Uzbek Mokhtasar — Hud 11:1 – Isro 17:111

Алиф. Лом. Ро. Бу ҳарфлар ҳақида "Бақара" сурасида айтиб ўтдик. Қуръон оятлари шаклда ҳам, маънода ҳам пухта қилинган. Унда ноўрин ишлатилган бирон ҳарфни, бирон нуқсонни кўрмайсиз. Бундан ташқари у ҳалол-ҳаромни, буйруқ-тақиқни, ваъда-ваъидни, қиссаларни баён қилиб келган китоб. У тадбирию шариатида ҳикмат билан иш қиладиган, бандаларининг аҳволидан ва улар учун нима яхшилигидан хабардор Зот тарафидан нозил қилинган.

Муҳаммад алайҳиссаломга нозил қилинган бу оятлар мазмуни бандаларни Аллоҳдан бошқага ибодат қилишдан қайтаришдир. Эй одамлар, мен сизларни куфру исённинг оқибати Аллоҳнинг азобига гирифтор қилишидан огоҳлантирувчиман. Иймон ва яхши амал эса У Зотнинг савобига ноил қилиши ҳақида хушхабар элтувчиман.

Эй одамлар, гуноҳларингиз учун Парвардигорингиздан мағфират сўрангиз. Қилган хатоларингизга пушаймон бўлиб, У Зотга тавба қилингиз. Шунда У Зот сизларга то ажалингиз келгунига қадар дунё ҳаётидан чиройли фойданиб олиш имконини беради. Ким янада кўпроқ амал ва тоат қилса, савобини кўпайтириб беради. Мен Парвардигорим тарафидан олиб келган рисолатга иймон келтиришдан бош тортсангиз, бас, мен Қиёмат кунининг даҳшатли азоби бошингизга тушишидан қўрқаман.

Эй одамлар, Қиёмат куни ёлғиз Аллоҳнинг ҳузурига қайтасизлар. Ҳар қандай нуқсондан пок У Зот ҳар ишга Қодирдир. Бирон иш, жумладан, сизларни қайта тирилтириш ҳам, ҳисоб-китоб қилиш ҳам У Зотга оғирлик қилмайди.

Огоҳ бўлингизким, анави мушриклар нодонликлари туфайли ўзларича дилларидаги шак-шубҳаларини Аллоҳдан яширмоқчи бўлиб, бошларини эгадилар. Огоҳ бўлингизким, улар бошларини кийимлари билан ўраб олган пайтларида ҳам (Аллоҳ) уларнинг нимани сир тутаётганларини ҳам, нимани ошкор қилаётганларини ҳам билур. Албатта У Зот қалблардаги яширин сирларни ҳам Билгувчидир.

Ер юзида ўрмалаган нарса борки, ҳар қанча кичик бўлмасин, ҳаммасининг ризқини Аллоҳ беради. Бу Аллоҳнинг фазлу карами. Аллоҳ уларнинг шу заминдаги турар жойини ҳам, ўлгандан кейин қаерга боришини ҳам билади. Ҳаммасининг ризқи ҳам, турар жойи ҳам, борар жойи ҳам Очиқ Китобда, яъни, Лавҳул-Маҳфузда бор.

У шундай Зотки, мана шундай буюк осмонлару ерни ва улардаги нарсаларни олти кунда яратди. Бундан олдин У Зотнинг Арши сув устида эди. Эй одамлар, сизлардан қайси бирингиз яхшироқ амал қилиб, Аллоҳни рози қилишингиз ва қайси бирингиз ёмон амал қилиб, Аллоҳни ғазаблантиришингизни синовдан ўтказиш, кейин эса ўша қилган амалларингизга яраша жазо ёки мукофот бериш учун шундай қилди. Эй Пайғамбар, агар сиз уларга: "Ўлгандан кейин ҳисоб-китоб учун яна қайта тириласизлар", десангиз, куфр келтирган ва қайта тирилишни инкор қилган кимсалар: "Сен тиловат қилаётган бу Қуръон ҳақ эмас, у очиқ сеҳрдан бошқа нарса эмас", дейдилар.

Мушриклар жазога лойиқ бўлсалар-да, шу дунё ҳаётида улардан маълум муддатга азобни кечиктириб турсак: "Ўша азобни юборишдан нима тўсиб турибди", дея масхара қиладилар. Огоҳ бўлингизким, азобнинг келадиган ўз вақти-соати бор. Уни Аллоҳдан ўзга ҳеч кимса билмас. У келган пайтда ҳеч кимса ундан қочиб-қутула олмас. Ўшанда уларни ўзлари масхара қилиб юрганлари азоб ҳар тарафдан қамраб олур.

Агар инсонга Ўз тарафимиздан соғлик, бойлик каби бирон неъматни бериб, кейин уни яна тортиб олсак, у Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бўлиб, нонкўрлик қилади, Аллоҳ қилган яхшиликни унутади.

Агар унга камбағалликдан кейин бойлик ёки касалликдан кейин соғлик таъмини тотдириб қўйсак, Аллоҳга шукр қилмасдан: "Тамом, мендан ёмонлик кетди, у энди қайтиб келмайди", дея хурсанд бўлиб ҳаддидан ошади, Аллоҳ берган неъматларга керилиб, одамларга зўравонлик қила бошлайди.

Қийинчиликларга, тоат қилишдаги машаққатларга, гуноҳдан тийилишдаги оғирликларга сабр қилиб, яхши амалларни қилганларнинг аҳволи бошқача бўлади. Улар ноумид, нонкўр бўлмайдилар, одамларга зўравонлик қилмайдилар. Парвардигорлари тарафидан уларнинг гуноҳларига мағфират бор. Охиратда уларга катта ажр, мукофот берилади.

Эй Пайғамбар, эҳтимол сиз уларнинг куфри, саркашлиги, мўжизалар талаб қилишлари каби ишлари туфайли Аллоҳ сизга етказишни буюрган айрим буйруқларни уларга оғирлик қилиб қолмаслиги учун тарк этаётгандирсиз. Уларни етказсам: "У билан бирга уни бой қиладиган бир хазина ҳам нозил қилинмабди-да ёки унинг ҳақлигини тасдиқлайдиган бир фаришта ҳам келмабди-да", деб қолишларидан юрагингиз безовта бўлаётгандир. Сиз ҳеч нарсани қолдирмай, ҳаммасини етказаверинг. Чунки сиз фақат огоҳлантирувчисиз, холос. Аллоҳ етказишни буюрган ишни етказасиз. Сиз улар талаб қилаётган мўжизаларни келтиришингиз шарт эмас. Аллоҳ ҳаммасини кўриб-билиб, кузатиб турибди.

Мушриклар: "Қуръонни Муҳаммад ўзи тўқиган, у Аллоҳ тарафидан юборилган ваҳий эмас", дейдилар. Эй Пайғамбар, айтинг: "Шу даъвойингиз рост бўлса, қўлингиздан келганча кимни чақирсангиз-чақириб, шу Қуръонга ўхшаган, ростлигига эмас, ўзигагина ўхшаган ўнтагина сурани тўқиб беринглар-чи?"

Бу ишни бажара олмасалар, эй мўминлар, билингизки, Қуръонни Аллоҳ Ўз илми билан Пайғамбарига нозил қилган. У тўқилган эмас. Яна билингизки, Аллоҳдан ўзга чин маъбуд йўқдир. Мана шу қатъий ҳужжатлардан кейин энди бўйсунасизларми?

Кимлар ўз амали билан охиратни эмас, шу дунё ҳаётини ва унинг фоний лаззатларини истасалар, уларга шу дунёнинг ўзида мукофотларини тўла қилиб берурмиз. Уларга тинчлик, фаровонлик, мўл-кўллик ато этилур. Аммалларининг савоблари заррача камайтирилмас.

Бундай тубан кимсаларга Қиёмат куни дўзахдан бошқа насиба берилмас. Қилган амаллари ҳабата кетиб, фойда бермас. Чунки амалларида иймон ҳам, холис ният ҳам, Аллоҳнинг Юзи ва охиратни кўзлаш ҳам йўқ эди.

Муҳаммад алайҳиссалом Парвардигори тарафидан бир ҳужжатга эга бўлган зотдир. У зотга Жаброил алайҳиссаломдек бир гувоҳ эргашиб юради. У зотнинг пайғамбарлигига одамларга раҳбар ва раҳмат бўлиб келган Мусонинг китоби ҳам гувоҳлик беради. Мана шундай зот ва у зотга эргашган мўминлар залолат гирдобида адашиб-улоқиб юрган кофирлар билан баробарми? Мўминлар Қуръонга ва Муҳаммад алайҳиссаломга иймон келтирадилар. Энди турли миллатлар орасидаги қайси бир одам унга куфр келтирса, Қиёмат куни унга ваъда қилинган жой дўзахдир. Бас, эй Пайғамбар, Қуръон ҳақида ҳам, уларга ваъда қилинган жой ҳақида ҳам шубҳалана кўрманг! У бирон шубҳа аралашмаган соф ҳақиқатдир. Лекин шунча очиқ ҳужжатлар ва равшан далиллар бўлишига қарамасдан, кўп одамлар иймон келтирмайдилар.

Аллоҳ шаънига "боласи бор", "шериги бор", дея ёлғон тўқиган одамдан ҳам золимроқ кимса йўқдир. Ана ўшалар Қиёмат куни Парвардигорларига рўбарў қилинурлар ва қилган амалларидан ҳисоб олинур. Ўшанда фаришта ва пайғамбарлардан иборат бўлган гувоҳлар: "Мана шулар "боласи бор", "шериги бор", дея Аллоҳ шаънига ёлғон тўқиганлар", дерлар. Огоҳ бўлингизким, Аллоҳ шаънига ёлғон тўқиган золимларни Аллоҳ Ўз раҳматидан қувгай.

Улар одамларни Аллоҳнинг тўғри йўлидан тўсадилар ва уларни адаштириш учун тўғри йўлни қийшайтириб қўймоқчи бўладилар. Улар қайта тирилишни ҳам инкор қиладилар.

Мана шу сифатларга эга бўлган кимсалар ер юзида Аллоҳнинг азобидан қочиб-қутула олмадилар. Уларга Аллоҳдан ўзга мададкорлар ҳам, иттифоқдошлар ҳам топилмадики, уларни азобдан қутқариб қолса. Ўзлари ҳам Аллоҳнинг йўлига юрмай, ўзгаларни ҳам ундан тўсганлари учун Қиёмат куни азоб уларга бир неча баробар қилиб берилур. Ҳақдан юз ўгирганлари боис бу дунёда ҳаққа, ҳидоятга қулоқ солмадилар, Аллоҳнинг коинотдаги оят-аломатларини кўра билмадилар.

Мана шу сифатларга эга бўлганлар Аллоҳга ширк келтириб, ўзини ўзи ҳалокат чоҳига отган кимсалардир. Тўқиб олган ширклари, бутлари эса уларга вафо қилмади, уларни ташлаб кетди.

Ҳақиқат шуки, Қиёмат куни улар энг зиён кўрчилар бўладилар. Чунки улар иймонни куфрга, дунёни охиратга, раҳматни азобга алмашган бадбахтлардир.

Аллоҳга ва пайғамбарларига иймон келтирганлар, яхши амалларни қилганлар ва Аллоҳга хушуъ билан бўйсунганлар жаннат эгалари бўлиб, ўша ерда абадий қолурлар.

Кофирлар кўрмайдиган кўр ва эшитмайдиган карга ўхшасалар, мўминлар кўрадиган ва эшитадиган одамларга ўхшайдилар. Чунки кофирлар ҳақни кўрмайдилар, ўзларига фойдали гапга қулоқ солмайдилар. Мўминлар эса кўрадилар, эшитадилар. Бу икки гуруҳ баробарми? Баробар эмас. Шундан ибрат олмайсизларми?!

Нуҳ алайҳиссаломни қавмига пайғамбар қилиб юбордик. У деди: "Эй қавмим, мен сизларни Аллоҳнинг азобидан огоҳлантираман. Сизларга ўзим олиб келган рисолатни баён қиламан.

Сизларни ёлғиз Аллоҳгагина ибодат қилишга чақираман. Ёлғиз Унгагина ибодат қилинглар. Мен бошингизга аламли куннинг азоби тушиб қолишидан қўрқаман.

Шунда унинг қавмидаги кофирларнинг улуғлари деди: "Даъватингга қулоқ солмаймиз. Чунки сенда бирон бир фазилатни кўрмаяпмиз. Сен ҳам худди ўзимизга ўхшаган одам экансан. Сенга фақат ялангоёқларгина ўйламасдан эргашаётганини ҳам кўряпмиз. Сизларнинг мол-дунёда ҳам, шарафда ҳам, обрў-эътиборда ҳам биздан ортиқча жойингизни кўрмаяпмизки, сизларга эргашсак. Аксинча, сизларни ёлғончилар, деб ўйлаяпмиз".

Нуҳ уларга деди: «Эй қавмим, айтинг-чи, мен Парвардигорим тарафидан ҳақ эканимга гувоҳлик берадиган ва сизларнинг тасдиқлашингизни тақозо этадиган аниқ бир ҳужжатга эга бўлсам ҳамда У Зот менга Ўз ҳузуридан бир раҳмат - пайғамбарлик ва рисолатни ато этган бўлса-ю, уни сизлар нодонлигингиз туфайли кўра олмаётган бўлсангизлар, сизларни ёқтирмасангиз ҳам унга иймон келтиришга мажбурлармидик?!»

Эй қавмим, рисолатни етказаётганим учун сизлардан мол-давлат сўрамайман. Савобимни бериш фақат Аллоҳнинг зиммасидадир. Мен иймон келтирган камбағалларни ҳузуримдан қувиб соладиган одам эмасман. Сизлар уларни қувиб солишимни талаб қилган эдингизлар. Улар Қиёмат куни Парвардигорига йўлиқадиган зотлардир. Ўшанда Аллоҳ уларни иймонларига яраша мукофотлагай. Лекин мен сизларнинг нодон қавм эканингизни, даъватнинг моҳиятини англамасдан, камбағал, ночор кишиларни ҳузуримдан қувиб солишимни талаб қилаётганларингизни кўриб турибман.

Эй қавмим, анави бегуноҳ мўминларга зулм қилиб, уларни ҳузуримдан қувиб соладиган бўлсам, мени Аллоҳнинг азобидан ким ҳимоя қилади? Фикр юритиб, кераклироқ, фойдалироқ ишга ҳаракат қилмайсизларми?

Эй қавмим, сизларга: "Аллоҳнинг хазиналари менда, иймон келтирсангизлар, сизларга сарфлайман", демайман. Ғайбни биламан, деган даъвойим ҳам йўқ. "Мен фариштаман", ҳам демайман. Сизларга ўхшаган оддий одамман. Кўзингизга ҳақир, паст бўлиб кўринаётган кишилар ҳақида: "Аллоҳ уларга ҳаргиз тавфиқ ҳам, ҳидоят ҳам ато этмагай", деб ҳам айтмайман. Уларнинг ниятларини ва аҳволини Аллоҳ билгувчироқдир. Агар мен буларни даъво қиладиган бўлсам, Аллоҳнинг азобига учрайдиган золимлардан бўлиб қолурман.

Улар такаббурлик ва саркашлик билан дедилар: "Эй Нуҳ, биз билан тортишдинг, мунозара қилдинг ва мунозарани чўзиб юбординг. Агар даъвойинг рост бўлса, ўша бизга ваъда қилган азобингни олиб кел-чи".

Нуҳ уларга деди: "Азобни мен олиб келмайман. Уни Аллоҳ Ўзи истаган пайтида олиб келур. Аллоҳ сизларни азоблайдиган бўлса, сизлар Унинг азобидан қочиб-қутула олмассизлар".

Аллоҳ сизларни саркашлигингиз туфайли тўғри йўлдан адаштириб, ҳидоятдан маҳрум қилиб қўйишни истаётган бўлса, огоҳлантиришим ва насиҳатим сизларга фойда бермас. У Парвардигорингиздир. Ҳамма ишингиз У Зотнинг Қўлидадир. Истаса, адаштиради, истаса, йўлга солади. Қиёмат куни ёлғиз Унинг Ўзига қайтарилурсизлар. Ўшанда амалларингизга яраша жазо ёки мукофотингизни берур.

Нуҳ ўзи олиб келган динни ўзи тўқиб чиқарган, деб ўйлаганлари сабабли Нуҳ қавми кофир бўлди. Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Уни ўзим тўқиб чиқарган бўлсам, гуноҳи ҳам ўзимнинг гарданимда. Сизларнинг ҳақни ёлғонга чиқаришларингиздан эса покман, унинг учун жавоб бермайман".

Аллоҳ Нуҳга шундай ваҳий қилди: "Эй Нуҳ, қавмингдан шу иймон келтирганларидан бошқаси ҳаргиз иймон келтирмайди. Эй Нуҳ, узоқ муддат уларнинг ҳақни тан олмаслиги ва мазах қилишидан хафа бўлма".

Бизнинг ҳифзи-ҳимоямиз ва кўрсатмамиз остида кема яса. Куфр келтириб, ўзига ўзи зулм қилганлар ҳақида гап очиб, уларга муҳлат беришимни сўрама. Улар, албатта, тўфонга ғарқ бўлгувчилардир. Бу саркашлик билан кофирлигида туриб олишларининг жазосидир.

Нуҳ Парвардигорининг буйруғини бажариб, кема ясай бошлади. Қавмининг зодагонлари унинг ёнидан ўтаётиб, на бир сув ва на бир дарё бўлган жойда кема ясаётгани учун унинг устидан кулишиб, масхаралардилар. Бу ҳолат такрорланавергач, у деди: "Эй зодагонлар, кема ясаётганимиз учун бугун сиз бизнинг устимиздан кулаётган бўлсангиз, эртага нодонлик қилиб, оқибатни ўйламаганингиз учун ғарқ бўлиб кетаётганингизда биз сизнинг устингиздан куламиз".

Нуҳ яна деди: «Бас, яқинда кимга шу дунёнинг ўзида хор, шарманда қилгувчи азоб келишини ва Қиёмат кунида кимнинг устига мангу азоб тушишини билиб олурсиз».

Нуҳ алайҳиссалом Аллоҳнинг буйруғини бажариб, кемани ясаб бўлди. Шунда уларни ҳалок қилиш ҳақидаги фармонимиз келиб, тўфоннинг бошланганига белги ўлароқ ҳатто уларнинг тандирлари ичидан ҳам фавворалар отилиб чиққач, Нуҳга дедик: "Кемага ҳар бир ҳайвондан бир жуфт, бир эркак ва бир урғочисини юкла. Оилангни ҳам ол. Фақат ғарқ бўлиши ҳақида ҳукм чиқариб бўлинганлари бундан мустасно. Чунки улар иймон келтирмадилар. Қавмингдаги иймон келтирганларни ҳам кемага чиқар". Узоқ муддат даъват қилганига қарамасдан, унга қавмидан жуда оз одам иймон келтирганди.

Нуҳ ўз оиласи ва қавмидаги иймон келтирганларга деди: "Кемага мининглар. Унинг юриши ҳам, туриши Аллоҳнинг номи билан бўлади. Албатта, Парвардигорим тавба қилган бандасининг тавбасини қабул қиладиган Кечиримли ва Раҳмли Зотдир. Мўминларни ҳалокатдан асраб қолиши ҳам ана шу раҳматининг бир кўринишидир".

Кема одамлар ва бошқаларни тоғлардек тўлқинлар орасида олиб кетар экан, Нуҳ алайҳиссалом бир четда турган кофир ўғлига оталарча жонкуярлик билан: "Эй ўғилгинам, биз билан бирга кемага миниб, ғарқ бўлишдан нажот топиб қолгин, кофирларга қўшилиб, чўкиб ўлмагин", деди.

Нуҳнинг ўғли отасига деди: "Бирон баланд тоққа чиқиб оламан. Шунда сув менгача етиб бормайди". Нуҳ деди: "Бугун Аллоҳнинг тўфонда ғарқ қилиб азоблашидан ҳеч ким қутқара олмайди. Фақат Аллоҳ ўзи истаган бандасигагина раҳм қилиб, ғарқ бўлишдан асраб қолади". Тўлқин ота билан болани ажратди. Ўғил кофирлиги туфайли тўфонда ҳалок бўлгувчилар сафидан жой олди.

Тўфон тугаганидан кейин Аллоҳ ерга: "Эй замин, устингдаги тўфон сувини ют", деди. Самога эса: "Эй осмон, тўхта, ёмғир ёғдиришни бас қил", деди. Сув камайиб, ер қуриди. Аллоҳ кофирларни ҳалок қилди. Кема Жудий тоғида тўхтади. Ўшанда: "Куфр келтириб, Аллоҳ белгилаб қўйган ҳадлардан ошадиган қавмга ҳалокат бўлсин", дейилди.

Нуҳ алайҳиссалом Парвардигоридан ёрдам сўраб нола қилди: "Парвардигорим, Сен оиламга нажот беришингни ваъда қилгандинг. Ўғлим ҳам оиламдан. Сенинг ваъданг ҳақдир. Сен ваъдангга хилоф қилмайсан. Сен ҳукм қилгувчиларнинг энг одили ва энг билимдонисан".

Аллоҳ Нуҳга деди: "Эй Нуҳ, ўғлингга нажот беришимни сўраяпсан. Ҳолбуки, у сенинг аҳли оилангдан эмас. Чунки у кофир. Эй Нуҳ, мендан шуни сўрашинг сенга, мақоминг, мартабангга ярашмайди. Шундай бўлгач, билиб-билмай сўрайверма. Сени билиб-билмай илмим ва ҳикматимга тўғри келмайдиган ишларни ҳам сўрайверадиган нодонлардан бўлиб қолишдан огоҳлантираман.

Нуҳ алайҳиссалом деди: "Парвардигорим, билиб-билмай сўрайверишдан паноҳ беришингни сўрайман. Энди гуноҳимни кечирмасанг, менга раҳм қилмасанг, охиратдаги насибасидан мосуво бўлган зиён кўргувчилардан бўлиб қолурман".

Аллоҳ Нуҳ алайҳиссаломга деди: "Эй Нуҳ, Биз тарафимиздан бўлган бир тинчлик-омонлик ҳамда сенга ва сен билан бирга келган умматларнинг зурриёти устига ёғилажак баракалар, ноз-неъматлар ила кемадан ерга туш. Кейин ўша умматларнинг зурриётларидан кофирлари ҳам бўлади. Биз уларга шу дунёдан бироз фойдаланиб олиш имконини берурмиз. Охиратда эса уларни Биз тарафимиздан бир аламли азоб тутгай".

Нуҳ алайҳиссаломнинг бу қиссаси ғайб хабарларидандир. Эй Пайғамбар, олдин уни сиз ҳам, қавмингиз ҳам билмас эдингиз. Шундай экан, Нуҳ каби сиз ҳам қавмингиз етказаётган озорларга, туҳматларга сабр қилинг. Ғалаба Аллоҳнинг буйруқларини бажарадиган, тақиқларидан тийиладиган тақводорларникидир.

Одга биродарлари Ҳуд алайҳиссаломни юбордик. Уларга деди: «Эй қавмим, ёлғиз Аллоҳгагина ибодат қилингиз, ҳеч нарсани Унга шерик қилмангиз. Сизлар учун Ундан ўзга чин маъбуд йўқдир. Унинг шериги бор, деган даъволарингиз бўҳтондан бошқа нарса эмас".

Эй қавмим, Парвардигорим тарафидан бу рисолатни етказаётганим учун сизлардан ҳақ талаб қилмайман. Савобимни бериш мени яратган Аллоҳ зиммасидадир. Ақлингизни ишлатиб, даъватимга қулоқ солмайсизларми?

Эй қавмим, Аллоҳдан мағфират сўрангиз, кейин гуноҳларингизга тавба қилингиз. Шунда Аллоҳ сизга ажру савоб бериб, осмондан кўп ёмғир ёғдиради. Зурриётингиз ва мол-давлатингизни зиёда қилиб, кучингизга куч қўшади. Даъватимдан юз ўгирмангиз. Акс ҳолда, жиноятчилардан бўлиб қолурсиз. Зеро, менинг даъватимдан юз ўгириб, Аллоҳга куфр келтириш ва рисолатни ёлғонга чиқариш катта жиноятдир.

Қавми деди: «Эй Ҳуд, сен бизга бирон очиқ-равшан ҳужжат келтирмадинг. Сенинг шу қуруқ, ҳужжатсиз гапинг билан худоларимизни тарк қилиб, пайғамбарлигингга ишониб кетавермаймиз".

«Биз фақат: «Бизни худоларимизга ибодат қилишдан қайтарганинг учун сени улардан бири чалибди», деймиз, холос». Ҳуд деди: «Албатта, мен Аллоҳни гувоҳ қиламан ва сизлар ҳам гувоҳ бўлингизким, шубҳасиз, мен сизларнинг худоларингизга ибодат қилишдан покман. Ўша худоларингизга қўшилиб, менга қарши нима макр қила олсангиз, қилаверинг. Муҳлат ҳам бериб ўтирманглар".

«Биз фақат: «Бизни худоларимизга ибодат қилишдан қайтарганинг учун сени улардан бири чалибди», деймиз, холос». Ҳуд деди: «Албатта, мен Аллоҳни гувоҳ қиламан ва сизлар ҳам гувоҳ бўлингизким, шубҳасиз, мен сизларнинг худоларингизга ибодат қилишдан покман. Ўша худоларингизга қўшилиб, менга қарши нима макр қила олсангиз, қилаверинг. Муҳлат ҳам бериб ўтирманглар".

Мен ёлғиз Аллоҳга таваккул қилдим, ёлғиз У Зотга таяндим. У менинг ҳам Парвардигоримдир, сизнинг ҳам Парвардигорингиздир. Замин узра бирон бир ўрмалаган жон йўқки, У Зотнинг мулки ва салтанатидан ташқарида бўлса. Ҳаммасини Ўзи истаганича бошқаради. Парвардигорим ҳақиқат ва адолат устидадир. У Зот сизларни менга ҳукмрон қилиб қўймайди. Зеро, мен ҳақ устидаман, сизлар эса ботил устидасизлар.

Менинг даъватимдан юз ўгирсангизлар, мен ўз вазифамни бажардим, сизларга етказишим лозим бўлган нарсани етказдим. Шу билан сизларга қарши ҳужжат барпо бўлди. Яқинда Парвардигорим сизларни ҳалок қилиб, ўрнингизга бошқа бир қавмни олиб келур. Сизлар даъватимдан юз ўгиришингиз ва ҳақни тан олмаслигингиз билан Аллоҳга ҳеч қандай зарар қила олмассизлар. Зеро, У Зот бандаларидан беҳожатдир. Албатта, Парвардигорим ҳар бир нарсани кузатиб тургувчидирки, сизлар қилаётган ҳийла-найранглардан мени Ўзи асрагай.

Қавмни ҳалок қилиш ҳақидаги фармонимиз келгач, Ҳуд ва у билан бирга бўлган мўминларга Ўз раҳматимиз ила нажот бердик ва уларни кофирларга келган қаттиқ азобдан қутқардик.

Ўша Од қавмидирки, Парвардигорларининг оятларига куфр келтирдилар, Пайғамбари Ҳудга осийлик қилдилар ва ҳамма мутаккаббирлик билан ҳақдан юз ўгирадиган золимларга эргашдилар.

Улар шу шу дунёда ҳам Аллоҳнинг раҳматидан қувилиб, шарманда бўлдилар. Қиёмат кунида ҳам Аллоҳнинг раҳматидан четлатилгайлар. Бунга сабаб Аллоҳ таолога куфр келтирганларидир. Огоҳ бўлингизким, Аллоҳ уларни барча яхшиликлардан мосуво айлаб, ҳамма ёмонликларга гирифтор этгай.

Самудга биродарлари Солиҳни пайғамбар қилиб юбордик. Деди: «Эй қавмим, ёлғиз Аллоҳга ибодат қилингиз! Сизлар учун Ундан ўзга чин маъбуд йўқдир. У сизларни, отангизни ердан, тупроқдан яратиб, уни обод этишни сизларга топширди. Бас, Ундан мағфират сўранглар, кейин эса тоатлар қилиб, гуноҳлардан тийилиб, Унга тавба қилинглар. Албатта, Парвардигорим ихлосманд бандасига яқин ва дуосини ижобат қилгувчидир».

Дедилар: «Эй Солиҳ, сен олдин орамизда олий мартабага эга эдинг, сени бизга йўл-йўриқ кўрсатадиган ақлли одам бўлишингни орзу қилгандик. Сен эса бизни ота-боболаримиз ибодат қилиб келаётган бутларга ибодат қилишимиздан қайтарасанми?! Албатта, биз сен даъват қилаётган ёлғиз Аллоҳгагина ибодат қилиш ҳақидаги гаплардан шубҳа-гумондамиз. Шунинг учун сени Аллоҳ шаънига туҳмат қиляпти, деб биламиз».

Солиҳ қавмига раддия билдириб деди: "Эй қавмим, айтинглар-чи, мен Парвардигорим тарафидан бир очиқ ҳужжатга эга бўлсам ва У Зот менга Ўзи тарафидан бир раҳматни, пайғамбарликни ато этган бўлса-да, яна мен У Зотга осийлик қилиб, рисолатни етказиш ҳақидаги фармонини бажармасам, Унинг азобидан мени ким асрай олади?! Сизлар эса менга залолат ва У Зотнинг ризосидан узоқлашишдан бошқа нарсани кўпайтирмайсизлар".

Эй қавмим, мана бу Аллоҳнинг туяси сизлар учун менинг ҳақ пайғамбар эканимни тасдиқловчи бир белги-мўжизадир. Уни тек қўйинглар. Аллоҳнинг ерида ўтлаб юраверсин. Унга бирон озор етказа кўрманглар. Акс ҳолда, тезда бир азобга йўлиқасизлар.

Ҳақни тан олмасликда туриб олиб, уни сўйиб юбордилар. Шунда Солиҳ уларга деди: "Ерингизда уч кун фойдаланиб, яшаб олинг. Кейин Аллоҳнинг азоби келади. Бу ёлғони йўқ чин ваъдадир".

Уларни ҳалок қилиш ҳақидаги фармонимиз келгач, Солиҳ ва у билан бирга бўлган мўминларга Ўз тарафимиздан бўлган бир раҳмат ила нажот бердик ва уларни ўша куннинг хорлиги, шармандалигидан асрадик. Албатта, Парвардигорингиз кучли ва ғолиб Зотдирки, ҳеч кимса Ундан ғолиб бўла олмас. Ҳақни тан олмаган умматларни ҳалок этиши ана шу ғолиблигининг бир кўринишидир.

Самуд қавмини бир даҳшатли ҳайқириқ тутди. Унинг шиддатидан ерга юзтубан йиқилиб, тупроққа беланиб ўлдилар.

Худди юртида фаровон ҳаёт кечирмагандек бўладилар. Огоҳ бўлингизким, Самуд Парвардигори Аллоҳга куфр келтириб, У Зотнинг раҳматидан қувилди.

Фаришталар Иброҳим алайҳиссаломнинг олдига одам суратида унга ва аёлига Исҳоқ ва Яъқуб алайҳимассалом туғилиши ҳақида хушхабар билан келиб, салом бердилар. У ҳам: «Салом», деди-да, ҳаял ўтмай бир бузоқни қовуриб келтирди. Чунки уларни одам деб ўйлаганди.

Иброҳим уларнинг овқатга қўл узатмаганларини кўриб, улардан шубҳаланди ва хавфсиради. Фаришталар унинг хавфсираётганини кўриб, шундай дедилар: "Қўрқма, биз Лут қавмини жазолаш учун юборилганмиз"

Иброҳимнинг хотини Сора ҳам ўша ерда турганди. Биз унга Исҳоқнинг туғилиши, Исҳоқдан эса Яъқуб исмли набира кўриши ҳақида хушхабар бердик. У хурсанд бўлиб кулди.

Фаришталарнинг бу хушхабарини эшитиб ҳайратланган Сора деди: «Вой ўлмасам, ўзим туғишдан қолган кампир бўлсам, мана бу эрим эса қари чол бўлса. Шунда ҳам туғавераманми? Бу жуда қизиқ-ку, ноодатий ҳол-ку!»

Фаришталар унинг ҳайратланганини кўриб дедилар: «Аллоҳнинг қазойи қадаридан ажабланасанми? Сен кабилар Аллоҳнинг ҳар ишга қодирлигини яхши биладилар-ку. Эй Иброҳим хонадони, сизларга Аллоҳнинг раҳмати ва баракоти бўлсин. Албатта, Аллоҳ Ўз сифатлари-ю, амалларида мақтовга лойиқ ва буюк Зотдир».

Иброҳим меҳмонлари овқат емаганидан хавфсираган эди. Уларнинг фаришталар экани аниқ бўлгач, ундан қўрқув кетди. Кейин унга Исҳоқнинг, ортидан эса Яъқубнинг туғилиши ҳақида хушхабар келгач, элчиларимиз билан Лут қавмига жазони кечиктириш ҳамда Лут билан оиласини асраб қолиш ҳақида баҳслаша бошлади.

Албатта, Иброҳим ҳалим, жазонинг кечиктирилишини истайдиган, кўнгилчан ва Парвардигорига кўп ибодат ва дуо қиладиган кишидир.

Фаришталар дедилар: «Эй Иброҳим, Лут қавми ҳақида баҳслашма. Парвардигоринг уларни жазолашни тақдир қилиб бўлган. Энди уларга мунозара ҳам, дуо ҳам қайтара олмайдиган азоб келгувчидир».

Фаришталар Лутнинг ёнига одам суратида келишгач, унинг ҳоли ёмонлашди, қўрққанидан, эркаги эркаги билан ётадиган қавмидан хавфсираб, юраги эзилди ва деди: «Бу жуда оғир кундир».

Қавми Лутнинг олдига меҳмонлар келганини эшитиб, улар билан бузуқлик қилишни кўзлаб югуриб келдилар. Баччабозлик қилиш уларнинг одати эди. Лут меҳмонларидан хижолат бўлиб ва қавмидан эҳтиётланиб деди: "Эй қавмим, мана қизларим турибди-ку. Улар ҳам шу қавмнинг аёлларидан-ку. Ўшаларга уйлана қолмайсизларми? Сизлар учун ўшалар покроқ-ку. Аллоҳдан қўрқинглар ва мени меҳмонларим олдида шарманда қилманглар. Орангизда сизларни бу манфур ишдан қайтарадиган биронта ақли соғлом киши йўқми?"

Қавми деди: "Эй Лут, бизга қизларинг ҳам, қавмингдаги аёллар ҳам керак эмас. Мақсадимизни жуда яхши билиб турибсан. Биз фақат эркакларни истаймиз".

Лут деди: "Қани энди, ўзимни сизлардан ҳимоя қила оладиган куч-қудратим ёки мени мудофаа қиладиган бир яқиним бўлса-ю, меҳмонларимга яқинлаша олмасангизлар".

Шунда фаришталар Лут алайҳиссаломга дедилар: «Эй Лут, биз Парвардигорингнинг элчиларимиз. Қавминг сенга бирон ёмонлик қила олмаслар. Кечаси қоронғуда оилангни қишлоқдан олиб чиқиб кет ва биронтангиз ортига қарамасин! Фақат хотининг бу гапга бўйсунмай, ортига қарайди ва қавмингга етган мусибат унга ҳам етади. Уларни ҳалок этишга ваъда қилинган вақт тонгдир. Тонг эса яқин».

Лут қавмини ҳалок қилиш ҳақидаги фармонимиз келгач, уларнинг оёғини осмондан келтириб, устларидан кетма-кет сопол тошларни ёғдирдик.

Бу тошлар Аллоҳнинг ҳузурида алоҳида белгилаб қўйилган тошлардир. Улар Қурайшдаги ва бошқа ердаги золимлардан узоқда эмас. Аллоҳ тақдир қилган заҳоти ёғилаверадилар.

Мадянга биродарлари Шуайбни пайғамбар қилиб юбордик. У деди: "Эй қавмим,ёлғиз Аллоҳгагина бандалик қилинглар. Сизлар учун Ундан ўзга чин маъбуд йўқ. Одамларга ўлчаб ё тортиб бераётганингизда ўлчов ва тарозидан уриб қолманглар. Мен сизларни серобликда, фаровонликда кўряпман. Энди гуноҳлар қилиб, бу неъматлардан мосуво бўлиб қолманглар. Мен устингизга ҳамма-ҳаммани қамраб оладиган, ҳеч ким ундан қочиб қутула олмайдиган кун азоби тушишидан қўрқаман".

«Эй қавмим, ўлчаётган ёки тортаётган пайтингизда ўлчаш ва тортишни адолат билан тўла адо этинглар. Одамларни алдаб, найранг ишлатиб, нарсаларидан уриб қолманглар ҳамда заминда қотиллик ва бошқа бузғунчиликларни қилиб юрманглар».

Ўлчашда ҳам, тортишда ҳам одамларга ҳақларини адолат билан тўла берганингиздан кейинги Аллоҳнинг сизга қолдиргани уриб қолганингиздан кўра баракалироқ ва фойдалироқдир. Агар чин мўмин бўлсангизлар, мана шунга рози бўлинглар. Мен амалларингизни ҳисоблаб турадиган қўриқчингиз эмасман. Ошкор-у, яширин, ҳаммасини биладиган Зотнинг Ўзи кузатиб турибди.

Шуайбнинг қавми уни масхара қилиб дедилар: «Эй Шуайб, ота-боболаримиз ибодат қилиб келаётган бутлардан воз кечишимизни ёки ўз мол-мулкимизни ўзимиз истагандек тасарруф қилмаслигимизни, уни истаганимизча кўпайтирмаслигимизни сенга намозинг буюряптими? Бирам кўнгилчан, рашидсанки! Олдинлари туппа-тузук ақлли одам эдинг-ку. Сени нима жин урди?»

Шуайб қавмига деди: «Эй қавмим, айтинглар-чи, борди-ю, мен Парвардигорим тарафидан аниқ бир ҳужжатга эга бўлсам ва менга Ўзи тарафидан бир яхши ризқ, жумладан, пайғамбарлик ато этган бўлса, ҳолинглар нима кечади?! Мен сизларни бир ишдан қайтариб, ўзим ўша ишни қилмоқчи эмасман. Мен кучим етганича Парвардигорингизни бир деб билишга ва У Зотга итоат этишга даъват этиб, сизларни ислоҳ қилишни истайман, холос. Менга муваффақият бериш ёлғиз Аллоҳнинг Қўлида. Унгагина таваккал қилдим. Унгагина мурожаат қиламан".

Эй қавмим, мен олиб келган рисолатни ёлғонга чиқариб, менга душманлик қилишингиз Нуҳ, Ҳуд ёки Солиҳ қавмлари каби сизларни ҳам бир балога гирифтор қилиб қўймасин. Лут қавми эса замон жиҳатидан ҳам, макон жиҳатидан ҳам сизлардан узоқ эмас. Улар қандай мусибатларга йўлиққанини билдингизлар. Бас, ибрат олинглар.

Парвардигорингиздан мағфират сўрангиз. Кейин гуноҳларингиздан тавба қилингиз. Албатта, Парвардигорим тавба қилгувчиларга раҳм қиладиган ва уларни яхши кўрадиган Зотдир.

Қавм деди: "Эй Шуайб, олиб келган гапларингнинг кўпини тушунмаяпмиз. Орамиздаги бир заиф, кўзи ожиз кимса эканингни кўриб турибмиз. Қариндошларинг бўлмаганида сени тошбўрон қилиб юборган бўлар эдик. Сен биз учун ҳеч ким эмассан. Қариндошларингнинг ҳурматидан сенга тегмаяпмиз, холос".

Шуайб деди: "Эй қавмим, қариндошларим сизларга Аллоҳдан ҳам мукаррамроқ, азизроқмики, У Зотга орқангизни ўгириб олиб, юборган пайғамбарига иймон келтирмадингиз. Албатта, Парвардигорим қилаётган ишларингизни қамраб олгувчидир. Биронта ишингиз У Зотдан яширин қолмас. Яқинда сизларни қилмишларингизга яраша жазолаб, бу дунёда ҳалокатга, охиратда эса азобга гирифтор айлагай".

"Эй қавмим, кўнглингиз тусаганини, қўлингиздан келганини қилаверинглар, мен ҳам кўнглим тусаганини, қўлимдан келганини қилавераман. Яқинда қайси биримизга шарманда қиладиган азоб келишини ва ким ёлғончи эканини билиб олурсизлар. Аллоҳнинг ҳукмини кутиб тураверинглар. Мен ҳам сизлар билан бирга кутиб туравераман".

Қавмни ҳалок қилиш ҳақидаги фармонимиз келгач, Шуайб ва у билан бирга бўлган иймон келтирганларни Ўз раҳматимиз ила қутқариб қолдик. Зулм қилганларни эса бир даҳшатли ҳайқириқ ушлади. Ҳайқириқдан уларнинг жонлари узилиб, ўз диёрларида юзтубан йиқилдилар.

Худди олдин у ерда яшамагандек. Огоҳ бўлингизким, Самуд қавми Аллоҳнинг ғазабига учраб, раҳматидан қувилганидек, Мадян қавми ҳам Аллоҳнинг интиқомига йўлиқиб, раҳматидан мосуво бўлди.

Мусони ҳам Аллоҳнинг ягоналигига далолат қиладиган оятларимиз ва ўзининг чин пайғамбар эканини тасдиқловчи аниқ ҳужжатлар билан юбордик.

Уни Фиръавн ва унинг аъёнига юбордик. Анави аъёнлар Фиръавннинг фармонига қулоқ солиб, Аллоҳга куфр келтирдилар. Аслида эса Фиръавннинг фармони қулоқ солишга арзийдиган ҳақиқат эмас эди.

Фиръавн қиёмат куни қавмини бошлаб бориб, ўзини ҳам, қавмини ҳам дўзахга отади. Нақадар ёмон қўнолға у!

Аллоҳ уларни бу дунёда ҳам Ўз раҳматидан қувиб, ҳалокатга гирифтор қилур. Қиёмат куни ҳам раҳматидан мосуво айлайди. Ҳам бу дунёда ва ҳам у дунёда лаънатга учрайдилар! Нақадар ёмон такрор бу!

Эй Пайғамбар, сурадаги сизга қисса қилиб бераётганимиз шаҳарлар хабарларидандир. Улардан ҳозиргача ном-нишон қолганлари ҳам, ном-нишончиз гумдон бўлганлари ҳам бор.

Эй Пайғамбар, улар ҳалокат сари борар эканлар, Биз уларга зулм қилмадик. Лекин улар ўзларига ўзлари зулм қилиб, Аллоҳга куфр келтирдилар ва шу билан ўзларини ўзлари ҳалокат чоҳига отдилар. Парвардигорингизнинг уларни ҳалок қилиш ҳақидаги фармони келган пайтда Аллоҳни қўйиб илтижо қилаётган худолари уларга асқотмади, уларни бошларига тушган азобдан қутқариб қолмади. Худолари уларга зарар ва ҳалокатдан ўзга нарсани зиёда қилмади.

Ҳамма замон ва маконларда Аллоҳнинг ҳақни тан олмаган шаҳарларни жазолаши мана шундай бўлган. Унинг зулму зўравонликка муккасидан кетган шаҳарларни азоб билан ушлаши ўта оғриқли ва шиддатлидир.

Аллоҳнинг зулму зўравонликка муккасидан кетган шаҳарларни қаттиқ азоб билан ушлашида Қиёмат кунининг азобидан қўрқадиган зотлар учун ибрат ва насиҳат бордир. У кунда Аллоҳ ҳамма одамларни тўплаб, улардан ҳисоб олур. У гувоҳ бўлинадиган кундир. Яъни, ҳамма у куннинг гувоҳи бўлгай, ўз кўзи билан кўргай.

Биз бу гувоҳ бўлинадиган кунни саноқли муддатгагина кечиктириб турамиз.

У кун келганда Аллоҳнинг изнисиз бирон жон ҳужжатини сўзлай олмас, шафоатини қила олмас. У кунда одамлар икки турли бўладилар. Бири бахтсиз бўлиб дўзахга, иккинчиси эса бахтли бўлиб жаннатга киради.

Кофирлиги ва бузуқ амаллари туфайли бахтсиз бўлганлар дўзахга кирадилар ва у ердаги азобга чидолмай, овозлари борича дод-фарёд қиладилар.

У ерда абадий қоладилар. Модомики, осмонлару ер бор экан, ундан чиқмайдилар. Фақат Аллоҳ Ўзи хоҳлаб чиқарганлари бундан мустасно. Улар муваҳҳид осийлардир. Эй Пайғамбар, Парвардигорингиз Ўзи хоҳлаган ишни қилгувчидирки, У Зотни ҳеч кимса ҳеч ишга мажбур қила олмас.

Иймон келтириш ва яхши амалларни қилиш билан бахтли бўлганлар жаннатдадирлар. Модомики, осмонлару ер бор экан, у ерда абадий қоладилар. Фақат Аллоҳнинг хоҳлагани бундан мустасно. У Зот гуноҳкор мўминларни жаннатдан олдин дўзахга маълум муддатга киритиши мумкин. Аллоҳнинг жаннатийларга ато этган неъматлари битмас-туганмасдир.

Эй Пайғамбар, сиз анавилар ибодат қилаётган нарсанинг бузуқлигидан шубҳалана кўрманг. Уларда қилаётган ишларининг тўғрилигига на ақлий ва на нақлий ҳужжат бор. Улар олдинги ота-боболарига тақлид қиляптилар, холос. Биз уларнинг азобдан иборат бўлган насибасини камайтирмасдан, тўла қилиб бергувчимиз.

Биз Мусога Тавротни бердик. Одамлар у ҳақда ихтилоф қилдилар. Айримлари иймон келтириб, қолганлари куфр келтирдилар. Аллоҳнинг олдинги азобни кечиктириш, уни Қиёмат кунига олиб қўйиш ҳақидаги қазоси бўлмаганида уларнинг бошига шу дунёнинг ўзидаёқ ҳақли жазо, азоб тушган бўлар эди. Яҳудий ва мушриклар каби кофирлар Қуръон ҳақида шубҳаланаверадилар, гумон қилаверадилар.

Эй Пайғамбар, Парвардигорингиз анави ихтилофга бораётганларнинг ҳаммасига амалларига яраша жазо ёки мукофотларини тўла қилиб беради. Яхшиликларига яраша мукофот, ёмонликларига яраша эса жазо. Аллоҳ улар қилаётган ишларнинг икир-чикиригача билади. Бирон нарса У Зотдан яширин қолмайди.

Эй Пайғамбар, Парвардигорингиз қандоқ буюрган бўлса, ўшандоқ тўғри йўлни маҳкам тутиб, У Зотнинг буйруқларини бажаринг ва тақиқларидан тийилинг. Сиз билан бирга тавба қилган мўминлар ҳам худди сиздек бўлсинлар. Гуноҳлар қилиб, ҳаддингиздан ошманглар. У Зот қилаётган ишларингизни кўриб тургувчидир. Биронта амалингиз У Зотдан яширин қолмайди ва яқинда амалларингизга яраша жазо ёки мукофотингизни беради.

Кофирларга хушомад қилиб, яқин бўлишга уринманглар. Тағин шунинг ортидан дўзахий бўлиб юрманглар. Сизларга Аллоҳдан ўзга мадад қўлини узата оладиган бирон дўст йўқ. Кўзингларни очинглар, кейин ёрдам берадиган бирон мададкор тополмай қоласизлар.

Эй Пайғамбар, кундузнинг бошланиши ва ниҳояланишида ҳамда кечаларда намозни энг гўзал тарзда адо этинг. Яхши амаллар кичик-кичик гуноҳларни кетказади. Бу нарса насиҳатга қулоқ соладиган, ибрат оладиганлар учун бир эслатмадир.

Тўғри йўлда барқарор туриш каби буйруқларни бажаришда ҳамда ҳаддан ошиш ва зумлматда қолиш каби тақиқлардан тийилишда сабрли бўлинг. Аллоҳ ишни қойиллатиб, мукаммал тарзда адо этувчиларнинг гўзал ишларини қабул қилади ва уларга энг яхши иш қилганнинг савобини беради.

Сизлардан олдинги азобга йўлиққан умматлар орасида халқини куфрдан ва ер юзида бузғунчилик қилишдан қайтарадиган фозил ва солиҳ кишилардан қолганлари бўлса эди. Афсуски, улар йўқ. Бўлса ҳам жуда озчилик. Золим қавмни ҳалок қилган пайтимизда уларни асраб қолгандик. Золимлари эса маишатга берилиб, ўзларига ўзлари зулм қилдилар.

Эй Пайғамбар, қайси шаҳарларнинг аҳолиси куфр, зулм ва маъсият ила бузғунчи бўлмаса, аксинча, ислоҳ қилувчи бўлса, Парвардигорингиз уни зулм билан ҳалок қилган эмас.

Эй Пайғамбар, Парвардигорингиз хоҳлаганида одамларни ҳақ устидаги ягона миллатга айлантириб қўйган бўларди. Лекин Аллоҳ буни хоҳламади. Энди улар ҳавойи нафсларига эргашганлари ва ҳаддан ошганлари туфайли ҳар хил бўлиб бораверадилар.

Аллоҳ ҳидоятга муваффақ айлаганлар бундан мустасно. Чунки улар Аллоҳни бир деб билишда ихтилоф қилмайдилар. Мана шундай ихтилоф билан синаш учун уларни яратди. Ким бахтли бўлди, ким бахтсиз. Эй Пайғамбар, Парвардигорингизнинг тақдири азалда: "Жаҳаннамни инсу жинлардан иборат шайтоннинг тобелари билан тўлдираман", деган сўзи тўла ҳақ бўлди.

Эй Пайғамбар, сизга пайғамбарлар ҳақидаги ҳар бир хабарни қалбингизни ҳақ устида барқарорлаштириш ва қўллаб-қувватлаш учун қисса қилиб беряпмиз. Бу сурада сизга шак-шубҳа аралашмаган ҳақ келди. Кофирларга панд-насиҳат келди. Мўминлар учун эса эслатма келди.

Эй Пайғамбар, Аллоҳга иймон келтирмайдиган ва У Зотга тавҳид асосида ибодат қилмайдиган кимсаларга айтинг: "Ҳақдан бош тортиш, унинг йўлини тўсиш каби ишларингизни қилаверинглар. Биз ҳам ҳақ устида барқарор туриш, унга даъват қилиш ва шу йўлда сабр этиш каби ишларимизни қилаверамиз".

Бизнинг бошимизга нима тушишини кутаверинглар. Биз ҳам сизларнинг бошингизга нима тушишини кутаверамиз.

Осмонлардаги ғайб олами ҳам, ердаги ғайб олами ҳам ёлғиз Аллоҳникидир. Бирон нарса У Зотдан яширин бўла олмас. Қиёмат кунида ҳар бир иш У Зотга қайтарилур. Бас, эй Пайғамбар, ёлғиз Унгагина ибодат қилинг, ишларингизда ёлғиз Унгагина таянинг. Парвардигорингиз сизлар қилаётган ишлардан ғофил эмас. Ҳаммасини кўриб-билиб турибди. Яқинда ҳаммасининг жазо ёки мукофотини берур.

Алиф, Лом, Ро. Бу каби ҳарфлар ҳақида "Бақара" сурасининг бошланишида айтиб ўтилди. Бу сурада нозил қилинган оятлар ҳаммага аниқ-равшан кўриниб турган Қуръон оятларидир.

Эй араблар, Биз Қуръонни сизлар тушунадиган араб тилида нозил қилдик.

Эй Пайғамбар, Биз сизга мана бу Қуръонни нозил қилиш билан ростлигида, фасоҳатию балоғатида энг гўзал қиссани айтиб берамиз. Сиз Қуръон нозил бўлишидан олдин бу қиссадан бехабар эдингиз.

Эй Пайғамбар, сизга хабар берамизки, ўшанда Юсуф отаси Яъқубга деди: "Эй отажон, мен тушимда ўн бир юлдузни, қуёш ва ойни кўрдим. Ҳаммаларини менга сажда қилаётганларини кўрдим". Бу туш Юсуф алайҳиссаломга бир олдиндан айтилган бир хушхабар эди.

Яъқуб ўғли Юсуфга деди: "Эй ўғилчам, тушингни акаларингга айта кўрма. Тағин сенга ҳасад қилишиб, бирон ҳийла қилиб юрмасинлар. Албатта шайтон инсонга очиқ душмандир".

Эй Юсуф, тушни қандай кўрган бўлсанг, Парвардигоринг сени ана шундай танлаб олади. Сенга тушларнинг таъбирини ўргатади. Олдинги боболаринг Иброҳим ва Исҳоққа пайғамбарлик неъматини тўла қилиб берганидек, сенга ва Яъқуб оиласига ҳам тўла қилиб беради. Албатта Парвардигоринг махлуқотларининг аҳволини билиб турадиган ва ҳар бир тадбирини ҳикмат билан қиладиган Зотдир.

Дарҳақиқат, Юсуф ва унинг оға-инилари ҳақидаги қиссаларда улар ҳақида сўрайдиган одамлар учун оятлар, панд-насиҳатлар бордир.

Ўшанда акалари дедилар: "Юсуф ва унинг туғишган укаси отамиз учун биздан севимлироқдир. Ҳолбуки, биз кўпчиликмиз. Қандай қилиб уларни биздан ортиқ кўради? Отамизнинг бу иши аниқ хато".

Юсуфни ўлдиринглар ёки узоқ ерга олиб бориб ташланглар. Ўшанда отангиз фақат сизларники бўлиб қолади ва сизларни тўла яхши кўради. Кейин тавба қилиб, яна қайта яхши одамга айланиб олаверасизлар.

Акаларидан бири деди: "Юсуфни ўлдирманглар. Ундан қутулмоқчи бўлсангизлар, уни қудуқнинг қаърига ташланглар, бирон йўловчи ўтиб қолса, олиб кетади. Ўлдиргандан кўра шундай қилишнинг зарари камроқ бўлади".

Уни гумдон қилишга келишиб олишгач, оталари Яъқубга дедилар: "Отажон, нима учун Юсуфни бизга ишонмайсан? Ахир биз унга меҳрибонмиз-ку. То сенга соғ-саломат қайтиб келгунича унга ўзимиз қараб, уни ҳимоя қилиб юрамиз. Шундай бўлгач, нима сабабдан уни биз билан юбормайсан?"

Эртага биз билан боришига рухсат бер. Ўйнаб, яйраб келсин. Ўзимиз уни ҳар қандай озорлардан ҳимоя қиламиз.

Яъқуб ўғилларига деди: "Уни олиб кетишинглар мени хафа қилади. Унинг фироқига чидай олмайман. Сизлар бепарво бўлиб, уни бўри еб кетишидан қўрқаман".

Улар оталарига шундай дедилар: "Биз кўпчилик бўла туриб, Юсуфни бўри еб кетса ва биз уни бўридан ҳимоя қила олмасак, демак, биз бир омадсиз одамлар эканмиз-да".

Яъқуб Юсуфни уларга қўшиб юборди. Уни узоққа олиб кетиб, қудуқ қаърига ташлаб юборишга қасд қилганларида Биз Юсуфга шундай ваҳий қилдик: "Ҳали бир кун келиб, уларга бу қилмишларини эслатасан. Ўшанда улар эслатаётган одам сен эканингни сезмайдилар ҳам".

Юсуфнинг акалари кечга бориб, найрангларини ўхшатиш учун оталарининг олдига йиғлаб келдилар.

Дедилар: «Эй ота, Юсуфни нарсаларимиз олдида қўриқчи қилиб қолдириб, ўзимиз қувлашмачоқ ўйнаб, камонлар отиб кетиб қолибмиз. Уни бўри еб кетибди. Энди рост гапирсак ҳам бизга барибир ишонмайсан».

Найрангларини янада пухталаш учун унинг кўйлагини ёлғондан қонга бўяб олиб келдилар. Оталарини бўри еганига ишонтирмоқчи бўлдилар. Кўйлакнинг йиртилмаганини кўрган Яъқуб уларнинг ҳийла ишлатаётганларини сезди ва уларга деди: "Йўқ. Асло ундай бўлган эмас. Сизларга ҳавойи нафсингиз қилган ишингизни безаб, чиройли қилиб кўрсатган. Энди менинг чиройли сабр қилишдан бошқа чорам йўқ. Сизлар васф этаётган бу ишда ёрдам сўраладиган Зот Аллоҳдир".

Қудуқ ёнидан бир карвон ўтиб қолди. Сувга масъул ходимни сувга юбордилар. У челакни қудуққа ташлаган эди, унга Юсуф осилиб чиқди. Уни кўриб, хурсанд бўлиб кетди ва: "Суюнчи! Бу бола экан", деди. Уни ўша сувчи ва шериклари карвонга кўрсатмай, яшириб қўйдилар. Чунки уни ҳам бир тижорий фойда сифатида кўрдилар. Аллоҳ улар қилаётган ишларни, Юсуфни сотмоқчи бўлганларини Билгувчидир. Ҳеч нарса У Зотдан яширин қола олмас.

Сувчи ва унинг шериклари Мисрда Юсуфни арзон баҳога, бир неча дирҳамларга сотиб юбордилар. Чунки уларни Юсуф ҳам, унинг пули ҳам қизиқтирмас эди. Ундан тезроқ қутулиб олишнигина ўйлардилар. Чунки улар Юсуфнинг қул эмаслигини билиб қолгандилар. Қариндошлари билиб қолишидан қўрқардилар. Бу ҳам Аллоҳ таолонинг у кишига кўрсатган бир марҳамати эди.

Уни Мисрда сотиб олган одам (Миср ҳокими Азиз) хотинига: «Уни яхшилаб жойлаштир, ҳурматини жойига қўй, меҳмон қил, шояд, бизга фойдаси тегиб, айрим ишларимизда асқотиб қолса ёки уни бола қилиб олсак», – деди. Қандай қилиб Юсуфни қутқарган, қудуқдан чиқарган ва Азизнинг қалбини унга нисбатан меҳрибон қилиб қўйган бўлсак, ўшандай қилиб, унга тушларнинг таъбирини ўргатишимиз учун уни ўша ерга жойлаштириб қўйдик. Аллоҳ Ўз ишида Ғолибдир. Унинг фармони сўзсиз бажарилур. У Зотни ҳеч ким ҳеч ишга мажбурлай олмас. Лекин кўп одамлар буни билмаслар.

Юсуф куч-қувватга тўлганида унга илм ва фаросат неъматини ато этдик. Биз ишни пухта бажарадиган зотларни мана шундай мукофотлаймиз.

Азизнинг аёли Юсуф алайҳиссаломдан мулойим ва маккорона ўзи билан бузуқлик қилишини сўради. Эшикларни беркитиб: "Ёнимга келақол", деди. Юсуф деди: "Мен бу ишдан Аллоҳ паноҳ беришини сўрайман. Хожам менга жойимни яхши қилиб берди. Унга ҳаргиз хиёнат қилмайман. Хиёнат қилсам золим бўлиб қоламан. Золимлар эса нажот топмаслар".

Зулайҳо бузуқлик қилишга интилди. Юсуфнинг ҳам хаёлидан ўтди. Уни бу ишдан қайтарадиган Аллоҳнинг бир ҳужжати бўлмаганида у ҳам интилган бўларди. Унга ёмон ишнинг ёмонлигини очиқлаб бериш, уни зино ва бузуқликдан қайтариш учун шундай қилдик. Юусуф рисолат ва пайғамбарлик учун танланган бандаларимиздандир.

Ҳар иккиси эшик сари чопишдилар. Бири қочди, бири қувди. Бири чиқиб кетмоқчи бўлди, яна бири олиб қолмоқчи. Зулайҳо уни қўйиб юбормаслик учун кўйлагининг орқа тарафидан ушлаб, йиртиб юборди. Эшик олдида унинг эрига дуч келдилар. Азизнинг хотини эрига шундай деди: "Эй Азиз, аёлинг билан бузуқлик қилмоқчи бўлган одамнинг жазоси фақатгина зиндон ёки аламли азобдир".

Юсуф алайҳиссалом: «Мен эмас, унинг ўзи мени йўлдан урмоқчи бўлди», деди. Шунда аёлнинг оиласига қарашли бир гувоҳ тилга кириб, шундай гувоҳлик берди: «Юсуфнинг кўйлаги олд томондан йиртилган бўлса, шунинг ўзи аёлнинг ростгўй эканига далил. Чунки у бу ҳолда ўзини ҳимоя қилган бўлади. Юсуф эса ёлғончи".

Кўйлаги орқа томондан йиртилган бўлса, бу унинг ростгўй эканига далил. Чунки у қочаётган пайтида йиртилган бўлади. Аёл эса ёлғончи.

Азиз Юсуф алайҳиссаломнинг кўйлаги орқа тарафдан йиртилганини кўргач, унинг ростгўйлигига амин бўлиб: "Эй аёллар, бу бўҳтон сизларнинг макрингиздандир. Сизларнинг макрингиз жуда кучлидир", деди.

Деди: "Эй Юсуф, бу гап шу ерда қолсин. Ҳеч кимга гапира кўрма. Сен эса, эй Зулайҳо, гуноҳингга истиғфор айт. Юсуфни йўлдан уришга ҳаракат қилиб, гуноҳкор бўлдинг".

Бу хабар шаҳарга тарқалиб кетди. Бир қанча аёллар бу ишни қоралаб: "Азизнинг хотини қулини йўлдан урмоқчи бўлибди. Роса юрагидан урган экан-да! Қулни шунчалар яхши кўришни очиқ залолат, деб биламиз", дедилар.

Азизнинг хотини уларнинг иғволаридан, ғийбатларидан хабар топгач, гап нимадалигини кўрсатиб қўйиш учун уларга одам юборди ва кўрпачалар, ёстиқлар қўйдириб, суяниб ўтирадиган жой тайёрлади ҳамда таомни кесиб ейишлари учун ҳар бирининг қўлига биттадан пичоқ бериб қўйди. Кейин Юсуфга: «Уларнинг олдига чиқ», деди. Юусуф чиққач, уни кўриб, ҳусни жамолига маҳлиё бўлиб, ҳайратдан ёқа ушлаб қолдилар ва эс-ҳушларини йўқотиб, таом ўрнига қўлларини кеса бошладилар. Ҳайратланиб: «Ё Аллоҳ, ахир бу бола одам эмас, одам боласи бу қадар гўзал бўлмайди, у ғирт фариштанинг ўзи-ку», деб юбордилар.

Азизнинг хотини қўлларини кесиб ўтирган аёлларга деди: "Мени мана шу йигитни яхши кўрганим учун маломат қилгандинглар. Мен уни истадим ва йўлдан урмоқчи бўлдим. Лекин у ўзини асради. Талабимни қондирмаса, фармон бераман, у қамалади ва хор бўлади".

Юсуф алайҳиссалом Парвардигорига муножот қилиб, шундай деди: "Парвардигорим, мен учун зино қилишдан кўра қўрқинчли зиндон яхшироқ. Уларнинг найрангларини мендан нари қилмасанг, уларга мойил бўлиб, талабларини қондириб, нодонлардан бўлиб қолурман".

Аллоҳ унинг дуосини ижобат қилиб, Азизнинг хотини ва бошқа аёлларнинг макрини ундан нари қилди. Ҳар қандай нуқсондан пок, олий Аллоҳ Юсуфнинг ва бошқа ҳар бир дуо қилгувчининг дуосини Эшитгувчи, унинг ҳолини ҳам, бошқаларнинг ҳолини ҳам Билгувчи Зотдир.

Азиз ва унинг қавми Юсуф алайҳиссаломнинг бегуноҳ, пок экани ҳақидаги далилларни кўрганларидан кейин ўзларининг шармандаликларини ёпиш учун уни бир муддат зиндонбанд қилиб туришни маъқул кўрдилар.

Уни қамадилар. Зиндонга яна икки йигит ташланди. Улардан бири Юсуфга деди: «Мен тушимда узумдан шароб тайёрлаётган эмишман». Иккинчиси эса: «Мен бошим устида нон кўтариб турганмишман, қушлар ундан чўқиётган эмишлар. Эй Юсуф, сен бизга шунинг таъбирини айтиб бер. Сенинг яхши ишлар қилувчи одам эканингни кўриб турибмиз», деди.

Юсуф алайҳиссалом деди: "Сизларга подшоҳ ёки бошқа биров тарафидан келадиган таомнинг қандайлигини келишидан олдин айтиб бера оламан. Бу иш фолбинлик ё сеҳргарлик эмас, балки, менга Парвардигорим билдирган нарсалардандир. Мен Аллоҳга иймон келтирмайдиган ва охиратга батамом кофир бўлган қавмнинг динини тарк қилганман".

Боболарим Иброҳим, Исҳоқ ва Яъқуб динига эргашганман. У Аллоҳга тавҳид асосида ибодат қилиш динидир. Биз учун Аллоҳга бирон нарсани шерик қилиш жоиз эмас. У ёлғиздир, ягонадир. Менинг ва боболаримнинг тавҳид ва иймон билан сийланишимиз Аллоҳнинг бизга ва одамларга кўрсатган фазлу марҳаматидандир. Лекин кўп одамлар Аллоҳнинг неъматларига шукр қилмайдилар, нонкўрлик қиладилар.

Кейин Юсуф зиндондаги икки йигитга қарата шундай деди: "Турли-туман худоларга сиғинган яхшими ёки шериксиз, ягона ва ҳеч қачон мағлуб бўлмайдиган ғолиб Аллоҳгами?"

Сизлар Аллоҳни қўйиб, ибодат қилаётган нарсаларингиз ўзларингиз ва ота-боболарингиз номлаб олган исмлардан бошқа нарса эмас. Уларнинг илоҳликка ҳеч қандай алоқаси йўқ. Аллоҳ уларнинг тўғрилигига бирон ҳужжат нозил қилмаган. Ҳамма махлуқотлар борасидаги ҳукм ёлғиз Аллоҳники. Аллоҳ Ўзигагина ибодат қилишингизни буюрган. Ширк келтиришдан қайтарган. Ҳеч бир қинғирлиги йўқ тўғри дин мана шу. Лекин кўп одамлар буни билмайдилар. Билмаганлари туфайли Аллоҳга ширк келтириб, У Зотнинг махлуқотларига ибодат қиладилар.

Эй ҳамзиндон дўстларим, тушида шароб тайёрлаган одам зиндондан чиқиб, ўз ишига қайтади, хожасига соқийлик қилади. Бошидаги нонни қушлар еяётганини кўрган одам эса осиб ўлдирилади ва унинг бошини қушлар чўқийдилар. Сизлар сўраган иш битди, тамом. Энди унинг содир бўлиши муқаррар.

Юсуф у иккисидан нажот топадигани деб ўйлаганига, яъни, подшоҳнинг соқийсига: "Хожанг олдида мени ёдга ол, зора у мени қамоқдан озод этса", деди. Шайтон соқийга хожаси олдида Юсуфни эсга олишни унуттирди. Шу билан Юсуф яна зиндонда бир неча йил қолиб кетди.

Подшоҳ деди: «Мен тушимда еттита ориқ сигир еттита семиз сигирни еяётганини ва еттита яшил бошоқни ва шунча қуруғини кўрдим. Эй бообрў улуғлар, агар туш таъбирини айтишга моҳир бўлсангиз, менга тушимнинг таъбирини айтинг».

Дедилар: «Алоқ-чалоқ тушлар кўрибсан. Бундай тушларнинг таъбири бўлмайди. Биз унақа тушлар таъбирини билгувчи эмасмиз».

Ҳалиги қамоқдаги икки йигитдан қутулиб кетган соқий Юсуф алайҳиссаломнинг туш таъбиридан хабардор эканини эслаб: "Подшоҳ кўрган тушнинг таъбирини мен айтиб бераман, эй подшоҳ, мени Юсуфнинг олдига юбор", деди.

У Юсуфнинг олдига келиб деди: "Эй Юсуф, эй ростгўй, етти ориқ сигирнинг етти семиз сигирни егани, етти яшил бошоқ ва шунча қуриганлари ҳақидаги туш таъбирини бизга айтиб бер. Шояд, мен подшоҳ ва унинг ёнидаги одамларга қайтиб бориб таъбирни айтсам, шунда улар сенинг фазлинг ва мартабангни билиб қўйсалар".

Юсуф алайҳиссалом тушни шундай таъбир қилди: "Кетма-кет етти йил дон экасизлар. Шу йиллар мобайнидаги ҳосилни бошоғида қолдирасизлар. Фақат ўзингиз ейишингиз керак бўлган озгина қисми бундан мустасно".

"Мана шу етти йил унумдорликдан кейин етти йил қаҳатчилик келиб, одамлар тайёрлаб қўйган ҳосилингизни ейдилар. Фақат озгина уруғлик учун асраб қўйганингизгина қолади".

Етти йиллик қаҳатчиликдан кейинги йилда ёмғир сероб ёғади, экинлар мўл бўлади ва одамлар узум, зайтун, шакарқамиш каби меваларни сиқиб, ичимликлар тайёрлаб оладилар.

Юсуф қилган туш таъбири айтилгач, подшоҳ аъёнларига: «Уни зиндондан чиқариб, олдимга олиб келинглар», деди. Подшоҳнинг элчиси Юсуфнинг олдига келгач, у деди: «Хожангнинг ёнига қайтиб бориб, ундан қўлларини кесиб олган аёллар аҳволи нима бўлганини сўра. Токи, зиндондан чиқишдан олдин бегуноҳлигим ўз исботини топсин. Албатта, Парвардигорим уларнинг менга қарши қилган макрларини билгувчидир. У Зотдан ҳеч иш яширин қола олмас».

Шунда подшоҳ ўша аёлларга деди: «Юсуфни йўлдан урмоқчи бўлган вақтингизда нима бўлган эди?» Бунга жавобан аёллар: "Юсуфнинг туҳматчи бўлишидан Аллоҳ асрасин", дедилар. Шу ерда Азизнинг хотини айбини тан олиб деди: «Мана энди ҳақиқат тантана қилди. У мени эмас, мен уни йўлдан урмоқчи бўлган эдим. У бегуноҳ. Мен туҳмат қилгандим. У ростгўй одам».

Азизнинг хотини деди: "Йўлдан урганимга иқрор бўлишимнинг сабаби мен унга йўқлигида туҳмат қилмаганимни билиб қўйиши учундир. Шунга амин бўлдимки, Аллоҳ ёлғончи маккорларга тавфиқ бермас экан".

Азизнинг хотини гапини давом эттириб шундай деди: "Мен ўзимни оқламоқчи бўлаётганим йўқ. Чунки инсон нафси кўп ҳолларда ёмонликка буюради. Нафс ўзи истаган нарсага мойил бўлаверади. Ундан тийилиш эса осон кечмайди. Фақат Аллоҳ раҳм қилган ҳолатларгина бундан мустасно. Албатта, Парвардигорим тавба қилган бандасини Кечиргувчи, Меҳрибон Зотдир".

Юсуфнинг бегуноҳлиги ва билимдонлиги аён бўлгач, подшоҳ аъёнларига деди: «Уни ҳузуримга олиб келинглар, ўзимнинг хос кишиларимдан қилиб оламан». Уни олиб келдилар. Подшоҳ у билан гаплашиб, оқил ва доно эканини билгач: «Эй Юсуф, сен бу кун бизнинг даргоҳимизда мартабали, ишончли одамга айландинг», деди.

Юсуф подшоҳга деди: "Мени Миср еридаги мол-дунё ва озиқ овқат омборларига масъул қилиб қўй. Чунки мен ишончли сақлаб берувчиман ва шу ишнинг билимдониман".

Юсуфнинг бегуноҳлиги исботланиб, зиндондан озод бўлиши Бизнинг унга ато этган неъматларимиздандир. Шунингдек, Биз уни Миср ерида имкониятли одамга айлантирдик. Ўзи истаган ерида яшайдиган бўлди. Биз бу дунёда марҳаматимизни Ўзимиз истаган одамга етказурмиз. Гўзал амал қилувчиларнинг савобини зое қилмасмиз. Уларнинг мукофотларини тўла-тўкис қилиб берурмиз.

Аллоҳга иймон келтирган ҳамда буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила У Зотдан тақво қиладиган кишилар учун охират савоби бу дунё неъматларидан яхшироқ.

Юсуфнинг ака-укалари ўз ишлари билан Миср ерига келиб, унинг ҳузурига кирдилар. Юсуф уларни таниди. Улар эса Юсуфни танимадилар. Чунки кўп замонлар ўтиб, ўзгариб кетганди. Уни қудуққа ташган пайтларида у ҳали ёш бола эди.

Оға-инилар Юсуфга отаси олдида қолган яна бир укалари ҳақида ҳам гапиргандилар. Юсуф улар сўраган озиқ-овқат, дон-дунларни бергач: "Ўша ўзинглар айтган ота бир укангизни ҳам менинг олдимга олиб келинглар. Менинг ўлчовни тўла қилиб бераётганимни ва яхши мезбон эканимни кўрмаяпсизларми?", деди.

Агар уни олиб келмасангиз, ёлғончи эканингиз аён бўлади ва менда сизларга берадиган ҳеч нарса бўлмайди, менинг шаҳримга яқинлашманглар ҳам.

Оға-инилари шундай жавоб бердилар: "Уни отасидан қаттиқ илтимос қилиб сўраймиз. Айтганингни бекаму кўст бажарамиз".

Юсуф ўзининг ишчиларига деди: "Уларнинг нарсаларини юкларининг ичига солиб қўйинглар. Уйларига қайтганларида биз улардан ҳақ олмаганимизни билиб, яна қайтиб келишга мажбур бўладилар. Юсуфга ростгўйликларини исботлаш учун укаларини ҳам олиб келадилар. Улар ростгўй эканлари ўз исботини топгандагина Юсуф уларнинг молларини қабул қилишини яхши биладилар.

Оталари ёнига қайтгач, унга Юсуф алайҳиссаломнинг меҳмоннавозлиги ҳақида гапириб: "Отажон, укамизни ҳам олиб бормасак, бизга озиқ-овқат берилмайдиган бўлди, уни биз билан юбор. Биз уни асраб-авайлашга ва соғ-саломат қайтариб олиб келишга сўз берамиз", дедилар.

Уларга оталари деди: "Уни сизларга илгари Юсуфни ишониб топширганим каби ишониб топширайми? Уни сизларга ишониб топширгандим. Ўзимиз асраб-авайлаймиз, деб ваъда бергандингиз. Ваъдангизга вафо қилмадингиз. Сизларга ишонч қолмади. Энди фақат Аллоҳга ишонаман. Сақлагувчилик борасида У энг яхши Зотдир ва меҳрибонларнинг меҳрибонроғидир".

Юкларини очишгач, озиқ-овқатга айирбошлаш учун олиб борган нарсалари ўзларига қайтарилганини кўрдилар. Оталарига дедилар: "Азиздан бундан ортиқ яна нимани истаймиз? Мана, у фазлу марҳамат кўрсатиб, озиқ-овқатга алмаштириш учун олиб борган нарсаларимизни ҳам ўзимизга қайтариб юборибди-ку. Яна оиламизга озиқ-овқат олиб келамиз. Укамизни хавфу хатардан ҳимоя қиламиз. У ҳам боргани учун яна бир туя юкни қўшиб оламиз. Азиз учун бир туя юк арзимас нарса.

Уларга оталари деди: "То уни қайтариб олиб келишга Аллоҳни ўртага қўйиб, қасам ичиб, аҳд бермагунингизча уни сизларга қўшиб юбормайман. Фақат ҳаммангиз бир ҳалокатга учраб, ўзингизни мудофаа қилолмай, ҳаммангиз тенг қирилиб кетсангиз, истисно қилинади. Аллоҳни ўртага қўйиб аҳд беришгач, деди: "Айтаётган гапларимизга Аллоҳ шоҳид. Гувоҳликка Унинг Ўзи кифоя".

Уларга оталари йўл кўрсатиб, шундай деди: "Мисрга ҳаммангиз бир бўлиб битта эшикдан кирманглар. Ҳар хил эшиклардан киринглар. Мабодо уларнинг сизларга бирон ёмонлик қилиш нияти бўлса, шунда сизларга зарар камроқ бўлади. Бу билан сизлардан Аллоҳ ирода қилган бир зарарни даф қиламан ёки сизларга Аллоҳ ирода қилмаган бир фойдани келтираман, демоқчи эмасман. Ҳукм қилиш ёлғиз Аллоҳнинг Қўлида. Фармон фақат Уники. Мен ҳам ёлғиз Унга таяндим. Ҳамма таянадиганлар ҳамма ишларида ёлғиз Унгагина таянсинлар".

Улар укаларини ҳам олиб, йўлга чиқдилар. Оталари буюрганидек ҳар хил эшиклардан киришлари улардан Аллоҳнинг бирон қадарини даф қила олмас эди. Бу шунчаки Яъқубнинг болаларига нисбатан меҳр-шафқати бўлиб, ўшани тавсия қилганди, холос. У Аллоҳнинг қазойи қадарини ҳеч нарса қайтара олмаслигини жуда яхши биларди. Унга қадарга иймон келтиришни ҳам, сабабини қилиб қўйишни ҳам Биз ўргатганмиз ва шу билан у олимга, билимдонга айланган. Лекин кўп одамлар буни билмайдилар.

Оға-инилар Юсуфнинг олдига кирдилар. Юсуф туғишган укасини бағрига босиб, бошқаларга эшиттирмасдан: "Мен сенинг туғишган аканг Юсуфман. Акаларинг қилган озорлардан, ҳасаду нафратдан, мени қудуққа ташлаганларидан хафа бўлма", деди.

Юсуф алайҳиссалом хизматчиларига ака-укаларининг юкини тайёрлаб бераётиб, туғишган укасининг идишига подшоҳнинг ўлчагичини билдирмасдан солиб қўйишни буюрди. Бу ишни укасини ўзи билан олиб қолишни истаб қилди. Оға-инилар қайтаётганларида ортидан бир жарчи: "Эй карвон, сизлар ўғрисизлар", дея жар солди.

Юсуфнинг оға-инилари ортидан келган жарчига қараб: "Нимани йўқотдинглар?", дедилар.

Жарчи ва у билан бирга келганлар Юсуфнинг оға-иниларига дедилар: "Подшоҳнинг нарсаларни ўлчайдиган идиши йўқолган. Сизларни тафтиш қилмасимиздан олдин ким уни топиб берса, унга бир туя юк мукофот берилади ва мен шунга кафилман".

Оға-инилар дедилар: "Аллоҳга қасамки, бегуноҳлигимизни ўзинглар ҳам билиб турибсизлар, биз бу ерга бузғунчилик қилиш учун келмаганмиз ва биз ҳеч қачон ўғри бўлмаганмиз".

Жарчи ва у билан бирга келганлар деди: "Сизлар ўғри эмасмиз, деган гапингизда ёлғончи бўлиб чиқсангиз, ўғрининг жазоси нима?"

Оға-инилар дедилар: "Ўша нарса кимнинг юкидан чиқса, ўша жазоланиб, нарсанинг эгасига қул қилинади. Биз ўғриларни шундай жазолаймиз".

Карвонни Юсуфга қайтариб олиб келиб, идишларини тафтиш қила бошладилар. Ҳийлани ошкор қилиб қўймаслик учун укасининг идишини тафтиш қилишдан олдин бошқа акаларининг идишларини тафтиш қилдилар. Кейин укасининг идишини тафтиш қилиб, ўлчагични ўша ердан топиб олдилар. Биз Юсуф учун ўлчагични укасининг идишига солиб қўйиш ҳийласини ишлатганимиздек, уни ўзларининг юртларидаги қонун-қоидага кўра қул қилиб олиш ҳийласини ҳам ишлатдик. Подшоҳнинг жазо турида эса бу нарса йўқ бўлиб, унда ўғрига дарра урилар ва товон тўлатилар эди. Лекин ҳар доим Аллоҳ хоҳлагани бўлади. У Зот ҳар ишга Қодир. Биз Ўзимиз истаган банданинг даражасини худди Юсуфдек кўтариб қўяверамиз. Ҳар бир илмли одам устида ундан кўра билимдонроқ бордир. Ҳамма илмлар устида ҳамма-ҳамма нарсани билгувчи Аллоҳнинг илми бордир.

Оға-инилар дедилар: "Бу ўғирлаган бўлса, бунинг ажабланадиган жойи йўқ. Чунки олдин унинг туғишган акаси ҳам ўғирлик қилганди". Бу гаплари билан Юсуфни назарда тутдилар. Юсуф алайҳиссалом уларнинг бу гапларидан озорланганини сир тутди. Уларга ошкор қилмади. Ичида деди: "Олдин қандай бўлсангиз, ҳамон ўшандайсиз. Ҳасадгўй ва ёвуз. Бу қилаётган бўҳтонингизни Аллоҳ кўриб-билиб турибди".

Оға-инилар дедилар: "Эй Азиз, унинг бир кекса отаси бор. Уни жуда қаттиқ яхши кўради. Унинг ўрнига биронтамизни олиб қол. Сенинг бировларга гўзал муомала қиладиган яхши одам эканингни кўриб турибмиз. Бизга ҳам яхшилик қил".

Юсуф алайҳиссалом деди: "Бир золимнинг жинояти туфайли бир бегуноҳга зулм қилишдан Аллоҳ асрасин. Ўлчагич кимнинг идишидан чиққан бўлса, ўшани олиб қоламиз. Золим қолиб, бегуноҳни жазоласак, ўзимиз золимларга айланиб қоламиз.

Юсуфнинг рад жавобидан кейин умидлари узилиб, яширинча маслаҳатлашдилар. Катта акалари шундай деди: "Отангиз сизлардан Аллоҳни ўртага қўйиб, ўғлини соғ-саломат қайтариб олиш келиш ҳақида аҳд олганини эслатиб қўяй. Аҳдда сизлар даф қила олмайдиган бир ҳолат юз беришигина истисно қилинганди. Олдинроқ Юсуф борасида ҳам хатога йўл қўйиб, отангизга берган аҳдингизга вафо қилмаган эдингизлар. Энди мен то отам қайтишга рухсат бермагунича ёки Аллоҳ менга укамни қайтариб олишим ҳақидаги Ўз ҳукмини чиқармагунича Мисрни тарк этмайман. Аллоҳ адолат ва ҳақиқат билан ҳукм қилгувчиларнинг энг яхшисидир".

Катта ўғил дедики, отангиз олдига қайтиб, шундай денглар: "Отажон, ўғлинг ўғрилик қилганди, Мисрнинг подшоҳи уни шу жинояти туфайли қул қилиб олди. Биз фақат кўрган-билган нарсамизни гапиряпмиз. Ўлчагич унинг идишидан чиқди. Унинг ўғрилик қилишини билмаган эдик. Билганимизда сенга аҳд бермаган бўлардик.

Отажон, гапимиз ростлигини аниқламоқчи бўлсанг, мисрликлардан ёки биз билан бирга келган карвондан сўра. Биз аниқ рост гапиряпмиз.

Уларга оталари деди: "Иш сизлар айтаётгандек бўлмаган. Сизлар олдин Юсуф борасида қилган ҳийла-найрангларингизни такрорлаяпсизлар. Энди менга чиройли сабр қилишдан бошқа чора қолмади. Шиква-шикоятимни ёлғиз Аллоҳга қиламан. Шояд, Аллоҳ ҳаммасини, Юсуфни ҳам, укасини ҳам, катта акаларини ҳам бағримга қайтарса. У аҳволимни кўриб-билиб тургувчи ва менинг ишимни тадбир билан қилгувчи ҳаким Зотдир.

Улардан юз ўгириб, ўзини олиб қочди. "О, бечора Юсуф", дея оҳ чекди. Йиғлайверганидан кўзларининг қоралари ҳам оқариб кетди. У ғам-қайғуга ботиб қолганди. Хафалигини одамлардан яширар эди.

Оға-инилар оталарига дедилар: "Отажон, Аллоҳга қасамки, то ўлим ёқасига боргунингча ёки чиндан жон таслим қилгунингча Юсуфни эслаб, азоб чекаверасан".

Уларга оталари деди: "Менга етаётган ғаму қайғулардан ёлғиз Аллоҳнинг Ўзигагина шикоят қиламан. Аллоҳнинг лутфу марҳамати, яхшилик қилиши, муҳтожнинг оҳига қулоқ солиши, мусибатга учраганга ажру савоблар бериши ҳақида сизлар билмаган нарсаларни биламан".

Уларга оталари деди: "Эй ўғилларим, боринглар, Юсуф ва унинг укасидан хабар олинглар. Аллоҳнинг бандаларига бўлган раҳматидан, қийинчилик ортидан енгиллик беришидан умид узманглар. Аллоҳнинг раҳматидан фақат кофир қавмларгина умид узадилар. Чунки улар Аллоҳнинг қудрати ва бандаларига бўлган фазлу марҳамати қанчалар буюклигини билмайдилар.

Оға-инилар оталарининг гапига қулоқ солиб, Юсуф ва укасидан хабар олгани йўлга чиқдилар. Юсуфнинг олдига киришгач, дедилар: "Биз қурғоқчликка гирифтор бўлдик ва арзимаган молларни олиб келдик. Бизга олдингидек озиқ-овқатни тўла ўлчовда қилиб бер ва бизга садақа ҳам қил. Аллоҳ садақа қилгувчиларни мукофотлайди".

Уларнинг гапини эшитгач, Юсуфнинг кўнгли юмшаб, уларга раҳми келиб деди: "Нодонлик пайтингизда Юсуф ва унинг укасига нималар қилганингизни билганмисиз? Бу ишингиз қандай оқибатларга олиб келиши мумкинлиги ҳақида ўйлаганмисиз?"

Улар бу тасодифдан ҳайратланиб дедилар: "Сен Юсуфмисан?" Юсуф деди: "Ҳа, мен Юсуфман, мана бу кўриб турганингиз эса укам. Аллоҳ бизга фазлу марҳамат кўрсатиб, эркинлик ато этди, мусибатимизни аритди. Зеро, ким Аллоҳнинг буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила тақво қилса, балоларга сабр қилса, унинг иши эзгулик ҳисобланур ва албатта, Аллоҳ яхшилик қилгувчиларнинг ажрини зое қилмас".

Оға-инилар қилган ишларига узр айтиб дедилар: "Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сенга етуклик сифатларини ато этиб, сени биздан афзал қилибди. Биз ўз қилмишимиз туфайли ёмон золимлар бўлдик".

Юсуф уларнинг узрини қабул қилиб деди: "Бугун сизларни маломат қилиш, койиш бўлмайди. Аллоҳдан сизларни мағфират қилишини сўрайман. Ҳар қандай нуқсондан пок Аллоҳ раҳмлилар раҳмлироғидир".

Оға-инилар оталари кўр бўлиб қолганини айтган эдилар, Юсуф уларга кўйлагини бериб, шундай деди: "Мана бу кўйлагимни олиб бориб, отамнинг юзига ташланглар, кўзи очилур. Кейин барчангиз оилангиз билан менинг олдимга келинглар".

Карвон Мисрдан йўлга чиққан пайтда Яъқуб алайҳиссалом ўз юртида туриб атрофидагиларга деди: "Мени ақлдан озган, оғзига келганини гапираверадиган чол бўлиб қолган, деманглар-у, мен Юсуфнинг бўйини туймоқдаман".

Олдидаги болалари унга дедилар: "Аллоҳга қасамки, сен боягидек яна Юсуфни кўраман, деган хомхаёлингни қиляпсан".

Хабарчи хушхабар билан келиб, Юсуфнинг кўйлагини Яъқубнинг юзига ташлагач, у яна қайта кўзи очиқ одамга айланди. Ана шу пайтда ўғилларига деди: "Мен сизларга Аллоҳнинг лутфу марҳамати ҳақида сизлар билмаган нарсаларни биламан, демаганмидим?"

Ўғиллари Юсуф ва унинг укасига қилган зулмлари учун Яъқуб алайҳиссаломдан кечирим сўрашиб: "Отажон, бизга гуноҳларимиз учун Аллоҳдан мағфират сўра, биз Юсуф ва унинг укасига нисбатан қилган ишларимизда гуноҳкор, осийлар бўлган эканмиз", дедилар.

Оталари деди: "Сизлар учун Парвардигоримдан мағфират сўрайман. У тавба қиладиган бандаларини кечиргувчи ва уларга Меҳрибон Зотдир".

Яъқуб ва унинг оиласи Юсуфни кўриш учун ўз ерларидан Миср сари йўл олдилар. Юсуфнинг олдига кирганларида у ота-онасини маҳкам қучоқлаб: "Мисрга Аллоҳнинг ҳоҳиши ила тинч-омон, ҳеч бир зиён-заҳмат етмасдан киринглар", деди.

Ота-онасига ўзи ўтирган тахтдан жой берди. Унга ота-онаси ҳам, ўн битта оға-иниси ҳам сажда қилиб салом бердилар. Бу ибодат саждаси эмас, эҳтиром саждаси эди. Шу билан Аллоҳ Юсуф алайҳиссалом кўрган тушни рўёбга чиқарди. Шу боис Юсуф алайҳиссалом ота-онасига шундай деди: "Сизларнинг менга сажда қилиб салом беришингиз, олдин кўрганим ва сизга айтиб берганим тушнинг таъбиридир. Парвардигорим уни рўёбга чиқарди. Қамоқдан чиқишим, шайтон мен билан оға-иниларим орасини бузганидан кейин, йиллар ўтиб, сизларни қишлоқдан бу ерга келишингиз, Парвардигоримнинг ишидир, менга қилган яхшилигидир. Албатта Парвардигорим истаган тадбирини қила оладиган латиф Зотдир. У, бандаларининг аҳволидан хабардор ва ҳикмат билан тадбир қиладиган ҳаким Зотдир".

Кейин Юсуф Парвардигорига дуо қилиб деди: "Парвардигорим, менга Миср подшоҳлигидан мулкият бердинг ва тушлар таъбирини ўргатдинг. Эй осмонлару ерни яратган, йўқдан бор қилган Зот, дунёю охиратдаги ҳамма ишларимни бошқариб турадиган хожам Ўзингсан. Ажалим етган пайтда жонимни мусулмон ҳолимда олгин ва мени солиҳ пайғамбарлар қаторига қўшиб, фирдавс жаннатларингда улар билан бирга қилгин.

Эй Пайғамбар, Юсуф ва унинг акалари ҳақидаги бу қиссани сиз билмас эдингиз. Ҳийла-найранглар ишлатиб, уни қуддуққа ташламоқчи бўлганларида уларнинг ёнида бўлмагансиз. Уни сизга Биз ваҳий қиляпмиз.

Эй Пайғамбар, одамларни иймонга келтириш учун бор кучингизни сарфласангиз ҳам уларнинг кўплари мўмин бўлмайдилар. Шунинг учун улар учун ҳасрат чекаверманг.

Улар ақлларини ишлатганларида сизга иймон келтирган бўлардилар. Чунки сиз, эй Пайғамбар, улардан Қуръон учун ҳам, қилаётган даъватингиз учун ҳам бир ҳақ, савоб умид қилмаяпсиз. Зеро, Қуръон ҳамма одамлар учун бир эслатмадан бошқа нарса эмас.

Аллоҳ таолонинг ягоналигига далолат қилувчи оят-аломатлар осмонлару ерда сочилиб ётибди. Уларнинг ёнидан ўтиб қолсалар, тафаккур, тадаббур қилиш ўрнига эътибор бермасдан, юз ўгириб ўтиб кетадилар.

Одамларнинг кўплари Аллоҳнинг яратувчи, ризқ берувчи, тирилтирувчи, жон олувчи эканига ишонмайдилар. Ишонсалар ҳам Унга қўшиб бут-санамларга ҳам сиғинадилар. Аллоҳнинг ўғли бор, деб даъво қиладилар. Аллоҳ ҳар қандай нуқсондан пок Зот.

Анави мушриклар шу дунёда даф қилиб бўлмайдиган бир бало ҳаммаларига бирдек ёпирилиб келишидан ёки ҳеч қандай тайёргарлик кўришга улгурмасларидан, тўсатдан Қиёмат бўлиб қолишидан хотиржаммилар?

Эй Пайғамбар, айтинг: "Шу менинг йўлим. Мен ҳам, менга, менинг йўлимга, суннатимга эргашганлар ҳам аниқ ҳужжат билан Аллоҳга даъват қиламиз. Аллоҳ Ўзининг улуғлиги ва камолига лойиқ бўлмаган ҳар қандай нуқсондан пок. Мен мушриклардан эмасман. Мен ҳар қандай нуқсондан пок Аллоҳни якка-ягона, деб биладиган муваҳҳидларданман".

Эй Пайғамбар, сиздан олдин қишлоқ эмас, шаҳар аҳлидан, фаришталар эмас, фақат эр кишиларни пайғамбар қилиб, уларга ваҳий юбордик. Одамлар уларни ёлғончига чиқардилар ва натижада Биз уларни ҳалок қилдик. Анави ёлғонга чиқараётганлар ер юзида юриб, олдинги ҳақни тан олмаганларнинг оқибати қандай бўлганига назар солмайдиларми? Улардан ибрат олмайдиларми? Тақво қиладиганлар учун бу дунёдан кўра охират диёри яхшироқдир. Шундай бўлгач, ақлларини ишлатиб, Аллоҳнинг буйруқларини бажариб, тақиқлардан тийилмайдиларми? Энг катта буйруқ иймон бўлса, энг катта тақиқ ширкдир.

Биз пайғамбарларни юборар эканмиз, уларнинг душманларига ўйлаб олишларига муҳлат бердик. Азобимизни тезлаштирмадик. Уларни ҳалок қилиш кечикиб кетган пайтда пайғамбарлар умидсизланиб қолдилар. Кофирлар эса уларнинг ҳақни тан олмаганларга бало келиши, мўминлар эса бу балодан нажот топиши ҳақидаги ваъдалари ёлғон экан, деган гумонга бордилар. Ана шу пайтда пайғамбарларимизга мададимиз келиб, уларни ёлғончига чиқарганлар ҳалокатга учрадилар. Ўзлари ва мўминлар эса нажот топдилар. Азобимиз тушган пайтда жиноятчи қавмдан қайтарилмас.

Пайғамбарлар ва уларнинг умматлари, хусусан, Юсуф алайҳиссалом ва унинг оға-инилари ҳақидаги қиссаларда ақл эгаларига бир ибрат бор эди. Бу қиссаларни сўзлаётган Қуръон тўқилган гап эмас, балки, ўзидан олдинги Аллоҳ тарафидан нозил қилинган самовий китобларни тасдиқлаб келган ва ҳамма ҳукмларни, шариатларни тафсилоти билан айтган ҳамда иймон келтирган қавмни эзгулик сари бошлайдиган бир раҳмат бўлган фойдали китобдир.

Алиф, Лом, Мим, Ро. Бу каби ҳарфлар ҳақида "Бақара" сурасининг бошида айтиб ўтдик. Эй Пайғамбар, бу сурадаги буюк оятлар ҳам, сизга нозил қилинган Қуръон ҳам заррача шубҳа аралашмаган ҳақдир. Унинг Аллоҳ тарафидан эканига шак-шубҳа йўқ. Лекин кўп одамлар саркашлик ва такаббурлик қилиб, унга иймон келтирмайдилар.

Аллоҳ шундай Зотки, осмонларни устунсиз кўтариб қўйди. Сизлар уни кўриб турасизлар. Кейин Аршга кўтарилди. Кўтарилиши шакли ва ўхшаши йўқ бир ҳолда, Ўзига лойиқ бўлган бир тарздадир. Қуёш ва ойни бандаларининг манфаатларига бўйсундирди. Қуёш ҳам, ой ҳам Аллоҳнинг илмида белгиланган муддатгача юради. Ҳар қандай нуқсондан пок Аллоҳ осмонлару ердаги барча ишларнинг тадбирини Ўзи истаган тарзда қилади ва Ўзининг қудратига далолат қиладиган оят-аломатларни муфассал баён этади. Шоядки, Қиёмат куни Парвардигорингиз билан бўладиган учрашувга аниқ ишониб, яхши аммаллар билан унга тайёргарлик кўрсангизлар.

У шундай Зотки, ерни ёйди. Қалқимаслиги учун маҳкам тутиб турадиган тоғларни яратди. Одамлар, ҳайвонлар ва экинларни суғориш учун дарёларни яратиб қўйди. Ҳар бир мевани худди ҳайвондек жуфт-жуфт қилиб, яъни, эркак ва урғочи қилиб яратди. Кечани кундузга қоплайди. Шу билан ҳамма ёқ зимистонга айланади. Фикр юрита оладиган кишилар учун бу ишларда Аллоҳнинг санъатига далолат қилувчи оят-аломатлар бор. Бу оят-аломатларнинг фикр юрита оладиган кишиларгагина нафи тегади.

Заминда бир-бирига яқин бўлган бўлак-бўлак ерлар, узумзор боғлар, экинзорлар, шохлаган-шохламаган хурмолар бор. Уларнинг ҳаммаси бир хил сув билан суғорилади. Шунга қарамай, таъми ва фойдаси борасида уларнинг айримларини айримларидан афзал қиламиз. Бу ишларда ақл юритадиган қавм учун оят-аломатлар бор. Ақл юрита оладиган кишиларгина оят-аломатлардан фойдалана оладилар.

Эй Пайғамбар, бирон нарсадан ажаблангингиз келса, уларнинг: "Суякларимиз чириб, тупроқ бўлиб кетганимиздан кейин яна янгитдан яратиламизми?", дея, қайта тирилишни инкор қилишларидан ажабланинг. Улар Парвардигорларига куфр келтириб, У Зотнинг қайта тирилтиришга қодирлигини инкор қилган кимсалардир. Қиёмат куни уларнинг бўйинларида оловдан ясалган кишанлар бўлгай. Улар дўзах эгалари бўлиб, унда абадий қолурлар, бардавом, узлуксиз азобланурлар.

Эй Пайғамбар, мушриклар сиздан тезроқ азоб юборилишини сўрайдилар. Аллоҳ уларга тақдир қилиб қўйган неъматлар тўла берилмасидан олдин келишини истайдилар. Ҳолбуки, олдин ҳам ҳақни тан олмаган умматларга азоб юборилгани ҳақида мисоллар ўтганди. Нега ўшалардан ибрат олмайдилар? Эй Пайғамбар, одамлар золим бўлсалар-да, Парвардигорингиз уларни кечириб юбораверади. Азобни тезлаштирмайди. Тавба қилиб олишларига муҳлат беради. Лекин У тавба қилмасдан, кофирлигида оёқ тираб туриб оладиганлар учун азоби қаттиқ Зотдир.

Аллоҳга куфр келтирганлар саркашлигидан қолмасдан: "Мусо ва Ийсога нозил бўлганидек, Муҳаммадга ҳам Парвардигори тарафидан бир оят-аломат нозил қилинса эди", дейдилар. Эй Пайғамбар, сиз фақат одамларни Аллоҳнинг азобидан огоҳлантириб қўясиз, холос. Сизга Аллоҳ берган оят-аломатлар етарли. Энди бошқаси берилмайди. Ҳар бир қавм учун бир пайғамбар бор бўлиб, уларни ҳақ йўлига етаклайди, ундайди.

Аллоҳ ҳар бир ҳомиладорнинг ҳомиласини жуда яхши билади. Бачадонлардаги муддатига етмай қолиш ҳолларини ҳам, муддатидан ўтиб кетиш ҳолларини ҳам, соғлиги, касаллиги, ҳамма-ҳаммасини яхши билади. У Зотнинг ҳузурида ҳамма нарса аниқ ўлчаб қўйилгандирки, ундан кам ҳам бўлиб қолмайди, ортиб ҳам кетмайди.

Зеро, У Зот ҳислар оламига таниш бўлмаган нарсаларни ҳам, таниш бўлган нарсаларни ҳам билади. У Ўзининг номларида ҳам, сифатларида ҳам, ишларида ҳам буюкдир, ҳамма махлуқотлардан олийдир.

Аллоҳ яширин қилинган ишларни ҳам, ошкора қилинган ишларни ҳам билади. Эй одамлар, сизлардан кимдир яшириб гапирадими, ошкора гапирадими, кимдир одамларнинг кўзидан тун зулматига яшириниб оладими, куппа-кундузи ҳамманинг кўз ўнгида иш қиладими, Аллоҳ учун фарқи йўқ, ҳамма-ҳаммасини билиб туради.

Аллоҳ таолонинг бир қанча фаришталари бўлиб, улар бирин-кетин инсонни кузатиб турадилар. Айримлари кечаси келса, айримлари кундузи келади. Аллоҳнинг амри ила Аллоҳ насиб қилган ўринларда инсонни ҳар хил қадарлардан асраб-авайлаб турадилар. Инсоннинг айтган гапларини ҳам, қилган ишларини ҳам ёзиб борадилар. Бир қавм ўзидаги миннатдорлик ҳолатини нонкўрлик ҳолатига ўзгартирмагунича Аллоҳ унинг яхши аҳволини ёмон аҳволга ўзгартириб қўймайди. Аллоҳ бир қавмни ҳалок қилмоқчи бўлса, уни қайтара оладиган куч йўқ. Эй одамлар, сизлар учун Аллоҳдан бошқа ишларингизни бошқариб турадиган бир бошқарувчи ҳам, сизларни бало-қазолардан асраб тургувчи бир ҳомий ҳам йўқдир.

Эй одамлар, У шундай Зотки, сизларга чақмоқни хавф ва умид қилиб кўрсатади. Яшин уришидан қўрқасизлар, ёмғир ёғишидан эса умид қиласизлар. У Зот серёмғир, оғир булутларни пайдо қилади.

Момақалдироқ ҳам Парвардигорига ҳамд ила тасбеҳ айтади. Фаришталар ҳам Парвардигорларидан қўрққанларидан У Зотни улуғлаб, таъзим қилиб, тасбеҳ айтурлар. У Зот куйдириб юборадиган яшинлар юбориб, улар билан Ўзи истаган кишиларни ҳалок этади. Кофирлар Аллоҳнинг бирлиги ҳақида талашиб-тортишадилар. Аллоҳ жуда улкан куч ва қувват соҳибидир. Қайси ишни хоҳласа, уни амалга оширади.

Дуо ҳеч бир шериксиз ёлғиз Аллоҳга қилинур. Мушриклар бут-санамларга дуо қиладилар. Бут-санамлар эса биронта дуони ижобат қила олмайдилар. Улар худди оғзига сув етиб бориши ва ундан ичиши учун икки қўлини сувга теккизиб қўяётган ташна одамга ўхшайдилар. Бу аҳволда сув унинг оғзига етиб бормайди-ку. Шунга ўхшаб, кофирларнинг дуоси ҳам залолатдан ўзга нарса эмас. Чунки у на фойда келтира олади ва на зарарни даф қила олади.

Осмонлару ердаги ҳамма ёлғиз Аллоҳга сажда қилади, бўйсунади. Бу борада мўмин ҳам, кофир ҳам баробар. Мўмин ўз ихтиёри билан бўйсунса, кофир мажбурий тарзда бўйсунади. Инсонлик табиати ихтиёрий тарзда ҳам бўйсунишини тақозо этади. Аммо у табиатига қулоқ солмайди. Ҳамма махлуқотларнинг эрталаб ёки кечга яқин тушадиган соялари ҳам У Зотга сажда қиладилар.

Эй Пайғамбар, Аллоҳдан бошқага ибодат қиладиган кофирларга айтинг: "Осмонлару ерни яратган, уларни бошқариб турадиган Зот ким?" Эй Пайғамбар, айтинг: "Уларни яратган ҳам, бошқариб турадиган ҳам Аллоҳ эканини жуда яхши биласизлар". Эй Пайғамбар, айтинг: "Аллоҳни қўйиб, бошқалар тугул, ҳатто ўзига ҳам фойда ё зарар келтира олмайдиган ожиз, нотавон бутларни ўзларингизга хожа қилиб олдингларми?" Эй Пайғамбар, айтинг: "Кўнгил кўзи кўр кофир билан кўзи очиқ, ҳидоят топган мўмин баробарми? Зулматлардек қоп-қоронғу куфр билан нурдек равшан иймон тенгми?". Ёки улар Аллоҳга бутларни шерик қилиб олдиларми? Ўша бутлар худди Аллоҳ каби яратувчилик қилдиларми? Кейин улар қайси бирини Аллоҳ, қайси бирини бутлар яратганини билолмай, чалкашиб қолдиларми? Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Ҳамма нарсанинг яратувчиси ёлғиз Аллоҳдир. У ягонадир, шериксиздир. Маъбудликка ягона ҳақдор Зотдир. Ҳамма нарсадан ғолибдир".

Аллоҳ ботилнинг йўқ бўлиб кетиши ва ҳақнинг боқий қолишига бир масал зарб қилди. Осмондан ёққан ёмғир ўзига яраша жилғалар бўлиб оқади. Сел сув устида кўпикларни ҳам кўтариб келади. Бу бир масал. Яна бир масал шуки, тақинчоқлар, асбоб-ускуналар ясаш учун маъданлар ўтда ёқиб эритилади ва улардан ҳам кўпик, чиқинди ҳосил бўлади. Аллоҳ шу икки мисол орқали ҳақ билан ботилни баён қиляпти. Ботил ана шу кўпик каби бўлиб, ўз-ўзидан йўқ бўлиб кетади. Ҳақ эса тоза сув каби замин узра қолади. Одамлар ундан ичадилар, ҳайвонларини, экинларини суғорадилар. Маъдандаги чиқинди ҳам ташлаб юборилади. Тақинчоқдан эса одамлар фойдаланадилар. Аллоҳ худди шу икки масал каби кўп масалларни зарб этади. Токи, ҳақ билан ботил очиқ-ойдин кўринсин.

Парвардигорлари тавҳидга, тоатга чақирган пайтда Унга қулоқ солган мўминлар учун гўзал оқибат, жаннат бордир. Тавҳид ва тоатга чақирилганда қулоқ солмаган кофирлар эса... Иттифоқо, ер юзидаги ҳамма мол-мулк ва яна шунча мулк уларники бўлса, ўзларини азобдан қутқариш учун ҳаммасини фидо қилиб юборган бўлардилар. Ҳали улар ҳамма-ҳамма қилган ёмонликларига жавоб берадилар. Улардан жуда ёмон ҳисоб олинади. Уларнинг борар ери жаҳаннамдир. Дўзах нақадар ёмон жойдир.

Эй Пайғамбар, сизга Парвардигорингиз тарафидан ҳақ нозил қилинганини биладиган одам Аллоҳга итоат этадиган мўминдир. Кўр эса Аллоҳга итоат этмайдиган кофирдир. Бу гаплардан ақли бор одамларгина ибрат ола биладилар.

Аллоҳга итоат этадиганлар Аллоҳга берган аҳдларига вафо қиладиган, Аллоҳ билан ёки бошқаси билан тузилган аҳду паймонни бузмайдиган зотлардир.

Улар Аллоҳ буюрганини қилиб, қариндош-уруғчилик ришталарини боғлайдилар. Аллоҳдан қўрқиб, буйруқларини бажарадилар, тақиқларидан тийиладилар. Аллоҳ қилган гуноҳлари учун ҳисобга тутишидан хавфсираб юрадилар. Ҳисоб-китобда талашган одам ҳалокатга учраши муқаррар.

Улар шундай зотларки, Аллоҳнинг ризосини истаб, У Зотга итоат қилиш йўлидаги машаққатларга, гуноҳ қилмаслик йўлидаги оғирликларга, Аллоҳ тақдир қилган хафаликка ва хурсандликка бирдек сабр қиладилар, намозни тўкис адо этадилар, Биз берган мол-дунёдан вожиб бўлган миқдорини ҳақдорларга берадилар, риёдан ўзларини олиб қочиб, яширин ва холис ҳамда бошқаларга ўрнак бўлиш учун ошкора эҳсон қиладилар, ёмонлик қилган одамга яхшилик билан жавоб қайтарадилар. Ана ўшалар учун Қиёмат куни гўзал оқибат бордир.

Бу гўзал оқибат доимий яшаш жойи бўлмиш жаннатлардир. Ато этилган неъмат тўла бўлишининг бир кўриниши шуки, улар билан бирга солиҳ ота-оналари ҳам, жуфти ҳалоллари ҳам, болалари ҳам кирадилар. Жаннатнинг ҳамма эшикларидан фаришталар кириб, уларни муборакбод этадилар.

Уларни табриклаш учун кирган фаришталар шундай дейдилар: "Аллоҳга тоат қилиш, гуноҳдан тийилиш йўлида ва аччиқ тақдирга сабр қилганингиз учун сизларга саломатлик бўлсин. Сизларни кутиб олган гўзал оқибат нақадар яхши, нақадар ёқимли!"

Аллоҳга аҳд берганларидан кейин уни бузадиганлар, Аллоҳ қариндошчилик ришталарини боғлашга буюриб турганда уларни узадиганлар, ер юзида бузғунчилик қиладиганлар, ана ўшалар Аллоҳнинг раҳматидан қувилган ҳақиқий бадбахтлардир. Улар учун ёмон оқибат бор. У жаҳаннамдир.

Аллоҳ Ўзи истаган одамига ризқни мўл қилиб беради. Истаган бандасига танг қилади. Ризқнинг мўл бўлиши саодатни ёки Аллоҳнинг муҳаббатини англатмайди. Ризқнинг танг бўлиши эса бахтсизлик нишонаси эмас. Кофирлар шу дунёнинг ўзига хурсанд бўлиб, унга қапишиб оладилар. Ҳолбуки, дунё ҳаёти охират олдида бир арзимас, ўткинчи матодир.

Аллоҳга ва Унинг оятларига куфр келтирганлар: "Муҳаммадга Парвардигоридан унинг ҳақлигини исботловчи биз ҳис қила оладиган бир мўъжиза нозил қилинса эди, кейин биз унга иймон келтирган бўлар эдик", дейдилар. Эй Пайғамбар, ўша ғаламисларга айтинг: "Аллоҳ Ўзи истаган одамни Ўз адли ила адаштириб қўяди. Ўз фазли ила Ўзига тавба қилиб қайтган кимсани ҳидоятга бошлайди. Ҳидоят уларнинг қўлида эмаски, уни қандайдир мўъжизалар нозил бўлиши билан боғлаб қўйсалар".

Аллоҳ ҳидоят қилган кишилар иймон келтирган ва Аллоҳни эслаш, У Зотга тасбеҳ айтиш, ҳамд айтиш, каломини тиловат қилиш каби зикрлар ила қалблари хотиржам бўладиган зотлардир. Огоҳ бўлингизким, Аллоҳни эслаш билангина қалблар ором олур. Қалбнинг ундан ўзга юпанчи йўқдир.

Аллоҳга иймон келтириб, У Зотга яқинлаштирадиган яхши амалларни қилган зотлар учун охиратда фаровон ҳаёт ва жаннат аталмиш гўзал оқибат бордир.

Эй Пайғамбар, олдинги умматларга пайғамбарлар юборганимиздек, сизни ҳам ўз умматингизга пайғамбар қилиб юбордик. Токи, уларга Биз сизга ваҳий қилган Қуръонни ўқиб берасиз. Сизнинг ҳақ эканингизни исботлашга унинг ўзи кифоядир. Лекин қавмингизнинг аҳволи бошқача бўлади. Улар бу оятни инкор этадилар. Чунки улар Раҳмонга куфр келтирадилар, Унга бошқа нарсаларни шерик қиладилар. Эй Пайғамбар, айтинг: "Сизлар Раҳмонга ширк келтиряпсизлар. Ҳобуки, У менинг Парвардигоримдир. Ундан ўзга илоҳ йўқдир. Ҳамма ишларимда Унгагина суяндим ва тавба қилиб борар жойим ҳам ёлғиз Унгадир".

Агар илоҳий китоблардан бирида тоғларни жойидан жилдириш ё ерни ёриш ёки ўликни тирилтириш каби сифатлар бўлганида ўша китоб ҳам мана шу Қуръон бўлар эди. Эй Пайғамбар, агар улар софдил тақводорлар бўлганида Қуръондан таъсирланган ва унинг ёрқин ҳужжатларини тан олган бўлар эдилар. Лекин улар ҳақни тан олмайдиган нонкўрлардир. Ҳамма ишлар Аллоҳнинг Қўлидадир. Истаса, мўъжизалар нозил қилади, истамаса йўқ. Мўминлар Аллоҳ истаса, ҳеч қандай мўъжизалар нозил қилмасдан ҳам ҳамма одамларни ҳидоятга бошлаши мумкинлигини билмайдиларми? Лекин Аллоҳ буни истамади. Кофирларга куфри ва гуноҳлари касофатидан бало-офатлар етаверади, диёрларига яқин жойларга кулфатлар ёғаверади. Бу иш то Аллоҳнинг узлуксиз азоби тушиши ҳақидаги ваъдаси келгунига қадар давом этади. Аллоҳ ваъда қилган иш ўз вақтида аниқ амалга ошади. Аллоҳ уни амалга оширмай қўймайди.

Эй Пайғамбар, қавми тарафидан масхара қилинган биринчи пайғамбар эмассиз. Сиздан олдин ҳам пайғамбарлар ёлғончига чиқарилганлар, масхара қилинганлар. Ўша пайтдаги кофирларга бироз муҳлат берганман. Улар Мени ҳалок қилмайди, деб ўйлаб қолганлар. Кейин эса уларни турли хил азобларга гирифтор қилганман. Азобим қандай бўлганини кўрсангиз эди! У жуда қаттиқ азоб бўлганди.

Маъбудликка барча махлуқотларни ризқ билан таъминлайдиган, ҳамманинг қилаётган ишини кузатиб турадиган ва амалига яраша жазо ё мукофотини берадиган Зот ҳақлироқми ёки қўлидан ҳеч иш келмайдиган бутларми? Кофирлар зулм ва бўҳтон ила Аллоҳга бошқаларни шерик қилдилар. Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Даъвойингиз рост бўлса, ибодат қилаётганингиз бутларнинг номини айтинглар-чи. Ёки сизлар ер юзида Аллоҳга билмаган нарсаси ҳақида хабар берасизларми? Ёки У Зотга асли бўлмаган сохта гапни айтасизларми? Асло! Шайтон кофирларга ёвуз ишларини чиройли қилиб кўрсатди. Шу билан улар Аллоҳга куфр келтирдилар ва одамларни рушду ҳидоят йўлидан тўсидилар. Аллоҳ кимни тўғри йўлдан адаштириб қўйган бўлса, энди уни ҳиоятга бошлайдиган одам топилмас.

Уларга шу дунёда ҳам ўлим, мўминлар қўлига асир тушиш каби азоблар бўлади. Уларни кутиб турган охират азоби эса дунё азобидан қаттиқроқ ва оғирроқ бўлиб, тўхтамасдан давом этаверади. Қиёмат куни уларни Аллоҳнинг азобидан ҳимоя қиладиган бирон ёрдамчи бўлмас.

Аллоҳдан буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила тақво қилган кишиларга ваъда қилинган жаннатнинг тавсифи шуки, ундаги қасрлар ва дарахтлар остидан анҳорлар оқиб ўтади. Мевалари бу дунёнинг меваларига ўхшаб тугаб қолмайди. Соялари ҳам ҳеч қачон ғойиб бўлмайди. Бу Аллоҳдан буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила тақво қилган зотларнинг оқибатидир. Кофирларнинг оқибати эса дўзах бўлиб, унда абадий қоладилар.

Эй Пайғамбар, Биз Тавротни берган яҳудийлар ҳам, Биз Инжилни берган насронийлар ҳам сизга нозил қилинган ҳаққа хурсанд бўладилар. Чунки у уларга нозил қилинган ваҳийларнинг айримларига тўғри келади. Яҳудий ва насронийлардан бир тўда бўлиб, ўзларининг ҳавойи нафсларига тўғри келмагани учун сизга нозил қилинган ҳақнинг айрим ўринларини инкор қиладилар. Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Аллоҳ мени ёлғиз Ўзига ибодат қилишимга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаслигимга буюрган. Ёлғиз Унгагина даъват қиламан, қайтиб борар жойим ҳам ёлғиз Унгадир. Таврот ва Инжил ҳам шуни олиб келган".

Эй Пайғамбар, олдинги китобларни ўз қавмининг тилида нозил қилганимиздек, сизга Қуръонни араб тилида ҳақнинг муфассал баёни қилиб нозил қилдик. Эй Пайғамбар, сизга Аллоҳ илм берганидан кейин ҳам аҳли китобларнинг ўзларининг ҳавойи нафсларига тўғри келмайдиган жойларини олиб ташлаш ҳақидаги талабларига рози бўлсангиз, сизга Аллоҳ тарафидан ишларингизни ўнглаб турадиган бир бошқарувчи ҳам, душманларинингиздан ҳимоя қиладиган бир ҳимоячи ҳам, Ўзининг азобидан мудофаа қиладиган бир мудофаачи ҳам бўлмайди.

Эй Пайғамбар, сиздан олдин ҳам пайғамбарлар юборганмиз. Сиз биринчиси эмассиз. Уларга ҳам худди одамлардек жуфтлар, болалар ато этганмиз. Уларни уйланмайдиган, бола кўрмайдиган фаришталар қилиб қўймаганмиз. Сиз ҳам ўшаларнинг бирисиз. Шундай экан, нега мушриклар сизнинг одам эканингиздан ажабланадилар? Аллоҳнинг изнисиз бирон пайғамбарнинг ўзича бирон оят-мўъжиза келтиришга ҳаққи бўлмаган. Аллоҳ ҳукм қилиб қўйган ҳар бир ишнинг ўз ёзиғи ва ўз муддати бордирки, ўша ёзиғдан, ўша муддатдан қилча ҳам ўзгармайди.

Яхшилик ё ёмонлик бўладими, бахт ё бахтсизлик бўладими, Аллоҳ хоҳлаганини ёзади, хоҳлаганини ўчиради. Лавҳул-Маҳфуз Унинг Қўлидадир. Ҳамма-ҳамма ишларнинг манбаи ўша Китобдир. Ҳар бир ўчирилган ё ёзилган иш унга қараб бўлади.

Эй Пайғамбар, уларга ваъда қилганимиз азобни сизнинг ҳаётлик пайтингизда кўрсатамизми ёки уни кўрсатишдан олдин сизни вафот этдирамизми, фарқи йўқ, сизнинг устингиздаги вазифа етказиб қўйиш, холос. Биз зиммангизга фақат шу вазифани юклаганмиз. Улардан ҳисоб олиш, уларнинг жазо ё мукофотларини бериш сизнинг вазифангизга кирмайди. У ёғи Бизнинг ишимиздир.

Анави кофирлар кўрмадилармики, Биз куфр ерига келиб, Исломни ёйиш, мусулмонларга фатҳ-ғалаба ато этиш орқали уни атрофидан камайтиряпмиз-ку. Аллоҳ бандалари устидан Ўзи истаганича ҳукм қилгай. Ҳеч бир кимса унинг ҳукмини таъқиб этолмас, ўзгартиролмас, бекор қилолмас. Аллоҳ тез ҳисоб олгувчи Зотдир. Аввалгилару охиргиларнинг ҳисобини бир кунда олиб қўяр.

Олдинги ўтган умматлар ҳам ўз пайғамбарларига макр қилдилар. Улар олиб келган ҳақни тан олмадилар. Хўш, шунча макр-ҳийлалари билан нима қила олдилар? Ҳеч нарса. Чунки ҳамма ҳийлалари Аллоҳнинг қўлидадир. Фақат Аллоҳнинг тадбиригина иш беради. Шунингдек, Аллоҳ таоло ҳар бир жоннинг нима қилаётганини билиб туради ва ўшанга яраша жазо ёки мукофотини беради. Ана шунда Аллоҳга иймон келтирмай, катта хатога йўл қўйганлар ўзларининг қанчалар мудҳиш хатони қилиб қўйганларини, мўминлар эса гўзал оқибатга, жаннатга ноил бўлиб, қанчалар тўғри иш қилганларини билиб оладилар.

Куфр келтирган кимсалар: "Эй Муҳаммад, сен Аллоҳ тарафидан юборилган эмассан", дейдилар. Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Мен билан сизнинг орангизда менинг Парвардигорим тарафидан юборилган пайғамбар эканимга Аллоҳ ва самовий китоблардан хабардор кимсалар гувоҳдир". Кимнинг ҳақ эканига Аллоҳнинг Ўзи гувоҳ бўлса, уни ёлғончига чиқараётганларнинг ҳаракати унга зарар қилмайди.

Алиф, Лом, Ро. Бу каби ҳарфлар ҳақида "Бақара" сурасининг бошида айтиб ўтдик. Эй Пайғамбар, сизга бу китобни Аллоҳнинг иродаси ила одамларни куфр, жаҳолат ва залолатдан иймон, маърифат ва ҳидоят - Ислом дини сари олиб чиқишингиз учун нозил қилдик. Ислом дини ҳаммадан ғолиб ва ҳар бир иши мақтовга лойиқ Зот бўлмиш Аллоҳнинг йўлидир.

Аллоҳ шундай зотки, осмонлару ердаги ҳамма нарса Унинг мулкидир. Ҳақиқий чин маъбуд ёлғиз Удир. Биронта шериги йўқдир. Яқинда кофирлар қаттиқ азобга гирифтор бўлурлар.

Кофирлар дунё ҳаёти ва ундаги ўткинчи неъматларни охират ва ундаги абадий неъматлардан афзал кўрадилар. Одамларни Аллоҳнинг йўлидан тўсадилар. Одамлар унга эргашиб кетиб қолмасин, дея уни ҳақдан буриб юборишга, бўяб кўрсатишга уринадилар. Бундай кимсалар ҳақ ва тўғриликдан анча узоқлаб кетган залолатдаги бадбахтлардир.

Қайси бир пайғамбарни юборган бўлсак, уни ўз қавмининг тили билан юбордик. Токи, Аллоҳ тарафидан юборилган ҳукмларни баён қилиши енгил бўлсин. Биз пайғамбарни одамларни иймонга мажбурлаш учун юбормадик. Зеро, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган одамни Ўз адли ила адаштиради ва Ўзи хоҳлаган одамни Ўз фазли ила тўғри йўлга солади. У ҳаммадан Ғолиб ҳамда ҳар бир яратишини, тадбирини ҳикмат билан қиладиган Ҳаким Зотдир.

Биз Мусони пайғамбар қилиб юбордик. Ҳақ эканига, Парвардигори тарафидан юборилган пайғамбар эканига далолат қилувчи оятлар билан уни қўллаб-қувватладик. Унга қавмини куфру жаҳолатдан иймону маърифатга олиб чиқишни ҳамда одамларга Аллоҳ неъматлар ато этган кунларни эслатишни амр этдик. Ўша кунларда Аллоҳнинг ягона ҳақ илоҳ эканига, куч-қудрати буюклигига, мўминларга нақадар беҳисоб неъматлар ато этганига очиқ далолатлар бор. Бу далолатларни Аллоҳга итоат қилиш йўлидаги машаққатларга сабр қиладиган ва У Зот ато этган неъматларга шукр этадиган кишиларгина илғай оладилар.

Эй Пайғамбар, эсланг! Мусо Парвардигорининг буйруғини бажариб, ўзининг қавми Бани Исроилга Аллоҳнинг неъматларини эслатиб, шундай деганди: "Эй қавм, Аллоҳнинг сизларга ато этган неъматларини эслангиз. Сизларни Фиръавн одамларидан қутқарди, уларнинг зўравонлигидан асради. Улар сизларга жуда ёмон азоб бераётганди. Фиръавннинг подшоҳлигини эгаллайдиган бирон бола улғаймаслиги учун ўғилларингизни сўйиб юбораётганди. Аёлларингизни эса хорлаш ва таҳқирлаш мақсадида тирик қолдираётганди. Бу ишда сизлар учун Парвардигорингиз тарафидан буюк бир синов бор эди. Унга сабр қилганингиз учун Аллоҳ сизларга нажот берди".

Мусо уларга дедики, Парвардигорингиз қулоғингизга қуйиб қўйган мана бу гапларни ҳам эсланглар: "Аллоҳнинг берган неъматларига шукр қилсангизлар, Ўз фазли ила неъматларини янада зиёда қилади. Агар нонкўрлик қилсангизлар, У Зотнинг ношукрларга қаратилган азоби жуда қаттиқдир".

Мусо қавмига деди: "Эй қавм, сизлар ва сизларга қўшилиб ер юзидаги ҳамма одамлар куфр келтирсалар ҳам зарари фақат ўзингизга бўлади, холос. Зеро, Аллоҳ беҳожатдир, ўз-ўзидан мақтовга лойиқ Зотдир. Унга мўминларнинг иймони бирон фойда келтирмаганидек, кофирларнинг куфри ҳам бирон зарар етказа олмайди".

Эй кофирлар, сизларга илгари ўтган ҳақни тан олмаган умматларнинг ҳалокатга учраганлари ҳақидаги хабар келмадими? Нуҳ қавми, Ҳуд қавми Од, Солиҳ қавми Самуд ва улардан кейинроқ келганларки, сонини Аллоҳдан ўзга ҳеч ким билмайди. Уларга пайғамбарларимиз ёрқин далилларни келтирдилар. Улар эса пайғамбарларнинг оғзиларига қўлларини қўйиб, ҳасад ўтида ёниб дедилар: "Биз сизлар олиб келган динга куфр келтирдик. Биз сизлар даъват қилаётган дин борасида шак-шубҳададирмиз".

Пайғамбарлари уларга раддия билдириб дедилар: "Осмонлару ерни яратган, йўқдан бор қилган Аллоҳнинг ягона чин маъбуд экани ҳақида шубҳа бўлиши мумкинми? Ахир У Зот сизларни иймонга чорлаб, олдин қилиб ўтган гуноҳларингизни мағфират қилиб юбормоқчи ҳамда то ажалингиз келгунига қадар ёшингизни яшаб, ошингизни ошаб олишингизга имкон бермоқчи бўляпти-ку". Қавмлари дедилар: "Сизлар ҳам ўзимизга ўхшаган одамларсиз. Биздан ҳеч қандай ортиқча жойингиз йўқ. Ота-боболаримиз ибодат қилиб келган бутлардан бизни тўсмоқчи бўляпсизлар. Гапингиз рост бўлса, ўзларингизнинг Аллоҳ тарафидан юборилган пайғамбарлар эканингизга очиқ ҳужжат келтиринглар-чи".

Уларга пайғамбарлари раддия билдириб дедилар: "Биз ҳам сизларга ўхшаган одамлар эканимизни инкор этмаймиз. Лекин бундан ҳамма нарсада худди сизлардек бўлишимиз лозимлиги англашилмайди. Аллоҳ бандаларидан Ўзи хоҳлаганига инъом қилиб, уни пайғамбарликка танлаб олади. Биз сизлар талаб қилаётган ҳужжатни ўзимизча келтира олмаймиз, фақат Аллоҳнинг изни билангина келтира оламиз. Бу ишга ёлғиз Аллоҳгина қодирдир. Шундай экан, мўминлар ўзларининг ҳамма ишларида ёлғиз Аллоҳгагина суянсинлар".

Нега энди Аллоҳга суянмас эканмиз? Бизни бу ишдан нима тўсяпти? Ёки бирон узримиз борми? Ахир У Зот бизни энг тўғри, энг ёруғ йўлга ҳидоят қилиб қўйди-ку! Сизларнинг ёлғончига чиқариш, масхара қилиш каби озорларингизга албатта сабр қиламиз. Мўминлар ўзларининг ҳамма ишларида ёлғиз Аллоҳгагина суянишлари лозим.

Куфр келтирган кимсалар пайғамбарлари билан ҳужжатлаша олмаганларидан кейин дедилар: "Ё сизларни шаҳримиздан ҳайдаб чиқарамиз, ё динингизни ташлаб, бизнинг динимизга қайтасизлар". Шунда Парвардигор пайғамбарларига далда бериб, ваҳий қилди: "Аллоҳга ва пайғамбарларига куфр келтирган золимларни албатта ҳалок қилурмиз".

Эй Пайғамбар, уларни ҳалок қилганимиздан кейин ерни сизга ва тобеларингизга маскан қилиб берурмиз. Ҳақни тан олмаган кофирларни ҳалок қилиш, улардан кейин ерни пайғамбарлар ва мўминларга маскан қилиб бериш мукофоти Менинг буюклигимни, ҳамма ишларни кузатиб туришимни ҳис этган, кофирларни дўзахга солиш ҳақидаги ваидимдан қўрққан зотлар учундир.

Пайғамбарлар Парвардигорларидан душманларига қарши мадад сўрадилар. Шу билан кундек кўриниб турган ҳақни тан олмаган ва унга эргашмаган ҳар бир мутакаббир умидсизликка учради.

Қиёмат куни бу мутакаббирнинг олдидан жаҳаннам чиқади. Уни кутиб турган бўлади. У ерда дўзахийлардан оқиб тушган йиринглардан суғорилади. У чанқоғини қондирмайди. Ташналик ва бошқа азобларга солинаверади, солинаверади.

Уни ичиш учун қайта-қайта уринаверади. Лекин унинг аччиқлиги, қайноқлиги ва сассиқлиги туфайли ҳеч юта олмайди. Чекаётган азоблари жуда оғирлигидан унга ўлим ҳар тарафдан келади-ю, лекин барибир ўлиб қутула олмайди. Тирик қолиб, азобланаверади. Олдида эса уни янада даҳшатлироқ азоб кутиб тураверади.

Кофирларнинг садақа, эҳсон, заифга раҳм қилиш каби яхши амаллари кулга ўхшайди. Бир қаттиқ шамол эсиб қолса, ҳаммасини учириб кетади, улардан асар ҳам қолмайди. Кофирларнинг амаллари ҳам шундай. Қиёмат куни асқотмайди, улардан фойда бўлмайди. Зеро, иймонга асосланмасдан иш қилиш ҳақ йўлдан узоқларга адашиб кетиб қолишдир.

Эй инсон, Аллоҳ осмонларни ҳам, ерни ҳам бекорга эмас, ҳақ ила яратганини кўрмадингми? Эй одамлар, агар У Зот хоҳласа, сизларни кетказиб, ўрнингизга итоат ва ибодат қиладиган бошқа бир халқни олиб келиб қўяди. Бу иш У Зот учун жуда енгил.

Сизларни ҳалок қилиб, ўрнингизга итоат ва ибодат қиладиган бошқа бир халқни олиб келиш Аллоҳ учун оғир иш эмас. У ҳар ишга Қодир Зотдир. Унинг қўлидан келмайдиган ишнинг ўзи йўқ.

Қиёмат куни халойиқ қайта тирилиб, қабрларидан чиқиб, ҳаммалари Аллоҳга рўбарў келдилар. Шунда тобе бўлиб юрган заифлар хожалик, раҳбарлик қилган каттазангларга дедилар: "Эй хожалар, биз сизларга тобе эдик. Буйруқларингизни бажарардик, тақиқларингиздан тийилардик. Энди сизлар бизни Аллоҳнинг бирон азобидан қутқара оласизларми?" Хожалар, раҳбарлар дедилар: "Аллоҳ бизни ҳидоят қилганида биз сизларга тўғри йўлни кўрсатган бўлар эдик ва ҳаммамиз нажот топардик. Лекин ўзимиз ҳам адашдик, сизларни ҳам адаштирдик. Энди биз дод-вой қиламизми, сабр қиламизми, фарқи йўқ, биз учун азобдан паноҳ берадиган ҳеч қандай нажот қолмади".

Жаннатийлар жаннатга, дўзахийлар дўзахга кириб, ҳамма иш битгач, шайтон деди: "Аллоҳ сизларга чин ваъда қилганди, ваъдасини бажарди. Мен эса ёлғон ваъда бериб алдагандим. Шунинг учун ваъдамни бажармайман. Мен учун сизларнинг устингиздан ҳеч қандай ҳукмронлик йўқ эди, сизларни куфру залолатга мажбур қилмаганман. Ўзларингиз куфрга чақириб, гуноҳни чиройли қилиб кўрсатган заҳотим, дарров менга эргаша қолгансиз. Энди мени эмас, ўзларингизни маломат қилинглар. Мен сизларга ёрдам бера олмайман, сизлар ҳам менга ёрдам бера олмайсизлар. Олдин сизлар мени Аллоҳга шерик қилганингларни инкор этаман". Аллоҳга кофир бўлган ва ширк келтирган золимлар учун Қиёмат куни аламли азоб бордир.

Золимларнинг оқибатига зид ўлароқ, иймон келтирган ва яхши амалларни қилган мўминлар қасрлари ва дарахтлари остидан анҳорлар оқиб ўтадиган жаннатларга киритилиб, Парвардигорларининг изни ила у ерларда мангу қоладилар. Бир-бирлари билан саломлашадилар, фаришталар уларга салом беради, Парвардигорлари ҳам салом беради.

Эй Пайғамбар, Аллоҳ қандай мисол келтирганига боқмайсизми? Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, дея аталмиш тавҳид калимаси хурмо дарахтига ўхшайди. Унинг томирлари заминнинг туб-тубига мустаҳкам ўрнашган ва ундан озуқаланадиган бўлса, шохлари осмонда бўлиб, булутлардан сув ичади, тоза ҳаводан нафас олади.

Бу яхши дарахт Парвардигорининг изни ила ҳар доим мева бериб туради. Одамлар ибрат-эслатма олишлари учун Аллоҳ мана шундай мисоллар келтиради.

Нопок ширк сўзи нопок заққум дарахтига ўхшайди. У ердан узилиб, ўзича тура олмайдиган бўлиб қолган. Само сари юксала ҳам олмайди. Яқинда қовжираб ўлади. Кейин уни шамол учириб кетади. Куфр калимаси шунга ўхшайди. Тезда фоний бўлишга маҳкум. Куфрдан келиб чиққан яхши амал эгасини Аллоҳ сари юксалтира олмайди.

Аллоҳ мўминларни мустаҳкам тавҳид калимаси билан шу дунёда ҳам, барзах ҳаётидаги савоб-жавобларда ҳам, Қиёмат кунида ҳам собитқадам қилади. Аллоҳга куфр ва ширк келтириш ила ўзларига ўзлари зулм қилган золимларни тўғри йўлдан адаштиради. Аллоҳ Ўзи истаган ишни қилади. Истаса, Ўз адли ила адаштиради, истаса, Ўз фазли ила тўғри йўлга солади. У Зотни ҳеч ким ҳеч ишга мажбур қила олмайди.

Қурайш ичидаги Аллоҳга ва Пайғамбарига куфр келтириб, Аллоҳнинг уларга ато этган Ҳарамдаги тинчлик-омонлик неъматини, Муҳаммад алайҳиссаломдек зотнинг пайғамбар бўлиб келиш неъматини куфрга алмаштириб юборган ва шу иши билан ўз тобеларини ҳалокат чоҳига қулатган кимсаларни кўриб турибсиз-ку.

Ҳалокат чоҳи жаҳаннамдирки, унга кирадилар, оловида ёнадилар. Нақадар ёмон жой!

Мушриклар ўз тобеларини Аллоҳнинг йўлидан адаштириш учун У Зотга шериклар, тенглар қилдилар. Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Ҳозирча истаганингларча фойдаланиб тураверинглар-чи. Шу дунё ҳаётида шубҳаларни тарқатиб юраверинглар-чи. Барибир Қиёмат куни борар жойинглар дўзах-ку. Сизларга ундан бошқа жой йўқ-ку".

Эй Пайғамбар, мўминларга айтинг: "Эй мўминлар, намозни тўкис адо этинглар ҳамда Аллоҳнинг азобидан қутулиб қолиш учун ҳеч қандай тўлов ҳам, таниш-билишчилик ҳам ўтмайдиган кун келишидан олдин Биз берган ризқдан риёдан сақланиш учун яширин ва бошқаларга ибрат бўлиш учун ошкора инфоқ-эҳсон қилинглар".

Аллоҳ шундай Зотки, осмонлару ерни йўқдан бор қилди. Самодан ёмғир ёғдириб, у орқали меваларни сизларга ризқ қилиб чиқарди. Эй одамлар, сизларга кемаларни бўйсундирди. Улар Аллоҳнинг тақдири ила денгизда сузиб юрадилар. У Зот сизларга анҳорларни ҳам бўйсундириб бердики, улардан ичасизлар, чорпойларингиз ва экинларингизни суғорасизлар.

Сизларга мунтазам айланиб турадиган қуёш ва ойни бўйсундирди. Сизларга мунтазам алмашиниб турадиган кеча ва кундузни бўйсундирди. Кеча ухлаб дам олишингиз учун, кундуз эса меҳнат, фаолиятингиз учун.

Сизларга сўраган нарсаларингизнинг ҳаммасидан, сўрамаган нарсаларингиздан ҳам берди. Аллоҳнинг неъматларини санаб, саноғига ета олмайсизлар. Албатта, инсон зоти ўзига ўзи жабр қилаверадиган ўта золим ва Аллоҳ таолонинг неъматларини билмайдиган нонкўрдир.

Эй Пайғамбар, Иброҳим ўғли Исмоил ва унинг онаси Ҳожарни Макка водийсига ташлаб кетаётиб айтган мана бу гапини эсланг: "Парвардигоро, оиламни қўйиб кетаётганим шу шаҳарни тинч қилгин, унда ноҳақ қонлар тўкилмасин, биров бировга зулм қилмасин ҳамда мени ва болаларимни бутларга ибодат қилишдан йироқ айлагин".

Парвардигорим, бутлар кўп одамларни йўлдан урдилар. Одамлар уларнинг шафоат қилишларига ишониб алдандилар. Аллоҳни қўйиб, ўшаларга ибодат қилдилар. Энди ким Аллоҳни бир деб билиш ва У Зотга итоат этишда менга эргашса, ўша менинг гуруҳимдан, тобеларимдандир. Ким менга қарши чиқиб, Аллоҳни бир деб билмаса, У Зотга итоат этмаса, Парвардигоро, Ўзинг гуноҳларни кечириб юборадиган, меҳрибон Зотсан.

Парвардигоро, мен зурриётимдан бир қисмини, ўғлим Исмоил ва унинг авлодини муҳаррам байтинг ёнидаги бир сувсиз, экинсиз Макка водийсига жойлаштирдим. Парвардигоро, намозни тўкис адо этишлари учун шундай қилдим. Парвардигоро, энди одамларнинг қалбларини уларга ва шу шаҳарга мойил бўладиган қилиб қўйгин ва уларга мевалардан ризқ ато этгин. Шоядки, берган неъматларингга шукр қилсалар.

Парвардигоро, Сен биз яширган нарсаларни ҳам, ошкор қилган нарсаларни ҳам биласан. Аллоҳ учун ерда ҳам, самода ҳам бирон нарса яширин эмас. У Зот ҳаммасини билиб-кўриб туради. Бизнинг эҳтиёжларимиз ҳам У Зотга аёндир.

Менга солиҳ зурриёт ато этгин, дея қилган дуойимни ижобат айлаб, кексайиб қолганимга қарамасдан, менга Ҳожардан Исмоилни ва Сорадан Исҳоқни ато этган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин. Албатта, Парвардигорим дуо қилгувчининг дуосини Эшитгувчи Зотдир.

Парвардигорим, мени ҳам, зурриётимни ҳам намозни тўкис адо этгувчи қилгин. Парвардигоро, дуойимни қабул айла, ижобат қил.

Парвардигоро, ҳамма одамлар ҳисоб бериш учун Парвардигорлари ҳузурида турадиган куни мени, ота-онамни ва мўминларни мағфират қил. (Бу дуони отаси Аллоҳнинг душмани эканини билмасидан олдин айтган. Отасининг Аллоҳга душман экани аён бўлганидан кейин эса ундан юз ўгирган).

Эй Пайғамбар, Аллоҳ золимларни жазоламаётганини кўриб, уларнинг ҳақни тан олмаслик, Аллоҳнинг йўлидан тўсиш каби ишларидан бехабар экан, деб ўйламанг. Аллоҳ ҳаммасини кўриб-билиб турибди. У Зотга ҳамма нарса аён. Бирон нарса яширин эмас. Фақат уларни азоблашни Қиёмат кунига қолдиряпти. У кунда кўзлар даҳшатдан қотиб қолади.

Одамлар қайта тирилиб,қабрларидан қойим бўлган кунда бошларини осмонга қаратганча чопадилар. Кўзлари ўзига келмайди. Даҳшатдан қотганча тураверади. Қалблари эса бўм-бўш бўлиб, ҳеч нарсани идрок эта олмайди.

Эй Пайғамбар, умматингизни Қиёмат кунидаги Аллоҳнинг азобидан огоҳлантиринг. Ўшанда Аллоҳга куфр, ширк келтириш билан ўзларига ўзлари зулм қилган кимсалар: "Парвардигоро, бизга озгина муҳлат бер, азобингни бироз кечиктир, бизни қисқа муддатга дунёга қайтар, Сенга иймон келтириб, юборган пайғамбарларингга эргашиб олайлик", дейдилар. Жавоб жуда қаттиқ бўлади: "Илгари ўлимдан кейин қайта тирилиш йўқ, бу дунёдан охират сари кўчиб ўтиш йўқ, дея қасам ичмаганмидингиз?"

Илгари Аллоҳга куфр келтириш билан ўзларига ўзлари зулм қилган Ҳуд қавми, Солиҳ қавми каби золим умматларнинг масканларига жойлашдингиз. Уларни қандай ҳалок қилганимиз сизларга аён бўлди. Панд-насиҳат олармикинсизлар, дея Аллоҳнинг Китобида сизларга мисоллар келтирдик. Аммо сизлар улардан ибрат олмадингизлар.

Золим умматларнинг масканларидан жой олганлар Пайғамбар алайҳиссаломни ўлдириб, у зот олиб бораётган даъватга барҳам бериш учун макр-ҳийла қилдилар. Аллоҳ эса уларнинг тадбирларидан Хабардордир. Ҳеч иш У Зотдан яширин қола олмас. Уларнинг найранглари заифдир. Тоғни ҳам, бошқа нарсани ҳам қимирлата олмас. Аллоҳнинг макри эса бунинг аксидир.

Эй Пайғамбар, пайғамбарларига зафар ва ғалабани ваъда қилган Аллоҳ Ўз ваъдасида турмайди, деб ўйламанг. Аллоҳ Ғолибдир. Ҳеч ким, ҳеч нарса У Зотдан ғолиб бўла олмас. Ўзининг дўстларини ғолиб қилур. У Ўзининг ва пайғамбарининг душманларидан қасос олувчидир.

Кофирлардан интиқом олиш Қиёмат куни бўлади. У кунда мана бу замин бошқа бир ерга, осмонлар бошқа бир самоларга айланиб, одамлар қабрларидан амалларини кўтариб чиқиб келадилар ва якка-ёлғиз Аллоҳ олдида турадилар. Аллоҳ Қаҳҳордир, Ғолибдир. Ҳеч ким, ҳеч нарса У Зотдан ғолиб бўла олмас.

Эй Пайғамбар, ер бошқа бир заминга, осмонлар ҳам бошқа бир самоларга айланган кунда кофирлар ва мушриклар бир-бирига қўшиб кишанбанд қилинганини кўрасиз. Қўл-оёқлари бўйинларига боғланади. Киядиган кийимлари қора мойдан бўлади. Олов бужмайган юзларигача ўрлайди.

Эй Пайғамбар, ер бошқа бир заминга, осмонлар ҳам бошқа бир самоларга айланган кунда кофирлар ва мушриклар бир-бирига қўшиб кишанбанд қилинганини кўрасиз. Қўл-оёқлари бўйинларига боғланади. Киядиган кийимлари қора мойдан бўлади. Олов бужмайган юзларигача ўрлайди.

Аллоҳ ҳар бир жонга қилган ишига яраша жазо ёки мукофотини бериш учун уларни қайта тирилтирур. Аллоҳ тез ҳисоб олувчи Зотдир.

Муҳаммад алайҳиссаломга нозил қилинган бу Қуръон Аллоҳ тарафидан инсонларга етказилган бир билдиришдир. Токи, улар қўрқинчли, оғир оқибатлардан огоҳлантирилсинлар, чин маъбуд ёлғиз Аллоҳ эканини билиб олсинлар, Унгагина ибодат қилсинлар, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасинлар ҳамда соғлом ақли борлар ибрат олсинлар. Зеро, соғлом ақли борларгина ибрат ола биладилар.

Алиф, Лом, Ро. Бу каби ҳарфлар ҳақида "Бақара" сурасининг бошланишида айтиб ўтдик. Бу оятларнинг мартабалари жуда юксак. Зеро, улар Аллоҳ тарафидан нозил қилиниб, тавҳид ва шариатни шарҳлаб келган Қуръоннинг оятларидир.

Қиёмат куни ҳамма ҳақиқат очилиб, дунёдаги куфрнинг ботиллиги фош бўлганидан кейин кофирлар мусулмон бўлишни орзу қилиб қоладилар.

Эй Пайғамбар, анави ҳақни тан олмаётганларни тек қўяверинг. Ҳайвонлар каби еб-ичиб, дунё лаззатларидан ҳузур қилиб, орзу-ҳавасларга берилиб, иймон ва солиҳ амалдан бегоналашиб юраверсинлар. Яқинда Қиёмат куни Аллоҳга рўбарў келганларида бу ишлари билан нақадар катта зарар кўрганларини билиб оладилар.

Қайси бир золим шарҳарни ҳалок қилган бўлсак, унинг Аллоҳнинг илмида тайин қилиб қўйилган ўз битиги, вақти-соати бўлганки, уни ортга ҳам, олдга ҳам суриш мумкин бўлмаган.

Қайси бир умматнинг ҳалок бўлиш вақти келса, ундан олдга ҳам ўтиб кета олмайди. ортда ҳам қола олмайди. Шундай экан, золимлар Аллоҳ уларни тек ташлаб қўяётганига ғурурланмасинлар.

Маккадаги кофирлар Муҳаммад алайҳиссаломга дедилар: "Эй ўзига Қуръон нозил бўлди, деб даъво қилаётган одам, сен аниқ телбасан!"

Гапинг рост бўлса, фаришталарни олиб кел-чи. Улар сенинг ҳақ эканингга ва бизнинг бошимизга азоб тушишига гувоҳлик берсинлар.

Аллоҳ уларнинг фаришталар келиши ҳақидаги талабларига раддия билдириб деди: "Биз фаришталарни ҳикмати илоҳийя кофирларни ҳалок этишни тақозо этган пайтда туширамиз. У пайтда фаришталар кофирларнинг иймонга келиб олишларини кутиб ўтирмасдан, зудлик билан уларни жазолашга киришадилар".

Одамларга эслатма бўлган бу Қуръонни Муҳаммад алайҳиссаломнинг қалбига индирган Бизмиз. Уни кўпайишу камайишдан, ўзгаришу алмашишдан сақлагувчилар ҳам Ўзимиз.

Эй Пайғамбар, Биз сиздан илгари ҳам ўтмишдаги кофирларнинг турли гуруҳларига пайғамбарлар юборганмиз. Умматингиз тарафидан тан олинмасликда сиз биринчи эмассиз.

Ўтмишдаги кофир гуруҳлардан қайси бирига бир пайғамбар келса, уни ёлғончига чиқариб, масхара қилардилар.

Ўтган умматларнинг қалбларига ҳақни тан олмасликни жойлаб қўйганимиз каби Макка мушриклари қалбига ҳам ҳақдан юз ўгириш фалокатини йўллаб қўямиз.

Гарчи Аллоҳнинг пайғамбарлар олиб келган ҳақни тан олмаганларни ҳалок қилиш ҳақидаги қонунияти ўтган бўлса ҳам улар Муҳаммад алайҳиссаломга нозил қилинган Қуръонга иймон келтирмайдилар. Ҳақни тан олмаётганлар бундан ибрат олсинлар.

Анави ҳақни тан олмаётган саркашлар ҳақиқат очиқ-равшан далиллар билан ўз исботини топган бўлса ҳам, уларга Биз осмондан бир эшик очиб, унга сари кўтарила бошласалар ҳам...

Уни тасдиқлаш ўрнига: "Кўзларимиз кўрмай қолди. Йўқ, бу кўраётганимиз сеҳрнинг таъсири, биз сеҳрланганмиз", деган бўлардилар.

Биз осмонда улкан-улкан юлдузларни яратдик. Одамлар қуруқлигу денгизда қоронғу кечаларда сафар қилсалар, улар орқали йўлларини топиб оладилар. Уларга қараб, томоша қиладиганлар учун уларни безаб, чиройли қилиб қўйдик. Токи, улардан Аллоҳнинг қудратини кўрсатувчи далилларни топсинлар.

Аллоҳнинг раҳматидан қувилган ҳар бир шайтондан осмонни ҳимоя қилдик.

Магар жинлардан биронтаси ўғринча Малайи Аълога қулоқ солиб, ниманидир эшитиб олса, унинг ортидан бир учар юлдуз қувиб етиб, куйдириб юборади.

Одамлар бемалол жойлашиб олишлари учун ерни ёйдик. Қалқиб, титраб турмаслиги учун устига тоғларни ўрнатдик. Унда турли хил ўсимликлар ва мевалардан илоҳий ҳикмат тақозо этган миқдорда ундириб-ўстирдик.

Эй одамлар, заминда шу дунё ҳаётида еб-ичишингиз, тирикчилик ўтказишингиз учун зарур бўлган омилларни, сизлар ризқини бера олмайдиган бошқа жонзотлар учун ҳам тирикчилик манбаини яратиб қўйдик.

Одамлар ёки ҳайвонлар фойдаланадиган ҳар бир нарсани Биз бор қилганмиз ва улардан фойдаланиш имконини ҳам Биз берганмиз. Улардан Ўзимизнинг истагимиз ва ҳикматимиз тақозо этган миқдоринигина яратамиз.

Шамолларни булутларни урчитадиган қилиб юбордик. Урчитилган булутлардан ёмғир ёғдириб, сизларни суғордик. Эй одамлар, сизлар у сувларни булоқлар ёки қудуқларда тўплаб олишингиз шарт эмас. Аллоҳнинг Ўзи уни сизларга тўплаб беради.

Сизларни йўқдан бор қилган ҳам, ўлганингиздан кейин қайта тирилтирадиган ҳам Бизмиз. Ажаллари етгач, одамларнинг жонини оладиган ҳам Бизмиз. Замин ва ундаги бор нарсаларга ворис бўлиб қоладиган ҳам Бизмиз.

Сизлардан олдин туғилиб, яшаб ўтганларни ҳам билганмиз. Сизлардан кейин келадиганларни ҳам билганмиз. Бирон нарса биздан яширин бўла олмас.

Эй Пайғамбар, Қиёмат куни ҳаммани Парвардигорингизнинг Ўзи тўплар ва яхшиларга мукофотини, ёмонларга эса жазосини берар. У тадбирини ҳикмат билан қиладиган ва ҳамма нарсадан Хабардор Зотдир.

Биз (инсоният отаси) Одамни (сопол сингари) куп-қуруқ яратдик. Узоқ туриб қолгани учун ранги қорайиб, ҳиди ҳам айниб қолган лойдан.

Жинларнинг отасини эса Одам алайҳиссаломдан олдин ҳарорати жуда баланд оловдан яратдик.

Эй Пайғамбар, эсланг! Парвардигорингиз фаришталарга ва Иблисга деди: "Мен қуруқ лойдан, айниган қора балчиқдан инсон яратувчиман".

Унинг суратини расо этиб, мукаммал қилиб яратганимдан кейин фармонимга бўйсуниб, унга салом бериш тарзида сажда қилинглар.

Фаришталар фармонга бўйсуниб, ҳаммалари сажда қилдилар.

Лекин ўзи фаришта бўлмаса ҳам уларнинг орасида турган Иблис Одамга сажда қилишдан бош тортди.

Иблис Одамга сажда қилишдан бош тортгач, Аллоҳ унга деди: "Фаришталар фармонимни бажариб, Одамга сажда қилдилар. Не сабабдан сен уларга қўшилмадинг?"

Иблис мутакаббирлик қилиб деди: "Менинг қуруқ лойдан, айниган қора балчиқдан яратилган махлуққа сажда қилишим тўғри эмас".

Аллоҳ Иблисга деди: "Чиқ жаннатдан. Энди сен қувилгансан".

То Қиёмат кунига қадар сенга лаънат бўлгай, раҳматимдан қувилгайсан.

Иблис деди: "Парвардигорим, одамлар қайта тириладиган кунга қадар менга ҳаёт бер, жонимни олма".

Аллоҳ деди: "Сен ажали кечиктирилган, муҳлат берилганлардансан".

Биринчи сур чалинган пайтдаги ҳамма махлуқотлар ўладиган кунгача.

Иблис деди: "Парвардигорим, мени йўлдан оздирганинг туфайли мен ҳам уларга ер юзида гуноҳ ишларни чиройли қилиб кўрсатиб, ҳаммаларини тўғри йўлдан оздираман".

Ўзинг танлаб олган муваҳҳид бандаларинг бундан мустасно.

Аллоҳ деди: "Мана шу Менга олиб келадиган тўғри йўлдир".

Менга ихлос билан ибодат қиладиган бандаларимни йўлдан уришга кучинг етмайди. Сенга эргашган гумроҳлар бундан мустасно.

Иблиснинг ҳам, унга эргашган гумроҳларнинг ҳам ваъда қилинган жойи жаҳаннамдир.

Жаҳаннамнинг етти эшиги бўлиб, ҳар бир эшикдан Иблиснинг тобеларидан тайинлаб қўйилган бир қисми киради.

Павардигорларидан буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила тақво қилган зотлар жаннатлар ва булоқлар ичра бўлурлар.

Жаннатларга кираётганларида уларга: "Ҳар қандай хавфу хатардан қўрқмасдан, тинчлик-омонлик ила бемалол кираверинглар", дейилади.

Уларнинг дилларидаги гина-кудуратларни чиқариб ташладик. Сўриларда бир-бирларига қараб яқин дўстлардек ўтирадилар.

У ерда ҳеч чарчамайдилар. У ерда абадий қоладилар. Ҳеч қачон чиқариб юборилмайдилар.

Эй Пайғамбар, уларга билдириб қўйингки, мен тавба қилган бандамни Кечиргувчи ва унга Меҳрибон Зотдирман.

Уларга яна шуни ҳам билдириб қўйингки, азобим жуда оғриқли азобдир. Бас, мағфиратимга ноил бўлиш ва азобимдан омонда бўлиш учун Менга тавба қилсинлар.

Уларга Иброҳим алайҳиссаломнинг олдига бола кўриши ва Лут қавмининг ҳалок бўлиши ҳақидаги хабар билан меҳмон бўлиб келган фаришталар ҳақида хабар беринг.

Фаришталар Иброҳимнинг олдига кириб: "Салом", деганларида уларнинг саломидан гўзалроқ тарзда алик олди ва уларга пиширилган бузоқнинг гўштини олиб келди. Чунки уларни одамлар, деб ўйлаганди. Улар эса таомни емадилар. Шунда Иброҳим: "Биз сизлардан қўрқяпмиз", деди.

Фаришталар дедилар: "Қўрқма. Биз сен хурсанд бўладиган бир хабарни айтамиз. Яқинда сенинг бир билимдон ўғлинг бўлади".

Иброҳим ўзининг бола кўриши ҳақидаги бу хушхабардан ажабланиб деди: "Кексайиб қолган пайтимда менга бу хушхабарни олиб келдингларми? Нимага асосланиб, бу хушхабарни айтяпсизлар?"

Фаришталар Иброҳимга дедилар: "Келтирган хушхабаримиз чин, унинг ҳақлигига шубҳа йўқ. Сен ноумид бандалардан бўлма!"

Иброҳим деди: "Аллоҳнинг тўғри йўлидан озганларгина Парвардигорининг раҳматидан ноумид бўладилар".

Иброҳим деди: "Эй Аллоҳ тарафидан юборилган элчилар, нима юмуш билан келдингиз?"

Фаришталар дедилар: "Бизни Аллоҳ жуда улкан ёмонликлар, бузуқликлар қилган Лут қавмини ҳалок этишга юборди".

Лут оиласи ва тобелари - мўминлар бундан мустасно. Улар ҳалок бўлмайдилар. Биз уларнинг ҳаммасини қутқариб қоламиз.

Фақат хотини бундан мустасно. Биз унинг ҳалок бўлувчилар билан бирга қолишини ҳукм қилдик.

Элчи фаришталар Лут оиласига одам суратида келишгач...

Лут алайҳиссалом уларга деди: "Сизлар нотаниш одамларсиз".

Элчи фаришталар Лутга дедилар: "Қўрқма, эй Лут, қавминг азоб келишига шубҳа қилаётган эди. Биз улар шубҳаланаётган ўша азобни олиб келдик".

Биз чиндан келдик. Бу ишнинг ҳазили йўқ. Биз рост сўзлагувчилармиз.

Кечанинг бир қисми ўтгач, оиланг билан йўлга чиқ. Уларнинг ортидан кузатиб бор. Сизлардан биронтангиз нима бўлаётганини билиш учун ортига қарамасин. Аллоҳ буюрган тарафга қараб юраверинглар.

Лутга ваҳий орқали ўша фармонни билдирдик. Фармон анави қавмнинг тонг чоғида таг-туги билан қирилиб кетиши ҳақида эди.

Садум аҳли Лутнинг меҳмонлари билан бузуқлик қилиш иштиёқида хурсанд бўлиб келдилар.

Лут уларга деди: "Улар менинг меҳмонларим. Бузуқлик қилмоқчи бўлиб, мени шарманда қилманглар".

Аллоҳдан қўрқиб, шаштинглардан қайтинглар ва бу беҳаё қилиғинглар билан менинг шаънимни булғаманглар.

Қавми деди: "Сени биронта одамни меҳмон қилишдан қайтармаганмидик?"

Лут алайҳиссалом меҳмонлари олдида ўз узрини билдириш учун: "Мақсадингиз шаҳватингизни қондириш бўлса, анави қизларим турибди, ўшаларни никоҳлаб олинглар", деди.

Эй Пайғамбар, ҳаётингизга қасамки, Лут қавми шаҳват гирдобида тентираб юрибдилар.

Қуёш чиқиш пайтида уларни бир даҳшатли, ҳалокатга олиб борадиган қичқириқ тутди.

Шаҳарни остин-устун қилиб, уларнинг устига сопол тошлар ёғдирдик.

Лут қавми йўлиққан ҳалокатда фикр юрита оладиган фаросатли одамлар учун оят-аломатлар бор.

Лут қавмининг шаҳари то Қиёматгача турадиган бир йўл устидадир. Ўтган йўловчилар уни кўрадилар.

Бу ҳодисада ибрат оладиган мўминлар учун ўзига хос белгилар, ишоралар бор.

Дарахтлари кўп шаҳарнинг эгалари бўлган Шуайбнинг қавми Аллоҳга куфр келтириш, пайғамбари Шуайбни ёлғончига чиқариш билан золим бўлганди.

Кейин Биз улардан интиқом олиб, уларни жазоладик. Лут қавмининг шаҳарлари ҳам, Шуайб халқининг манзиллари ҳам очиқ йўл устида турибди. Ёнидан ўтган йўловчи уларни кўради.

Самуд қавми Ҳижоз билан Шом орасидаги Ҳижр номли шаҳарда яшаганлар. Улар ҳам Солиҳ алайҳиссаломни тан олмаслик билан ҳамма пайғамбарларни ёлғончига чиқарганлар.

Уларга Солиҳ алайҳиссаломнинг чиндан Парвардигори тарафидан юборилган пайғамбар эканига далолат қилувчи ҳужжатларни, жумладан, ўша туяни бердик. Аммо улар бу ҳужжатларга эътибор бермадилар, парво қилмадилар.

Тоғни йўниб, уйлар ясаб, хавфсиз, тинч яшардилар.

Тонг пайтида уларни даҳшатли қичқириқ тутди.

Топган-тутган мол-дунёлари ҳам, уй-жойлари ҳам уларни Аллоҳнинг азобидан ҳимоя қила олмади.

Биз осмонлару ерни ва улар орасидаги нарсаларни ҳеч бир ҳикматсиз, бекорга, шунчаки яратмадик. Уларнинг ҳаммасини ҳақ билан яратдик. Қиёмат келишига шак-шубҳа йўқ. Шундай экан, эй Пайғамбар, сизни ёлғончига чиқараётганлардан чиройли тарзда юз ўгиринг, уларни яхшилик билан кечириб қўяверинг.

Эй Пайғамбар, ҳамма нарсани яратган ҳам, ҳамма нарсадан хабардор ҳам ёлғиз Парвардигорингиздир.

Сизга етти оятли "Фотиҳа" сурасини ва улуғ Қуръонни бердик.

Улардан айримларига Биз ато этган арзимас, ўткинчи дунёвий нарсаларга кўзингизни тикманг. Сизни ёлғончига чиқарганлари учун хафа ҳам бўлманг. Мўминларга тавозели бўлинг.

Эй Пайғамбар, айтинг: "Мен очиқ-ошкор азобдан огоҳлантирувчиман".

Аллоҳнинг китобларини бир неча қисмларга ажратиб, айрим қисмларига ишонадиган, бошқаларига эса куфр келтирадиган кимсаларга тушган азоб сизларга ҳам тушиб қолишидан огоҳлантираман.

Қуръонни бир неча қисмларга ажратиб, уни сеҳр, фолбинлик, шеър, дедилар.

Эй Пайғамбар, Қиёмат куни Қуръонни бўлак-бўлак қилганларнинг ҳаммасини сўроққа тутамиз.

Уларни шу дунёда қилиб ўтган куфр ва гуноҳлари борасида сўроққа тутамиз.

Эй Пайғамбар, Аллоҳ сизга буюрган даъват ишини очиқ эълон қилинг. Мушрикларнинг гап-сўзларига ва қилиқларига парво қилманг.

Улардан қўрқманг, Қурайш кофирларининг пешволари тарафидан бўладиган масхара ва найрангларни даф қилишга сиз учун Биз кифоя қиламиз.

Улар Аллоҳ билан бирга бошқа бутларни ҳам ўзларига маъбуд қилиб оладилар. Мушрикликларнинг ёмон оқибатини яқинда билиб оладилар.

Эй Пайғамбар, улар сизни ёлғончига чиқариб, масхара қилиб, устингиздан кулаётганларидан юрагингиз сиқилишини биламиз.

Аллоҳга тасбеҳ айтиб, Уни Зоти илоҳийяга нолойиқ нуқсонлардан поклаб, Унга комил сифатлари ила сано айтиб, Аллоҳга ибодат қилгувчилардан, намоз ўқигувчилардан бўлинг. Юрак сиқилишининг давоси шундадир.

То ўлим келгунига қадар Парвардигорингизга ибодат қилишда бардавом бўлинг.

Эй кофирлар, Аллоҳнинг сизларни жазолаш ҳақидаги ҳукми яқинлашди. Уни вақти келмасидан олдин шошилтирманглар. Аллоҳ мушриклар келтираётган ширклардан Пок ва Олийдир.

Аллоҳ Ўзи истаган пайғамбарига фаришталарни ваҳий билан юбориб дейди: "Эй пайғамбарлар, одамларни Аллоҳга ширк келтиришдан огоҳлантиринглар, Мендан ўзга чин маъбуд йўқдир. Шундай экан, эй одамлар, буйруқларимни бажариш ва тақиқларимдан тийилиш ила Мендангина қўрқинглар".

Осмонлару ерни ҳақ ила йўқдан бор қилди. Уларни бекорга яратмади. Уларни Ўзининг буюклигига далолат қилдириш учун яратди. Аллоҳ улар келтираётган ширклардан Пок ва Олийдир.

Инсонни бир нутфадан, бир томчи сувдан яратди. Аста-аста у инсон шаклига келди. Кейин эса ботил тарафига ўтиб олиб, ҳақни маҳв этиш учун қаттиқ ва очиқ курашадиган бўлиб қолди.

Эй инсонлар, туя, сигир, қўй каби чорва молларини сизларнинг манфаатингиз учун яратиб берди. Уларнинг юнгларидан исинадиган кийим ва бошқа нарсалар ясаб оласизлар, териларидан фойдаланасизлар, минасизлар, юк ташийсизлар ва гўшт-ёғларини ейсизлар.

Сизлар учун уларнинг кечқурун ўтлаб қайтаётганларида ва эрталаб ўтлаш учун кетаётганларида бир гўзаллик бор.

Сизлар учун яратиб берганимиз бу ҳайвонлар оғир юкларингизни бошқа юртга элтиб беради. Ҳайвонлар бўлмаганда ўзингизча у юртга ўта қаттиқ машаққат билан етиб борган бўлар эдингиз. Эй одамлар, Парвардигорингиз сизларга Меҳрибон ва Раҳмлидир. Шу ҳайвонларни бўйсундириб бериши раҳматининг бир кўринишидир.

Аллоҳ сизларга от, хачир ва эшакларни минмоғингиз, юк ташимоғингиз учун ҳамда сизларга безак бўлиши учун яратди. Аллоҳ сизлар билмайдиган нарсаларни ҳам Ўзи истаганича яратур.

Аллоҳнинг ризосига олиб борадиган тўғри йўлни - Исломни баён қилиш ёлғиз Аллоҳнинг измидадир. Йўллар орасида ҳақдан озган шайтоннинг йўллари ҳам бор. Исломдан бошқа ҳамма йўллар ҳақдан озган. Аллоҳ ҳаммангизни ҳидоят қилишни истаганида эди, шундай қилган бўларди.

У сизларга булутдан ёмғир ёғдирган Зотдир. Шу сувдан ўзингиз ҳам, ҳайвонларингиз ҳам ичасизлар, ўсимликларингизни ҳам у билан суғорасизлар.

Аллоҳ шу сув орқали сизларга экинлар, зайтун, хурмо, узумлар ва бошқа ҳамма мевалардан ўстириб-ундириб беради. Шу бир сувдан турли хил рангли ва турли хил таъмли ўсимликнинг ўсиб-унишида фикр юритадиган одамлар учун Аллоҳнинг қудратига далолат қилувчи оят-аломатлар бор.

Аллоҳ сизларга дам олиб, хордиқ чиқаришингиз учун кечани, тирикчилик қилишингиз учун кундузни, нур таратиб туриши учун қуёшни, кечани ёритиб туриши учун ойни бўйсундириб берди. Юлдузлар ҳам У Зотнинг фармони ила бўйсундирилгандир. Қуруқлигу денгиз йўлларида уларга қараб йўлингизни топиб оласиз, вақтларни аниқлайсиз ва улардан бошқа ишларда ҳам фойдаланасиз. Шунча нарсанинг инсонга бўйсундириб берилишида ақл юритадиган одамлар учун Аллоҳнинг қудратига далолат қилувчи оят-аломатлар бор. Зеро, бу ишлар остидаги ҳикматни ақл юрита оладиган одамларгина идрок эта оладилар.

Аллоҳ Ўзи яратган маъданлар, ҳайвоноту набототни ҳам сизларга бўйсундириб берди. Уларнинг сизларга бўйсундириб берилишида ибрат оладиган, Аллоҳнинг Қодир Зот эканини идрок қиладиган қавм учун Аллоҳнинг қудратига далолат қилувчи аниқ-тиниқ ҳужжатлар бор.

У шундай Зотки, сизларга денгизни бўйсундириб, унда юриш ва ичидаги керакли нарсаларни чиқариб олиш имконини берди. Токи, ундан янги гўшт - балиқни тутиб ейсиз, яна ундан ўзингиз, аёлларингиз тақадиган тақинчоқларни, дуру гавҳарларни чиқариб оласиз. Кўрасизки, кема сувни ёриб юради. У Зотнинг фазлидан умид қилиб, савдоларингиз бароридан келишини сўраб, кемаларга минасизлар. Шоядки, Аллоҳга берган неъматлари учун шукр қилиб, ёлғиз Унгагина бандалик қилсангизлар.

Ер устига тоғларни ташлаб қўйди. Токи, улар ерни тебранишдан ушлаб туради. Дарёларни оқизиб қўйди. Улардан ичасизлар, ҳайвонларингиз ва экинларингизни суғорасизлар. Йўлларни барпо қилдики, улардан юриб, кўзлаган манзилингизга адашмасдан етиб оласиз.

Сизларга ер юзига белгилар қўйдики, кундузи ўшаларга қараб, йўлингизни топиб оласиз. Кечасида эса йўлингизни юлдузларга қараб топасиз.

Мана шу нарсаларнинг ҳаммасини яратган Зот ҳеч нарсани ярата олмайдиган махлуқ билан тенгми? Аллоҳнинг буюклиги, ёлғизли, ягона чин маъбудлиги ҳақида ўйлаб, ширк келтиришни бас қилсангизлар бўлмайдими?

Эй одамлар, Аллоҳнинг сизларга ато этган неъматларини санашга урина кўрманглар. Барибир унинг саноғига ета олмайсизлар. Чунки улар сон-саноқдан кўп ва хилма-хилдир. Аллоҳ Мағфиратли Зотдирки, шукр қилмай турган пайтингизда тўсатдан сизни жазоламайди. Ўзингизга келиш олишингизга фурсат беради. Аллоҳ Меҳрибондирки, гуноҳларингиз ва нонкўрлигингиз туфайли сизлардан неъматларини қисиб қўймайди.

Эй бандалар, Аллоҳ ҳамма ишларингизни билиб-кўриб туради. Сир тутаётганингизни ҳам билади, ошкор қилаётганингизни ҳам билади. Яқинда амалларингизга яраша жазо ёки мукофотингизни беради.

Мушрикларнинг Аллоҳни қўйиб, ибодат қилаётган бутлари бирон нарсани ярата олмайдилар. Бутларни уларнинг ўзлари ўз қўллари билан ясаб оладилар. Қандай қилиб, Аллоҳни қўйиб, ўз қўллари билан ясаб олган бутларига бандалик қилар эканлар-а?!

Улар бандаларининг қўллари билан ясалган жонсиз нарсалардир. Уларда на ҳаёт бор ва на илм. Улар қачон қайта тирилишларини ҳам, қиёмат нималигини ҳам, дўзахга тушишларини ҳам билмайдилар.

Чин маъбудингиз Аллоҳдир. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир. Қайта тирилишга ишонмайдиган кимсаларнинг қалблари охиратдан қўрқмаганлари туфайли Аллоҳнинг тавҳидини инкор қилиб тураверади. Улар ҳисоб-китобга ҳам, амалга яраша жазо ёки мукофот олишига ҳам ишонмайдилар. Улар ҳақни қабул қилмайдиган ва унга бўйсунмайдиган мутакаббирлардир.

Ҳақ гап шуки, Аллоҳ уларнинг сир тутаётган ишларини ҳам, ошкор этаётган ишларини ҳам билади. Бирон иш Аллоҳдан яширин қолмас. Яқинда уларга қилган амалларига яраша жазо ёки мукофотларини беради. Аллоҳ Ўзига бўйсунишдан, ибодат қилишдан бош тортган мутакаббирларни ёқтирмайди. Улардан жуда қаттиқ қасос олади.

Яратувчининг ягоналигини ва қайта тирилишни инкор қиладиган ўша мутакаббирларга: "Аллоҳ Муҳаммад алайҳиссаломга нимани нозил қилди", дейилса: "Ҳеч нарсани нозил қилгани йўқ. У ўзидан ўзи олдингиларнинг афсоналарини тўқиб чиқаряпти" дедилар.

Токи, уларнинг оқибати ўзларининг гуноҳларини тўлалигича, билимсизларча кимларни Исломдан адаштирган бўлсалар, ўшаларнинг гуноҳларидан ҳам қўшиб кўтариб олиш бўлсин. Огоҳ бўлингизким, улар орқалаб олган ўзларининг гуноҳлари ҳам, тобеларининг гуноҳлари ҳам нақадар ёмон, манфур юк!

Олдинлари ҳам кофирлар пайғамбарларига макр-ҳийлалар қилгандилар. Ўшанда Аллоҳ уларнинг биноларини пойдеворидан қулатганди. Шу билан уларни том босиб қолганди. Уларга азоб ўзлари кутмаган тарафдан келганди. Улар, қурган биноларимиз бизни асрайди, деб ўйлагандилар. Айнан ўша бинолари уларни ҳалок қилганди.

Кейин Қиёмат куни Аллоҳ уларни азоблаб, хорлаб, шундай дейди: "У дунёда Менга бутларни шерик қилиб, улар ҳақида пайғамбарим ва мўминлар билан талашиб-тортишган эдингиз. Қани энди ўша "Менинг шерикларим?"" Раббоний олимлар дедилар: "Қиёмат куни хорлик ва азоб фақат кофирлар устига ёғилади".

Аллоҳга куфр келтириб, ўзларига ўзлари зулм қилиб турган ҳолларида фаришталар уларнинг жонларини оладилар. Шунда улар тақдирга тан бериб, куфру маъсиятларини рад этадилар. Рад этсак, фойдаси бўлади, деб ўйлайдилар. Шунда уларга айтиладики, сизлар кофир бўлиб, гуноҳлар қилган эдингиз, дунёда қилиб ўтган ишларингизни Аллоҳ кўриб-билиб турган, ҳеч нарса У Зотдан яширин қола олмас, энди амалларингизга яраша жазо ёки мукофотингизни берур.

Уларга шундай дейилади: "Амалларингизга қараб, жаҳаннам эшикларидан у ерда абадий қоладиган бўлиб киринглар. Аллоҳга иймон келтириш ва ёлғиз У Зотга ибодат қилишдан ўзини катта олган мутакаббирларнинг борар жойи нақадар ёмон!"

Павардигорларидан буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила тақво қилган зотларга: "Парвардигорингиз пайғамбарингиз Муҳаммад алайҳиссаломга нимани нозил қилди?", дейилди. "Аллоҳ унга буюк эзгуликни нозил қилди", деб жавоб бердилар. Аллоҳга ибодат қилиш ва бандалар билан яхши муомалада бўлиш каби яхши амалларни қилган одамларга шу дунёнинг ўзида ҳам яхшиликлар бўлади. Ғалаба ва мўл ризқ шулар жумласидан. Лекин улар учун Аллоҳнинг охиратда тайёрлаб қўйгани бу дунёдагисидан анча яхшироқдир. Парвардигорларидан буйруқларини бажариш ва тақиқларидан тийилиш ила тақво қиладиган зотларнинг охиратдаги маскани нақадар яхши!

Доимий қоладиган бўлиб кириладиган жаннатлар. Қасрлари ва дарахтлари остидан анҳорлар оқиб ўтади. Уларга жаннатларда истаган нарсалари муҳайё қилинади. Истаганларича ейдилар, ичадилар. Аллоҳ Муҳаммад алайҳиссаломнинг умматини мана шундай мукофотлаганидек, бошқа пайғамбарларнинг умматларини ҳам мукофотлайди.

Ўлим фаришталари уларнинг жонларини қалблари куфрдан пок ҳолларида олар эканлар: "Сизларга салом бўлсин, ҳар қандай офатдан саломат бўлинглар, дунё ҳаётидаги тўғри эътиқодингиз ва яхши амалингиз учун жаннатга киринглар", дейдилар.

Анави ҳақни тан олмайдиган мушриклар ўлим фаришталари келиб, юзларига ва орқаларига уриб, жонларини олишидан ёки Парвардигорингизнинг уларни таг-туги билан қуритиб юбориш ҳақидаги фармони келишидан бошқа нарсани кутмаяптилар. Олдинги мушриклар ҳам худди мана шу Макка мушриклари қилган ишни қилгандилар. Аллоҳ уларни ҳалок қилган пайтда уларга зулм қилмаганди. Лекин улар Аллоҳга куфр келтириш каби ҳалокатга олиб борадиган ишларни қилиб, ўзларига ўзлари зулм қилгандилар.

Оқибатда қилган амаллари туфайли уларга азоб нозил бўлди. Ўзлари мазах қилиб юрган ўша азоб уларни ҳар тарафдан ўраб олди.

Аллоҳга бутларни шерик қилганлар: "Агар Аллоҳ Ўзигагина ибодат қилишимизни, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаслигимизни хоҳлаганида биз ҳам, олдинги ота-боболаримиз ҳам Ундан бошқасига ибодат қилмаган бўлардик. Ҳеч нарсани ҳаром қилиб олмаслигимизни хоҳлаганида Усиз бирон нарсани ҳаромга айлантирмаган бўлар эдик", дедилар. Улардан олдинги кофирлар ҳам худди шундай ботил ҳужжатлар келтирганлар. Пайғамбарларнинг зиммасида очиқ етказиб қўйиш бор, холос. Улар етказдилар. Аллоҳ кофирларнинг ўзларига хоҳиш-ирода бериб қўйганидан кейин узрга, қадарни ҳужжат қилишга ўрин қолмади.

Биз ҳар бир умматга бир пайғамбар юбордик. Ҳар бир пайғамбар ўз умматини ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишга, бутлар ва шайтонлардан юз ўгиришга буюрди. Улардан кимларигадир Аллоҳ тавфиқ берди ва улар иймон келтириб, пайғамбарига эргашдилар. Кимларидир Аллоҳга куфр келтириб, пайғамбарига осийлик қилди. Натижада Аллоҳ унга тавфиқ бермади. Пешонасига залолат битилди. Бас, ер юзини кезиб юринглар. Ҳақни тан олмаганларнинг оқибати нима бўлганини, улар қандай азоб ва ҳалокатга йўлиққанларини ўз кўзингиз билан кўринглар.

Эй Пайғамбар, бор имкониятингизни ишга солиб, уларни ҳидоятга бошлашга ҳар қанча ҳарис бўлманг, шу иш учун ҳар қанча воситаларни қўлламанг, Аллоҳ Ўзи адаштириб қўйган одамни ҳидоят қилмайди. Уларни Аллоҳнинг азобидан қутқариб қоладиган ҳеч қандай қўлловчилар ҳам бўлмайди.

Анави қайта тирилишни инкор қилувчилар инкор қилишнинг ўзи билангина чекланмасдан, "Аллоҳ ўлганларни қайта тирилтирмайди", дея таъкидлаб-такидлаб қасам ичадилар. Ҳолбуки, уларда шундай дейишга ҳеч бир ҳужжат йўқ эди. Асло! Яқинда Аллоҳ ўлганларни тирилтиради. Бу У Зотнинг зиммасидаги ҳақ ваъдадир. Лекин одамларнинг кўплари буни билмайдилар.

Улар ўзаро ихтилоф қилган тавҳид, қайта тирилиш, пайғамбарлик каби масалаларнинг моҳиятини очиб бериш учун ва кофирлар ўзларининг Аллоҳга ширк келтириш, қайта тирилишни инкор қилиш каби даъволари ёлғонлигини билиб олишлари учун Аллоҳ Қиёмат куни ҳамма-ҳаммани қайта тирилтиради.

Биз ўликларни тирилтиришни истасак, ҳеч қандай муаммо, монелик бўлмайди. Бир нарсани истасак, унга "Бўл", дейишимиз кифоя, тамом, у бўлади.

Кофирларнинг тазйиқи ва қийноқларига йўлиққанларидан кейин уй-жойларию мол-давлатларини ташлаб, Аллоҳнинг ризоси йўлида куфр диёридан Ислом диёрига ҳижрат қилганларга шу дунёда ҳам яхши жойлар ато этамиз ва у жойларда азиз бўлиб юрадилар. Охират савоби эса буюкроқдир. Чунки унинг ичида жаннат ҳам бор. Ҳижрат қилмаганлар муҳожирларнинг савоби қанчалар бўлишини билганларида эди, бу ишни четга сурмаган бўлардилар.

Аллоҳ йўлида ҳижрат қилган ўша муҳожирлар қавмининг озорларига, ватан фироқига, Аллоҳга итоат қилиш йўлидаги машаққатларга сабр қиладиган, ҳамма ишларида ёлғиз Аллоҳгагина таянадиган зотлардир. Шунинг учун Аллоҳ уларга мана шу буюк мукофотни ато этди.

Эй Пайғамбар, сиздан олдин ҳам фаришталарни (ёки аёлларни) эмас, фақат эркакларни пайғамбар қилиб юборганмиз ва уларга ваҳий қилганмиз. Бизнинг умумий қонуниятимиз мана шу. Буни инкор қиладиган бўлсангизлар, олдинги ўтган аҳли китоблардан сўранглар. Ўшалар сизларга пайғамбарлар фаришта эмас, одам бўлганини айтиб берадилар.

Биз ўша инсон пайғамбарларни очиқ ҳужжатлар ва нозил қилинган китоблар билан юбордик. Эй Пайғамбар, сизга эса одамларга тушунмаган нарсаларини тушунтириб беришингиз учун Қуръонни нозил қилдик. Шоядки, улар фикр юритиб, унинг ичида маънолардан ибрат олсалар.

Аллоҳнинг йўлидан тўсиш учун ёвуз найрангларни қилганлар Аллоҳнинг амри ила уларни худди Қорундек ер ютиб юборишидан ёки уларга кутмаган тарафларидан азоб келишидан қўрқмай, хотиржам юрибдиларми?

Ёки азоб уларга сафарларидами, тирикчилик пайида юрган пайтларидами, тўсатдан келиб қолишидан, кейин эса ўзларини қутқара олмай қолишларидан қўрқмай, хотиржам юрибдиларми?

Ёки Аллоҳнинг азоби қилғилиқни қилиб қўйиб, энди унинг оқибатидан қўрқиб турганларида тўсатдан келиб қолишидан қўрқмай хотиржам юрибдиларми? Аллоҳ уларни жазолашга ҳар доим Қодир. Лекин Парвардигорингиз Меҳрибон Зот. Жазони тезлаштирмайди. Тавба қилиб олишларига, муҳлат, имкон беради.

Анави ҳақни тан олмаётганлар Аллоҳнинг махлуқотлари ҳақида фикр юритмайдилармики, уларнинг соялари қуёшнинг ҳаракатига қараб ўнгу сўлга мойил бўлади, кечаси эса ойга қараб ўзгаради. Ҳаммалари Парвардигорларига ҳақиқий сажда қилиб, эгилиб турадилар.

Осмонлару ердаги ҳар бир жонзот ёлғиз Аллоҳга сажда қилади. Фаришталар ҳам фақат У Зотга сажда қиладилар. Улар Аллоҳга бандалик қилишдан, итоат этишдан ўзларини катта олмайдилар.

Улар тинимсиз тоат-ибодатда бўлишларига қарамасдан, Ўз Зоти, қаҳри ва салтанати ила уларнинг устида бўлган Парвардигорларидан қўрқадилар ҳамда У Зот буюрган ишларнигина бажарадилар.

Аллоҳ таоло барча бандаларига деди: "Икки маъбуд тутмангиз. Биргина чин маъбуд бор. Унинг шериги йўқ. Бас, Мендангина қўрқингиз. Мендан ўзгадан қўрқмангиз".

Осмонлару ердаги ҳамма нарса Унинг яратгани, Унинг мулкидир. Итоат этиш, бўйсуниш, ихлос қилиш ҳам ёлғиз Унгадир. Аллоҳдан бошқасидан қўрқасизларми? Асло! Ёлғиз Аллоҳдангина қўрқинглар. Бошқа ҳеч кимдан, ҳеч нарсадан қўрқманглар.

Эй одамлар, диний бўладими, дунёвий бўладими, сизларда қайси бир неъмат бўлса, ҳаммаси Аллоҳдандир. Устингизга бирон офат, касаллик ёки қашшоқлик каби бало келса, мушкулингизга бир кушод сўраб, ёлғиз Унгагина илтижо қиласизлар. Сизларга неъматларни ато этган ва мушкулингизга кушод берган Зотгина маъбудликка лойиқдир.

Энди қачон дуойингизни ижобат айлаб, сизлардан балони аритса, қарабсизки, сизлардан бир гуруҳингиз яна Парвардигорларига ширк келтириб, Аллоҳдан бошқага ибодат қилиб турибдилар-да. Шу қадар ҳам пасткашлик бўладими?!

Аллоҳга ширк келтирганлари туфайли У Зот ато этган неъматларга нонкўрлик қиладилар. Балони аритиш ўша неъматлар жумласидандир. Шунинг учун уларга айтиляптики, ўзингизга ато этилган неъматлардан фойдаланиб тураверинглар-чи. Тезда ё кейинроқ Аллоҳнинг азоби ҳам келиб қолади.

Мушриклар ҳеч нарсани билмайдиган, фойда ҳам, зарар ҳам келтира олмайдиган жонсиз бутлари учун Биз ризқ қилиб берган мол-давлатдан улуш ажратадилар. Шу билан уларга яқинлашмоқчи бўладилар. Эй мушриклар, Аллоҳга қасамки, Қиёмат куни шу бутларни худо деганингиз учун ва уларга мол-давлатингиздан улуш ажратганингиз учун албатта сўроққа тутиласизлар.

Мушриклар, фаришталар Аллоҳнинг қизларидир деб ўйлайдилар. Шу билан Аллоҳга ўзлари учун истамаган нарсани нисбат берадилар. Аллоҳ улар айтаётган бу нуқсондан Покдир, Олийдир. Ўзларига эса ўзлари ёқтирадиган ўғилларни олиб қолмоқчи бўладилар. Яъни, бизга ўзимиз ёқтирган ўғиллар, Аллоҳга биз ёқтирмайдиган қизлар, дейишади. Шундан ҳам каттароқ жиноят бўлиши мумкинми?!

Мушриклардан биронтасига қиз кўргани ҳақида хабар келса, худди бир шумхабар келгандек, қайғуга ботиб, қалби ғам-аламга тўлиб, юзлари қорайиб, буришиб кетади. Кейин у ўзиники бўлишини истамайди-да, у Аллоҳники, дейди.

Қиз туғилгани ҳақидаги хабардан номус қилиб, одамлардан яшириниб олади. Ўзига ўзи, хорликни бўйнимга олиб, уни олиб қолсаммикин ёки тириклайин кўмиб юборсаммикин, дейди-да, кейин кўмиб юборади. Мушрикларнинг ҳукми, қарори нақадар манфур! Ўзлари ёқтирмаган нарсани Парвардигорларига берар эмишлар.

Охиратга иймон келтирмайдиган кофирларнинг болага муҳтожлик, жаҳолат, куфр каби тубан сифатлари бор. Аллоҳнинг эса улуғлик, камол, беҳожатлик, илм каби олийжаноб сифатлари бор. Ҳар қандай нуқсондан пок Аллоҳ Ўз мулкида ғолибдирки, Уни ҳеч бир куч мағлуб этолмас. У ҳар бир тадбирини, шариатини ҳикмат билан қиладиган Ҳаким Зотдир.

Агар Аллоҳ одамларни қилган зулми, куфрига яраша жазолаганида, ер юзида биронта инсонни ҳам, ҳайвонни ҳам тирик қўймаган бўларди. Лекин ҳар қандай нуқсондан пок У Зот уларни маълум муддатга қадар кечиктириб туради. Ўша муддат келганида уни бир сония ҳам ортга ёки олдга сура олмайдилар.

Аллоҳга ўзлари ёқтирмайдиган аёлларни қилиб, яна тиллари ёлғондан ўзлари учун Аллоҳнинг даргоҳида гўзал мартаба, оқибат борлиги ҳақида гапиради. Ўзлари айтганларидек, қайта тириладиган бўлсалар, улар учун дўзах бўлиши муқаррар. Унга ташланадилар ва ундан ҳеч қачон чиқмайдилар.

Эй Пайғамбар, Аллоҳга қасамки, сиздан олдинги умматларга ҳам пайғамбарлар юборганмиз. Бас, шайтон уларга ўзларининг ширк, куфр, маъсият каби қабиҳ ишларини чиройли қилиб кўрсатди. Бугун шайтон уларнинг дўстидир. У Қиёмат куни бизга ёрдам беради, деб ўйлайдилар. Охиратда улар учун аламли азоб бордир.

Эй Пайғамбар, сизга Қуръонни ҳамма одамларга тавҳид, қайта тирилиш, шариат ҳукмлари каби ўзаро ихтилоф қилган масалаларини баён қилиб беришингиз учунгина ҳамда Қуръон Аллоҳга ва Пайғамбарига иймон келтирганлар учун бир ҳидоят ва раҳмат бўлиши учунгина нозил қилдик. Ҳақиқатдан фақат унга ишонганларгина фойдалана оладилар.

Аллоҳ осмондан ёмғир ёғдириб, ерга жон ато этди. Ундан турли ўсимликларни ўстирди, ундирди. Ундан олдин ер қуриб, қовжираб ётарди. Ёмғирнинг ёғишию ўсимликларнинг униб-ўсишида Аллоҳнинг каломига қулоқ соладиган қавм учун У Зотнинг қудратини намойиш этувчи очиқ далолат бор.

Эй инсонлар, сизларга туя, сигир, қўй каби чорва ҳайвонларида ибрат бор. Уларнинг елинларидан қоринларидаги чиқиндилару жисмидаги қондан ажралиб чиқадиган тоза ва хуштаъм сут билан сизларни суғорамиз.

Сизлар учун хурмо ва узум меваларида ҳам ибрат бор. Улардан яхши нарса саналмайдиган маст қилувчи ичимликни ҳам, хурмо қоқи, майиз, сирка ва шинни каби яхши нарсаларни ҳам оласизлар. Бу ишда ақлини ишлата биладиган одамлар учун Аллоҳнинг қудратига далолат қилувчи ҳужжатлар бор. Ақлини ишлатадиганларгина ибрат оладилар.

Эй Пайғамбар, Парвардигорингиз асаларига илҳом бериб, тоғларга, дарахтларга ва одамлар соладиган уйларга ин қуриш йўлини унга кўрсатиб қўйди.

"Кейин ўзинг истаган мевалардан егин ва Парвардигоринг қулай қилиб қўйган йўллардан юргин". Асаларининг қорнидан оқ, сариқ ва бошқа ранглардаги асаллар чиқади. Уларда одамлар учун шифо бор. Касалларини даволайдилар. Албатта, бу ишда фикр юритадиган қавм учун Аллоҳнинг қудрати ва ҳамма ишларни бошқариб, тадбирини қилиб туришига далолат қилувчи оят-аломат бор. Фикр юрита оладиганларгина ибратланадилар.

Аллоҳ сизларни йўқдан бор қилди. Ажалларингиз етганидан кейин яна жонингизни олади. Орангиздан кимдир қарилик аталмиш умрнинг энг ёмон босқичигача боради-да, олдин билган нарсаларидан ҳеч нарсани билмай қолади. Аллоҳ бандаларининг қилган ишларини кўриб-билиб турадиган, ҳар ишга Қодир Зотдир. У Зот қила олмайдиган ишнинг ўзи йўқ.

Аллоҳ Ўзи ато этган ризқ борасида айримларингизни айримларингиздан устун қилиб, сизларни бой-камбағалга, хожа-қулга ажратди. Аллоҳ устун қилган бой, хожалар мулкини қулларига қайтариб, ҳаммалари баробар бўлиб олмайдилар-ку. Шундай экан, қандай қилиб Аллоҳнинг бандалар орасида шериклари бўлишига кўнадилар. Ўзлари қулларини шерик қилишни истамайдилар-ку. Бу нақадар катта зулм! Аллоҳнинг неъматларига бундан ортиқ нонкўрлик бўлиши мумкинми?!

Эй одамлар, Аллоҳ сизларга ўзларингиздан жуфтлар яратиб, жуфтларингиздан болалар, набираларни дунёга келтирди ва сизларга гўшт, донлар, мевалар каби покиза ризқлар ато этди. Бут, санамлардан иборат бўлган ботилга иймон келтириб, Аллоҳнинг сон-саноқсиз неъматларига шукр қилиш ўрнига нонкўрлик қиладиларми?

Анави мушриклар Аллоҳни қўйиб, уларга осмонлардан ҳам, ердан ҳам ҳеч нарсани ризқ қилиб бера олмайдиган, ҳеч иш қўлидан келмайдиган бутларга бандалик қиладилар. Бутлар жонсиз нарсалардир. Уларда ҳаёт ҳам, илм ҳам йўқ.

Эй одамлар, фойда ҳам, зарар ҳам келтира олмайдиган бутларни Аллоҳга ўхшатманглар. Аллоҳнинг шериги йўқ. У ягона чин маъбуд. Улуғлик ва камол сифатлари не эканини Аллоҳ яхши билади. Сизлар эса билмайсизлар. Шунинг учун ширк тузоғига илиниб, бутларингизни У Зотга ўхшатасизлар.

Аллоҳ мушрикларга раддия билдириб, бир мисол зарб этди. Ҳеч иш қўлидан келмайдиган, ҳеч қандай мулки ҳам йўқ, ўзи бошқага мулк бўлган бир мамлук қул ва Биз унга ҳалол мол-давлат берган, уларни истаганича ишлатадиган, улардан яширин ва ошкора сарфлайдиган бир ҳур. Бу икки киши ҳеч қачон тенг бўлмайди. Шундай экан, қандай қилиб Ўз мулкини истаганича тасарруф қиладиган Молик Аллоҳни ҳеч иш қўлидан келмайдиган бутларга менгзайсизлар? Ҳамма мақтовларга Аллоҳгина лойиқдир. Лекин мушрикларнинг кўплари ёлғиз Аллоҳгина чин маъбуд эканини, ёлғиз Угина маъбудликка лойиқ эканини билмайдилар.

Аллоҳ уларга раддия билдириб, икки кишини мисол қилиб келтирди. Улардан бири эшитмайдиган, гапирмайдиган, тушунмайдиган бир гунг-соқов. Ҳеч иш қўлидан келмайди. Ҳеч кимга нафи тегмайди. Эгасига бир юк, холос. Эгаси уни қаерга юбормасин, бирон яхшилик билан қайтмайди. Буюрган ишини бажаролмайди. Энди мана шу одам билан эшитиши ҳам, гапириши ҳам соппа-соғ бўлган, фойда келтира оладиган, одамларни адолатга буюрадиган, ўзи тўғри йўлини топиб олган киши баробарми? Эй мушриклар, қандай қилиб улуғлигу камол сифатларига эга бўлган Аллоҳни эшитмайдиган, гапирмайдиган, фойда ҳам, зарар ҳам келтира олмайдиган бутларингизга тенглаштирасизлар?!

Осмонладаги ғайбга оид илмларни ҳам, ердаги ғайбга оид илмларни ҳам ёлғиз Аллоҳ билади. Ундан ўзга ҳеч ким билмайди. Ўша ғайблардан бири бўлмиш Қиёматнинг келиши бир кўз юмиб очгунча ёки ундан ҳам яқинроқдир. Албатта, Аллоҳ ҳар нарсага Қодирдир. У Зотнинг қўлидан келмайдиган иш йўқ. Бир ишни истаса, унга "Бўл", дейди, тамом, у бўлади.

Эй одамлар, ҳомиланинг вақти-соати келганда Аллоҳ сизларни оналарингизнинг қоринларидан чиқарди. У пайтда сизлар ҳеч нарсани сезмагансизлар. Кейин сизларга эшитишингиз учун қулоқни, кўришингиз учун кўзларни ва ақл юритишингиз учун дилларни берди. Шоядки, шунда берган неъматларига шукр қилсангизлар.

Мушриклар Аллоҳ ато этган қанотлари билан ҳавода учиб юришга мослаштирилган қушларга боқмайдиларми? Улар Аллоҳ берган илҳом билан қанотларини қоқадилар. Ҳавода уларни Ёлғиз ва Қодир Аллоҳ тутиб турибди. Уларнинг қулаб кетмасдан ушлаб турилишида Аллоҳга иймон келтирган қавм учун белгилар бор. Уларни иймон келтирганларгина кўра оладилар.

Аллоҳ сизларга тошдан қуриб олган уйларингизни оромгоҳ қилиб берди. Яна сизларга туя, сигир, қўй каби ҳайвонларининг териларидан кўчадиган кунингизда осон йиғиштириб олинадиган, қўнадиган кунингизда эса енгил қуриладиган чодирларни ҳамда қўйларнинг юнглари, туялар ва эчкиларнинг тивитларидан маълум вақтгача фойдаланиб туриш мумкин бўлган жиҳоз, кийим ва кўрпа-тўшакларни қилиб берди.

Аллоҳ сизларга дарахтлардан, бинолардан соялар қилиб бердики, уларнинг соясида иссиқдан сақланасизлар. Тоғлардаги ғорлардан, унгурлардан бошпаналар қилиб бердики, у ерларда совуқдан, иссиқдан ва душмандан ҳимояланасизлар. Сизларга пахта ва бошқа нарсалардан сизларни иссиқдан асрайдиган кийимлар, жанглардаги зарбалардан мудофаа қиладиган совутлар қилиб берди. У Зот сизларга Ўз неъматини мана шундай тўла қилиб беради. Шоядки, ёлғиз Аллоҳга бўйсуниб, У Зотга ҳеч нарсани шерик қилмасангизлар.

Энди агар улар иймондан, сиз олиб келган ҳақни тасдиқ этишдан юз ўгирсалар, бас, эй Пайғамбар, сизнинг вазифангиз очиқ етказиб қўйиш, холос. Уларни ҳидоят қилиш сизнинг бурчингиз эмас.

Мушриклар Аллоҳ уларга ато этган неъматларни биладилар. Пайғамбар алайҳиссаломнинг пайғамбар бўлиб юборилиши ҳам ўша неъматлардан бири эканини ҳам биладилар. Кейин эса неъматларга шукр қилиш ўрнига нонкўрлик қиладилар, пайғамбарини ёлғончига чиқарадилар. Уларнинг кўплари яхшиликни билмайдиган нонкўрлардир.

Эй Пайғамбар, эсланг. Аллоҳ ҳар бир умматдан ўзининг пайғамбарини гувоҳ қилиб келтиради. У мўминнинг мўминлигига ва кофирнинг кофирлигига гувоҳ бўлади. Шундан кейин кофирнинг узр айтишига имкон берилмайди. Дунёга қайтиб, Парвардигорини рози қиладиган ишларни қилиб олишига ҳам рухсат бўлмайди. Охират амал диёри эмас, ҳисоб диёридир.

Мушрик золимлар азобни ўз кўзлари билан кўришгач, улардан азоб енгиллатилмайди. Уларга ҳеч қандай муҳлат ҳам берилмайди. Дўзахга кирадилар ва у ерда абадий қоладилар.

Охиратда мушриклар ўзларининг бутларини кўриб: "Парвардигоро, анавилар бутларимиз эди, Сени қўйиб, ўшаларга ибодат қилардик", дейдилар. Шу билан ўзларининг гуноҳларини уларнинг бўйнига юкламоқчи бўладилар. Шунда Аллоҳ ўша бутларга тил ато этади ва улар: "Эй мушриклар, сизлар ёлғончиларсиз, Аллоҳнинг ҳеч қандай шериги йўқ", дея раддия билдирадилар.

Мушриклар таслим бўлиб, ёлғиз Аллоҳга бўйсундилар. Ўзлари тўқиб олган ва Аллоҳнинг олдида бизни шафоат қилади, деб даъво қилган бутлари эса гумдон бўлдилар.

Ўзи Аллоҳга куфр келтириб, бошқаларни У Зотнинг йўлидан тўсган кимсаларга, ўзи ҳам адашиб, бошқаларни ҳам адаштириб, фисқ-фасод қилиб юрганлари учун азоб устига азобни зиёда қилдик. Улар ўзи шунга лойиқ бўлиб қолдилар.

Эй Пайғамбар, эсланг! Қиёмат куни ҳар бир умматга қилиб ўтган куфр ёки иймонларига гувоҳлик берадиган бир гувоҳ келтирамиз. У ўзларидан бўлган, ўзларининг тилида гапирадиган бир пайғамбар бўлади. Эй Пайғамбар, сизни эса ҳамма умматларга гувоҳ қиламиз. Сизга Қуръонни ҳалол-ҳаром, савоб-гуноҳ каби барча зарур нарсаларнинг, ишларнинг баёни этиб, одамларни ҳақ сари бошлайдиган ҳидоят этиб, иймон келтириб, яхши амаллар қилганлар учун раҳмат этиб, мўминларга охиратдаги неъматлар ҳақидаги хушхабар этиб нозил қилдик.

Аллоҳ бандаларини адолатга буюради. Банда ўзининг устидаги Аллоҳнинг ҳақларини ҳам, бандаларнинг ҳақларини ҳам адо этсин. Ҳукм чиқаришда бировни бировдан ноҳақ афзал кўрмасин. Аллоҳ бандаларини эзгуликка буюради. Банда ўзининг вазифаси бўлмаган инфоқ-эҳсонни ҳам олийжаноблик ила адо этсин, золимни кечирсин. Аллоҳ бандаларини қариндошларга яхшилик қилишга буюради. Банда қариндошларининг ҳожатини чиқарсин. Ҳамма манфур ишлардан, у хунук гап бўладими ёки зино каби ёмон иш бўладими, ҳаммасидан қайтаради. Шариат тақиқлаган ишлар - гуноҳлардан ҳам қайтаради. Одамларга мутакаббирлик ила зулму зўравонлик қилишдан ҳам қайтаради. Аллоҳ сизларга шу фармонлари ва тақиқлари билан насиҳат қиляпти. Шоядки, ибрат олсангизлар.

Аллоҳга ва одамларга берган ҳамма аҳдларингизга вафо қилингиз. Аллоҳ номига ичилган қасамларни бузмангиз. Ичган қасамингизга вафо қилиш учун Аллоҳни ўзингизга гувоҳ қилдингиз. Аллоҳ қилаётган ишларингизни билади. У Зотдан бирон иш яширин қолмайди. Яқинда ўша ишларингизга яраша жазо ёки мукофотингизни беради.

Нарсасини пишиқ-пухта тўқиганидан кейин уни сўкиб-чуваб юборган, ўзига баттар иш оширган хотин каби сизлар ҳам пухта боғланган аҳдларни бузиб, енгилтак овсарга айланиб қолмангиз. Ўз умматингиз душман умматидан кучлироқ, афзалроқ бўлиши учун аҳд-паймонларингизни бир алдов воситаси қилиб олмангиз. Аллоҳ сизларнинг аҳдга вафо қилиш ёки қилмаслигингизни синаяпти, холос. Қиёмат куни Аллоҳ шу дунёда ихтилоф қилиб ўтган ишларингизни тушунтириб, ойдинлаштириб берур. Ўшанда ҳақ билан ноҳақ, рост билан ёлғон ажралиб қолур.

Агар Аллоҳ хоҳлаганида ҳаммангизни ҳақ устида бирлашган бир умматга айлантириб қўйган бўларди. Лекин ҳар қандай нуқсондан пок У Зот Ўз адли ила истаган одамини ҳақ йўлдан оздириб, аҳдига вафо қилмайдиган қилиб қўяди. Истаган одамига Ўз фазли ила тавфиқ беради. Қиёмат куни шу дунёда қилиб ўтган амалларингиздан албатта сўралурсизлар.

Қасамларингизни бир-бирларингизни алдаш учун бир воситага айлантириб олмангиз. Ҳавойи нафсингизга эргашиб, истаган пайтингизда унга вафо қилиб, истаган пайтингизда бузиб кетавермангиз. Акс ҳолда тўғри йўлга маҳкам ўрнашиб олган қадамларингиз тойиб, Аллоҳнинг йўлидан ўзингиз ҳам адашиб, бошқаларни ҳам адаштирганингиз боис азобни тотиб қоласиз ва сизларга азоб кўпайтириб берилур.

Аллоҳга берган аҳдингизни бузиб, унга вафо қилмай, уни арзимас эвазга алмаштириб юбормангиз. Агар биладиган бўлсангиз, Аллоҳнинг ҳузурида сизлар учун тайёрлаб қўйилган бу дунёдаги ғалаба ва ўлжалар, охиратдаги абадий неъматлар аҳдингизни бузиш эвазига эришган фойдангиздан яхшироқдир.

Эй одамлар, сизлардаги мол-давлат, лаззат ва неъматлар ҳар қанча кўп бўлмасин, яқинда тугайди, тамом бўлади. Аллоҳнинг ҳузуридаги мукофот эса боқийдир, туганмасдир. Қандай қилиб, боқийдан фонийни афзал кўрасизлар? Аҳдларига вафо қилиш йўлида сабр қилган зотларни қилган тоат-ибодатларининг энг яхшиси билан мукофотлаймиз. Уларнинг яхшиликларини ўн баробардан етти юз баробаргача, ундан ҳам кўп қилиб қайтарамиз.

Эркак бўлсин, аёл бўлсин, мўмин бўлгани ҳолда шариатга мувофиқ яхши амал қилган одамга ёқимли ҳаёт бахш этамиз. У Аллоҳнинг қадарига рози бўлиб, борига қаноат қилиб, сокин, хотиржам яшайди. Тоат-ибодатлари учун унга тавфиқ берилган бўлади. Охиратда эса уларнинг савобларини қилган амалларининг энг яхшисига қараб берурмиз.

Эй мўмин, Қуръон ўқиган пайтингда Аллоҳнинг раҳматидан қувилган шайтоннинг васвасаларидан паноҳ беришини Аллоҳдан сўра.

Шайтон Аллоҳга иймон келтиридиган ва ёлғиз Парвардигорларигагина таянадиган зотларга ҳеч қачон ҳукмини ўтказа олмайди.

У ўзини дўст тутадиган ва унинг иғвосига учиб, Аллоҳга ширк келтирадиган, У Зотдан бошқага ибодат қиладиган кимсаларгагина ҳукмини ўтаказа олади. Васваса қилиб, уларни йўлдан уради.

Қачон Қуръондан бир оятни насх қилиб, ўрнига бошқа бир оятни алмаштирсак - Аллоҳнинг Ўзи нимани нозил қилишини билгувчироқ - "Эй Муҳаммад, сен уйдирмачисан, ёлғон тўқияпсан", дейдилар. Асло ундай эмас. Аксинча, уларнинг кўплари насх остидаги илоҳий ҳикматни билмайдилар.

Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Бу Қуръонни Жаброил алайҳиссалом Аллоҳ таоло тарафидан ҳақ билан нозил қилди. Унда заррача хато, ўзгариш йўқ. Токи, мўминлар оятларнинг насх қилинганига ҳам, қилинмаганига ҳам бир хил иймон келтирадиган собитқадам бўлсинлар ҳамда Қуръон уларни ҳақ йўлга бошлайдиган ҳидоят ва мусулмонлар учун охиратда оладиган ажру савоблари ҳақидаги хушхабар бўлсин".

Биз мушрикларнинг: "Муҳаммад алайҳиссаломга Қуръонни бир одам ўргатиб турибди", деяётганларини биламиз. Уларнинг бу даъволари пучдир, ёлғондир. Чунки улар айтаётган одамнинг тили ажамийдир, арабча эмасдир. Қуръон эса соф араб тилида нозил бўлган. Боз устига унда жуда олий, етиб бўлмас балоғат бор. Қандай қилиб уни бир ажамийдан ўрганиши мумкин?!

Аллоҳнинг оятлари Аллоҳ тарафидан нозил бўлганига иймон келтирмайдиган кимсалар модомики, ҳақни тан олмасликда саркашлик билан тураверар эканлар, уларнинг ҳидоят топишига Аллоҳ тавфиқ бермайди. Кейин эса Аллоҳга куфр келтирганлари ва У Зотнинг оятларини ёлғонга чиқарганлари учун уларга аламли азоб бордир.

Муҳаммад алайҳиссалом ёлғончи эмас. У зотга чиндан Парвардигори тарафидан ваҳий келган. Ёлғонни Аллоҳнинг оятларига ишонмайдиган кимсаларгина тўқийдилар. Чунки улар азобдан қўрқмайдилар, савобдан умидвор ҳам бўлмайдилар. Ана ўша кофирлар ғирт ёлғончилардир. Чунки ёлғончилик уларнинг одатидир.

Ким иймон келтирганидан кейин яна кофир бўлса, Аллоҳнинг ғазабига йўлиқади. Фақат мажбур қилинган, тили билангина куфр калимасини айтиб, қалби эса иймон билан ором олиб турган кимса бундан мустасно. Лекин кимлар қалбини куфрга очиб берсалар, бажонидил уни қабул қилсалар, муртад бўлсалар, уларнинг устига Аллоҳ тарафидан бир ғазаб ёғилур ва улар учун улкан азоб бордир.

Диндан қайтиб, муртад бўлишларига сабаб улар шу дунёда эришган ўткинчи неъматларини охиратдан устун қўйдилар. Аллоҳ кофир қавмни ҳидоят қилмайди, қўлламайди, йўлламайди.

Олдин мўмин бўлиб, кейин диндан қайтган, муртад бўлган кимсалар ҳақиқий бадбахтлардир. Аллоҳ уларнинг қалбларини муҳрлаб қўйган. Энди уларга насиҳат кор қилмайди. Аллоҳ уларнинг қулоқларини ҳам муҳрлаб қўйган. Энди уларга фойдали гаплар кирмайди. Аллоҳ уларнинг кўзларини ҳам муҳрлаб қўйган. Энди улар иймонга далолат қиладиган оят-аломатларни кўра олмайдилар. Ана ўшалар бахт ва бахтсизлик нималигини билмайдиган, Аллоҳ уларга тайёрлаб қўйган азобдан бехабар ғофиллардир.

Дарҳақиқат, Қиёмат куни ҳақиқий зиён кўрадиганлар ана ўшалар бўладилар. Мўминлигини ушлаб қолганларида жаннатга кирган бўлардилар. Лекин улар шундай бебаҳо иймонларини куфрга бой бериб, бор будидан мосуво бўлдилар.

Эй Пайғамбар, мўминлар мушриклар тарафидан азобу уқубатларга йўлиқдилар. Шу қадар қаттиқ синовларга дуч келдиларки, ҳатто мажбур бўлганлари туфайли диллари тўла иймон бўлса-да, тилларида куфр калимасини айтишгача бордилар. Шундан кейин Маккадан Мадинага ҳижрат қилдилар. Кейин эса Аллоҳ калимасини олий қилиш учун Аллоҳ йўлида жиҳод қилдилар. Жиҳод машаққатларига сабр қилдилар. Мана шу фитналар ва азобу уқубатларлардан кейин Парвардигорингиз, албатта, уларни Кечиргувчидир ва уларга Меҳрибондир. Чунки улар куфр калимасини фақат мажбур бўлганлари туфайлигина айтганлар.

Эй Пайғамбар, эсланг! Қиёмат кунида ҳар бир жон фақат ўзини оқлашга уриниб қолади. Шу қадар даҳшатли ҳолат юз берадики, ўзидан бошқа ҳеч ким билан иши бўлмай қолади. Ҳар бир жонга қилган ишига яраша жазо ё мукофоти тўла қилиб берилади. Уларга зулм қилинмайди. Яхшиликлари камайтирилмайди, ёмонликлари кўпайтирилмайди.

Аллоҳ бир шаҳарни - Маккани мисол қилиб келтирди. У тинч, хотиржам эди. Ҳар тарафдан одамлар келиб, ризқи мўл бўлиб турарди. Кейин унинг аҳолиси Аллоҳнинг неъматларига шукр қилмадилар, нонкўрлик қилдилар. Натижада Аллоҳ уларни кофирликлари ва ҳақни тан олмаганлари туфайли очлик ва қаттиқ қўрқув билан жазолади. Қўрқувдан озиб ҳам кетдилар. Шу қадарки, очлик ва қўрқув уларга бир либосдек ҳамроҳ бўлиб қолди.

Макка аҳолисига ростгўйлик ва ҳалоллик билан танилган бир пайғамбар - Муҳаммад алайҳиссалом келди. Уни ёлғончига чиқариб, Парвардигори тарафидан олиб келган рисолатини тан олмадилар. Шундан кейин уларга Аллоҳнинг азоби - очлик ва қўрқув тушди. Азоб тушган пайтда улар Аллоҳга ширк келтириб, пайғамбарини ёлғончига чиқариб, ўзларига ўзлари зулм қилиб турган эдилар.

Эй бандалар, Аллоҳ сизларга берган ризқларнинг ҳалол-покидан енглар. Аллоҳнинг неъматига уни эътироф этиш ва уни Аллоҳ рози бўладиган ишларга сарфлаш ила шукр қилинглар, агар Унгагина бандалик қиладиган ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмайдиган бўлсангизлар.

Аллоҳ сизларга ўзи ўлган ўлимтик, оққан қон, тўнғизнинг ҳамма ёғи ва Аллоҳдан бошқанинг номига сўйилган ҳайвоннигина ҳаром қилди. Буларнинг ҳаром қилиниши ихтиёрий ҳолатларга тегишли. Энди ким мазкур нарсалардан бирини ейишга мажбур бўлиб қолса ва ўзи истамаган ҳолида ҳаддидан ошмасдан еса, бас, унга гуноҳ бўлмайди. Чунки Аллоҳ кечиримлидирки, унинг еганини кечиради ва меҳрибондирки, зарурат туғилиб қолган ўринларда улардан ейишга рухсат беради.

Эй мушриклар, бу ҳалол ва бу ҳаром, дея тилларингизга келганини гапираверманглар ва бу билан Аллоҳ шаънига ёлғон тўқишга уринманглар. Яъни, Аллоҳ ҳаром қилмаган нарсани ҳаром ёки Аллоҳ ҳалол қилмаган нарсани ҳалол, деманглар. Аллоҳ шаънига ёлғон тўқиганлар мақсадларига етмайдилар, нажот топмайдилар.

Улар шу дунёда ҳавойи нафсларига эргашиб, бир лаҳзагина маза қилиб оладилар. Қиёмат кунида эса уларни аламли азоб тутади.

Яҳудийларга сизга олдин "Анъом" сурасининг 146-оятида Биз айтиб берган нарсаларни ҳаром қилдик. Ўша нарсаларни ҳаром қилиш билан Биз уларга зулм қилмадик. Уларнинг ўзлари азобга олиб борадиган ишларни қилиш билан ўзларига ўзлари зулм қилдилар. Кейин уларга қилган зулмларига яраша жазо бериб, мазкур нарсаларни ҳаром қилдик.

Кейин, Эй Пайғамбар, албатта, Парвардигорингиз билмасдан, оқибатини ўйламай ёмонликлар қилиб қўйиб, ортидан тавба қилган ва ўзини ўнглаб олган кимсаларни, гарчи ўша ёмон амалларни қасддан қилган бўлсалар-да кечиради. Албатта, Парвардигорингиз Кечиримли, Меҳрибон Зотдир.

Албатта, Иброҳим алайҳиссалом ҳамма эзгу хислатларни ўзида жамлаган, Парвардигорига итоат этишни канда қилмаган, ҳамма динлардан юз ўгириб, ёлғиз Исломгагина бўйсунган бир уммат эди. У ҳеч қачон мушриклардан бўлмаган.

Аллоҳ ато этган неъматларга шукр қиларди. Аллоҳ уни пайғамбарликка танлаб олди ва энг тўғри Ислом йўлига ҳидоят қилди.

Унга шу дунёда ҳам пайғамбарликни, обрў-эътиборни ва солиҳ фарзандни ато этдик. У охиратда ҳам Аллоҳ тайёрлаб қўйган жаннатдаги олий мартабаларга мушарраф бўладиган солиҳлардандир.

Эй Пайғамбар, кейин сизга шундай ваҳий қилдик: "Тавҳид, мушриклардан юз ўгириш, Аллоҳга даъват қилиш, У Зотнинг шариатига амал қилиш, бошқа динлардан юз ўгириб, фақат Ислом динига бўйсуниш борасида Иброҳимнинг динига эргашинг. У ҳеч қачон мушриклардан бўлмаган, у ҳар доим Аллоҳга тавҳид узра ибодат қилган".

Шанбани улуғлаш у ҳақда ихтилоф қилган яҳудийларга фарз қилинган. Олдин Жума куни ибодат қилишга буюрилгандилар. Буйруқни бажармай, йўлдан озганларидан кейин шанба куни ҳамма ишларини ташлаб, фақат ибодат билангина банд бўлишлари лозим бўлган. Эй Пайғамбар, албатта, Парвардигорингиз Қиёмат куни ўша ихтилоф қилганлар орасида ҳукм қилади ва ҳар бирига ўзининг муносиб жазо ёки мукофотини беради.

Эй Пайғамбар, Ислом динига ўзингиз ва мўминлар одамларнинг аҳволига, тушунишига, бўйсунишига қараб, ҳикмат билан ҳамда қизиқтириш ва огоҳлантириш услубидаги чиройли насиҳат ила даъват этинглар. Улар билан энг гўзал тарзда фикрий мужодала қилинглар. Одамларни йўлга солиш сизнинг вазифангиз эмас. Сизнинг вазифангиз етказиб қўйиш, холос. Албатта, Парвардигорингиз Ислом динидан адашганни ҳам билгувчироқ, ҳидоят топиб, мусулмон бўлганларни ҳам билгувчироқ Зотдир. Шундай экан, сиз ўзингизни қийнаманг.

Душманингизни жазоламоқчи бўлсангиз, у сизга қанча зарар етказган бўлса, ўшанча жазолангиз. Ундан ошириб юбормангиз. Жазолашга қодир бўла туриб, жазоламасдан сабр қилсангиз, шу иш сабр қилгувчилар учун яхшироқдир.

Эй Пайғамбар, улар тарафидан етаётган озорларга сабр қилинг. Сизга сабр учун тавфиқни фақат Аллоҳ беради. Кофирлар сиздан юз ўгириб кетаётганига хафа бўлманг. Улар қилаётган макру ҳийлалардан сиқилманг.

Аллоҳ гуноҳларни тарк этиш ила тақво қиладиган ва тоатларини энг мукаммал тарзда адо этадиган зотлар билан биргадир. Уларни қўллаб, мадад бериб туради.

Аллоҳ ҳар қандай нуқсондан Пок ва Олийдир. У чексиз қудрат соҳибидир. У Зот бандаси Муҳаммад алайҳиссаломни тунда Масжидул-Ҳаромдан Биз атрофини мевалару экинлар билан, пайғамбарлар масканлари айлаш билан баракали қилиб қўйган Байтул-Мақдисдаги Масжидул-Ақсо сари сайр қилдирди. Бу билан бандасига Ўзининг чексиз қудратига далолат қилувчи оят-аломатларини кўрсатди. У ҳамма нарсани Эшитгувчи, ҳамма нарсани Кўргувчи Зотдир.

Мусо алайҳиссаломга Тавротни бердик ва уни Бани Исроилга йўл кўрсатувчи ҳидоят қилдик. Кейин Бани Исроилга дедик: "Мендан ўзгани вакил қилиб олиб, ишларингизни ўшанга ишониб топшириб юрманглар. Фақат ва фақат Менгагина таянинглар".

Сизлар Биз Нуҳ алайҳиссалом билан бирга тўфондан қутқариб қолган одамларнинг зурриётларисиз. Шундай экан, Аллоҳнинг сизларга ато этган бу неъматини эсланглар. Аллоҳга шукр қилиб, ёлғиз У Зотгагина тоат-ибодат қилинглар. Бу борада Нуҳга эргашинглар. У ҳар доим шукр қилувчи банда бўлганди.

Бани Исроилга Тавротда шундай хабар бергандик: "Сизлар тарафингиздан ер юзида икки марта маъсиятлару ҳаддан ошишлар каби бузғунчиликлар содир бўлиши ва одамларга ваҳшиёна зулму зўравонлик қилишингиз муқаррар".

Биринчи бузғунчилик қилиш вақти келганда уларнинг устига жуда кучли бандаларимизни юбордик. Бандаларимиз уларни ўлдирдилар, уйма-уй юриб қувдилар. Аллоҳнинг бу ваъдаси бажарилиши муқаррар бўлган ваъда эди.

Эй Бани Исроил, Аллоҳга тавба қилганингиздан кейин сизларга яна ғолиблик ва ҳукмронликни қайтариб бердик. Сизларни мол-давлат ва болалар билан қувватладик. Сонингизни душманлар сонидан кўп қилдик.

Эй Бани Исроил, вазифаларингизни талаб қилингандек бажариб, яхши ишларни қилсангизлар, уларнинг мукофоти ўзларингизга бўлади. Аллоҳ амалларингиздан беҳожат. Ёмонлик қилсангизлар ҳам унинг ёмон оқибати ўзларингизни тутади. Аллоҳга яхшилик қилиб фойда ҳам келтирмайсизлар, ёмонлик қилиб зарар ҳам. Иккинчи бузғунчилик содир бўлганда яна устингизга душманларингизни ҳукмрон қилиб қўямиз. Улар сизни шарманда қилиб, юзингизни қора қилиб, ўзингизни хор қилиб, Байтул-Мақдисга олдин қандай кирган бўлса, яна ўшандай кириб, уни батамом харобазорга айлантирадилар.

Эй Бани Исроил, шу қаттиқ интиқомдан кейин тавба қилсангиз, амалларингизни ўнгласангиз, шояд, Парвардигорингиз сизларга раҳм этса. Ундан кейин яна учинчи ёки ундан кўпроқ марта бузғунчиликка қайтадиган бўлсангизлар, Биз ҳам яна сизлардан интиқом олишга қайтаверамиз. Биз жаҳаннамни кофирларга зиндон қилиб қўйганмиз. Ундан ҳеч қачон чиқмайдилар.

Муҳаммад алайҳиссаломга нозил қилинган бу Қуръон энг тўғри йўлга, Ислом йўлига бошлайди ва яхши амаллар қиладиган мўминларга улар учун Аллоҳ тарафидан катта савоб борлиги ҳақида хушхабар беради.

Қиёмат кунига ишонмайдиган кимсаларга эса уларни хафа қиладиган хабар беради. Яъни, Биз уларга Қиёмат кунида аламли азобни тайёрлаб қўйганмиз.

Инсон ўзига дуойи хайр қилганидек, ғазабланган пайтида ўзига ҳам, боласига ҳам, мол-давлатига ҳам дуойи бад ҳам қилиб юбораверади. Агар унинг дуойи бадини ижобат қилганимизда ҳалокатга учраб, мол-давлатидан ҳам, боласидан ажраб қолган бўларди. Инсон табиатан шошқалоқ қилиб яратилган. Шунинг учун шошқалоқлик қилиб, ўзига зарар бўладиган ишларни ҳам қилиб қўяди.

Кеча ва кундузни Аллоҳнинг ягоналиги ва қудратини кўрсатиб турадиган икки белги қилдик. Бу икки белги узун-қисқалиги, иссиқ-совуқлиги билан ажралиб туради. Кечани ухлаш ва дам олиш учун қоронғу айладик. Кундузни эса одамлар тирикчилик ишлари билан машғул бўлишлари учун ёруғ қилдик. Токи, йиллар, ойлар, соатлар саноғини ва ҳисобни билинг. Ҳар бир нарсани батафсил баён қилганмиз. Ҳақ билан ботил яққол ажралиб турибди.

Ҳар бир инсоннинг қилган амалларини бўйнига бир тақинчоқдек илиб қўйганмиз. То ҳисобини бермагунича ундан ажралмайди. Қиёмат куни унга бир китоб қилиб чиқарамиз. Ўшанда яхшию ёмон ҳамма ишлари битилган китоб унга очилган ҳолда рўбарў бўлур.

Ўша куни унга шундай деймиз: "Эй инсон, китобингни ўқи! Бугун сендан ҳисоб олишга нафсинг ўзи кифоя!"

Ким иймон сари ҳидоят топса, ўзига фойда. Ким адашса, ўзига зарар. Бирон жон бошқа бир жоннинг гуноҳини кўтармайди. Биз бирон қавмни то уларга бир пайғамбар юбориб, етарлича ҳужжатни барпо қилмай туриб, азоблагувчи бўлмадик.

Бир шаҳарни зулму зўравонлиги туфайли ҳалок қилмоқчи бўлсак, ундаги бойлик (ва мансаб) кўзини кўр қилиб қўйганларга итоат этишни буюрамиз. Улар эса итоат этмайдилар. Аксинча, осийлик, итоатсизлик қиладилар. Шу билан уларга азоб юборишга ҳақли бўламиз-да, уларни парча-парча қилиб юборамиз.

Нуҳдан кейин ҳам Од ва Самуд каби қанча-қанча ҳақни тан олмаган умматларни ҳалок қилдик. Эй Пайғамбар, бандаларининг гуноҳларидан хабардор бўлиб, уларни кўриб туришда Парвардигорингизнинг Ўзи кифоя қилгай. У Зотдан ҳеч нарса яхширин қолмас. Яқинда ҳаммасининг амалларига яраша жазо ёки мукофотини бергай.

Ким охиратни ўйлаймай, парвосига ҳам келтирмай, ўзининг қилган яхши амаллари билан шу дунё ҳаётини кўзлаган бўлса, унга ўзи истаган эмас, Ўзимиз истаган неъматларни шу дунёда ато этурмиз. Кейин унга жаҳаннамни тайин қилурмиз. Охиратга куфр келтириб, дунёни танлагани туфайли қиёмат куни хор бўлган, Аллоҳнинг раҳматидан қувилган ҳолда дўзахга кирур.

Кимлар қилган яхши амаллари эвазига охират савобини умид қилсалар ва риёдан эҳтиёт бўлиб, мўмин бўлганлари ҳолда унинг учун саъй-ҳаракат қилсалар, ана ўшаларнинг саъй-ҳаракатлари Аллоҳнинг даргоҳида мақбул бўлур ва Аллоҳ уларни мукофотлагай.

Эй Пайғамбар, Парвардигорингизнинг неъматларидан ҳар иккисига, яхшига ҳам, ёмонга ҳам бераверамиз. Бу дунёда Парвардигорингизнинг инъомлари ҳеч кимдан ман қилинмайди. Яхшига ҳам, ёмонга ҳам берилаверади.

Эй Пайғамбар, уларнинг бирини биридан шу дунёда ризқу мартабада афзал қилиб қўйганимизга боқинг. Шак-шубҳасиз, неъмат даражалари жиҳатидан ҳам, афзаллиги жиҳатидан ҳам охират буюкроқдир. Шундай экан, мўминлар охират сари талпинсинлар.

Эй банда, Аллоҳга бошқа бир маъбудни тенглаштириб, Аллоҳнинг наздида ҳам, У Зотнинг солиҳ бандалари наздида ҳам мазамматга учраб, хору-хас бўлиб қолмагин, тағин.

Эй банда, Парвардигоринг сенга фақат У Зотгагина ибодат қилишни, Ундан бошқага бандалик қилмасликни ҳамда ота-онага, айниқса, қариган пайтларида яхшилик қилишни буюрди. Агар улардан бири ёки ҳар иккиси сенинг ҳузурингда кексалик ёшига етсалар, уларни малол олиб, уф тортма. Уларга қўполлик қилма, озор берма. Ҳар доим уларга энг мулойим, энг яхши гапларни гапир.

Уларга тавозели бўл, ўзингни хокисор тут ва уларнинг ҳақларига: "Парвардигорим, уларга мени гўдаклигимда тарбиялаганлари каби раҳм қил", деб дуо қил.

Эй одамлар, Парвардигорингиз дилларингиздаги ихлос билан ибодат қилиш бўладими, эзгу ишларни қилиш бўладими, ота-онага яхшилик қилиш бўладими, ҳаммасини жуда яхши билиб туради. Ибодатингизда бўлсин, ота-онага яхшилик қилишингизда бўлсин, ниятларингиз тўғри бўлса, бас, У тавба қилгувчилар учун Мағфиратли Зотдир. Тоат-ибодатда ёки ота-онага яхшилик қилишда хатога йўл қўйган одам тавба қилса, уни кечиради.

Эй мўмин, яқин қариндошингни ҳам, муҳтож фақирнинг ҳам, юртидан узоқдаги мусофирнинг ҳам ҳаққини бер. Мол-давлатингни гуноҳ ишларга ёки исроф қилиб сарфлама.

Мол-давлатларини гуноҳ ишларга сарфлаганлар ва исрофгарчиликка йўл қўйганлар шайтонларнинг ҳамтовоқларидир. Ўша шайтонларга бўйсуниб, исрофгарчиликка йўл қўядилар. Шайтон эса Парвардигорига нонкўр бўлиб, фақат гуноҳ қиладиган ва фақат Аллоҳни ғазаблантирадиган ишларга буюрадиган малъундир.

Аллоҳ мўл ризқ беришини кутиб, берадиган нарсангиз йўқлиги туфайли уларга эҳсон қилишдан тийилиб турадиган бўлсангиз, қўлингизга мол-давлат келиб қолса, беришни ваъда қилиш ёки уларга Аллоҳ мўл ризқ беришини сўраб дуо қилиш каби яхши, таскинбахш гапларни айтинг.

Инфоқ-эҳсон қилишдан қўлингизни тортиб ҳам олманг, исроф қилиб, уни бир йўла очиб ҳам юборманг. Тағин бахил номини олиб, маломатга қолиб ёки ҳамма нарсангизни сарфлаб юбориб, ҳеч вақосиз қолиб, ҳасрату надоматда ўтириб қолманг.

Албатта, Парвардигорингиз Ўзи истаган одамга ризқни кенг қилиб беради ва Ўзи истаган одамга танг қилиб беради. Бу ишнинг остидаги етук ҳикматни фақат Ўзи билади. У бандаларидан Хабардор ва уларни кўриб тургувчи Зотдир. Бирон нарса У Зотдан яширин қолмас. У бандалари борасидаги Ўзи истаган ишини қилади.

Болаларингизни уларни боқадиган бўлсам, камбағал бўлиб қоламан, деган хавф билан ўлдирманглар. Уларни ҳам, сизларни ҳам ризқ билан Биз таъминлаймиз. Уларни ўлдириш катта хато бўлган. Чунки улар бегуноҳ эдилар.

Зинодан эҳтиёт бўлинглар. Унга қизиқтирадиган ишлардан узоқ юринглар. У ўта манфур ишдир ва жуда ёмон йўлдир. У туфайли насаблар айнийди ва у Аллоҳнинг азобини чақиради.

Аллоҳ қонини, яъни, уни ўлдиришни иймони туфайли ёки унга омонлик берилгани туфайли ҳаром қилган одамни ўлдирманглар. Муртад бўлиши, сақланган ҳолида зино қилиши ёки ундан қасос олиниши каби ўзи ўлимга ҳақли бўлиб қолган ҳолатлар бундан мустасно. Ким ноҳақ ўлдирилса, меросхўрлари орасидан маййитнинг ишига масъул одамга ҳокимият берилади. У қасос учун қотилни ўлдириши ҳам, ҳеч бир тўловсиз кечириб юбориши ҳам, хунини олиш эвазига кечириб юбориши ҳам мумкин. У қотилнининг қулоқ-бурнини кесиш ёки у ўлдирган тарздан бошқача тарзда ўлдириш ё қотилдан бошқасини ўлдириш каби ишларни қилиб, Аллоҳ буюрган ҳаддан ошмасин. Чунки у ўзича ғолиб бўлаётгани йўқ. Унга ғолиблик бериляпти. У қўллаб-қувватлаб турилибди.

Маййитдан қолган гўдакларнинг молини то улар балоғатга етгунларига қадар фақат уларнинг яхши униб-ўсиши учун зарур бўлган жойларгагина сарфланглар. Аллоҳга ва У Зотнинг бандаларига берган аҳдингизга вафо қилинглар. Қиёмат куни Аллоҳ кимдан аҳд олган бўлса, ундан вафо қилган-қилмаганини сўрайди. Вафо қилган бўлса, мукофотини, қилмаган бўлса, жазосини беради.

Бошқаларга ўлчаб бераётганингизда ўлчовни тўла қилинглар, камайтирманглар. Тортиб бераётганингизда ҳам адолатли тарозида тортинглар. Тарозидан ҳам уриб қолманглар. Мана шундай қилишингиз сизлар учун шу дунёда ҳам, охиратда ҳам яхшироқ ва оқибати гўзалроқдир.

Эй Одам боласи, ўзинг билмаган нарсага эргашма. Тағин гумонлар ва тахминлар ботқоғига ботиб қолмагин. Инсон ўзининг қулоғи, кўзи ва қалбини қайси ўринларда ишлатаётгани учун жавобгар бўлади. Эзгу ишларда ишлатган бўлса, мукофтини, ёмон ишларда ишлатган бўлса, жазосини олур.

Ер юзида керилиб, мутакаббирлик билан юрма. Ҳар қанча катта кетмагин, ерни тешиб юбора олмайсан. Ҳар қанча бўйнингни чўзмагин, тоғлар билан бўйлаша олмайсан. Шундай экан, нимангга катта кетасан?!

Эй инсон, юқорида айтиб ўтилган ёмон хислатлар Парвардигоринг наздида ман қилинган ишлардир. Уларни қилган одамдан Аллоҳ рози бўлмайди, аксинча, ғазабланади.

Сизга Биз баён қилиб берган буйруқлар, тақиқлар ва ҳукмлар Парвардигорингизнинг сизга ваҳий қилган ҳикматидир. Эй инсон, Аллоҳга бошқани шерик қилма. Тағин қиёмат куни ҳамма яхшиликдан мосуво бўлиб, маломатга қолган ва қувилган ҳолингда дўзахга ташланиб қолмагин.

Эй фаришталарни Аллоҳнинг қизлари деб даъво қилаётганлар, эй мушриклар, Парвардигорингиз сизларга эркакларни хослаб бериб, Ўзига фаришталарни қиз қилиб олибдими? Аллоҳ сизлар айтаётган бу гаплардан Олийдир. Сизлар Аллоҳ ҳақида ўта манфур гапни айтяпсизлар.

Биз бу Қуръонда ҳукмлар, насиҳатлар ва мисолларни баён қилдик. Токи, одамлар ундан ибрат олиб, фойдали йўлга юрсинлар, зарарли йўллардан қайтсинлар. Лекин бу нарса табиати бузуқларни ҳақдан янада узоқлаштирди, холос.

Эй Пайғамбар, анави мушрикларга айтинг: "Агар улар айтганидек, Аллоҳдан бошқа маъбудлар ҳам бўлганида улар Арш соҳиби Аллоҳдан мулкини тортиб олиш учун йўл излаган бўлар эдилар.

Аллоҳ мушриклар сифатлаётган нарсалардан Пок ва жуда Олийдир.

Аллоҳга осмонлар ҳам, замин ҳам, улардаги мавжудотлар ҳам тасбеҳ айтади. Аллоҳга ҳамд, тасбеҳ айтмайдиган бирон мавжудот йўқ. Лекин уларнинг қандай тасбеҳ айтишларини сизлар англай олмайсизлар. Сизлар фақат тил билан айтилган тасбеҳнигина тушунасизлар. Аллоҳ Ҳалим Зотдирки, тез жазолаб юбормайди. У тавба қилган бандаси учун Мағфиратли Зотдир.

Эй Пайғамбар, Қуръон ўқиган пайтингизда ҳамда улар Қуръондаги тақиқлар ва насиҳатларни эшитган вақтларида сиз билан Қиёмат кунига ишонмайдиган кимсалар ўртасида бир тўсилган парда қилиб қўямиз. Шу билан улар Қуръонни тушунишдан тўсилиб қоладилар. Бу ҳақдан юз ўгирганлари учун бир жазодир.

Уларнинг дилларини пардалар билан тўсдик. Энди улар Қуръонни англамайдилар. Қулоқларига оғирлик солдик. Энди улар фойдаси тегадиган тарзда тинглай олмайдилар. Қуръонда ёлғиз Парвардигорингизни зикр қилсангиз ва уларнинг худоларини тилга олмасангиз, Аллоҳни ягона чин илоҳ деб билишдан қочиб, орқаларига бурилиб кетадилар.

Уларнинг раҳбарлари нима учун Қуръонга қулоқ солаётганларини яхши биламиз. Уларнинг мақсади ҳидоят топиш эмас, сизларни масхаралаш, устингиздан кулиш, холос. Биз уларнинг ҳақни ёлғонга чиқариш ва ундан тўсиш мақсадида шивир-шивир қилаётганларини ҳам, ўзларига ўзлари зулм қилган золимлар: "Сизлар бир сеҳрланган, ақли кирди-чиқди бўлиб қолган кишига эргашяпсизлар, холос", деяётганларини ҳам яхши билурмиз.

Эй Пайғамбар, сизни нақадар тубан хислатлар билан айблаганларига бир қаранг. Улар ҳақ йўлдан адашиб кетдилар. Энди ҳақ йўлни топа олмайдилар.

Мушриклар қайта тирилишни инкор қилиб, шундай дедилар: "Баданларимиз чириб, қоқ суякка айланганимиздан кейин яна янгитдан тириламизми? Ахир бу бўлиши мумкин эмас-ку!"

Эй Пайғамбар, уларга айтинг: "Эй мушриклар, қўлингиздан келса, тошдек қаттиқ, темирдек бақувват бўлиб олинглар. Бу иш ҳеч қачон қўлингиздан келмайди".

"Ёки ҳатто тасаввурингизга ҳам сиғмайдиган бир улкан махлуқ бўлиб олинглар. Ўшанда ҳам Аллоҳ сизларни қайта тирилтиради". Саркашлар яна сўрайдилар: "Ўлганимиздан кейин бизни ким тирилтиради?" Айтинг: "Илк бор сизларни йўқдан бор қилган Зот". Шунда бошларини масхараомуз сарак-сарак қилиб, дейдилар: "Бу иш қачон содир бўлади?" Уларга айтинг: "Зора, яқинда бўлиб қолса. Ҳар бир бўладиган иш яқинда бўлади".

Аллоҳ сизларни қайта тирилтириб, маҳшаргоҳга чақирганида У Зотга бўйсуниб, ҳамд айтиб жавоб берасизлар. Ўшанда ер юзида жуда оз муддат турганингиз ҳақида ўйланиб қолурсизлар.

Эй Пайғамбар, мўмин бандаларимга айтингки, бир-бирлари билан гаплашганларида яхши гапларни айтсинлар, ёмон сўзларни тилларига олмасинлар. Чунки шайтон шундан фойдаланиб, уларнинг орасини бузишга, ҳам дунёвий ва ҳам ухровий ҳаётларини издан чиқаришга уриниб қолади. Шайтон инсон учун очиқ-ойдин душмандир. Шундай бўлгач, ундан эҳтиёт бўлмоқ лозим.

Эй одамлар, сизларни Парвардигорингиз жуда яхши билади. Ҳеч бир ишингиз У Зотдан яширин бўла олмайди. Хоҳласа, сизларга раҳм қилиб, иймон келтириш ва солиҳ амал қилишга тавфиқ беради. Хоҳласа, кофир ҳолингизда жонингизни олиб, сизларни иймондан мосуво айлаб, азобига гирифтор қилади. Эй Пайғамбар, сизни уларга (ишларини текширувчи) вакил қилиб юбормадикки, уларни иймон келтиришга мажбур қилсангиз, куфрдан қайтарсангиз, аммалларини ҳисоблаб борсангиз. Сиз бор-йўғи бир етказиб қўювчисиз. Аллоҳ нима етказишни буюрган бўлса, ўшани етказиб қўясиз, холос.

Эй Пайғамбар, Парвардигорингиз осмонлару ердаги ҳамма-ҳаммадан Хабардор. Уларнинг аҳволини ҳам, нимага лойиқлигини ҳам жуда яхши билади. Биз айрим пайғамбарларни айримларидан тобеларини кўпайтириш ва китоблар нозил қилиш билан афзал қилдик. Довудга Забурни бердик.

Эй Пайғамбар, анави мушрикларга айтинг: "Эй мушриклар, сизлар Аллоҳдан бошқа илоҳлар бор, деб даъво қиляпсизлар. Сизларга бирон зиён етса, ўша худоларингиз уни арита олмайди. Улар сизларга фойда ҳам, зарар ҳам келтира олмайдилар. Зарарни бошқа тарафга буриб ҳам юбора олмайдилар. Чунки улар ожиз-нотавонлардир. Ожиз-нотавон эса илоҳ бўла олмайди".

Улар худо деб даъво қилаётган ўша фаришталар ва бошқаларнинг ўзлари ҳам Аллоҳга яқинлаштирадиган солиҳ амалга муҳтождирлар. Улар ҳам ўзаро бир-бирлари билан Парвардигорга яқинроқ бўлиш борасида беллашадилар. Парвардигорнинг раҳматидан умидвор бўладилар, азобидан қўрқадилар. Эй Пайғамбар, бошқа нарсалардан эмас, айнан Парвардигорингизнинг азобидан қўрқмоқ лозим.

Бирон қишлоқ ёки шаҳар йўқки, Биз уларга кофир бўлганлари туфайли шу дунёнинг ўзида азоб юбормаган ва уларни ҳалок этмаган бўлсак. Бу ҳалокат ва азоб Лавҳул-маҳфузда битиб қўйилган илоҳий ҳукмдир.

Мушриклар талаб қилган, Муҳаммад алайҳиссаломнинг рост пайғамбар эканига далолат қиладиган ўликларни тирилтириш каби ҳиссий мўъжизаларни нозил қилишдан Бизни фақат бир сабаб тўсади, холос. У ҳам бўлса, Биз олдинги умматларга шундай мўъжизаларни юборганмиз. Улар эса Биз юборган мўъжизаларни тан олмаганлар, ёлғонга чиқарганлар. Масалан, Самуд қавмига туяни жуда катта ва очиқ-ойдин мўъжиза қилиб бердик. Улар эса куфр келтирдилар. Натижада биз уларга азобни тезлатдик. Биз пайғамбарлар орқали мўъжизаларни умматларни ёмон оқибатдан огоҳлантириб қўйиш учунгина юборамиз. Шоядки, мусулмон бўлсалар.

Эй Пайғамбар, сизга: "Парвардигорингиз одамларни иҳота қилиб олган, ҳамма Аллоҳнинг Чангалидадир, У Зотнинг Ўзи сизни ҳимоя қилади", деганимизни эсланг. Сизга нимани етказиш буюрилган бўлса, ўшани етказинг, тамом. Исро кечаси сизга тушингизда кўрсатганимиз одамлар учун бир имтиҳон, яъни, улар ишонадиларми, йўқми, шуни аниқлаш эди. Қуръонда айтилган, жаҳаннамнинг қаърида ўсадиган Заққум дарахти ҳам бир синов эди. Улар шу икки оят-аломатга ишонмаслар, бошқаларига ҳам ишонмайдилар. Оят-аломатларни нозил қилиш билан уларни ёмон оқибатдан огоҳлантирамиз, холос. Лекин улар янада баттар залолат ботқоғига ботиб бораверадилар.

Эй Пайғамбар, эсланг. Биз фаришталарга: "Одамга ибодат маъносида эмас, салом бериш маъносида сажда қилинглар" деганимизда ҳаммалари фармонимизга итоат этиб сажда қилдилар. Фақат Иблис такаббурлик қилиб, сажда қилишдан бош тортди ва деди: "Сен лойдан яратган жонзотга сажда қиламанми?! Мени оловдан яратгансан-ку. Мен ундан улуғроқман-ку!"

Иблис Парвардигорига деди: "Айт-чи, шу Одамни мендан афзал кўриб, унга сажда қилишни буюряпсанми? Агар мени дунё тургунча тирик қолдирсанг, унинг авлодини эгаллаб оламан ва сенинг тўғри йўлингдан оздираман. Фақат Ўзинг ҳимоя қилган оз сонли мухлис бандаларинггина бундан мустасно.

Унга Парвардигори деди: "Сен ҳам, сенга эргашганлар ҳам бораверинглар. Сизлар учун қилган амалларингизга муносиб жазо жаҳаннамдир".

Қайси бирига кучинг етса, уни гуноҳга чақирадиган пичир-пичиринг билан йўлдан оздир. Уларнинг устига отлиқ ва пиёда лашкарингни тортиб бор. Уларга мол-давлатларида шериклик қилиб, шариатга зид ишларни чиройли қилиб кўрсат. Болалари борасида ҳам шериклик қилиб, зинога унда, ёлғонга чақир, Аллоҳдан бошқага бандалик қилишга чорла ҳамда уларнинг қўйнини ёлғон ваъдалар ва пуч орзулар билан тўлдир. Шайтон фақат ва фақат ёлғон ваъдалар беради, холос.

Эй Иблис, Менга итоат этадиган мўмин бандларимга сен ҳеч қачон ҳукмингни ўтказа олмайсан. Чунки уларни сенинг ёмонлигингдан Аллоҳнинг Ўзи ҳимоя қилади. Ҳамма ишларида Аллоҳга таянадиган одам учун вакилликка Аллоҳнинг Ўзи кифоя.

Эй одамлар, ризқ излашда, тижорат ишларида қулай бўлиши учун сизларга денгизда кемаларни юритиб қўйган зот Парвардигорингиздир. У сизларга Меҳрибон бўлган Зотдир. Шунинг учун сизларга бу воситаларни қулай қилиб берган.

Эй мушриклар, денгизда бирон фалокат рўй бериб, ҳалок бўлиш хавфи туғилган пайтда Аллоҳни қўйиб, ибодат қилаётганингиз ўша бутлар хаёлингизга ҳам келмади. Фақат Аллоҳнигина ёдга олиб, Ундангина мадад сўрадингиз. Сизларга мадад бериб, қуруқликка чиқариб, хавфу хатардан қутқарганидан кейин эса яна Аллоҳни бир деб билишдан, У Зотгагина дуо қилишдан юз ўгирдингиз. Яна бутларингизга қайтиб олдингиз. Инсон зоти ўзи Аллоҳнинг неъматларига нонкўрлик қиладиган махлуқдир.

Эй мушриклар, сиз ўзингизча хотиржам бўлиб қолдингизми? Сизларга нажот бериб, қуруқликка чиқариб қўйган Зот шу қуруқликнинг ўзига сизларни юттириб юбора олмайдими? Худди Лут қавмига ёғдирганидек, устингизга осмондан тош ёғдира олмайдими? Кейин эса ўзингизни ҳимоя қиладиган бирон мададкор ва ҳомий топа олмасдан сарсон бўлиб қолмайсизларми?

Ёки Аллоҳ сизларни яна денгизга қайтариб, устингизга қаттиқ шамол юбориб, Аллоҳнинг неъматларига нонкўрлик қилганингиз, қутқариб қолганини билмаганингиз туфайли сизларни ғарқ қилишидан, кейин эса сизларга ёрдам бериб, Биздан нега шундай қилганимизга жавоб беришимизни талаб қиладиган биронтасини тополмай қолишингиздан хотиржаммисиз?

Биз Одам болаларини азизу мукаррам айлаб, унга ақл бердик ва оталарига фаришталарни сажда қилдирдик. Унинг остига қуруқликда от-уловни бериб қўйган бўлсак, денгизда кемаларни ато этдик. Унга пок ейимликлар, ичимликлар ва жуфтлар каби неъматларни инъом айладик. Уларни жуда кўп махлуқотларимиздан ўта афзал қилдик. Бас, улар Аллоҳ ато этган бу неъматларга шукр қилсинлар.

Эй Пайғамбар, эсланг! У кунда ҳар бир жамоани ўз имоми, пешвоси билан чақирамиз. Кимга номаи аъмоли ўнг қўлидан берилса, ана ўшалар хурсанд бўлиб номаи аъмолини ўқийдилар. Уларнинг биронта савоби қилча ҳам камайтирилмайди.

Бу дунё ҳаётида ҳақни тан олиш ва унга бўйсунишдан кимнинг кўнгил кўзи кўр бўлса, Қиёмат куни у янада баттарроқ кўр бўлади. Жаннат сари олиб борадиган йўлни топа олмайди. Баттарроқ адашади ва экканини ўради.

Эй Пайғамбар, мушриклар сизни Биз ваҳий қилган Қуръондан юз ўгиртириб, ўзларининг ҳавойи нафсларига тўғри келадиган нарсаларни тўқиб чиқаришингизга олиб бориб қўйишларига оз қолди. Шундай қилганингизда улар сизни дўст тутган бўлардилар.

Агар Биз сизга ҳақ устида барқарор туриш неъматини ато этмаганимизда уларга бироз мойил бўлиб, талабларига рози бўлиб юборишингизга сал қолганди. Чунки улар ўта устакорлик билан найранг ишлатгандилар. Боз устига уларнинг иймонга келишига ўта ҳарис эдингиз. Лекин Биз сизни уларга мойил бўлишдан асрадик.

Агар уларга мойил бўлиб, талабларига рози бўлганингизда сизга бу дунёда ҳам, охиратда ҳам азобни икки ҳисса қилиб берган бўлар эдик. Кейин эса Бизга қарши туриб, сиздан азобимизни даф қиладиган бирон мададкорни топа олмаган бўлар эдингиз.

Кофирлар адоватлари туфайли сизни безовта қилиб, Маккадан чиқариб юборишларига оз қолди. Лекин Парвардигорингизнинг амри ила ҳижрат қилгунингизга қадар Аллоҳ сизни Ўз ҳимоясига олди. Агар сизни чиқариб юборганларида ўзлари ҳам у ерда қола олмаган бўлардилар.

Сизни чиқариб юборганларидан кейин ўзлари ҳам узоқ қолмасликлари Аллоҳ таолонинг пайғамбарлар борасидаги умумий қонуниятидир. Қайси бир пайғамбарни қавми қувиб юборган бўлса, ортидан уларга Аллоҳнинг азоби инган. Эй Пайғамбар, сиз қонуниятимизга ўзгартириш кирита олмассиз. У умумий ва барқарордир.

Қуёш оғишидан тортиб то тун қоронғусига қадар пешин, аср, шом, хуфтон намозларини тўкис адо этинг. Бомдод намозини ҳам ўқиб, унда узоқ Қуръон тиловат қилинг. Зеро, бомдод намозида тун фаришталари ҳам, кун фаришталари ҳам қатнашадилар.

Эй Пайғамбар, кечаси туриб нафл намоз ўқинг. Бу намозингиз даражангизни юксалтиради. Шоядки, сизга олдингилару кейингилар мақтайдиган буюк шафоатчилик мақоми берилиб, Қиёмат куни одамларни унинг даҳшатларидан шафоат қилгувчи бўлсангиз.

Эй Пайғамбар, айтинг: "Парвардигорим, менинг кириш жойларимни ҳам, чиқиш жойларимни ҳам Ўзингнинг тоатинг ва ризолигинг йўлида қилгин. Мен учун Ўз ҳузурингдан душманимга қарши ёрдам берадиган бир ҳужжат ато этгин".

Эй Пайғамбар, анави мушрикларга айтинг: "Ислом келиб, Аллоҳнинг ваъдаси рўёбга чиқди. Ширк, куфр эса маҳв бўлди. Чунки ботил ҳақ олдида ўзини тутиб тура олмайдиган, тугаб-битиб кетадиган нарсадир".

Биз Қуръонни қалбларни жаҳолат, куфр, шак-шубҳа каби иллатлардан даволайдиган, шифо берадиган малҳам қилиб ҳамда унга амал қиладиган мўминлар учун раҳмат бўладиган ором қилиб нозил қилурмиз. Қуръон кофирларга ҳалокатдан бошқа нарсани зиёда қилмас. Чунки улар Қуръонни эшитганлари сайин ғазабга тўлиб, уни ёлғонга чиқариб, ундан юз ўгириб бораверадилар.

Инсонга соғлик, бойлик каби неъматларни ато этсак, Аллоҳга шукр қилишдан, тоат этишдан бош тортади, мутакаббирлик билан узоқлашади. Унга касаллик, камбағаллик каби бирон мусибат етса, тушкунликка тушиб, Аллоҳнинг раҳматидан умидвор бўлмайди.

Эй Пайғамбар айтинг: "Ҳар бир инсон ҳидоятда бўлсин, ё залолатда бўлсин, ўз ҳолича амал қилади. Парвардигорингиз ким энг тўғри йўлдалигини яхши билгувчидир".

Эй Пайғамбар, аҳли китоблардан бўлган кофирлар сиздан руҳнинг моҳияти ҳақида сўрайдилар. Айтинг: "Руҳнинг моҳиятини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди". Сизларнинг илмингиз ҳам, ҳамма махлуқотларнинг илми ҳам Аллоҳнинг илми олдида ҳеч нарсадир.

Аллоҳга қасамки, Эй Пайғамбар, агар хоҳласак, сизга қилинган ваҳийни қалбингиздан ҳам, китоблардан ҳам ўчириб юборамиз. Кейин сиз уни қайтариб берадиган бирон мададкорни топа олмассиз.

Лекин Биз уни Парвардигорингиз тарафидан бўлган бир марҳамат ила кетказмадик. Уни қалбингизда боқий қолдирдик. Аллоҳнинг сизга фазлу марҳамати жуда катта бўлди. Сизни пайғамбар, пайғамбар бўлганда ҳам уларнинг охиргиси айлади ва сизга Қуръонни нозил қилди.

Эй Пайғамбар, айтинг: "Сизга нозил қилинган, балоғату фасоҳатида, гўзал назмию сермазмунлигида ўхшаши йўқ шу Қуръоннинг ўхшашини келтириш учун инсу жиннинг ҳаммаси бирлашиб, бир-бирларига ёрдамчи бўлсалар-да, унинг ўхшашини ҳаргиз келтира олмайдилар".

Дарҳақиқат, Биз бу Қуръонда одамларга, зора иймонга келиб қолсалар, дея ибратли насиҳатлар, буйруқлар, тақиқлар ва қиссалардан турли хил тарзда баён қилдик. Лекин одамларнинг кўплари улардан юз ўгириб, Қуръонни инкор қилдилар, унга қулоқ солишдан бош тортдилар.

Мушриклар дедилар: "То биз учун Макка еридан оқадиган, қуриб қолмайдиган бир булоқ чиқариб бермагунингча сенга ҳаргиз ишонмайсиз".

Ёки сенинг хурмо ва узум дарахтлари кўп бир боғинг бўлиб, унда суви тўла дарёларни оқизиб қўймагунингча.

Ёки осмонни устимизга ўзинг айтганингдек, парча-парча қилиб туширмагунингча. Ёки Аллоҳ ва фаришталарни олдимизга олиб келмагунингча ва улар сенинг ҳақ эканингга гувоҳлик бермагунларича.

"Ёки сенинг олтин ва бошқа маъданлар билан безатилган бир уйинг бўлмагунича. Ёки осмонга кўтарилмагунингча. То бизга ўзимиз ўқийдиган бир китоб олиб тушмас экансан ва у китобда сенинг пайғамбар эканинг ёзиб қўйилмас экан, кўтарилишингга ҳам ҳаргиз ишонмаймиз. Эй Пайғамбар, айтинг: "Парвардигорим ҳар қандай нуқсондан пок. Мен бор-йўғи бошқа пайғамбарлар каби инсон зотидан бўлган бир пайғамбарман, холос. Ўзимча ҳеч иш қила олмайман. Сизлар талаб қилаётган нарсалар менинг қўлимдан келмайди".

Кофирларни Аллоҳга ва пайғамбарига иймон келтиришдан ҳамда пайғамбар олиб келган ҳукмларга амал қилишдан пайғамбарнинг инсон зотидан бўлганлигигина қайтарди, холос. Шуни инкор қилиб: "Аллоҳ бизга пайғамбарни инсон зотидан юбордими?", дедилар.

Эй Пайғамбар, уларга раддия билдириб айтинг: "Агар ер юзида фаришталар бемалол яшаётган бўлганларида уларга фаришта зотидан пайғамбар юборган бўлар эдик. Чунки фариштанинг тилини фаришта тушунади. Шунингдек, инсон тилини инсон тушунгани учун инсонларга инсон зотидан пайғамбар юбордик".

Эй Пайғамбар, айтинг: "Мен билан сизларнинг ўртамизда менинг пайғамбар эканимга ва рисолатни сизларга етказганимга гувоҳ бўлишга Аллоҳ кифоя қилур. Албатта, У бандаларининг аҳволидан Хабардор, уларнинг энг яширин ишларини ҳам кўриб турувчи Зотдир. Бирон нарса У Зотдан яширин қолмас".

Аллоҳ кимнинг ҳидоят топишига тавфиқ берса, ўша ҳақиқий ҳидоят топгандир. Кимга тавфиқ бермасдан, адаштириб қўйган бўлса, эй Пайғамбар, унинг учун Аллоҳдан бошқа уни ҳаққа йўналтириб қўядиган, ундан зарарни даф қиладиган, унга фойда келтирадиган бирон дўст топа олмассиз. Қиёмат куни уларни юзтубан йиқилган, кўрмайдиган, гапирмайдиган, эшитмайдиган қилиб йиғамиз. Уларнинг борар жойи жаҳаннамдир. Ўти пасайгани сайин яна баттар алангалатиб турамиз.

Уларга шундай жазо берилганига сабаб пайғамбаримизга нозил қилган оятларимизга куфр келтирганлари ва қайта тирилишга ишонмай: "Суякка айланиб, уваланиб кетганимиздан кейин яна янгитдан яратиламизми, тириламизми?", деган гапларидир.

Қайта тирилишни инкор қилаётган анавилар осмонлару ердек буюк мавжудотларни яратган Аллоҳ уларнинг ўхшашини ҳам яратишга қодир эканини билмайдиларми? Шу қадар буюк мавжудотларни яратган Зот инсондек майда махлуқотни қайта тирилтира олмайдими? Аллоҳ уларга шу дунёда қанча туришлари учун аниқ бир муддатни белгилаб қўйган. Қайта тирилтиришга ҳам аниқ бир муддат белгиланган. Қайта тирилишнинг ҳақ эканига шунча ҳужжатлар келтирилса ҳам мушриклар инкор қилиш, рад этишдан нарига ўтмадилар.

Эй Пайғамбар, анави мушрикларга айтинг: "Сизлар Парвардигорим раҳматининг битмас-туганмас хазиналарига эгалик қилганларингизда ҳам уни ишлатиб, тугатиб қўйишдан, натижада камабағал бўлиб қолишдан қўрқиб, барибир хасислик қилаверган бўлар эдингизлар. Инсон зоти табиатан бахилдир. Фақат мўмин бундан мустасно. У Аллоҳнинг савобини умид қилиб сарфлайверади.

Дарҳақиқат, Мусога унинг пайғамбар эканига гувоҳлик берадиган тўққизта очиқ ҳужжатларни, мўъжизаларни бердик. Улар: асо, ялтираган қўл, қаҳатчилик йиллари, меваларнинг камайиши, тўфон, чигирткалар, битлар, бақалар ва қон. Эй Пайғамбар, яҳудийлардан бир сўраб кўринг-чи, Мусо уларнинг ота-боболарига ўша мўъжизиларни олиб келганида Фиръавн: "Эй Мусо, мен сени сеҳрланиб қолган одам, деб ўйлайман", демаганмиди?

Мусо унга раддия билдириб деди: "Эй Фиръавн, бу оят-мўъжизаларни осмонлару ернинг Парвардигори Аллоҳгина нозил қилганини жуда яхши биласан. Уларни Ўзининг қудрати ва пайғамбарининг ҳақ эканига ҳужжат-далиллар сифатида нозил қилди. Лекин сен уни инкор қилдинг. Мен аниқ биламанки, эй Фиръавн, сиз аниқ ҳалокатга учрайсан".

Фиръавн Мусо алайҳиссалом ва у кишининг қавмини Мисрдан қувиб чиқармоқчи бўлиб, изларидан тушди. Бас, Биз уни ва у билан бирга бўлганларни ғарқ этдик.

Фиръавн ва унинг лашкарини ҳалок қилганимиздан кейин Бани Исроилга дедик: " Шом ерларида яшанглар. Қиёмат куни бўлганида ҳаммангизни тўплаб келамиз".

Бу Қуръонни Муҳаммад алайҳиссаломга ҳақ ила нозил қилдик ва ҳеч бир ўзгаришсиз ҳақ ила нозил бўлди. Эй Пайғамбар, Биз сизни тақводорларга жаннат хушхабарини элтишингиз, осийлар ва кофирларни эса дўзахдан огоҳлантиришингиз учунгина юбордик.

Қуръонни одамларга аста-аста, шошилмай ўқиб беришингиз учун бўлакларга ажратдик, тафсилоти билан баён қилдик ва уни бўлиб-бўлиб нозил қилдик. Токи, уни тушуниш, тадаббур қилиш имкони бўлсин. Уни ҳодисалар ва ҳолатларга қараб, ҳақ билан ботилни ажратиб берадиган қилиб, ҳақ йўлни кўрсатиб берадиган қилиб нозил қилдик.

Эй Пайғамбар, айтинг: "Унга иймон келтирсангиз, иймонингиз унга бирон нарсани зиёда қилмас. Иймон келтирмасангиз, куфрингиз ундан бирон жойини камайтириб қўя олмас. Собиқ самовий китобларни ўқиганлар, ваҳий, пайғамбарлик нималигини биладиганлар эса уларга Қуръон ўқиб берилганда Аллоҳга шукрлар айтиб, саждалар қилиб, юзлари билан йиқилурлар".

Саждаларида шундай дейдилар: "Парвардигоримиз ваъдага хилоф қилиш каби нуқсонлардан пок. Муҳаммад алайҳиссаломни пайғамбар қилиб юбориш ҳақидаги ваъдаси амалга ошди. Парвардигоримизнинг ҳамма-ҳамма ваъдалари амалга ошиши муқаррар".

Аллоҳга сажда қилиб, юзлари билан йиқилиб, Аллоҳдан қўрқиб йиғлайдилар. Қуръонни эшитиш ва унинг маъноларини тадаббур қилиш уларнинг Аллоҳга эгилишларини, Аллоҳдан қўрқишларини зиёда қилур.

Эй Пайғамбар, сизга "Ё Аллоҳ, Ё Раҳмон", деб дуо қилишингизни инкор қиладиганларга айтинг: "Аллоҳ ҳам, Раҳмон ҳам Аллоҳнинг номларидир. Қайси бирини айтиб чақирсангиз ҳам бўлаверади. У Зотнинг гўзал номлари бор. Бу иккиси ҳам ўшалардан. Аллоҳга шу иккисини айтиб ёки бошқа номларини айтиб дуо қилиш ҳам жоиз. Намозингизда мушриклар эшитадиган даражада баланд овозда қироат қилманг, мўминлар эшитмай қоладиган даражада овозингизни пастлатиб ҳам юборманг. Шу иккисининг ўртасидаги бир йўлни танланг".

Эй Пайғамбар, айтинг: "Бола кўриш, шерикчилик қилиш каби нуқсонлардан пок бўлган, подшоҳлигида якка-ягона, ҳеч қачон бировга, бировнинг ёрдамига, мададига зор бўлмайдиган Аллоҳгина ҳамма мақтовларга лойиқдир". У Зотни тинимсиз улуғланг. У Зотнинг боласи, шериги, мададкори бўлиши мумкин, деган ўйни хаёлингизга ҳам келтирманг.