnâ ve tüh aleynâ inn eke ente 't-tevvâbürrrahîm = Allahım! Bizi bağışla, bize merhamet et. Şüphesiz sen tevbeleri kabul edensin, merhametlisin, deyiniz," buyurdu. Yine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: ”Tevbe ediniz. Şüphesiz ben her gün Allah'a yüz kez tevbe ederim." Bir başka hadiste de şöyle buyurdu: ”Şüphesiz Allahü teâlâ sâlih kulun derecesini yükseltir." Bunun üzerine kul: ”Yâ Rabbi! Bu derece bana nasıl verildi?" diye sorunca Allahü teâlâ : ”Çocuğunun senin için istiğfarı ile." Yani onun: Rabbiğfirlî velî vâlideyye= Ey Rabbim! Beni ve anne babamı bağışla" demesiyle buyurur. Bazı haberlerde şöyle denilmiştir: ”Bana sevdiklerimin en sevimlisi, seher vakitlerinde istiğfar edenlerdir. Onlar öyle kimselerdir ki, yeryüzü ehline bir belâ vermek istediğimde onları hatırlarım ve onlar sebebiyle yeryüzündekilerden belâyı defederim. el-Kelbî ve Mücahid, üzerinde durduğumuz âyeti şu şekilde tefsir etmişlerdir: ”Onlar, seher vakitlerinde namaz kılanlardır. Çünkü onların se-h erlerdeki, namazı, bağışlanmalarını istemek içindir. Bir hadiste de onların. ”Uykudan uyanırken Allah'ı zikredenler" olduğu söylenmektedir. Hadiste geçen: ”Men tearra mine'l-Leyl", geniş anlamlar ifade eden ” cevamiu'l-kelim" denilen özlü sözlerdendir. Çünkü Sıhan'ta denildiği gibi, bir kimse bu sesle uykusundan uyandığı zaman, böyle denilir. Bu uyanma genelde bir sözle olur. Rasûlü Halı (sallallahü aleyhi ve sellem) bu sözün tesbih (subhanellah) ve tehlil (lâ ilahe illallah) olmasını severdi. Böyle bir hal de ancak, zikre alışık olanlarda görülür. Kim uykudan uyanınca: ”Lâ ilahe illallâhu vahdehû lâ şerike leh. Lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü. Yuhyî ve yûmîtü ve hüve ala külli şeyin kadir. El-hamdülillahi ve sübhânellâhi vellahü ekber. Velâ havle velâ kuvvete illâ billâh =“Tek olan ve ortağı olmayan Allah'tan başka ilâh yoktur. Hükümranlık sadece O'nundur, hamd sadece O'na aittir. O diriltir ve öldürür. Her şeye muktedirdir. Hamd Allah içindir. Allah'ı tesbih ederiz. Allah en büyüktür. Allah'tan başka güç ve kuvvet yoktur."der sonra da ”Allahümmağfırlî" (Allahım beni bağışla) der veya başka bir duâ ederse. Ben'de onun duasını kabul ederim. Sahîh bir hadis de şöyledir: ”Her gece, gecenin üçte biri kaldığı zaman Allahü teâlâ dünya semasına inip: ”Ben melikim. Bana duâ edenin duasını kabul ederim, benden isteyene veririm, benden bağış isteyeni bağışlarım." (3) buyurur. 3- Hadisi Buhârî, Müslim ve Tirmîzî tahric etmişlerdir. Bu hadisin çeşitli rivayetleri vardır. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 4/38. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) geceleri teheccüd kılmaya kalküğı zaman şöyle derdi: ”Ey Allah'ım! Hamd sadece sanadır. Sen haksin, vaadin hak, sana kavuşmak hak, sözün hak, cennet haktır, cehennem haktır, peygamberler haktır, Muhammed haktir, kıyamet haktır. Allah'ım! Sadece San'a teslim oldum, San'a inandım, San'a güvendim. San'a döndüm. San'a sığınarak mücadele ettim, Senin hükmüne çağırıp razı oklum. Beni geçmiş ve gelecek, açık ve gizli tüm günahlarımdan dolayı bağışla. One geçiren de Sen'sin, geride bırakan da Sen'sin. Senden başka ilâh yoktur. Sen 'den başka güç ve kuvvet yoktur. ” (4) 4- Hadisi Buhârî, Müslim ve Abdullah b. Abbas'tan merfû olarak rivayet etmişlerdir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 4/338.

Mallarında dilenen ve mahrumun... ”Mahrum" insanlardan dilenmekten çekinen, bu yüzden onların zengin sanıp sadaka vermedikleridir. ”Mahrum" Kamusta: Hayırdan men edilen, kendisine mal verilmeyen kişi olarak açıklanır. Müfredatta ise: Başkaları gibi rızkı bollaştırılmayan, ikram açısından ihmal edilen kişi, diye tarif edilir. Hakkı vardır. Yani tam bir hisse vardır, zenginler onu kendileri için vacip bilirler. Allah'a yaklaşmak için ve insanlara şefkatten ötürü onu görev kabul ederler. Buradaki ”hak''tan maksat, Allah'ın, mallarında onlara vacip kıldığı zekât değildir. Bu izah da, gelmesi muhtemel şöyle bir itirazı önlemiştir: ”Malında, fakirlerin hakkı var diye bir insan nasıl övülür? Bu söz zekâtını vermeyen zenginlere de şamildir, oysa onlar övülmezler." Bahru'l-Ulûrri'da şöyle denilmektedir: ”Âyette, başka hak sahiplerinin anılmayıp, sadece dilenen ve mahrumun söz konusu edilmesi, bu hakkm farz olan zekâttan başkası olmasından dolayıdır. Hazret-i Peygamber'in; ”Şüphesiz malda zekâttan başkada hak vardır. ”(5) hadisi de buna işaret eder. Hadisin anlamı şudur: Malda, zekâttan başka vacip olan haklar vardır. Bu, ana, baba ve yakın akrabalar fakir oldukları zaman verilmesi gereken nafaka, açlıktan ölmek üzere olanın karnını doyurmak, savaşa giden gazileri teçhiz ve benzeri görevlerdir. Bir hadiste de şöyle buyurulmaktadır: ”Kıyamet günü, fakirler yüzünden vay o zenginlerin haline! O gün fakirler: 'Ey Rabbimiz! Onlar haklarımızda bize zulmettiler' derler. Allahü teâlâ : 'Bu gün sizi yaklaştıracağım, onları uzaklaştıracağım buyurur.'(6) Hazret-i Peygamber daha sonra, üzerinde durduğumuz âyeti okudu. ” Mutlaka ehline infak etmek gerek. O ne kadar güzel bir huy!

Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ibretler vardır. Yani yaratanın varlığına, ilmine, kudretine, iradesine, birliğine ve rahmetinin bolluğuna açık işaretler vardır. Çünkü o yeryüzü halı gibi serilmiştir. Orada çeşitli bölgeler arasında seyahat edenler için yollar, vadiler, ovalar, dağlar, karalar, denizler, birbirlerine komşu kıtalar, yerden kaynayan pınarlar, çıkartılan madenler vardır. O yeryüzü çeşit çeşit bitkiler ve ağaçlarla, renkleri, kokulan ve tatları farklı meyvelerle doludur. Orada sıhhatlerinde ve hastalıklarında sakinlerinin menfaat ve maslahatına hizmet eden, her tarafa yayılmış hayvanlar vardır.

Kendi nefislerinizde de ibretler var. Yani nefislerinizde Allah'ın varlığına delâlet eden işaretler vardır. Bu cümle, genel anlamdaki ifadeden sonra özel anlamdaki bir ifade kabilindendir. Çünkü insanların nefisleri yeryüzünde olan şeylerdendir. Sanki âyette şöyle denilmektedir: Yeryüzünde, aklı başında tevhid ehli için alâmetler vardır. Çünkü akıl sahibi herkesin ilk baktığı şey kendisidir. Ondan meydana gelen şeyde, içindeki ve dışındakilerde yaratanına işaret eden açık alâmetler vardır. Ve yine insanın doğumundan ölümüne kadar geçen süre zarfında halden hale geçmesinde alâmetler vardır. Bir şâir şöyle demiş: Her şeyde vardır bir âyet zahir Ne şüphe elbette O birdir bir. Görmüyor musunuz? Yani basiret ve fikir gözüyle görmek için bakmıyor musunuz? Tâ ki ibret alasınız, yaratıktan yaratıcıya, sanattan sanatkâra varasınız. Katâde: ”Kendi yaratılışını düşünen Allah tarafından yaratıldığını ve mafsallarının ibadet için oynak ve yumuşak yapıldığını bilir," demektedir.

Gökyüzünde rızkınız yani rızkınızın sebepleri var. Bununla güneş, ay, diğer yıldızlar doğma ve batma yerlerinin farklılığı -ki rızıkların meydana gelmesi için gerekli olan mevsim farklılıkları buna bağlıdır- kastedilmektedir. Ya da maksat, gökyüzünde rızkın takdir edildiğine işarettir. İbn Keysân âyetteki ”fî"mn ”alâ" mânâsına olduğunu, buna göre âyetin mânâsının: ”Sizin rızkınız, Rabbinize aittir" sekinde olduğunu söylemiş, buna delil olarak da: ”...Sizleri hurma dallarına asacağım." (Tâhâ: 71) âyetini getirmiştir. Bu âyette de ”fi", ”alâ" manasınadır. Ve size vaadedilen şeyler yani sevap var. Şüphesiz cennet, yedinci semada, arşın altında Sidretü'l- Müntehâ'nın yanındadır. Ya da hayır şer, mükâfat ceza, sıkıntı bolluk ve benzeri şeylerden gökyüzünde takdir edilip yazılmış olan her şeyi kastetmiştir. Ben fakir derim ki: Ceza emri; sayha, gökten taş yağdırılması, ateş ve tufan gibi şeylerin, eski milletlerin başına geldiği gibi gökyüzünden inmesidir.

Göğün ve yerin Rabbine yemin ederim ki... Allahü teâlâ kendi zâtı ile yemin etti. ”Ralf kelimesini kullandı. Çünkü o, rızıkla terbiye hakkındadır. Çünkü rızıkla terbiye eden Rabbinin yaptığı bu vaad, vaad olunduklarınız veya anılan işaretler ve rızık sizin konuşmakta olduğunuz şey gibi yani sizin, konuştuklarınızdan şüphe etmediğiniz gibi, vaad olunduğunuz bu şeylerin hakikatinden de şüphe etmemeniz gerektiği gibi, kesin ve gerçektir. Bir eserde şöyle denilmektedir: ”Âdemoğlu, Rabbini tasdik etmedi. Bunun üzerine Allahü teâlâ sözünü yeminle tek id ederek âyette: ' Göğün ve yerin Rabbine yemin ederim ki...' dedi." Hasen-ı Basrî şöyle demiştir: ”Bu âyet hakkında, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın şöyle dediği bana ulaştı: 'Allah bazı milletleri kahretsin! Onlar için kendi zâtı ile yemin etti ama O'nu yine tasdik etmediler. 'Eğer bir Yadudi, insana rızkını vereceğine dâir yemin etse onun yeminine güvenir. Allah onu kahretsin, Allah'ın, onun rızkını vereceğine nasıl itimad etmez?" Heram b. Sinan, Üveys el-Karânî'ye (Allah kendisinden razı olsun) ”Nereye gitmemi emredersin?" dedi. O da Şam'a gitmesini işaret etti. Heram: ”Orada geçim durumu nasıl?" diye sordu. Bunun üzerine Üveys el-Karânî: ”Öf! Şu kalplere! Onlara şüphe karıştı, vaaz fayda vermiyor," dedi.

İbrahim'in ikram edilen misafirlerinin haberi sana geldi mi? "İkram edilen" den maksat, Allah katında günahsızlık, destek, temizlik, yakınlık ve peygamberler arasında elçilikle ikram edilen melekler, anlamındadır. Bir âyette ”...Aksine (o melekler) ikram edilmiş kullardır." (Enbiyâ: 26) buyurulmuştur. Ya da âyetten murat, Hazret-i İbrahim tarafından hizmet edilerek ikram edilmiş olmalarıdır. Nitekim Hazret-i İbrahim bizzat kendisi ve eşi ile onlara güleryüzle ve acele yemek hazırlayarak hizmet etmiştir. Ayrıca onlar, kerem sahibinin misafirleri idiler. Çünkü İbrahim (aleyhisselâm) yaratıkların en cömerti idi. Kerem sahibinin misafiri de ancak kerîm olur. Bir hadis-i şerifte: ”Allah'a ve âhiret gününe inanan misafirine ikram etsin," buyurulmuştur. Hazret-i İbrahim'in ikramının, onları güleryüzle karşılaması, ziyafette acele etmesi ve bizzat kendisinin hizmet etmesi olduğu da söylenmiştir. Âyetteki soru, sözün önemini belirtmek için getirilmiştir. Çünkü bu sual, hayret uyandırarak dinlemeye teşvik anlamında kullanılmıştır. Bu gibi sorular da ancak sânı yüce ve önemli şeylerde kullanılır. Bir de Hazret-i Peygamberin bildiklerinin sadece vahiy yoluyla olduğunu tenbihtir. Zira o ümmîdir, okuma yazma ile meşgul olmamıştır. Tarihçilerle oturup konuşmamış, onlarla arkadaşlık etmemiştir. Bu, onun peygamberliğinin ispatıdır. Denildiğine göre: Hazret-i İbrahim'e gelen meleklerin sayısı on iki idi. Cebrail, Mîkâil ve İsrafil onlar arasında idiler. Bunlar, misafir kılığında geldikleri için âyette kendilerine ”misafir" denildi. Çünkü İbrahim kendilerini misafir etti. Ya da onlar, İbrahim'in hesabında öyle idiler.

Onlar İbrahim'in yanına girdiklerinde... Onların haberi sana geldi mi? Onlar İbrahim'in yanına girip de 'selâm' demişlerdi. Yani seni selâmlarız demişlerdi. Bu kelimenin başına bir şeyin, öbürünün hemen peşinde olduğunu ifadede kullanılan ”fâ-i tâkîbiyye" getirilmiştir. Cenabı Allah böylece, meleklerin girer girmez selâm verme edebine riayet ettiklerine işaret etmiştir. İbrahim de 'selâm' deyip yani ”aleyküın selâm" dedi. Sanki birisi onların selâmına karşılık, ”İbrahim ne karşılık verdi?" diye sormuş ve cevap olarak ”selâm dedi" denilmiştir. Burada Hazret-i İbrahim'in selâmı, meleklerinkinden daha güzel ve süreklilik ifade eden bir lâfızla ifade edilmiştir. Çünkü meleklerin selâmı nasp işareti olan fetha (üstün) ile harekelenmek suretiyle, fiil cümlesi kullanılarak tabir edilmiştir. Fiil cümlesi süreklilik ifade etmez. Hazret-i İbrahim'in selâmı ise, süreklilik ifade eden isim cümlesine alâmet olan damme (ötre) ile harekelenerek ifade edilmiştir. (Kendi kendine:) 'Bunlar yabancılar' dedi. Yani İbrahim (aleyhisselâm) kendi kendine, onlara hissettirmeden: ”Bu insanları tanımıyoruz, bunlar herbir kimsenin yanında da yabancıdırlar" dedi. Hûd süresindeki: ”Onları yadırgadı" (Hud: 70) sözü, sadece kendi içinde yadırgadı, anlamındadır. Bu âyetteki yabancı bulup yadırgama, Hûd sûresi 70. âyetteki belirtilen öteki kendi içindeki yadırgamadan başkadır. Onlar, insanların oldukları hal ve şekilden başka bir halde idiler. Ebu'l-Aliyye şöyle dedi: ”Onların selâmları, o devirde oralarda yadırgandı. Çünkü 'selâm' kelimesi, o günün insanının selâmı değildir. Çünkü İbrahim (aleyhisselâm) kâfir bir milletin arasında idi. Onlar birbirlerini Müslümanların selâmı ile selâmlamazlardı."

Hemen ailesinin yanına gitti ve Misafirlerinden gizlice onların yanına gitti. Çünkü ziyafet çekmek için hazırlık yapmak ve bunu misafire hissettirmemek, misafir sahibinin adâbındandır. Misafirin, ziyafetten kaçınmasından korktuğu için veya onların yemeği beklemesine meydan vermemek için böyle yapar. Semiz bir buzağı kızartıp getirdi. Yani semiz bir buzağı kesti. Çünkü onun malı sığır cinsindendi. Onlara daha iyi ikram olsun diye semizini seçip kızarttı ve getirdi.

Âdet olduğu üzere, yemeleri için onu önlerine koyup onların yemediklerini görünce: 'Yemez misiniz?' dedi. Bu söz onların yemekten çekinmelerini hoş görmediğini ifade ve onları yemeye teşvik içindir.

İçten içe onlardan korkmaya başladı. Onların, bir kötülük yapmaya gelmiş düşmanlar olduklarını zannetti. Çünkü zarar vermek istedikleri kişilerin yemeğini yememek, kötülük yapmak niyetinde olanların âdetidir. Ayrın l-Meânıde şöyle denilmektedir: ”Senin yemeğini yemeyen, seni korumaz, ona güvenilmez." Ben fakir derim ki: Onların selâm vermeleri, bu anlayışa terstir. Çünkü selâm veren kişi, sulh ve güven ehlidir. Hazret-i İbrahim'in gönlüne, onların azap etmek üzere gönderilen melekler olduğu endişesi düşüp, bu yüzden korktuğu da söylenmiştir. Melekler, onun korktuğunu hissedince: 'Korkma' biz Allah'ın elçileriyiz dediler. Denildiğine göre Cebrail (aleyhisselâm) kızarmış buzağıyı, kanadı ile sıvazladı. Buzağı kalkıp annesinin yanına vardı. Bunun üzerine Hazret-iİbrahim onları tanıdı ve güvendi ve ona bilgin bir oğlan çocuğu müjdelediler. O İshak (aleyhisselâm)'dı. Buluğa erip büyüyünce bilgili oldu. Sâre ondan başka çocuk doğurmadı.

Karısı feryad ederek geldi. Sâre, bir kenarda onlara bakıyordu. Onların müjdesini duyunca şiddetle feryad ederek veya ah çekerek evine geldi. Hayız kanının hararetini hissettiği için hayadan ötürü yüzüne vurarak bağırdı. Bir şeye hayret edenlerin yaptıkları gibi, parmaklarının ucu ile alnına vurmasının murad edilmiş olabileceğini söyleyenler de vardır. Çünkü bu, bir şeyi yadırgadıklarında kadınların yaptıkları bir âdettir. 'Ben kısır bir kocakarıyım!' dedi. Yani gençliğimde hiç doğurmadım. Şimdi doksan dokuz yaşına gelmişken nasıl doğurayım. Yaşlı kadın, birçok şeylerden âciz hale geldiği için, ”âcûz" diye adlandırılmıştır. Kısırlığın Arapçası olan ”aknı" kelimesi, ”iz kabul etmeyen kuru" anlamına gelir. Kısır kadın, erkek suyunu kabul etmeyen kadındır. Kamusla, kısırlık anlamındaki kelimenin köklerinden olan ”ukm" un, rahimde teşekkül eden ve çocuk kabul etmeyen bir kütle anlamında olduğu söylenilir. Sâre, ömründe hiç doğurmamış kısır bir kadındı. Gençliğinde ve orta yaşlılığında doğurmayıp da, yaşlanıp menapoz dönemine girince, kendisinin çocuk doğuracağı haberini kabullenemedi. Bu, hâşâ Allah'ın kuvvetinden şüphe etmek değil, âdet gereği bir yadırgamadır.

Onlar: 'Durum budur. Bizim müjdelediğimiz gibidir. Rabbin böyle buyurdu. Biz kendi tarafımıznadn söylemiyoruz. Sadece Allahü teâlâ 'dan sana aktarıyoruz. Bizim müjdelediğimiz şeyi uzak görme ve şaşırma. Allahü teâlâ sana haber verdiğimiz gibi buyurdu. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, bilendir' dediler. Onun sözü şüphesiz hak, yaptığı da şüphesiz muhkemdir. Rivayet edildiğine göre Cebrail (aleyhisselâm) Sâre'ye: ”Evinin tavanına bak," dedi. O da baktı. Bir de ne görsün, tavandaki kirişler yapraklanmış ve meyve vermiş. Bunun üzerine verilen haberin doğruluğuna kesin bir şekilde inandı. Bu karşılıklı konuşma, sadece Sâre ile olmamıştır. Hicr sûresinde anlatıldığına göre İbrahim (aleyhisselâm) ile de olmuştur. Orada anlatıldığı için bir de burada tekrarlanmamıştır. Nitekim Hicr ve Hûd sûrelerinde anlatılanla yedirilerek, bu sûrenin bu âyetinde zikredilen Sâre'den de o sûrelerde bahsedilmemişti. Âyet-i kerime, Allah'ın fazlu kereminden umut kesilmemesi gerektiğine işaret etmektedir. Çünkü takdir edilen bir şey, bir süre sonra da olsa meydana gelecektir. Meryem sûresinde geçtiği üzere Meryem'in ağacı, kupkuru olmasına rağmen yeşermiş ve meyve vermiştir.

İbrahim (aleyhisselâm) onların, bir iş için gönderilen melekler olduklarını öğrenince: 'Ey elçiler! Bu müjdenin dışında gönderilmenize sebep olan işiniz nedir?' dedi.

'Biz suçlu bir kavme gönderildik,' dediler. Onlar, suçlarına ve günahlarına devam ediyorlar, onlarda ısrar ediyorlar. Bu kavim, Lût kavmidir.

Diğer sûrelerde anlatıldığına göre şehirlerinin altını üstüne getirdikten sonra: 'Üzerlerine çamurdan taş yağdırmak için yani taşlaşmış çamur yağdırmak için geldik. Bu, pişirilen ve taş gibi sertleşen çamurdur. Yani tuğla parçasıdır. Demek oluyor ki, ”siccîl", cehennem ateşinde pişirilmiş, üzerinde kavimlerin isimleri yazılı çamurdur. Âyette çamur anlamındaki ”tın" kelimesi kullanılmamış olsaydı, gökyüzünden yağdırılması hasebiyle, yağdırılanın dolu olduğu zannedilebilirdi. Ama ”tın" denilmek suretiyle böyle bir anlayış önlenmiş oldu.

(Bu taşlar) aşırı gidenler için, fısku fücurda haddi aşanlar içindir. Çünkü onlar, kendilerine mubah kılınan kadınlarla yetinmediler, erkeklere de gittiler. İbn Abbas'tan; bu âyetin müşrikler hakkında olduğu, çünkü şirkin en aşırı ve en büyük günah olduğu rivayet edilmiştir. Rabbinin katından yani başka birisinin tasarruf edemeyeceği hazinesinden gönderilmiştir.' Bu kelime, ”gönderilmiş" anlamına geldiği gibi ”işaretlenmiş" mânâsına da gelebilir. Buna göre maksat, beyaz ve kırmızı ile işaretlenmiş veya yeryüzünün taşlarından ayrılacak bir işaretle, yahut da kendisine atılan kişilerin adı ile işaretlenmiş olduğudur.

Bunun üzerine oradaki, Lût kavmindeki, Lût (aleyhisselâm)'a iman eden mü'minleri çıkarttık. Sanki şöyle denilmektedir: Melekler emrolundukları şeyi yapmaya yeltendiler, Biz de: ”...Aileni götür..." (Hicr: 65) diyerek onları çıkarttık. Bu söz, Cebrail'in sözü değil, bizzat Allahü teâlâ 'nın haber vermesidir.

Zaten orada bir tek ev halkından başka Müslüman da bulmadık. O ev halkının, Lût (aleyhisselâm) ve iki kızı olduğu söylenir. Lût'un karısı ise kâfirdi. Bir başka görüşe göre. Lût (aleyhisselâm) ve kurtulan ailesi on üç kişi idiler. Bilginler şöyle demişlerdir: ”Kıyamet günü peygamber, ümmeti ile birlikte, bir başkası kavmi ile, bir başkası grubu ile (yedi ile on kişi arası), başka birisi oğlu ile, başka birisi yanında bir adamla gelir. Başka birisi ise peşinden gelinmesini ister ama kimse takip etmez. Çağırır icabet eden olmaz. Bu, zifiri karanlık bir vakitte geldiğinden dolayıdır. ” Âyette Müslümanla mü'minin, mefhum olarak olmamakla birlikte sıdk ve zât bakımından aynı olduklarına işaret vardır. Sıdktan maksat, inanan bir kimseye hem mü'min, hem de Müslim denmesinin doğru olmasıdır. Ancak müslim, mu ininden daha kapsamlıdır. Her mü'min muslinidir, ama her muslini mü'min değildir. Bazan ânı ve hâs tek bir maddede buluşabilir. Bazıları şöyle demişlerdir: ”İman, kalp ile tasdik, yani haber verilen hükmü anlayarak kabul etmek, onu doğru saymak, İslâm ise, hükümleri kabul anlamında boyun eğmek ve bağlanmaktır. En alt derecede aklı ve düşünme özelliği olana gizli kalmayacağı üzere bu, tasdikin hakikatidir. Bunu inkâr ise, büyüklenmektir."

Orada, o şehirlerde acı azaptan korkanlar için... Yaratılışlarının selâmeti ve yüreklerinin yufkalığından dolayı korkmak âdeti olanlar için. Katı kalpli olanlara değil. Çünkü onlar o alâmetleri hesaba katmazlar ve onları işaret saymazlar. Bir işaret bıraktık. Kendilerine gelen azaba delâlet eden bir işaret bıraktık. Bu işaret, anılan taş veya onların arazilerinden çıkan siyah, kokmuş sudur.

Mûsa'da da ibretler vardır. Bu cümle, yukarıda geçen ”Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ibretler vardır." (Zâriyât: 20) cümlesine bağlıdır. İbrahim ve Lût (aleyhisselâm) peygamberlerin kıssası, bağlananla kendisine bağlanılan (matufla matufun aleyh) arasına girmiştir. Maksat, müşriklerin yalanlamalarına karşılık Rasûlüllah'ı teselli ve Lût kavmini helak ettiği gibi, o iftiracı düşmanlarını helak edeceğini vaaddir. Üzerinde durduğumuz âyetin, bir önceki ”Orada acı azaptan korkanlar için bir işaret bıraktık." (Zâriyât: 37) âyetine matuf olması da muhtemeldir. Bu taktirde âyetin mânâsı şöyle olur: ”Mûsa'nın Firavun'a gönderilmesinde ve Firavunun ve kavminin başına gelen, boğulmaktan kurtarılmasında işaret bıraktık." Aksi halde ”Mûsa'da" sözünün, ”bıraktık" fiilinin tümleci olması doğru olmaz. Çünkü ”bu köyde bir işaret bıraktık" sözü doğru olmadığı gibi ”Mûsa'da bir işaret bıraktık" sözü de uygun değildir. Çünkü bırakmak, orada sürekli bırakmak anlamını ifade eder. Mûsa sürekli kalmadığına göre, onda yapılan şey nasıl kalsın? Onu apaçık bir delille Mısır'ın sahibi Firavun'a gönderdik. O delil, âsâmn yılan olması, elinin bembeyaz çıkması ve Mûsa (aleyhisselâm)'da görünen benzerî mucizelerdir.

Tüm benliği ile yüzçevirdi yani Firavun imandan yüzçevirdi. ”Tüm benlik" diye terceme ettiğimiz ”rükn" kelimesi; yan, taraf manasınadır. Burada onun kendisi murad edilmiştir. Çünkü çok kere, bir şeyin yanı ve tarafı ile tüm benliği ifade edilir. Sıhah'da: ”Bir şeyin rüknü, onun kuvvetli tarafıdır. İnsana nispetle omuz gibidir," denilmektedir. Âyetin ”mülk ve askerlerinden, kendileri ile kuvvet buldukları ile yüzçevirdi" anlamına geldiğini söyleyenler de olmuştur. Çünkü rükn, insanın kendisine dayandığı şeydir. Ve: 'O bir sihirbaz veya delidir,' dedi. Bilindiği gibi delilik aklın bozulması ve gitmesi anlamınadır. Sanki Mûsa (aleyhisselâm)'nın ellerinde meydana gelen harikulade halleri, cinne nispet etmiştir. Ancak onun kendi ihtiyarı ve gayreti ile mi, yoksa başka bir şeyle mi meydana geldiğinde tereddüt etti. Onun için ”sihirbaz veya deli" dedi. Ebû Ubeyde, ”veya" anlamındaki bağlacın ”ve" anlamında olduğunu, çünkü Hazret-i Mûsa'yı sihirbazlık ve deliliğe birlikte nispet ettiklerini söyler. Bu, ”Yüz bin veya -ya da ve- daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik." (Saffât: 147) mealindeki âyete benzer.

Biz onu ve ordusunu tutup denize attık. Yani sizden birinizin çakıl taşlarını avucuna alıp da denize attığı gibi, çok olmalarına rağmen onları Kızıldeniz'e fırlattık. O, kendisini kınayıp duruyordu. Yani Biz onu, büyük veya küçük kınanılacak şeyleri yaptığı halde yakaladık. Çünkü her günahkâr, günahı nispetinde kınanır.

Âd kavminde de ibretler vardır. Onlara, yani doğrudan kendilerine, kendilerine bağlı olarak da evlerine ve mallarına kasıp kavuran rüzgârı gönderdik. ”Kasıp kavuran" diye terceme ettiğimiz ”akîm" kelimesinin aslı ”ukm", Kâmus'da belirtildiğine göre, rahimde bulunan ve çocuk kabul etmeyen bir kütledir. Rüzgâr onları telef edip, köklerini kazıdığı için, yahutda yağmur meydana getirmek veya ağaçları aşılamak gibi bir hayır içermediği için bu kelime ile nitelenmiştir. Bahru'l-Ulûm'da şöyle denilmektedir: ”Herhalde insanları helak etmek suretiyle, rahimleri çocuktan kesmeye sebep olduğu ve onların arkalarında bir şey bırakmadığı için, akîm diye adlandırılmıştır. Bu, azap ve helâk rüzgârlarındandır. Hazret-i Ali (radıyallahü anh)'nin dediğine göre bu, ”Nukbâ"dır. Nukbâ: İki rüzgâr arasında kalıp yönünden sapan veya sabâ ve kuzey rüzgârları arasında kalıp yönünden sapan rüzgârdır. İbn Abbas'a göre ise bu rüzgâr ”Debûr'dur. Bu görüşü, Hazret-i Peygamber'den rivayet edilen şu hadis destekler: ”Ben Sabâ rüzgârı ile desteklendim. Ad kavmi ise Debûr ile helak edildi. Debûr, Sabânın mukabili olan rüzgârdır." Yani bu rüzgâr batıdan eser. Sabâ rüzgârı ise doğudan eser." Îbnu'l-Müseyyeb ise, buradaki rüzgârın güney rüzgârı olduğunu söylemektedir.

Uğradığı hiçbir şeyi bırakmıyor, üzerinden estiği can, mal ve hayvan hepsini küle çeviriyordu. Yani ufalanmış, çürümüş hale getiriyordu. ”Ramım", kül haline gelen, çürüyen ve ufalanan kemik, bitki benzeri her şeydir. İbn Abbas'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: ”Âd kavmine gönderilen rüzgâr benim şu yüzüğüm gibi idi. Yani Akim rüzgârı yerin altındadır. Oradan, yüzükten çıkarıldığı gibi çıkartıldı ve Allah onunla Âd kavmini helak etti."

Semûd kavminde de yani Sâlih kavminde de ibretler vardır. Ya da, onlarda ibret kıldık. Onlara: 'Bir vakte kadar dünya hayatından faydalanın' denilmişti. Yani azabın inme vaktine kadar ki o, çarşamba, perşembe, cuma günlerinin sonlarıdır. Çünkü onlar, çarşamba günü deveyi kestiler, cumartesi günü de bir kuvvetli ses ile helak edildiler. ”Yurdunuzda üç gün daha yaşayın." (Hûd: 65) âyeti bunu tefsir etmektedir. Denildiğine göre Sâlih (aleyhisselâm) onlara: ”Yarın yüzleriniz sararacak, yarından sonra kızaracak, üçüncü gün ise simsiyah olacak. Sonra da size azap gelecek," dedi ve aynen öyle oldu. Onların renklerinin, anlatıldığı şekilde değişmesi, hallerinin her gün daha kötüleşmesi idi. Şüphesiz beyaz, önce sararır, sonra kızarır, sonrada kararır. Siyahlık kafir ve celâl renklerindendir ve cehennem rengidir. Çünkü cehennem siyahtır, karanlıktır. Onlar, helak esnasında, cehennem rengine dönüştüler. Çünkü karargâhları orasıdır. Oradan Allah'a sığınırız.

Rablerinin emrine karşı azgınlık ettiler. O'na uymaktan kibirlenerek imtina ettiler. Rablerinin emri, Sâlih (aleyhisselâm)'in lisanı üzere emrolundukları şeylerdir. O da: ”Allah'a kulluk ediniz" ve ”Onu bırakınız, Allah'ın arzından yesin." (Araf: 73) âyetinde ifade edilmiştir. Ya da maksat, Allah'ın şanıdır ki o da dinidir. Yahut da onların azgınlıkları, Rablerinin emri dolayısıyla oldu. O da, kendisine kulluk etmeleri ve deveyi kendi haline bırakmalarını emretmesidir. İşte onların azmalarının sebebi bu idi. Bu yüzden bakıp dururlarken... Yani o sayhayı gözleri ile görürlerken, çünkü o, güpegündüz gözlerinin önünde geldi, onlar gözleriyle ona bakıyorlardı. Bu cümlede ”saika" mn, hakiki mânâsı olan yıldırım anlamında kullanıldığının tercih edildiği görülmektedir. Çünkü o ortaya çıktığında gözleri ile gördüler. Ses ise görülmez, işitilir. Zahir olan şu ki, yıldırımla birlikte Cebrail (aleyhisselâm)'in sesinin de bulunması mümkündür. Buna engel bir durum yoktur. Bir başka izaha göre ”bakmak" tan maksat, beklemektir. Yani onlar, vaadolundukları azabı bekliyorlardı. Çünkü o günlerde renklerinin değişmesinden dolayı onun ineceğinin işaretlerini gördüler. Bu ifade: ”Onlar bakıp dururken yani hayret içerisinde iken sesi duydular," şeklinde de izah edilmiştir. Kendilerini o korkunç gürültü alıverdi. (7) Denildi ki: Sâlih (aleyhisselâm)'in açıkladığı; yüzlerinin sararması, kızarması ve kararması gibi alâmetleri görünce onu öldürmeye yeltendiler. Allahü teâlâ onu Filistin arazisinden kurtardı. Dördüncü günün kaba kuşluk vakti gelince koku süründüler özel bir deri ile kefenlendiler ve: ”Zulmedenleri de o korkunç ses yakaladı" (Hûd: 67) âyetinde açıklandığı üzere Cebrail (aleyhisselâm)'in korkunç sesi geldi ve helak oldular. Burada ”saika" dan maksat, ”feryad, ses" tir, gerçek anlamı değildir. Bu kelimenin gerçek mânâsı yıldırımdır. 7- Gürültü diye terceme edilen kelimenin, gerçek mânâsı yıldırımdır ve birçok müfessir kelimeyi o anlamda almışlardır. Bursevi kelimeyi ”ses" diye tefsir ettiği için bu şekilde terceme ettik. (Mütercim) Bu kelimenin izahı sadedinde şöyle diyenler de olmuştur: ”Onlara gökyüzünden korkunç bir ses geldi." Denilmiştir ki: ”O seste, yıldırımın ve yeryüzündeki her şeyin sesi vardı. Göğüs kafeslerinde kalpleri parçalandı." Bazı âlimler ise, onların, gerçek anlamda yıldırımla helak edildiklerini, gökyüzünden bir ateş inerek onları yaktığını söylerler.

Ayağa kalkmaya güçleri yetmedi. Bu. Cenabı Allah'ın şu âyetine benzer: ”...Yurtlarında diz üstü çöke kaldılar" (A'raf: 78; Hûd: 67) Yapışıp kaldılar. Kaçmayı bırakın, ayağa kalkmaya ve hareket etmeye bile güçleri yetmez. Yardım görenler de olmadılar. Yani azaptan kendi., kendilerine korunamadıkları gibi, başkalarından da yardım görmediler.

Bu helak edilenlerden daha önce Nuh kavmini de helak etmiştik. Çünkü onlar fâsık yoldan çıkmış bir kavim idiler. Helaklerine sebep olan küfür ve isyanda haddi aştılar. Bil ki, Allahü teâlâ peygamberler gönderdi, şeriatlar indirdi, sınırlar koydu. Sen Allah'ın çizmiş olduğu sınırı aştığın zaman fâsık olursun, şeytana itaat edersin. İsyan anında mü'minlere destek olan melek senden uzaklaşır. İnsan, kendi haline bırakılır ve şeytanın eline düşerse helak olmuş demektir.

Göğü, gücümüzle Biz kurduk, şüphesiz Biz (onu) genişleticiyiz. Âyet-i kerîmedeki ”musi"' kelimesi, takat anlamındaki ”vüs'“ kelimesinden türemiştir. ”Mûsi'" infaka muktedir mânâsındadır. Âyetten maksadın, ”gökyüzünü genişleten" veya ”gökyüzü ile yer arasında geniş bir boşluk yaratan" ya da ”rızkı genişleten" olması muhtemeldir. ”Gökyüzünde rızkınız var." (Zâriyât: 22) âyeti bu son ihtimale delâlet eder.

Yeri de Biz döşedik. Ne iyi döşeyiciyizî

Her şeyden mevcudattaki her cinsten veya hayvanlardan çift yarattık. Yani erkek ve dişi, gök ve yer, gece ve gündüz gibi iki sınıf, iki nevi yarattık. Umulur ki siz (bütün bunları) düşünüp öğüt alırsınız. Bütün bu gökyüzünü kurmak, yeri döşemek, çiftleri yaratmak gibi işleri siz düşünesiniz de, o Allah'ın her şeyi yaratan, rızkını veren, ibadete lâyık olan, hepsini tekrar yaratmaya muktedir olan olduğunu bilip de gereğince amel edesiniz diye yaptık.

O halde Allah'a koşuşun! Ey Rasûlüm Muhammed! Kavmine şöyle de: ”Durum böyle olduğuna göre, iman ve tâatle, bu Yüce Allah'a koşuşun! Böylece O'nun cezasından korunmuş ve sevabına nail olmuş olursunuz. İman ve tâate sarılmak konusundaki emrin, ”koşmak" kelimesi ile ifade edilişi, insanların gerisinde, kaçmaları gereken bir cezanın varlığına dikkat çekmek içindir. Ben size O'nun tarafından (gelen) açık bir uyarıcıyım. Hazret-i Peygamberin, Allah tarafından açık mucizelerle gönderilen bir uyarıcı olduğu açıktır. Ya da Hazret-i Peygamber korkutulan azabı açıklayan bir uyarıcıdır. Allah'ın, Rasûlüllah'a, insanları azabından kendisine koşmaya emretmesi için olan emrinde ve onun kendisi tarafından değil, Allah katından gelen bir uyarıcı olduğunu bildirmesinde, mü'minlerin kaçtıkları şeyden kurtulacakları ve istenileni elde edecekleri vaadi vardır.

Allah'la birlikte, başka bir tanrı edinmeyin. Allah'a koşmakla emirden sonra, cezanın sebebi olan şeyden kaçmayı emretmiştir. Sanki şöyle denilmektedir: Allah'la birlikte başka bir ilâha inanmaktan veya başka bir ilâhın varlığını söylemekten kaçınınız. Şüphesiz ben size O'nun tarafından gönderilmiş açık bir uyarıcıyım. Bu, önceki azaptan Allah'a koşmasını te'kiddir. Ama tekrar yoluyla değil, sebebinden yasaklayıp, ondan kaçmanın gereğine işaretledir.

İşte böyle yani eski milletlerin peygamberleri ile olan münasebetleri ile Kureysin ve müşrik Arapların peygamberlerini yalanlamaları ile, ona sihirbaz veya deli demeleri arasındaki ilgi budur. Onlardan öncekilere bir peygamber gelmeye görsün. Hemen: 'O sihirbaz veya delidir' dediler. O halde sen de, kavminin seni yalanlamasından dolayı ümitsizliğe kapılma.

Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler! Peygamberler hakkında söylenmesi bir tarafa, aklı olanın zihninden bile geçmeyecek bu tüt: çirkin sözlerde, -zamanlarının farklılığına rağmen- ittifak etmelerine şaşılır. Gerçekten onların yadırganacak halleri vardır. Doğrusu onlar azgın bir kavimdir. Bu ifade ile onların şer üzerine ittifaklarından, ve zamanlarının farklılığına ve aynı dönemde yaşamış olmamalarına rağmen, birbirlerine bu kötü şeyleri tavsiye etmelerinden daha kötü ve daha çirkin olan hallerini ortaya koydu. O da: Bu çirkin, kelimelerin, herbirinden çıkmasının, kendilerinden öncekilerin vasiyetinden değil, kendi kötü cibilliyetlerinden olduğunu bildiren ve tümüne şamil olan azgınlıklarıdır.

Sen onlara aldırma. Bu yüzden kınanacak değilsin. Onlarla cedelleşme. Onları defalarca davet ettin, sırf kibirlenerek ve kasılarak kabul etmediler. Sen bütün gayretini sarfettikten ve hatta çok daha ileri gittikten sonra, onlarla, mücadeleyi bıraktığın için kınanacak değilsin.

Sen öğüt ver. Yanı, insanlara vaaz ve nasihat et. Ya da hatırlatma ve öğüdü yap. Bunları tümüyle bırakıverme, Şüphesiz öğüt, mü'minlere fayda verir. Yani Allah'ın iman edeceklerini takdir ettiklerine veya fiilen iman edenlere fayda verir. Çünkü öğüt, onların basiretini artırır, imanlarını kuvvetlendirir. Söz ancak, kabiliyeti olanlara ve dinlemeye hazırlananlara fayda verir. Bundan ötürü Allahü teâlâ : ”Şüphesiz bunda aklı olan ve hazır bir vaziyette kulak veren için bir öğüt vardır" (Kaf: 37) buyurmuştur.

Ben, cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler dîye yarattım, Kulluk anlamına gelen ”ibadet", ubûdiyyetten daha üstündür. Çünkü ubûdiyyet, tevazu göstermek, zaaf izhar etmektir. İbadet ise, bu hallerde son noktaya ulaşmaktır. Bu dereceyi de ancak fazilette zirveye ulaşanlar elde ederler. Âyette cinlerin yaratılışının insanlardan önce anılması, onların gerçekte insanlardan önce yaratılmış olmalarından dolayıdır. Allah'a ibadet için yaratılmalarından maksat, O'na ibadete tam anlamıyla yetenekli ve muktedir olarak yaratılmış olmalarıdır. Üstelik ibadet onlardan istenmektedir. İbadet, Allah'ın kullarına bir lütfudur. Bazı âlimler ”kulluk etsinler" sözünü, ”tanısınlar" şeklinde tefsir etmişlerdir. Bahru'l-Ulûm'd'd bu âyetle ilgili olarak şöyle denilmektedir: ”Bu iki güruhu ancak ibadet etsinler diye yarattım. İbadet, kulun emir ve yasaklardan mükellef tutulduğu şeyleri eksiksiz yapmasıdır. Ya da âyet onları, kendilerinden kulluk istemek için yarattım, şeklinde anlaşılmalıdır. Gerçekten de Allahü teâlâ peygamberleri vasıtasıyla gönderdiği kitaplarında bu her iki gruptan da ibadet istemiştir. Ehl-i sünnet âlimleri bu âyeti, talebi olan teklifi bir emir olarak kabul etmişler, irade ile ilgili bir emir saymamışlardır. Öyle olsaydı, Allah'ın murad ettiği şey hemen tahakkuk ederdi. Eğer olmayacağı bilinen bir şeyi emretmenin ne faydası olabilir? şeklinde bir sual gelirse şöyle cevaplayabiliriz: Bunun faydası, teklifi kabul yeteneği olanla öyle olmayanın arasını ayırmaktır. Bu da saadet ve şekavetin ve bunlara ehil olanların açığa çıkması içindir. İbn Melek, insan ve cinlerin çoğu ibadet yapmadığı halde, ibadet nasıl yaratılış sebebi olabilir? şeklindeki bir soruyu şöyle cevaplamıştır: ”Burada söz konusu olan müminlerdir. Nitekim İbn Abbas'ın ”Ben mü'min olan cinleri ve insanları, ancak ibadet etsinler diye yarattım" anlamına gelen kıraati, buna delildir. Ya da maksat, mutlak ibadettir. İnsanların ve cinlerin ibadetle mükellef tutulmaya kabiliyetli oluşlarıdır. Nitekim Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ”Her doğan (İslâm) fıtratı üzere doğar," buyurmuştur. Özetle denilebilir ki: İnsanlar ve cinler, hilkaten ve zorlayarak değil, teklifi ve ihtiyarî olarak kulluk için yaratılmışlardır. Allah kimin yolunu düzeltir ve muvaffak kılarsa, yaratılış gayesi olan ibadeti yapar. Kimi de rahmetinden uzaklaştırıp, rüsvây ederse, ondan mahrum olur, o da kendisi için yaratılan şeyi yapar. Bir hadiste: ”Amel ediniz. Herkese kendisi için yaratıldığı şey kolaylaştırılır," buyurulmuştur. Kulun, Rabbine ibadet etmesi, yaratanına karşı muhtaç ve mütevazi olmasıdır. Bu da Rabbin in yapılmasını emrettiği şekilde farz, vacip, sünnet ve müstehapları yerine getirmekle olur. Farzları tam olduğu zaman -ki tam olması da farzdır- iki farz arasında nafilelerle meşgul olur. Hiçbir amelini küçük görmez. Çünkü Allah onu yarattığı ve emrettiğ zaman küçümsememiştir. Allah seni bir şeyle mükellef tutmuşsa mutlak surette onu önemsemek de bu emre dahildir. Kul, farzlara devam ettiği zaman, Allah'a, O'na en iyi yaklaştıran şeyle yaklaşmış olur. Sahih bir kudsî hadiste şöyle buyurulmuştur: Allahü teâlâ : ”Kulum Bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli olan bir şeyle yaklaşmamıştır. Kulum Bana nafilelerle yaklaşır, Ben de onu severim. Onu sevdiğim zaman, işittiği kulağı, gördüğü gözü, tuttuğu eli ve yürüdüğü ayağı olurum. Benden isterse veririm. Korumamı isterse korurum. Ben, yapacağım hiçbir şeyde, kulumun ruhunu kabzetmekteki tereddüdüm gibi tereddüt etmedim. Çünkü o ölümü hoş karşılamaz. Ben de onun üzülmesini hoş görmüyorum." Allah'a başta farzlarla, sonra da nafilelerle yaklaşılır. Allah sevgisinin hasıl ettiği şu sonuca bakın. Allahü teâlâ kulunu, kulağı, gözü, eli ve ayağı olmak suretiyle güçlendiriyor. Bunlara bakınız da bu ilâhî sevgiyi gerçekleştirecek farzlara ve nafilelere devam ediniz. Nafile ancak farzlar tamamlandıktan sonra sahih olur. Nafileler içerisinde, farzların cinsinden, farzları tamamlayanlar vardır. Sahih bir hadiste şöyle buyurulmaktadır: ”Allahü teâlâ meleklere, kulumun namazına bakınız. Tamam mı, noksan mı? der. Eğer tamamsa, o tam diye yazılır. Eğer bir noksanlık varsa, kulumun nafilesi var mı? bakınız der. Eğer varsa, kulumun farzını, nafileden tamamlayınız, buyurur." Bilmiş olunuz ki, bizim Hazret-i Peygambere uymakla emretmemiz güzel bir sünnettir. Hem emrettiğimizden dolayı, hem de başkaları tarafından yapılmasından dolayı ecir alırız. Bir şeyi Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) yapmadığı için, ona uymak maksadıyla terketmemiz, onu âdet edinip yapmamızdan daha sevaptır. Çünkü Hazret-i Peygamber ümmetini çok şeyle mükellef tutmaktan hoşlanmazdı. Oysa olmayan bir şeyin sünnet oldunu söylemek başkalarına külfet yüklemek olur. Rasûlüllah, tâat ve ibadete bizden daha fazla düşkündü. Ama bize hafiflik olsun diye bazı amelleri terkederdi. O halde diyoruz ki: Hazret-i Peygamber'e yapmadığı şeylerde uymak, yani onun terkettiğini yapmamak, onu âdet edinmekten daha sevaptır. Öyleyse durumunu bu söylediğimiz şekilde ayarla. Rivayete göre Ahmed b. Hanbel karpuz yemezmiş. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda: ”Rasûlüllah'ın karpuzu nasıl yediğine dair bir haber bana ulaşmadı," demiş. Yani kendisine karpuz yemenin keyfiyetine dair bir haber ulaşmadığı için onu terketmiş. İşte bu gibi faziletlerle İslâm bilginleri diğer ümmetlerin âlimlerinden üstün olmuştur. Bu büyük âlim, Allahü teâlâ 'nın şu âyetlerini iyi bilip, iyi anlamıştı: ”..Bana uyunuz, Allah da sizi sevsin..." (Âl-i İm ran: 31). ” ...Şüphesiz Rasûlüllah'la sizin için iyi bir örnek vardır." (Ahzâb: 21) Söz, fiil ve hal gibi sünnet olan şeylerle meşgul olmamızın sevabı, onları bilmemizden ve sayıp dökmemizden daha çoktur. Bu ümmet, Rasûlüllah'tan varid olandan başkasıyla mükellef olmadığına göre, biz nasıl ondan vârid olandan daha çok sünnet koyup durabiliriz?

Ben onlardan, cinlerden ve insanlardan hiçbir zaman, ne kendim için, ne kendileri için, ne de başkaları için onların kazançları ile elde edecekleri rızık istemiyorum. Beni, kendilerini ve başkalarını doyurmalarını da istemiyorum. Bu âyet, Allah'ın kulları ile münasebetinin, efendilerin köleleri ile olan münasebetlerinden ne kadar yüce olduğunun beyanıdır. Çünkü onlar kölelere, kendilerinin geçimlerini kazanmakta ve rızıklarını teminde yararlanmak için sahip olurlar. Onlar içerisinde, rızkını elde etmek için kölelerinin çalışmasına muhtaç olanlar var. Bol mala sahip olup, kölelerinin çalışmasına muhtaç olmamakla birlikte, onlardan yemeğini pişirmek, hazırlamak gibi ihtiyaçlarını gidermesini isteyenler var. Allahü teâlâ ise bunların hepsinden müstağnidir, hiçbirisine muhtaç değildir. Kulların çalışmalarının, kazanmalarının menfaatleri sadece kendilerine döner. Mana şudur: Ben kulları, Benim ve kendilerinin rızkını tahsil için çalıştırmak istemiyorum. Aksine onların rızıklarını ve yaşamaları için gerekli olan şeyleri kendi katımdan lütfediyorum. Tâ ki onlar, yaratılışlarının sebebi olan Bana kullukla meşgul olsunlar. Ayette müşriklerin putlarına da tariz vardır. Onlar putlara yemek götürürlerdi. Onları bazan köpekler yer, sonra da putların üzerine işerlerdi. Bu hal yine de müşrikleri onlara ibadetten alıkoy mazdı. Ayrıca bu âyet, rızkın yemekten daha genel olduğuna delildir.

Şüphesiz Allah, rızık veren ve güç kuvvet sahibi olandır. Bu âyet Allah'ın kullardan rızık istememesinin sebebidir. Rızka muhtaç olanlara Allah'tan başka rızık veren yoktur, anlamındadır. Çünkü O, tüm yaratıklarına karşı güç sahibidir. Bu, kendisinin doyurmak için çalışıp çabalamalarını istemeyişinin sebebidir. Çünkü işlerinde başkalarının yardımını isteyen âcizdir, güçsüzdür. İmam Gazali rahimehullah el-Esmâu'l-Hüsnâ Şerhinde şöyle demektedir: Allah'ın isimlerinden olan ”rezzâk", rızıkları ve rızıklananları yaratan, rızkı onlara ulaştıran ve onlardan yararlanma sebeplerini yaratan demektir. Rızık iki çeşittir: 1- Açık olan: Bunlar yiyecekler ve azıklardır. Bu dış görünüş olan bedenler içindir. 2- Gizli olan: Bunlar da marifet ve keşiflerdir. Bu da kalpler ve sırlar içindir. Bu rızık, daha şereflidir. Çünkü meyvesi ebedî hayatındır. Zahirî rızkın meyvesi ise, kısa bir süre için bedenin kuvvetidir. Yaratıkların her iki rızkını üstlenen ve insanlara ve cinlere ulaştıran Allahü teâlâ 'dır. Ama rızkı dilediğine yayar, dilediğine daraltır. Bu özellikten kulun alacağı nasip ikidir: 1- Bu özelliğin hakikatini ve ona sadece Allah'ın müstehak olduğunu öğrenmek, böylece Ondan başkasından rızık beklememek, sadece O'na güvenmek. Rivayete göre Hâtemu l-Esam'ma bir adam: ”Nereden yiyorsun?" diye sordu. Hâtem: ”O'nun hazinesinden," diye cevap verdi. Adam: ”Siz ancak söz söylüyorsunuz," dedi. Bunun üzerine Hâtem: ”Gökyüzünden sözden başka bir şey inmedi," dedi. Adam: ”Benim seninle tartışacak gücüm yok," deyince Hâtem: ”Çünkü bâtıl, hakka karşı durmaz," dedi. 2- Allah kişiye doğru yola ileten ilim, irşad eden lisan ve hayıra harcayan, tasadduk eden bir eli ihsan etti. Böylece sözleri ve hareketleri ile şerefli rızıkların gönüllere ulaşmasına vesile olur. Allah bir kulu sevdiği zaman, kulların ona olan ihtiyaçlarını artırır. Rızıkların kendilerine ulaşmasında Allah'la kullar arasında ne kadar vasıta olursa, bu sıfattan o ölçüde hazza nail olur. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: ”Mal sahihi tarafından emrolunduğu şeyi gönül hoşluğu ile veren emin hazinedar (kasadar), sadaka verenlerin birisidir. (Kendi malından sadaka vermiş gibi savap alır.)" Kulların elleri, Allah'ın hazineleridir. Eli bedenlerin rızkının hazinesi, dili de kalplerin rızkının hazinesi kılınan kişi yüce lütfa maznar olmuştur. Yine Gazâlî ”Kavı" ve ”Metin" isimlerinin şerhinde şöyle demektedir: ”Kuvvet, tam kudrete; metanet de, kuvvetin şiddetine delâlet eder. Allahü teâlâ kudretin son noktasına kadar malik olması açısından 'kavı kuvvetinin şiddetli olması açısından da metindir. Bu da kudret anlamındadır."

Şüphesiz zulmedenlere, Rasûlüllah'ı yalanlamak veya tasdik edecekleri yerde yalanlamak suretiyle, ebedî azaba arz ederek kendilerine zulmeden bu Mekke'lilere (eski) benzerlerinin azapları gibi azaptan pay vardır. ”Pay" diye terceme edilen ”Zenûb" kelimesi içi dolu büyük kova anlamındadır. Sakilerin, kova ile su taksim etmelerini ifade eden tabirden alınmıştır. O halde acele etmemi istemesinler. Yani, benden azabı getirmem için acele etmesinler. Çünkü onun için belli bir vade vardır. Takdir edildiği vakitte inecektir. Nadr b. Haris, azabın gelmesi için acele ederdi. Bedir gününe kadar mühlet verildi. Sonra aynı gün öldürüldü, cehennemi boyladı. Böylece önce öldürülmek suretiyle, sonra da cehennemle azabedildi.

Vaadolundukları günlerinden dolayı... O gün. Bedir günü veya kıyamet günüdür. Bu anlayış, aşağıda gelecek sûrenin başındaki lâfızlara daha uygun düşmektedir. Bedir günü olduğu tarzındaki anlayış ise, daha önce geçen kısımla daha çok uyumludur. Çünkü o dünyevî azaptandır. Her ne olursa olsun azap gelicidir ve gelecek olan her şey yakındır. Nitekim şöyle denilmiştir: Akıllı olan, Allah'a âsi olarak kavuşmamak için O'na yönelmekte ve tevbede acele edendir. Ölüm konusunda ise acele etmez. Çünkü o zaten gelecektir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bir hadiste şöyle buyurmuştur: ”Sizden biri ölümü temenni etmesin, gelmeden önce onu çağırmasın. Şüphesiz biriniz ölünce ameli kesilir. Çünkü mü'min ömrünü ancak hayırla artırır. (8) Yani kul iyi olursa, onun hayrının artacağı umulur. Allah ona tevbe etmeyi nasip eder. 8- Hadisi, Müslim, Zikir ve duâ konusunda 2682 numarada, Ahmed b. Hanbel Müsned'de, Buharı de benzerini rivayet etti. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 2/555; el-Fethıı'l-Kebîr,3/353. Kâfirlerin vay haline! ”Vay haline" diye terceme edilen ”veyl", azap, şekavet ve kederden daha şiddetlidir. Cehennemde bir vadinin adı olduğunu söyleyenler de olmuştur. Mahlukatın yaratıcısı Allah'ın yardımıyla Zâriyât Sûresi tamamlandı.

TUR SÛRESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 49 âyettir. Tûr'a... İbn Abbas (radıyallahü anh) Tûr'un, ot bitiren her dağa verilen isim olduğunu söyler. Bir şair şöyle demiştir: Bazı çobanlar Tûr'a uğrasa Tûr, üzerinde tek bir yaprak bile bitirmezdi. Ayrıca bu dağda su kaynaklan ve başka faydalı şeyler bulunur. Tûr'un; yeryüzünü çepeçevre kuşatan dağ olduğunu söyleyenler varsa da meşhur olan, onun özel bir dağın adı oluşudur. O da, Tûr-i Sînîn'dir. Yani Medyen'deki kutsal dağdır. O dağda, Mûsa (aleyhisselâm) Allahü teâlâ 'nın kelâmını işitti. Bu yüzden Allahü teâlâ o dağa yemin etti.

Bir düzen içerisinde yazılmış olan Kitab'a... Kitaptan maksat, Kur'an veya Hazret-i Mûsa'nın Levhalarıdır. Tûr'a uygun düşeni de bu ikinci anlamdır. Buradaki maksadın, Levh-i Mahfuz'da yazılı olanlar veya Hafaza meleklerinin yazdığı şeyler olduğunu söyleyenler de vardır ki bu kitaplar kıyamette, açılmış olarak getirilirler. Onu kimi sağından kimi de solundan alır. Bu âyetin bir benzeri de şudur: ”İnsanlar için, kıyamet gününde açılmış olarak önünde bulacağı kitabı çıkarırız." (İsrâ: 13)

Yayılmış ince deri üzerine Âyetteki, ince deri anlamında kullanılan ”rik" kelimesi, hayvan derilerinden, yazı yazmak için inceltilmiş olanıdır. Kamus'ta da bu anlamda olduğu ifade edilmiştir. ”Yayılmış" diye terceme edilen ”menşur" kelimesi de, üzerinde mühür olmayan açık şey anlamına gelir. Bu kelimeler, ifade ettikleri mananın önemine işaret veya insanların bilmedikleri şeyler olduğunu ifade için nekre (belirsiz) olarak kullanılmışlardır.

Beyt-i Mâmûr'a... Maksat Kâbe-i Muazzamadır. Mâmur oluşu, hacılar, umreciler ve ona yakın olmak için dışarıdan gelip yerleşen mücavirler iledir. Bir görüşe göre de, Beyt-i Mâmur, ”darâh" yani Kabe'nin hizasında semadaki bir beyittir. Oranın mamur oluşu, oraya gelen meleklerin çokluğudur. Çünkü orayı her gün yetmiş bin melek ziyaret eder, tavaf ederler, namaz kılarlar. Bir daha ebediyyen geri dönemezler. Orasının gökyüzündeki saygınlığı, Kabe'nin yerdeki saygınlığı gibidir. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Miraç'ta İbrahim (aleyhisselâm)'i sırtını Kabe'nin hizasındaki Beyt-i Mâmûr'a dayamış gördü. Melekler orasını ziyaret ediyorlardı.

Yükseltilmiş tavana... Yani yeryüzünden beş yüz yıllık yol mesafesinde yükseltilmiş gökyüzüne yemin ederim ki... Allahü teâlâ : ”Biz gökyüzünü korunmuş bir tavan yaptık." (Enbiya: 32) buyurmaktadır.

Ve dolu denize yemin ederim ki... Bu denizden maksat, birbirine bitişik ve ayrı tüm denizlerin aslı olan büyük okyanustur. Onun sahilleri bilinmez. Derinliğini de Allah'tan başkası bilemez. (1) Yeryüzündeki bütün denizler, onun hareket ve çırpınmasındandır. 1- Şüphesiz bu tefsir, müfessirin kendi dönemine aittir. Bugün, o zaman bilinmeyen çok şeyler bilinmektedir. (Mütercim) Bazı müfessirler: ”Denizler kaynatıldığında..." (Tekvin: 6) âyetine dayanarak bunun ”kaynatılan deniz" anlamında olduğunu söylemişlerdir. Rivayet edildiğine göre kıyamet günü Allahü teâlâ denizleri ateş haline getirir. Cehennem ateşi onunla yakılır. Bir hadiste: ”Bir kimse denize ancak cihad, hac veya umre maksadıyla çıksın. Çünkü denizin altında ateş, ateşin altında da deniz vardır," (2) buyurulmaktadır. 2- Hadisi Ebû Davud tahrîc etmiştir. Bkz. el-Fethu'l-Kebîr, 3/361.

Rabbinin azabı mutlaka meydana gelecektir. Bu cümle daha önce geçen yeminin cevabıdır. Fethu'r-Rahmân'da bu azabın dünyevî değil, âhirette kâfirlere ait olan azap olduğu belirtilmektedir.

Onu engelleyecek hiçbir şey yoktur. Bu, ”Onu Allah'tan geri çevirmek yoktur." (Rûm: 43) mealindeki âyete benzer. Bu şeyler için yemin edilmesi, onların Allah'ın kudretini, ilminin kemâlini, kulların tüm yaptıklarını en ince noktasına kadar bilip kuşattığına işaret eden, haberlerinin -ki kendileri ile yemin edilenler bu kabildendir- doğruluğuna şehadet eden hikmetini bildiren önemli şeyler oldukları içindir. Cübeyr b. Mut'ım şöyle der: ”Bedir esirleri hakkında Rasûlüllah'la konuşmak için Medine'ye geldim. Onu sabah namazında Tûr sûresini okurken buldum. Sesi mescidden dışarı çıkıyordu. ”Rabbinin azabı mutlaka meydana gelecektir" anlamındaki âyete varınca onu duyduğumda sanki kalbim eridi. Bu olay gönlüme îslâmm ilk girişidir. Azabın inivermesinden korkarak Müslüman oldum. Bana azap inmeden, oturduğum yerden kalkmayacağımı zannediyordum.'"3' Bu olayın bir benzeri de Erkâm'ın evine varıp da Hazret-i Peygamber'i ”Tâhâ" sûresini okurken dinlediğinde Hazret-i Ömer'in başına geldi. Kalbi yumuşadı ve Müslüman oldu. Kabule hazır kalpler en küçük şeylerden müteessir olurlar. Nasihatçi, Kur'an veya Allah Rasûlü ya da onun ihlâslı vârisi âlim olursa tesiri daha fazla olur. Ama kalp katı olunca Ebû Cehil'e faydası olmadığı gibi, ona öğüt de fayda vermez.

O gün gökyüzü sallanıp çalkalanır. Yani hareket eder, gider gelir. Bir başka izaha göre, değirmen taşının döndüğü gibi döner. İçinde yaşayanları geminin salladığı gibi sallar. Gökyüzünün sallanmasından maksadın, parçalarının birbirine girmesi, sakinlerinin -onlar meleklerdir- korkudan birbirleri üzerine yığılması ve karışması olduğunu söyleyenler de vardır.

Dağlar yürüdükçe yürür. Yeryüzünden silinir ve yok olur. Bazı âlimler şöyle derler: ”Dağlar, bulutlar gibi hareket ederler. Bu hareket o günün dehşetinden yarılıp, sonunda atılmış pamuk haline dönerler."

O gün yalanlayanların vah haline! Yani bu sallanmanın, hareketin olduğu gün, durum böyle olunca vay onların haline! Çünkü o günün çetin azabı onlar için olacaktır. Bu cümle yalanlayanların dışındaki günahkârların da azaba uğrayacakları gerçeğine ters düşmez. Çünkü burada söz konusu olan çetin azap ”veyf, sadece Allah'ı, Rasûlünü ve kıyamet gününü yalanlayanlara mahsustur. Mü'minlerin asîlerine değil.

Onlar daldıkları batıl içerisinde, batıllar ve yalanlar içerisinde küfürleri ile meşgul olup oynayanlardır.

O gün cehennem ateşine itilip atılırlar. Elleri boyunlarına bağlanarak ve alınları ayakları ile birleştirilerek yüzüstü şiddetle sürüklenip cehennem ateşine atılırlar. Zebaniler tarafından kendilerine:

'İşte dünyada iken bunu haber veren vahyi yalanlamakta olduğunuz cehennem budur' denilir.

Bu büyü müdür? Bu, onları kınama ve azarlamadır. Dünyada iken Kur'an'a ”sihir" dedikleri için böyle denilmiştir. Sanki şöyle denilmektedir: ”Siz dünyada iken bu azabı haber veren Kur'an'a sihir diyordunuz. Onu tasdik eden cehenneme de sihir diyordunuz. Ahiret halleri ve onları görmek, onları haber veren peygamberlerin sözlerini tasdik etmektedir. Sizin şu gördüğünüz cehennem azabı haktır, gerçektir. Yoksa siz görmüyor musunuz? Yoksa siz haberine karşı kör olduğunuz gibi, kendisine karşı da kör müsünüz? Ya da zannmızca dünyada iken gözlerinize set çekildiği gibi burada da mı set çekildi? Çünkü siz orada: ”Gözlerimiz boy andı, daha doğrusu bize büyü yapılmıştır" (Hicr: 15) diyordunuz.

Oraya giriniz, sıcaklığını ve şiddetini kıyaslayınız. İster sabredin ister sabretmeyin. Çünkü sizin için oradan kurtuluş yoktur. Bu, onların umutlarını kesmek için söylenmiş bir sözdür. Artık sizin için eşittir. Yani sabretseniz de sabretmeseniz de size fayda vermiyeceği hususunda -azabın def edileceği ve hafifletileceği hususunda değil- işittir. Sabır, fayda vereceği zaman gereklidir. O da sadece dünya hayatında olur. Dünyada taatlere sabreden, âhirette feryad etmez. Çünkü sabır, her ne kadar acı ise de sonu tatlıdır. Siz ancak yaptıklarınıza karşılık cezalandırılacaksınız. Bu ifade ile sabredip sabretmeme arasında fark olmayışı açıklanmaktadır. Çünkü ceza, onların küfürlerine ve çirkin amellerine karşılıktır. Allah yalan söylemeyeceğine göre dünyadaki tehdidin gereği olarak vukuu kesindir. Dolayısıyla faydasının olmayacağı konusunda sabredip sabretmemek arasında fark yoktur. et-Te'vîlât en-Necmiyye isimli eserde şöyle denilmektedir: ”Siz ancak dünyada iken yaptığınız hayır ve şerrin karşılığını görürsünüz. Âhirette yapacağınız sabır, itaat, baş eğme, ve duaya karşılık değildir. Çünkü onlardan hiçbirisi fayda vermez. Özetle onlara denilecek şudur: ”Orada alçaklıkça alcalin! Benimle konuşmayın artık. ” (Mü'minûn: 108)

Şüphesiz küfür ve isyanlardan korunan müttakîler, Rablerinin kendilerine verdikleri ile zevk alarak... ”Zevk alarak" diye terceme ettiğimiz ”fâkihîn" kelimesi ile ilgili olarak Kâmus'ta şöyle denilmektedir: ” Fakılı" meyve sahibi, gönlü hoş, çok gülen, iyi yaşantı ile nimetlenen gibi manalara gelir. "Rablerinin kendilerine verdikleri ile" cümlesi ile ilgili olarak da Fethu'r-Rahmân'da şöyle denilir: ”Allah'ın onlara nimet vermesi, onlardan razı olmasıdır. Çünkü nimete nail olan kişi bazan zahirî nimetler içinde kalır. Gönlü ise herhangi bir şeyle meşguldür. Allahü teâlâ ”zevk alarak" buyurunca onların halinin sırf sevinç, neşe ve zevk olduğu nimetlerden lezzetten başka hiçbir şey almadıkları, bunların, acıyı, açlığı ve susuzluğu savmak için almadıkları açığa çıkmış olur." Cennetler ve nimetler içinde olacaklardır. Yani en üst seviyede özellikleri olan cennetlerde, yahut da müttakîlere mahsus olan nimetler ve cennetler içerisinde olacaklardır. Rableri onları cehennem azabından korumuştur. Bu âyette cehennem anlamında kullanılan ”cahîm" kelimesinin aslı olan ”cahme", ateşin parlamasının şiddeti manasındadır. Âyetin son kısmı bastaran ile birlikte ele alındığında şöyle bir mana ortaya çıkar: O müttakîler, Rablerinin kendilerine verdikleri nimetler ve cehennem azabından koruması sebebiyle zevk alarak cennetler ve nimetler içindedirler.

Şüphesiz küfür ve isyanlardan korunan müttakîler, Rablerinin kendilerine verdikleri ile zevk alarak... ”Zevk alarak" diye terceme ettiğimiz ”fâkihîn" kelimesi ile ilgili olarak Kâmus'ta şöyle denilmektedir: ” Fakılı" meyve sahibi, gönlü hoş, çok gülen, iyi yaşantı ile nimetlenen gibi manalara gelir. "Rablerinin kendilerine verdikleri ile" cümlesi ile ilgili olarak da Fethu'r-Rahmân'da şöyle denilir: ”Allah'ın onlara nimet vermesi, onlardan razı olmasıdır. Çünkü nimete nail olan kişi bazan zahirî nimetler içinde kalır. Gönlü ise herhangi bir şeyle meşguldür. Allahü teâlâ ”zevk alarak" buyurunca onların halinin sırf sevinç, neşe ve zevk olduğu nimetlerden lezzetten başka hiçbir şey almadıkları, bunların, acıyı, açlığı ve susuzluğu savmak için almadıkları açığa çıkmış olur." Cennetler ve nimetler içinde olacaklardır. Yani en üst seviyede özellikleri olan cennetlerde, yahut da müttakîlere mahsus olan nimetler ve cennetler içerisinde olacaklardır. Rableri onları cehennem azabından korumuştur. Bu âyette cehennem anlamında kullanılan ”cahîm" kelimesinin aslı olan ”cahme", ateşin parlamasının şiddeti manasındadır. Âyetin son kısmı bastaran ile birlikte ele alındığında şöyle bir mana ortaya çıkar: O müttakîler, Rablerinin kendilerine verdikleri nimetler ve cehennem azabından koruması sebebiyle zevk alarak cennetler ve nimetler içindedirler.

Onlara: Cennetteki görevli melekler tarafından sürekli olarak: 'Yaptıklarınıza karşılık yanyana dizilmiş olan koltuklara yaslanarak... "Yanyana dizilmiş" diye terceme ettiğimiz ”masfûfe" kelimesinin, altın, gümüş ve cevherle süslenmiş anlamına olması da muhtemeldir. Âyette mü'minlerden herbirisi için birçok koltuk olduğu bildirilmektedir. Yani bu koltuklar yanyana sıralanmış, ziyaretçileri için hazırlanmıştır. Arkadaşını özleyince ziyaret eder. Kelbî'nin dediğine göre bu koltuklar, birbirleri yanına dizilmiştir. Uzunlukları gökyüzünde yüz arşındır. Ziyaret esnasında onların üzerinde karşılanırlar. Birisi üzerine oturmak istediğinde alçalır ve katlanır. Oturunca asıl şeklini alıncaya kadar yükselir. Afiyetle yeyip içiniz', denilir. Orada yemek, dünyada olduğu gibi hiçbir şekilde sıkıntı, şişkinlik, hastalık ve benzerî şeylere sebebiyet vermez. Fethu'r-Rahman'da şöyle denilmektedir: ”Cennetin dereceleri ve nimetleri amellere göredir. Oraya girmek, ancak Allah'ın rahmeti iledir. Yemek, içmek ve sıhhat oraya girmekten sayılmaz. Kulların salih amelleri, Allah'ın nimet vermesini zorunlu kılmaz. Ama Allah o amelleri, daha önce takdir ettiği nimet vermenin bir nişanesi yapmış, mükâfat ve cezayı amellerdeki kazanca bağlamıştır. (Ayrıca) Biz onları ceylan gözlü hurilerle evlendirdik. Bu kadınlara, güzellikleri gözleri kamaştırdığı için ”huri", gözleri geniş ve güzel olduğu için de ”îyn" denilmiştir. Râğıp buradaki evlendirmenin ”O cennetlikleri, hurilere yaklaştırdık" anlamında olduğunu, ”zevvecnâhüm huran=Onları hurilerle evlendirdik" tabirinin benzerinin Kur'an'da hiç geçmediğini, buna sebebin de oradaki beraberliğin bizim bildiğimiz dünyadaki nikâh ve benzeri şekillerle evlenmeden başka olduğuna tenbih olduğunu söylemektedir. Fethu'r-Rahmândaki izah da aynıdır. Yani cennet yükümlülük yeri değildir. Cennetliklerin hurilerle evlenmelerinin şekli, aralarında nikâh akdi yapmaları ile değil, birbirlerini kabullenmeleridir.

Onlara: Cennetteki görevli melekler tarafından sürekli olarak: 'Yaptıklarınıza karşılık yanyana dizilmiş olan koltuklara yaslanarak... "Yanyana dizilmiş" diye terceme ettiğimiz ”masfûfe" kelimesinin, altın, gümüş ve cevherle süslenmiş anlamına olması da muhtemeldir. Âyette mü'minlerden herbirisi için birçok koltuk olduğu bildirilmektedir. Yani bu koltuklar yanyana sıralanmış, ziyaretçileri için hazırlanmıştır. Arkadaşını özleyince ziyaret eder. Kelbî'nin dediğine göre bu koltuklar, birbirleri yanına dizilmiştir. Uzunlukları gökyüzünde yüz arşındır. Ziyaret esnasında onların üzerinde karşılanırlar. Birisi üzerine oturmak istediğinde alçalır ve katlanır. Oturunca asıl şeklini alıncaya kadar yükselir. Afiyetle yeyip içiniz', denilir. Orada yemek, dünyada olduğu gibi hiçbir şekilde sıkıntı, şişkinlik, hastalık ve benzerî şeylere sebebiyet vermez. Fethu'r-Rahman'da şöyle denilmektedir: ”Cennetin dereceleri ve nimetleri amellere göredir. Oraya girmek, ancak Allah'ın rahmeti iledir. Yemek, içmek ve sıhhat oraya girmekten sayılmaz. Kulların salih amelleri, Allah'ın nimet vermesini zorunlu kılmaz. Ama Allah o amelleri, daha önce takdir ettiği nimet vermenin bir nişanesi yapmış, mükâfat ve cezayı amellerdeki kazanca bağlamıştır. (Ayrıca) Biz onları ceylan gözlü hurilerle evlendirdik. Bu kadınlara, güzellikleri gözleri kamaştırdığı için ”huri", gözleri geniş ve güzel olduğu için de ”îyn" denilmiştir. Râğıp buradaki evlendirmenin ”O cennetlikleri, hurilere yaklaştırdık" anlamında olduğunu, ”zevvecnâhüm huran=Onları hurilerle evlendirdik" tabirinin benzerinin Kur'an'da hiç geçmediğini, buna sebebin de oradaki beraberliğin bizim bildiğimiz dünyadaki nikâh ve benzeri şekillerle evlenmeden başka olduğuna tenbih olduğunu söylemektedir. Fethu'r-Rahmândaki izah da aynıdır. Yani cennet yükümlülük yeri değildir. Cennetliklerin hurilerle evlenmelerinin şekli, aralarında nikâh akdi yapmaları ile değil, birbirlerini kabullenmeleridir.

İman eden ve nesillerinden imanda kendilerine uyan kimseler yok mu, işte Biz nesillerini de yani onların büyük ve küçük çocuklarını derece bakımından onlara kattık. Nitekim Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Allahü teâlâ müminin gözü aydın olsun (sevinci tam olsun) diye daha düşük seviyede de olsa, zürriyetini kendi derecesine yükseltir" (4) buyurdu, sonra da üzerinde durduğumuz âyeti okudu. Bu, küçük çocuğun ana babasından birisine tâbi olarak imanının varlığına hükmedileceğine işaret etmektedir. Çünkü Allahü teâlâ çocukları ahiret işlerinde babalarına tâbi ve onlarla bir kabul ettiğine göre dünyevî hükümlerde de onlara tâbi olmaları gerekir. Fethu'r-Rahman müellifi şöyle der: ”Şüphesiz mü'minlerin büyük ve küçük çocukları, imanları sebebiyle kendilerine tabidirler. Büyükler kendi imanları ile küçükler de îslamda babalarına uymak suretiyle onlara tabidirler. Çünkü ana babalarından Müslüman olana bağlı olarak çocuğun Müslümanlığına hükmedilir. Bu, Ebû Hanife, Şafiî ve Ahmed b. Hanbel'in görüşüdür. İmam Malike göre ise çocuk, annesinin değil, babasının Müslüman oluşu ile, Müslüman sayılır. Çocuğun ebeveyninden birisi İslâm ülkesinde ölse, Ahmed b. Hanbefe göre -diğer üç mezhebin aksine- onun Müslümanlığına hükmedilir. Âlimler, mümeyyiz çocuğun, İslâmı kabul ediş veya dinden çıkışının muteber olup olmadığı konusunda ihtilâf etmişlerdir. İmam Şafiî'ye göre çocuğun bu tasarrufları sahih değildir. Diğer üç imama göre sahihtir. ” Onların amellerinden amellerinin sevabından bir şey eksiltmeyiz. Oğulları, babalarına katmakla, babalardan bir şey eksiltmedik. Aksi halde dünyada ihtirasla onlara buğzederlcrdi. Âyette kastedilen mana şudur: ”Sevaplarının bir kısmını oğullarına verip de, onların amellerini eksiltmedik. Eksiltseydik, sevapları azalır ve dereceleri düşerdi. Ama biz sırf ihsan ve fazilet olarak oğulları da babalarının derecesine yükselttik." İmam Muhemmed şöyle demiştir: ”İmam Âzam, müşriklerin ve Müslümanların çocuklarının ahiretteki durumları konusunda görüş beyan etmedi. Ama tercih edilen görüşe göre Müslümanların çocukları cennettedir." Rivayet edildiğine göre ensardan birisinin çocuğu vefat etti. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem), cenazesine davet edildi. Âişe (radıyallahü anh): ”Ne mutlu ona, cennet serçelerinden bir serçe," dedi. Bunun üzerine Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Ya da bundan başka mı? -Yani dediğine inanıyor musun? Hak, kesin söylenilenden başkadır.- Şüphesiz Allah cennet ve cehennemi yarattı. Onlardan her biri için de ehil yarattı," buyurdu.'5' İbn Melek'in Meşârık Şerhinde belirtildiğine göre Hazret-i Peygamber, Hazret-i Âişe'yi muayyen bir grubun cennetlik olduğu yollu bir hüküm vermekten nehyetti. Mevlâ Ramazan da Şerhu'l-Akâid'de şöyle demektedir: ”Muayyen birisinin cennetlik veya cehennemlik olduğuna şahitlik edilmez. Ama genel anlamda mü'minlerin cennetlik, kâfirlerin cehennemlik olduklarına şahitlik edilir. Çocukları için de durum aynıdır. Çünkü çocuklar, babalarına tabidirler. Günahsız olmaları sebebiyle çocukların cennetlik olduklarını söyleyenler de vardır." Bir başka görüşe göre ise onlar ârâftadırlar. Bu görüşün gerekçesi şudur: ”Çocukların, son hallerinin ne olduğu kesin olarak bilinmediği için mü'min in çocuğu küçükken öldüğünde babasına bağlı olarak, iman üzere öldüğüne hükmedilir. Aksi halde babasının son haline tâbi kılınması gerekir. Oysa o belli değildir." Hediyyetü'l-Mehdiyyîn adlı eserde belirtildiğine göre bazıları, müşriklerin çocuklarının cennetliklerin hizmetçileri oldukları görüşünü tercih etmişlerdir. Çoğunluk ise babalarına tâbi olarak onların da cehennemde olduğu kanaatindedir. Diğer bazı âl imlerse bu çocukların mükellef olmamaları sebebiyle cennette oldukları görüşünü benimserler. Bir grup da onların yerlerinin neresi olacağı konusunda görüş belirtmezler. İbn Melek'in Meşârık Şerhinde beyan ettiğine göre bu görüş daha kabule şayandır. Bu mesele üzerinde bir de şu görüş vardır: Kıyamet günü çocuklara, akıl hastalarına ve fetret devrinde (peygamberin bulunmadığı dönemde) yaşayanlara kendi cinslerinden elçiler gönderilir. Onları imana davet ederler. Orada mü'min kendisini ateşe arzetmekle imtihan edilir. Daveti kabul edip kendisini ateşe atmaktan çekinmeyen kurtulur. Çünkü o gerçek ateş değildir. Ateşe girmek istemeyenler gerçek cehenneme atılırlar. Çünkü Allah'a isyan etmişlerdir. Herkes kazandıklarına karşılık rehindir. Buradaki ”herkes"ten maksat, âkil baliğ mükellef olanlardır. Ayette geçen ”Rehin" kelimesi, borca güvence olarak konulan şeydir. Rehin, elde tutulup alıkonan şey olunca bu kelime, ne olursa olsun alıkonan her şey için istiare yoluyla kullanılmıştır. Sâlih amel, kişinin zimmetinde bir borç gibidir. Çünkü kendisinden bu istenmektedir. Kulun nefsi buna karşılık rehindir. Alacaklı alacağını tahsil etmedikçe rehin elinden alınamayacağı gibi, ameli sâlih Allah'a varmadıkça da kulun rehin olarak alınmış olan nefsi kurtulamaz. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Herkes borcu olan ameli sâlih karşılığında Allah'ın nezdinde rehindir. Kendisinden istenildiği biçimde amel eder ve borcunu öderse, kendisini rehin olmaktan kurtarır. Aksi halde helak olur. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Ka'b b. Ucre'ye bu anlamda şöyle buyurmuştur: ”Haram gıda ile beslenenler cennete giremezler. Haramdan meydana gelen her ete cehennem daha lâyıktır. Ey Kab b. Ucre! insanlar iki sınıftır: Nefsini satın alıp da azad eden, nefsini satıp da helak eden."(6) Mukâtil şöyle der: ”Her kâfir, işlediği şirkten ötürü cehennemde rehindir. Mü'min, Allahü teâlâ 'nın şu âyetinden dolayı rehin alınmış olmaz."'71 ”Her nefis kazandığına karşılık rehindir. Ancak sağcılar müstesna." (Müddessir: 38-39) Âyetin bir başka veçhesi de şudur: Herkes yaptığına karşılık rehindir, yani daim, sabit, mukîmdir. İyilik yaparsa ebediyyen cennettedir, kötülük yaparsa sürekli olarak cehennemdedir.

Onlara canlarının çektiği meyve ve etten bol bol verdik. ”Verdik" diye terceme ettiğimiz ”emdedna" kelimenin kökü olan ”med", çekmek anlamınadır. Bu kelimeden türeyen ”el-imdâd" Kamusta, şöyle izah edilmektedir: ”İmdâd, eceli geciktirmek, ordunun başka bir guruba yardım etmesi, vermek, yardım etmek manalarınadır." Âyeti kerimede kastedilen mana şudur: Onlar isteklerini açıklamasalar da, Biz onların isteklerini verdik. Canlarının çektiği çeşit çeşit nimetlerden, nimetlenmenin en başta gelenlerini zaman zaman onlara artırdık. Âyette, meyve anlamına gelen ”fakihe" kelimesi, sonu gelmeyen, yedikçe tekrar meydana gelen anlamını ifade edecek şekilde tenvirdi olarak kullanılmıştır. Âyetteki ”canlarının çektiği" cümleciği, tüm et çeşitlerine şamildir. Bir hadiste: ”Cennette canın kuş çeker. Hemen o kızarmış vaziyette önüne düşüverir," buyurulmaktadır. Denildiğine göre, cennette kuş, kişinin önüne kızartılmış ve kurutulmuş olarak düşer. İnsan ondan yer, sonra kuş nehre doğru uçar.

Orada karşılıklı bardak alıp verirler. Yani cennetlikler cennette dostları ile, birbirlerine içerisinde içki dolu kadehleri tam bir istek ve iştiyakla alıp verirler. ”Ke's" kelimesi, içerisinde içki bulunan bardağın adıdır. Üzerinde yemek olmayan sofraya ”maide" denilmediği gibi, içerisinde içki bulunmayan bardağa da ”ke's" denmez. Ke's, mecazî olarak bardağın içerisindeki içkiye de denir. Ama onda ne boş söz... Yani içerken, boş söz ve saçmalama yoktur. İçki esnasında boş ve düşük şeyler konuşmazlar. İbn Atâ şöyle der: ”Yani yeri Adn Cenneti olan içki meclisinde boş söz yoktur. Orada içki sunanlar melekler, cennetliklerin içki içmeleri Allah'ı zikir, kokuları Allah katından hoş, mübarektir. Halk da Allah'ın misafirleridir." Râğıb der ki: ”Lağv, sözün hesaba katılmayanı, düşünmeden söylenenidir. Bu, serçe ve benzeri kuşların sesi gibidir." Ne de günaha girmek vardır. Yani failinin dünyada yaptığında günah sayılan yalan, küfür ve kötü söz gibi şeyleri de yapmazlar. Ama onlar sadece hikmet ve güzel şeyler söylerler, kerim kişilerin yaptıklarını yaparlar. Çünkü akılları başlarındadır.

Onların hizmetlerine verilmiş olan gençler etraflarında dönüp dolaşırlar. Yani özel hizmetçiler, cennetliklerin etrafında ellerinde kadehlerle veya hizmet için dolaşırlar. Âyette ”onların hizmetçileri" denilmedi. Buna sebep, onların, dünyada kendilerine hizmet edenler sanıp da, dünyada birisine hizmet edenin, cennette de ona hizmetçi olacağı ve ona tabi olmaktan kurtulamıyacağı için üzülmesini önlemektir. Âyette, hizmetçiler anlamındaki ”ğılman" kelimesinin tenvinsiz olarak, nekre getirilmesi, cennete giren herkesin orada tanımadığı hizmetçiler bulacağını ifade içindir. Sa'dî el-Müftî'nin Havaşi'sinde böyle denilmektedir. Sanki onlar (sedefte) gizlenmiş inci gibidirler. Yani onlar beyazlık ve şeffaflıkta sanki sedefte korunan incidirler. Çünkü o inci, el değmediği ve üzerine toz konmadığı için daha temiz, daha güzel ve nemlidir. Ya da maksat, onun hazine oluşudur. Çünkü ancak pahalı ve değerli şeyler hazineye konulur. Bazı eserlerde şöyle denilmektedir: ”Cennette mevkii en düşük olan kimse, hizmetçilerinden birisine seslenir, kapısında bin tanesi 'buyur, buyur' diye cevap verir."

Onlar birbirlerine dönüp sorarlar. Yani birbirlerine hallerini, işlerini, Allah katında nail oldukları lütuf ve kerametleri sorarlar. Bu bir zevk ve ulaşabildikleri ölçüde o büyük nimeti itiraftır. Zaten bu, konuşmaya yeni başlayanların birbirine alışmaları için uyguladıkları meclis âdabıdır. Burada söz konusu olan, bir kısmının daima soran, diğerlerinin sorulan olması değildir. Her biri hem soran, hem de sorulandır.

Sorulanlar -ki onlar gerçekte hepsidir- 'Biz cennete girmeden daha önce ailemiz arasında (bile) korkardık' derler. Yani bizler yufka yürekli, Allah'a isyandan korkan, O'na itaatta devamlı, sonuçtan endişe eden kişilerdik. Âyeti kerimede ”ailemiz arasında" kaydının konulusu, insanların aileleri arasında emniyette olacakları içindir. Yani onlar bu durumda bile korktuklarına göre, başka hallerde ve zamanlarda öncelikle korkarlar. Ben fakir derim ki: Açık olan şu ki, bu söz, insanlar örfünde mevcuttur. Çünkü onlar, bizim kavmimiz ve kabilemiz arasında halimiz şöyledir, derler. Onlar, dünyada iken kabileleri ve sülaleleri arasında korku ve tedirginlik içinde idiler. Bu ifadede, ailelerinden bazılarının kendileri gibi olmadıkları ve bu yüzden mahrum olduklarına işaret vardır. ”Aile" kelimesinin, eşler, çocuklar, köleler, cariyeler, akrabalar ve dostlar olarak tefsir edilişi de buna delâlet eder.

'Allah bize rahmetle hakkı nasibetmek suretiyle ihsan etti. Açık olan şu ki, ihsan ve inam, cennet ve nimetleridir. Nitekim âyetin devamı da buna delildir: Ve (mesamata işleyen) kızgın rüzgârların azabından bizi korudu. Yani tüm mesamata işleyen cehennem azabından bizi korudu. ”Mesamat": Ağız, boğaz, kulak gibi vücuttaki deliklerdir. Mesamata işleyen sıcak rüzgâr demek olan ”semâm" cehenneme ad olmuştur. Çünkü cehennemin harareti, kızgın rüzgâr gibi mesamata girer. el-Müfredât'da ”Semûm, zehir etkisi yapan kızgın rüzgâr" diye tarif edilir.

Gerçekten biz önceden Allah'a kavuşma ve O'na dönmeden, yani dünyada O'na duâ ederdik. O'na ibadet eder veya bizi korumasını isterdik. Şüphesiz iyilik eden, çok merhametli olan O'dur'. Kendisine ibadet edildiğinde sevap verir, kendisinden bir şey istenildiğinde icabet eder. Râgıb der ki: ”el-Berru", yeryüzü demektir. Bundan genişlik manası anlaşılır. Aynı kökten alınarak hayır işlemedeki genişliğe de ”berr" denilmiştir. Bazen de bu kelime, Allah'a nisbet edilir. Bu âyetteki ”înnehû hüve'l-her-ru'r-Rahîm=Şüphesiz iyilik eden, çok merhametli olan O'dur" gibi. Bazen de kula nisbet edilerek ”berra'l-abdü Rabbehû: Kul Rabbine çok (geniş) taatta bulundu," denilir. Allah'ın ”menn"i (ihsanı) sevap, kulun ”menn"i de taattir. Şerhu'l-Esma'da şöyle denilir: ”Allah'ın 'Ber ve rahim', yani iyilik eden ve merhametli olduğunu bilen kişi, büyük küçük her şeyde O'na rağbet ederek döner. Allah'ın rahmet ve iyiliği de ona yeter.

(Ey habibim!) Sen öğüt ver. Yani sana indirilen Kur'an'dan ve âyetlerden, müşriklere öğüt vermeye devam et. İşe yaramaz batıl sözlerine üzülme. Sen Rabbinin lütfuyia peygamberliğinin doğruluğu ve ileri akıllılığınla nimetlendirilmiş olman sebebiyle, o Allah kahredesilerin dedikleri gibi kâhin de değilsin. ”Onlar senin için, vahye dayanmaksızın uydurup istikbalde ne olacağını haber verendir," diyorlar. Yahut da mana: ”Sen sürekli nimetlendirilip dururken kâhin değilsin," demektir. Müfredatta Kâhin şöyle açıklanmaktadır: ”Kâhin: İleride olacak olan haberleri bir nevi tahminle bilip haber verendir. Arrâf da, geçmişte olan gizli olayları haber verendir." Bu iki hüner hata da, isabet de eden zanna dayandıkları için Hazret-i Peygamber: ”Arrâfa veya kâhine gelip de onun dediğini tasdik eden, Muhammed'e indirileni inkâr etmiştir," buyurmuştur.(8) Deli de değilsin. ”Deli": Aklı tümüyle giden veya bozulan kişidir. Ben fakir derim ki: Âyeti kerimede, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'in şerefini olabildiğince yüceltmek vardır. Çünkü Allah cevap vermekte onun yerine geçmiş ve kâfirleri bizzat kendisi reddetmiştir. Ayrıca âyette onun gerektiği şekilde bildiğinin açıklanması vardır. Çünkü valiye bağlı olan hatırlatma ve öğüt vermenin gereği, her ne kadar aklın olgunluğu ve sözde doğruluk ise de bu, Rasûlüllah'ın kâhin veya mecnun olmadığını gerektirir. Âyetteki bu ifade tarzı, zahiri hâle nisbetledir. Çünkü, şüpheyi gidermek ve tasdiki perçinlemekten uzak değildir. Bunun benzeri şehadet kelimesidir; çünkü ”lâ ilahe: ilâh yok" sözü, bazı zansebeplerin zanlarını ortadan kaldırır. Aksi halde sadece isbat, yani ”Allah var" demek yeterdi. Allah yardımcıdır.

Yoksa onlar: Bu âyetlerde tekrarlanan ”yoksa" anlamındaki ”em"“aksine, bilakis" gibi anlamlara gelen ”bel" ve münkatî hemze yerinedir. Hemze de, inkâr ifade etmektedir. Yani ”mesele onların dediği gibi değil" manası kastedilmiştir. Beğâvî, Halil'den, onun: ”Tür süresindeki bütün ”emler istifhamdır, atıf (bağlaç) yani münkati değildir," dediğini nakleder. Burhânu'l-Kur'an'da da şöyle denilir: ”Tûr sûresinde 'em' on beş kere tekrar edildi. Bunların hepsi ilzam etmektir yani delil gösterip susturmak, mat etmektir. Muhataptan bunlara cevap istenmemektedir." Aynü'l-meânî'de de: 'Em burada on beş tanedir ve hepsi sorudur. Dört tanesi tahkik için olup 'bel' anlamında kınamak ve azarlamak içindir. Bu anlamdakiler şu âyetlerdekilerdir: ”Yoksa onlar: 'O bir şairdir derler." (Tûr: 30); ”Yahut: 'Onu kendisi uydurdu mu derler?" (Tûr: 33); ”Yoksa onlar azgın bir topluluk mudur?" (Tûr: 32) ve ”Ya da onlar bir tuzak mı kurmak istiyorlar?" (Tûr: 42) Bu âyetlerden ilk ikisinde belirtileni söylediler, diğer ikisindekileri de yaptılar. Öbür 'em' ler inkâr içindir." Bazı âlimler ise: ”Bu sûredeki bütün ”em"lerin bağlaç olmayıp, soru edatı olduğunu, Allah'ın cevaplarını bildiği halde sırf onların suçlarını yüzlerine vurmak ve kınamak için sorduğunu söylemekte; bunu, bir adamın başka birisine, onun cehaletini bildiği halde ”Sen cahil misin?" demesine benzetmektedirler." 'O bir şâirdir... derler. Onlar Hazret-i Peygamber'in tebliğine karşılık bir ücret umduğunu zannettiler. Bu yüzden Allahü teâlâ : ”De ki: Buna karşılık sizden herhangi bir ücret istemiyorum," (Furkân: 57) buyurmuştur. Onlara göre Hazret-i Peygamber bir şairdi. Şair de genelde şiirine karşılık bir mal isterdi. Ayrıca şiiri bir seviyesizlik saydıkları için Kur'an'a şiir diyorlardı. Maksatları ona önem vermemekti. Burada onların şiiri Kabe'nin duvarına asacak kadar meşhur bir toplum olmalarına rağmen onu nasıl seviyesizlik sayabilirler? şeklinde gelebilecek bir itiraza karşılık şöyle deriz: Bu, onların aşırı inatlarındandır, yahut da ilk anda hatiplerin izlediği yola uygun olduğu içindir. Ya da bunu şâirler yalan söylemekte kâhinler ve delilerle birlikte mütalaa olundukları için söylemişlerdir. Nitekim bir meselde: ”En güzel şiir en çok yalanı olanıdır," denilmiştir. Müşrikler Hazret-i Peygamber hakkında şöyle derlerdi: ”Biz, şiiri ile bize üstün geleceği endişesi ile şu anda ona karşı durmuyoruz. Diğer şâirlerin öldüğü gibi onun da ölmesini bekliyor ve sabrediyoruz. O zaman arkadaşları dağılır. Zaten babası gençken öldü. Onun ölümünün de babasının ölümü gibi olacağını umuyoruz." Bu mana âyetin devamı olan şu lâfızlarda görülmektedir: Onun, zamanın musibetlerine uğramasını bekliyoruz' mu diyorlar? ”Musibetler" diye terceme ettiğimiz ”rayb", nefsi üzen yani zamanın değişmesi ve olaylarından nefiste rahatsızlık ve üzüntü meydana getiren şey demektir. ”Zamanın musibetlerine uğramasını bekliyoruz" sözünde musibeti, şüphe anlamına da gelen ”rayb" kelimesi ile ifade etmesi, onun bizatihi varlığından şüphe edildiği için değil, meydana geleceği vakitte şüphe edildiği içindir. İnsan, vukuu açısından değil, meydana geleceği vakit açısından sürekli olarak ölümden şüphe içindedir. ”Zaman" diye terceme edilen ”el-menûn" kelimesi ayrıca, ölüm ve çok başa kakan manalarına da gelir. Nitekim bazı âlimler tarafından bu âyetteki ”el-menûn" un ölüm, ”rayb" ın da ölüm acıları anlamında olduğu da söylenilmiştir. Müfredat'ta ölüme ”menfin" denilmiştir. Çünkü o, sayıyı azaltır, kuvveti keser denilmektedir. Bu açıklamalardan sonra âyetin şu anlamlara ihtimali olduğunu söyleyebiliriz: a- Yoksa onlar zamanın musibetleri gelsin de Züheyr, Nâbiğa, Tarfe ve benzeri diğer şairler gibi helak olsun diye bekliyoruz mu derler? b- Babası gençken öldüğü gibi ona da ölüm acılarının gelmesini bekliyoruz mu derler? Bu arzu, çocukların okulda elinden kurtulmak için hocalarının ölmesini istemelerine benzer. Dindeki muallimlerinin ölmesini isteyen ve kesin iman ve bilgiyi elde edemeyenlerin vay haline!

De ki: 'Bekleyiniz, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.' Sizin, benim helakimi beklediğiniz gibi ben de sizin helakinizi bekleyenlerdenim. Buradaki ”bekleyiniz" emri, karşıdakileri tehdit içindir. Râğıb, beklemek anlamına gelen ”terabbus" kelimesinin bir şahsın ister ucuz olsun ister pahalı almak istediği bir malı beklemesi veya olmasını ya da zevalini gözettiği bir şeyi beklemesi anlamına geldiğini söyler. Bu ifadede müşriklerin helak edilecekleri vadedilmektedir. Âyetin tefsiri sadedinde şöyle denilmiştir: ”O müşriklerin tümü Hazret-i Peygamberden önce öldüler. Zamanımızda da (müfessirin zamanı) vezirlerden biri, bir veliyi küçümsemedi ve sürgün etti. Onun ölmesini bekliyordu ama kendisi ondan önce korkunç bir şekilde, yanında binlerce insanla birlikte katledildi." Âyet yapılan işlerde, yaratıkları Allah'a davette, kullar üzerinde meydana gelen şeylere karşı Allah'a tevekkülde ve hoşlanılsın hoşlanılmasın tüm hükümlerine teslim olmada beklemeye işaret etmektedir. Çünkü her şey Allah'ın takdir ettiği şekilde cereyan eder.

Onlara bunu akılları mı emreder, yani onların bu sapık ve çelişkili sözlerini bırak, onlarda bundan daha çirkin haller de var. Onlar beyinsizdirler, iyiyi kötüden ayıracak kişiler değillerdir. Râğıb, akıl anlamında kullanılan ”hilm" in aslında akıl olmadığını, aklın sebep olduğu şeylerden olduğu için böyle tefsir edildiğini, ”hilm" in öfke ve heyecandan nefs ve tabiatı korumak olduğunu söylemektedir. Âyetteki ”bunu" kelimesi ile kâfirlerin çelişkili sözlerine işaret edilmiştir. Çünkü kâhin, zekî, işlerinde dikkatli ve tedbirli olur. Delinin aklı perdelenmiş, düşüncesi bozuk olur. Şair ise vezinli, düzgün, hayale dayalı sözler söyler. Bu birbirine zıt özellikler bir kişide nasıl toplanabilir? Kâmus'tıı belirtildiğine göre âyetteki ”ahlâm" kelimesinin tekili olarak iki kelime vardır. Birisi ”hulm" veya ”hulüm" şeklindedir, rüya anlamındadır. Öteki de ”hilm" dir, akıl anlamındadır. Çoğulu ”ahlâm" şeklinde geldiği gibi ”hulûm" şeklinde de gelir. Burada bu manada kullanılmıştır. Müşrikler kendilerinin akıllı olduklarını iddia ediyorlardı. Allah onların bu akıllarını ayıpladı. Çünkü onların akılları hakkı batıldan ayırıp kendileri için faydalı olmadı. Yoksa onlar hak apaçık göründüğü halde kibirlilik ve inatta haddi aşan azgın bir topluluk mudur? Rüşdün ve gerçeğin etrafında dolaşmazlar. Bu yüzden akıl ve zan dairesini taşan yalan şeyler söylerler. İbnü'ş-Şeyh şöyle der: ”Sonra, hayır bu onların azgınlıklarındandır" denildi. Çünkü o kınamada akıl noksanlığından daha etkili, tesellide de daha beliğdir. Çünkü Allah'a karşı azgınlık yapan, O'nun öfkesini haketmiştir.

Yahut: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? Bu ifade müşriklerin sözlerinin kötülüğünü belirtme konusunda daha üst bir üsluba yükseliştir. Bu da Hazret-i Peygamberin, Kur'an'ı kendisinin yazdığını, sonra da onun Allah'a iftira ederek O'nun katından olduğunu söylediği iddiasıdır. Âyetteki ”te-kavvül" kelimesi sözde tekellüf anlamındadır, sadece yalan söz için kullanılır. Buradaki anlamı: ”Kur'an'ı kendi tarafından meydana getirdi," demektir. Ama gerçek onların zannettikleri gibi değildir. Hayır, onlar kesinlikle inanmazlar. Çünkü Allah kalplerine mühür vurmuştur. Ebussuûd tefsirinde şöyle denilmektedir: ”Küfürleri ve inatları sebebiyle batıllığı kimseye gizli olmayan bu saçma sapan şeyleri söylüyorlar. Çünkü Hazret-i Peygamber, Araplardan birisi, buna rağmen Arap olan ve olmayan tüm insanlığın benzerini getirmekten âciz olduğu bir kitap getirdi. Bu sözlerin inada dayanması, onların kendilerinin de sözlerinin saçmalığını ve çelişkili olduğunu bildiklerine işarettir."

Eğer (dediklerinde) doğru iseler, onun benzeri bir söz getirsinler. Yani eğer Hazret-i Peyganber onların iddia ettikleri gibi peygamberlik iddiasında bulunan bir kâhin veya deli ya da şairse ve Kur'an'ı kendi nefsinden uydurmuşsa, mânâ ve nazm açısından kendisine has özellikler taşıyan Kur'ân'ın bir benzerini getirsinler. Çünkü onların bu konudaki sözlerinin doğruluğu Rasûlüllah'la insan ve Arap olmadaki benzerlikleri gereği, Kur'ân'ın bir benzerini getirmeye muktedir olmalarını gerektirir. Üstelik onlar şiirdeki ve hitabetteki uzun uğraşları, nazmın ve nesrin üslupları üzerindeki büyük çalışmaları, tarihteki önemli gün ve olayları zapt ve öğrenmedeki titizlikleri sebebiyle buna daha çok muktedir olmalılar. Şüphesiz bir şeye muktedir olmak da o şeyi yapmanın gerek ve sâiklerindendir. Bilinmelidir ki îcaz, ya fesahat ve belagat açısından nazma, ya da manaya bağlıdır, lâfza bağlı değildir. Çünkü onun lâfzı Arap lâfızlarının aynıdır. Nitekim Allahü teâlâ unsurların aynı olduğuna ve onun, kendi sözlerinin dizildiği şeyin aynısı ile dizilmiş olduğuna tenbih için ”Arapça Kur'an" buyurmuştur. (Yûsuf: 2, Tâhâ: 113) Şu kadar var ki Kur'an lâfız ve mana olarak her açıdan mucizedir, muhatapları âciz bırakmıştır. En üst seviyeye varan belagatı ile tüm edebiyatçıların hitabelerinden on iki yönden farklıdır. Bunlar; lâfzın îcazı, garip teşbihler, üstün istiareler, harflerin, kelimelerin ve âyetlerin fasılalarındaki uyumluluk, lâfızların insicamı, kıssa ve hallerin bildirilmesi, hikmet ve sırları içermesi, isimlerdeki ve fiillerdeki beyanı, maksat ve gayeleri ifadedeki güzelliği, maslahat ve sebeplere hazırlık, geçmiş ve gelecek olan olayları haber vermesidir.

Yoksa onlar, hiçbir yaratıcı olmadan mı yaratıldılar? Yani bu eşsiz takdir ve hayrete düşürücü şekilde hiçbir yaratıcı ve takdir edici olmadan mı takdir edildiler ve yaratıldılar. Ya da mana; ibadet ve ceza gibi hiçbir maksat ve sebep olmadan mı yaratıldılar şeklindedir. Yoksa kendilerini kendileri mi yaratıcıdırlar da Allah'a kulluk etmiyorlar?

Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattılar? Hayır, onlar anlayıp inanmazlar. Yani sizi, gökleri ve yeri kim yarattı? diye sorulduğu zaman, dediklerine tam inanmadıkları halde ”Allah" derler. Öyle olmasaydı Allah'a ibadetten yüzçevirmezlerdi.

Yahut Rablerinin yani rızkının ve rahmetinin hazineleri onların yanında mıdır da istediklerini nübüvvetle rızıklandırırlar, dilediklerinden kıskanırlar? Yani onun ilminin ve hikmetinin hazineleri onların yanında mı ki, peygamberlik için gerekli olan hikmetin ne olduğunu tesbit ederler? Yoksa her şeye onlar mı hakimdirler? Ki, ilâhî işleri istedikleri gibi idare ederler, işleri kendi irade ve dileklerine dayandırıyorlar.

Ya da (göğe doğru dikilmiş, gizli sırları) dinledikleri bir merdiven mi var? Merdiven anlamına gelen ”süllem" için Râğıb şöyle demektedir: ”Süllem yüksek mekânlara ulaşılıp da kendisiyle selâmet umulan şeydir. Sonra sebep gibi kendisiyle her yüksek şeye ulaşılan şeye ad olmuştur." İbnü'ş-Şeyh şöyle der: ”Geçen âyetlerde Cenab-ı Hak, kâfirlerin yalan ve inkârlarını dayandırdıkları için akla gelebilecek bütün ihtimalleri iptal edince, onlar için doğrudan Allah'tan duyma ve O'nu görmekten başka bir şey kalmamıştır. Oysa onun imkânsızlığı diğerlerinden daha açıktır. Bu yüzden Allahü teâlâ onlarla alay ederek: 'Dinledikleri bir merdivenleri mi var?' buyurdu. Bunun anlamı şudur: Yoksa onlar bu merdivene çıkıp da melekleri ve onlara vahyolunan gaybın ilmini mi dinliyorlar? Böylece sanki gaybdan haber vererek geveledikleri şeylerden olacakları biliyorlar da boş arzularını ona mı bağlıyorlar? ” O halde, dinleyenler duyduklarını doğrulayan açık bir delil getirsinler.

Yoksa kızlar O'nun da, oğullar sizin mi? Bu ifade ile ya istemedikleri şeyi Allah'a uygun gördükleri için onlar kınanmakta ya da onların cahilliği ve akıllarının zayıflığı ortaya konmakta ve ruhu ile melekût âlemine yükselip gayba muttali olmalarını bırakın, akıllılardan bile sayılamayacakları haber verilmektedir. Çünkü ”Onlardan birisine, kız müjdelendiği zaman içi öfkeyle dolarak yüzü kapkara kesilir." (Nahl: 58) âyetinde belirtildiği üzere kendileri için razı olmadıkları şeyi Allah'a nispet etmekle yaratıcılarını kendilerinden daha alt bir düzeye indirenlerin bu gibi ahmakça lakırdılar etmeleri hiç de yadırganmaz.

Yoksa sen onlardan ücret istiyorsun da... Bu, müşriklere karşı olan hitaptan ayrılıp, Rasûlüllah'a hitaba dönüştür. Ayette kastedilen, sen risaleti tebliğden ötürü onlardan ücret mi istiyorsun ki onlar bu yüzden borç altında ezici bir boç yüklendikleri için -Müfredatta borç anlamına gelen ”ğurrn" kelimesinin, kendisinin bir kusuru olmadan insanın malından uğradığı zarardır, ”magrem" de aynı anlamdadır, ”öarîm" ise hem alacaklı, hem de borçlu anlamına gelir denilmektedir- ezilmekteler mi? Bu yüzden mi sana tâbi olmuyorlar? Yani onların hiçbir şekilde mazeretleri yok. Din, dünya mukabilinde satılmaz. ”Benim ücretim ancak Allah'a aittir" (Yûnus: 72; Hûd: 29) âyetlerinde belirtildiği üzere tebliğe karşılık ücret sadece Allah'tandır.

Yoksa gayb yani gayblarm yazılı olduğu Levh-i Mahfuz onların yanında da, ileride olup olmayacağı konusunda konuşmak için ondakileri yazıyorlar mı?

Ya da bu fasid lâkırdılarla yetinmeyip, senin hakkında bir tuzak mı kurmak ve kötülük yapmak istiyorlar? Bu, Rasûlüllah için Dâru'n-Nedve'de kurdukları tuzak ve onu öldürmek, hapsetmek ve Mekke'den çıkarmak için yaptıkları plândır. Tuzak, ister haddi zatında iyi olsun ister kötü, kurulduğu kişiye kötü gelen şeydir. Kimilerine göre bir çeşit hiledir. Tarifat'da: ”Bir başkası için gizlice zarar vermeyi istemek" diye tarif edilmektedir. Tuzak, kul açısından kötü hile, Allah açısından ise yaratıkların amellerine karşılık olması için hak tedbirdir. Sâdî el-Müftî bu haberin, gaybdan haber vermek olduğunu, sûrenin Mekke'de nazil olduğunu, söz konusu tuzağın ise daha sonra yani hicret gecesi vuku bulduğunu söyler. Eğer Tûr süresinin bu gece inmiş olmasının muhtemel olduğu tarzında bir itiraz gelirse deriz ki: İbn Abbas'tan, Tebâreke ve daha başka sûrelerin Mekke'de, Tûr sûresinden soma nazil olduğu rivayeti sabittir. Tuzağa asd düşecek olanlar, yani tuzaklarının tutacağı kişiler veya onun vebalinin döneceği kişiler, tuzak kurmak istedikleri değil o inkâr edenlerdir. Çünkü tuzak kurdukları Hazret-i Peygamber onlara karşı sözde, fiilde, delilde ve kılıçta daha üstündür, muzafferdir. Ya da maksat, onların tuzakta mağlup olduklarını ifadedir. Murad, Bedir savaşı günü başlarına gelen ölümdür.

Yoksa onların kendilerine yardım edecek ve azabından koruyacak Allah'tan başka ilâhı mı var? Allah, onların ortak koşmalarından münezzehtir.

Gökyüzünden onlara azap için üzerlerine düşen bir kütle görseler... Aynü'l-Meânî'de bu ifade ile ilgili olarak şöyle denilmektedir: ”'Kisferi, azaptan bir parça veya semadan bir parça ya da ondan bir taraftır. Bu, 'kisfen' kelimesi, güneş tutulması gibi örtmek, kaplamak anlamındadır. Kamusta lkisfe' bir şeyden bir parça diye izah edilmektedir." Aşırı azgınlıkları ve inatları yüzünden: 'Üstüste yığılmış veya kalın bir bulut' derler. Yani onlar öyle bir azgınlık içindedirler ki: ”Ya da iddia ettiğin gibi, üzerimize gökten kütleler yağdırmaksın..." (İsrâ: 92) âyeti gereği, üzerlerine o kütleyi düşürsek, o üstüste yığılmış bir buluttur, bazılarını bazılarının üzerine atıyor derler, onun kendilerine azap için inen bir kütle olduğunu tasdik etmezler.

Onları, helak edilecekleri günlerine kavuşuncaya, görünceye kadar bırak. Helak edilecekleri diye terceme ettiğimiz kelimenin kökü olan ”saika" kelimesinin Muhtarda., ”bayıldı" anlamına geldiği söylenir. ”Fe saika men fi's-semâvâti ve men fi'l-ardi = göklerde ve yerde ne varsa hepsi ölecektir" (Zümer: 68) âyetindeki ”saika" öldü anlamındadır. Üzerinde durduğumuz âyetteki günden maksat, öldürüldükleri Bedir günüdür. Zannedildiği gibi ilk sûr değildir. Çünkü o sûr ile sadece o anda hayatta olanlar helak olacaktır.

O gün tuzakları onlara azaptan kurtulma konusunda hiçbir fayda vermez, kendilerinden azabın kaldırılmasında başkalarından yardım da görmezler.

Şüphesiz zulmedenlere Ebû Cehil ve arkadaşlarına bundan, karşılaştıkları ölümden başka da azap var. ”Bundan başka" diye tercüme ettiğimiz ”düne zâlike" ifadesi ”bundan önce" manasına gelir ki, o zaman Duhân sûresinde belirtildiği üzere yedi sene süren kuraklık ve kıtlık kastedilmiş olur. ”Düne zâlik" ifadesi ”bundan sonra" anlamına da gelebilir. O zaman da Bedir'den sonra gelecek olan kabir azabı ve ondan sonraki çeşit çeşit ahiret azabı kastedilmiş olur. Ama çoğu koyu cehalet ve gafletlerinden dolayı, durumun böyle olduğunu bilmezler. Ya da temelden, hiçbir şey bilmezler. Bu ifadede, onlar bir kısmının bunu bildiğine ama buna rağmen sırf inat için küfürde İsrar ettiklerine işaret vardn. Ayrıca âyet, kabir azabının varlığını da ispat etmektedir. Allahü teâlâ mükellef kulu, kabrinde diriltecek, ona hayat verecek sorulanı kavraması, ona cevap vermesi, Rabbinden gelen ve kendisi için hazırlanan keramet ve kolaylığı anlaması için dünyada sahip olduğu akıl benzeri bir akıl verecektir.

Rabbinin onlara vadolunan güne kadar süre tanıması ve seni keder ve şiddetlerin sıkıntılarına rağmen onların arasında bırakması konusundaki hükmüne sabret. Onların tuzaklarından dolayı daralma. Ben derim ki: Allah'ın nebisine, hükmüne sabretmesi yolundaki emri, kâfirlerin eza ve cefasından değil, işinin kolay olması içindir. Çünkü Allah'ın hükmüne sabretmekte bir tat ve lezzet vardır. Her ne kadar eza ve cefaya sabır da bir bakıma Allah'ın hükmüne sabır sayılsa da onda herhangi bir tat yoktur. Şüphesiz sen Bizim gözlerimizin önündesin. Bizim korumamız ve himayemizdesin. Seni gözetir, koruruz. Hangi yerden kalkarsan kalk kalktığın zaman sayılamayacak kadar çok olan O'nun nimetlerinden dolayı Rabbini hamd ile tesbih et. Sen O'nu, O'na lâyık olmayan her şeyden tenzih et. Saîd b. Cübeyr ve Atâ' şöyle demişlerdir: ”Oturduğun yerden kalkınca ”' sübhânekellahümme ve bi hamdık" de. Yani O'nu hamdederek tesbih et; bu meclis hayır meclisi ise ihsanı artar. Öyle değilse içindeki günahlara keffaret olur." Ebû Hureyre (radıyallahü anh) de Rasûlüllah'ın şöyle buyurduğunu rivayet etti: ”Kim içerisinde kötü, çirkin söz ve ne denildiği anlaşılamayan bir yerde oturur da kalkmadan önce; ”sühnânekellâhümme ve bi hamdik, eşhedü en lâ ilahe illâ ente, estağfiruke ve etûbü ileyk" (Allah'ım! Seni tesbih eder, hamdederiz. Senden başka ilâh olmadığına şehadet ederim. Senden bağış diler ve Sana tevbe ederim) derse bu ikisi (başı ile sonu) arasına keffaret olur."(9) 9- Hadisi Tirmizî Daâvât'da 3429 numarada rivayet etti. İsnadı hasendir. İbn Hıbân Sahih'inde No: 2366 rivayet etti. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 4/277. Tirmizî'nin rivayetinde: ”Bu meclisindeki, günahlar bağışlanır," denilmektedir. Fethu'l-Kadir'de., bağışlamanın gıybet gibi kul hakkına tealluk etmeyen küçük günahlarla kayıtlı olduğu bildirilmektedir. Dahhâk ve Rabi' şöyle demişlerdir: ”Namaza kalktığında: 'Sübhânekallâ-hümme ve hi hamdik ve tebârekesmük ve teâlâ ceddük ve lâ ilahe ğayruk,' de." Kelbî de şöyle der: ”Bu âyetteki hamdden maksat, yataktan kalktıktan sonra, namaza başlayıncaya kadarki zikirdir. Asım b. Humeyd'den rivayet edilen şu haber buna delâlet etmektedir. Asım demiştir ki; Hazret-i Âişe'ye: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) gece namazına ne ile başlardı" diye sordum. Hazret-i Âişe: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) her kalktığında on kere tekbir getirir, on kere hamd eder, on kere tesbih söyler, on kere Lâ ilahe illallah der, on kere istiğfar eder ve: ”Allâhümmağfirlî vehdinî ve'r-zuknî ve âfinî" (Allah'ım! Beni bağışla, bana hak yolu göster, bana rızık ve afiyet ver) der ve kıyamet günündeki makam darlığından Allah'a sığınırdı," dedi. (10) 10- Hadisi Ebû Davud Kitâbu's-Salât 766 numarada; Nesâî, 3/209 Kıyâmu'l-Leyl'de; İbn Mâce de 1256 numarada tahrîc ettiler. İsnadı hasendir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 4/236.

O'nu gecenin bir kısmında ve yıldızların batışından sonra da tesbih et. Gecenin bir kısmının namaza ve tesbihe tahsisi o zamanki ibadetin nefse ağır gelişi ve riyadan uzak oluşundan dolayıdır. Yıldızların batışından maksat, gecenin birimindeki batış,-yani sabahın aydınlığı ile kayboluş vaktidir. Gece tesbihinden maksadın akşam ve yatsı namazları, yıldızların batışından sonrakinden maksadın da sabah namazı olduğu da söylenmiştir. Âyette sabah namazını geciktirmenin efdal olduğuna işaret vardır. Çünkü sabah namazının iki rekâtının yıldızlar battıktan sonra kılınması emredilmiştir. Yıldızlar da ortalık ağardıktan sonra batar. Bunu, tefsirinde Ebu'l-Leys söylemektedir. Müfessirlerin çoğunun bu konudaki mütâlâaları ise şöyledir: Yıldızların batmasından sonraki tesbihten maksat, sabah namazından önceki iki rekâttır. Bu, sabahın aydınlığı ile birlikte yıldızlar kaybolduğu zaman kılınır. Bir hadiste ”Sabahın iki rekâtı -yani sabahın sünneti- dünyadan ve dünyadakilerden daha hayırlıdır." (11) buyurulmaktadır. Hadis, sabah namazının sünnetinin sevabının çokluğunu belirtmektedir. 11- Hadisi Müslim, benzerini de Ebû Davud ve Tirmizî tahrîc ettiler. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 6/10. Ben derim ki: Dikkat edildiğinde müfessirlerin bu sözlerini pek isabetli bulmak mümkün değildir. Çünkü sabah namazının sünnetinde sünnet olanı, onu sabahın ilk vaktinde kılmaktır. Zira hadisler bunu tercih etmektedirler. Onu farza yakın bir zamana kadar geciktirmek, tercihe şayan değildir. Onun ilk vakti, İmam Şâlînin benimsediği vakittir ki o esnada yıldızların batması söz konusu değildir. Çünkü yıldızlar, ortalık oldukça ağardığında kaybolur. Bu sûrenin bitişi yıldızlarla, sonraki sûrenin başlangıcı da yıldızlarladır. Bu iyi bir sonuçtur ve bunda tahkik ehline gizli kalmayacak sırlar vardır. Allah'ın yardımı ile Tur Sûresinin tefsiri tamamlandı.

NECM SURESİ Necm Sûresi, Rasûlüllah'ın Harem-i Şerifte, müşrikler dinlerken açıktan okuyup ilân ettiği ilk sûredir. Peygamberliğinin beşinci senesinde Ramazan ayında nazil olmuştur. Hazret-i Peygamber secde âyetine varınca Velicl b. Muğîre'den başka tüm mü'minler, müşrikler, insanlar, cinler onunla birlikte secdeye kapandılar. Velid b. Muğîre ise, yerden biraz toprak alıp alnına götürdü, onun üzerine secde etti. Çünkü yaşlı idi, secdeye gücü yetmiyordu. (1) ” Bunu, tekebbüründen dolayı yaptığı da söylenir. 1- Hadisi, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvud ve Nesâi tahric ettiler. İbn Mes'ud'dan gelen bir rivayette: Bir adam -o Ümeyye b. Haleftir, Velicl b. Muğîre değil- denilmektedir. Rivayetin tamamı için Bkz. ed-Dürrû'l-Mensûr, 6/121. Bu izah, İbn Mes'ud'dan rivayet edilen: ”Ben öyle yapan herifi kâfir olarak öldürülürken gördüm," rivayetine zıt düşmez. Çünkü ”öldürüldü" sözü ile, ”öldü" anlamının kastedilmiş olması muhtemeldir. Müşriklerin secde etmelerine sebep şudur: Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) ”O Lât ve Uzza'yı ve üçüncüleri olan diğerini, Menât'ı gördünüz mü?" (Necm: 19-20) âyeti kerimelerine gelince, onları övdüğünü zannettiler ve tanrılarına ta'zim için secdeye kapandılar. Bir başka görüşe göre Necm sûresi, içerisinde secde âyeti bulunan sûrelerden, tamamı birden nazil olan ilk sûredir. Bu, ”Rabbi'nin ismi ile oku." (Alak: 1) sûresinin, içerisinde secde olan ilk inen sûre oluşu gerçeğine aykırı değildir. Çünkü ilk nazil olan, bu sûrenin tümü değil, baş tarafıdır. Düştüğü (battığı) zaman, battığı ve doğduğu zaman. Çünkü, düştü, diye tercüme ettiğimiz ”hevâ" kelimesinin mastarı olan ”heviy" yüksekten aşağı düşmek anlamındadır. Yıldıza yemin ederim ki, kelimenin başındaki ”vav" harfi, kasem içindir. Bu ve benzerleri ondaki ve onu yaratandaki kudret ve azameti bilmeleri için kullara bir uyarıdır. Âyetin anlamı şudur: ”Şu zamandan sonraki düşüş vaktindeki yıldıza şu anda yemin ederim ki..." Allahü teâlâ düşüş vaktindeki yıldıza yemin etti. Çünkü yolcular dünyada yollarını yıldızla bulurlar. Sanki: ”Karadaki ve denizdeki yolcuların yollarını ve hedeflerini doğru bir şekilde kendisi ile buldukları yıldıza yemin ederim ki..." denilmiştir.

Arkadaşınız sapmadı. Bu cümle yeminin cevabıdır. Yani âhiret yolu olan hak yoldan ayrılmadı. Bu, ”Seni şaşırmış bir halde buldu." (Duhâ: 7) âyetindeki şaşırmanın, batıla sapmak olmadığının delilidir. Çünkü Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendisine vahiy gelmeden önce ve geldikten sonra sadece Rabbine ibadet etmiş ve O'nu tek bilmiştir. Çirkin işlerden daima kaçınmıştır. Bu, Hazret-i Peygamber'in faziletini beyan etmektedir. Zira Allahü teâlâ Hazret-i Âdem hakkında: ”Âdem Rabbine âsî olup, yolunu şaşırdı." (Tâhâ: 121) buyurduğu halde, Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) hakkında ”arkadaşınız sapmadı" buyurmuştur. Ve batıla da inanmadı. Bu manayı ifade eden, ”ğay" kelimesi, cehli mürekkep (bilmediğini de bilmemek) demektir. Râğıb; ”ğay, fasid inançtan dolayı cahil olmak," der. Çünkü cehalet bazen insanın doğru yanlış hiçbir şeye inanmamasından dolayı, bazen de yanlış bir şeye inanmasından dolayı olur. ”Ğay" bu ikincisinin adıdır. Çünkü ğavâyet özellikle itikattaki hatadır. Dalâl (sapıklık) ise daha geneldir; Allah'ın kulları için koyup bildirdiği inanç, ahlâk, söz ve fi illerdeki tüm hatalara yanlışlıklara şamildir. Bu izaha göre âyetin manası şöyle olur: O, asla bir bâtıla inanmadı. Yani o hidayet ve rüşdün zirvesindedir. Onların zannettikleri dalâlet ve sapıklığa hiçbir konuda düşmemiştir. Kâfirler: ”Muhammed babalarının dininden saptı, kendi nefsinden bazı şeyler söylüyor," dediler. Allah, Rasûlünü ta'zim için bu sûreyi indirmek suretiyle onları reddetti. Burada hitap Kureyş'edir. Hazret-i Peygamber'in onların arkadaşı olarak takdim edilmesi, Hazret-i Peygamber'in durumunu en ince noktasına kadar bildiklerini ve onda olmadığını iddia ettikleri şeylerden tümüyle uzak olduğunu, onun hidayet ve rüşdle muttasıl' olduğunu tam anlamıyla bildiklerini haber vermek içindir. Çünkü onunla uzun süre bir arada yaşamaları, yüce halinin güzelliklerini görüp durmaları, kesinlikle bunu gerektirir. Âyetteki yeminin, yıldızın düşüş vakti ile kayıtlanışının sırrı şudur: Yolcu, yıldız gökyüzünün ortasında iken, yıldıza bakarak yolunu bulamaz. Doğuyu, batıyı, kuzeyi ve güneyi ayıramaz. Ancak, yıldız inerken veya yükselirken bilir. Ayrıca bu ifadenin, az sonra gelecek olan; Cebrail'in en üst ufuktan inişi ve Hazret-i Peygamber'e yaklaşışı ile tam bir münasebeti bulunmaktadır. Sa'dî Müftî söyle der: ”Yıldızın 'heviy' yani batışı ile kayıtlanması yaratıcının varlığına ve O'nun kudretine delâlette daha açık oluşundan dolayıdır. Nitekim Hazret-i İbrahim: ”...Ben batanları sevmem," (En'am: 76) buyurdu." İbnü'ş-şeyh de Hevâşî'sinde şöyle der: ”Bu ifade tarzında şu ince lâtife vardır: Yıldıza yemin etmek, onu yüceltmeyi gerektirir. İnsanlar arasında ona tapanlar vardı. Âyette batışı zikredilmek suretiyle, o battığı için ilâhlığa lâyık olmadığına dikkat çekilmiş oldu."

O nevadan konuşmaz. ”Hevâ", nefsin kınanılan özel bir eğilimidir. Bu yüzden Allahü teâlâ peygamberlerini bundan nehyetmiştir. Davud (aleyhisselâm)'a: ”...Hevâ ve hevese uyma..." (Sâd: 26), bizim Peygamber'imize de: ”...Onların hevâlarına uyma..." (Maide: 49) buyurmuştur. Peygamberlerden hiçbirisi hevâ ve hevese meyletmemişlerdir.

O, Cebrail (aleyhisselâm) vasıtasıyla, Allah'tan kendisine vahyolunandan başka bir şey değildir.

Ona çok güçlü, yani çok kuvvetli bir melek ki o Cebrail (aleyhisselâm)'dir. O, tabiat üstü olayları göstermekte vasıtadır. Onun kuvvetinin şiddetine delil olarak, Lût kavminin köylerini toprağın altındaki siyah sudan söküp, kanadı ile alıp gökyüzüne çıkarması yeter. Öyle ki, gökyüzü ehli, köpek havlamalarını ve horoz ötüşlerini duydular. Sonra geri getirdi. Ayrıca, Semûd kavmine karşı şiddetle haykırdı, hepsi birden yere yapışıp kaldılar. Şeytanı arz-ı mukaddesin yamaçlarından birisinde Hazret-i İsa ile konuşurken gördü, kanadı ile savurdu ve Hindistan'daki en uzak dağın arkasına attı. Onun peygamberlerin yanına inişi ve çıkışı göz açıp kapayacak kadar süratli olmuştur.

Olgun, akıllı birisi yani akıl ve görüşünde, dini selâbetinde sağlam olan... Burada ki, ”olgun akıl" diye terceme ettiğimiz ”mirra" kelimesi ve türevleri hakkında Râğıb şu bilgiyi vermektedir: ”İp büktüm" anlamında ”em-rertü'l-hable" denilir, ”el-merîr ve'l-memer" bükülmüş demektir. Bu manada olmak üzere ”fülânun zû mirretin" (bükmesi, fitil yapması sağlam) denilir." Kamus id da: ”Mirre", yaratılışın kuvveti ve şiddeti demektir. Çoğulu, ”mirer" dir. ”Mirre"; akıl, asalet, sağlamlık, kuvvet, ipin dayanıklılığı gibi anlamlara da gelir. ”Zû mirre", Cebrail'dir. Öğretti, yani yanına indi, ona okudu ve onun için açıkladı.

Sonra da en yüksek ufukta iken (aslî sureti ile) durdu. Ufuk, gökyüzünün görünen kısmı ile görünmeyen kısmının arasını ayıran dairedir. En yüksek ufuk da, güneşin doğduğu yerdir. En yakın ufuk ise, güneşin battığı yerdir. Âyetteki mana şudur: Cebrail güneş ufkunda iken, yani güneş doğarkan dünyanın en uzağında aslî sureti ile durdu. Yani Cebrail, vahy getirdiği zaman Arapların emiri Dihye suretinde, İbrahim (aleyhisselâm)'a geldiği gibi misafir kılığında, Davud (aleyhisselâm)'a geldiği gibi hasım şeklinde değil, kendi aslî suretinde durdu. Onun cevherlerle süslü altı yüz kanadı vardır. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Mekke yakınındaki Hira dağında iken Cebrail'i, yaratılmış olduğu aslî şekli ile görmek istedi. Cebrail: ”Yeryüzü beni almaz (ben yeryüzüne sığmam), ama sen gökyüzüne bak" dedi. Doğu istikametinde göründü, batıya doğru tüm yeryüzünü kapladı. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber, Mûsa (aleyhisselâm)'nın Tür dağında düştüğü gibi yere düştü. Cebrail, insan suretinde inip, onu kendisine çekti, kucakladı. Yüzünden tozu silmeye başladı.' Hazret-i Peygamberin bu duruma düşmesinin sebebi şudur: Dünyada insan bünyesi, aklın alabileceği şeyin dışındakileri görmeye tahammül edemez. Meleğin, yaratıldığı şekilde görülmesi de bu kabildendir. Allah'ı görmek ise bundan daha büyüktür. Cebrail'in, asıl suretinde duruşu: Dıhye'nin suretinde gelenin, kendisi olduğunu te'kid içindir. Çünkü Rasûlüllah onu, asıl suretinde görünce gerektiği şekilde tanıdı ve hiç bir şüphesi kalmadı. Haliz İbn Hacer şöyle der: ”Meleğin insan kılığında görünmesi, onun zatının insana dönüştüğü anlamına gelmez. Bunun anlamı, onun sırf muhataba yumuşak görünmek için o kılıkta görünmesidir. Açık olan şu ki, bir şeydeki fazla olan miktar yok olmaz, ancak bakanın gözünden gizlenir." Cebrail'in Dihye suretinde gelişi, o Müslüman olduktan sonra mı oldu? Dıhye'nin İslama girişi Bedir'den sonra olmuştur. Çünkü o Bedir'e iştirak etmemiş, sonraki savaşlara katılmıştır. Zira Cebrail'in, Dihye Müslüman olmadan önce, onun kılığında görünmesi biraz uzak görünmektedir. Şeyh şöyle der: ”Dıhyetu l-Kelbî, zamanındaki insanların en yakışıklısı idi. Cebrail'in Hazret-i Peygamber'e onun suretinde gelişi, bunun Allah tarafından kendisine bir müjde olduğunu bildirmek içindir. Özellikle, bir azabı haber vermek, tehdit ve bir şeyi yasaklamak için geldiğinde, bu güzel çehre o tehdit ve yasaklamanın harekete geçirdiği bünyeyi sakinleştirir."

Sonra (Peygamber'e) yaklaştı da yani Hıra dağında iken, Hazret-i Peygamber'e yaklaşmak istedi. Buradaki yakınlık anlamına gelen ”dünûv" kelimesi, hakikaten yakınlık manasına kullanıldığı gibi, hükmen yakınlık manasına da kullanılabilir. Zaman, yer ve mevki bakımından olan yakınlıklar için kullanılır. Yaklaştı. Bu anlamı ifade eden ”tedellâ" kelimesi, en yüksek ufka asılı, oraya tutunmuş olduğu halde sarktı demektir.

Öyle ki iki yay arası kadar, yani yakınlık bakımından, iki yay arası gibi oldu. Araplar, mesafeyi yay ile ölçtükleri için burada da yay kelimesi kullanıldı. Meâlimu't-Tenzil'âe şöyle denilmektedir: ”Cebrail (aleyhisselâm)'le, Hazret-i Peygamber arasında iki yay arası kadar mesafe oluşunun anlamı: İkisi arasında yay ile kiriş arasındaki mesafenin bulunmasıdır. Sanki, yay kirişe galip getirilmiş, iki yay denilmiştir. Bu, ikisi arasındaki yakınlığın fazlalığına işarettir. Bu benzetmenin aslı şudur: Araplardan anlaşma ve ittifak yapan iki kişi yaylarını çıkarırlar ve birbirine yapıştırırlardı. Bununla, birbirlerine arka çıkacaklarını, birbirlerini koruyup müdafa edeceklerini muradederlerdi." "İki yay arası"nâm maksadın, iki kol arası olduğu da söylenmiştir. Bu izaha göre kola, yay denilmesi; ölçülecek şeylerin kol ile ölçülmesinden dolayıdır. Hazret-i Peygamberle Cebrail arasındaki mesafe, birbirine temas edecek derecede yakın değil, ifade ve istifadeye imkân vermeyecek derecede de uzak değildi. Bu mesafe, edebli dostların birlikte oturduklarında bilinen sınırdır. Hatta daha da yakın oldu. Yani ey muhataplar! Sizin ölçülerinizle daha da yakın oldu. Bir âyette de: ”...Hatta daha da artırırlar" (Saffât: 147) buyurulmaktadır. Allahü teâlâ hakkında, şüphelenme söz konusu olmadığı için, âyetteki ”ev" harfi (burada hatta diye terceme edildi, asıl manası veya demektir) ki bu, kullara nisbetledir. Umarım ki anlamına gelen ”lealle" kelimesi de, Kur'ân'ın müteaddid yerlerinde böyle kullanılmıştır. Yani âyetin anlamı şöyledir: ”Sizden birisi Rasûlüllah'la Cebrail'i gördüğü zaman; ”onlar iki yay kadar veya (hatta) daha da yakın," der. Yani aralarındaki yakınlığın miktarını karıştırır. Ayetteki ”sonra yaklaştı hatta daha da yakın oldu" kelimeleri ile sona eren cümleden kastedilen; birlikteliklerinin ve Rasûlüllah'ın, kendisine vahyolunan şeyi duyduğunun temsil yoluyla anlatımıdır.

Cebrail Allah'ın kuluna... Buradaki ”kul" dan murad: Allah'a izafe edilmekle şereflenen Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'dir. Nitekim bir başka âyette de: ”Kulunu bir gece yürüten (götüren) Allah, noksanlıklardan münezzehtir." (İsrâ: 1) buyurulmaktadır. Sözlerin ifade edemiyeceği büyük işlerden vahyettiğini vahyetti. Ya da anlam: O esnada Allah, Cebrail vasıtasıyla vahyettiğini vahyetti şeklindedir.

Onun, Cebrail'in suretini gördüğünü kalbi yani Hazret-i Muhammed'in kalbi yalanlamadı. Yani onu görünce kalbi: ”Seni tanımadim" demedi. Eğer böyle deseydi, yalancı olurdu. Çünkü o gözüyle gördüğü gibi, gönlüyle de tanıdı. Yani gönlü, gözüyle gördüğü şeyde yalan söylemedi. Bu ancak; ”seni tanımıyorum ve sana inanmıyorum" demesi halinde söz konusu olurdu.

Şimdi siz, gördüğü şey konusunda onunla tartışacak mısınız? Onun, Cebrail'in şeklini doğrudan gördüğü konusunda Hazret-i Muhammedi yalanlayıp, onunla mücadele mi edeceksiniz? Bu soruya sebep şudur: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) Cebrail'i gördüğünü Mekke'lilere haber verince, şaşırdılar ve onu inkâr ettiler. Âyetteki ”tümârûne" fiilinin mastarı olan ”mümârât" ve ”mira"' bâtıl yere mücadele etmek anlamındadır. Bazı âlimler, sekizinci âyetteki, ”yaklaştı" fiili ve sonraki fiillerdeki, fail zamirinin, Allah'a râcî olduğunu söylemektedirler. Keşfu'l-Esrâr'da, Allah'ın kula yakınlığının şu iki şekilde olduğu belirtilmektedir: 1. Duasını kabul etmek, arzu ettiğini vermek ve derecesini yükseltmek. Şüphesiz Ben çok yakınım, Bana duâ ettiği zaman, duâ edenin isteğini karşılarım." (Bakara: 186) âyeti bu anlamdadır. 2. Yukarıdakilerin hiçbirisi değil, gerçek yakınlıktır. Üzerinde durduğumuz sûredeki ”yaklaştı da yaklaştı" âyeti de buna işaret etmektedir. Yani âyetin anlamı şudur: Sonra Rabbü'l-izze Cebbar olan Allah o kadar yaklaştı ki, Hazret-i Peygamberle sanki iki yay gibi hatta daha yakın oldu. Allahü teâlâ 'nın yaklaşması, O'nun her gecenin son üçte birinde dünya semasına inmesi gibi olmuştur. Kâdi Ebu'l-Fald, Şifâ adlı eserinde şöyle demektedir: ”Yakınlığın Allah'a izafesi, zaman veya yer açısından değildir. Hazret-i Peygamber'in Rabbine yakınlığı; ancak onun makamının yüceliğini, derecesinin şerefini, bilgi nurlarının aydınlatmasını; Allah'ın kudret ve gaybet sırlarını gördüğünü, Allah'ın kendisine olan iyilik, ihsan, ikram ve dostluğunu açıklamaktır." (3) 3- etmektedir. Rasûlüllah'ın, başka bir defa gördüğü, Tirmîzî'deki şu sahîh hadisin delâleti ile bilinmektedir ki, Cebrail'dir: ”Rasûlüllah Cebrail'i melek suretinde iki kez gördü; bir kez yeryüzünde, bir kez Sidretü'l-Müntehâ'da." Eğer maksat Allah olsa idi, onu iki kez görmesi sahih olmazdı. Bkz. Camiu'l-Usûl; 2/369. Bilinmelidir ki: Eğer görülen Cebrail'in sureti ise, görmek, gözle görmektir. Ama eğer -bazılarının dedikleri gibi- Allah ise Rasûlüllah'ın, İsrâ gecesinde Allah'ı, kalbi ile mi yoksa baş gözü ile mi gördüğü konusunda âlimler ihtilâf etmişlerdir. Bazıları, Rasûlüllah'ın görme duyusunun kalbine verildiği ve kalbi ile gördüğünü söylerler. Buna göre mana: ”Kalp, kalbin gördüğünü yalanlamadı," şeklinde olur. Yani, kalbi ona: ”Gördüğün şeytanî bir görüntüdür, Rabbini görmek senin haddin değildir," demedi, aksine gönlü ile gördüğünün hak ve gerçek olduğuna kesinlikle inandı. Bazı âlimler ise Rasûlüllah'ın, Allah'ı gerçek gözü ile gördüğünü söylemişlerdir. Hazret-i Peygamber'in şu hadisleri buna delil gösterilmektedir: ”Allahü teâlâ Mûsa'ya sözü, hana da görmeyi verdi.", ”Ben Rahhimi en güzel şekilde gördüm. ”(4) 4- Bu hadiste kastedilen, gerçek anlamda görmek değil, rüyada görmektir. Nitekim sahih bir hadiste: ”Ben Rabbimi en güzel surette gördüm. Bana: Ya Muhammed! Meleklerin ne tartıştığını biliyor musun?" buyurdu. Bkz. ed-Dürru'l-Mensûr: 6/124. Kevâside şöyle denilmektedir: ”Bu, Hazret-i Peygamber'in Allah'ı baş gözü ile görmüş olmasına delil olmaz. Çünkü onun bununla, Allah'ı başkalarından daha fazla bildiğini ifade için, kalbi ile gördüğünü dilemiş olması caizdir." Ben derim ki: Hadiste görmenin konuşmaya mukabil getirilişi, onun gerçek gözle olduğuna delâlet eder. Çünkü Mûsa (aleyhisselâm) Allah'ı görmeyi istedi, ona izin verilmedi. O halde, Hazret-i Muhammed'in, ona izin verilmeyen şeyle Hazret-i Mûsa'ya üstün kılınması gerekir ki o da gözle görmektir. Âişe (radıyallahü anh) şöyle demiştir: ”Kim, Muhammed (aleyhisselâm)'in, Rabbini gördüğünü söylerse Allah'a karşı en büyük yalanı söylemiştir." Keşfu'l-Esrarda: ”Hazret-i Âişe'nin sözünün Rasûlüllah'ın Allah'ı gördüğünü nefyettiğini, O'nu gördüğünü söyleyen İbn Abbas'ın sözünün ise isbat olduğunu, nefy ile isbat çeliştiğinde isbatın kabul edileceğini söyler. Çünkü bir şeyi kabul etmeyen onu duymadığı için reddeder. Kabul eden ise, gördüğü ve bildiği için kabul eder. Ayrıca Hazret-i Peygamber: ”Ben Rahhimi iki gözümle ve kalbimle gördüm," buyurmuştur."(5) 5- Hadisi Müslim rivayet etti. Müslim'de, (1/158) hadis, Atâ tarikıyla İbn Abbas'tan şöyle varid olmuştur: ”Onu kalbi ile gördü." Yine Müslim, İbni Abbas'tan: ”Onu kalbi ile iki kez gördü" diye rivayet etti. Ebû Zerden yapılan rivayette de Efendimiz, ”Rabbini gördün mü?" sorusuna: ”Onu nur olarak gördüm," cevabını vermiştir. Yani onu başka şekilde değil, sadece nur olarak gördüm. Hadisin: ”Peygamber Rabbini iki gözü ile gördü." rivayetini ise İbn Merdeveyh tahric etti. Ayrıca Tirmîzî -hasen diyerek-, Taberânî ve Beyhakî İbn Abbas'tan: ”Rasûlüllah Rabbini gördü, bu gözle görmektir," diye rivayet eltiler. Görmek konusunda geniş bilgi için bkz. Süyûtî, ed-Dürru'l-Mensûr, 6/124.

Yemin olsun onu, bir başka inişte de Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü. Âyetin ifade ettiği anlam şudur: Allah'a yemin ederim ki, Muhammed (aleyhisselâm) Cebrail'i, indiğinden başka bir sefer daha gerçek şeklinde gördü. Bu, Miraç gecesinde vuku buldu; Rasûlüllah o gece, farz kılınan namazların azaltılmasını istemek için bir kaç defa çıkmıştı. Her çıkışın da bir inişi oluyordu. İşte bu inişlerden (nezlet) bazılarında Cebrail'i gördü. Sidretü'l-Müntehâ, Cebrail'in makamıdır. Rasûlüllah, arşın seviyesine çıktığında, Cebrail orada kaldı ve: ”Eğer ben, bir parmak ucu kadar daha yaklaşırsam yanarım" dedi. Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Ben Cebrail'i Sidretü'l-Müntehâ da gördüm. Üzerinde altı yüz kanat vardı, ondan inci ve yakut dökülüyordu. ”(6) 6- Hadisi Buhârî ve Müslim ”Rasûlüllah Cebrail'i gördü; altı yüz kanadı vardı" şeklinde tahric ettiler. Mûsannifin: ”Ondan inci ve yakut dökülürdü," diye naklettiği bölüm Ahmed b. Hanbel ve Taberânî'nin rivayetidir. Süyûtî, ed-Dürru'l-Mensûr da böyle denmektedir. 6/123. Cebrail, bir yaratık olduğu için, Rasûlüllah'ın onu, Sidretü'l-Müntehâ denilen özel mekânda görmesi caizdir. Sidretü'l-Müntehâ yedinci kat semada, arşın sağ tarafındaki nebk ağacıdır. Meyvesi Hacer çömlekleri gibi, yaprağı fillerin kulakları gibidir. Kökünden, Allah'ın kitabında anlattığı nehirler kaynar. Binekli birisi onun gölgesinde yetmiş sene yürür. Yine kat edemez. Sanki o, cennetin en uç noktasındadır. Denildiğine göre: Melekler oraya kadar varırlar, daha öteye geçemezler. Çünkü, meleklerin peygamberi olan Cebrail orayı geçemeyince diğer meleklerin orayı hiç geçemiyeceği aşikârdır. Cebrail için onun en üstü, Hazret-i Peygamber için ”vesile" gibidir. Bu ümmetin seçkinleri Adn Cennetinde Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte olup, O'nun özel makamına ulaşamadıkları gibi, diğer melekler de Sidre'de Cebrail'le ortaktırlar ama ona has olan yere ulaşamazlar. Âyette ”sidre"mn, ”müntehâ"ya izafe edilmesi, beytin Allah'a izafe edilerek Beytullah denilmesi gibidir. Teşrif ve ta'zim için yapılmıştır.

Yemin olsun onu, bir başka inişte de Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü. Âyetin ifade ettiği anlam şudur: Allah'a yemin ederim ki, Muhammed (aleyhisselâm) Cebrail'i, indiğinden başka bir sefer daha gerçek şeklinde gördü. Bu, Miraç gecesinde vuku buldu; Rasûlüllah o gece, farz kılınan namazların azaltılmasını istemek için bir kaç defa çıkmıştı. Her çıkışın da bir inişi oluyordu. İşte bu inişlerden (nezlet) bazılarında Cebrail'i gördü. Sidretü'l-Müntehâ, Cebrail'in makamıdır. Rasûlüllah, arşın seviyesine çıktığında, Cebrail orada kaldı ve: ”Eğer ben, bir parmak ucu kadar daha yaklaşırsam yanarım" dedi. Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Ben Cebrail'i Sidretü'l-Müntehâ da gördüm. Üzerinde altı yüz kanat vardı, ondan inci ve yakut dökülüyordu. ”(6) 6- Hadisi Buhârî ve Müslim ”Rasûlüllah Cebrail'i gördü; altı yüz kanadı vardı" şeklinde tahric ettiler. Mûsannifin: ”Ondan inci ve yakut dökülürdü," diye naklettiği bölüm Ahmed b. Hanbel ve Taberânî'nin rivayetidir. Süyûtî, ed-Dürru'l-Mensûr da böyle denmektedir. 6/123. Cebrail, bir yaratık olduğu için, Rasûlüllah'ın onu, Sidretü'l-Müntehâ denilen özel mekânda görmesi caizdir. Sidretü'l-Müntehâ yedinci kat semada, arşın sağ tarafındaki nebk ağacıdır. Meyvesi Hacer çömlekleri gibi, yaprağı fillerin kulakları gibidir. Kökünden, Allah'ın kitabında anlattığı nehirler kaynar. Binekli birisi onun gölgesinde yetmiş sene yürür. Yine kat edemez. Sanki o, cennetin en uç noktasındadır. Denildiğine göre: Melekler oraya kadar varırlar, daha öteye geçemezler. Çünkü, meleklerin peygamberi olan Cebrail orayı geçemeyince diğer meleklerin orayı hiç geçemiyeceği aşikârdır. Cebrail için onun en üstü, Hazret-i Peygamber için ”vesile" gibidir. Bu ümmetin seçkinleri Adn Cennetinde Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) ile birlikte olup, O'nun özel makamına ulaşamadıkları gibi, diğer melekler de Sidre'de Cebrail'le ortaktırlar ama ona has olan yere ulaşamazlar. Âyette ”sidre"mn, ”müntehâ"ya izafe edilmesi, beytin Allah'a izafe edilerek Beytullah denilmesi gibidir. Teşrif ve ta'zim için yapılmıştır.

Cennetü'l-Me'vâ da yani müttakilerin durduğu, şahitlerin ruhlarının döndüğü veya Âdem ve Havva (aleyhisselâm)'nın sığındığı cennet de onun (Sidre'nin) yanındadır.

O zaman, Sidre'yi kaplayan kaplamıştı. Bu ifade, Sidre'yi daha çok ta'zim içindir. Mana şudur: Muhammed (aleyhisselâm) Sidre'nin yanında, onu nicelik ve niteliğini dillerin ifade edemiyeceği, yazıların vasfedemiyeceği şeyler kapladığında Cebrail'i gördü. Hadisi şerifte şöyle buyurulmuştur: ”Orasını, ne olduğunu bilmediğim renkler kaplamıştı. Allah'ın hiç bir yarattığı onu niteleme gücüne sahip değildir." Diğer bir hadis de şöyledir: ”Sidre'yi altından kelebeklerin kapladığını gördüm. Her yaprağın üzerinde Allah'ı tesbih eden bir melek gördüm." Bir başka rivayette: ”Onu refref yani yeşil kuşlardan bir grup kuş kaplar." Bir rivayette ise: ”Onu altından kelebekler veya çekirgeler kaplar," denilmektedir. Bir başka görüşe göre ise: Allahü teâlâ, dağa tecelli ettiği gibi, oraya tecelli ettiğinde, Allah'ın nurunun ışıkları kaplamıştı. Ama o dağdan daha kuvvetli olduğu için, dağın parçalandığı gibi, o parçalanmadı. Buna sebep, dağın, zayıf olan mülk âleminde, Sidre'nin ise kuvvetli olan melekût âleminde oluşudur. Bu yüzden, Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) Cebrail'i en yüksek ufukta gördüğü zaman bayıldığı gibi, burada gördüğü zaman bayılıp düşmemiştir. Çünkü mübarek vücudu son derece lâtif ve dayanma gücü de oldukça fazla idi. Sidre'yi kaplayanların, onun yanında Allah'a ibadet eden veya insanların Kabe'yi ziyaret ettikleri gibi orasını teberrüken ziyaret eden büyük bir melek topluluğu veya Hazret-i Peygamberi karşılamak için gelen melekler -çünkü onlar, Efendimizi karşılamak için izin istemişler ve bu izin kendilerine verilmiştir- olduğu şeklinde de görüşler vardır. Denildiğine göre melekler oraya eli boş gelmezler. Her biri, üzerinde sayılamayacak letâif olduğu halde cennet tabaklarından bir tabakla gelirler. Ona yaklaşmak için Rasûlüllah'ın huzurunda dururlar. Bir hadiste şöyle buyurulmuştur: ”Rasûlüllah'a Sidre'nin yanında üç şey verildi. Bunlar: Beş vakit namaz, Bakara sûresinin son âyetleri ve ümmetinden, Allah'a hiçbir şey ortak koşmadan ölenlerin bağtşlanışı." (7)

Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın gözü gördüğü şeyden en ufak bir şekilde kaymadı ve bütün bu gördükleri sayılamayacak derecede dikkati dağıtan şeyler olmasına rağmen (onu) aşmadı da. Aksine onları tam olarak doğru bir şekilde tesbit etti. Ya da anlam şudur: Görmekle emrolunduğu ve imkân verildiği bu hayret verici şeyleri görmekten sapmadı ve onları aşmadı. Bazı âlimler: Rasûlüllah'ın Allah'ı görmesinin baş gözü ile ve uyanıkken olduğuna ”gözü kaymadı" âyeti ile delil getirmişlerdir. Çünkü gözün kaymamakla nitelenmesi, onun uyanıkken olmasını gerektirir. Şayet görme kalple olsa idi ”kalbi sapmadı" derdi. Ancak buradaki gözden maksadın kalp gözü olduğunu söylemek mümkünse de, bunu diyebilmek için bir karinenin bulunması gerekir. O da mevcut değildir.

Yemin olsun ki o Rabbinin en büyük âyetlerinden bazılarını görmüştür. Yani, Allah'a yemin olsun ki Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) Miraç gecesinde en büyük âyetleri görmüştür. Kendisine sözlerin ifade edemiyeceği mülkün ve melekûtun dehşete düşüren şeyleri gösterilmiştir. Alimlerin çoğunluğunun görüşüne göre İsrâ, nübüvvetin on ikinci yılında, hicretten az önce, Recep ayının yirmi yedinci gecesi vuku bulmuştur. Ama bu görüşte bazı izahı güç yönler bulunmaktadır. Çünkü bu sûre baş tarafta geçtiği üzere nübüvvetin beşinci yılında nazil olmuştur. Müfessirler şöyle derler: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu gece gökyüzünün ufkunu kapatan yeşil refref -o bir halıdır- gördü. Onun üzerine oturup, Sidretü'l-Müntehâ'yı geçti. Yine o gece meleklerin taifelerini, Sidretü'l-Müntehâ'yı, Cennetu'l-Me'vâ'yı, ehli imandan cennette olanları ve azgınlardan cehennemde olanları gördü."

Lâtı, Uzza'yı ve üçüncüleri olan öteki Menâfi gördünüz mü? Bunlar, müşriklere ait putlardı. Lât, Taif te ki Sakîf kabilesinin putu idi. Aslı ”Lüveyt" di. Sakîf liler onun etrafında dönüp tavaf ettikleri için bu ismi almıştı. Bu put, bir insan şeklinde idi. Uzza, ”eaz" kelimesinin müennesidir. Gatafan kabilesinin putudur. O, Gatafanlıların taptığı, ağaçtır. Hazret-i Peygamber, onu kesmek için Halid b. Velid'i gönderdi. Halid: ”Ey Uzza! Seni tesbih etmiyorum, sana küfrediyorum. Allah seni alçalttı," diyerek parçaladı. Kâmus'tır. ”Uzza, Gatafanlıhırın taptığı bir put veya ağaçtır. Onu ilk edinen, Zâtü ırk'ın üstünde, Büstan'a dokuz mil mesafede Zâlim b. Es'ad'dır. Onun üstüne bir bina yaptı ve Besâ' adını verdi. Orada bir ses duyuyorlardı. Hazret-i Peygamber Halid b. Velid'i gönderdi ve Hazret-i Halid evi yıktı, ağacı yaktı," denilmektedir. Menât, Hıızeyl ve Huzâa'ya ait bir kayadır. Kurbanların kanı orada akıtıldığı için bu ad verilmiştir. Mina da kan akıtmak anlamında bu kelimenin türevlerindendir. İnsânu'l-Uyûn adlı eserde bu putla ilgili olarak şöyle denilmektedir: ”Menât, Evs ve Hazreç kabilelerine ait bir puttur. Menât, te'kid için üçüncü diye nitelenmiştir. Çünkü iki şey üzerine bir özel isim atfedildiği zaman, o üçüncüsüdür. ”Öteki" anlamında ki ”el-uhrâ" kelimesi ile nitelenmesi, onu kötülemek içindir. O, derecesi düşük, geride kalan demektir. Yani, ”alçak, aşağılık Menât" demektir. Çünkü ”uhrâ" kelimesi genelde zayıflar için kullanılır. Nitekim bir âyette: ”Kâlet uhrâhüm li ûlâhüm: sonrakiler öncekiler için... dediler." (A'râf: 38) buyurulmaktadır. Bunun anlamı: ”Zayıflar, reisleri için dediler..." demektir." Denildiğine göre müşrikler, putları için güzel isimler takmak istediler. Onlardan birisine ”Allah" adını vermek istediler. Ancak dillerinden Lât adı çıkıverdi. Birisine ”Azîz" adını vermek istediler, dillerinden Uzza çıktı. Birisine de ”Mennân" adını vermek istediler ama ona da Menât demek kolay geldi. Bu konu ile ilgili olarak Râğıb şöyle der: ”Lâtin aslı el-lâh'tır. Sonundaki ”hâ" yı hazfettiler ve Allah'a karşı eksikliğine dikkat çekmek için, sonuna ”tâ" getirerek müennes (dişi) bir kelime haline getirdiler. Böylece onu kendi iddialarınca, Allah'a yaklaşmaya has bir tanrı haline getirdiler." Süheylî'ye göre ise: ”Lât kelimesi aslında hacılar için (kavut) karan yani keş peyniri veya kuru yoğurtla yağı karıştıran bir adamın adıdır. Her hac mevsiminde halka yemek yediren bu adama Araplar son derece saygı gösteriyorlardı. Adam ölünce, onun kavut kardığı yeri, kurban kesilen bir yer haline getiriler. Sonra, adamın üzerine oturduğu bu kayaya tapmaya başladılar. Onu bir put haline getirdiler ve ona ”Lât" yani sevik karılan yer dediler. Bilinen tefsir ve haberlerde böyle zikredilmektedir." Bu izah, Lât kelimesindeki tayı şeddeli okuyanların kıraatma uygun düşmektedir. Kamus'ta belirtildiğine göre İbn Abbas, İkrime ve bir grup bu şekilde okumuşlardır. Müşrikler, bu putlara ibadetlerinin yanı sıra: ”Melekler ve bu putlar Allah'ın kızlarıdır" derlerdi. Bu yüzden onları azarlamak ve suçlamak için: ”Gördünüz mü?" denildi. Burada, kastedilen mana şudur: Allah'ın mülkündeki azametinin, kemâlinin, ululuğunun, üstünlüğünün, kudretinin ve emrinin Mele-i âlâda, yerin altında, üstünde ve aralarında geçerliliğini işitmeniz akabinde, bütün zayıflıklarına ve seviyesizliklerine rağmen bu putlara Allah'ın kızları dediniz. Bazı âlimler şöyle dediler: ”Müşrikler: Melekler Allah'ın kızlarıdırlar. Yine Allah'ın kızları olan cinler de bu putların içine yerleştiler. Ya da, bu putlar, Allah'ın kızları olan meleklerin heykelleridirler, dediler."

Lâtı, Uzza'yı ve üçüncüleri olan öteki Menâfi gördünüz mü? Bunlar, müşriklere ait putlardı. Lât, Taif te ki Sakîf kabilesinin putu idi. Aslı ”Lüveyt" di. Sakîf liler onun etrafında dönüp tavaf ettikleri için bu ismi almıştı. Bu put, bir insan şeklinde idi. Uzza, ”eaz" kelimesinin müennesidir. Gatafan kabilesinin putudur. O, Gatafanlıların taptığı, ağaçtır. Hazret-i Peygamber, onu kesmek için Halid b. Velid'i gönderdi. Halid: ”Ey Uzza! Seni tesbih etmiyorum, sana küfrediyorum. Allah seni alçalttı," diyerek parçaladı. Kâmus'tır. ”Uzza, Gatafanlıhırın taptığı bir put veya ağaçtır. Onu ilk edinen, Zâtü ırk'ın üstünde, Büstan'a dokuz mil mesafede Zâlim b. Es'ad'dır. Onun üstüne bir bina yaptı ve Besâ' adını verdi. Orada bir ses duyuyorlardı. Hazret-i Peygamber Halid b. Velid'i gönderdi ve Hazret-i Halid evi yıktı, ağacı yaktı," denilmektedir. Menât, Hıızeyl ve Huzâa'ya ait bir kayadır. Kurbanların kanı orada akıtıldığı için bu ad verilmiştir. Mina da kan akıtmak anlamında bu kelimenin türevlerindendir. İnsânu'l-Uyûn adlı eserde bu putla ilgili olarak şöyle denilmektedir: ”Menât, Evs ve Hazreç kabilelerine ait bir puttur. Menât, te'kid için üçüncü diye nitelenmiştir. Çünkü iki şey üzerine bir özel isim atfedildiği zaman, o üçüncüsüdür. ”Öteki" anlamında ki ”el-uhrâ" kelimesi ile nitelenmesi, onu kötülemek içindir. O, derecesi düşük, geride kalan demektir. Yani, ”alçak, aşağılık Menât" demektir. Çünkü ”uhrâ" kelimesi genelde zayıflar için kullanılır. Nitekim bir âyette: ”Kâlet uhrâhüm li ûlâhüm: sonrakiler öncekiler için... dediler." (A'râf: 38) buyurulmaktadır. Bunun anlamı: ”Zayıflar, reisleri için dediler..." demektir." Denildiğine göre müşrikler, putları için güzel isimler takmak istediler. Onlardan birisine ”Allah" adını vermek istediler. Ancak dillerinden Lât adı çıkıverdi. Birisine ”Azîz" adını vermek istediler, dillerinden Uzza çıktı. Birisine de ”Mennân" adını vermek istediler ama ona da Menât demek kolay geldi. Bu konu ile ilgili olarak Râğıb şöyle der: ”Lâtin aslı el-lâh'tır. Sonundaki ”hâ" yı hazfettiler ve Allah'a karşı eksikliğine dikkat çekmek için, sonuna ”tâ" getirerek müennes (dişi) bir kelime haline getirdiler. Böylece onu kendi iddialarınca, Allah'a yaklaşmaya has bir tanrı haline getirdiler." Süheylî'ye göre ise: ”Lât kelimesi aslında hacılar için (kavut) karan yani keş peyniri veya kuru yoğurtla yağı karıştıran bir adamın adıdır. Her hac mevsiminde halka yemek yediren bu adama Araplar son derece saygı gösteriyorlardı. Adam ölünce, onun kavut kardığı yeri, kurban kesilen bir yer haline getiriler. Sonra, adamın üzerine oturduğu bu kayaya tapmaya başladılar. Onu bir put haline getirdiler ve ona ”Lât" yani sevik karılan yer dediler. Bilinen tefsir ve haberlerde böyle zikredilmektedir." Bu izah, Lât kelimesindeki tayı şeddeli okuyanların kıraatma uygun düşmektedir. Kamus'ta belirtildiğine göre İbn Abbas, İkrime ve bir grup bu şekilde okumuşlardır. Müşrikler, bu putlara ibadetlerinin yanı sıra: ”Melekler ve bu putlar Allah'ın kızlarıdır" derlerdi. Bu yüzden onları azarlamak ve suçlamak için: ”Gördünüz mü?" denildi. Burada, kastedilen mana şudur: Allah'ın mülkündeki azametinin, kemâlinin, ululuğunun, üstünlüğünün, kudretinin ve emrinin Mele-i âlâda, yerin altında, üstünde ve aralarında geçerliliğini işitmeniz akabinde, bütün zayıflıklarına ve seviyesizliklerine rağmen bu putlara Allah'ın kızları dediniz. Bazı âlimler şöyle dediler: ”Müşrikler: Melekler Allah'ın kızlarıdırlar. Yine Allah'ın kızları olan cinler de bu putların içine yerleştiler. Ya da, bu putlar, Allah'ın kızları olan meleklerin heykelleridirler, dediler."

Demek erkek sizin, dişi O'nun öyle mi? Bundan önceki kınama üzerine dayanan, ikinci bir kınamadır.

Öyleyse bu yani erkeğin sizin, dişinin O'nun olması zalimce düzgün olmayan bir taksim. Çünkü kendiniz için istemediğiniz şeyleri Allah'a uygun gördünüz.

Bunlar, sizin kendileri için iddia ettiğiniz uluhiyet itibariyle, yani ilâh adını söylemeniz açısından bu putlar batıl arzularınız gereği sizin ve atalarınızın uydurduğu kuru isimlerden başka bir şey değildir. Yani bunlar altında müsemması olmayan isimlerden başka bir şey değillerdir. Kendilerinde, varlığı söylenen tanrılığın aslı yoktur. Buradaki ”uydurduğunuz kuru isimler" den maksat şudur: Siz onları isimler yaptınız, onlara isimler takmadınız. Çünkü isim takmak, isimle müsemma (yani kendisine isim verilen yaratık) arasında ilgi kurmaktır. Öyleyse isme kıyaslandığında bunun anlamı; mevcut olan müsemmaya kıyaslandığında da isim için müsemma yapmak olur. Bu yüzden burada tanrılar diye isimlendirdikleri putların, gerçekte müsemmaları olmayan kuru birer addan ibaret olduklarını tesbit için, müsemmaya hiç değinilmeden ilk mana (uydurduğunuz kuru isimler) tercih edildi. Nitekim bir âyette: ”Siz Allah'ı bırakıp sadece sizin ve atalarınızın taktığı isimlere tapıyorsunuz..." (Yusuf: 40) buyurulmaktadır. Yani, ”ortada müsemmalar var da isimlendirilmeye lâyık değiller" demek değil, yani bunlar müsemmaları olmayan, sizin koyduğunuz isimlerden başka bir şey değiller. Allah, onları isimlendirmek hakkında sizin sarılacağınız bir delil indirmedi. Onlar ancak kuruntuya ve nefislerinin arzusuna yani onlar hakkındaki batıl zanlara ve kötülüğü emreden nefislerinin çektiğine uyuyorlar. Daha önceki hitaplar muhataba yönelik olduğu halde, burada gaibe (üçüncü şahsa) yöneltilmiştir. Buna sebep: Onların kabahatlerini saymanın, onlardan ve suçlarını anlatmaktan başka şeylere geçmeyi gerektirdiğini bildirmektir. Oysa kendilerine Rablerinden bir yol gösterici gelmiştir. Bu ifade, onların zanna ve nefsin arzularına uymalarının batıllığını te'kit etmekte, durumlarını kınamayı artırmaktadır. Çünkü kim tarafından olursa olsun onlara uymak çirkindir. Kendisine peygamber göndermek ve kitap indirmek suretiyle Allah yol gösterip de onlarla hak yolu bulmayan açısından çok daha çirkindir. Buradaki ”yol gösterici" den maksat, Kur'an ve peygamberdir. Bilinmelidir ki, yol gösterici hidayet, nevaya uymanın zıddıdır. Öyle ise hidâyete uymak gerekir.

Yoksa insan, umduğu her şeye sahip mi olacak? Bu, kâfirlerin içinde bulundukları halin, kuruntu ve nefislerin boş arzularından başka bir şeye dayanmadığının ve bunun hiçbir fayda sağlamayacağının beyanıdır. "Umduğu" diye terceme ettiğimiz ”temenni", bir şeyin nefiste takdir ve tasvir edilmesidir. Çoğunlukla bu, aslı astarı olmayan şeyin tasviri şeklinde olur. Ayetin manası şudur: ”İnsan için, istediği ve canının çektiği her şey gerçekleşecek değildir." Putlarının şefaatleri konusunda ki boş arzuları ve benzeri şeyler de bu kabildendir. Bir diğer görüşe göre anlam şudur: ”Yoksa insan için, uzun ömür, öldükten sonra dirilme ve haşrin bulunmayışından arzu ettiği şeyler mi var?"

Ahiret de dünya da Allah'ındır. İnsan için istediği her şeyin mutlaka hasıl olamayacağının gerekçesidir. Çünkü dünya ve ahiret işlerinin tümünün Allah'a ait oluşu insan için herhangi bir yetkinin olmamasını gerektirir.

Gökyüzünde nice melekler var ki, onların şefaatleri, Allah'ın şefaat etmelerini dileyeceği ve razı olacağı ve ehil göreceği kişiler için şefaat edilmelerine izin verecekleri dışında hiçbir şeye fayda vermez. Mü'minlerin dışındaki kâfirler ve azgınlar ise, Allah'ın izninden ve şefaattan çok uzaktırlar. Bu, kâfirlerin, meleklerin kendilerine şefaat edecekleri yolundaki umutlarının kesilmesidir. Böyle olunca, putların şefaatlerinden umutlarını kesmeleri gereği öncelikle sabit demektir. Yani meleklerin çoğunun Allah katındaki şefaatleri bir fayda vermez. Bu izaha göre ”şey", fayda anlamında kullanılmış olmaktadır. Faydadan az bir şey vermez, demektir. Ya da, ”şey" den maksat, ”kimse" dir. O zaman inana ”hiç kimseye fayda vermez" olur. Bu cümleden murad edilen: ”Meleklerin şefaatleri fayda vermez" demek değil, ”şefaat etmezler, çünkü kendilerine izin verilmez" demektir. Meleklerin şefaat konusundaki halleri böyle olunca, putlar hakkında acaba ne zannediyorlar?

Şüphesiz ahirete ve işledikleri küfür ve isyan sebebiyle orada karşılaşacakları cezaya inanmayanlar, mutlak olarak eksik sıfatlardan münezzeh olan meleklere dişi adı takıyorlar. Yani onlardan her birini, dişilerin adlandırıldığı gibi adlandırıyorlar. Çünkü onların, ”Melekler Allah'ın kızlarıdır" demeleri, onlardan her biri Allah'ın kızıdır, demektir ki bu da onlara dişi adı takmaktır. İbnü'ş-Şeyh şöyle der: ”O kâfirler, melekler Allah katında bizim şefaatçilerimiz dedikleri ve üzerinde hasrolunması inancıyla, ölünün bineğini kabrinin yanına bağlamak âdetleri olduğu halde, onlar için, nasıl ahirete inanmazlar denilebilir? şeklinde bir itiraz gelirse şöyle cevap verilir: Onların bu inançları kesin değildir. Aksine: ”Her ne kadar biz bunlar şefaatçilerdir desek de hasrolunmayız" derler. Nitekim onların durumlarını bildiren şu âyet buna delâlet etmektedir: ”...Kıyametin kopacağını sanmıyorum, Rabbime döndürülmüş olsam hile muhakkak O'nun katında benim için daha güzel şeyler vardır, der..." (Fussilet: 50) Ayrıca onlar ahireti, peygamberlerin haber verdikleri şekilde itiraf etmezlerdi. Ona gereği gibi inanmazlardı. Bilinmelidir ki melekler, erkek de dişi de değillerdir. ”Cebrail ilk vahyettiğinde bana geldi, abdesti ve namazı öğretti. Abdesti bitirince bir avuç su aldı ve onu avret mahalline serpti," şeklindeki rivayete gelince, buradaki avret mahallinden (ferçten) maksat, insandaki avret mahallidir. Zira onun cinsel organı yoktur. İnsan şeklinde tasavvur edilse bile meleğin cinsel organının olmaması onun erkek veya dişi olmadığının delilidir. Mümkündür ki, onun cinsel organı vardır ama erkeğin veya kadının organı gibi değil. Nitekim hunsada da böyledir, şeklinde bir itiraz gelebileceği için, bu izah tenkide açıktır. Bundan dolayı bazıları hadisteki ”avret mahalli (cinsel organ)" kelimesini gerçek anlamda anlamamışlardır. Bazı âlimler ise, izar (peştemal) daki, cinsel organa gelen yere hamletmişlerdir.(8) 8- Melekler nûrânî, lâtif cisimlerdir. Evlenmezler, üremezler, insana benzemezler. Onlar diğer yaratıklardan farklıdırlar.

Halbuki onların bu konuda hiçbir bilgileri yoktur. Yani dedikleri hususta hiç bir bilgileri olmadığı halde meleklere, dişilere ait isimler veriyorlar. Onlar sadece fasid zanna uyuyorlar. Bu âyet daha önce geçen, aynı anlamdaki âyetin tekrarı değildir. Çünkü önceki, onların Lât, Uzza ve Menât'a tapınmaları ile ilgili idi. Bu ise meleklere tapınmaları ile ilgilidir. Oysa zan, haktan hiçbir şey ifade etmez. Çünkü, eşyanın hakikatinden ibaret olan hak, gerçek anlamda ancak ilimle anlaşılabilir. Gerçek bilgilerde zan ve kuruntuya yer yoktur. Ancak zanna, amelî konularda ve onlara götüren usûl-ü fıkıh meselelerinde itibar edilebilir. Bu ifade, zannı kötülemekte ve mukallidin imanının makbul olmadığına delâlet etmektedir. Bir görüşe göre âyette geçen ve ”hakikat" diye terceme ettiğimiz ”hak" ilim anlamındadır. Zan, ilmin yerini tutmaz demektir. Bir diğer görüşe göre ise ”hak" azap manasınadır. O zaman âyetin anlamı ”Onların zanları, kendilerini azaptan kurtarmaz" şeklinde olur.

Bu yüzden, Bizim zikrimizden yüz çeviren.. Ey Rasûlüm Muhammed! Bizim kesin bilgi ifade eden zikrimizden -ki o geçenlerin ve geleceklerin ilimlerini içeren, ahiret işlerini hatırlatan Kur'an'dır- yüzçevireni davetten vazgeç, o Müslüman olmuyor diye kendi kendini telef etme. Ya da mana, bizi gereği gibi anmaktan yüzçevirenden sen de yüz çevir, demektir. Çünkü Allah'ı anmayı, ahireti ve ahiretteki arzu edilen ve kaçılan şeyleri de anma takıp eder. Ve dünya hayatından başka bir şey istemiyenlerden ona razı olan, gözü dünya malını toplamak ve menfaatlerini elde etmekten başka bir şey görmeyenlerden sen de yüz çevir. Bu âyetteki nehiyden murat, bu durumdakileri davetten ve onun halini önemsemekten nehiydir. Çünkü anılanlardan yüzçevirip, tüm hedefi ve gayretinin son noktası olacak şekilde dünyaya dalan kişiyi dine davet etmek ancak onun inadını ve batılda ısrarını artırır. Davetten nehiy ifade eden bu âyet, savaş âyetinin neshini gerektirmez. Aksine onlara cevap vermekten ve münazaradan yüzçevirmek, savaşın caiz olması için şarttır. Öyleyse savaş bu âyetle nasıl mensuh olsun ki? Âyetin anlamı şudur: Onlardan yüzçevir, delil ve burhan getirmeye uğraşma. Çünkü onlara bu fayda vermez. Onlarla savaş ve köklerini kes.

Onların ilimden varabilecekleri, işte budur. Yani dünya işidir. Bahru'l-Ulûm'da: ” 'İşte budur' dan maksat, dünyayı istemek ve onu ahirete tercih etmektir" denilir. Ebu'ssuûd da tefsirinde: ”Onların içinde bulundukları yüzçevirmeye ve iradelerini sadece dünya haytına tahsise götüren şeydir," denilmektedir. Yani onların bilgileri başka bir şeye ulaşamaz ki, davet ve irşad onlara fayda versin. Nitekim bir âyette şöyle buyurulur: ”Onlar dünya hayatının görünen yüzünü bilirler. Ahiretten ise tamamen gafildirler. ” (Rûm: 7) Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanları en iyi bilendir. O, hidayet bulanları da çok iyi bilir. ”Sapan" dan murat, sapıklıkta direten ve hidayete asla dönmeyendir. ”Hidayet bulan" dan maksat da, genelde durumu hidayet bulmuş olandır. Yani Allahü teâlâ sapıklıktan ebediyyen ayrılmayanı ve başka bir şey değil tümüyle hidayeti kabul edeni çok iyi bilir. Onun için sen davet edeceğim diye kendini yorma. Zira o, sapık olanlardandır.

Göklerde ve yerde yaratıklardan, meleklerden ne varsa hepsi gerek tek başına gerekse ortaklık yoluyla asla başkasının değil sadece Allah'ındır. Bu, kötülük edenleri yaptıkları sebebiyle veya yaptıklarının azabıyle kendilerini cezalandırması, iyilik edenleri hidayete erenleri de daha iyisiylc en iyi karşılıkla ki o cennettir mükâfatlandırması içindir. Mânâ şudur: Allah sapıtanın sapıklığını, hidayette olanın da hidayetini bilir ve buna göre karşılıklarını verir. ..

Onlar, ufak tefek hatalar hariç, -bu anlamı veren ”lemem" kelimesi, günaha yakın olan hareket demektir. Küçük günah karşılığında kullanılmaktadır- büyük günahlardan ve fuhşiyattan kaçınanlardır. Bu cümle, ”iyilik edenler" in sıfatıdır. İster haramları işlemek, ister farzları terk kabilinden olsun günahları terke, en iyi karşılığı elde etmek için müminin devam etmesinin ve onlardan uzaklaşmayı kendisi için bir huy haline getirmesinin gerekliliğini bildirmek içindir. Çünkü günahlardan bir defa kaçınıp, diğer zamanlarda günahlara dalanların bu karşılığı almaya hakkı yoktur. Nafile kabilinden olan iyilikler ise böyle değildir. Bir defa da olsa onu yapan karşılığını alır. Büyük günahlar, cezası büyük olanlardır ki, o da üzerine özellikle ceza vaadi terettüp edenlerdir. Şirk, genel anlamda zina ve özellikle komşusunun karısıyla zina, adam öldürmek, özel anlamda çocukları öldürmek -buna mev'ûde denilir- tir. İbn Cübeyr: ”Büyük günahların, kendisinden istiğfar edilmeyenler" olduğunu söyler ve: ”İstiğfarla büyük günah kalmaz, ısrarla küçük günah küçük olarak kalmaz" (9) hadisini buna delil gösterir. Bir başka hadiste: ”Küçümsenen günahlardan sakının" buyurulmaktadır. İbn Abbas bunların yetmişe yakın olduğunu söyler. Bunlarla ilgili geniş bilgi. Şûra süresinde benzerî bir âyetin izahı esnasında geçmişti. 9- Deylemî, Müsnedü'l-Firdevs'de İbn Abbas'tan rivayet etmiştir. Bkz. el-Fethu'l-Kebîr, 3/348. Fuhşiyat, büyük günahların aşırılarıdır. Zina, haksız yere adam öldürmek ve benzerleri bu cümledendirler. Bu ifade, ta'mîmden sonra tahsîs (önce genel hükmü söyleyip sonra onun içindeki bir özel hükmü ifade) kabilindendir. Râğıb: ”Fuhş, fahşâ ve fevâhiş söz ve fiillerden kötülük ve günahı büyük olanlardır," der. Küçük günahlar da ”lemem" kelimesi ile ifade edilmiştir. Âyetin anlamı şöyle olur: ”O mü'minler az ve küçük olanların dışındaki günahlardan sakınırlar. Büyük günahtan kaçınanların, küçük günahları da bağışlanır. Şu hadis buna delâlet etmektedir: ”Kişi büyük günahlardan sakındığı zaman beş vakit namaz, iki cuma ve iki ramazan, aralarındaki küçük günahları silip örterler." (10) Şu âyet-i kerîmeler de aynı hükmü ifade etmektedirler: ”... Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir..." (Hûd: 114) ”Eğer yasakladığımız büyük günahlardan kaçınırsanız sizin küçük günahlarınızı örteriz." (Nisa: 31) 10- Hadisi Müslim ve Tirmizî tahric etmişlerdir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 9/397. Küçük günah dediğimiz ”lemem" in ne olduğu konusunda başka görüşler de vardır. Şöyle ki: Lemem, kasdî olmayan bakıştır. Ama sonra tekrar bakarsa bu, lemem olmaz. Gözüyle işaret etmek, eliyle dokunmak ve öpmek de lemem sayılır. Nitekim şu rivayet buna işaret etmektedir: ”Nebhan isminde hurma satan bir sahâbinin yanına bir kadın hurma satın almak için geldi. Kadına dükkâna gir" dedi, kucaklayıp öptü. Kadın: ”Kardeşine ihanet ettin, ihtiyacını da elde edemedin" dedi. Nebhân pişman oldu. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e gitti. Bunun üzerine üzerinde durduğumuz âyet indi. Veya lemem, akla geliveren yasak şeydir. Yani kişinin azmetmeden kalbine gelen günahtır. Ya da Allah'ın hakkında had ve azap zikretmediği her türlü günahtır. Bazı âlimlerde lemem ve ilmâm, insanın âdeti ve devamlılığı olmadan, zaman zaman yaptığı şeydir, demişlerdir. Muhammed b. el-Hanefiyye şöyle der: ”Hayır ve şer azmettiğin her şey lemem'dir. Şu hadis-i şerif bunun delilidir: ”Şüphesiz şeytan için bir lemme (kalpte meydana gelen duygu) melek için bir lemme vardır. Şeytanın lemmesi vesvese, meleğinki ilhamdır." (11) 11- Hadisi Tirmizî tahrîc etti, hasen sahih garîb dedi. Ayrıca İbn Hıbban Sahıh'inde 40 numarada rivayet etti. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 2/58. İbn Abbas (radıyallahü anh) âyetin şu manaya geldiğini söylemiştir: ”Bir kez büyük günah işleyip sonra tevbe etmesi ve günahta ısrar etmemesi hariç. Çünkü Allahü teâlâ tevbeyi kabul eder." Şu hadis-i şerif İbn Abbasi te'yid etmektedir: ”Allah'ım! Bağışlarsan büyük günahları affet, küçük günah işlemeyen hangi kul var ki." İbn Abbas şöyle der: ”Lemem konusunda Ebû Hureyre'nin Rasûlüllah'tan naklen şu söylediklerinden daha uygun bir şey görmedim: ”Allahü teâlâ insanoğlu için zinadan bir nasip takdir etmiştir. Şüphesiz bunu idrak edecektir. Gözün zinası konuşmak, dudakların zinası öpmek, ellerin zinası dokunmak, ayakların zinası yürümektir. Gönül ister ve iştah duyar. Cinsel organ da bütün bunları tasdik eder veya yalanlar. ” (12) 12- Hadisi Buharî, Müslim ve Ebû Davud tahrîc etmişlerdir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 2/371. Şüphesiz Rabbin bağışı bol olandır. Büyük günahlardan kaçınılması sebebiyle, küçük günahları bağışlar. Akıl sahibine düşen, işlediği isyanlardan pişmanlık duyması, kerim olan Allah'a karşı gaflette olmamasıdır. Allahü teâlâ her ne kadar bağışı geniş ise de, O'nun yakalaması ve muâhazesi de şiddetlidir. Din, dünya ve âhirette Allah'tan af ve afiyet isteriz. O sizi, topraktan yarattığı zaman yani babanız Hazret-i Âdem'i yaratmasının zımnında sizi yarattığı zaman ve siz analarınızın karnında muhtelif şekillerde cenin halinde iken de, sizin ceninler olduğunuz vakitte en iyi bilendir. Sizin hiçbir haliniz ve hiçbir ameliniz O'na gizli kalmaz. Lemem de bu cümledendir. Allah'ın geniş bağışlaması olmasaydı bunun vebali ve zararı size dokunurdu. Centn, ana karnındaki çocuktur. Yani gömülü, kapalıdır. Ayrıca cenin bir şeyde gömülü olan, orada gizli olandır. Bir şeyi örttü anlamında ”cennehü" denilir. Anasından doğduğu zaman, çocuk veya düşük denilir; cenin denilmez. Eşbah'ta şöyle denilir: ”Çocuk anasının karnında olduğu müddetçe cenindir. Doğduğu zaman erkekse sabî, bulûğ çağına kadar ğulâm (oğlan), on dokuz yaşına kadar şâb (genç), otuz dört yaşına kadar kehl (orta yaşlı), elli bir yaşından ömrünün sonuna kadar da şeyh (ihtiyar) denilir. Bu, sözlüğe göredir. Şeriat nazarında ise buluğa kadar oğlan, sonra otuz yaşına kadar genç, elli yaşına kadar orta yaşlı daha sonra da ihtiyar denilir. Konunun tamamı Ki tabu! - Bezzâziyede mevcuttur. Eğer ”Çocuk ana karnında iken, adı cenin olduğuna göre, bir de ayrıca ”analarınızın karnında" sözünün ne faydası var?" denilirse, onun faydasının, Allah'ın ilim ve kudretini beyanda mübalâğa olduğunu söyleriz. Çünkü anaların karınları son derece karanlıktır. Ceninin oradaki hâlini bilen Allah'a, insanın hiçbir hâli gizli kalmaz. O halde kendi kendinizi temize çıkarmayın. Yani durum böyle olunca nefislerinizi tümüyle günahlardan temizdirler diye övmeyiniz. Veya amelin temizliği ve hayrın çokluğu ile övmeyiniz. Aksine lütuf ve bağışından dolayı Allah'a şükrediniz. Hasan-ı Basrî rahimehullah şöyle der: ”Allahü teâlâ her nefsin ne yapacağını ve ne olacağım bilir. O halde nefislerinizi tezkiye edip, günahlardan temiz olduğunu söylemeyiniz. İyi ameller sebebiyle onu övmeyiniz. Şüphesiz nefisleri kötülüklerden arındırmak ve iyiliklerle bezemek sırf Allah içinse mutlaka göz önünde tutulacak, hesaba katılacaktır. O sizin bütün hallerinizi bildiğine göre, onu tezkiyeye ne ihtiyaç var ki?" Kendisini başkalarının tezkiye edip övdüklerine gelince onlar hakkında ”meddahların yüzüne toprak serpiniz" hadisi varid olmuştur. Bundan maksat, övülende bulunmayan niteliklerle övenlerdir. Övmek üç çeşittir: 1- Yüze karşı övmek, nehyolunan budur. 2- Yüze karşı övmez ama bu övgünün ona ulaşacağını bilir. Bu da yasaklanan övgülerdendir. 3- Birisini gıyabında över ve bu övgünün ona ulaşıp ulaşmayacağını mühimsemez. Ya da kişiyi kendisinde bulunan özelliklerle över. Bunda sakınca yoktur. Ölümden sonra övmekte, Rafızîlerin Ehl-i beyti övmekte yaptıkları gibi aşırılık olmazsa mahzur yoktur. O bütün kötülüklerden sakınanı çok iyi bilir. Denildiğine göre, iyi ameller işleyip sonra da: ”Bizim namazımız, bizim orucumuz, bizim haccımız" diyen insanlar vardı. Bunun üzerine bu âyet nazil oldu. Bu tür sözlerin hoş karşılanmaması, beğenme veya gösteriş yollu olması halindedir. Ama yaptığı salih amellerin Allah'tan, O'nun tevfik ve yardımıyla olduğuna inanan ve bu sözle övünmeyi kasdetmeyen ise kendi kendini temize çıkaranlardan sayılmaz. Çünkü taâta sevinmek ve onu anmak şükürdür.

(Hakka uymaktan) ve onda sebat etmekten geri döneni, malından birazcık verip de, gerisini vermemekte direneni yani ihsan ve ikramı kesip, cimrilikle tutanı gördün mü? ”Vermemekte direnen" diye terceme ettiğimiz ”ekdâ" kelimesi, sözlükte taş gibi katılaştı, kazılması imkânsız oldu, anlamlarına gelir. Bilâhare bir şeyi isteyip elde edemeyen, tamamlamayan, sonuna varmayan herkes hakkında kullanılmaya başlanıldı. Kamusta ”ekdâ" nm, cimri oldu veya hayrı az oldu, ya da ihsanını azalttı manalarına geldiği söylenmektedir. Tâcu'l-Mesâdir'de ”ekdâ", azı da kesti şeklinde izah edilmiştir. Bilginler bu âyetin Velid b. Muğire hakkında nazil olduğunu söylemişlerdir. Velid Hazret-i Peygamber'i izlerdi. Rasûlüllah da onun Müslüman olmasını çok arzulamıştı. Müşriklerden birisi onu kınayıp azarlayarak: ”Büyüklerimizin dinini terkettin. Onları sapıklığa nispet ettin" dedi. Velid de: ”Allah'ın azabından korkuyorum," dedi. Bir adam, malının bir kısmmı verdiği takdirde onun azabını yüklenmeyi tekeffül etti. Bunun üzerine Velid, dinden döndü ve insanlara nasihat etmekten, nebevi kelâmı dinlemekten vazgeçti. Azabı yüklenmesine mukabil şart koşulan malın bir kısmını verdi, kalanında cimrilik etti. Âyetteki kınama, cimriliğinden dolayı vadettiği malı vermeyi kesmenin sebebine yöneliktir. Bu, küfür ve sapıklık üzerine ilâve bir kötülüktür.

(Hakka uymaktan) ve onda sebat etmekten geri döneni, malından birazcık verip de, gerisini vermemekte direneni yani ihsan ve ikramı kesip, cimrilikle tutanı gördün mü? ”Vermemekte direnen" diye terceme ettiğimiz ”ekdâ" kelimesi, sözlükte taş gibi katılaştı, kazılması imkânsız oldu, anlamlarına gelir. Bilâhare bir şeyi isteyip elde edemeyen, tamamlamayan, sonuna varmayan herkes hakkında kullanılmaya başlanıldı. Kamusta ”ekdâ" nm, cimri oldu veya hayrı az oldu, ya da ihsanını azalttı manalarına geldiği söylenmektedir. Tâcu'l-Mesâdir'de ”ekdâ", azı da kesti şeklinde izah edilmiştir. Bilginler bu âyetin Velid b. Muğire hakkında nazil olduğunu söylemişlerdir. Velid Hazret-i Peygamber'i izlerdi. Rasûlüllah da onun Müslüman olmasını çok arzulamıştı. Müşriklerden birisi onu kınayıp azarlayarak: ”Büyüklerimizin dinini terkettin. Onları sapıklığa nispet ettin" dedi. Velid de: ”Allah'ın azabından korkuyorum," dedi. Bir adam, malının bir kısmmı verdiği takdirde onun azabını yüklenmeyi tekeffül etti. Bunun üzerine Velid, dinden döndü ve insanlara nasihat etmekten, nebevi kelâmı dinlemekten vazgeçti. Azabı yüklenmesine mukabil şart koşulan malın bir kısmını verdi, kalanında cimrilik etti. Âyetteki kınama, cimriliğinden dolayı vadettiği malı vermeyi kesmenin sebebine yöneliktir. Bu, küfür ve sapıklık üzerine ilâve bir kötülüktür.

Gaybın bilgisi yanında da, o mu görüyor? Kıyamet günü arkadaşının, günahını yükleneceği bilgisini de içeren gaybm bilgisi onun yanında mı ki, arkadaşının günahını yükleneceğini biliyor? İbnü'ş-Şeyh şöyle der: ”Bu verip sonra vazgeçenin yanmda, ahiret hallerinden şu anda kendisinden gaib olanların ilmi mi var ki, ardadaşının kendi günahlarını yükleneceğini biliyor?"

Yoksa Mûsa'nın ve vazifesini tam yapan İbrahim'in sahifelerindeki, kitaplarındaki kendisine haber verilmedi mi? O bunlardan cahil mi? Hazret-i İbrahim'in vazifesini tam olarak yapmasından maksat, Bakara sûresinde geçtiği üzere, kendileriyle imtihana tabi tutulduğu kelimeleri tamamlayıp yerine getirmesidir. Ya da maksat, ihmal etmeden ve bozmadan, emrolunduğu şeyleri eksiksiz yapmasıdır. Bir kimseye hakkını tam olarak veren birisi için ”evfâhü hakkahû" denilir. Âyette bu manayı ifade eden kelime şeddeli olarak ”veffâ" şeklinde varid olmuştur. Bunun, ahde vefada mübalâğa ve çokluğa işaret için getirilmiş olması caizdir. O zaman anlam: İbrahim Allah'a karşı olan ahdini yerine getirmekte mübalâğa etti," şeklinde anlaşılmalıdır. Hazret-i İbrahim'in böyle bir özellikle anılması onun, başkalarının tahammül etmedikleri şeylere katlanmasıdır. Nemrud'un ateşine sabretmesi bu kabildendir. Hatta ateşe atıldığında Cebrail kendisine gelip: ”Bir ihtiyacın var mı?" diye sordu. Buna ”sana yok" karşılığını verdi. Oğlunu kesmeye, vatanından hicrete, oğlunu ve hanımını hiç ekin olmayan yerde bırakmaya sabretmesi de hep bu kabildendir. Rivayete göre o hergün bir fersah yürür, misafir arardı. Bulursa ikram eder, bulamazsa oruç tutardı. Mûsa (aleyhisselâm)'nın sahnelerinden naklolunan şeyler: ”Sebbih isme rabbike'l-a'lâ" sûresinin sonunda gelecektir. Fethu'r-Rahmân'da böyle izah edilmistir. Hazret-i Mûsa'nın, Hazret-i İbrahim'den önce anılması, onun sahifelerinin -Tevrat'ın- onlar arasında daha meşhur ve daha çok oluşundan dolayıdır.

Yoksa Mûsa'nın ve vazifesini tam yapan İbrahim'in sahifelerindeki, kitaplarındaki kendisine haber verilmedi mi? O bunlardan cahil mi? Hazret-i İbrahim'in vazifesini tam olarak yapmasından maksat, Bakara sûresinde geçtiği üzere, kendileriyle imtihana tabi tutulduğu kelimeleri tamamlayıp yerine getirmesidir. Ya da maksat, ihmal etmeden ve bozmadan, emrolunduğu şeyleri eksiksiz yapmasıdır. Bir kimseye hakkını tam olarak veren birisi için ”evfâhü hakkahû" denilir. Âyette bu manayı ifade eden kelime şeddeli olarak ”veffâ" şeklinde varid olmuştur. Bunun, ahde vefada mübalâğa ve çokluğa işaret için getirilmiş olması caizdir. O zaman anlam: İbrahim Allah'a karşı olan ahdini yerine getirmekte mübalâğa etti," şeklinde anlaşılmalıdır. Hazret-i İbrahim'in böyle bir özellikle anılması onun, başkalarının tahammül etmedikleri şeylere katlanmasıdır. Nemrud'un ateşine sabretmesi bu kabildendir. Hatta ateşe atıldığında Cebrail kendisine gelip: ”Bir ihtiyacın var mı?" diye sordu. Buna ”sana yok" karşılığını verdi. Oğlunu kesmeye, vatanından hicrete, oğlunu ve hanımını hiç ekin olmayan yerde bırakmaya sabretmesi de hep bu kabildendir. Rivayete göre o hergün bir fersah yürür, misafir arardı. Bulursa ikram eder, bulamazsa oruç tutardı. Mûsa (aleyhisselâm)'nın sahnelerinden naklolunan şeyler: ”Sebbih isme rabbike'l-a'lâ" sûresinin sonunda gelecektir. Fethu'r-Rahmân'da böyle izah edilmistir. Hazret-i Mûsa'nın, Hazret-i İbrahim'den önce anılması, onun sahifelerinin -Tevrat'ın- onlar arasında daha meşhur ve daha çok oluşundan dolayıdır.

Gerçekten hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Yani birisinin cezadan kurtulması için, başka biri onun günahı ile sorumlu tutulmaz. Âyetteki ”yüklenmek" anlamı, ”vezaret" ten türeyen bir kelime ile ifade edilmiştir. Bundan maksat yüklenilmesi, taşınması beklenen günahtır. Yüklenilen, taşınan ağırlık değildir. Öyle olsaydı: ”Lâ tahmilü Fârigatün vizra uhra: Boş bir nefis, başka bir nefsin yükünü taşımaz," denilirdi. Çünkü kendi yükünü taşıyan birisi, bir de başkasının yükünü taşıyamaz. Bu ifade, Velid b. Muğire'nin günahına kefil olanın sözünün batıllığını göstermektedir. Bu hüküm: ”İsrail oğullarına şöyle yazmıştık: Kim bir cana kıymayan veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayan bir nefsi öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibidir..." (Mâide: 32) âyetine zıt değildir. Çünkü bunun anlamı, diğer katillerin günahlarının da doğrudan onun üzerine olacağı değildir. Maksat ona yasak olan adam öldürme fiilini işlemesinin günahından fazla olarak, başkalarının öldürmelerine sebep olma ve delâlet etme günahının da yükleneceğini ifadedir. Bu her iki günah da onun kendi günahlarındandır. Dolayısıyla o sadece kendi günahını yüklenmiştir. Hazret-i Peygamber'in şu hadisi de bu kabildendir: ”Kim kötü bir çığır açarsa onun günahı ve kıyamete kadar onu işleyenlerin günahı kendisinedir." Şüphesiz o, kendi günahı olan saptırmanın günahıdır.

Şüphesiz insan için, kendi çalıştığından başkası yoktur. ”Çalıştı" diye terceme ettiğimiz ”es-sa'y" sözlükte, süratli yürümek anlamındadır. İster hayır olsun ister şer, bir şeye gayret göstermek manasına da gelir. Âyetin manası şöyledir: ”Hal ve durum şu ki: İnsan için âhirette ancak, dünyadaki amel ve niyetindeki gayreti vardır." Yani bir başkasının günahı ile müâhaze edilmeyeceği gibi onun yaptığı ile mükâfatlandırılmaz da. Bu, kişinin, başkasının ameli ile kendisinden zararı defetmekle yararlanamayacağının beyanının peşinden, başkasının ameli ile bir menfaati celbetme açısından da yararlanamayacağının beyanıdır. Âyetin zahiri, hiç kimsenin başka birinin amelinden yararlanamayacağına işaret: etmektedir. Ancak âlimler bunun tevilinde ihtilâf etmişlerdir. İbn Abbas'tan bir kimsenin başkasının gayret ve fiili sebebiyle sevap kazanamayacağı rivayet edilmiştir. Bu, dinimizde şu âyetle neshedilmiş bir hükümdür: ”Biz onların nesillerini de kendilerine kattık." (Tûr: 21) Bu âyet delâlet ediyor ki, babalarının salâhı sebebiyle oğullar da cennete girecektir. Küçük çocuk kıyamet günü babasının terazisine konulacaktır. Allahü teâlâ babaların oğullarına, oğulların babalarına şefaat etmelerine imkân verecektir. Şu âyet buna işaret etmektedir: ”...Baha ve çocuklardan hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu siz bilmezsiniz..." (Nisa: 11) İkrime şöyle der: ”Bütün bunlar, İbrahim (aleyhisselâm) ve Mûsa (aleyhisselâm)'nın kavimleri içindir. Bu ümmet için ise hem kendi çalışmalarının, hem de onlar için çalışanların ecri vardır. Çünkü rivayet edildi ki bir kadın kucağındaki bir çocuğu kaldırıp: 'Ya Rasûl allan! Bunun için hac var mı?' diye sordu. Hazret-i Peygamber: 'Evet, senin için de ecir var; buyurdu." Bir adam da Hazret-i Peygamber'e ”Benim annem aniden öldü. Onun adına sadaka versem, onun için sevap olur mu?" dedi. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ”Evet" karşılığını verdi. er-Rebî' b. Enes şöyle der: ”'İnsan için kendi çalıştığından başkası yoktur' hükmü, kâfir içindir. Mü'mine gelince onun için hem kendi çalıştığının, hem de onun için çalışanın çalışmasının karşılığı vardır." Birçok hadis bu görüşe delâlet etmekte ve başka birinin sâlih amelinin sevabının ona ulaşacağına şahitlik etmektedir. Rivayet edildiğine göre Hazret-i Âişe, kardeşi Abdurrahman'ın vefatından sonra onun için itikâfta bulunmuş ve onun adına köle azad etmiştir. Sa'd (radıyallahü anh) Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e: ”Annem vefat etti, onun adına sadaka vereyim mi?" dedi. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Evet," buyurdu. Sa'd: ”Hangi sadaka daha efdaldir?" dedi. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Su içirmek" buyurdu. Bunun üzerine Sa'd bir kuyu kazdı ve onu Allah yoluna vakfetti. Kurtubî Tezkire'sinde: ” insan için kendi çalıştığından başkası yoktur" âyetinin sadece günaha has olmasının muhtemel olduğunu, Rasûlüllah'ın şu hadisinin buna delil olduğunu söyler: ”Allahü teâlâ şöyle buyurdu: Kulum bir iyilik yapmaya azmeder de yapmazsa o iyiliği, on katından yedi yüz kadına kadar yazarım. Bir kötülük yapmaya azmeder de yapmazsa, onu yazmam. Yaparsa bir tek günah yazarım. ” Kur'an-ı Kerim de buna işaret etmektedir. Allahü teâlâ bir âyette: ”Kim bir iyilikle gelirse, ona o iyiliğin on misli vardır..." (En'am: 160) buyurur. Bu ve benzerleri Allah'ın, kullarına bir ihsanı ve lütfudur. Adaletin gereği, ”İnsan için çalıştığından başkası yoktur," hükmüdür. Ancak bir amele karşılık olarak kat kat sevap vermesi Allah'ın bir lütfü olduğu gibi, O, kuluna dilediği şekilde lütufta bulunur. Kullar için bir haseneye, on katından yedi yüz katına kadar milyonlarca karşılık yazar. Yine Allahü teâlâ hiçbir amel işlemedikleri halde çocukları cennete sokmak suretiyle onlara lütufta bulunmuştur. Özetle denilebilir ki: Çalışmaya mukabil olanı, adalet ve karşılık yoluyladır. Çalışma olmadan verileni de lütuf ve katlama yoluyladır. Allah'ın keremi bunlardan daha geniş ve daha boldur. Çünkü O, iyilikleri katlar, kötülükleri siler. İmamlar namaz, oruç, Kur'an okumak ve sadaka vermek gibi ibadetleri yapıp da sevabını Müslüman bir ölüye bağışlamanın hükmünde ihtilâf ettiler: Ebû Hanife, bu sevabın ölüye ulaşacağını ve Allah'ın rahmet ve keremi ile ondan faydalanacağını, söyler. İmam Mâlik ve Şafiî'ye göre bu, sadaka, malî ibadet ve hacda caizdir. Namaz, oruç ve Kur'an okumak gibi diğer ibaretlerde caiz değildir. Bu ibadetlerin sevabı, bizzat yapanadır. Mutezileye göre ise insanın, hiçbir amelinin sevabını başkasına bağışlaması caiz değildir, ”insan için çalıştığından başkası yoktur," âyetinden dolayı ona ulaşmaz ve fayda vermez. Çünkü sevap cennettir. Bir kimsenin onu, bırakın başka birisine vermek, kendisine alması bile gücü dahilinde değildir. Bir hadiste: ”insan öldüğü zaman şu üç grup hariç ameli kesilir; sadaka-i câriye, faydalanılan ilim ve kendisi için duâ eden sâlih evlât.,"(13) buyurulur. 13- Hadisi Müslim, Tirmizî, Ebû Davud ve Nesâî rivayet etmişlerdir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 11/180. Kurtubî: ”Kur'an okumak da duâ manas nidadır. Bu Kur'an okumak da, insana çocuğundan, arkadaşından, dost ve mü'minlerden sadakadır," der.

Ve şüphesiz onun çalışması, insanın çalışması -ki o amelidir- görülecektir. Yani ona arzolunacak, kıyamet gününde sabitesi ve mizanı onun için açılacaktır. Birisine bir şey gösterirsen, ona arzetmiş olursun.

Sonra onun karşılığı tam olarak verilecektir. İnsan çalışmasının yani amelinin karşılığını hayırsa hayır, serse şer tam olarak alacaktır.

Şüphesiz en son varış yani yaratıkların ölümden sonra dönüp varacakları yerin sonu başkasına değil ancak Rabbinedir. Amelleri sebebiyle onlara karşılık verecektir. Gerçekte hem başlangıçta, hem de sonuçta yaratıkların varacağı son Allah'tır. ”Dikkat edin bütün işler sonunda Allah'a döner." (Şûra: 53) âyeti buna işaret etmektedir. Çünkü O'ndan başka ilâh yoktur.

Ve şüphesiz güldüren de, ağlatan da sadece O'dur. ”Dahk"; sevinçten yüzün yayılması, dişlerin açılmasıdır. Gülme esnasında dişler göründüğü için ön dişlere ”davâhık" denilir. Ağlamak anlamına gelen ”bükâ" da, iç yanması ve kederden yaş akmasıdır. Mana şudur: Allah insandaki ağlama ve gülme kuvvetlerini yarattı. Gülüş ve ağlayış ondan kaynaklanır ama insan bu gücün mahiyetini bilmez. Ya da ağlamak ve gülmek, sevinç ve kederden kinayedir. Sanki ”O sevindirdi ve üzdü," denilmiştir. Çünkü sevinç gülmeyi, keder de ağlamayı celbeder. Hazret-i Ömer'e: ”Rasûlüllah'ın ashabı ağlar mıydı?" diye sordular. ”Evet, Allah ve iman onların gönüllerinde sabit dağlardan daha köklüdür," karşılığını verdi. Simâk b. Harbin şöyle dediği rivayet edildi: Cabir b. Semure'ye: ”Sen Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'le birlikte oturur muydun?" dedim. ”Evet, sahabîleri onunla otururlar, şiir söylerler, cahiliye dönemine ait şeyleri hatırlarlar ve gülerlerdi. Onlar güldüğünde Hazret-i Peygamber de onlarla birlikte gülümserdi," diye cevap verdi.

Öldüren de, dirilten de O'dur. Ne yaratma, ne de kazanma (kesb) olarak öldürmeye ve diriltmeye O'ndan başka kimsenin gücü yetmez. Katilin ölümdeki etkisi, bünyeyi bozmak ve bitişik olanı (ruhu bedenden) ayırmaktır. Katil halinde ölüm âdet üzere Allah'ın fiili ile hasıl olur. Kula ait olanı kesbî olarak bünyeyi bozmaktır, öldürmek değil. Ben fakir derim ki: Âyette öldürmek, fasılaya uygun olsun diye diriltmekten önce zikredildi. Ayrıca nutfe canlıdan ve kalbin ölümü hayatından öncedir. Çünkü bedenin ölümü kabirdeki hayatından öncedir. Yine çünkü öldürmeyi önce anmakta, muhatapları uyarmak için kahrın eserini ta'cîl vardır. Aynı şekilde yokluk, varlıktan öncedir. Varlığın sonucu ve dönüşü yokluktur. Dolayısıyla iki ölüm arasındaki hayata ve iki yokluk arasındaki varlığa aldanmamak gerekir. Muvaffak kılan Allah'tır.

Şüphesiz O, (rahme) atıldığı zaman... ”Atıldığı zaman" anlamına da kullanılan ”izâ tümnâ" kelimesi, aslında kendisinde çocuk takdir edildiği zaman manasınadır. Çünkü her menî, çocuk olmaz. Nutfeden, erkek ve dişi ”nutfe", saf sudur. Müfredatla belirtildiğine göre o, erkek suyu anlamında kullanılır. İki çifti yarattı. Bazı tefsirlerde, iki çifti her canlıdan yarattı diye izah edilmiştir. Nitekim her canlı nutfeden yalatılmaz, bazısı yelden yaratılmıştır. Kuş buna örnektir. Çünkü kendisinden tavuğun yaratıldığı yumurta, horozun yelinden yaratılmıştır.

Şüphesiz O, (rahme) atıldığı zaman... ”Atıldığı zaman" anlamına da kullanılan ”izâ tümnâ" kelimesi, aslında kendisinde çocuk takdir edildiği zaman manasınadır. Çünkü her menî, çocuk olmaz. Nutfeden, erkek ve dişi ”nutfe", saf sudur. Müfredatla belirtildiğine göre o, erkek suyu anlamında kullanılır. İki çifti yarattı. Bazı tefsirlerde, iki çifti her canlıdan yarattı diye izah edilmiştir. Nitekim her canlı nutfeden yalatılmaz, bazısı yelden yaratılmıştır. Kuş buna örnektir. Çünkü kendisinden tavuğun yaratıldığı yumurta, horozun yelinden yaratılmıştır.

Şüphesiz tekrar diriltmek de O'na yani Allah'a aittir. Bu, vadine vefanın gereği, öldükten sonraki diriltmektir. Yoksa, kişiye borç olduğu anlamına gelen ”alâ" kelimesinin akla getirdiği gibi diriltmek, Allah'a vacip değildir. Bu ifade açıklamaktadır ki ilâhî hikmet, ceza ve mükâfat vermek ve mü'minlerin lâyık oldukları kemâlâta kademe kademe ulaşmaları için şeklî olan ikinci doğuşu gerektirmiştir. Eğer Allahü teâlâ müminlerin yaptıkları iyiliklerin karşılığını bu dünyada vermek isteseydi onun bir tek ecrine bile dünya dar gelirdi. Geriye kalanların ne olacağını sanıyorsun?

Doğrusu ihtiyaçtan kurtaran da, insanlara mallarla ihtiyaçsızlığı veren de, sermaye sahibi yapan da kazanç veren yani sermaye yapılan ve biriktirileni veren de O'dur. Bir darb-ı meselde: ”Kötü köpekten sermaye (damızlık) yapıp yavru edinme," denilmiştir. Bazı âlimler âyetle ilgili olarak şöyle demişlerdir: ”İnsanlara yeterince mal vererek başkalarına muhtaç durumda bırakmadı, ayrıca yetecek miktardan fazla olarak biriktirip sermaye yapacaklarını da verdi." Dahhâk ise: ”Altın, gümüş, kumaş ve mesken vererek zengin kıldı; deve, sığır, koyun ve hayvanlar vererek sermaye sahibi yaptı. ”Eğnâ" dan sonra ”eknâ" nın yani deve, sığır koyun gibi mallara işaret eden kelimenin zikredilmesi o malların şeref ve üstünlüklerinden dolayıdır. Ya da ”eknâ" nın manası, ”erdâ" yani razı etti demektir," demiştir.

Şüphesiz onların mâbudları olan Şi'ra (yıldızı) nın Rabbi de O'dur. ”Şi'râ", Cevza yıldızının arkasında ışık saçan bir yıldızdır. O yıldıza Abur da denilir. Gumeysâ yıldızından daha parlaktır. Huzâa kabilesi Şi'râ'ya tapardı. Onlara bu inancı ilk yerleştiren, ileri gelenlerinden Ebû Kebse adındaki adam olmuştur. Bu şahıs kavmine: ”Tüm yıldızlar gökyüzünü enine katederler. Bu ise uzunlamasına katediyor. Onun gibi başka hiçbir şey yok," dedi. Huzâa da o yıldıza ibadet etmeye başladı. Ebû Kebse putlara ibadet konusunda Kureyş'e muhalefet etti. Bu yüzden Kureyşliler Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'e İbnü Ebî Kebşe (Ebû Kebşe'nin oğlu) adını takmışlardı. Her ne kadar Rasûlüllah'ın nesebi bu şahsa varıyorsa da, onların maksatları nesep bağı değildi. Ebû Kebşe, Hazret-i Peygamber'in anne tarafından dedelerinden birisi idi. Fakat Kureyşliler, Rasûlüllah'ın putlara ibadet etmeyip yeni bir din ihdası konusunda Ebû Kebşe gibi davrandığını kastediyorlardı. Rasûlüllah putlara ibadeti terkte Kureyş'e muhalefet ettiği gibi, Şi'râ'ya tapmamakta da Ebû Kebşe'ye muhalefet etmiştir.

Önceki Âd kavmini de O helak etti. Onlar Hûd (aleyhisselâm)'un kavmidir. Onlar dondurucu bir rüzgârla helak edildiler. Sonraki Âd ise İrem'dir. Diğer bir görüşe göre öncekiler, önce helak olanlardır. Çünkü Nûh kavminden sonra ilk helak olan millet onlardır. Âd'dan murad, Nuh'un oğlu Sâm'ın oğlu Avs'ın oğlu İrem'in oğlu Âd'a nispet edilenlerin tümüdür. Onların ”öncekiler" diye nitelenmeleri, sonraki Âd'lıları hükmün dışında tukmak için değildir. Onların Nûh kavminden sonra diğer milletlerden daha önceki bir zamanda helak olmalarından dolayıdır. Tekmile de, şöyle denilmektedir: ”Âd'ın, öncekiler diye nitelenmesi, onların ikincilerinin de varlığını gösterir. Öncekiler, İrem'in oğlu Âd yani Hûd kavmidir. İkincisi ise onların oğullarından gelenlerdir ki o, Hazret-i Mûsa'nın Erîha'da savaştıklarıdır. Bunlar, Muaviye'nin kızı Huzeyle'nin neslindendir. Huzeyle: Ömer, Amr, Âmir ve Atîd adlarındaki dört oğlu ile birlikte Âd kavminden kurtuldu. Huzeyle Âmâlık tendir."

Semûd'u da (helak etti.) Semûd. Sâlih (aleyhisselâm)'in kavmidir. Allah onları korkunç bir gürültü ile helak etmiştir. Ve geride bir şey bırakmadı. Yani iki gruptan hiç kimseyi bırakmadı. Âyetten murat edilen mananın: ”Onların ikisine de merhamet etmedi," olması caizdir. Onlar gazap ehli oldukları için onlara merhamet etmemiştir. Allah'ın rahmeti, kalır ehline değil, lütuf ehlinedir.

Daha önceden Âd ve Semûd'un helakinden önce peygamberlerine karşı daha çok zalim ve iki gruptan daha çok azgın olan Nuh kavmini de (helak etti.) Çünkü onlar Hazret-i Nuh'a eziyet ederler ve insanları ondan uzaklaştırırlardı. Çocuklarını onu dinlemekten menederler ve onu döverlerdi. O kadar ki Hazret-i Nun hareketsiz kalırdı. Onun daveti bin seneye yakın bir süre etkisiz kaldı, kendisine ancak az bir grup iman etti.

Altı üstüne gelen kasabaları da yere batırdı. Bunlar Lût (aleyhisselâm)'un kavmine ait köylerdir. O köyler üzerindeki halkla birlikte yerle bir olmuşlardır. ”Yere batırdı" diye ifade ettiğimiz ”ehvâ" kelimesinden murad edilen şudur: Allahü teâlâ onları Cebrail'in kanadında gökyüzüne çıkardıktan sonra tepetakla yere çaktı. Zeccâc bu cümlenin ”Cehenneme attı" anlamına geldiğini söyler.

Onlara çeşitli azaplardan yapacağını yaptı. Bu âyette kâfirleri korkutma vardır. ”Yaptı" diye terceme ettiğiniz ”ğaşşâ" kelimesi aslında ”giydirdi, kapladı" manasınadır. Yani Allah o kasabalara, işaretli sıra sıra taşlar gibi azaplardan giydireceğini giydirdi.

Artık Rabbinin nimetlerinden hangisi hakkında şüphe edersin? ”Şüphe etmek" diye terceme edilen ”mümârât" aslında, hakkında şüphe edilen bir konuda tartışmak demektir. Bu hitap Hazret-i Peygamber'edir. Ama başkalarına tarîz ve teşvik kabil indendir. Bu ”...Eğer Allah'a ortak koşarsan, amelin mutlaka boşa gider..." (Zümer: 65) âyetindeki hitaba benzer. Yahut da hitap her bir şahsadır. Sayılanların bazıları ceza olmakla birlikte hepsi nimet olarak değerlendirilmiştir. Çünkü bunlar, mü'minlere ve peygamberlere yardım ve onlar için intikam olmaları hasebiyle bir bakıma nimettirler. Bunlarda, ibret alanlar için öğütler ve ibretler vardır. Âyetten kastedilen şudur: Ey Rasûlüm Muhammed! Bu anılanları bilince artık Rabbinin nimetlerinden hangisinin Allah katından olmadığında veya nimet oluşunda şüphe edersin. Daha önce yaşayan peygamber kardeşlerine ve onların dostlarına yardım ettiğim, düşmanlarını da helak ettiğim gibi, sana da aynısını yaparım. O halde bu kavmin, büyüklerime, inat ve küfürde ısrarları hususunda gördüklerinden dolayı gönlünde bir darlık ve sıkıntı olmasın.

İşte bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır. Âyetteki ”Bu" kelimesi, ya Kur'an'a işarettir; ”Bu görüp durduğunuz Kur'an, sizin akıbetlerini işittiğiniz önceki korkutmalar kabilinden bir korkutmadır," anlamındadır. Yahut da Hazret-i Peygamber'e işarettir. ”Nezir" kelimesi korkutucu, uyarıcı anlamınadır. O zaman mana: ”Bu Rasûl önceki uyarıcılar cinsinden bir uyaradır" olur. Ancak bu durumda bir gramer sorunu ortaya çıkmaktadır. Akıl sahiplerine sıfat olarak ”ula değil, ”evvelin" gelmeli idi. Bu sorun, ”ûlâ" kelimesinin, âyetlerin sonlarına uygun olsun diye böyle gelmiştir, diyerek çözümlenebilir. Sen onların korkutulan kavimlerinin akıbetlerini biliyorsun.

Yaklaşan (kıyamet) yaklaştı. Bu cümlenin, anılan şeylerin sonunda getirilmesi, o müşriklerin asıl azabının, dünyada cezalandırılmış bile olsalar, Rasûlüllah’ı tazim için kıyamete bırakıldığını hissettirmektedir. Âyette geçen ”ezif, kıyamet vaktinin yakınlığından dolayı vakit darlığı anlamınadır. Bu yüzden kıyamet, saat diye ifadelendirilmiştir. Buna göre âyetin manası: ”Kıyamet yaklaştı" (Kamer: 1) âyetiyle yakınlıkla nitelenen kıyamet yaklaşmıştır.

Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak yoktur. Onu açığa çıkaracak yani takdir edilen vakitte vukuunu önleyecek ve izale edecek Allah'tan başka hiçbir kimse yoktur. Yahut da şu anda onu tehir edecek, açacak Allah'tan başka kimse yoktur. Çünkü onü geciktirecek O'dur. Yani şu anda gelse onu vaktine reddedecek Allah'tan başkası yoktur. ”Keşf' izale yani giderme, yok etme, ortadan kaldırma manasındadır. Ama tümüyle izale değil, vaktine tehir etmek suretiyle izaledir. Âyetin manası ile ilgili bir başka görüş de şudur: ”Onun vaktini Allah'tan başka bilen yoktur." Çünkü bir şeyin hakikatinin bilinmesine ”keşf' denilir. Yahut da ”kıyametin ne zaman kopacağını açıklayan" demektir. Nitekim bir âyette ”Onun (kıyametin) vaktini O'ndan başkası açıklayamaz..." (A'râf: 187) buyurulmaktadır.

Şimdi siz inkâr ederek bu söze mi şaşıyorsunuz? Râğıb ”Aceb ve teaccüb, bir şeyi bilmemesi sebebiyle insana arız olan şeydir. Bu yüzden hikmet sahiplerinden biri, aceb (taaccüb), sebebi bilinmeyen şeydir," demiştir.

Alaya en uzak şey olmasına rağmen, alay ederek gülüyorsunuz, Râğıb bu âyette ”gülmek" anlamına gelen fiilin, alay için istiare yoluyla kullanıldığını söyler. Aşırı gittiğinize üzülüp, anılan ümmetlerin başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden korkup ağlamıyorsunuz. Rivayete göre, bu âyet indikten sonra Hazret-i Peygamber'in güldüğü hiç görülmemiştir. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre bu âyet inince suffe ehli ağlamaya başladı. Öyle ki göz yaşları yanaklarına aktı. Rasûlüllah onların iniltilerini duyunca, onlarla birlikte o da ağladı. Onun ağlamasına biz de ağladık. Bunun üzerine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem): ”Allah korkusundan dolayı ağlayan cehenneme girmez. Allah'a isyanda ısrar eden, cennete girmez. Eğer siz günah işlemezseniz Allah günah işleyecek bir kavim getirir, sonra da onları bağışlar," buyurdu. Rivayet edildi ki Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a yanındaki bir adam ağlarken Cebrail indi ve: ”Bu kim?" dedi. Rasûlüllah ”Filan" dedi. Cebrail: ”Biz insanoğlunun tüm amellerini tartarız, ağlaması hariç. Çünkü Allahü teâlâ gözyaşıyla cehennem ateşinden deryaları söndürür," dedi. Bir hadiste de şöyle buyurulmaktadır: ”Şüphesiz bu Kur'an hüzünle nazil olmuştur. Onu okuduğunuzda ağlayınız, ağlamazsanız ağlar gibi görünün."

Kibirlenip oyuna dalmaktasınız. Deve yürürken başını kaldırdığı zaman ”semede'l-baîru" denilir. Râğıb: ”Sâmid, oynayan, başını kaldıran demektir," der. Yahut maksat, insanları Kur'an'ı dinlemekten alıkoymak için şarkı söylerler, demektir. Hımyer dilinde şarkıya ”semûd" denilmesi bu manayı akla getirmektedir. Araplar Kur'an'ı duyduklarında onun dinlenmesini engellemek için şarkı ve oyunla karşı dururlardı. ”Sâmidûn" kelimesinin huşu içerisinde olanlar, donup kalanlar anlamlarında olması da mümkündür. Çünkü ”semûd" huşu ve donukluk anlamlarına da gelir.

Haydi Allah'a secde edip, O'na ibadet ediniz. Yani durum böyle olduğuna göre o Kur'an'ı indiren Allah'a secde ediniz. O'na kulluk ediniz. Yıldızlar ve putlar gibi faydası ve zararı dokunmayan cansız varlıklara tapınmadığınız gibi onlardan üstün olan meleğe ve insana da tapınmayınız. Aynu'l-Meâni'de: Bu secde, 'namazda secde ediniz,' anlamına gelebilir. Ama doğrusu bunun müstakil secde oluşudur. O da tilâvet secdesidir" denilmektedir. Burası, Ebû Hanife, Şafiî ve Ahmed b. Hanbel'e göre secde mahallidir. Bu, aynı zamanda Hazret-i Ömer'in de görüşüdür. Çünkü Hazret-i Peygamber'in Necm sûresinde secde ettiği sahih rivayetlerdendir. Yani bu sûreyi Kureyşlilere okuduktan sonra secde etmiş, onunla birlikte mü'min müşrik, insan cin ne varsa herkes secde etmişlerdir. Nitekim bu daha önce de geçmişti. İmam Mâlik ise, Zeyd b. Sabit'ten rivayet ettiği onun Hazret-i Peygamber'e Necm sûresini okuduğu ama secde etmediğini bildiren haberinden dolayı bu sûrede secdeyi kabul etmez. Allah'ın yardımıyla Necm Sûresi'nin tefsiri tamamlandı.

KAMER SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 55 âyettir. Kıyamet yaklaştı. Âyet metninde geçen ”saat" kelimesi, zaman bütününün parçalarından belli bir anın ismidir. Yüce Allah bu kelime ile Kıyameti ifade etmiştir. Bunu ya kıyamet günü hesaba çekilmenin çok hızlı olacağı nedeniyle kıyameti çok kısa bir zamana benzetmek için yapmıştır, ya da kıyamet dünyanın yaşadığı ömür saatinin en son anında kopacağı için veya kıyamet anının, içinde çok büyük olayların meydana geleceği çok kısa bir an olması sebebiyle veya daha önce açıklandığı üzere başka sebeplerle kıyameti saat kelimesiyle ifade etmiştir. Âyetin manası şudur: Kıyamet yaklaştı, kıyametin kopması ve vuku bulması anı yaklaştı. Çünkü dünyanın sadece az bir ömrü kalmıştır. ”Yaklaşma" kelimesi, dünyanın ömrünün çoğunun gittiğini, geriye kalan az kısmının da, çoğunun geçip gittiği gibi kısa zamanda geçeceğini ifade etmektedir. Ve ay yarıldı. Âyetteki ”yarılma" fiilinin dili geçmiş zamanla ifade edilmesi, ayın yarılmasının Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) zamanında vuku bulduğunu ifade etmektedir. Huzeyfe (radıyallahü anh)'nin: ”ve kad inşakka'l-kamer"" şeklindeki kıraati de bunu göstermektedir. Buna göre âyetin manası şöyle olacaktır: Kıyamet yaklaştı. Onun yaklaştığına dair alâmetlerden biri olarak ayın yarılması da meydana geldi. Bir gün Huzeyfe Medain'de insanlara hitabeder. Sözünün bir yerinde şöyle söyler: ”Dikkat ediniz! Kıyamet yaklaştı, ay peygamberinizin zamanında yarıldı." Huzeyfe b. el-Yeman (radıyallahü anh) tıpkı İbn Mes'ûd (radıyallahü anh) gibi Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın sırdaşı idi. Sahabelerin ekserisi ve onlardan sonra gelenler aynı görüşü benimsemişlerdir. Müfessirlerin ekserisi de bu görüşü almışlardır. ”Yüce Allah'ın 'gök yarıldığı... zaman,' (İnşikak: 1) âyetinde olduğu gibi ay da kıyamet günü yarılacaktır" şeklinde görüş beyan edenlerin sözlerine itibar olunamaz. Bu görüşü benimseyenlere göre âyet metninde ayın yarılmasının dili geçmiş zamanla ifade edilmesi, ileride kıyamet günü yarılacağım ifade etmek için getirilmiştir. Ancak biz bu görüşe karşı diyoruz ki: Ayın yarılmasının iki kez vukubulmasıda mümkündür. Bir kez kıyametin yaklaştığına işaret olmak üzere Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın zamanında ve bir de kıyamet günü semanın yarıldığı zaman olması da mümkündür. İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî isimli eserinde şu satırları görmekteyiz: ”Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'ın üzerinde hutbe okuduğu hurma kütüğünün, Rasûlüllah üzerinde hutbe okumayı terketti diye inlemesi ve ayın yarılması olaylarından her ikisi de müstefiz yani meşhur bir nakil ile bizlere kadar ulaşmıştır. Böyle bir nakil, hadis yollarına vakıf olan mütehassıs âlimler nezdinde kesinlik ifade eder. ” et-Tiybî der ki: ”Ebu İshak ez-Zeccâc tefsirinde ayın yarılması konusunda on dokuz hadisi muttasıl senetle Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a isnad eder." Seyyid Şerifin el-Mevâkıf şerhinde şu ifade yer alır: ”Bu olay mütevatir bir olaydır. İbn Mes'ûd ve diğerleri gibi sahabeden büyük bir topluluk rivayet etmiştir." Bazı müfessirler olayı şöyle naklederler: ”Kureyş'in ileri gelenlerinden bazıları bir araya gelirler ve Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a derler ki: 'Eğer sözünde doğru isen bize ayı ikiye ayır.' Sonra Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a, ayı ikiye ayırırsa iman edeceklerine söz verirler. O gece ayın on dördüncü gecesidir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) parmağını yukarı kaldırır ve aya ortadan ikiye yarılmasını emreder. Derhal ay iki parçaya ayrılır. Bir yarısı ayın bulunduğu yerden kalkıp başka bir noktaya gider. Öbür yarısı eski yerinde kalır." İbn Mes'ûd (radıyallahü anh) der ki: ”Ben Hira mağarasının bulunduğu Nur dağını ayın yarılmış iki yarısı arasında gözlerimle gördüm," Bu ifadeye göre, ayın yarılmış olan iki yarısının ikisi de yarılmadan önce bulunduğu yerden ayrılmışlar demektir. Bazı âlimler ise derler ki: ”Ayın bir yarısı doğuya ve diğer yarısı da batıya gitti. Ardından bütün dünya bir an karanlıkta kaldı. Sonra bir birinden ayrılan yarı parçalar doğdular ve mucizeden önceki halinde olduğu gibi se manın ortasında bir araya gelip bitiştiler. Bundan sonra Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: ”Sahici olun, şahid olun." İşte tam bu o esnada Kureyş'in kâfirleri Hazret-i Peygamberi kasdederek: ”İbnu Ebî Kebşe sizi büyüledi" dediler. Aralarından birisi de şöyle söyledi: ”Şüphesiz Muhammed sizin açınızdan ayı büyülemiş olsa bile bu sihiri ile bütün yeryüzü halkını büyülemiş olamaz. Çeşitli beldelerde Mekke'ye gelenlere ayı görmüşler mi sorunuz bakalım?" Bu ifade -kolaylıkla anlaşıldığı gibi- bize gösteriyor ki, ayın ikiye yarılmış olarak görülmesi sadece Mekke halkına mahsus değildir. Tam tersine ayı o şekilde çevre bölge halkının tümü de görmüştür. Bu tesbitle bazı inançsızların ”ay yarılmış olsaydı yeryüzünde yaşayan herkes bunu görür ve bilirdi. Sadece Mekke halkı görmüş olmazdı" yolundaki itirazları da reddolunmuş olur. Böyle bir itiraza ne, ”ayın yarılmasını belli bir grup istemişti dolayısıyla söz konusu olayı sadece bunu teklif edenler görmüşlerdir" şeklinde; ne, ”o esnada ay yeryüzünde bazı bölgelerin görebileceği fakat bazılarının göremeyeceği bir yörüngededir" biçiminde ve ne de, ”İnsânü'l- Uyun'da zikredildiği gibi, ayın yarılması geceye mahsus bir mucizedir. Gecenin karanlığında insanların ekserisi uykuda iken cereyan etmiştir" biçimindeki cevap yerinde olamaz. el-Es'iletü'l-Mukhame isimli eserde şöyle denilir: ”Ayın yarılmasının bazılarınca görülürken bir kısım kimselerce görülmemesi bulut ya da başka bir sebepten dolayı pek uzak bir ihtimal değildir. Yani ayın yarılmış olması gerçektir. Fakat olayın bizlere naklinde gerek Arap, gerek Arap olmayan uzak ve yakın bütün bölgelerin halkı ortaklaşa aynı şeyi aktarmamışlardır. Olay tevatür yolu ile nakledilmemiştir. Bu sebeple olayın üzerinde ihtilâflar meydana gelmiştir."

Onlar yani Kureyş, Yüce Allah'ın kudretini ve sevgilisi Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'in peygamberliğinin doğruluğunu gösteren ayın yarılması ve benzeri mucizelerinden herhangi bir mucize görürlerse... Bu mucizelerin mahiyetlerini ve yüceliklerini öğrenip de iman etmek için üzerinde derinden derine düşünmekten yüzçevirirler ve: Bu, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'in öteden beri getirip durduğu 'ardı arkası kesilmeyen bir büyüdür', öteki büyülerinden hemen hemen farksızdır derler. Peygamberlerin getirmiş oldukları şeylere mucize denmesinin sebebi, insanların onların benzerini getirememeleridir.

Yalanladılar, kendi heveslerine uydular. Halbuki her iş akıbetine ulaşacaktır. Yani onlar Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)i yalanladılar, şeytanın kendilerine güzel gösterdiği şeye uydular. Oysa her iş belli bir akıbete, sonuca ulaşacaktır.

Yemin olsun onlara vazgeçirecek nice haberler gelmiştir. Yani onlara bâtılda devam etmekten vazgeçmeleri için içinde öğütler olan şeyler gelmiştir.

Bu büyük bir hikmettir, fakat uyarılar fayda vermiyor. Yani bu Kur'an, beyan ve açıklamada zirveye ulaşmış bir hikmettir. Fakat uyarılar ve tehditler ne fayda verir?

Çağıranın hoş olmayan çok kötü görülmemiş bir şeye çağırdığı gün sen de onlardan yüzçevir.

Sanki etrafa yayılmış çekirge sürüsü gibi bakışları perişan bir halde kabirlerinden çıkarlar.

Davetçiye koşarak gelirler. Kâfirler: 'Bu çetin bir gündür' derler. Yani kâfirler davetçiye koşarak. ”Bu gün çok çetin bir gündür," derler.

Onlardan önce Nuh'un kavmi de yalanladı. Ey Rasûlüm Muhammed, senin kavminden önce yalanlama işini Nuh'un kavmi yaptı. Yüce Allah'ın bu ifadesi, kendisine itaate sevkeden ve Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a teselli veren bazı haberlerin sıralanmasına başlangıç mahiyetindedir. Onlar kulumuzu, Nuh'u yalanladılar. Yüce Allah'ın bu ifadesi, âyetin başında belirtilen yalanlamayı tefsir mahiyetinde açıklamaktadır. Her iki yerde de yalanlanan birdir. O da Nuh (aleyhisselâm)'dur. Yüce Allah'ın bu âyet-i kerimede Hazret-i Nuh'u kendi azameti ve büyüklüğünü ifade eden Arapça ifadesiyle ”na", Türkçesi ile ”bizim" kelimesine isim tamlaması yaparak ve kulluk sıfatıyla birlikte zikretmesi onu yüceltmek, mertebesini yükseltmek ve kendisini yalanlayanları çirkin göstermek içindir. Onun hakkında: 'Deli' ya da yüzüne karşı, sen delisin dediler. Yani onlar sırf Hazret-i Nuh'u yalanlamakla kalmadılar, tam tersine aklını yitirmiş ve çıldırmış olduğunu ileri sürdüler. Bu hareket yalanlamada ileri gitmek ve mübalâğa etmektir. Çünkü yalancıların içinde insanın aklına uygun ve aklın kabul edecek olduğu şeyleri haber verenler vardır. Oysa deli sadece insan aklının kabul etmediği ve onaylamadığı şeyleri söyler. Ve (Nuh) sövülmek, dövülmek, boğazı sıkılmak ve recmolunmakla tehdit edilmek gibi çeşitli eziyetlerle tebliğden alıkonuldu. er-Râğıb der ki: ”Âyette geçen ”uzducira" kelimesinin manası kovuldu demektir. Bu kelimenin burada kullanılması yıkıl karşımdan, defol git gibi kovulan kimselere bağırdıkları gibi Hazret-i Nuh'a bağırmaları nedeniyledir." Bazı âlimlere göre âyetteki bu kelime, onların Hazret-i Nuh'a söylemiş oldukları sözlerden birisidir. Buna göre mana şöyle olur: ”O delidir. Kendisini cin çarpmış ve aldatmıştır. Yani kendisini cin çarpmış, üzerinde yapacağını yapmış, aklını gidermiş, kalbini çalmıştır." Bu âyette, bâtıl yolu benimseyenlerin çokluğu, bid'atçıların, heva ve heveslerine uyanlarla azgınların baskın gelmesi nedeniyle, her hak davetçisinin kendisini mutlaka yalanlayanların olacağına işaret vardır. Ve bu yalanlama her çağda ve her zaman olacaktır.

Bunun üzerine Nuh'u kavmi davetten alıkoyup tebliğ çabasının üzerinden dokuz yüz elli sene geçtikten sonra Rabbine: 'Ben kavmime yenik düştüm, onlardan intikam alacak gücüm yoktur yardım et,' yani benim için onlardan intikam al diyerek yalvardı. Rivayet olunduğuna göre, aralarından herhangi birisi Hazret-i Nuh ile karşı karşıya gelince onu bayıltana kadar boğazını sıkar, soma aydınca şöyle duâ ederdi: ”Ey Allah'ım, kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar." Ancak Yüce Allah onların helak edilmeleri için duâ etmesine izin verince Hazret-i Nuh duâ eder ve duası kabul buyrulur. Nitekim Yüce Allah Saffat sûresinde bu olayı: ”Yemin olsun ki, Nuh Bize duâ etmişti de, Biz de ne güzel icabet etmiştik." (Saaffat: 75) biçiminde aktarmaktadır.

Biz de göğün kapılarını, yollarını kuvvetle akan bir su ile açtık. Âyetin manası şudur: Biz de göğün kapılarını tıpkı su kırbasının ağzından suyun fışkırması gibi şiddetle fışkıran ve kırk gün süreyle hiç kesilmeyen su ile açtık. Bu su kar gibi beyaz ve soğuk idi. Yüce Allah'ın bu ifadesi, yağmurun çokluğu ve şiddetle dökülmesini ifade etmek için bir temsildir.

Yeryüzünde kaynaklar fışkırttık. Yani bütün yeryüzünü sanki akan ve fışkıran pmarlarmış gibi yaptık. Yerin suyu tıpkı ateş gibi hararetli idi. Su yani göğün ve yeryüzünün suyu takdir edilmiş bir iş için herhangi bir uygunsuzluk olmaksızın Yüce Allah'ın takdir ettiği hâl üzere olarak, ya da takdir edilmiş ve düzen verilmiş bir hâl üzere ki bu, gökten inecek suların yerden fışkıracak sular kadar olacağı yolunda takdir edilmesidir, ya da Yüce Allah'ın takdir ettiği bir iş için ki bu da Nuh kavminin tufan ile helak edilmesi işidir. Bu son durumda âyette geçen ”alâ" kelimesi sebep bildirmek için olur. İşte göğün ve yeryüzünün suyu takdir edilmiş olan bir iş için birleşti ve bu sular, yeryüzünde en yüksek dağ tepesinin seksen arşın üstüne çıktı. Âyet metninde ”su" kelimesinin tekil olarak kullanılması, ”iki su" denilmemesi, göğün suyu ile yeryüzünü suyunun birbirine yaklaşma ve kıyı kıyıya gelme biçiminde değil, tam tersine birbirine tamamen karışmış olduğunu ifade etmek ve vurgulamak içindir.

Onu yani Nuh'u ve kendisiyle birlikte iman edenleri tahtalardan yapılmış ve çivilerle çakılmış gemiye bindirdik. Yani onu enli tahtalardan yapılmış gemiye bindirdik. Âyet metninde geçen ”elvah" kelimesi, ”levh" kelimesinin çoğuludur. İster kemikten, ister ağaçtan olsun her enli cisme levh denir. Öte yandan âyet metninde geçen ”düşür" kelimesi, çiviler anlamına gelir. Bu kelime Arapçada ”disar" kelimesinin çoğulu olup ”desr" mastarından türemedir. ”Desr" mastarı, ”birisi birisini mızrakladı" cümlesinde olduğu gibi, şiddetle ve zorla itmek, anlamını ifade eder. "Aynu'l-Meânî" isimli eserde şöyle söylenir: ”Âyet metninde Nuh'un gemisinin tahtalardan yapılmış olduğu ifade edildikten sonra ”düsr" kelimesinin eklenmesi ile mana şöyle olur: Geminin enli tahtaları o çivilerle tutturulmuştur, ya da o çiviler, herhangi bir çekiç yardımıyla çakılmıştır." (1) 1- Buna göre âyetin manası şöyle olur: Biz onu tahtalardan yapılmış ve tahtaların çivilerle tutturulmuş ya da tahtaları çivilerle çakılmış gemiye bindirdik. (Çeviren.)

Gemi gözlerimizin önünde, yani bizim korumamız altında olarak ki Arapların veda edip giden yolcuya: ”Allah'ın gözü üzerinde olsun," yani Allah'a emanet ol demeleri de bu kabildendir. Nankörlük edilmiş olana bir mükâfat olmak üzere akıp gidiyordu. Yani âyette zikredilen geminin akıp gitmesi olayını, Nuh (aleyhisselâm)'a sevap ve mükâfat olsun diye yaptık. Çünkü o, kavminin nankörlük etmiş olduğu bir nimetti. Zira her peygamber Yüce Allah'ın katından ümmetine nimet ve rahmettir. Nuh (aleyhisselâm)'da nankörlük edilmiş bir nimet oluyordu.

Yemin olsun ki onu yani Nuh'un gemisini, kendisiyle ilgili olayları öğrenen kimsenin ibret alacağı bir ibret olarak bıraktık. Katâde der ki: ”Yüce Allah, Nuh'un gemisini Arap yarımadası beldelerinden Bakırda (2) isimli beldede demirlemiştir. Bazıları Nuh'un gemisinin uzun seneler Cudi dağında kaldığını hatta bu ümmetin ilk nesillerinin onu gördüğünü, söylerler. Nuh'un gemisinden sonra yapılmış nice gemiler vardır ki artık birer kül olmuşlardır." Ebulleys'in tefsirinde şu satırları okumaktayız: ”Bazıları demişlerdir ki: Nuh'un gemisi Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in peygamber olarak gönderilmesine yakın zamana kadar o dağın üzerinde mevcuttu. Şöyle diyenler de olmuştur: Nuh'un gemisinden bir tahta parçası kalmış ve bu parça şu anda Kabe'de bulunmaktadır. Söz konusu parça bir Hint çınarı olup yere dikilmiş ve kırk senede büyüyüp gelişmiştir. Sonra kesilmiş bir kenara atılmış ve kırk senede kurumuştur. Bazıları ise şunu eklerler: Nuh'un gemisinin bazı parçaları günümüze kadar Cudi dağında mevcuttur. Nuh (aleyhisselâm) marangozdu. Cebrail kendisine gelmiş ve kendisine gemi yapmayı öğretmiştir." Bu gerçek delil ve âyetlerden ibret alan, böylece Yüce Allah'tan korkup günahı terkeden yok mudur? Âyet metninde geçen ”müddekir" kelimesinin aslı zikir mastarından türetilmiş olarak müfteil ölçüsünde ”müztekirdir." Sonra kelimedeki zal harfi, ta harfine katılmış, ardından da şeddeli dal harfine dönüşmüştür.

Benim azabım ve uyarılarım nasılmış? Gördünüz mü? Bu soru Yüce Allah'ın azabının ve uyanlarının büyük olduğunu anlatmak ve hayret uyandırmak içindir. Buna göre anlam şöyle olur: Yüce Allah'ın azabı ve uyarıları o kadar korkunç bir biçimdedir ki bunu anlatmak mümkün değildir. Âyet metninde geçen ”nüzur" kelimesi ”nezîr" kelimesinin çoğulu olup manası, uyarı demektir. Aslında kelime benim uyarılarım anlamındadır, ben kelimesini ifade eden ya harfi esre ile yetinilerek ve azap kelimesinin sonunda bulunduğu için getirilmemiştir.

Yemin olsun Biz Kur'an'ı... Bu cümle, yemin ifade eden bir cümledir. Bu surede geçen her dört kıssanın sonunda tekrar edilmektedir. Bununla her bir kıssanın kendisiyle öğüt almması gerektiği hususunda bağımsız ve günahlardan vazgeçme noktasında yeterli olduğunu vurgulamak içindir. Bununla birlikte bu kıssalardan hiç birinden ibret alınmamıştır. Öğüt alınsın diye yani öğüt alınsın, nasihat alınsın diye kolaylaştırdık. Yani Yemin olsun Biz bu Kur'an'ı senin kavmine onların kendi konuştukları dilleriyle indirmek suretiyle kolaylaştırdık. Nitekim Yüce Allah, aynı gerçeği: ”Biz onu (Kur'an'ı) senin dilinle kolaylaştırdık ki, düşünüp ibret alsınlar." (Duhan: 58) âyetinde de vurgulamaktadır. Yani Biz onları çeşitli ibretler ve öğüt verici olaylarla bilgilendirdik. O ibretlerin içinde vaadlerimizi ve tehditlerimizi açıkladık. Hasan-ı Basrî, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'dan naklediyor: ”Yüce Allah'ın 'Yemin olsun Biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık' âyet-i kerimesi olmasaydı insanların dili onu okumaya dönmezdi." Öğüt alan yok mudur? Bu soru, öğüt alanın bulunmadığını ve olmadığını en açık ve en net biçimde ifade etmektedir. Çünkü bu ifade gösteriyor ki, soruyu soran Yüce Allah'a ”evet" diyebilecek hiç kimse yoktur. Abdullah İbn Mes'ud (radıyallahü anh) rivayet ediyor: Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a ”Öğüt alan yok mudur?" âyetindeki ”Müddekir" kelimesini ”müzzekir" şeklinde okudum. Bunu duyan Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) ”fehel min müddekir" şeklinde okudu. Burhanu'l-Kur'an isimli eserde şu ifadeleri görüyoruz: ”Nuh, Âd, Semûd, Lût kıssalarının ”Benim azabım ve uyarılarım nasılmış?" (Kamer: 16,18,21,30) ifadesiyle bitirilmesi, her bir kıssada korkutma, uyarı ve onların başına gelen belâlar olduğu içindir. Bu sebeple Kur'an'ı ezberleyen ve okuyan, bundan ibret alır ve başklarına da nasihatta bulunur."

Âd yani Hûd (aleyhisselâm)'un kavmi, Hûd peygamberi yalanladı. Yüce Allah burada kısa ifade etmek ve gördükleri azaptaki sakınma unsurunu açıklamak için onların ne şekilde yalanladıklarını ele almamıştır. Benim azabım ve uyarılarım nasılmış? Bu soru, azabının ve uyarılarının ne olduğunu beyan etmeden önce dinleyenlerin dikkatlerini çekmek ve kulak vermelerini sağlamak içindir. Yoksa daha önce ve daha sonra olduğu gibi, o azabın beyanından sonra onların içine düştükleri durumdan dinleyeni korkutmak ve o durumun korkunçluğunu ifade etmek ve onları hayrete düşürmek için değildir. Sanki şöyle söylenmektedir: Ad kavmi yalanladı, siz Benim azabımı ve onlara uyarılarımın nasıl olduğunu duydunuz mu? Ya da duyunuz. Âyet metninde geçen ”nüzr" kelimesi ”nezir" kelimesinin çoğulu olup uyarı anlamınadır.

Biz onların üstüne, uğursuzluğu... Âyet metninde geçen ”nahs" kelimesi, uğurlu olmak anlamındaki ”sa d" kelimesinin zıddı olup uğursuzluk demektir. Devamlı bir günde... Burada geçen ”müstemir" yani ”devamlı" kelimesi, daha önce geçen gün kelimesinin sıfatı olabildiği gibi uğursuzluk kelimesinin de sıfatı olabilir. Yani uğursuzluğu devamlı ya da ebediyyen süren günde demektir. Dondurucu bir rüzgâr gönderdik. Bu cümle, Yüce Allah'ın, az önce kısaca ifade ettiği şeyi, şimdi açıklamak üzere getirilmiş olan bir cümledir. Âyet metninde geçen ”sarsar" kelimesi, ”sır" kelimesinden türemedir ki manası soğuk demektir. Ya da bu kelime ”sarra, el-babu ve'l-kalemu", yani kapı ve kalem ses çıkardı cümlesinde olduğu gibi ses çıkarma fiilinden türemedir. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Biz onların üzerine soğuk bir rüzgâr ya da şiddetli ses çıkaran fırtına gönderdik ve onlara musallat ettik demektir. Bu rüzgâr batı rüzgârıdır ki bunun ayrıntıları Fussilet suresinde ve başka sûrelerde geçmişti.

O rüzgâr, insanları sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp yere seriyordu. Rivayet olunduğuna göre Âd kavmi bu rüzgârdan korunmak için vadilere, kanallara girerler, birbirlerine sımsıkı yapışırlardı fakat rüzgâr onları sığındıkları oralardan çekip söker ve cansız yere sererdi. Mukâtil'in ifadesine göre rüzgâr onların ruhlarını cesetlerinden çeker alırdı. es-Süheylî der ki: ”Bu rüzgâr, mağaraya ya da ine sığınmış olan Âd kavminden bir tek ferdin sağ kalmaması için yedi gece sekiz gün devam etmiştir. Ve sonunda herhangi bir yere sığınmamış, dışarıda kalanların tamamını helak ettiği gibi, evlerine sığınmış olanları evlerinden çekip almış, ya da evlerini başlarına geçirmiştir. Mağaralara ve inlerde sığınmış olanları da aç ve susuz kalmaya mecbur bırakarak helak etmiştir. Bu sebeple Yüce Allah: ”Şimdi onlardan arda kalan bir şey görüyor musun?" (Hakka: 8) buyurmaktadır. Yani bu sekiz günden sonra onlardan arda kalan herhangi bir kimse görmen mümkün müdür?" Yüce Allah'ın bu âyette ”sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp yere seriyordu" ifadesiyle belirtmek istediği şudur: Yerin dibine doğru kök salan hurma ağacı nasıl köküyle ordan sökülüyorsa işte Âd kavmi de aynı şekilde söküldüler. Artık kendilerinden bir iz de, bir harab olmuş bir eser de kalmamıştır. Buna göre âyetin manası: ”O rüzgâr insanları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp yere seriyordu" demek olur. Bazı âlimlere göre Âd kavmi, dalları olmayan hurma kütüklerine benzetilmişlerdir. Çünkü rüzgâr o ağaçların başlarını koparmış ve geriye başsız cesetler ve cüsseler kalmıştır. Başka bazı âlimlere göre rüzgâr, Âd kavmini sökmüş, tepelerinin üstüne yere çalmış, omuzları üstüne baş aşağıya yere dikmiş, başları vücutlarından kopmuştur. Âyet-i kerimede Âd kavminin kökünden sökülmüş hurma kütüklerine benzetilmesi, onların kuvvetlerine ve yeryüzüne nasıl da sımsıkı yapıştıklarına işarettir. Sanki onlar güçlü kuvvetli ve iriyarı olmaları nedeniyle ayaklarını, yere dikip batırmakta, böylece esen rüzgâra karşı mukavemet etmeye çalışmaktadırlar. Sonra söz konusu rüzgâr onları yere yıktığı zaman sanki, kökünden sökülmüş hurma kütüklerini sökmüş gibi olmuştur. Ebu'l-Leys der ki: ”Rüzgâr onları yere çaldı, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yüzleri üstüne yere serdi. Yüce Allah, onları boyları uzun oldukları için düşmüş ve yere yıkılmış hurma kütüğüne benzetmiştir." Mukâtil'e göre, Âd kavminin her bir ferdinin boyu on iki arşın idi. el-Kelbî'nin rivayetine göre her bir ferdin boyu yetmiş arşın idi. Hûd (aleyhisselâm), kendilerine bir rüzgârın geleceğinden söz edince onu alaya almışlar ve boş bir araziye çıkarak ayaklarıyla yere vurmuşlar, ayaklarını dizkapaklarının yakınına kadar yere gömmüşler ve demişlerdir ki: ”O rüzgâra söyle bizi burdan söküp kaldırsın." Sonra rüzgâr gelmiş, yerin altından girerek iki kişiyi birden havaya kaldırmış, sonra birini diğerine çarpmış, ardından her ikisini birden yere çalmıştır. Kalanlar ise, sıra kendilerine gelinceye kadar rüzgârın havaya kaldırdığı o iki kişiye bakakalmışlardır. Sonra sıra kendilerine de gelmiş, aynı âkibete uğramışlar rüzgâr onların hepsinin üzerine kum ve toprak atmış ve toprağın altından iniltileri duyulmaya başlanmıştır.

Benim azabım ve uyarılarım nasılmış? Bu âyet, Yüce Allah'ın azabını ve uyarılarını açıklandıktan sonra onlardan korkutma ve dinleyenleri hayrete salma ifade etmektedir. Burada Ebûssuud tefsirinde ifade olunduğu gibi tekrar şaibesi yoktur. Burhanu'l-Kur'an isimli eserde şu ifadeyi görmekteyiz: ”Yüce Allah Ad kavminin kıssasında: ”Benim azabım ve uyarılarım nasılmış? (Gördünüz mü?)" ifadesini iki kez tekrar etmiştir. Çünkü bunlardan birincisi dünyada görülmüş ve cereyan etmiş, ikincisi de âhirette cereyan edecektir. Nitekim bu kıssa hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: ”Bundan dolayı Biz de onlara dünya hayatında zillet azabını tattırmak için o uğuruz günlerde soğuk bir rüzgâr gönderdik, âhiret azabı elbette daha çok rüsvay edicidir, onlara yardım da edilmez." (Fussilet: 16). Bazı âlimlere göre, bu kıssanın başında ve sonunda tekrarlanan ”Benim azabım ve uyarılarım nasılmış (gördünüz mü?)" ifadesinden birincisi, onlar helak olmadan önce uyarılmaları amacıyla; ikincisi de, onların helakinden sonra başkalarının uyarılması gayesiyle getirilmiştir.

Yemin olsun Biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık. Öğüt alan yok mudur? Bu âyet hakkında söylenilecek olan şeyler daha önce on yedinci âyette ifade edilenlerin aynısıdır.

Semûd uyarıcıları yalanladı. Bu âyetin manası iki ihtimale açıktır. Ya Semûd kavmi Sâlih (aleyhisselâm)'den işitmiş oldukları uyarıları ve öğütleri yalanladılar anlamındadır ya da Semud kavmi rasulleri yani peygamberleri yalanladılar anlamındadır. Peygamberlerin içinde bir tanesini yani sadece Sâlih (aleyhisselâm)'i yalanladıkları halde âyette ”uyarıcılar" şeklinde peygamberlerin çoğul olarak getirilmesinin sebebi, bütün peygamberlerin aynı şeriati getirmeleri dolayısıyla, içlerinden birisini yalanlanmasının tümünün yalanlanması demek olduğundandır.

Onlar şöyle demişlerdi: 'Aramızdan bir yani ardından gideni olmayan bir tek ferde ya da ileri gelenlerinden değil de sade tabakadan bir ferde, bir insana mı vermiş olduğu emirlerde uyacağız? Âyet metninde yer alan ve bir tek fert anlamına gelen ”vahiden" kelimesinin bizden anlamına gelen ”minnâ" kelimesinden sonra getirilmesi hem onlar gibi aynı insanlık cinsinden olmanın ve hem de ardından gideni olmayan bir tek fert olmanın uyulmaya engel olan bir nitelik olduğunu vurgulamak içindir. Bu kelime, şayet daha önce söylenmiş olsaydı, işte bu nükte yok olacaktı. O takdirde biz, yani o bir tek fert ve biz bir kalabalık millet iken ve üstelik melek de olmadığına göre, çünkü kâfirlerin inancına göre peygamberlik ile insan olma niteliği arasında çelişki vardır, evet durum bu iken ona uyduğumuz takdirde doğrudan sapıklık ve çılgınlık içine düşmüş oluruz. Yani delilik etmiş oluruz. Çünkü böyle davranmak aklın gerektirdiği şeylerden uzaktır. Rivayete göre Sâlih (aleyhisselâm) onlara: ”Eğer bana uymazsanız, haktan sapıtmış ve cehennemi hak etmiş olursunuz" der, onlar da azgınlığın zirvesine çıkmış oldukları için peygamberin bu sözünü tam tersine çevirerek: ”Eğer sana tabi olursak o zaman dediğin gibi oluruz" derlermiş.

Zikir, kitap ve vahiy aramızda ondan daha lâyığı varken ona mı verildi? Buradaki soru peygamberliğin Sâlih (aleyhisselâm)'e verilmiş olduğunu inkâr ifade eden sorudur. Yani onlar şöyle demiş oluyorlar: Semûd kavmi içinde malca daha zengin ve durumu daha iyi olan kimseler varken peygamberlik tek başına ona mı verildi? Hayır, o yalancı ve şımarığın biridir.'Yani durum hiç de öyle değildir. Tam tersine o şöyle şöyle bir kimsedir. Azgınlığı kendisini, ortaya sürdüğü iddialarla birlikte tepemize çıkmaya teşvik etmiştir. Âyet metninde geçen ”eşir" kelimesi taşkınlık göstermek, azmak ve şımarmak anlamınadır. Herhangi bir at çok azgın ve taşkın olduğu zaman kendisini ifade etmek için ”fe-resun eşir" denilir.

Yarın onlar yalancı ve şımarığın kim olduğunu bilecekler. Bu ifadeyi Yüce Allah, Sâlih (aleyhisselâm)'e vaad ve kavmine tehdit olarak söylediğini bizlere aktarmak için getirmiştir. Yarın, insanın içinde yaşamış olduğu şu gününü izleyen ertesi gündür. Âyette yer alan ”yarın" kelimesinden maksat, gelecekte azabın inecek olduğu vakittir. Yoksa ne belli ve muayyen bir gündür ve ne de kıyamet günüdür. Çünkü biraz sonra gelecek olan ”dişi deveyi gönderen Biziz" (Kamer: 27) ifadesi vadedilen günün başlangıcını beyan etmek için getirilen müstakil bir cümledir. Âyetin manası buna göre şöyle olur: Onlar şımarıklığı ve azgınlığı kendisini böbürlenmeye ve kibirlenmeye iten azgın ve yalancının kim olduğunu, Sâlih (aleyhisselâm) mi yoksa onu yalanlayanlar mı olduğunu pek yakında bilecekler. Bu ifade, Sâlih (aleyhisselâm)'i şereflendirmektedir. Çünkü Yüce Allah bizzat kendi kavminin kendisine yamamış oldukları yalancı ve şımarıklık sıfatlarını ondan almaktadır. Bu takdirde âyetin manası şöyle olur: Sen yalancı ve şımarık değilsin. Tam tersine onlar yalancı ve şımarıktırlar.

Gerçekten onları imtihan etmek için, yani onları denemek için, -çünkü mucize bir imtihan ve denemedir. Zira mucize sayesinde sevap elde eden ile azaba uğrayacak olan birbirinden ayrılır.- Dişi deveyi gönderen Biziz. Yani dişi deveyi istemiş oldukları kayalıktan çıkaran Biziz. Rivayete göre Sâlih (aleyhisselâm)'in kavmi onu zora sokmak için dağ tarafında ”kâsibe" adında münferid bir kaya parçasından kırmızı iri, kusursuz, on aylık gebe bir deve çıkarmasını isterler. Yüce Allah Hazret-i Salih'e: ”Onların istediği nitelikte dişi deveyi çıkaracağız" şeklinde vahyeder. Sen onları gözetle, onları bekle ve ne yapacaklarını gör. Onların eziyetlerine son derece büyük bir sabırla sabret.

Onlara suyun aralarında paylaştırıldığını, bir gün deveye ve bir gün de onlara olmak üzere taksim olunduğunu haber ver. Her bir su nöbetinde yani her su hissesi ve ondan yararlanma sırasında hazır bulunulacaktır. Her nöbeti gelen kendi sırasında orada hazır bulunacaktır. Suyun Sâlih (aleyhisselâm)'in kavmi ile deve arasında paylaştırılmış olmasının anlamı, suyun bir kısmının onlara ve bir kısmının da deveye ait olması değildir. Tam tersine bunun anlamı sudan yararlanma işi aralarında nöbet usulü ile olacaktır. Bir gün onlar su içmeye gelecekler ve bir gün de deve gelecektir demektir. Suyun paylaştırılmış olmasının sebebi ise, ya devenin hayvanlarını kaçıracak kadar iri yapılı bir deve olmasındandır ya da suyun azlığmdandır.

Bunun üzerine arkadaşlarını çağırdılar. Arkadaşları Kudar b. Sâlif ismindeki bir zattır. Bu zat, Semûd kavminin uğursuz bir ferdidir. Bu sebeple Araplar, kasaplık yapan kimseye bu Kudar b. Sâlife benzetmek için ”kudar" diye isim verirler. Çünkü biraz sonra geleceği üzere bu mucize deveyi kesen Kudar idi. Kudar, kısa boylu, şerli, mavi gözlü, kumral, kırmızı yüzlü bir kimse idi. Kendisine hakaret olsun diye ”uhaymir" kırmızıcık lâkabını vermişlerdi. Keşfu'l-Esrar ' daki şu satırları görüyoruz: ”Kudar b. Sâlife Semûd'un kırmızısı denirdi. Rivayete göre Kudar b. Sâlif, Âd'dan yani öbür Âd kavminden ki bunlar İrem oluyorlar, onlardan daha uğursuz idi. Araplar, kıyamete kadar İrem'i uğursuz saymışlardır." O da (kılıcını) kaptı ve (deveyi) kesti. Arapçada ”akaral baire ve'l-ferese bi's-seyfi fen'akara" denilir ki, bunun manası kılıcıyla devenin ayaklarına vurdu demektir. Bu fiilin Arapçadaki babı ”darabe"dir. Manası ise, kendi arkadaşlarından olan Kudar, bu büyük işi tehlikesine ve büyüklüğüne aldırmaksızın yapmaya cesaret etti ve deveyi kesti, demektir. Âyet metninde geçen ”Arkadaşlarını çağırdılar" ifadesinin anlamı şöyledir: Arkadaşlarını devenin geldiği ve onun gizlendiği yere yaklaştığı yolunda uyardılar ya da Kudar deveye kötülük etmeye yönelince ondan korktu ve bunun üzerine arkadaşları kendisine seslenerek onu cesaretlendirdiler veya Kudar, deveye bir ok attıktan sonra Mısda' ona seslenerek: ”Deve önünde!.. Vur onu!" diye bağırdı ve o da deveyi vurdu.

Benim azabım ve uyarılarım nasılmış? (Gördünüz mü?) Bu âyet hakkında söylenecekler Âd kıssasının baş taraflarında söylenenlerin aynısıdır.

Biz onların üzerine bir tek çığlık gönderdik. Bu çığlık yani bağırış ve haykırış Cebrail (aleyhisselâm)'in haykırışıdır. Çünkü bu haykırış onların fiillerine uygun olan bir ceza ve karşılıktır. Çünkü onlar annesini öldürmek suretiyle yavrunun çığlık atmasına sebep olmuşlardı. Bir zamanlar huzurlu ve hoş bir hayat sürerlerken işte bu haykırış nedeniyle ağılanın (topladığı) çalı-çırpı kırıntıları gibi oluverdiler. Arapçada ”heşm" kelimesi bitki gibi yumuşak olan şeyleri kırmak demektir. Âyet metninde geçen ”heşîm" kelimesi, kırılmış anlamına gelen ”mehşûm" demektir. ”Mehşûm", gerek ağaçlardan gerekse başka şeylerden kurumuş kırıntılar, çalı-çırpı kırıntısı demektir. Arapçada ”hazr" kelimesi, bir şeyi ağılda toplamak demektir. ”Mahzur" ise başkalarının dokunması yasak olan şey demektir. Âyet metninde geçen ”muhtezır" kelimesi ise, ağıl yapan ve ağıl edinen kimse, demektir. Cevherî'ye göre ”hazîratü" kelimesi, develerin soğuktan, rüzgârdan korunması için ağaçlardan yapılan ağıl, demektir. Bütün bunlara göre âyetin manası şöyle olur: Onlar, ağıl yapan kimsenin toplamış olduğu kurumuş ağaçlar gibi oldular. Ya da ağılcının kış günü hayvanlarına toplamış olduğu kuru otlar gibi oldular.

Yemin olsun Biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık. Öğüt alan yok mudur?

Lût kavmi de uyarıcıları, daha önce işaret olunduğu gibi ya uyarıları ya da uyarıcıları yalanladı.

Biz de üstlerine taş yağdıran, avuç içi dolusundan daha küçük olan taşlar atan fırtına gönderdik. Arapçada ”hasab" kelimesi avuca sığacak büyüklükte küçük taşlar atmak anlamına gelir. Aynı kelimeden türeme hacıların şeytan taşlamak için bulundukları yere de ”muhassak" denilir. Hazret-i Ömer'in: ”Mescide çakıl dökünüz" ifadesinde bu kelime kullanılmıştır. Âcizane olarak bize göre, bunların taş atılmak üzere azaplanmalarının sırrı, lutîlik yapmaktan men edilmeleri ve engellenmeleridir. Ancak kendileri bundan vazgeçmemişler, aksine nutfelerini yani spermlerini dölyatağı dışında başka yere atmışlar, Yüce Allah da kendilerine taş yağdırmıştır. İşte bundan dolayı Ahmed b. Hanbel, lutîlik yani homoseksüellik yapmanın -bunu yapan şahıs muhsan (yani evli, hür ve mükellef olan Müslüman erkek) olmasa bile-recm cezası ile recmedileceği kanaatine varmıştır. Ancak Lût ailesi hariç. Bunlar söz konusu azaptan kurtulan Lût (aleyhisselâm)'un aile efradı idiler ki on üç kişi idiler. Bazı âlimlere göre âyet metninde geçen Lût ailesinden maksat, Hazret-i Lût ve iki kızıdır. Keşfu'l-Esrara göre Lût ailesinden maksat, Lût'un kızları ve kendisine iman eden hanımlarıdır. Onları gecenin sonu ya da son altıda biri olan bir seher vakti kurtardık. el-Mufredât'ta şu ifadeleri görüyoruz: ”Seher, gecenin son karanlıklarına sabahın aydınlığının karışması demektir. Daha sonra bu kelime söz konusu vakte bir özel isim kılınmıştır." Rivayet olunduğuna göre Yüce Allah Hazret-i Lût (aleyhisselâm)'a aile efradını gecenin bir kısmında dışarı çıkarmasını emreder. Ve daha sonra seher vakti kavmine söz konusu azap gelir çatar.

Katımızdan bir nimet olarak yani Bizden bir nimetlendirme olarak. Bu ifade, daha önce geçen ”kurtardık" fiilinin sebebini belirtmektedir. Bu âyetin bir başka manaya daha ihtimali vardır. Bu takdire göre, onları kurtarma nimetimiz olarak, demek olur. Çünkü onların azaptan kurtarılması da nimetlendirme demektir. İşte böylece yani bu hayret verici mükâfatla nimetimize iman ederek ve itaatta bulunarak Biz şükredeni mükâfatlandırırız. Yani Biz, iman edenleri öylece kurtarırız, demektir.

Yemin olsun ki (Lût), onları Bizim şiddetli azabımızla cezalandıracağımız yolunda uyardı. Fakat Onlar bu tehditleri kuşkuyla karşıladılar ve yalanladılar.

Onlar onun, Lût'un misafirlerine karşı kötülük yapmak istemişlerdi. Âyet metninde geçen ”râvedû" fiilinin mastarı olan ”muravede" kelimesi, herhangi bir şeyi isteme noktasında bir kimsenin bir başkasıyla fikir münakaşası yapması, taraflardan birinin isteğinin ötekinin isteğinden başka olması demektir ki, bu kelimenin ne anlama geldiğini etimolojik yönden Yusuf Sûresinde açıklamıştık. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Yemin olsun ki onlar Lût (aleyhisselâm)'dan kendisine gelen misafirlerin kendilerine teslim edilmesini istemişlerdi. Oysa bu misafirler birer delikanlı suretinde görünen meleklerdi ve aralarında Cebrail de bulunuyordu. İşte Lût kavmi, o misafirlerin birer insan olduklarını zannederek onlara kötü fiilde bulunmak istemişlerdi. Biz de gözlerini silme kör ettik. Âyet metninde geçen ”tams" kelimesi, mahvetmek ve bir şeyi bütün izleriyle söküp kaybetmek, demektir. Buna göre mana, onların gözlerini sildik ve yüzün diğer kısımları gibi göz çukurundan herhangi bir iz kalmayacak şekilde gözlerini dümdüz ettik, demektir. Rivayet olunduğuna göre bunlar Lût (aleyhisselâm)'un evine ansızın girince Cebrail kendilerine şiddetli bir kanat darbesi vurmuş ve onları evin çıkış kapısını bulamaz körler gibi sağa sola debelenir hale getirmiş idi. Nihayet Lût (aleyhisselâm) onları evinden dışarı çıkarmıştı. Onlara meleklerin diliyle: 'Azabımı ve uyarılarımı tadın' (dedik.) Burada geçen azap kelimesinden maksat, gözlerinin kör edilmesidir. Çünkü uyarılmış oldukları azabm içinde gözlerinin kör edilmesi de vardır.

Bir sabah vaktine geldiklerinde kendilerine, yakalarını bir daha bırakmayacak olan kendilerini ateşe yani sürekli âhiret azabına vardırıncaya kadar bir azap yani yer çökmesi ve başlarına taş yağması gelip çattı. Âyet metninde geçen ve yakalarını bir daha bırakmayacak olan diye ifade edilen ”istikrar" vasfı, yani azabın bu şekilde nitelendirilmesi daha önce görmüş oldukları gözlerinin kör edilmesi azabından sonra bu azabın geleceğine işaret vardır. Kısaca ifade etmek gerekirse, köylerinin başlarına geçirilmesi, altüst edilmesi ve başlarına taş yağdırılması azabı, gözlerinin silme kör edilmesi azabından daha başka bir azaptır. Çünkü gözlerinin kör edilmesi, dünyevî bir azap olup âhiret azabına bitişik değildir. Oysa yaşadıkları köylerinin altüst edilmesi ve başlarına taş yağdırılması azabı, doğrudan doğruya âhiret azabına bitişiktir. Çünkü onlar bu azapla âhirete bitişik olan berzah âlemine nakledileceklerdir. Nitekim Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) bu gerçeğe şöyle işaret etmektedir: ”Herhangi bir kimse öldüğü zaman onun kıyameti kopmuştur. ” Ölüm anının kıyamet zamanına bitişik olması açısından onun kıyameti kopmuştur. Nitekim dünyadaki zamanlar da birbirine aynı biçimde bitişiktir.

'Azabımı ve uyarılarımı tadın' (dedik.) Bu ifade azaplarını artırmak için Yüce Allah katından o esnada kendilerine söylenen sözü anlatmak için getirilmiştir.

Yemin olsun Biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık. Öğüt alan yok mudur? Bu âyetin tefsiri hakkında daha önce açıklamalar geçmişti. Âyet, aynı zamanda uyarıda bulunmak ve gaflet ile unutmanın onlara baskın gelmemesi için ikazda bulunmak amacıyla müstakil bir cümledir. Yüce Allah'ın: ”O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?" (Rahman: 16); ”Yalanlayanların vay haline o gün!" (Tur: 11) âyetlerinde olduğu gibi aynı zamanda tekrardır. Bu durum buna benzer diğer haberlerde, kıssalarda, tehditlerde yasaklayıcı ve caydırıcı âyetlerde de görülür. Çünkü yapılan tekrarda manaların kalplere ve kulaklara yerleşmesi, gönüllerde yer etmesi faydası vardır. Bir şeyin tekrarı ve yinelenmesi ne kadar çok yapılırsa kalbe o oranda daha çok yerleşir, gönülde daha çok iz bırakır, anlama daha köklü olur, hafızaya daha çok yer eder ve en az unutulur.

Yemin olsun Firavunun ailesine de uyarılar gelmişti. Ailesi fertleri içinde Firavun'un uyarılara birinci derecede muhatap olduğu bilindiği için burada Yüce Allah Firavunu zikretmem iş, ailesini belirtmekle yetinmiştir. Buna göre âyetin manası şöyle oluyor: Yemin olsun onlara Mûsa ve Harun (aleyhisselâm) tarafından uyarılar gelmişti. Tam burada sanki şöyle bir soru gündeme gelmektedir: ”Pekala, bu uyarılar geldiği zaman onlar nasıl davrandılar? ”İşte bu soruya cevap olarak denildi ki:

Fakat onlar bütün mucizelerimizi yani dokuz mucizeyi yalanladılar. Bu söz konusu mucizeler, Hazret-i Mûsa'nın elinin beyazlığı, asası, tufan, çekirge, haşere, kurbağa, kan, dilinden bağın çözülmesi ve denizin yarılmasıdır. Biz de onları yalanlamaları üzerine azapla, hiçbir şeyin yenemeyeceği, asla mağlup olmayan çok kuvvetli ve kudretli bir yakalayış ile yakaladık. Bu âyetten maksat şudur: Yüce Allah, asla mağlup olmayan çok kuvvetli ve kudretli bir ilâhtır. Bu sebeple onları yalanlamaları dolayısıyla yakalamış ve kendisine hiçbir şey engel olamamıştır. Burada azaptan maksat, onların Kızıldeniz'de ya da Nil nehrinde boğulmalarıdır.

Ey Arap topluluğu sizin kâfirleriniz Yüce Allah'ın katında kuvvetçe, kudretçe ve sayıca onlardan yani Nuh, Hûd, Sâlih, Lût, Firavun kavmine mensup kâfirlerden daha mı üstündür? Burdan şu anlam anlaşılmaktadır: Geçmiş olan o peygamberlerin kavimleri, sayılan meselelerde sizden daha tecrübeli oldukları halde onların başlarına sözü edilen musibetler geldiğine göre, acaba siz aynısının başınıza gelmeyeceğini mi umuyorsunuz? Oysa sizler onlardan daha kötü bir durumda ve daha aşağı bir mertebedesiniz. Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat mı var? Yoksa elinizde inkârınıza ve isyanlarınıza karşılık Yüce Allah'ın azabından emin olacağınıza dair semavî kitaplarda nazil olmuş olan bir beraatınız var da bu sebeple mi bulunduğunuz durumda kalmaya ısrar ediyorsunuz ve bu beraate, bu kurtuluş belgesine güveniyorsunuz? Kısaca bunun manası şudur: Semavî kitaplarda sizlere ”içinizden herhangi birinin inkâra saptığı zaman Yüce Allah'ın azabından güven içindedir," şeklinde bir beraat inmemiştir. Buna göre yukarıda âyet metnindeki soru olumsuzluk ifade eden bir soru olmaktadır.

Yoksa onlar cahilliklerinde: 'Biz intikam almaya gücü yeten bir topluluğuz' mu diyorlar? Bu cümle de onları susturmak için getirilmiştir. Ayrıca âyet, bulundukları durumun zorunlu sonucu olarak kendilerinden yüzçevrilmesini ifade etmekte ve yaptıkları kötülükleri başkalarına anlatmaktadır. Âyet metninde geçen ”munlasır" kelimesinin açıklamasına gelince, bu kelimenin kökü ”nasarahu min aduvvihî fentasara" şeklinde kullanılır ki manası, düşmanı men etti ve korundu demek olur. Bu anlayışa göre âyetin manası da şöyle olur: ”Yoksa onlar güçlerine güvenerek bizler güçlü ve fikir sahibi kimseleriz. Bizim topluluğumuz var. Bizler kimseye boyun eğmeyiz ve yenilmeyiz mi?" diyorlar. Âyetin bu manaya ihtimali olduğu gibi âyet metnindeki ”muntasır" kelimesi, düşmanlardan intikam alan ve yenilmeyen anlamına gelmesi de muhtemeldir. Bir üçüncü ihtimal ise birbirimize yardım ettik anlamındaki ”nasara ba'duna ba'dan" fiilinden türeme ”mütenasır" anlamına da gelir. Bedir günü Ebu Cehil, doru bir ata binmişti. Bu atı, her gün belli bir ölçek mısır vererek beslemişti. Ve Hazret-i Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'i katledeceğine yemin etmiş ve : ”Bizler bugün Muhammed'den ve ashabından intikam alacağız," demişti. Ancak o gün kendisi katlolunmuş ve İbn Mes'ûd (radıyallahü anh) kafasını Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)'a sürükleyerek teslim etmişti.

O topluluk yakında bozulacak. Bu cümle kâfirlerin yukarıdaki sözlerine cevap ve onların ifadelerini geçersiz kılmak içindir. ”Seyuhzemu" fiilindeki ”sin" harfi pekiştirme ifade etmek içindir. Yani Kureyş'in topluluğu yakında elbette dağılacak demektir. Ve onlar arkalarını dönüp kaçacaklardır. Âyet metninde geçen ”dühr" kelimesi geri dönmek ve kaçmak demektir. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Onlar yenik düşerek savaştan kaçacaklardır ve Yüce Allah peygamberine ve müminlere yardım edecektir. Nitekim Bedir günü aynen böyle olmuştur. Said b. el-Müseyyeb bize haber veriyor: ”Ömer b. el-Hattâb (radıyallahü anh)i şöyle söylerken duydum: ”O topluluk yakında bozulacak ve onlar arkalarını dönüp kaçacaklardır" âyet-i kerimesi nazil olduğu zaman âyette geçen topluluğun hangi topluluk olduğunu bilmiyordum. Fakat Bedir günü Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)i zırhını giymiş olarak gördüm. Hazret-i Peygamber şöyle diyordu: ”O topluluk yakında bozulacak ve onlar arkalarını dönüp kaçacaklardır." İşte o zaman âyetin manasını anlamış oldum. Bu, Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in mûcizelerindendir. Çünkü Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) gaybdan haber vermiş ve aynen haber verdiği gibi de olmuştur. İbn Abbas (radıyallahü anhüma) der ki: ”Bu âyet-i kerimenin inmesiyle Bedir savaşının çıkması arasında tam yedi yıl vardır." Bu rivayete göre söz konusu âyet Mekkî'dir.

Aksine kıyamet onlara vadedilen asıl saattir. Yani onların cezalarının hepsi bu değildir. Tam tersine kıyamet asıl azaplarının başlayacağı andır. Bu, o azabın öncülerinden sadece birisidir. Ve o kıyamet... -Bu kelimenin aynı cümlede zamirle ifade edilmesi mümkün iken açıkça bir daha getirilmesi kıyamet gününün korkunçluğunu vurgulamak içindir.- Daha belâlı ve daha acıdır, acılığın olabilecek en ileri noktasındadır. Kısacası: Kıyamet sahnesi Bedir savaşının sahnesinden daha korkunç, azabı daha şiddetli ve çok daha büyüktür. Çünkü esir düşmek, katledilmek, yenilmek ve benzeri şekillerdeki dünya azabı âhiret azabından birer örnekten ibarettir. Nitekim dünyanın ateşi de cehennemin ateşinin yetmişte birisidir.

Şüphesiz suçlular yani önce geçmiş ve sonradan gelen müşrikler, dünyada haktan sapıklık ve âhirette çılgın ateşler içindedirler. Veya onlar helak ve çılgın ateşler içindedirler.

O gün sapıklık ve çılgın ateşler içinde iken yüzüstü ateşe sürüklendiklerinde: 'Cehennemin dokunuşunu tadın!' denilir. Âyet metninde geçen ”sekar" kelimesi, cehennemin özel adlarından birisidir. Bazılarına göne ”sekar" cehennemin beşinci tabakasının adıdır. Bunlara göre sakar kelimesi, Arapçada ”sekarathunnâru" cümlesinde kullanılan ”sakara" fiilinden türemedir. Bunun anlamı ise, ateş o kimseyi değiştirdi demektir. Yine âyet metninde geçen ”mess" kelimesi, ”lems" kelimesi gibi dokunmak anlamındadır ki, cildin dış kısmına dokunmayı ifade eder. Buna göre âyetin manası cehennemin hararetini ve elemini artık siz mukayese edin, anlayın. Çünkü ateşinin sırf cilde dokunması bile ondan elem ve acı duymaya sebeptir demek olur. el-Kamus'da şu satırlar kaydedilmektedir: ”Cehennemin dokunuşunu tadın" yani cehennem ateşinin size ilk gelen ve değen kısmını tadın. Bu tıpkı Arapçada ”vecede messel-humma" yani sıtma hastalığının dokunuşunu duydu demek gibidir. Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem)in şöyle buyurduğu rivayet olunmaktadır: ”Kıyamet günü insanlar arasında ilk hesaba çekilecek olan, şehit düşmüş bir kimsedir. Bu kimse Yüce Allah'ın huzuruna getirilir. Allahü teâlâ ona nimetlerini hatırlatır ve o da hatırlar. Yüce Allah sorar: Bu nimetlere mukabil ne amel yaptın? Şehid: Senin yolunda çarpıştım ve sonunda şehid düştüm, der. Yüce Allah: Yalan söylüyorsun. Sen sırf filanca cesur bir kimsedir, desinler diye çarpıştın ve sana böyle de söylendi, der. Ve sonra emreder bu kimse yüzüstü cehenneme sürüklenip atılır. Sonra ilim öğrenen ve Kur'an okuyan bir kimse getirilir. Yüce Allah ona da nimetlerini hatırlatır ve o da hatırlar. Yüce Allah sorar: Bu nimetlere mukabil ne amelde bulundun? Alim olan kimse: ilim öğrendim Kur'an okudum ve amel ettim, der. Yüce Allah: Yalan söylüyorsun. Sen sırf filan kimse âlimdir, filan kimse Kur'an ehlidir, desinler diye bunları yaptın ve sana da böyle söylendi der. Ve sonra emreder bu kimse de yüzüstü cehenneme atılır. Sonra Yüce Allah'ın kendisine çeşit çeşit mal bahşetmiş olduğu bir adam getirilir. Yüce Allah ona da nimetlerini hatırlatır ve o da hatırlar. Nihayet Allahü teâlâ sorar: Bu nimetlere karşılık ne amelde bulundun? Zengin: Senin yolunda infak edilmesi gereken neler varsa hiç birini geri bırakmadım ve yaptım, der. Yüce Allah: Yalan söyledin. Çünkü sen sırf filan kimse çok cömert desinler diye böyle yaptın ve nitekim sana böyle söylendi, der. Ve ardından emreder bu kimse de yüzüstü sürüklenip cehenneme atılır."

Biz eşya namına ne varsa her şeyi yaratma işinin cereyan ettiği hikmetin gerektirdiği muayyen bir ölçüye göre yarattık. Âyet metninde geçen ”kader" kelimesi, takdir manasınadır. Takdir, herhangi bir şeyin biçimini, şeklini, zahirî ve batınî sıfatlarını hikmetin gerektirdiği ve yaratılmasına bağlı olan menfaatin gerçekleştiği özel miktara göre vücuda getirmek demektır. Âyet bu anlama geldiği gibi, şöyle de anlaşılabilir: Biz her şeyi daha vukubulmadan Levh-i Mahfuzda yazılmış ve takdir edilmiş olarak yarattık. Artık bunlar değişmez, başka bir şeklide cereyan etmez.

Yaratmayı istediğimiz her şey için Bizim buyruğumuz gerek kolaylıkta ve gerekse süratte bir anlık bakış gibi bir kelime den başka bir şey değildir. Bu bir tek kelime ”kün=ol" kelimesidir. Âyeti şu şekilde anlamak da mümkündür: Bizim buyruğumuz bir anlık bakış gibi bir tek fiilden ibarettir. Bu fiil herhangi bir çaba ve yorgunluk olmaksızın eşyayı bir tek fiil ile bir anda var etmektir. Âyet metninde geçen ”lemh" kelimesi, aceleyle atılan bir göz bakışı ve atışı demektir. Buna göre ”kelemhin" ifadesi, hızlıca atılan bir bakış gibi demektir, el-Müfredat'da şunlar yazılıdır: ”Lemh, şimşek parlamak demektir." İbnu'ş-Şeyh der ki: ”Daha önce geçen âyetler, Mekke kâfirlerine bu dünyada ve âhirette he lâk edilecekleri yolunda tehditleri ve mü'minlere de onlardan intikam alıp galib gelmeyi ifade edip kapsayınca, daha sonra hem tehditleri ve hem de vadi pekiştirmek için: 'Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık' ifadesi getirilmiştir. Yani bu tehdit ve vaad haktır, doğrudur, vaad olunan Levh-i Mahfuz'da mevcuttur. Yüce Allah'ın katında takdir edilmiştir, artmaz ve eksilmez ve bütün bunlar Yüce Allah'a kolaydır. Çünkü onun mahlukatı hakkındaki kazası bir gözün bir anlık bakışından çok daha hızlıdır."

Yemin olsun Biz sizin benzerlerinizi yani başka milletlerdeki kâfirler gibi olan benzerlerinizi hep helak ettik. Âyet metninde geçen ”eşyâakum" kelimesi, şia kelimesinin çoğuludur. Anlamı el-Müfredât'da ifade edildiği gibi insanın onlarla kendisini güçlü hissettiği ve ondan yayıldığı kimse, demektir, el-Kamus’a göre bir kimsenin şiası demek, onun ardından gidenler ve kendisine yardımcı olan yandaşlar, demektir. öğüt alan öğüt alıp da bundan dolayı korkan yok mudur?

Yaptıkları her şey inkârlar ve isyanlar kitaplardadır yani hafaza meleklerinin divanlarında bütün ayrıntıları ile yazılıdır. Âyet metninde geçen ”zübür" kelimesi, kitap manasınadır. Yani zübür, mezbûr demektir ki manası, kitabın mektup anlamına gelmesi gibidir. İmam Gazalî rahimehullah der ki: ”Bütün milletlerin yapmış oldukları her şey kendilerine gönderilen peygamberlerinin kitaplarında mevcuttur. Tıpkı zamanımızdaki kâfirlerin fullerinin kitabımızda mevcut olduğu gibi."

İnsanların yaptıkları amellerden küçük büyük her şey bütün ayrıntıları ile Levh-i Mahfuzda satır satır yazılmıştır. Yahya b. Mu az (rahimehullah) der ki: ”Yaptığı fiillerin doğruluk meydanında kendisine gösterileceğini ve bunlara karşılık gerekli mükâfatı ya da cezayı alacağını bilen kimse, fiillerini düzeltmek ve amellerini ihlâs ile yapmak için gayret eder: daha önce yapmış olduğu kusurlarından dolayı istiğfarda bulunur." Rivayet olunduğuna göre Rasûlüllah (sallallahü aleyhi ve sellem) küçük günahları, bir örnek vererek şöyle açıklamıştır: ”Küçük günahlar, tıpkı yeryüzünde herhangi bir çöl arazide konaklayan bir topluluğa benzer. Bütün topluluk bir araya gelmiş ve her biri odun toplamaya çıkmıştır. İçlerinden birisi bir dal odun getirmeye başlamıştır. Diğeri bir dal getirmiş, nihayet orayı tamamen doldurmuşlar ve daha sonra ateş yakarak ekmeklerini pişirmişlerdir. İşte küçük günah da onu işleyen kimsenin hesabına böyle birikir ve Yüce Allah'ın bağışlayacağı kişiler müstesna olmak üzere insanı helak eder. ” (3) Küçük günahlardan sakınınız. Çünkü onları Yüce Allah tarafından görevli yazan biri vardır. Şair ne güzel söylemiş: Günahın büyüğünden de, Küçüğünden de vazgeç, budur takva. Yeryüzünde yürüyen yolcu gibi ol, Yolunda diken görürse nasıl da kaçar amma. Küçük günahı küçümseme, Dağlar da küçük küçük taşlardandır ha!

Muttakiler, isyan ve inkârdan sakınanlar cennetlerde yani oraya gelecekler için nimetler ve hazırlanmış olan şeyler anlatılamayacak biçimde çok yüce bahçelerde ve ırmaklardadırlar. Yani nehirlerdedirler. Bunlar, şarap, bal ve süt nehirleridir.

Hak meclisinde... Âyet metninde geçen ”sıdk" kelimesi, iyi ve güzel demektir. Buna göre mana şudur: Onlar dünya meclislerinin aksine insanı günaha sokmayan ve boş şeylerden arınmış bulunan hak meclislerinde ve razı olunan mekândadırlar. Oysa dünya meclisleri bu sıraladığımız sakıncalardan çok nadir olarak uzak olur. Kendisini hiçbir şeyin âciz bırakamayacağı, emri her şeyden yüce olan ve kadir bulunan güçlü mülk sahibinin huzurunda olacaklardır. Bu âyetteki ”huzurunda olacaklardır" kavramından maksat, mekân ve mesafe açısından değil, tam tersine makam ve mertebe itibariyle yakınlık ve yüce huzurda bulunmak demektir. Âyet metninde yer alan ”melik" kelimesi ”malik" kelimesinden çok daha fazla anlam vurgulayan bir kelimedir. Bu kelimenin âyet metninde elif lamsız olarak getirilmesi ta'zim ifade etmek içindir. Buna göre âyetin manası şöyle olur: Muttakiler, geniş mülk sahibi, aziz olan, kendi mülküne erişilmez olan, ne varsa her şey kendi mülkünde bulunan, güçlü mülk sahibinin yanında, huzurunda cennetlerde ve ırmaklardadırlar. İşte bu mertebeden daha şerefli ve bütün gıptaları, bütün mutlulukları bir arada bundan daha fazla toplayabilecek hangi mertebe vardır? Allah'ın yardımı ve başarılı kılmasıyla Kamer Sûresi'nin tefsiri bitti.

RAHMAN SURESİ Mekke devrinde nazil olmuştur, 78 âyettir. Rahman olan Allah ki, kâmil manâda rahmet O'na mahsustur. Nitekim bir duada şöyle denir: ”Ey dünyanın Rahmanı! Ahiretin Rahîmi!" Çünkü ifade edildiği gibi dünyada rızkını herkese yaymıştır. Âhirette ise affı sadece mü'minlere has kılınmıştır. Gerçekte rahmet, meyil ve şefkat demektir. Meyilden maksat ruhanî meyildir. İçindeki şeyin üzerine maddî tarzda eğilip onu bürüdüğü için rahm de Rahmandan gelmektedir. Allah'a Rahmet nisbet edilmesinden maksat, O'nun hayır veya ikram murad etmesidir. İmam Gazâlî (radıyallahü anh) şöyle dedi:" Rahman, ilk olarak yoktan var etmesiyle; ikinci olarak onları imana ve saadet yollarına yöneltmesiyle; üçüncü olarak âhirette onları mesud etmesiyle; dördüncü olarak da, yüce cemâlini onlara göstermesiyle kullarına çok ikram edici ve şefkatlidir." Bu dolgun ve muhtevalı sûre, dünyevî-uhrevî, maddî-manevî nimetler saymakla onları Rahman ismiyle bir üslûpta ele almaktadır. Zaten Rahman ismi, Allah'ın bütün isim ve sıfatlarını içine almakta, böylece çeşitli nimetler de ona nisbet edilmektedir. Kur'an-ı Kerim de mahiyet itibariyle nimetlerin en büyüğü olduğundan -çünkü o bütün mutlulukların kaynağıdır- Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: ”Ümmetimin en şereflileri Kur'an ehli olanlardır" yani onu okumaya devam edip geceleri ihya edenlerdir. Yine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdular: ”Sizin en hayırlınız, Kur'an öğrenen ve öğretenleriniz dir."

Kur’anda bütün semavî kitapların gerçekleri ve hükümleri vardır. Kur'an'ı öğretmesi Allah'ın geniş rahmetinin alametlerinden olduğu için önce bu nimeti zikretti ve şöyle buyurdu: Rahman olan Allah, Cebrail vasıtasıyla Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem)'e, Muhammed (sallallahü aleyhi ve sellem) vasıtasıyla da ümmetin geri kalanlarına Kur'an'ı öğretti. Fethu'r-Rahman adlı eserde şöyle dendi: ”Kur'an-ı kerimin mahluk olmadığına dair delillerden birisi de şudur: Cenabı Hak onu yüce kitabın elli dört yerinde zikretmiştir. Fakat bu yerlerin hiçbirinde yaratma sözü veya yaratmaya işaret eden hiçbir şey söylememiştir. İnsanı ise on sekiz yerde zikretmiştir ve buraların hepsi onun yaratıldığına işaret etmektedir. Bu sûrede de insan ve Kur'an aynı tarzda yanyana getirilmiştir. Bu yorum, üstadımız Ebussuûd'a aitttir."

Sonra şöyle denildi: İnsanı yarattı.

Ona beyanı (maksadını anlatmayı) öğretti. ”Beyân'dan maksat, bilinecek şeyi ve öğrenme tarzını açıklamaktır. İnsanı yaratmaktan maksat, onu, sahip olduğu zahirî ve bâtınî kuvvetlere uygun tarzda meydana getirmektir. Beyan, insanın içindeki duyguları ifâde etmesidir. Râğıb diyor ki: ”Beyan, bir şeyi açığa çıkarmaktır. Konuşmaktan daha geneldir. Çünkü konuşmak insana mahsustur. Asıl maksadı açıklayıp ortaya koyduğu için söze de beyan denilir." "Beyanın öğretilmesi"nden maksat, insanın sırf içindeki duyguları ifade edebilmesi değil, hem o, hem de başkalarının ifadesini anlamaya muvaffak olmasıdır. Kur'anin öğretilmesi de bu esasa göre cereyan etmektedir. Ayette geçen ”insan"dan maksat, bütün fert ve gruplara şamil olan insan cinsidir. Bahru'l-Ulum'da şöyle dendi:" insanı yarattı" demek, Hazret-i Adem'i yarattı ve ona isimleri ve dilleri öğretti demektir.

Güneş ve ay bir hesaba göre hareket ederler. Yörünge ve burçları içinde belirli hesaba göre hareket ederler. Kâinatın işleri bu harekete göre düzenlenir, mevsimler ve zamanlar buna göre değişir. Yıllar ve hesap bu hareketle bilinir. Ay senesi iiçyüz elli dört (354) gün, güneş senesi ise iiçyüz altmış beş gündür. Ayrıca çeyrek gün veya biraz daha az bir fazlalık vardır.

Bitkiler ve ağaçlar (Allah'a) secde ederler. Burada ”Necm" den maksat, kabak, asma vs. gibi gövdesi olmayan bitkilerdir. ”Şecer" den kasıt ise: Gövdesi olan bitkilerdir. Müntekâ adlı eserde deniyor ki: ”Gelişmeye terkedildiğinde kendiliğinden kuruyup dökülenlere ağaç denmez. Gelişip aynı sene içinde yok olmayıp, devam edenlere ağaç denir." Bitki ve ağaçlar, mükellef kimselerin isteyerek secde etmeleri gibi, Allah'ın istediği tarzda fıtratan ona itaat ederler. Yahut da şu âyet-i kerimede açıklandığı gibi ağaçların gölgesi secde eder: ”Allah'ın yarattığı şeylerin gölgeleri Allah'a secde ederek sağa-sola dönerler." (Nahl: 48) Semavî iki nimet olan ay ve güneşe karşılık, yer nimetlerinin ikisi olan bitki ve ağaçlar zikredildi. Bu nimetlerin ikisi de meyve, hububat ve hayvan gıdalarından olan ot gibi nebat cinsinden olup rızkın aslıdır.

Allah göğü yükseltti yani onu, görüldüğü üzere mahal itibariyle yüksek yarattı, makam itibariyle de yüce kıldı. Zira onu hükümlerinin ve kazasının çıkış yeri, emirlerinin iniş yeri ve meleklerinin mahalli yaptı. Âlimlerden birisi dedi ki: ”Kullarının menfaatine uygun olarak onu aşağıdan yukarıya yükseltip tavan yaptı ve yerle gök arasını beş yüz senelik mesafe kıldı. Gök bir duman şeklindeydi, yeryüzündeki su dalgası ondan taşıp oluştu." Ve ölçüyü koydu. Yani adaleti ortaya koydu ve her hak sahibi hakkını alabilsin diye adaletle emretti. Ta ki dünyanın işi doğru düzgün gitsin. Nitekim Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdular: ”Yer ve gök adaletle ayakta durur. ” Denildi ki: ”Bu izaha göre, ölçü, Kurandır." Yine denildi ki: ”Ölçüden murad, terazi ve ölçek gibi, kendileriyle eşyanın miktarı bilinen şeylerdir. Buna göre mânâ: Kendisiyle eşyanın tartılıp, miktarlarının belirlendiği her şeyi yaratıp yeryüzüne indirdi ve kullarının hüküm ve meselelerini, alış verişlerinde adalet ve eşitlik gibi uymaları gereken şeyleri bunlara bağladı." Sa'dî el- Müftî şöyle der: ”Sen de bilirsin ki, Cenab-ı Hakk'ın 'Ta ki tartıda haksızlık yapmayasınız. Tartıyı doğru yapın...' (Rahmân:8-9) sözü bu mânâya çok yatkındır. Onun için Zemahşerî sadece bu mânâ ile yetinmiştir."

Ta ki tartıda haksızlık yapmayasınız. Allah ölçüyü, ölçüsüzlük yapmayasınız, adaleti çiğneyip haddi aşmayasınız diye koydu. İbn Şeyh dedi ki: Âyetteki 'haksızlık yapmak' diye ifade edilen 'tuğyan, haddi aşmak demektir. 'Ölçü' ve 'tartı' diye ifade edilen 'mizan dan maksat, 'adalettir' diyenlere göre onu aşmak, zulmetmek demektir. 'mizan dan maksat ”tartı âletidir" diyenlere göre ise onu aşmak, eksik tartmak demektir."

Tartıyı doğru yapın. Tartınızı adaletle yapın, dümdüz tutun. Müfredat adlı kitapda şöyle denilir: ”Vezn, bir şeyin miktarını bilmektir. Halkın, vezinden anladığı; terazi ve baskülle belirlenen şeydir." "Tartıyı doğru yapın" buyruğu, insanın söz ve davranış olarak yaptığı her şeyde adaleti gözetmesi gereğine işaret etmektedir. Terazide eksiklik yapmayın. Yani eksik tartmayın. Zira terazinin hakkı düzgün tartmaktır. Zaten teraziyi koymaktan maksat da budur. Sâ'dî el-Müftî dedi ki: ”Gaye, terazinin kendisi değil, tartılan şeyi eksik yapmayın, demektir. ” Cenab-ı Hak önce düzgün tartmayı emretti, sonra haddi aşmak ve tecavüz demek olan tuğyanı, bilâhare de noksanlık demek olan hüsranı yasakladı. Allahü teâlâ, terazi kullanma emrini pekiştirmek ve onu doğru tutma konusundaki, tavsiyesini teyid için ”mizan" sözünü tekrar etmiştir. Mâlik b. Dinar'dan şöyle rivayet edildi: ”Mâlik, ruhunu teslim etmek üzere olan komşusunun yanına girdi. Komşu: 'Ey Mâlik! Önümde, tırmanmaya zorlandığım ateşten iki dağ var,' dedi. Mâlik adamın ailesine durumu sordu. 'Onun iki ölçü âleti vardır. Birisiyle ölçer alır, diğeriyle ölçer satardı,' dediler. Mâlik der ki: Onları getirttim ve birbirlerine çarparak kırdım ve sonra adama sordum. Dedi ki: 'Durum gittikçe gözümde büyüyor.'" Müfredat adlı eserde deniyor ki: 'Terazide eksiklik yapmayın,' âyeti, terazide adalete dikkat etmeye, tartıda haksızlıktan kaçınmaya işaret olabileceği gibi, kıyamet günü kendisi ile terazisinin hafif gelmeyeceği şeylerle uğraşmaya da işaret olabilir. Böylece hakkında Cenab-ı Hakkın: 'Tartıları hafif gelenler ise... onların yeri cehennemdir' (Kâria: 8-10) buyurduğu kimselerden olmaz. Bu iki mânâ birbirinden ayrılmazlar. Cenab-ı Hak'kın Kuranda zikrettiği her hüsran (zarar), dünyevî tartılar ve beşerî alışverişlerdeki zarardan ziyade son belirtilen zararı ifade eder." Ben fakir de derim ki; göğün yükseltilmesi ve yerin döşenmesindeki ölçü, hadiste de belirtildiği gibi yer ve göklerin adaletle ayakta durduğuna işaret etmektedir. Ayrıca dengede olup birbirlerine tecavüz etmesinler diye ruhla ceset arasında akıl terazisinin gereğine de işaret etmektedir. Gerçek adalet; aklen, dinen ve örfen kötü görülen ifrat ve tefrit (aşırılıklar) arasında dengede durmaktır. Tartılanlar, şahsî kabiliyete bağlı olan akıl yoluyla denkleştirilmiş ilmî ve amelî şeylerden ibarettir.

Allah, yeri canlılar için serip döşedi. Yani yeryüzünü, canlıların menfaati için su üzerine yaymıştır. Canlılar anlamına gelen ”Enam" kelimesi çoğuldur. Kendi lâfzından tekili yoktur. Yeryüzünde bulunan insan ve cin gibi yaratıklar manasınadır. Kamustu da belirtildiği gibi, ”yeryüzü", beşik ve döşek gibidir. Üzerinde canlılar dolaşıp, hareket ederler.

Orada zevk ve neşe veren çeşit çeşit meyveler... ”Fâkihe" kelimesindeki tenvin meyve çeşitlerinin çokluğunu ifade ediyor. Ve salkımlı hurma ağaçları vardır. Salkımlı diye ifâde edilen ”Ekmâm" yarılıp ortaya çıkmadan önce meyvelerin üzerindeki kabuklar, kapçıklar mânâsını gelir. ”Kimm" kelimesinin çoğuludur. ”Kimm" ise, meyve ilk ortaya çıktığında etrafını saran kılıftır. Yahut da ”Kimm", yaprak, elyaf ve kapçık gibi hurmayı örten şeyler demektir. Hurmanın salkımından, meyvesinden çekirdeğinden istifade edildiği gibi bunlardan da istifade edilir. Elyaf, hurmanın dalını ve yaprağını örter.

Yapraklı taneler... Tane anlamındaki ”Habt", arpa, buğday vs. gibi gıdalanılan ve azık olarak bulundurulan her şeydir. ”Asf" ise, ekin yaprağı veya saman gibi kurumuş bitki yaprağıdır. Müfredat adlı eserde deniyor ki: ”Asf ve âsife; bitkiden kopup ayrılan şeydir." Ve hoş kokulu bitkiler vardır. Müfredatta: ” 'Reyhan'ın, kokusu olan şey olduğu" söylenir. Reyhana rızık diyenler de olmuştur. ”Yapraklı taneler" âyetindeki gibi yenen tanelere de reyhan denildi. Bedevinin birine, nereye gidiyorsun? diye sorulduğuunda: ”Allah'ın reyhanını (rızkını) aramaya gidiyorum" dedi. Ama doğrusu bizim söylediğimizdir. İbn-i Abbas, Mücâhid ve Dahhâk, reyhanın Hımyer lügatına göre rızık demek olduğunu, burada ise ya rızık veya kokulu bitki mânâsına geldiğini söylediler. Hasan-ı Basrî de: ”Reyhan, sizin kokladığınız, yani kokusu hoş bir bitkidir," dedi. Fakihlere göre ise, Mersin ağacı ve gül gibi yaprağı ve gövdesi kokulu olan şeylere reyhan denildiği gibi, yasemin gibi sadece yaprağı kokulu olan bitkilere de reyhan denilir. İbn Şeyh de dedi ki: ”Güzel kokulu bütün baklagillere reyhan denir. Çünkü insan onların güzel kokusunu koklar."

Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Hitap, insanlara ve cinleredir. Onuncu âyetteki insanları ve cinleri içine alan ”canlılar" ifadesi buna delâlet eder. Ayrıca otuz birinci âyetteki: ”Ey insanlar ve cinler!" hitabı da bunu ifade etmektedir. ”İnsanı yarattı ” (Rahman:3) ve ”cinleri... yarattı" (Rahman: 15) âyetlerinde iki gurubun babalarının zikredilmesi, hitabın insan ve cinlere ait olduğuna işarettir. ”Etala ”, nimetler demektir. Bahru'l-Ulûm tefsirinde şöyle denilmektedir: ”El-âla, insanlara ve cinlere ulaşan açık ve gizli nimetlerdir. Dolayısıyla, 'el-âlâ' ' sadece aşikâr nimetlerin, 'en-nâ'mâ' ise gizli nimetlerin adıdır, sözü geçersizdir. ”Doğrusu ise, bu iki lâfzın, üsûd ve lüyûs (ikiside aslan demektir) gibi aynı mânâya yâni nimet manâsına geldikleridir. Âyette, 'nimetleri inkâr etmek', yalanlamak sözü ile belirtilmiştir. Zira bu anılan nimetlerin iman etmeyi gerektirdiğine bizden bir şahitliktir. Şehadette bulunmayıp inkâr etmeleri şüphesiz bu nimetlerin yalanlanması demektir. Buna göre âyetin mânâsı şöyledir: ”Durum bütün yönleriyle açıklanınca halâ Rabbinizin ve sahibinizin nimetlerinden hangi birini inkâr edersiniz? Halbuki bu minelerin hepsi de gerçeği haykırmakta ve doğruyu ilân etmektedir. Âyetteki soru, takrir yani bu nimetleri kabule ve onlara şükrün gerekli olduğunu itirafa zorlamak içindir. Cab ir (radıyallahü anh)'d en şöyle rivayet edildi: ”Allah Rasûlü bize Rahman sûresini sonuna kadar okudu. Sonra da: 'Bakıyorum susuyorsunuz. Cevap verme yönünden cinler sizden daha iyi. 'Öyleyken, Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?' âyeti kendilerine her okunduğunda mutlaka şöyle cevap verirler: Ey Rabbimiz! Nimetlerinden hiçbirini yalanlamayız. Sana hamdolsun.'İX) Bu âyetin sûre içersinde tekrarlanması, gafleti gidermek, nimeti hatırlatmak ve ikramı itiraf etmek içindir. Nitekim Araplar şöyle derler: ”Size nice nice nimetler vardır." Yine bu, kendisine çeşit çeşit iyilikler yapıp da bunları inkâr eden birisine şöyle demene benzer: ”Seni fakirken zengin yapmadım mı? Bunu inkâr eder misin? Seni çıplakken giydirmedim mi? Bunu inkâr edebilir misin? Zayıfken güçlendirmedim mi? Bunu inkâr edebilir misin?" Bürhânü'l-Kur'an adındaki eserde şöyle denilmektedir: ”Bu âyet otuz bir defa tekrar edildi. Cenab-ı Hak bunların sekizini, içinde mahlûkâtın acaib hallerinin, sanatının inceliklerinin, mahlûkâtın başlangıç ve sonlarının belirtildiği âyetlerden sonra zikretti. Yedisini, cehennemin yedi kapısına karşılık, içinde cehennem ve cehennemin zorluklarının belirtildiği âyetlerden sonra getirdi. Bunların azap âyetlerinden sonra getirilmesi münasip oldu. Çünkü bunlardan korkup korunmak, anılan nimetlere denk nimetlerdir. Yahut da cehennem sıkıntılarının düşmanlar başına gelmesi, nimetlerin en büyüklerindendir. Bu yediden sonra, cennetin sekiz kapısına karşılık olarak cennet ve cennetliklere dair sekizini, daha sonra da bunlardan başka iki cennetle ilgili olarak sekizini zikretti. İlk sekizine kim itikad eder, gereğince amelde bulunursa her iki sekizde vaadedilen nimetleri hak eder. Allah onu yedi âyette geçen cehennem sıkıntılarından korur."

O, insanı, pişmiş çamur gibi kuru balçıktan yarattı. ”Salsâl," Kuruluğu sebebiyle ses çıkaran pişmemiş sert balçık demektir. Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'den söyle sahih bir rivayet gelmiştir: ”Allah (celle celalühü) vahiy yoluyla konuştuğu zaman gök ehli sanki çıplak taş üzerine demir çubukla vurulmuş (zil sesi) gibi bir ses işitirler." "Fahhâr" ise, tuğla, yani ateşle pişirilmiş çamur demektir. Falı nâra benzetilmesi çok öğünen kişinin ses çıkarması gibi veya içi boş olduğu için vurulduğunda kuruluğundan dolayı ses çıkarmasından ötürüdür. Allahü teâlâ Adem'i, toprağı çamur haline, sonra kara balçık, daha sonra ses getiren kuru balçık haline getirerek topraktan yaratmıştır. Bunlardan birini söyleyen âyetle başka birisini zikreden âyet (Hicr:28) arasında zıtlık yoktur. Bunlar yaratılışın merhaleleridir.

Cinleri de dumansız alevden ateşten yarattı. ”Cânn", cin veya cinlerin babası yahut da Dahhâk'ın dediği gibi İblistir. Keşf isimli eserde şöyle denilmektedir: ”Nasıl ki İblis şeytanların babası, insan insin babası ise, cânn da cinnin babasıdır." "Mâric": dumansız saf ateş elemektir. Mücâhid şöyle dedi: ”Mûrie, ateş yakıldığı zaman ocağın üstünde birbirine karışmış kırmızı, sarı ve yeşil aleve denir. ”Kavmin işi mere oldu,' dendiği zaman, karıştı, birbirine girdi demek olur." Buna göre mânâ: Biz cinleri karışık alevden yarattık, şeklindedir. ”Nâr" (ateş) lâfzı, ”mâric" in beyanıdır. Mâric de karışık, çalkantılı demektir. Keşfü'l-Esrâr isimli eserde şöyle denildi: ”Cinler dumansız ateşten, melekler ateşin nurundan, şeytanlar da dumanından yaratıldı."

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Yaratılışınızı güçlendirmek için üzerinize pek çok nimetler akıttı. Öyle ki sizi kâinatın özü ve en değerli mahsulü yaptı.

O, iki doğunun Rabbidir. İki batının Rabbidir. Belirtilen üstün işleri yapan; yaz ve kışın iki doğusuyla iki batısının Rabbidir. Bunun tabiî olarak, iki doğu ve iki batının Rabbi olan, bunlar arasındaki bütün varlıkların da Rabbidir. Güneşin doğuşu ve batışının en yüksek ve en alçak hallerinin belirtilmesi, aradaki şeyleri de içine aldığına işarettir. Keşfü'l-Esrâr'da şöyle dendi: ”Doğuş yerlerinin biri, senenin en uzun gününde güneşin doğuş yeri, diğeri ise en kısa günündeki doğuş yeridir. Aynı şey batı için de geçerlidir." Doğuş yerlerinden birisi güneşin, diğeri de ayın doğuş yeri olduğu da söylendi. Batı için de durum aynıdır.

O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Doğu ve batı olayında, havanın mutedil olması, mevsimlerin değişmesi, her mevsime uygun şeylerin meydana gelmesi gibi pek çok faydalar vardır.

İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir. Yani tuzlu denizi, tatlı denize birbirine kavuşacak şekilde kattı. Yani onlar, biribirlerine komşudurlar. Satıhları biribirine değer. Görünüşte aralarında bir ayrılık yoktur. Bu, dicle nehrinin denize dökülüp de denizi yararak fersah fersah akması ve tadının değişmemesi gibidir. Ayrıca şöyle de denildi: ”Allah, Fars Denizi (Iran Körfezi) ile Rum Denizi (Ak Deniz)'ni okyanusta birleşecek şekilde salıvermiştir. Çünkü bunlar okyanustan ayrılan iki körfezdirler."

Aralarında bir engel vardır. Aralarında Allah tarafından veya kara parçası olarak bir engel vardır. ”Berzah", iki şey arasındaki engel demektir. Bu bakımdan kabre de berzah denir. Çünkü kabir dünya ile âhiret arasında bir hayattır. Vesvese için, imanın berzahı dendi. Çünkü vesvese şüphe ile kesin inanç arasında bulunur. Birbirinin sınırını aşmazlar. Normalde iki denizin tabiatı, hemen birbirine karışmak olduğu halde bunlardan birisi diğerine karışmak ve onun özelliğini yok etmek istemez. Aksine kendi halleri üzere belli süre kalır. Tabiatları birbirine karışmak olduğu halde ayrı kalmaları Allah'ın yüce kudretine delildir.(3) 3- Son devirin gelişmiş bilgi ve araçlarıyla yapılan inceleme araştırmalarla elde edilen bulgular, bu âyette belirtilen gerçeği ifâde etmektedir. Tuzluluk farkı sebebiyle iki deniz arasında bir ”dikey su tabakası" engeli olduğu bu araştırmalarla ortaya çıkarılmıştır. Bu, Kur'an'ın mucize oluşunun hem bir örneğidir, hem de Allah'ın kudretine işaret eden delillerden biridir. (Naşir). Yahut da âyetin mânâsı şöyledir: Aralarındaki kara parçasını kaplamak suretiyle sınırlarını aşmazlar. Tâ ki, toprak meydanda kalsın da üzerinde yaşayanlar orayı yurt ve barınak yapabilsinler. ”Lâ yebğıyân" fiili ya istemek mânâsına gelen ”ihtiğâ" dan veya haddi aşmak anlamındaki ”bağy"den gelir. Buna göre mânâ: ”Kendilerine takdir edilenden başkasını istemezler" veya ”her biri kendisi için belirlenen hududu aşmaz" şeklinde olur.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Bu iki denizin faydaları ve bunlardan alınacak ders konusunda yalanlamayı kabul edecek en ufak bir şey yoktur.

ikisinden de inci ve mercan çıkar. Lü'lü': İnci; mercan da: Meşhur kırmızı boncuktur. Harîdetü'l-Acâib adlı eserde şöyle denilmektedir: ”İnci Hind ve İran denizinde bulunur. Mercan ise, ağaç gibi denizde biter. Mercan taşında ci va damarları bulunur. Beyaz, kırmızı ve siyah çeşitleri vardır. Sürme gibi kullanıldığında göze kuvvet verir ve gözdeki nemi alır." İbn Abbas ve azadlısı İkrime'den bildirildiğine göre inci ve mercan, denizde yağmurun yağmasıyla oluşur. Sedefler ağızlarını yağmurlara açarlar. Sperm için rahimler ne ise inciler içinde sedefler odur. Yani sedefler incilere bir bakıma rahim teşkil ederler. Deniz suyu da sedef için beslenen bir vücut gibidir. İncinin yağmurdan meydana geldiğine delil şudur ki; sene yağmursuz, kurak geçerse balıklar zayıflar, sedef ve mücevherler azalır.

O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Denizde, yükselen dağlar gibi gemiler O'nundur. ”El-Cevâri'nin aslı ”el-Cevârîy" olup gemiler demektir. Tekili câriyedir. Sıfat, mevsuf yerine konmuştur. İbn Şeyh şöyle dedi: ”Bil ki, dört ana unsur şunlardır: Toprak, su, hava ve ateş. Cenab-ı Hak, 'O, insanı kuru balçıktan yarattı (Rahman: 14) âyetiyle açıkladı ki; durumu hayrete düşüren, yüce ve şerefli insanın aslı topraktır. 'Cinleri de dumansız ateşten yarattı (Rahman: 15) âyetiyle belirtti ki; durumu hayrete düşüren, başka bir mahlukun aslı da ateştir. 'İkisinden de inci ve mercan çıkar' (Rahmân:22) âyetiyle de, değerli ve yüce olan diğer bir mahlukun da sudan yaratıldığını belirtti. Sonra da dağlar gibi olan gemilerin yürümesinde havanın büyük tesiri olduğunu zikretti ve gemiler O'nundur,' buyurdu. Gemilerin, özellikle Kendisinin olduğunu belirtti. Çünkü onların yürümesinde insanın bir müdahalesi yoktur. Zaten insanlar bunu itiraf edip şöyle derler: 'Fülk (gemi) senin, mülk O'nun.' Boğulmaktan korktukları vakit sadece Allah'a yalvarırlar. Gemiye 'câriye' denmesi, rıhtım ve sahillerde dursa da asıl özelliğinin denizde yüzmek olmasından dolayıdır. Hizmetçi kıza da câriye denilir. Çünkü onun da asıl işi, efendisinin hizmetini görmek için koşup koşuşturmaktır." "Münşeat" yelkenleri yükseltilmiş demektir. ”Bir şeyi yükseltti" mânâsına ”enşeehû" denir. Yelkenler demek olan sürü' kelimesi şirâ'ın çoğuludur. Münşeat'ın, su üzerinde yükselip kendi halinde yürüyen gemiler mânâsına gelmesi uzak ihtimal olmadığı gibi, münşeat'ın, mahlûkât (yaratılmışlar) mânâsına gelmesi de uzak ihtimal değildir. Zira o, Allah'ın yarattığı şeylerdendir. "A'lâm", alemin çoğulu olup yüksek, uzun dağlar demektir. Yani yükseklik ve yücelik yönünden ulu dağlar gibi gemiler, demektir. Denizdeki gemiler, karadaki dağlar gibidir. Aynı şekilde sahradaki develer de denizdeki gemiler gibidir.

O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Gemi yapımında kullanılan malzemelerin yaratılması, onları alıp geminin nasıl yapılacağının gösterilmesi, kısa zamanda uzun mesafelerin katedilmesi, ticarî muamelelerin yürütülmesi ve su almaksızın gemilerin denizde yüzdürülmesi onun nimetlerindendir. Bunları yaratmak, bir araya getirip düzenlemek ancak Allah'ın kudreti dahilindedir.

Canlılardan ve diğer yaratıklardan Yeryüzünde bulunan her şey fânidir. Akıllılar için kullanılan ”men" lâfzı, çoğunluk dikkate alınarak veya insanlar ve cinler kastedilerek kullanılmıştır. Şüphesiz her insan mutlaka ölecektir. Bu âyet nazil olunca melekler: ”Âdemoğulları helak oldu" dediler. Fakat ”Her nefis ölümü tadacaktır." (Âl-i İmran: 185) âyeti nazil olunca kendilerinin de öleceklerine inandılar. Çünkü onların da lâtif cisimleri ve insan ruhları gibi bu cisimlere bağlı ruhları vardır. Fakat mücerret, saf ve yüce ruhlar helak olmazlar.

Ancak yücelik ve ikram sahibi Rabbinin zatı bakîdir. Âyette geçen ”vech" (yüz)'den maksat, zatıdır. ”Allah yüzünü mükerrem kılsın" demek, zatını mükerrem kılsın demektir. Yüz, malum organdır. Zât yerine kullanılmıştır. Çünkü yüz organların en değerlisi, duyguların ekranı, secde yeri ve huşu izlerinin aynasıdır. Kadı Beydâvî şöyle dedi: ”Varlıkların yönlerini ve yüzlerini araştırdığında haddi zatında hepsinin de fâni olduğunu görürsün. Ancak Allah'ın kendine bakan zatı müstesna." "Yücelik ve ikram sahibi" anlamındaki cümle, vech kelimesinin sıfatıdır. Bunun anlamı şudur: Mutlak yeterlilik veya zatında ve sıfatlarında yücelik ve tam ikram sahibi zatı bakîdir. Bu, Allahü teâlâ 'nın yüce sıfatlarındandır. Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuştur: ”Yâ ze'l-celâli ve'l-ikrâm demeye devam edin." (4) 4- Hadisi, Tirmizî dualar bölümünde, Ahmed b. Hanbel Miisned'inde, Nesâî Sünen inde tahric etmiştir. Bkz. Fethu'l-Kelrir, 1/231. Elizzû kelimesinin manâsı: ”Yâzel-Celâli ve'l ikram demeye devam edin, onu çok söyleyin" demektir.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Canlıları ebedî hayatta diriltmesi ve daimî nimetlerle onlara ikramda bulunması nimet ve ihsanların en büyüklerindendir. Tayyibî dedi ki: ”'Vechu Rabbike derken zamir müfred (tekil), 'Rabbi küma' derken tesniye (ikil) kullanılmış, halbuki muhatap aynı. Bu nasıl olur? Denilirse, cevaben derim ki: İşin önemi ve büyüklüğü sebebiyle ilkinde hitabın, kabil-i hitap olan herkese şâmil olması için -insanlar ve cinler öncelikle bu hitaba dahildir- tesniye olması gerekli. İkincisinde böyle bir gereklilik olmadığından zahiri üzere müfred bırakıldı."

Göklerde ve yerde kim varsa (her şeyi) O'ndan isterler. Ayakta kalmaları, gelişmeleri ve diğer durumlarıyla ilgili olarak şahısları ve varlıkları için muhtaç oldukları şeyleri dil ve hal lisanıyla devamlı şekilde Allah'tan isterler. O, her an bir iştedir. Allahü teâlâ her an bir iş üzeredir. Canlıların istedikleri şeyleri vermesi de bu işler cümlesindendir. Devamlı olarak yeni şahıslar yaratır. Başkalarını yok eder. Fakirlik-zenginlik, izzet -zillet, iktidar verme-alma, hastalık-sıhhat gibi halleri getirir ve götürür. Varlıkları halden hâle sokar. Bunlar hikmet ve yüce maslahatlara dayanan ilâhî istek ve iradeye bağlı olarak tecelli eder. Hadis-i şerifte şöyle buyrııluyor: ”Bazı toplumları alçaltıp bazılarını yükseltmesi, sıkıntıları giderip günahları affetmesi Allah 'ın işlerindendir. ” (5) 5. Hadisi Taberânî, Beyhâkî ve İbn Cerîr tahric etmiştir. Bkz. Suyûtî, ed-Dürrü'l-Mensûr 6/143. Mukâtil şöyle dedi: ”Bu âyet, Yahudilerin: 'Allah cumartesi günü bir iş yapmaz' demeleri üzerine onları reddetmek için nazil olmuştur. ”

O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Allah'ın, belirtilen ihsanlarını gördüğünüz halde bunları nasıl yalanlarsınız? Allahü teâlâ her an bir iş üzeredir. ”Şe'n ”, hâl ve önemli iş demektir.

Ey insanlar ve cinler! Sizin de hesabınızı ele alacağız. Vaktimizi sırf sizin hesap ve cezanız için ayıracağız. Bu da ”O, her an bir iştedir." âyetinde belirtilen, mahlûkâtın işleri bittiği vakit, yani kıyamet günü olacaktır. O gün sadece ceza işi görülecektir. Âyetten maksat, cezanın ve intikamın şiddetine işarettir. Hitap da öncekinin aksine cin ve insanların suçlu olanlarınadır. Âyetteki ”sekalân" dan maksat, insan ve cinlerdir. Böyle isimlendirilmeleri yeryüzünün üzerinde bir nevi yük olmalarındandır. İnsan ve cinler hayvanın iki tarafındaki yüke benzetildiler. İbn Şeyh'in Havası adlı eserinde dendi ki: ”Yeryüzü yük taşıyan hayvana benzetildi. Cinler ve insanlar da bu hayvanın yükü yapıldı. Başka varlıklar da ilâve yük sayıldı. İnsanlara ve cinlere 'sekalân denmesinin başka bir sebebi de şu olabilir: İnsan ve cinler vakarlı ve sağlam görünüşlüdürler. Yahut da sorumluluk yüklenmeleri veya yeryüzündeki kıymetlerinin büyüklüğü sebebiyle kendilerine 'sekalân denmiştir." Hadis-i şerifte şöyle buyuruldu: ”Ben size ağır iki emanet bıraktım: Allah'ın kitabı ve ehl-i beytim." (6) İmam Sâdık ise:" Bunlara sekalân denmesi, günahlarla ağırlaşmaları sebebiyledir," der.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Sizleri kötü hesaba götürecek şeylerden sakındırmak için kıyamet günü düşebileceğiniz şeylere karşı tenbihte bulunması da bu nimetlerdendir. Yalanlamak, sözleriniz ve davranışlarınızla olabilir. Keşfu'l-Esrar adlı eserde şöyle dendi: ”Bil ki, bu sûrenin bir kısmında zorluklar, azap ve ateşten bahsedildi. Burada iki türlü nimet vardır. Birisi bu azapların mü'minlerden kâfirlere çevrilmesidir ki, bu, şükrü gerektirecek büyük bir nimettir. İkincisi ise, cehennemden korkutup sakındırmaktır ki, bu da büyük bir nimettir. Zira kişinin kendisini üzecek şeyden sakınma gayreti, ferahlatacak şeye ulaşma gayretinden fazladır."

Ey cin ve insan toplulukları! Yukarıda ”sekalân" diye hitap edilen cin ve insanlara burada kendi isimleriyle hitap edildi ki, daha açık olsun. Cinler, zor işlere karşı güçlü olmakla tanınırlar. Burada bunu ifade eden şeyle kendilerine hitap edildi tâ ki, buna rağmen teklif edilen şeye güçlerinin kâfî gelmeyeceği açıklanmış olsun. "Ma şer": Büyük topluluk demektir. Böyle isimlendirilmesi çokluğun son haddine ulaşması sebebiyledir. Çünkü aşr (on) tam sayıdır. Onun üzerindekiler ancak birerli sayıların on üzerine eklenmesiyle oluşur. ”Onbir, on iki, yirmi, otuz yani iki onluk, üç onluk" dersin. Cin daha önce yaratıldığı için bu âyette insandan önce zikredilmiştir. ”...İnsanlar ve cinler bir araya gelseler..." (İsrâ:88) âyetinde ise faziletinden dolayı önce insan zikredilmiştir. Çünkü takdim faziletli olmayı gerektirir. İbn Şeyh şöyle dedi: ”Allahü teâlâ önceki âyette insanları ve cinleri hesaba çekme ve cezalandırma işini ele alacağı günün mutlaka geleceğini belirtip bu işe çok önem vereceğini ifade eden sözlerle onları tehdit edince şöyle bir soru akla gelebilir: Tam anlamıyle bu işe önem vereceği belli olduğu halde neden bunu belirtmeye gerek oldu? Buna özet olarak bu âyette şöyle cevap verdi: İnsan ve cinlerin hepsi Allah'ın kudreti ve tasarrufu altındadır. Hiç kimse onu aşamaz. Allah'ı aceleye sevkedecek hiçbir şey yoktur. Çünkü kişiyi aceleciliğe sevkeden şey, elden kaçırma korkusudur. Cenab-ı Hak ise bundan korkmadığı için bütün zamanı iki kısma ayırdı. Birincisi dünya günleri ikincisi ise kıyamet günüdür. Birinci zamanı, sorumluluk ve imtihan, ikincisini ise hesap ve karşılık zamanı yaptı. Dünya ve âhiretten herbirini sıkıntı, imtihan, musibet ve dert yeri yaptı. Cinler ve insanlardan hiç birine dünya ve âhirette takdirettiği şeyin dışına çıkma imkânı vermedi." "Ey cin ve insan toplulukları!" (Rahmân:33) âyeti. ”Ey insanlar ve cinler! Sizin de hesabınızı ele alacağız." (Rahmân:31) âyetiyle ilgilidir. İkisi de sanki bir tek söz gibidir. Göklerin ve yerin çevresini aşıp geçmeye gücünüz yeterse hemen geçin! Hitap cin ve insan topluluğuna olduğu halde ikil olarak ”isteta'tüma" denilmedi de çoğul olarak ”isteta'tüm" denildi. Çünkü iki topluluktan herbirisi başlı başına bir gruptur. ”...Hemen birbirleriyle çekişen iki zümreye ayrıldılar. ” (Neml:45) âyetinde olduğu gibi. Neml süresindeki bu âyette de ”ferîkân" tesniye olduğu halde ”yahtesimûn" cemi gelmiştir. Çünkü grup çoğuldur. Burada cin ve insan mânâsına bakılarak çoğul, gelecek olan 35. âyette ise lâfza bakılarak zamir ikil olarak gelmiştir. Kâmus'da ”nefâz", bir şeyin bir şeyi aşması ve ondan kurtulması, şeklinde izah edilir. ”Aktar" ise ”kutr" kelimesinin çoğuludur. Kutr da taraf, çevre demektir. Buna göre mânâ: Allah'tan ve onun kazasından kaçarak göklerin ve yerin hudutlarından çıkmaya gücünüz yeterse hemen çıkın, kendinizi Benim cezamdan kurtarın. Bu, onları âciz bırakma emridir. Maksat, onların Cenab-ı Hak'kı aşamayacak ve kendilerini yakalamaktan âciz bırakamayacak olmalarıdır. Ama (Allah'ın verdiği) bir güç olmadan geçemezsiniz. (7) Bir güç ve kuvvetle ancak geçebilirsiniz. Siz ise bundan oldukça uzaksınız. 7- Bu âyette, cinlerin ve insanların göklerin ve yerin derinliklerine hiç geçemiyecekleri değil, fakat ancak kudret ve kuvvetle geçebilecekleri, göklere geçmeye ne kadar uğraşsalar, üzerlerine gönderilen ”dumansız bir alev veya ateşsiz bir duman"la engellenecekleri ve bu engelleri yenemiyecekleri anlatılıyor. İnsanoğlu bugün aya ulaşmış, içinde bulunduğumuz Güneş Sisteminin bazı gezegenlerine insansız peykler göndermiştir. Fakat henüz kendi Güneş Sistemi'nin dışına çıkmadığı gibi, kendi sistemimizde de ayın sınırından öteye gidememiştir. Âyette Güneş Sistemi içinde bazı yıldızlara gitme çabalarının olabileceğine işaret vardır. Ama insanların daha fazla ileriye gidemeyeceklerine de işaret vardır. Aynı zamanda Allah'ın yüce kudretine ve insanoğluna verdiği nimetlerin bolluğuna dikkat çekilmektedir. Müellifin de gayet güzel belirttiği gibi Allah'tan kaçmanın -dünyada da, âhirette de- hiç mümkün olmayacağının açık delili vardır. Âyetteki asıl maksat da budur. (Naşir.) Rivayet edilmiştir ki, melekler iner ve bütün mahlukâtı kuşatır. İnsanlar ve cinler ne tarafa yönelseler kendilerini kuşatmış meleklerle karşılaşırlar. Melekler onlara âyette belirtilen sözü söylerler. Aynı şekilde hiç kimse kıyamet günü de bir tarafa kaçamaz. Aynı şekilde dünyada da ölümden ve kaderden kaçamazlar.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Cezalandırmaya gücü yettiği halde af ve kolaylık göstermesi, sakındırıp tenbihte bulunması onun nimetlerindendir.

ikinizin insanlar ve cinlerin üzerine dumansız bir alev veya ateşsiz bir duman gönderilir de birbirinize yardım edip kurtulamazsınız. ”Şuvaz" yalın, dumansız alev veya ateşin dumanı ve harareti demektir. Âyet, kaçmaya çağıranın sorusuna cevaptır. Bu durum mahşere götürülürken olur. Nitekim İbn Abbas (radıyallahü anh)'den şöyle rivayet edilmiştir: ”Sizi mahşere sevketmek için üzerinize dumansız yalın alev gönderilir."“Nühas": Eritilmiş sapsarı dumandır, onların başlarına dökülür. Müfredat'Vâki izaha göre nühas, dumansız yalın alev demektir. Bu, bakırın rengine benzetilmesinden dolayıdır. Haddi zatında nühas, bakır demektir.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Gök yarılıp da, kıyametin kopması sebebiyle birbirinden kopup ayrıldığı veya meleklerin inmesi için kapılar halinde yarıldığı zaman... Nitekim başka bir âyette şöyle buyruluyor: ”O gün, gökyüzü beyaz bulutlar halinde parçalanacak ve melekler bölük bölük indirilecektir." (Furkân:25) Gül gibi kızardığı, kırmızı gül rengini aldığı... ”Verde" koklanan malum çiçektir. Genellikle kırmızı güle ”verde" denir. Denildi ki; aslında göğün rengi kırmızıdır. Fakat uzaklık ve perdeler sebebiyle mavi gözükür. Ateşin rengine de mavilik karışınca kırmızıya çalar. Yağ gibi eridiği zaman. Zeytinyağı haline gelip kırmızı gül rengini alınca ve yağın akışı gibi akınca... Yani yağın eriyip akması gibi eriyip akar hale gelince cehennemin hararetinden kıpkırmızı olur. İncelikte ve akıcılıkta yağ haline gelir. ”Dihân" ya ”dühn" kelimesinin çoğuludur veya ”dihân" yağdanlık demektir. Katığa denildiği gibi.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Bunları büyüklüğüne rağmen nasıl yalanlarsınız?

İşte o gün, belirtildiği gibi gök yarıklığı gün insana da cinne de günahından sorulmaz. Çünkü onlar yüzlerinden tanınırlar. Bir kimse mahşer halkının durumlarına vakıf olmak isterse günahkârı başkasından ayırmak için kişiye günahını sorma ihtiyacı duymaz. Bu hâl, mertebelerinin değişik oluşu itibariyle kabirlerden çıkarılıp bölük bölük mahşere sevkedildikleri ilk vaziyete göredir. ”Rabbin hakkı için onların hepsine mutlaka soracağız." (Hicr: 92) ve benzeri âyetler hesap ve duruşma yerlerindeki hallerle ilgilidir. Yani hesap vaktine kadar hesap sorulmaz. Ancak hesap merhalesinde sorulur. İbn Abbas'tan, şöyle dediği rivayet edildi: ”Allah onlara şöyle şöyle yaptınız mı?" diye sormaz. Çünkü Allah bunu onlardan daha iyi bilir. Ancak ”niçin şöyle şöyle yaptınız?" diye sorar. Yine İbn Abbas'tan şöyle nakledilmiştir: ”Onlara rahatlık ve şifa sorusu sorulmaz, azarlama ve kınama sorusu sorulur." "Zenbihî" deki zamir insana aittir. Çünkü makam itibariyle öncedir. Tekil olması insan cinsinden herhangi bir ferdin kastedilmesinden dolayıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Cin ve insanlara ait hiçbir kimseye sorulmaz. Cânn'dan maksat cindir. Temim denip de, oğlu kastedildiği gibi.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Bunca faydalarına rağmen... Belirtilen şeyleri haber vermek, sizi kötülüğe ulaştıracak şeylerden sakındırmaktır. Bu da nimettir.

Suçlular nişanlarından tanınırlar da... ”Simâ", : (hemzeli) alâmet demektir. Onlar siyah yüzleri ve patlak gözleriyle tanınırlar. Denildi ki; ”Kendilerini kaplayan üzüntü ve sıkıntılarla tanınırlar. Mü'minlerin sevinç ve ferahlıkla tanındığı gibi". Perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar. ”Nevâsî", nâsiye'nin çoğuludur. Nâsiye ise başın ön tarafıdır. Burada, alındaki saç kastedilmiştir. Buna göre an lain şöyledir: Melekler onların alınlarından, yani perçemlerinden ve ayaklarından tutarlar ve cehenneme atarlar veya melekler onları kâh perçemlerinden tutup yüz üstü cehenneme sürüklerler, kâh perçem ve ayaklarını zincire vurulmuş olarak sırtlarında birleştirip sürüklerler.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Nasihatlar ve sakındırmalar bu nimetlerdendir.

İşte bu, suçluların yalanladıkları cehennemdir. Bu söz, onları azarlamak ve suçlamak kastıyla söylenmiştir.

Onlar bununla yani yaktıkları ateşle kaynar su arasında dolaşır dururlar. Azap edildikleri ateşle, üzerlerine dökülen veya kendilerine içirilen son derece sıcak su arasında dönerler. Yani hararet ve dehşet içinde ateşten kaynar suya, kaynar sudan ateşe gider gelirler. Ebu'l-Leys şöyle dedi: ”Onlara açlık musallat edilir. Tepesi şeytanların başı gibi olan zakkum ağacına getirilirler. Ondan yiyince boğazlarını alır. Hemen su isterler. Kendilerine kaynar su getirilip yüzlerine yaklaştırdıklarında yüzlerinin etleri dökülür. Suyu içerler, içleri kaynar ve içlerinde ne varsa dışarı çıkar. Sonra tekrar açlık musallat edilir. Böylece bir zakkuma, bir kaynar suya gidip gelirler." Ka'bu'l-Ahbâr'da şöyle der: ”Cehennemin vaadilerinin birinde cehennemliklerin irinleri toplanır. Mücrimler demir halkalar içinde getirilip irinin içine daldırılırlar. Öyleki mafsalları ayrılır. Sonra oradan çıkarılırlar. Allah onları yeni bir yaratılışa kavuşturur ve tekrar ateşe atılırlar."

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Bu gibi durumlarda nimetler, bu olayları sadece hikâye etmekten ibaret olmakla beraber, bunların nimet olarak böyle hadiselerin akabinde tekrar edilmesi, bu hallere düşüren küfür ve günahlardan sakındırmak içindir. Sûrenin başından otuzuncu âyete kadar ise nimetler detaylı olarak anlatılmıştır. Çünkü bunlar dünyada kendilerine ulaşan nimetlerdir. Bunların hikâye edilmesi, şükrü ve devamlarını sağlayacak şeyler hususunda gayreti gerektirmelerinden dolayıdır.

Rabbinin makamından korkan kimseye iki cennet vardır. Bu, dünyada kendilerine ulaşan dinî ve dünyevî nimetlerin sayılmasından sonra âhirette üzerlerine saçılacak nimetler sayılmaya başlanmıştır. ”Makam", ismi mekândır. Allahü teâlâ 'nın makamı, hesap için kulların durduğu yerdir. Nitekim âyette: ”O gün insanlar âlemlerin Rabbinin huzurunda dururlar" buyurulmaktadır. (Mutaffifîn:6) Makamın, Rabbe izafe edilmesi hükümranlığın Allah'a has olmasından dolayıdır. Çünkü o gün hükümranlık sadece Allah'a aittir. Aynü'l-Meânî adlı eserde şöyle denilmektedir: ”Bu âyet Ebû Bekir (radıyallahü anh) hakkında nazil olmuştur. Susuzken süt içmiş, sütten hoşlanmış, sonra da sütün helâl olmadığı söylenince kay etmiş (kusmuş). Bu durumu haber alınca Hazret-i Peygamber şöyle buyurmuş: ”Allah sana rahmet etsin. Hakkında âyet nazil oldu." Günah işlemeye niyet edip sonra da Allah'ı hatırlayan ve Allah korkusundan dolayı bu günahı terkeden herkes bu müjdeye nail olur." "İki cennetten" maksat, dağıtım yoluyla; Allah'tan korkan insan için bir cennet, Allah'tan korkan cin için bir cennettir. Çünkü hitap insan ve cin topluluğu nadir. Buna göre mânâ şunlardan birisi olabilir: Allah'tan korkan her biriniz için bir cennet vardır. Yahut da herkes için inancına karşılık bir cennet, ameline karşılık da bir cennet vardır. Veya, itaat ettiği için bir cennet, günahlardan sakındığı için de bir cennet vardır. Başka bir görüşe göre de: Ona, amelin karşılığı olarak bir cennet, ikram olarak verilen bir başka cennet vardır. Muhammed b. Hasen (radıyallahü anh) şöyle dedi: ”Ben bir gece uyuyorken bir de ne göreyim! Kapı çalınıyor! ”Bakın kimdir o?" dedim. ”Halifenin elçisidir, o seni çağırıyor," dediler. Hayatımdan endişe ettim. Kalkıp halifeye gittim. Huzuruna girince bana dedi ki, ”Seni bir mesele için çağırdım. Muhammed'in annesi Zübeyde'ye dedim ki: 'Ben âdil bir imam (devlet başkanı)ım. Âdil imam da cennettedir.' Zübeyde dedi ki: 'Sen isyankâr bir zalimsin, bir de cennet ehli olduğunu söyledin. Bununla Allah'a iftira ettin. Cennet sana haram olsun.'“Ben de: ”Ey mü'minlerin em iri! Sen bir günah işlediğinde, hemen veya sonra Allah'tan korkar mısın?" deyince, halife cevaben: ”Evet Allah'a yemin olsun ki çok korkarım." Ben de:" Şehadet ederim ki, senin için bir değil iki cennet vardır. Çünkü Cenab-ı Hak şöyle buyuruyor: ' Rabbinin makamından korkarı kimseye iki cennet vardır.'" Bunun üzerine beni taltif etti ve dönmemi emir buyurdu. Eve döndüğümde dolunayın bana yöneldiğini gördüm." Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: ”Kapları ve eşyaları gümüşten iki cennet, kapları ve eşyaları altından iki cennet vardır. Adn Cenneti'ndeki cennetliklerle bunların Rabbine bakışları arasında, Allah'ın yüzündeki kibriyâ (yücelik) örtüsünden başka bir şey bulunmayacaktır. ”(8) 8- Hadisi, Buhârî, Müslim ve Tirmizî tahric etmişlerdir. Tirmizi'deki rivayet şöyledir: ”Adn Cennetinde insanlarla Rablerine bakmaları arasında sadece yüzündeki kibriyâ örtüsü bulunacaktır." Bkz. Câmiu'l-Usûl, 10/498

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Bu iki cennet türlü ağaçlarla doludur. Âyetteki ”Efnân" kelimesi, fen'in çoğuludur. Buna göre âyet, çeşitli ağaçlar ve meyvelerle doludur, anlamındadır. Yahut da ”efnân", fenen kelimesinin çoğuludur. Fenen ise, düzgün uzun dal veya ağacın dallarından fışkıran filiz demektir. Buna göre anlam şöyle olur: ”Ağaçların dallarından fışkıran filizlerle doludur." Özel olarak filizlerin zikredilmesi, yaprak ve meyve vermelerinden, gölge salmalarındandır. Ayrıca meyveler de bunlardan devşirilir.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Bu nimetlerde yalanlama kabul edecek bir şey yoktur.

Onlarda, akan iki kaynak vardır. O iki cennetin her birinde, cennet nehirlerinin tasvirinden anlaşıldığı üzere, sahibinin istediği şekilde tepelerde ve düzlüklerde akan bozulmamış birer su kaynağı vardır. Bunların miskten bir dağdan aktıkları da söylenmiştir. İbn Abbas ve Hasan-ı Basrî'den şöyle nakledilmiştir: ”Onlar tatlı ve soğuk sularla akarlar. Birine teslim, diğerine de selsebîl denilir."

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hagisini yalanlarsınız?

Bu iki cennette her türlü meyveden çift çift vardır. Bunlardan bir gurubu bilinen, diğeri de hiç kimsenin duyup görmediği enteresan meyvelerdir. Yahut da çiftten maksat biri yaş diğeri kuru veya birisi tatlı diğeri mayhoş olandır. Bunların iki renk olduğu da söylendi. Bu, tatta değil de görünüştedir diyen de vardır. İbn Abbas'tan şöyle nakledildi: ”Ebû Cehil karpuzu da dahil dünyada ne kadar acı tatlı meyve varsa hepsi cennette olacaktır. Ancak acı olanlar orada tatlanacaktır." Bu, şundan dolayıdır: Cennette olan şeyler ibadetlerin tadından meydana gelmiştir. Orada zakkum gibi, kötülüklerin acılığından ortaya çıkan bir şey yoktur. Ayrıca cennet cemal (güzellik) yurdu olduğu için orada siyahlık da yoktur. Çünkü siyah celâl (öfke) alâmetlerindendir.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Bu lezzetli nimetlerin hangisini yalanlarsınız?

Orada astarları parlak atlastan yataklara yaslanırlar. Müttakîler iki cennete kavuşurlar ve orada yatmak ve oturmak için serilmiş yataklara dayanıp uzanarak, kırallar gibi yaşarlar. "Betâin", bitime kelimesinin çoğulu olup yüzün zıttı olan astar demektir. ”İstebrak" kelimesi de atlas anlamındadır. Parlaklık mânâsmdaki ”berîk" kelimesinin istif al babına aktarılması halidir. Veya renklerin toplanması anlamına gelen ”bürkâ" dan geldiği de söylenmiştir. Bunun geniş açıklaması Dühân sûresinde geçti. Buna göre mânâ: Astarı parlak kalın ipektendir, şeklindedir. Astarı böyle olan bu döşeklerin yüzleri kim bilir nasıldır? Elbette yüzleri daha değerlidir. Nitekim Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: ”Sa'd bin Muâz'ın cennetteki mendilleri bu hülleden (yeni ve parlak elbise) daha değerlidir ” (9) Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem)'in burada başka bir şey değil de mendili zikretmesi, en basit bir şeyle en değerli olana dikkat çekmek içindir. 9- Hadisi Buhârî, Müslim ve Nesâî tahric etmişlerdir. Kıssanın tamamı için bkz. Câmiu'l-Usûl. 9/60. Şöyle de denilmiştir: Yatakların yüzleri halis ince ipekten veya nurdandır. Ya da Cenabı Hakk'ın şu âyette belirttiği gibidir: ”Yaptıklarına karşılık olarak onlar için nice göz aydınlatıcı nimetler saklandığını hiç kimse bilemez. ” (Secde: 17) Her iki cennetin devşirilen meyvesi yere yakındır. Yani ağaçlardan toplanan meyveler yakındır. Ayakta olan, oturan ve yatan kimse ona kolayca ulaşabilir. İbn Abbas (radıyallahü anh) şöyle dedi: ”Ağaç öyle eğilir ki Allah'ın dostu ister ayakta, ister oturarak, isterse de yatıp uzanmış vaziyette meyveyi koparabilir." Katâde (radıyallahü anh) de şöyle dedi: ”Ne uzaklık, ne de bir diken ona engel olmaz."

Öyleyken Rabbinizin bu lezzetli ve kalıcı olan nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Oralarda yani ”iki cennet" sözünün işaret ettiği cennetlerde; ki bunlar, cin ve insanların Allah'tan korkanlarına veya amellerine göre korkan herkese aittir. İşte bu cennetlerde gözlerini yalnızca eşlerine çevirmiş dilberler vardır ki, Yani başkalarına bakmayıp gözlerini sadece kocalarına çevirmiş kadınlar vardır. Herbirisi kocasına şöyle der: ”Rabbimin izzetine yemin ederim ki, cennette senden daha güzel bir şey görmüyorum. Hamdolsun Allah'a ki, seni bana beni de sana eş yaptı."“Kasru't-tarf", aynı zamanda haya ve naz manâlarına da gelir. Bu terimin, başkalarının kendilerine göz diktiği kadınlar anlamına geldiği de söylenmiştir. Yani birisi onları gördüğünde son derece güzelliklerinden dolayı gözü başkasını görmez. Bunlardan evvel onlara ne insan ne de cin dokunmuştur. Yani eşlerinden önce, insan cinsinden olan kadınlara hiçbir insan erkek, cin kadınlara da hiçbir cin erkek dokunmamıştır. ”Kâsırâtü't-tarf sözü, bunu ifade etmektedir. Bu kadınlar, daha evvel içinde hiç hayvan otlamamış koruluklar gibidirler. Bu âyette bu kadınları elde etmeye teşvik vardır. Özellikle rağbet, dullardan ziyade bakireleredir. Aynı şekilde âyet, cinlerin de cennetliklerden olacağına delildir. Onlar da insanlar gibi cennette eşlerine dokunacaklardır. Çünkü nimeti hatırlatma makamı bunu gerektirir. Şayet insanlar gibi cinler eşlerine dokunamıyacak olsalardı, onlara nimetin hatırlatılmasının mânâsı olmazdı. Gözlerini sadece eşlerine çevirmiş bu huri kadınlar, cennette yaratılmışlar, ayağa düşüp müptezel bir hâle düşmemişler ve kendilerine el sürülmemişlerdir. Bu, çoğunluğun görüşüdür. Şa'bî ve Kelbî ise şöyle dediler: ”Bu kadınlar, dünya kadınlarından olup, dünyada ister evli ister bakire olsunlar, ikinci yaratılıştan sonra bunlarla hiç kimse cinsî ilişki kurmamıştır."

Öyleyken Rabbinizin istifadeniz için yarattığı bu nimetlerinden hagisini yalanlarsınız?

Sanki onlar yakut ve mercandırlar. Mercan daha önce açıklanmıştı. Yakut ise, çok sert ağır bir taştır. Kırmızı, beyaz, sarı, yeşil ve mavi cinsleri vardır. Yanma özelliği olmadığından ateş ona tesir etmez. Sertliğinden ve kuruluğundan dolayı delinmez, eğeler tesir etmez. Gün geçtikçe güzelliği artar. Bilhassa kırmızı ve sarısı çok değerli ve pek nadirdir. Âyetin mânâsı şöyledir: Onlar yanaklarının kırmızılığı hususunda yakuta, derilerinin beyazlığı ve saflığı konusunda küçük daneli mercana benzerler. Zira küçük daneli mercan, büyükten daha beyazdır. Katâde dedi ki: ”O kadınlar saflıkta yakuta, beyazlıkta mercana benzerler." Ebû Saîd, cennet ehlinin tanımı konusunda Rasûlüllah'tan şöyle rivayet etti: ”Cennette her bir adamın iki hanımı vardır. Her hanımın üzerinde yetmiş kat hülle olduğu halde deri, kan ve et olmaksızın bacaklarının ilikleri gözükür.. ” . Yine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdular ki: ”Cennete ilk girecek kafile dolunay, onları takip edenler ise en parlak yıldız gibi olacaktır. Hepsinin kalbi bir tek adamın kalbi olacak ve aralarında düşmanlık ve ayrılık bulunmayacaktır. Her birinin iki hanımı olacak, her hanımın bacağındaki ilik, aşırı güzellikten dolayı etin üstünden gözükecek. Cennetlikler gece gündüz Allah'ı tesbih ederler. Abdest bozmazlar, sümkürmezler, tükürmezler, kapları altın ve gümüş, tarakları altın, buhurdanlıkların yakıtı öd ağacı, kokuları ise misktir." (10 10- Hadisi, Buhârî, Müslim ve Tirmizî tahric etmiştir. Bkz. Câmiu'l-Usûl, 10/525. Yine Hazret-i Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurdular:''Cennet kadınının bacağının beyazlığı ve iliği yetmiş kat ipek örtünün dışından gözükür. Allahu teâlâ onlar için: 'Sanki onlar yakut ve mercandırlar' buyurdu. Yakut öyle bir taştır ki, sen ona bir ip geçirsen, sonrada parlatsan, ipi yakutun dışından görebilirsin." (11) 11- Hadisi, Tirmizî merfû ve mevkuf olarak tahric etmiştir. Mevkuf olması daha sahihtir. Bkz. Tefsir-i İbn Kesîr, 3/423. Amr b. Meymûn şöyle dedi: ”Hurilerden bir kadın yetmiş kat elbise giyer ve kırmızı şarap, kristal kadehte gözüktüğü gibi, bacak kemiğinin iliği, elbise dışından görülür."

Öyleyken Rabbinizin görüş ve istifadeye sunulan nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey inidir? Ameldeki iyiliğin karşılığı, mükâfatta da iyilikten başka bir şey değildir. Enes (radıyallahü anh) şöyle haber veriyor: ”Allah Rasûlü bu âyeti okudu sonra şöyle buyurdu: ” Rabbiniz ne dedi biliyor musunuz?" Ashab : - ”Allah ve Rasûlü en iyi bilir", dediler. Rasûlüllah şöyle buyurdu: ”Kendisine marifetimi ve tevhidimi nasip ettiğim kimsenin mükâfatı, onu rahmetimle cennetime ve kutsi makamıma kabul etmemdir. (12) 12- Hadisi Deyltmî Müsnedü'l-Firdevs'de, Hakim Tirmizî ise Nevâdir'de tahrîc etmişlerdir. Bkz. ed-Dürrü'l-mensûr, 6/149.

Öyleyken Rabbinizin dünyada ve âhirette size ulaşan nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Bu ikisinden aşağıda iki cennet daha vardır. Allah'tan korkan gözde kullar için vaadedilen iki cennetin altında iki cennet daha vardır. ”Dûn" kelimesi, mertebe ve değer yönünden daha aşağı mânâsına olup,"başka" anlamına değildir. Nasılki mukarrabûn (has kullar), ebrârdan (faziletlilerden) daha üstünse, önceki iki cennet de bu ikisinden daha üstündür. "Dûn" kelimesinin, aşağılık mânâsındaki ”denâet" den değil, yakınlık anlamındaki ” dünüv" den olduğu da söylenir. Bu izaha göre anlam: Arş'a bu ikisinden daha yakın, yani bunlardan daha yüce iki cennet daha vardır. Şeklinde olur. Bazı müfessirler ”Dûn" kelimesini, başka mânâsında almışlardır.

Öyleyken Rabbinizin belirtilen iki cennetle ilgili nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Bu cennetler koyu yeşildir. Yani onun rengi, yeşilliğinin koyuluğundan dolayı siyahtır. Buna siyaha çalan yeşil de diyebiliriz. Anlaşılıyor ki, bu iki cennetin ana özelliği yere yayılmış bitki ve çiçeklerle kaplı olmasıdır. İlk cennetin ana özelliği ise ağaçlar ve meyvelerle kaplı olmalarıdır. Bu da gösteriyor ki, ilk iki cennet sonra ki iki cennetten daha üstündür.

Öyleyken Gözleriniz bu iki cennetin yeşilliklerini seyrederken, burunlarınız da çiçeklerini koklarlarken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Fakihler derler ki: Birisi namazda ”müdhâmmetân" gibi, bir kelimeden ibaret bir âyeti veya ”kaf, ”Sâd" ve ”Nûn" gibi bazılarınca âyet sayılan bir harfi okursa, makbul görüşe göre, namazda farz olan kıraat yerine gelmiş olmaz. Kıraat, okuma esnasında kelime ve harfleri biribirine eklemek demektir. Bunu yapmayana kâri (okuyucu) denmez.

İkisinde de durmadan fışkıran iki kaynak vardır. ”Nedaha'l-mâü" terkibi Kamusta ifade edildiği gibi; su, kaynağından şiddetle fışkırdı demektir. Yani orada durmadan fışkıran iki fıskiye vardır. Bu ifade de, daha önce anılan iki cennetin daha üstün olduğuna delildir. Çünkü Cenabı Hak, önceki iki cennet için ”Akan iki kaynak", son iki cennet için ”fışkıran iki kaynak" sözünü kullandı. Çünkü fışkırmak, akmaktan daha aşağı bir olaydır. Zira fışkırma olayında suyun fışkırdığı yerden her su alındığında onun yerine yenisi fışkırır. Bu ise akmaya kâfi gelmez. Akma ise, şüphesiz suyun daha gür olduğunu ifade eder. İbn Abbas (radıyallahü anh) şöyle dedi: ”İki cennette misk ve anberden iki kaynak vardır." Kelbî ise bunu, hayır ve bereket kaynağı vardır, diye tefsir etti.

Öyleyken bu iki kaynağın sularıyla sulanmanız cihetinden Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

İkisinde de (her çeşit) meyveler, hurma ve nar vardır. Özellikle hurma ve narın zikredilmeleri bunların değerli oluşuna işaret etmek içindir. Hurma, hem gıda hem de meyvedir. Nar da, hem meyve hem de ilâçtır. Bu, dünya hali itibarıyladır. Ama cennette hepsi meyvedir, zevk ve safa kaynağıdır. Bundan dolayı Ebû Yusuf, İmam Muhammed ve diğer imamların aksine İmam Ebû Hanîfe şöyle dedi: ”Bir insan meyve yemeyeceğine dair yemin etmiş olsa, nar ve taze hurma yese yeminini bozmuş olmaz." Yani ona göre bu ikisi, dünyadaki halleri itibari ile meyve değildir. Ona göre aynı hüküm üzüm için de geçerlidir. Nar ve hurmayı meyve sayanlar bunların âyette ”fâkihe" (meyve) den sonra zikredilmelerini, değerli oluşlarını açıklamak için hususi olarak zikredilmelerine yormuşlardır. (13)

Öyleyken lezzet alacağınız meyveleri sizler için hazırlaması yönünden Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Oralarda iyi huylu güzel kadınlar vardır. ”İyi huylu" diye ifade ettiğimiz, ”Hayrat" için şöyle dendi: O kadınlar pis ve kokmuş değildirler. Koltuk altları, ağızlan ve diğer organları kokmaz. Yani bu cennetlerde güzel ahlâklı, güzel yüzlü, kocalarından başkasına göz dikmeyen, eşlerinden ayrılmayan kadınlar vardır. Onlar iffetli ve muhafazakârdırlar. Olgunluk, güzellik, iyi geçim ve iyi davranış içindedirler. Güzel ahlâklı ve edepli olduklarından dolayı ağızlarından hiçbir kötü söz çıkmaz. Denildi ki: ”Hısân" hasene ve hasnâ'nın çoğuludur. Yani güzel endamlı ve güzel ahlâklı demektir. Onlar hurilerdendirler. İman etmiş hayırlı kadınlardan oldukları da söylendi. Fakat âyetin devamı hurilerden olduklarına işaret etmektedir. Hadisi şerifte şöyle buyuruldu: ”Cennet kadınlarından birisi yere ve göklere baksa yer ve gökler arasındaki her şey aydınlanır. Ve her yer güzel kokuyla dolar. Başındaki taç dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha değerlidir." (14) 14- Hadisi, Ahmed b. Hanbel, Müsnedmde rivayet etmiştir. Buhârî ve başkaları da bu hadisin sahih olduğunu teyid etmiştir. Bkz. Muhtasaru Tefsîr-i İbn Kesir, 3/423. Rivayet edildiğine göre bu cennet kadınları şöyle derler: ”Biz nimet içindeyiz, muhtaç olmayız. Hoşnuduz, kızmayız, devamlıyız, yok olmayız. Bize eş olana, bizim de kendilerine eş olduklarımıza ne mutlu!" (15) 15- Hadisi, Tirmizî şöyle rivayet etmiştir: ”Cennette huriler topluluğu vardır. Hiç kimsenin duymadığı seslerle şarkı söyler ve biz nimet içindeyiz... derler." Bkz. Tefsir-i İbn Kesîr, 3/434. Bir eserde şöyle rivayet edilmiştir: ”Huriler böyle söyleyince, dünyadaki mü'mine kadınlar da şöyle cevap verirler: 'Biz namaz kılanlarız, siz ise değilsiniz. Biz oruç tutanlarız, siz ise değilsiniz. Biz sadaka verenleriz, siz ise değilsiniz.' Böylece onlara galip gelirler. Yemin olsun onlara galip gelirler." Burada, bu iki cennetin önceki iki cennetten daha aşağı olduğuna işaret vardır. Çünkü Cenab-ı Hak önceki iki cennetin hurileri için ”Sanki onlar yakut ve mercandırlar," dedi. Bu sonraki iki cennetin hurileri içinse: ”Oralarda iyi huylu güzel kadınlar vardır," buyurdu. Çünkü her güzel, yakut ve mercan kadar güzel değildir.

Allah size faydalandığınız kadınlar ihsan etti. Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Çadırlar içinde gözlerini sadece kocalarına çevirmiş huriler vardır. ”Hur", havranın çoğuludur. Havra ise bembeyaz demektir. Başka âyetlerde huriler ”îyn" diye tanımlandı; îyn, aynâ'nın çoğuludur; îyn, iri gözlü demektir. Bazılarına göre ise, göz bebeği simsiyah olan manasınadır. Onlar perdeleri ve çadırları içinde bulunurlar. Bu da gösteriyor ki, cennet her ne kadar sorumluluk yeri değilse de onlar mahremleri dışında kimseye gözükmezler. Çünkü bunlar gizli şeyler kabilindendir. Kıskançlık sebebiyle başkalarından korunurlar. Gözlerini eşlerine dikmekten maksat, onların yerine başkalarını istememek demektir. ”Hiyâm", hayme'nin çoğuludur, hayme ise, direkler üzerine kurulan kubbedir. Bütün dünya çadırları böyledir. Ahiret çadırlarına sadece ismen benzerler. Denildiğine göre: ”Hurilerin çadırlarından her biri, içi boş büyük bir inci gibidir. Genişliği altmış mildir. Her köşede huriler vardır. Mü'minler orayı ziyaret ettikleri sırada ancak görülürler." İbn Mes'ûd şöyle dedi: ”Her hanımın, uzunluğu altmış mil olan bir çadırı vardır."

Allah size özel nimetler ayırmıştır. Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız?

Bunlara, onlardan önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur. Her yönüyle daha önceki benzer âyette geçtiği gibidir. (Rahman:56) Bazıları dedi ki: ”Onlardan önce" den maksat, iki cennet ehlinden önce demektir, derler. İki cennetin zikredilmesi buna işarettir. Keşfu'l-Esrar'da şöyle dendi: ”Bu âyet, teşvik ve rağbeti artırmak için tekrar edilmiştir." Yine o eserde: ”Burada tekrar yoktur. Zira birinci âyet mukarreb (has kullar)lerin eşleri hakkında, ikinci âyet ise ebrâr (faziletli kullar) ın eşleri hakkında nazil olmuştur," görüşü de yer almıştır.

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? Hem bu nimetler dünya nimetleri gibi değildir. Dünya kadınını önce birisiyle evlenip sonra başka birisiyle dul olarak tekrar evlendiği olur.

Yeşil yastıklara ve harikulade güzel döşemelere yaslanırlar. "Refref, refrefe'nin çoğuludur. Denildi ki: ”Refrefe, sedirlerdeki aşağı sarkıtılan kıymetli kumaştır. Yahut da bir çeşit yaygı ve yastık demektir. ” Müfredât'ta ise şöyle dendi: ”Refref, bahçe gibi süslü bir çeşit elbisedir." Refref in mânâlarından birisi de bahçedir. Kamus'a göre ise refref, yeşil kumaştır ki, ondan çarşaf (yatak örtüsü) yapılır. Yere serilir. Yatak ve yatak kılıfından sarkan şeye, fazla gelen kısmı yere sarkıtılan her şeye, halis, ince ipek ve döşeğe de refref denir. "Abkariyy"; Abkar'a mensup olan şey yani şahane, harika şeye mensup olan demektir. Araplar abkar'ın, cinleri çok olan bir ülke olduğunu zannederler ve her enteresan şeyi oraya nisbet ederler. Kamus'da şöyle denildi: ”Abkar, cinleri çok olan yerdir. Kumaşları çok güzel olan bir köydür. Abkarî ise, Abâkırî gibi, bir çeşit yaygıdır." Müfredat'd göre ise abkarî, cinlere ait bir yerdir. İnsan hayvan ve kumaştan nadir güzellikteki şeyler Abkar'a nisbet edilirler. ”Abkariyyun hısân", bir çeşit yataktır. Allah onu cennet yataklarına misal yaptı. Tekmile adındaki esere göre abkar, üzerine süs ve nakış yapılan şeydir. Araplar süslü bir şey gördükleri zaman abkarî derlerdi. Allahü teâlâ da onların âdeti üzere bu ifadeyi kullandı. Fethur rahman adlı eserde ise şöyle dendi: ”Abkarî, süslü yaygı demektir. Orada şekiller ve başka süsler vardır. Araplar bir şeyi güzel ve iyi buldular mı ona abkarî derler." İbn Atıyye şunları söyler: ”Hazret-i Peygamber'in şu sözü de bu kabildendir: 'Rüyamda Ömer'i gördüm. Kuyudan su çekiyordu. Onun yaptığı işi yapan bir efendi (abkarî) görmedim.' Abkar'ın, bir adamın ismi olduğu da söylendi. Bu adam Mekkeliydi. Güzel yaygılar yapardı. Her güzel ve iyi şey ona nisbet edilirdi."

Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlarsınız? O, size üzerine yaslanıp istirahat edeceğiniz şeyler ihsan etti.

Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı çok yücedir. "Tebârake", Allahü teâlâ yı tenzih ve takdistir. Burada, bu sûrede mahlukata bol bol verilen nimetlerin dile getirilmesi vardır. Yani O'nun ismi pek yücedir. Bu sûrenin de kendisiyle başladığı, açıklanan pek çok nimetlere delâlet eden Rahman ismi pek yücedir. Ayrıca O'nun ismi, şanına yakışmayan şeylerden de yücedir. Nimetlerini inkâr edip yalanlamak da bu kabil yakışıksız şeylerdendir. Tenzih ve takrir işini tamamlamak için Cenabı Hak kendini ayrıca celâl ve ikram sıfatlarıyla tanımladı. Hazret-i Âişe validemizden şöyle rivayet edilmiştir: ”Allah Rasûlü namazda selâm verince ancak şu sözü söyleyecek kadar bir vakit otururdu: ”Ey Allah 'ırn! Sen Selâmsın, selâm Sendendir. Ey celâl ve ikram sahibi! Sen yücelerden yücesin! ” (16) 16- Allahümme ente's-selâmü ve minkesselâm. Tebârekte yâzel celâli vel ikram. Zerrûkî şöyle dedi: ”Celâl ve ikram sahibi demek, azamet, kibriya ve mutlak ihsan sahibi demektir. O'nun ikram ve azamet sahibi olduğunu bilen, azameti önünde titrer. İkramı önünde ferahlar. Ümit ve korku arasında yaşar. Zü'l-celâli ve'l-ikram, ism-i âzam'dır." Bazıları da şöyle dedi: ”Allah'ın bütün isimleri ism-i âzam'dır. Çünkü hepsi de yüce olan Allah'a delâlet ederler. Şüphesiz ki, zat ve müsemnıâ (isim verilen varlık) yüce olunca isimler ve sıfatlar da yüce olur." Melik ve Mennân olan (çok ihsan eden) Allah'ın yardımıyla Rahman Sûresinin tefsiri de bitti.